You are on page 1of 148

T.C.

ANADOLU NVERSTES YAYINI NO: 2381


AIKRETM FAKLTES YAYINI NO: 1378

OSMANLI TRKES-I

Yazarlar
Prof.Dr. Nihat ZTOPRAK (nite 1-5)
Yrd.Do.Dr. Recep AHISHALI (nite 6-8)

Editr
Prof.Dr. Nihat ZTOPRAK

ANADOLU NVERSTES

Bu kitabn basm, yaym ve sat haklar Anadolu niversitesine aittir.


Uzaktan retim tekniine uygun olarak hazrlanan bu kitabn btn haklar sakldr.
lgili kurulutan izin almadan kitabn tm ya da blmleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayt
veya baka ekillerde oaltlamaz, baslamaz ve datlamaz.
Copyright 2011 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without
permission in writing from the University.

UZAKTAN RETM TASARIM BRM


Genel Koordinatr
Prof.Dr. Levend Kl
Genel Koordinatr Yardmcs
Do.Dr. Mjgan Bozkaya
retim Tasarmcs
Yrd.Do.Dr. Alper Tolga Kumtepe
Uzm. Orkun en
Grafik Tasarm Ynetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uar
r.Gr. Cemalettin Yldz
r.Gr. Nilgn Salur
lme Deerlendirme Sorumlusu
r.Gr. ennur Arslan
Kitap Koordinasyon Birimi
Yrd.Do.Dr. Feyyaz Bodur
Uzm. Nermin zgr
Kapak Dzeni
Prof. Tevfik Fikret Uar
Dizgi
Akretim Fakltesi Dizgi Ekibi
Osmanl Trkesi-I
ISBN
978-975-06-1055-4
1. Bask
Bu kitap ANADOLU NVERSTES Web-Ofset Tesislerinde 6.000 adet baslmtr.
ESKEHR, Eyll 2011

iii

indekiler

indekiler
nsz ....................................................................................................................

vii

Osmanl Trkesi Alfabesi ...........................................................

OSMANLI TRKES ...............................................................................................


OSMANLI TRKES ALFABES ...........................................................................
Osmanl Trkesi Alfabesi ve Okunular ................................................................
HAREKELER ................................................................................................................
MED, EDDE VE CEZM ...........................................................................................
Med ................................................................................................................................
edde ..............................................................................................................................
Cezm ..............................................................................................................................
edde ve Cezm rnekleri ....................................................................................
edde .......................................................................................................................
HARFLERN EKLCE BENZERLKLER ............................................................
BTEN VE BTMEYEN HARFLER ..................................................................
HARFLERN BTMES ..........................................................................................
zet ...............................................................................................................................
Kendimizi Snayalm ...................................................................................................
Okuma Paras .............................................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ........................................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ............................................................................................
Yararlanlan Kaynaklar ...............................................................................................

Trke nl ve nszlerin Yazl................................................ 16


TRKE NSZLERN YAZILII .........................................................................
Genizsi nnin Yazl ...................................................................................................
L Harfinin Yazl ......................................................................................................
TRKE NLLERN YAZILII ...........................................................................
a nlsnn Yazl .........................................................................................
e nlsnn Yazl .........................................................................................
ve i nllerinin Yazl ..................................................................................
o, , u, nllerinin Yazl ...........................................................................
zet ...............................................................................................................................
Kendimizi Snayalm ...................................................................................................
Okuma Paras .............................................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ........................................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ............................................................................................
Yararlanlan Kaynaklar ...............................................................................................

2. NTE

17
18
18
19
19
20
21
22
24
25
26
27
27
27

Trke Kelimelerin Yaps, Trke Kiplerin ve Edatlarn


Yazl........................... ................................................................. 28
TRKE KELMELERN YAPISI ............................................................................
Giri ...............................................................................................................................
Trkenin Heceleri ..............................................................................................
Trke Kelimelerin Yaps ...................................................................................
nl Uyumu ..........................................................................................................
Trke Kelimelerde nszler ....................................................................................

1. NTE

3
3
4
4
5
5
6
6
7
7
7
8
8
10
11
12
13
14
14

29
29
29
30
30
31

3. NTE

iv

indekiler

TRKE DLEKART KPNN YAZILII .........................................................


TRKE STEK VE EMR KPNN YAZILII ....................................................
TRKE GEREKLLK KPNN YAZILII ..........................................................
TRKE MDK ZAMAN -makta, -mekte EKLERNN YAZILII ...............
OSMANLI TRKESNDE EDATLARIN YAZILII ...........................................
Balama Edatlar .........................................................................................................
nlemler ......................................................................................................................
zet ...............................................................................................................................
Kendimizi Snayalm ...................................................................................................
Okuma Paras .............................................................................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ............................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ........................................................................
Yararlanlan Kaynaklar ...............................................................................................

4. NTE

Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl................................... 42


TRKE EKLER .........................................................................................................
Giri ...............................................................................................................................
Trke Eklerin Yazlnda Ortak zellikler ............................................................
okluk Eki ....................................................................................................................
Soru Eki ........................................................................................................................
sim Yapm Ekleri .......................................................................................................
Fiil Yapm Ekleri .........................................................................................................
Zarf Fiil Ekleri (Gerindium Ekleri) ..........................................................................
Sfat Fiil Ekleri .............................................................................................................
Bildirme Ekleri ............................................................................................................
Hal Ekleri ......................................................................................................................
yelik Ekleri .................................................................................................................
Zaman Ekleri ...............................................................................................................
renilen Gemi Zaman Ekleri ..............................................................................
imdiki Zaman Ekleri ................................................................................................
Gelecek Zaman Ekleri .................................................................................................
i-mek Fiili .....................................................................................................................
TRKE ZAMRLER ................................................................................................
OSMANLI TRKESNDE ZARFLAR ..................................................................
TRKE SAYILAR ....................................................................................................
zet ...............................................................................................................................
Kendimizi Snayalm ...................................................................................................
Okuma Paras .............................................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ........................................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ............................................................................................
Yararlanlan Kaynaklar ...............................................................................................

5. NTE

31
32
33
34
34
35
36
37
38
39
40
40
40

43
43
43
43
44
44
45
46
47
48
49
50
50
51
52
52
53
53
54
56
57
58
59
60
60
60

Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar .................. 62


GR ............................................................................................................................
ARAPA VE FARSA KELMELERDE NLLER VE YAZILILARI ............
TRKEDE SES KARILII BULUNMAYAN HARFLER .................................
Ayn ve Hemze .............................................................................................................
Ayn Harfi .........................................................................................................
Hemze Harfi .......................................................................................................

63
63
64
65
65
66

indekiler

ARAPA VE FARSA KELMELERN TANINMASI .........................................


AY ADLARI ................................................................................................................
HAFTANIN GNLER .............................................................................................
SAYILAR ......................................................................................................................
ARAPA VE FARSADA NSZLER ..................................................................
zet ...............................................................................................................................
Kendimizi Snayalm ...................................................................................................
Okuma Paras .............................................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ........................................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ............................................................................................
Yararlanlan Kaynaklar ...............................................................................................

66
67
68
68
70
72
74
75
79
80
80

Arapa Kelimelerin Yaps.................................................................82


ARAPA KELMELERN TANINMASI ................................................................
Arapa Kelimelerin Yaps ..........................................................................................
ARAPA KELME YAPIMI ......................................................................................
ARAPA KELMELERN VEZN ...........................................................................
Arapa Kelimelerin Vezinlerini Bulmak ..................................................................
ARAPA SMLERDE KEYFYET (MENNESLK-MZEKKERLK) ...........
Menneslik Almetleri ...............................................................................................
Kapal te harfi ( ) ...................................................................................................
Ksa elif ( ) ..........................................................................................................
Uzun elif ( ) ..........................................................................................................
Manev Mennesler ....................................................................................................
Sem Mennesler .......................................................................................................
Okuma almas ........................................................................................................
ARAPA KELMELERDE OKLUK .....................................................................
Tesniye ..........................................................................................................................
Cem (okluk) .............................................................................................................
Cem-i Slim .................................................................................................................
Cem-i Mkesser ..........................................................................................................
zet ...............................................................................................................................
Kendimizi Snayalm ...................................................................................................
Okuma Paras .............................................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ........................................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ............................................................................................
Yararlanlan Kaynaklar ...............................................................................................

83
83
83
85
85
87
87
87
88
88
89
89
90
91
91
92
92
93
98
99
100
100
100
101

Baz Arapa Hususlar: Aksm- Seba, Arapa


Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mefller.................. 102
AKSM-I SEBA .........................................................................................................
ARAPA MASDARLAR ...........................................................................................
Mcerred (Sem) masdarlar .....................................................................................
Sls Mcerred Masdarlar ..................................................................................
Mimli Masdarlar ..........................................................................................................
sm-i Fil .....................................................................................................................
Mcerred Sls Masdarlarn sm-i Filleri ......................................................
ll ...........................................................................................................................
sm-i Mef l .................................................................................................................
Mcerred Sls Masdarlarn sm-i Mef lleri .................................................

103
105
106
106
109
111
111
111
112
112

6. NTE

7. NTE

vi

indekiler

ll ...........................................................................................................................
Mcerred Rub Masdarlar .......................................................................................
sm-i Fil ................................................................................................................
sm-i Mef l ...........................................................................................................
Mecl Masdarlar .........................................................................................................
Okuma Paras .............................................................................................................
zet ...............................................................................................................................
Kendimizi Snayalm ...................................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar ........................................................................
Okuma Paras .............................................................................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ............................................................................................
Yararlanlan Kaynaklar ...............................................................................................

8. NTE

112
113
114
114
114
115
116
117
118
118
118
119

Mezdnfih Masdarlar (I) .............................................................. 120


MEZDNFH MASDARLAR .................................................................................
Mezidnfih Masdarlarn Binalar ..............................................................................
f l ................................................................................................................................
ll .................................................................................................................................
sm-i Fil ................................................................................................................
llde sm-i Fil ....................................................................................................
sm-i Mef l ..........................................................................................................
llde sm-i Mef l ...............................................................................................
Tef l (
) Bb ....................................................................................................
llde Tef l bb ...................................................................................................
sm-i Fl ................................................................................................................
ll ...........................................................................................................................
sm-i Mef l ...........................................................................................................
ll ...........................................................................................................................
Tefal Bb (
) ...................................................................................................
ll ...........................................................................................................................
sm-i Fil ................................................................................................................
ll ...........................................................................................................................
sm-i Mef l ...........................................................................................................
ll ...........................................................................................................................
Tefl Bb (
) ....................................................................................................
ll ...........................................................................................................................
sm-i Fil ................................................................................................................
ll ...........................................................................................................................
sm-i Mef l ...........................................................................................................
) .......................................................................................................
Mfale (
ll ...........................................................................................................................
sm-i Fil ................................................................................................................
ll ...........................................................................................................................
sm-i mef l ...........................................................................................................
zet ...............................................................................................................................
Kendimizi Snayalm ...................................................................................................
Kendimizi Snayalm Yant Anahtar .........................................................................
Sra Sizde Yant Anahtar ............................................................................................
Yararlanlan Kaynaklar ...............................................................................................

121
121
122
123
123
123
124
124
125
127
127
128
128
128
129
130
130
130
130
131
132
132
132
133
133
134
134
135
135
135
137
138
139
139
142

nsz

nsz
Sevgili renciler,
Osmanl Trkesi, Trkenin Osmanl Devleti dnemindeki tarih bir dnemidir. Bu
dnem, 14. yzyldan balayp 20. yzyla kadar yani Cumhuriyetin kuruluuna kadar
olan sreyi kapsar. Sz edilen bu dnemde Trke, Trklerin iliki iinde bulunduu
milletlerin dillerinden bilhassa Arapa ve Farsadan etkilenerek zenginlemitir. zellikle Trkede karl bulunmayan kelimelerin ayn inan ve kltr dairesi iinde yer alan
Arapa ve Farsadan karlama yoluna gidilmitir. Bylece Osmanl Trkesinde, ortak
slm uygarlna bal birok kelime ve terkip yer almtr. Doal olarak bu kelime ve terkipler zaman iinde Trkenin tarih malzemesi kabul edilerek Trkeletirilmitir. Farkl dillerin imknlarndan da yararlanlarak zenginleen Osmanl Trkesiyle her alanda
binlerce eser yazlmtr. Ktphaneleri dolduran bu eserleri ve ariv belgelerini okumak
ve anlamak iin Osmanl Trkesini renmek gerekmektedir. te bu maksatla elinizdeki
Osmanl Trkesi I kitab hazrlanmtr.
Hazrlanan bu kitapta nce Trke unsurlarn tannmas ve okunmas hedeflenmi
sonra Arapa unsurlara geilmitir.
Birinci nitede: Osmanl Trkesi hakknda bilgi verildikten sonra Osmanl Trkesi alfabesi ve bu alfabedeki hareke iaretleri tantlmtr.
kinci nitede: Trke nl ve nszlerinin yazl anlatlmtr.
nc nitede: Trke kelimelerin yaps tantldktan sonra Trke dilek-art kipinin istek ve emir kipinin, gereklilik kipinin ve Trke edatlarn yazllar anlatlmtr.
Drdnc nitede: Trke eklerin yazlnda ortak zellikler belirtildikten sonra ek fiil
ve birleik fiil ekimleri, Trke eitli ekler, zamirler, zarflar ve saylarn yazllar tantlmtr.
Beinci nitede: Arapa ve Farsa kelimelerin yaplar zerinde durulmutur. Arapa ve Farsa kelimelerde nller ve nszler, bu dillerde bulunup da karl bulunmayan
harfler gsterildikten sonra Arapa ve Farsa kelimelerin tannmas anlatlm, ardndan
ay adlar, haftann gnleri ve saylar tantlmtr.
Altnc nitede: Arapa kelimelerin yaps zerinde durulmutur. Bu dorultuda Arapa kelimelerin asl ve ilve harfleri (asl ve zid), vezinleri, cinsiyet ve okluk zellikleri tantlmtr.
Yedinci nitede: Arapada kelimelerin tannmasnda nemli bir yer tutan aksm-
seba ve Arapa mastarlardan mcerred ve mimli mastarlar tantlm, bu mastarlarn
ism-i fil ve ism-i mef lleri gsterilmitir.
Sekizinci nitede: Mezdunfh mastarlardan if l, tef l, tefaul , teful ve mufale
bablar, bunlarn ism-i fil ve ism-i mef lleri ve dzensiz ekilleri tantlmtr.
nitelerin her birine okumay gelitirmeye ynelik ve nitelerde ilenen konulara
ait rnekler bulunduran okuma paralar konmutur. Paralar seilirken ilk nitelerde
stikll Mar, ataszleri, maniler, Gemiciler, Osmanl Bayra, Ala Geyik gibi rencilerin yabanc olmadklar ve kolayca okuyabilecekleri metinlerin seimine zen gsterilmitir. Sra Sizde blmlerinde rencilerin seviyelerine gre rnekler seilmi ve bol rnek
vermeye gayret edilmitir.
Bu kitaptan alrken rencilerimize, Osmanl Trkesinin Trkeden farkl bir dil olamadn, Osmanl Devleti zamannda yazlan ve konuulan Trkeden baka bir ey olmadn akllarndan karmamalarn tavsiye ederiz. renmek iin okumann yannda yazmay
da ihmal etmemeleri gerektiini zellikle belirtmek isteriz. alrken ok tekrar etmenin, bilinmeyen kelimelerde szlk kullanmann ayrca kitap dnda Osmanlca yazlm metinler
okumann Osmanl Trkesini renmede ok nemli olduunu vurgulamak isteriz.
Osmanl Trkesinin alfabe ve dil zelliklerini ortaya koymak ve bylece o dnemde
yazlm olan eserlerin, belgelerin okunup anlalmasna katkda bulunmak amacyla kaleme alnan bu kitabn hazrlanmasnda emei geen Yard. Do. Dr. Recep Ahshalya ve
Anadolu niversitesi Ak retim Fakltesi yetkililerine candan teekkr ederim.
Editr
Nihat ZTOPRAK

vii

OSMANLI TRKES-I

Amalarmz

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Osmanl Trkesi Alfabesini tanyabilecek,
Hareke, med, edde ve cezm iaretlerini tanyp kullanabilecek,
Bitien ve bitimeyen harfleri, ekilce birbirine benzeyen harfleri tanyabilecek,
Harflerin bitime biimlerini kavrayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar



Osmanl Trkesi Alfabesi


Harekeler
Med
edde

Cezm
Bitien ve bitimeyen harfler
ekilce benzer harfler
Harflerin bitime biimleri

indekiler

Osmanl Trkesi-I

Osmanl Trkesi Alfabesi

OSMANLI TRKES
OSMANLI TRKES ALFABES
HAREKELER
MED, EDDE, CEZM
HARFLERN EKLCE BENZERLKLER
BTEN VE BTMEYEN HARFLER
HARFLERN BTMES

Osmanl Trkesi Alfabesi


OSMANLI TRKES

Ouz Trklerinin Anadoluda oluturduklar dil Bat Trkesi, Bat Ouzcas, Trkiye
Trkesi gibi adlarla anlmaktadr. Bat Trkesinin 13. yzyldan 20. yzyln balarna
kadar sren uzunca bir dnemde Anadoluda gelien yaz diline Osmanl Trkesi denir.
dneme ayrlan Bat Trkesinin ilk dnemine Eski Osmanlca, Eski Trkiye Trkesi
veya Eski Anadolu Trkesi adlar verilir. Bu dnem Anadolu Seluklular, Beylikler a
ve Osmanl Devletinin stanbulun fethine kadar olan zaman iine alr. Sz edilen dnem Osmanlnn kurulu dnemidir.
kinci dnem, Klsik Osmanl Trkesi adyla anlmakta olup 15. yzyln ortalarndan 19. yzyla kadar devam eder.
nc dnem ise Yeni Osmanl Trkesi adyla anlmakta olup Tanzimattan 1908e
yani ikinci merutiyete kadar gelir. Daha sonraki dnem ise Yeni Trkiye Trkesi olarak adlandrlr.
Osmanl Trkesi dneminde bilhassa Arapa ve Farsadan alnan kelime ve gramer
unsurlar, Anadoluda yaayan farkl dillerden etkilenmeler vb. sebeplerle dil bir hayli gelimi ve deimitir. Sz edilen dnemde, Trke ynnden sade anlalr metinlerin
yannda Arapa ve Farsa unsurlarla dolu belli bir kesimin anlayabilecei metinler de yazlmtr. Hem manzum hem de mensur olarak yazlan metinlerde sade, orta ve ssl dillerle eserler telif edilmitir. Din metinler sade ve orta seviyede bir dille kaleme alnrken
edeb metinler her seviyede de kaleme alnmlardr. Bunlarn dnda zel kalplar ve
formlleri olan resm belge dili de vardr. Resm dille yazlan metinler dierlerinden farkllk arz eder. uras unutulmamaldr ki Arapa Farsa unsurlarn ok yaygn olduu metinlerde bile Trke cmle yaps ve gramer hususiyetleri hkim olmutur. Ayrca farkl
dillerden alnan unsurlar bir ekilde ve zaman iinde asli hviyetlerinden uzaklatrlarak
Trkeletirilmilerdir. Bylece Osmanl Trkesi Trk tarihi iinde dnyann en zengin;
ifade gc ve ahenk zellii en yksek dilleri arasna girmitir.

OSMANLI TRKES ALFABES

Osmanl Trkesi Alfabesinin temeli 28 harfli Arap alfabesine dayanr. Arap alfabesinde
bulunmayan baz sesler ranl ve Trkler tarafndan ilve edilerek geni Osmanl Trkesi Alfabesi oluturulmutur.
Arap alfabesine ranllar pe , e ve je harflerini ilve etmilerdir. Trkeye mah-

sus olan nazal (kf- nn) iin harfi, Farsaya mahsus olan yumuak gnin ince sesli
kelimelerle gsterilmesi iin kf- fris harfi, lam ve elifin birlemesinden oluan lamelif harfi de Osmanl Trkesi alfabesinde yer alr.

Osmanl Trkesi-I

Osmanl Trkesi Alfabesi ve Okunular


Tablo 1.1

se

be

elif

te

dal

pe

ha

im

Cim

sin

je

ze

sad

kef

kaf

nun

mim

ye

dat

fe

lam

zel

gayn

ayn

sar kef kf-


nn

lam-elif

he

gef

vav

Yukardaki harflerin yannda Osmanl Trkesi alfabesinde hemze, te, (o) ha-i resmiye
(ekilce he) harfleri de yardmc olarak kullanlr.

HAREKELER

Arapa kelimelerin yazlnda uzun nller harfle (elif, vav, ye) gsterilirken ksa nller
yazlmaz. Bu sebeple ksa nllerin okunmasnda hatalar olur. Kelimelerin doru okunabilmesi iin ksa nlleri gstermek zere hareke ad verilen baz yardmc iaretler kullanlr. Arapa konuanlar harekesiz metinleri okumakta hata yapmasalar bile Kurn-
Kermin indirilmesinden sonra mslmanln Arap olmayanlar arasnda da yaylmasyla bu kesimler arasnda okuma hatalar artmtr. te o dnemde Kurnn yanl okunuunu nlemek maksadyla kelimeleri harekelenmitir. Trkler Arap alfabesini kullanmaya baladnda, Trke metinlerde de hatal okumay nlemek iin 16. yzyln sonlarna kadar hareke kullanmlar, zaman iinde iml oturduka hareke kullanmn azaltmlardr. Daha sonralar Kurn- Kerm, szlk ve dilbilgisi gibi doru iml hususunda zel
hassasiyet gerektiren eserler dnda hareke kullanm kaldrlmtr.
Harekeler
stn: (Arapas fetha) harfin stne konur ve harfi /a/e/ okutur.
tre : (Arapas damme) harfin stne konur ve harfi /o//u// okutur.
Esre : (Arapas kesre harfin altna konur ve harfi //i/ okutur.
Tenvin: stn, tre ve esrenin kelimenin son harfinde ift yazlmasdr. Okunuu da deiir.
stnl tenvin Kelimenin son harfini /an/en/ okutur. Yazlrken kelimenin sonuna

tenvin elifi getirilir. Tenvin elifi getirilen kelimeler tenvin kaldrlsa bile tenvinli okunur.

slimen (sa olarak )


Esreli tenvin  kelimenin son harfini /n/in/ okutur.
treli tenvin  kelimenin son harfini /un/n/ okutur.

1. nite - Osmanl Trkesi Alfabesi


Tablo 1.2
Hareke rnekleri

dH3
kfr

kelebek

3WL0

U*

bi

bn

be

bin

kibr

ben

p*

rahmetn

klliyen

33

U2U

bazen

haricen

ummen

hitben

Aadaki kelimeleri okuyunuz.

LA
dH3
o

`3#
sU

Xd30
Ud

q
p*3
e

U0

MED, EDDE VE CEZM

Arap alfabesine dayal Osmanl Trkesi alfabesinde kelimelerin okunuuna yardmc


olan stn, esre, tre ve tenvin gibi harekelerin dnda med, edde ve cezm ad verilen
yardmc iaretler vardr.
Bunlar srayla tanyalm:

elif harfinin stne konur ve uzun sesi verir. Bu iaret ilk sesi a olan Trke kelimelerMed [

de de kullanlmtr.

kil
a

mil

mir

al

at

Tablo 1.3

Med rnekleri

Med rnekleri
(Trke kelimeler)

Trke kelimelerde uzatma konulmamasna dikkat ediniz.


Aadaki kelimeleri okuyunuz.

UJ

Osmanl Trkesi-I

edde [  ]

Arapa kelimelerde yan yana gelen ayn nszlerin tek harf yazlp iki harf okunmas iin kullanlan bir iarettir. Bu iaret, iki defa okunmas istenen harfin zerine konmaktadr. Trke
kelimelerde bu iaret umumiyetle kullanlmayp harf iki kez yazlmtr.

XM2

Tablo 1.4

XM

X*

cennet

minnet

millet

edde rnekleri

pLA*

v*

edde rnekleri (Trke kelimeler)

ellemek

belli

elli

Matbu metinlerde edde iareti ou zaman kullanlmaz. Son harfi eddeli olanlar yaln halde iken tek, nlyle balayan bir ek aldklarnda ikiz okunur.

o0

sr(r)

fen(n)

hak(k)

Srr

fenni

hakk

vM

f0

hal(l)

Hissi

halli

vI0

q0

his(s)

v*0

Cezm [  ]

(sakin, sukun) harfin stne konur ve nsz okutur. Trke kelimelerde kapal hecelerin
heceyi kapayan nszlerinin okunmas iin konmutur.

Tablo 1.5

tek

d
terk

bir

Cezm rnekleri

Osmanl Trkesinde kelime sonundaki nszler sakin (cezm) okunur.

tat

tac

yat

vay

bd

mat

ad

kat

Aadaki kelimeleri Osmanl Trkesi Alfabesiyle yaznz.

az

ate

muallim

redd

mnevver

mahrem
muharrem

vatan

ilm

u
WL0

Aadaki kelimeleri okuyunuz.

uU

1. nite - Osmanl Trkesi Alfabesi

edde ve Cezm rnekleri


Tablo 1.6

srr
(gizli )

edd
(sk balama)

ekk
(phe)

emm
(koklama)

err
(ktlk)

keyy
(dalama)

medd
(uzatma,ekme)

harr
(hararet, scaklk)

hass
(alak, adi)

hss
(saf,halis)

hatt
(yaz)

hatt
(yaz ile ilgili)

v0

d0

f0
r

U
d

f0

vD
V

hayy
(diri, canl)

hazz
(holanma)

hemm
(gam,keder)

hirr
(kedi)

hiss
(duygu)

hubb
(hilekr)

hrr
(hr, serbest)

kadd
(boy)

katt
(kesme)

kedd
(alma)

keff
(el ii, avu)

kerr
(tekrar ynelme)

kll
(hep,btn)

lecc
(dar ey)

leff
(sarma)

lett
(kartrma)

lbb
(i, z)

nemm
(kouculuk)

redd
(geri evirme)

saff
(dizi, sra)

sinn
(ya,di)

sedd
(kapama, tkama)

semm
(zehir)

d0
q

b
Z

n#

sebb (sme)

n
V

^d

edde
Tablo 1.7

reddiye

v*

kll
(umumi,btn)

medde
(med iareti)

sikke
(madeni para)

I0

*0

d0

vL

hakka

hulle
(cennet elbisesi)

hrre (cariye)

kemm
(cesur)

semm (zehirli)

sebb (esir)

vJ

kyye

dJ

lbb

Mekke

mekk
(Mekke ile ilgili)

ekker

sdde
(kap, eik)

sinn
(dile ilgili)

sitte
(alt)

HARFLERN EKLCE BENZERLKLER

err
(ktlkle ilgili)

irret
(ktlk, huysuz)

Osmanl Trkesi alfabesini tanrken ekilde birbirine benzeyen, yalnzca altlarna veya
stlerine konan noktalarla birbirinden ayrlan harfleri ayrca incelemekte fayda vardr.
Benzer harflerin alfabede arka arkaya sralanlarna da dikkat edelim.

kerre
(defa,kez)

lcce
(engin su)

emme
(bir kez koklama)

XL

temmet
(bitti,tamam oldu)

Osmanl Trkesi-I

BTEN VE BTMEYEN HARFLER

Osmanl alfabesi, bugn kullanlan Latin kkenli Trk alfabesinden farkl olarak sadan
sola doru yazlr. Yazm srasnda harflerin ou nceki ve sonrakiyle bitiirken baz harfler kendisinden sonraki ile bitimez. Bu zellikleri sebebiyle harfler bata, ortada ve sonda yer alrken ekillerinde deiiklikler oluur. Yazmaya gemeden nce bitien ve bitimeyen harfleri renmek gerekir.
a. Bitien harfler: Kendinden nce ve sonraki harflerle bitiir. Bata ve ortada deiiklie urarlar, sonda yaln biimi ile yazlrlar.

<-

b. Bitimeyen harfler: Bunlar kendisinden nceki harflerle bitiir sonrakilerle bitimez.

Sonda bulunan harfi kelimelerde nl yerine kullanldnda kendisinden sonrakiyle bitimez. Buna h-i resmiye denir.

HARFLERN BTMES

Osmanl Trkesi alfabesinde harflerin bata, ortada ve sonda bulunu ekilleri farkldr.
Kendisinden sonrakilerle bitimeyenlerin doal olarak ortadaki ve sondaki ekilleri ayndr.
Tablo 1.8

rnek

Sonda

Ortada

Bata

Yaln biim

elif

te

sevb

crm

cim

su

im

ferah

ha

araba

bebek
sepet

terk

u8

be

pe

se

1. nite - Osmanl Trkesi Alfabesi

haber

destr

dal

zek

var

zel

zor

reji

eski

kef

sabah

zarar

taraf

ak

ayn

gaflet

gayn

fetih

akn

fe

ktip

nazm

q
r
s

K
L
M

vli

heybet

he

vilyet

lamelif

it

ye

zafer

leyl

mahrem

ze

je

sin

sad

dad

kaf

kef

lam

mim

nun

vav

10

Osmanl Trkesi-I

zet
1

Osmanl Trkesi alfabesini tanyabilmek


13. yzyldan 20. yzyln balarna kadar uzunca bir
sre Anadoluda gelien yaz diline Osmanl Trkesi
denir. Bu dnemde Arap harfli alfabe kullanlmtr.
Osmanl Trkesi alfabesi 28 harfli Arap alfabesine dayanr. Ancak bu alfabe ranl ve Trklerin
ilveleriyle genilemitir. Sz edilen ilve harfler pe

, e , je nazal ne (kf- nuni) , yumuak


gnin ince sesli kelimelerle gsterilmesi iin kf- frisi

, lam ve elifin birlemesinden oluan


harfleridir.
2

lamelif

Hareke, med, edde ve cezm iaretlerini tanyp kullanabilmek


Arapa kelimelerin yazlnda uzun nller harfle
(elif, vav, ye) gsterilirken ksa nller yazlmaz. Bu
sebeple ksa nllerin okunmasnda hatalar olur. Kelimelerin doru okunabilmesi iin ksa nlleri gstermek zere kullanlan baz iaretlere hareke ad verilir. Hareke Kurn yanl okumay nlemek amacyla ortaya kmtr. Harekeler stn (fetha), tre (damme), esre (kesre)dir. Sz edilen harekeler ift yazlmas halinde tenvin adn alr. stn harfin stne konur ve harfi a/e okutur; tre harfin stne konur ve
harfi o//u/ okutur; esre harfin altna konur ve harfi
/i okutur. stnl tenvin kelimenin son harfini an/en
okutur; esreli tenvin kelimenin son harfini n/in okutur, treli tenvin kelimenin son harfini un/n okutur.

Med [ ] elif harfinin stne konur ve uzun sesi verir. Bu iaret ilk sesi a olan Trke kelimelerde de kullanlmtr. rnek: k

edde [ ] Arapa kelimelerde yan yana gelen ayn


nszlerin tek harf yazlp iki harf okunmas iin harflerin zerine konan bir iarettir.
rnek: cennet

XM2

Cezm [ ](sakin, skn), harf stne konur ve nsz okutur. Trke kelimelerde kapal hecelerin heceyi kapayan nszlerinin okunmas iin konmutur:
rnek

bir

Bitien ve bitimeyen harfleri, ekilce birbirine benzeyen harfleri tanyabilmek


Osmanl alfabesinde harfler sadan sola doru yazlr
ve yazm srasnda harflerin ou nceki ve sonrakiyle bitiirken baz harfler kendisinden sonraki ile biti-

mez. Bitimeyen harfler


harfleridir. Dierleri kendisinden nceki ve sonrakilerle
bitiir.
Osmanl Trkesindeki baz harfler ekilce birbirine
benzer. Onlar altlarna veya stlerine konan noktalarla
birbirinden ayrlrlar. Bunlar yle gruplandrlabilir:

1. nite - Osmanl Trkesi Alfabesi

11

Kendimizi Snayalm
1. Osmanl Trkesinin nc dnemine ne ad verilir?
a. Klsik Osmanl Trkesi
b. Yeni Osmanl Trkesi
c. Eski Anadolu Trkesi
d. Trkiye Trkesi
e. Bat Trkesi
2. Trkeye mahsus olan nazal (kf- nn) Osmanl
Trkesi alfabesinde nasl gsterilir?
a.
b.
c.
d.
e.

3. Aadaki harekelerden hangisi harfin altna konur?


a.
b.
c.
d.
e.

stn
tre
treli tenvin
kesre
cezm

4. Aadaki yardmc iaretlerden hangisi bir harfin iki kez


okunmasn salar?
a.
b.
c.
d.
e.

b.
c.
d.
e.

a.
b.
c.
d.
e.

a.
b.
c.
d.
e.

a.
b.
c.
d.
e.

9. Aadaki iaretlerden hangisi a/e okutur?

e.

8. Aadaki iaretlerden hangisi n/in okutur?

a.

7. Aadaki yazmlardan hangisinde harf birlemesi yanltr?

5. Aadaki iaretlerden hangisi harfin stne konur ve


harfi stn brakr?
a.

6. Aadaki harflerden hangisi ekilce benzerlik ynnden


bir grup iinde yer almaz?

b.
c.
d.




10. Aadakilerin hangisinde bitimeyen harfler birlikte ve


doru olarak verilmitir?
a.
b.
c.
d.
e.

12

Okuma Paras

Osmanl Trkesi-I

1. nite - Osmanl Trkesi Alfabesi

STKLAL MARI
Korkma, snmez bu afaklarda yzen al sancak
Snmeden yurdumun stnde tten en son ocak.
O benim milletimin yldzdr parlayacak!
O benimdir, o benim milletimindir ancak!
atma, kurban olaym, ehreni ey nazl hill!
Kahraman rkma bir gl... ne bu iddet, bu cell?
Sana olmaz dklen kanlarmz sonra hell.
Hakkdr, Hakka tapan milletimin istikll.
Ben ezelden beridir hr yaadm, hr yaarm;
Hangi lgn bana zincir vuracakm? aarm!
Kkremi sel gibiyim, bendimi iner, aarm.
Yrtarm dalar, enginlere smam, taarm.
Garbn fkn sarmsa elik zrhl duvar.
Benim iman dolu gsm gibi serhaddim var.
Ulusun, korkma! Nasl byle bir imn boar,
Medeniyet! dediin tek dii kalm canavar?

O zaman vecd ile bin secde eder -varsa- tam.


Her cerhamdan, lh, boanp kanl yam;
Fkrr rh- mcerred gibi yerden nam;
O zaman ykselerek ara deer belki bam!
Dalgalan sen de afaklar gibi ey anl hill!
Olsun artk dklen kanlarmn hepsi hell.
Ebediyyen sana yok, rkma yok izmihll;
Hakkdr, hr yaam, bayramn hrriyet,
Hakkdr, Hakka tapan milletimin istikll!
Mehmet kif

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. b
2. c
3. d
4. e

Arkada, yurduma alaklar uratma sakn;


Siper et gvdeni, dursun bu hayszca akn.
Doacaktr sana vadettii gnler Hakkn,
Kim bilir, belki yarn, belki yarndan da yakn.
Bastn yerleri toprak diyerek geme, tan!
Dn altndaki binlerce kefensiz yatan.
Sen ehid olusun, incitme, yazktr, atan.
Verme, dnylar alsan da bu cennet vatan.

5. a
6. c
7. e
8. d
9. b

Kim bu cennet vatann uruna olmaz ki feda?


hed fkracak topra sksan, hed!
Cn, cnn, btn varm alsn da Hud,
Etmesin tek vatanmdan beni dnyda cd.
Rhumun senden lah, udur ancak emeli:
Demesin mabedimin gsne n-mahrem eli!
Bu ezanlar-ki ehdetleri dinin temeliEbed yurdumun stnde benim inlemeli.

13

10. a

Yantnz yanl ise Osmanl Trkesi konusunu


yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise, Osmanl Trkesi Alfabesi konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Harekeler konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Med, edde ve Cezm balkl
blm yeniden okuyunuz.
Yantnz yanl ise Harekeler konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Harflerin ekilce Benzerlikleri
konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Bitien ve Bitimeyen Harfler, Harflerin Bitimesi konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Harekeler konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Harekeler konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Bitien ve Bitimeyen Harfler
konusunu yeniden gzden geiriniz.

14

Osmanl Trkesi-I

Sra Sizde Yant Anahtar

Yararlanlan Kaynaklar

Sra Sizde 1
eme
kfr
k
bihakkn

sepet
subh
kaln
bidyeten

beer
hrmet
rmak
Bazan

emel
mlk
iz
hlen

fk

zd

ikr

g
d1

r*F
s

Ar
slimen

bo
ummen

mum
rahmeten

Sra Sizde 2
ra
Sra Sizde 3

uM

Sra Sizde 4
Atatrk
hitben

Develi, Hayati (2008). Osmanl Trkesi Klavuzu I-II. stanbul: Kesit Yaynlar.
Develi, Hayat (2010). Osmanl Trkesi Grameri. 1. Bask.
Eskiehir: Anadolu niversitesi Yaynlar.
Kurt, Ylmaz (1996). Osmanlca Dersleri I. 3. Bask. Ankara: Aka Yaynlar.
Timurta, Faruk K. (1986). Osmanl Trkesine Giri. 8.
Bask. stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Yaynlar.
Tulum, Mertol (2009). Osmanl Trkesine Giri. 1. Bask.
Eskiehir: Anadolu niversitesi Yaynlar.

OSMANLI TRKES-I

Amalarmz

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Trke kelimelerdeki nszleri yazabilecek,
Arapada kaln ve ince halleri olan harfleri tanyabilecek,
Genizsi nnin yzln gerekletirebilecek,
Kaln ve ince le (l) harfini tanyabilecek,
Trke kelimelerde nllerin yazln gerekletirebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Trke nszler
Kaln ve ince hali olan harfler
Genizsi nnin yazl

L harfinin yazl
Trke nller

indekiler
Osmanl Trkesi-I

Trke nl ve nszlerin Yazl

TRKE NSZLERN YAZILII


TRKE NLLERN YAZILII

Trke nl ve
nszlerin Yazl
TRKE NSZLERN YAZILII

Arap harfli Osmanl Trkesi Alfabesindeki harflerle Trke nszleri gstermede ciddi bir eksiklik yoktur. Trkede her nszn bir harf karl vardr ve onlarn hibirinin
ince ve kaln halleri yoktur. Buna karlk bugnk alfabede tek sesle gsterilen baz harflerin (k,t,z,s,) Arapada ince ve kaln halleri vardr. Dolaysiyle Trkede olmamakla beraber Arap harfli Osmanl alfabesinde bilhassa Arapa ve Farsa kelimelerde ince ve kaln
nszl harfler kullanlmtr. Bunlarn kaln ve ince halleri ayr ayr harflerle gsterilir.
Bunlar yle gsterebiliriz:
k

kaln
kaf

ince
kef

kaln
t

ince
te

kaln
z

ince
ze

kaln
sad

ince
sin

kaln
gayn

ince
gef

Bu harflerin Trke kelimelerde ince halleri tercih edilmekle beraber hecenin kaln
nlsn belirtmek amacyla az da olsa kaln ekillerinin kullanld kelimeler de vardr.
rnekler:

ek

ak

ta

ter

zr

bez

sar

ser

ba

be

bekler

aka

zarar

terlik

zafer

sevgi

gezi

sava

ya

belik

Aada Trkenin nl ve nszlerinin yer ald kelimeler verilmitir. Bunlar yazmaya


alnz.

Tablo 2.1

18

Osmanl Trkesi-I

Tablo 2.2

at

ar

av

ah

ay

bab

bar

ba

bal

bay

tac

dad

dar

dal

zal

zar

rah

sa

sa

fal

mat

vah

var

vay

yay

Trke kelimelerde kelime bandaki s ve t nszlerini gstermek iin bu harflerden sonra gelen nllere baklr. Onlar kalnsa ve harfleri, ince ise ve harfleri kullanlr. Kelime iindeki s ve t harfleri genellikle ve harfleriyle gsterilir.

ser
sat
ter
tat
Trke nszlerden baz harflerin yazlna zel dikkat sarf etmek gerekir. Bunlardan
biri genizsi n, dieri kaln ve ince sesleri bulunan Ldir. Bu harfler iin Arap asll Osmanl
Trkesi alfabesinde farkl iaretler yoktur.

Genizsi nnin Yazl

Trkede n sesi iki trldr. Di sesi olan n, genizsi n. Di sesi olan nde dilin ucu st dilere dokunurken, genizsi nde dokunmaz, kk dil geniz yolunu aar hava ayn zamanda
burundan salnarak kar. Bu ses Osmanl Trkesinde sar kef veya kf- nn (nun kefi)
adyla anlan harfiyle gsterilmitir. Ancak konuma dilinde Osmanl dneminden balayarak di sesi olan nye dnm, bugn tamamen n kullanlr hale gelmitir.
rnekler:
Tablo 2.3

son

beniz

yanlmak
anlamak
ana

konu

inlemek
bin

gelin

bunalmak
n

grn
yeni

deniz

Bu harflerin dnem iinde harfiyle yazldklar da grlmektedir. Bugn yalnzca baz


yre azlarnda yaamaktadr.

L Harfinin Yazl

Trkede kaln (ukur) ve ince (dz) olmak zere iki ayr le(l) sesi vardr. Kalmak kelimesindeki l kaln, dilmek kelimesindeki incedir. Bugnk alfabede bu fark gsteren iaret yoktur.
Osmanl Trkesi alfabesinde yer ald halde Trke kelimelerin yazlnda kullanlmayan harfler vardr.

peltek se, ha, h, peltek z (zel), ze, je , sad, dad, t, z,


ayn, gayn harfleridir. Bunlardan peltek se, ha, zel, dad, ayn harfleri
Bunlar:

yalnzca Arapa kelimelerde ve kimi Farsa kelimelerde bulunur.

h Arapa bir harf olup Trke kelimelerde bulunmaz. Ancak baz anadolu azla-

rnda ve kimi Farsa kelimelerde bulunur.

19

2. nite - Trke nl ve nszlerin Yazl

zel Arapadr ancak kimi Farsa kelimelerde de grlr.


je Faradan Osmanlcaya gemitir.
sad, t, z, ayn, gayn harfleri baz Trke kaln sradan kelimelerde kullanlr.
eitli rnekler

aa

ara

ada

aa

ata

aba

paa

papa

baca

baba

aa

baa

bala

ala

aka

masa

mapa

yaka

kaya

yasa

yaa

kama

apa

aa

aba

kara

kasa

yara

Tablo 2.4

yada

yaba

Aadaki kelimeleri okuyunuz.

TRKE NLLERN YAZILII

Trke, nl ses bakmndan zengin bir dildir. Toplam 8 nl vardr. Buna karlk Arapada nl a,i,u ve bunlarn uzunlar ,, vardr. Bunlarn ksa olanlar yazlmaz,
uzun olanlar ise , ,, harflerinden biri ile gsterilir. Trkenin nllerini de gstermek iin bu harflerden yararlanrz. Bunlardan ve a, e nllerini, , i nllerini,
o,,u, nllerini gstermek iin kullanlr. Grld zere Trkenin nllerini karlamakta Arap alfabesi yetersizdir.
Trke nllerin yazln ayr ayr ele alalm:

a nlsnn Yazl
Trke kelimelerde a nls
Kelime banda genellikle medli elif ile gsterilir.

vI#

ask
at
Kelime iinde sadece elif ile gsterilir.

az

ta
tat
ayak
tavar
Kelime iinde a sesi iin u hususlara dikkat etmek gerekir:

ki hecesinde de a sesi bulunan Trke kelimelerin ilk hecesinde

patlak gibi

UU
tayak

yazlmayabilir:

20

Osmanl Trkesi-I

kaln gibi.
Kelime sonunda elifle yazlr, kimi kelimelerin ve eklerin sonunda ile yazlr.
U

U
dU
ki heceli kelimenin yalnzca birinci hecesinde a sesi varsa yazlr:

ata
ara
Aadaki rnekleri okuyunuz:

Tablo 2.5

eitli rnekler

aa

aka

al

ak

at

tab

vay

yaya

baba

hava

bab
vah

yaygara

as

ay

ka

yalama

tara

ar

ad

ah

av

tay

kara

sat

karaca

kiden ok heceli kelimelerde ikinci hecedeki a sesi farkl ekillerde gsterilebilir: UL

L bL almadm

e nlsnn Yazl

ek, es a sesi verilmesini nlemek iin

Kelime banda ile gsterilir :


el, er,
bazen elifin zerine hemze konulabilir.

e ev er
et
Kelime iinde e umumiyetle gsterilmez.

dede dere bebek emek gerek


Kelime sonunda ise gzel he ile yazlr. anne, nine
Baz Trke kelimelerde gnmzde e olarak kullanlan ses ( ( ) v ) ile gsterilmitir. Bunlardan en ok kullanlanlar aaya sraladk:

pL demek
pd ermek
q el
v* eli
pL etmek
d erte
gece
pd vermek

2. nite - Trke nl ve nszlerin Yazl

Alfabede birtakm yenilik araylar iinde e sesini her getii yerde gzel he ile gsterme
temayl ortaya konmu, 19. Yzyl sonlarnda alfabede birtakm yenilik almalar erevesin-

de e sesi kelime ortasnda da gzel he ile gsterimitir. Ancak bu uygulama tutulmamtr.

dede
deniz
geni
Aadaki rnekleri okuyunuz

ey

ekecek

eh

ev

ek

tek

ter

ben

sen

ses

sez

ef

es

tel

sev

le

ler

gel

bel

bek

ser

rey

sevecek

ez

er

be

bez

deh

dev

et

be

del

kel

ve i nllerinin Yazl

Osmanl Trkesinde, Trke kelimelerde ve i nllerini gstermek iin harfi kullanlmtr.

elif+ye harfleri ile gsterilir.

Trke kelimelerin banda ve i nls ve

it

Kelime iinde ve sonunda


lime sonunda

ip

harfiyle gsterilir. Bu harf kelime iinde eklinde ke-

w eklinde olduu gibi yazlr.

silik

atk

klk

yar

kar

kr

dii

dil

diri

di

izi

iri

Trke ve i nlleri bata, ortada, sonda umumiyetle gsterilmekle beraber bu konuda farkl uygulamalar da vardr.

slak

bir

imdi

21

22

Osmanl Trkesi-I

Aadaki a, e, , i nllerinin yer ald kelimeleri okumaya alnz.

U2

UI
U
UI

v*IUI

U
U
U
p*
oUI

U
U

v*L
g

U
U
U

ve

U
U
U
U
r
d

U2

U#
U

oA
ve

U
U#
<UI

v2

odI

vUI

o, , u, nllerinin Yazl
Trkedeki bu drt nlye karlk Arapada bir u nls vardr ve bu nl

harfi

ve tre
iareti ile gsterilir. Bu durumun yani drt nlnn tek bir harfle gsterilmesi
harfin hangi nly gsterdiini ayrt etmek bakmndan sknt oluturmaktadr. Mesel

yazs lu,l,lo,l eklinde drt ayr nl ile okunabilir. Bu konuda bize yalnzca kaln ve ince karl olan kaf , kef , t . te , sad . sin gibi harfler yardmc olmaktadr. ko, ku, k, k veya g, g gibi.

imdi o,,u, nllerinin kelime banda, ortasnda ve sonunda nasl gsterildiini grelim:

Kelime banda + vav+elif harfleriyle gsterilir:

o,,u,
u,,
od,d
or,ur,r,r
Kelime iinde ve sonunda vav ile gsterilir:

z,uz,z

of,f.uf

ok

bor

koru

bo

sr

dolu

sz

yr

sk

boru

sus

boz

Kelime iinde yazlnda aadaki hususlara dikkat etmek gerekir.


a. Tek heceli kelimelerde yazlr.

gz, kr, sz gibi.

b. ilk hecesi yuvarlak, dierleri farkl olan ok hecelilerde yazlr.

kulak, gne, kurak gibi.

c. ki veya daha ok heceli kelimelerde hepsinin yuvarlak nll olmas hlinde ilk hecede yazlmayabilir:

byk gibi.

d. kinci hece u, ise umumiyetle yazlr:

kuzu, kokulu, kabuk gibi.

23

2. nite - Trke nl ve nszlerin Yazl

veya ile gsterilir:


karu, kar gibi.
e. Kelime sonunda

Kelime bandaki yuvarlak ince nly (,) kalnndan ayrt etmek iin elif yerine hemze
ya da hemzeli elif kullanlr.

u2 - u2uz (c)

u - uuz (l)

Baz kelimeler birka trl okunabilir. Bunlarn hangi kelime olduunu ve ne tr okunacan metin iinde anlama dikkat ederek belirleriz.

f, of, uf, f

ol,l

u,,

l,ulu

rnek kelimeleri okuyalm:

dol

dur

bol

boz

kur

ku

kz

kurak

dolu

skk

sun

un

sof

orak

sz

orak

srg

on

sor

trk

gz

burun

kum

Aadaki kelimeleri okumaya alnz.

()

( )

24

Osmanl Trkesi-I

zet
1

Trke kelimelerdeki nszleri yazabilmek


Trkede her nszn bir harf karl vardr ve onlarn hibirinin ince ve kaln halleri yoktur. Buna karlk bugnk alfabede tek sesle gsterilen baz harflerin (k,t,z,s,) Arapada ince ve kaln halleri vardr.
Dolaysiyle Trkede olmamakla beraber Arap harfli
Osmanl alfabesinde bilhassa Arapa ve Farsa kelimelerde ince ve kaln nszl harfler kullanlmtr.
Bunlarn kaln ve ince halleri ayr ayr harflerle gs-

terilir. rnek: t harfinin kaln t, incesi tedir.


Bu harflerin Trke kelimelerde ince halleri tercih
edilmekle beraber hecenin kaln nlsn belirtmek
amacyla az da olsa kaln ekillerinin kullanld keli-

meler de vardr:
ta,
ak gibi.
Trke nszlerden genizsi n ve L harflerinin yazlna zel dikkat sarf etmek gerekir. Lenin kaln ve ince
sesleri mevcuttur. Bu harfler iin Arap asll Osmanl
Trkesi alfabesinde farkl iaretler yoktur.
2

Kaln ve ince halleri olan harfleri tanyabilmek


Osmanl Trkesi alfabesinde nszlerin bir ksmnn kaln ve ince halleri vardr ve bunlar ayr harflerle gsterilir.
Bunlar yle sralayabiliriz:

kaf, incesi kef ;


t harfinin kaln t, incesi te
z harfinin kaln z, incesi ze
s harfinin kaln sad, incesi sin
harfinin kaln gayn, incesi gef
k harfinin kaln

Genizsi nnin yazln gerekletirebilmek


Trkede di sesi olan n ve geniz sesi olan n olmak
zere iki trl n sesi vardr. Genizsi n Osmanl Trkesinde sar gef veya kf- nn (nun kefi) adyla an-

lan
kef harfiyle gsterilmitir: e deniz,
n
kelimelerinde olduu gibi.
Ancak zaman iinde di sesi olan nye dnmtr.
4

Kaln ve ince le (l) harfini tanyabilmek


Trkede kaln (ukur) ve ince (dz) olmak zere iki
ayr le (l) sesi vardr. Kalmak kelimesindeki l kaln,
dilmek kelimesindeki incedir. Bugnk alfabede bu
fark gsteren iaret yoktur.
Trke kelimelerde nllerin yazln gerekletirebilmek
Eski alfabeyle Trkedeki nllerin yazl yledir:
a nlsnn yazl


Kelime ortasnda elifle yazlr:

Kelime banda medli elifle yazlr:

Kelime sonunda elifle yazlr: fakat bazen gzel he


ile yazlr.
e nlsnn yazl
Kelime banda elifle (bazen hemzeli elifle) yazlr:

bilir):

Kelime sonunda gzel he ile yazlr:


/ i nllerinin yazllar

Kelime ortasnda ye ile yazlr:


Kelime sonunda ye ile yazlr:
Kelime banda elif ve ye ile yazlr:

rnein
ek, ak gibi.
s ve t nszleri Trke kelimelerin iinde genellikle ince halleriyle gsterilirken kelime banda her iki
halde de yazlabilir. ayet keime bandaki s ve t den
sonra gelen nl kalnsa onlar da kaln olur, ince ise

o//u/ nllerinin yazllar

yeri dikkatlice okuyunuz)

ince olur:

Kelime sonunda vav veya ye ile yazlr:

u tut gibi.

Kelime ortasnda yazlmaz (bazen gzel he ile yazla-

Trke kelimelerde bu harflerin ince halleri tercih


edilir. Ancak hecenin kaln nlsn belirtmek iin
az da olsa kalnlarnn kullanld kelimeler de vardr.


Kelime iinde vav veya ye ile yazlr: ( ilgili
Kelime banda elif ve vav ile yazlr:

2. nite - Trke nl ve nszlerin Yazl

25

Kendimizi Snayalm
1. Aadaki harflerden hangisinin kaln ve ince hali yoktur?
a. k
b. b
c. t
d. s
e. h
2. Aadaki kelimelerden hangisinin yazm yanltr?
a.
b.
c.
d.
e.

ak
ser
ek
der
tat

6. Aadaki harflerden hangisi Trke kelimelerin yazmnda kullanlmaz?


a.
b.
c.
d.
e.

7. Aadaki kelimelerden hangisinin yazm yanltr?


a.
b.
c.
d.

3. Aadaki kelimelerden hangisi genizsi n ile yazlr?


a. ben
b. gn
c. son
d. dn
e. yn
4. Aadaki kelimelerden hangisi di sesi olan n ile yazlr?
a. tanr
b. bin
c. yeni
d. neri
e. son
5. Aadaki harf gruplarnn hangisinde nl yerine kullanlan harf yoktur?
a.
b.
c.
d.
e.

e.

vay
tay
yaya
ka
u tut

8. Aadaki kelimelerden hangisinin yazm yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

gerek
etmek
gece
diri
duygu

9. Aadaki kelimelerden hangisinin okunuu yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

srg
evde
baca
nine
yavru

10. Kelime sonundaki yuvarlak sesi gsteren harfler, aadakilerin hangisinde tam ve doru olarak verilmitir?
a. vav ve ye
b. vav harfi
c. ye harfi
d. gzel he
e. ye ve gzel he

26

Osmanl Trkesi-I

Okuma Paras

Aa ya iken eilir.
Azna bir parmak bal ald.
Akacak kan damarda durmaz.
Anlayana sivrisinek saz, anlamayana davul zurna az.

Eli ite gz oynata.


Elinin hamuruyla erkek iine karr.
Evdeki pzrlk arya uymaz.

Kul bunalmaynca Hzr yetimez.


Komuda pier bize de der.
Ktan sonra bahar olur.
Kl krk yarar.

Mal cann yongasdr.


Mal kadar zekat artsn.
Mahkeme kadya mlk olmaz.

St dkm kediye dnd.


Srden ayrlan kuzuyu kurt kapar.
Sevincinden az kulaklarna varr.

Ta atp da kolun mu yoruldu.


Ta ta stnde kalmasn.
Ta sksa suyunu karr.
Tama su ile deirmen ne kadar dner.

fke ile kalkan ziyn ile oturur.


ksz ocuk gbeini kendi keser.
nrse baht nsn.

Uan kua borcu var.


Uzaktan davulun sesi ho gelir.

Zenginin mal zrdn enesini yorar.


Zenginin malyla zrt elenir.
Zor ile gzellik olmaz.

Acele ie eytan karr.


zr kabahatinden byk.
Akl akldan stndr.

27

2. nite - Trke nl ve nszlerin Yazl

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. b
2. e
3. c
4. d
5. a
6. c
7. d
8. b
9. e
10. a

Yantnz yanl ise Trke nszlerin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke nszlerin Yazl konusnu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Genizsi nnin Yazl konusunu
yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Genizsi nnin Yazl konusunu
yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl iseTrke nllerinin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke nszlerin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke nszlerin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke nllerin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke nllerin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke nllerin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 3
can

bak

ba

ba

bar

zar

rah

dal

dar

ay

kar

fay

fal

fa

tay

naz

nar

nab

mah

mad

bad

ar

al

at

sar

sab

kav

ka

ta
(da)
kah

kal

yak

ya

ya

yad

vay

vah

var

bilgi

ilk

alml

ar

adm

ak

alk

kazkl

kazk

di

dizgi

diri

dip

izgi

bildi

sakn

sar

sisli

sis

silik

krk

kar

Sra Sizde 4
at, ar, z, ol (l), ok, rg, uyku,
bot (bt), bor (br), boz (bz), bo, bol, bum, boy, bouk,
dz, d, dn, duygu, doy(duy), doruk,
sz, sn, sr, su, sus, soy, sakn,
kurak, korku, konak, gz, kr (gr), grmek, grc,
grg, kpr, g, ger, gre,
tuzak, toprak, yol, yok, yutmak, yudum, yorgan,
yorgun, yrek, yzba, yzge, yourt, youn

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1

Sra Sizde 2
ana

ala

aka

pala

paa

para

hara

hl

maya

mala

maa

yaya

yama

yala

Yararlanlan Kaynaklar
Aksoyak, . Hakk (2009). Osmanl Trkesi Okuma Kitab.
Ankara: Grafiker Yaynlar.
Develi, Hayati (2008). Osmanl Trkesi Klavuzu I-II. stanbul: Kesit Yaynlar.
Develi, Hayat (2010). Osmanl Trkesi Grameri. 1. Bask.
Eskiehir: Anadolu niversitesi Yaynlar.
Kurt, Ylmaz (1996). Osmanlca Dersleri I. 3. Bask. Ankara: Aka Yaynlar.
Timurta, Faruk K. (1986). Osmanl Trkesine Giri. 8.
Bask. stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Yaynlar.
Tulum, Mertol (2009). Osmanl Trkesine Giri. 1. Bask.
Eskiehir: Anadolu niversitesi Yaynlar.

OSMANLI TRKES-I

Amalarmz

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Trke kelimelerin yapsn balca zellikleriyle tanyacak,
Trke dilek ve art kipini tanyabilecek ve yapabilecek,
Trke istek ve emir kipini tanyabilecek ve yazln yapabilecek,
Trke gereklilik kipini tanyabilecek ve yazln yapabilecek,

Trke imdiki zaman makta, -mekte eklerini tanyabilecek ve yazln yapabilecek,


Trke edatlar tanyabilecek ve yazln kavrayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar



Trkenin heceleri
Trkede nl uyumu
Trke kelimelerde nszler
Dilek ve art kipi

stek ve emir kipi


Gereklilik kipi
Edatlar

indekiler

Osmanl Trkesi-I

Trke Kelimelerin Yaps,


Trke Kiplerin ve Edatlarn Yazl

TRKE KELMELERN YAPISI


TRKE DLEK- ART KPNN YAZILII
TRKE STEK VE EMR KPNN
YAZILII
TRKE GEREKLLK KPNN YAZILII
TRKE MDK ZAMAN MAKTA,
-MEKTE EKLERNN YAZILII
OSMANLI TRKESNDE EDATLARIN
YAZILII

Trke Kelimelerin Yaps,


Trke Kiplerin ve
Edatlarn Yazl
TRKE KELMELERN YAPISI
Giri

Kelime, bir ya da birka heceden oluan ve bamsz anlam tayan dzenli seslerin meydana getirdii bir dil esidir. Kelimelerin gramer ve anlamca belli bir gr ifade edecek
biimde bir araya getirilmesiyle cmleler oluur. Kelime cmlenin yap tadr.
Kelimeleri oluturan ses ve mana olmak zere iki temel hususiyet vardr. Kelimeler
seslerin birleiminden oluur. Buna lafz (azdan kan sesler bei) denir. Kelimelerin ayrca belli bir kavram yanstan anlam yn vardr. te kelime bu iki zelliin bir araya gelmesiyle oluan bir dil gesidir.
Kelimelerde sesler belli bir dzende sralanr ve kelime anlamn bu sralamadan kazanr. Sralama bozulursa anlam koybolur veya farkllaabilir.
Kelime kendi ierisinde hece denilen ses birliklerinin yanyana gelmesinden oluur.
Bir kelime bir ya da daha fazla heceden meydana gelir. Bu yzden Trke kelime yapsn
ve yazln vermeden nce heceden sz edecek ve yazln anlatacaz.

Trkenin Heceleri
Hece, kelimeyi oluturan en kk ses birliidir. Her kelime bu ses birliklerinden bir veya
birkann bir araya gelmesiyle oluur. Trkede heceler ak ve kapal olmak zere iki
grupta incelenir.
Ak hece: bir nlden oluan ya da nlyle biten hecedir.
Tek nl hece: a-c, e-lek, -lk, i-ki, o-kumak, -lm, u-yumak, -mek
nsz-nl hece: ka-ra, se-kiz, s-k, bi-lek, ko-yun, b-lk, ku-lak, b-yk
Kapal hece: nszle biten hecedir.
nl-nsz hece: ak, el, s-lak, il, ol-mak, l-mek, u-mak, z-gn
nsz-nl-nsz hece: kay, gel, kl, bir, kol, gl, kuy-ruk, kl
nl-nsz-nsz hece: alt, ars-lan, st
nsz-nl-nsz-nsz hece: drt, o-turt-ma, Trk, krk, srt,
Yukarda sralanan Trke hece yaplar incelendiinde iki husus dikkati ekecektir:
Bunlardan birincisi, Trke hecelerin ift nszle balamamas, dieri, hece sonunda iki
nszn ayn cins olmamasdr. Bu hususiyetler Trke ve yabanc kelimeleri birbirinden
ayrmamza da yardmc olur.
Trke hecelerde kurucu ses olarak bir nl mutlaka bulunur. Bu kurucu nl kendisinden nce gelen nsz ve kendisinden sonra gelen tek ya da dzenli iki nsz yanna eker, bylece hece oluur.

30

Osmanl Trkesi-I

Trke Kelimelerin Yaps


Her Trke kelimenin temeli bir kke dayanr. Sonra bir ya da daha fazla yapm eki ve ekim eki gelir. Trke kelimelerde kk, tek bana bir anlam tayan bir ses topluluudur.
Daha ok tek hecelidir.
al,

ba,

be,

bir,

el,

gz,

i,

kel,

kol,

on,

z,
pek,
sev-,
srt,
uz,
,
ver-,
yel,
yl
Yapm eki, kklere birlemek suretiyle onlarn anlamlarn deitiren unsurlara denir. Tek
balarna bir anlam ifade etmezler.

gz-lk
akl-sz

kitap-lk
evde-ki

i-i
yz-l
Trk-e kadeh-cik

ekim ekleri, kelimeleri sz iinde baka kelimelerle ilikilendirmeye yarar.

ev-de,
ev-i
ev-ler
Trke kelimeleri daha iyi tanmak iin onlardaki nl ve nsz uyumlarn iyi bilmek gerekir.

nl Uyumu
Trke kelime kkleriyle ona eklenmi yapm ve ekim ekleri arasnda belli bir nl dzeni vardr. Bu dzen esasen hecelerdeki nllerin benzemesidir. Benzeme nllerin
kalnlk-incelik, dzlk-yuvarlaklk ynnden uyumuna dayanr. a,,o,u nlleri kaln,
e,i,, nlleri ince, a,e,,i nlleri dz, o,,u, nlleri yuvarlaktr.

Kalnlk-incelik uyumu
ki ekilde olur:
1.Trke kelimenin ilk hecesinde kaln nl varsa, sonraki hecelerin nlleri de kaln olur:

karanlk
oturmak
2. Trke kelimenin ilk hecesinde ince nl varsa, ondan sonraki hecelerin nlleri de ince olur:

kirletmek

gnll

Dzlk-yuvarlaklk uyumu
ki ekilde olur:
1. Trke kelimenin ilk hecesinde nl dz ise, sonraki nller de dz olur:

dirilmek
bak
2. Trke kelimenin ilk hecesinde nl yuvarlak ise
kinci hecenin dar nls yuvarlak olur, sonraki hecelerin de nlleri darsa, uyum ileri doru iler:

grld
rtl
kinci hecenin nls dz-genise ylece kalr ve kendisinden sonraki hece nlleri de ona uyar.

gremedi
lecekler
Yukarda anlatlan dzlk-yuvarlaklk uyumu snrll sebebiyle kk nl uyumu olarak da adlandrlr.
Trke kelimelerde ilk heceden sonraki hecelerde geni yuvarlak nller (o,) bulunmaz.
XVIII. yzyl ve sonrasnda kullanlan yor imdiki zaman eki bu kuraln dndadr. Ayrca
bitiik yazlan birleik kelimelerde de durum farkldr.

31

3. nite - Trke Kelimelerin Yaps, Trke Kiplerin ve Edatlarn Yazl

Trke Kelimelerde nszler

1. Trke kelimeler , l, m, n, , r, z nszleriyle balamaz. Ancak kimi yansma (ses taklidi) kelimeler l, n, z ile balayabilir.
Trkeye sonradan girmi nszlerden c, f ve j harfleri de Trke kelime balarnda yer almazlar.

2. Trke kelimeler iki nszle balamaz.


3. Trke tek heceli kelimelerin sonunda dzensiz ift nsz ve ikiz nsz bulunmaz.
4. Trke kelimelerin sonunda toncu b, c, d, g nszleri yerine tonsuzlar olan p, , t,
k sesleri bulunur.

dip,
sert,
git-mek,
gemek
5. Trke kelimelerde tonlu-tonsuz nszlerin (b-p, c-, d-t, g-k, z-s) elemesi halinde tonlu ya da tonsuzda birleirler. Benzeme eklemede de bir kural olarak iler.

kap-t
it-ti
di-i
Yukarda anlatlan nszler arasndaki bu tonlu-tonsuz benzemesine nsz uyumu
denir.
Trkenin nl ve nsz uyumlaryla ilgili geni bilgi iin Mertol Tulumun, Osmanl Trkesine Giri (Anadolu niversitesi Akretim Fakltesi Yayn, Eskiehir, 2009) adl kitabna (syf. 183-190) baklabilir.
Buraya kadar Trke kelimeleri tantmak amacyla Trke kelimelerin yapsyla ilgili
konulara temas edilmi, Trkenin heceleri, kelime kk, yapm ve ekim ekleri, nl ve
nsz uyumlar hakknda zet bilgi verilmitir.
imdi de Trkenin yazlyla ilgili bilgilerimizi geniletmek iin kiplerin ve edatlarn yazllarn srayla ileyelim.

TRKE DLEKART KPNN YAZILII

Trkede dilek-art kipi sa/se eklerinden oluur ve


lr. Ses uyumlarna bal olarak okunur.
rnek fiil ekimleri:

eklinde tek ekilli olarak yaz-

anlasam
anlasan
anlasa

anlasak

anlasanz
anlasalar

uyusam
uyusan
uyusa

uyusak

uyusanz
uyusalar

girsem

girsen
girse

girsek

girseniz
girseler

gelsem
gelsen
gelse

gelsek

gelseniz
gelseler

Tablo 3.1

32

Osmanl Trkesi-I

Yukardaki rnek ekimler dikkatli incelendiinde aadaki hususlar aka grlecektir.


nce nll fiillerin teklik 2. ahstaki yazl ve okluk 2. ahstaki yazl ayndr.

gelsen-gelsek

Teklik veya okluk hangisi iin yazldklar cmle iinde anlama gre ayrt edilir.
okluk 2. ahs ekleri kaln nll fiilllerde ile, ince nll fiillerde ile gsterilir.

uyusak
girsek
ok yaygn olmasa da kimi metinlerde dilek-art ekiminin ekleri ek nls gsterilmeden de yazlmaktadr.

girsek
anlamasanz

uyusanz

gelsem
girsen
Dilek-art kipinin olumsuzu yazlrken ince nll fiillerde
fiillerde
ma ile yazlr.

me, kaln nll

tULM t tLM e tUL t


donmasa

dnmese

olmasanz

gelmeseniz

sevmek, okumak, grmek, balamak, fiillerinin dilek-art ekimlerini yapnz.

TRKE STEK VE EMR KPNN YAZILII

stek ve emir kipleri gnmzde tek ekil hlindedir. Tarihi sre iinde bir zamanlar ayr
eklerle yazlsalar da yakn zamanda birlemilerdir. Ayn eklerle yazlan istek veya emir kipinden hangisinin olduu, cmle iinde anlama ve artlara bal olarak belirlenir.
rnekler:
Tablo 3.2

ptK|u
| tK|u

p tK|u , tK|u

s| tK|u

tK|u

tK|u

kaaym

kaasn, ka
kasn

kaalm

kan, kanz
kasnlar

syleyim

sylesen, syle
sylesin

syleyelim

sylenz, sylen
sylesinler

dreyim

drsen, dr
drsn

drelim

drnz, drn
drsnler

stek ve emir kiplerinin yazlyla ilgili aadaki hususlara dikkat etmek gerekir:
Birinci ahs istek eki olan -a, -e ekleri kullanlmaz. Bunlar yalnz baz azlarda
vardr. kinci ahstaki -asn, -asnz ve olumsuzu zel bir rica veya uyar anlam
iin kullanlr.

33

3. nite - Trke Kelimelerin Yaps, Trke Kiplerin ve Edatlarn Yazl

t| t|u

t|

oturasn diye aldm


Grmeyesiniz diye sakladm
nc ahslar iin bugn kullandmz -sn, -sin, -sun, -sn ekleri daha nceleri yalnzca yuvarlak nll (-sun, -sn
) idi. nl uyumunun yerlemesiyle
-sn, -sin eklide yazlmaya baland.

tL|

dimesn
oturmasun
virsn
gelsn
Emir ve istek kiplerinin olumsuzlar
, ekleri ile yaplr:

t|

t| ,

balamayaym

balamayasn, balama

Tablo 3.3

dmeyeyim

dmeyesin, dme

balamasn

dmesin

t|

balamayalm

balamaynz, balamayn

dmeyelim

dmeyiniz, dmeyin

balamasnlar

dmesinler

TRKE GEREKLLK KPNN YAZILII

Trke gereklilik kipinin eki -mal, -meli, eklindedir. Bu ek


eklinde yazlr. Ancak
baz kaln nll fiillerde
, ince nll fiillerde
eklinde yazlmaktadr.
Birka nll fiil ekimini tablo hlinde rnek olarak grelim:

| v

| vKL|

| vKL

| v

vKL|

vKL

vKL|

vKL

vKL

kmalym
kmalsn
kmal

imeliyim
imelisin
imeli

gemeliyim
gemelisin
gemeli

komalym
komalsn
komal

vKL|

vKL|

vKL

kmalyz

kmalsnz
kmallar

imeliyiz

imelisiniz
imeliler

gemeliyiz

gemelisiniz
gemeliler

komalyz

komalsnz
komallar

Trke gereklilik kipi eklerinin fiil tabanna birletiine ancak kendisinden sonra
gelen eklere birlemediine dikkat edelim:

vKL
bitirmeliyiz

v
bakmalsn

| v
komalym

Tablo 3.4

34

Osmanl Trkesi-I

Bu durum nc oul ahslarda istisna olarak birleir:

dK}

bitirmeliler
bakmallar
komallar
Gereklilik kipinin olumsuzu iin fiil taban ile gereklilik eki arasna -ma, -me ekleri getirilir:

e| v t

bitirmemeliyiz

vU
bakmamalsn

| v U
komamalym

TRKE MDK ZAMAN -makta, -mekte EKLERNN


YAZILII

Trkede imdiki zaman eki olarak kullanlan -makta (


ri fiil tabanna ilve edilerek yazlr.
rnek birka fiil ekimi grelim:
Tablo 3.5

) , -mekte ( ) ekle-


y kamaktasn

almaktaym
almaktasn
almakta

almaktayz

almaktasnnz
almaktalar

ykamaktaym

mekteyim
mektesin

ykamakta

ykamaktayz

ykamaktasnz

mekte

mekteyiz

mektesiniz

ykamaktalar

mekteler

OSMANLI TRKESNDE EDATLARIN YAZILII


Osmanl Trkesinde hemen her cmlede edat vardr. Bunlarn bir ksm Trke, byk
bir ksm Arapa, Farsadr. Cmle iinde sklkla yer almalar sebebiyle imllarn bilmek nemlidir.
Sk kullanlan edatlar birka grupta inceleyelim:
n edatlar: Arapa harf-i cerler, Trke isim ekim ve son ekim edatlar ve Farsa
baz edatlar bu gruba girer:
ez (-dan, -den):
ez-cn u dil (cn u gnlden, can ve gnlden),
ezber (gsten, iten, zihinden)
ba (ile; -a, -e, -l, -li ):
b-vekr (vakarl, ar bal)
, be (-a, -e, -ile):
be-nm (naml, nl, mehur),
be-d (omuza, omuzda),
d -be -d (omuz omuza)
ber (zerine, zerinde):
ber-dr (aslm),
ber-keml (mkemmel,
kemal zere),
hne ber-d (evi omzunda, evsiz barksz)
der (-da, -de, -iinde):
der- g (kucaklama),
der-hl (hemen),
der-dest (elde, elde etme),
der- kenr (kenarda, kenara yazlm)
bery- (iin):
bery- maslahat (i iin)

3. nite - Trke Kelimelerin Yaps, Trke Kiplerin ve Edatlarn Yazl

t (kadar, dein anlamlarnda olup be edatyla birlikte kullanlr) :


t-ebed veya t-be-ebed (ebediyete kadar), t-be-maher

(mahere kadar)

Balama Edatlar

ancak
gayr
in
mad
tr
bile
, n, n kim
, eger, eger kim
ile
, gerek, gerekse
, , haan, haan kim
, , kaan, kaan kim
hlbuki
hemn kim
her ne kadar
imdi
, niteki, nitekim
ol sebepten
yine
alel-huss (zellikle)
belki
binen al-zlik (ona gre, buna gre)
binen aleyh
amm
feemm (amma, lkin)
fekat, fakat
fl - hakka
hod (ayn)
ill
kez
lkin
lk (ancak), velk (velkin, ancak), lkin (lkin, fakat, ancak)
maa m-fih mamafih
mdm ki
nihyet
pes
yet
ve, v, u,
vka (aslna baklacak olursa, gerek, gerekte)

35

36

Osmanl Trkesi-I

vaktki (ne vakit ki)


ve ill
velev, velevki
Edatlarn bir ksm cmle iinde iki defa tekrar edilir:

gerekgerek,

gerekgerekse;
...

haha,

isterister,

hahhah,

hemhem,
nene,
yy,
yahodya

nlemler

gereksegerekse,

: Fehm (ey Fehm)


h
fern
ahsent
efss (ne yazk, eyvah, heyht!)
ey, iy
eyvah
destr (ekil, yol ver)
dir, diri (ne yazk)
hayf (ne yazk!)
hayf ( vah, yazk)
hey, heyht
zihi (ne gzel, ne ho)
, zinhr (sakn, dikkat)
b (afern, bravo)
y : Fuzly (ey Fuzl)

37

3. nite - Trke Kelimelerin Yaps, Trke Kiplerin ve Edatlarn Yazl

zet
Trke Kelimelerin Yapsn Balca zellikleriyle Tanmak

Trke Gereklilik Kipini Tanyabilmek ve Yazln

Kelime, hecelerden oluan, bamsz anlam tayan, dzenli

Yapabilmek

seslerin meydana getirdii bir dil esidir. Bir kelime bir ya

Trke gereklilik kipinin eki mal, -meli eklinde olup

da daha fazla heceden meydana gelir. Heceler ak ve kapal

biiminde yazlr. Baz kaln nll fillerde

olmak zere iki gruptur.

l fiillerde

Trke kelimeler bir kk ve bir ya da daha fazla yapm eki ve


ekim ekinden oluur. Kk tek bana anlam tayan bir ses

vK

vU, ince nl-

vt eklinde de yazlr.
dKKL e vKL vKL vUL u
imeliler

imeliyiz

gemelisin

komalym

topluluudur: gz, kol gibi. Yapm eki kklere birlemek su-

Gereklilik kipinin olumsuzu iin fiil taban ile gereklilik kipi

retiyle onlarn anlamlarn deitirir: gz-lk gibi.

arasna -ma, -me ekleri getirilir.

Trke kelime kkyle ona eklenmi yapm ve ekim ekleri arasnda kalnlk-incelik, dzlk-yuvarlaklk bakmndan

e vK td
bitirmemeliyiz

vUULU

bakmamalym

belli bir dzen vardr:

Trke imdiki Zaman -makta, -mekte Eklerini

Trke kelimelerde nszlerin u zelliklerini bilmek gerekir:

Tanyabilmek ve Yazln Yapabilmek

1. Trke kelimeler ,l,m,n,,r,z nszleriyle balamaz.

Trke imdiki zaman eklerinden olan -makta, -mekte ekleri

2. Trke kelimeler iki nszle balamaz.


3. Tek heceli kelimelerin sonunda dzensiz ift nsz ve ikiz
nsz bulunmaz.

, eklinde, fiil tabanna ilve edilerek yazlr.


e|

almaktayz

beklemekteyim

4. Trke kelimelerin sonunda b,c,d,g nszleri yerine ton-

Trke Edatlar Tanyabilmek ve Yazln Kavrayabilmek

suzlar olan p,,t,k sesleri bulunur.

Osmanl Trkesinde ok sayda edat vardr. Bunlar cmle

5. Trke kelimelerde tonlu-tonsuz nszlerin (b-p, c-, d-t,

iinde ok sk yer aldklar iin imllarn bilmek gerekir. Bir-

g-k, z-s) elemesi hlinde tonlu ya da tonsuzda birleirler:

ka grupta incelenebilir.

it-ti gibi.

Trke Dilek ve art Kipini Tanyabilmek ve Yazln


Yapabilmek
Trkede dilek-art -se/-sa eklerinden oluur ve

bii-

minde tek ekilli olarak yazlr. Ses uyumuna bal olarak yazlr. Ses uyumuna bal olarak okunur:


girsem

uyusa


anlasak

sevseler

Trke stek ve Emir Kipini Tanyabilmek ve Yazln


Yapabilmek
stek ve emir kipleri bir zamanlar ayr eklerle yazlsalar da yakn zamanda birlemilerdir. Gnmzde tek ekil halindedir. stek ve emir kipinden hangisinin olduu cmle iinde
anlama ve artlara bal olarak belirlenir.


girsinler

uyuyalm

syle

Emir ve istek kiplerinin olumsuzlar


greyim

, ekleri ile yaplr.

ba (ile; -a, -e, -l, -li);


, be (-a, -e, -ile); ber (zerine, zerinde);
der (-da, -de, -iinde); bery- (iin); t (kan edatlar:

-ez (-dan, -den);

dar, dein)

o2 ancak, gayr vb .
nlemler: ey, y v zih vb
ki kez tekrar edilen edatlar: hemhem
Balama edatlar:

38

Osmanl Trkesi-I

Kendimizi Snayalm
1. Aadaki kelimelerden hangisi Trke deildir?
a. Gndz
b. Alp
c. Mehmet
d. Trk
e. Yaar
2. Aadaki fiillerden hangisi dilek-art kipi ekiyle yazlmtr?
a.
b.
c.
d.
e.

girse
syle
kasnlar
komal
gemelisin

3. Aadaki fiillerden hangisi istek kipi ekiyle yazlmtr?

anlasam
b. oturaym
c. gelsem
d. sevmeliyim
a.

e.

almaktaym

4. Aadaki fiillerden hangisi gereklilik kipi ile yazlmtr?


a.
b.
c.
d.
e.

kaaym
kasam
kamasam
kamalsn
ykamaktaym

5. Aadaki fiillerden hangisinin yazm dorudur?


a.
b.
c.
d.
e.

komalym
komalym
komalym
komalym
komalym

6. Aadaki kelimelerden hangisinin anlam yanl verilmitir?


a.
b.
c.
d.
e.

ez-cn: cndan
be-d: omuza, omuzda
der-g: kucaklama
der-dest: elden
alel-huss: zellikle

fiilinin nitelii ile ilgili olarak aa7.


dakilerden hangisi dorudur?
a. fiil + istek tekil ikinci ahs
b. fiil + gereklilik tekil ikinci ahs
c. fiil + gereklilik oul ikinci ahs
d. fiil + emir tekil ikinci ahs
e. fiil + emir oul ikinci ahs

U|U

8.
fiilinin doru okunuu aadakilerden hangisidir?
a. durmasanz
b. durmayasn
c. durmayasnz
d. devirmeyesiniz
e. dvmeyesiniz
9. Aadaki fiillerden hangisi dilek-art kipi eki almtr?
a.
b.
c.
d.
e.

10. Aadaki fiillerden hangisi gereklilik eki almtr?


a.
b.
c.
d.
e.

3. nite - Trke Kelimelerin Yaps, Trke Kiplerin ve Edatlarn Yazl

Okuma Paras

At olur da tepmez mi,


Yr olur da pmez mi,
Yrin pt yerde,
Gonca gller bitmez mi.
(Sarolan-Kayseri)

Deniz dalgasz olmaz,


Kzlar sevdsz olmaz;
Yri gzel olanlar,
Ba belasz olmaz
(Rodoplar-Bulgaristan)

At yayla imeni,
Yrekten sevdim seni
Ben seni unutursam
Allah unutsun beni.
(Rize ve civar)

Da ban kar ald


Gl yrimi hr ald
Ecele borlu kaldm
Bir cnm var yr ald.
(Bursa)

Olan arpa bier misin?


Suyu glden ier misin?
Her tarafn seller alsa,
Kpr kurup geer misin?
(Acpayam-Denizli)

Geceler geti benden


A gzm doymaz senden;
Kfir putundan dnmez
Ben nasl dnem senden
(Yusufeli)

39

40

Osmanl Trkesi-I

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

Yararlanlan Kaynaklar

1. c

Aksoyak, . Hakk (2009). Osmanl Trkesi Okuma Kitab.


Ankara: Grafiker Yaynlar.
Develi, Hayati (2008). Osmanl Trkesi Klavuzu I-II. stanbul: Kesit Yaynlar.
Develi, Hayat (2010). Osmanl Trkesi Grameri. 1. Bask.
Eskiehir: Anadolu niversitesi Yaynlar.
Kurt, Ylmaz (1996). Osmanlca Dersleri I. 3. Bask. Ankara: Aka Yaynlar.
Timurta, Faruk K. (1986). Osmanl Trkesine Giri. 8.
Bask. stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Yaynlar.
Tulum, Mertol (2009). Osmanl Trkesine Giri. 1. Bask.
Eskiehir: Anadolu niversitesi Yaynlar.

2. a
3. b
4. d
5. e
6. d
7. b
8. c
9. a
10. b

Yantnz yanl ise Trke Kelimelerde Unsurlar


konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke Dilek-art Kipinin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke stek ve Emir Kiplerinin
Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke Gereklilik Kipinin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke Gereklilik Kipinin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Osmanl Trkesinde Edatlarn
Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke Gereklilik Kipinin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke stek ve Emir Kiplerinin
Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke Dilek-art Kipinin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke Gereklilik Kipinin Yazl konusunu yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1


balasam

grsem

okusam

sevsem


balasan

grsen

okusan

sevsen

balasa

grse

okusa

sevse


balasak

grsek

okusak

sevsek


balasanz

grseniz

okusanz

sevseniz


balasalar

grseler

okusalar

sevseler

OSMANLI TRKES-I

Amalarmz

Bu niteyi tamamladktan sonra;

okluk eki, isim yapm ekleri, fiil ekimleri, zarf fiil ekleri, sfat fiil ekleri,
Trke
bildirme ekleri, hal ekleri, iyelik ekleri, zaman eklerini tanyabilecek ve yazabilecek,
Trke
tanyabilecek ve yazabilecek,
Trke zamirleri
zamirleri
tanyabilecek ve yazabilecek,
Trke zarflar tanyabilecek
Trke saylar tanyabilecek veve yazabilecek,
yazabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar






okluk eki
sim yapm ekleri
Fiil yapm ekleri
Zarf fiil ekleri
Sfat fiil ekleri
Bildirme ekleri
Hal ekleri

yelik ekleri
Zaman ekleri
Ek fiil ve birleik fiil
Zamirler
Zarflar
Trke saylar

indekiler
Osmanl Trkesi-I

Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn


Yazl

TRKE EKLER
EK FL VE BRLEK FL EKMLER
TRKE ZAMRLER
OSMANLI TRKESNDE ZARFLAR
TRKE SAYILAR

Trke Ek, Zamir, Zarf ve


Saylarn Yazl
TRKE EKLER
Giri

Daha nceki nitelerde Osmanl Trkesi alfabesindeki harfleri tanm, ekilce benzerliklerini ve bitime zelliklerini renmitik. Ayrca Trke nl ve nszlerin yazln
ayrntl bir ekilde grm ve Trke kelimelerin yazln kavramtk.
Bu nitede ise Osmanl alfabesi ile yazlm metinlerdeki Trke unsurlar doru okuyabilmek iin Trke eklerin; zamir, zarf ve saylarn; ek fiil ve birleik fiil ekimlerinin
okunu ve yazllarn kavrayacaz.

Trke Eklerin Yazlnda Ortak zellikler

Osmanl Trkesinde Trke eklerin yazl ve okunularnda bugnkne gre farkllklar vardr.
Bu farkllklar ve ortak hususiyetleri yle sralayabiliriz:
1. Bugn farkl ekilli olan pek ok ek o dnemde tek ekilli, kalplam halde yazlrd.

mektupu
dilci
2. Baz ekler kalnlk incelik uyumuna gre iki ekillidir.

trkc

birlik
kitaplk
3. Eklerdeki yardmc nller oklukla yazlmaz.

gzlk
aalar
4. Eklerin okunuu bugnk syleyie gredir.
oldu

okluk Eki
okluk eki -lar, -ler eki
na gre okunur.

grd

eklinde yazlr. Tek ekillidir, nls yazlmaz, ses uyumu-

44

Osmanl Trkesi-I

kaplanlar

yollar

aalar

Soru Eki
Soru eki -m, -mi, -mu, -m yalnzca

Aa m?

Sevdii mi?

, ince nll kelimelerde

gzlk

-l , -li, lu, -l eki dz nll kelimelerde


yazlr. Bu ek sfat grevinde kelimeler yapar.

krlk

ek-

byklk

, yuvarlak nll kelimelerde eklinde

ili

iler

gecelik

gzler

Grdmz m?

-lk, -lik, -luk, -lk ekleri kaln nll kelimelerde


linde yazlr.
annelik

eklinde ve kelimelere birletirilerek yazlr.

sim Yapm Ekleri

sabrl

sulu

kyl

Trkiye Trkesinin tarihi dnemlerinde bu ekin bilhassa resm yazmalarda yalnzca yuvarlak sesi -lu, -l vard.

-sz, -siz, -suz, -sz eki tek ekilli olup


yazlr. nls gsterilmez. nl uyumuna uygun olarak okunur. Bu ek daha ok sfat yapmnda kullanlr.

zevksiz

-ca, -ce, -a, -e eki herzaman

dosta

aklsz

yzsz

sonsuz

eklinde yazlr ve ses uyumuna gre okunur.

kolayca

binlerce

okca

-ki eki Osmanl Trkesinde aidiyet bildiren bu ek herzaman


Okunuu dudak uyumuna baldr.


yoldaki

evvelki

bugnk

gzelce

eklinde yazlmtr.

dnk

-ck, -cik, -cuk, -ck, -k, -ik, -uk, -k ekleri ince nll isimlerde
nll isimlerde

eklinde yazlr.

kck

yusufcuk

tomurcuk

kedicik

; kaln

ayck

4. nite - Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl

-caz, -ceiz ekleri kaln nlllerde


ltme isimleri yapar.

, ince nllerde eklinde yazlr. K-

kardeceiz

kadncaz

-nc, -inci, -uncu, -nc ekleri


Bu ek sra say sfatlar yapar.

eklinde yazlr. Ekin yardmc nls yazlmaz.

drdnc

ikinci

birinci

-mak, -mek ekleri kaln nll fiillerde


nlyle balayan ek aldklarnda
leri yaplr.

()

eki eklinde yazlr. Bu ekle fiillerin mastar isim-

sevmee

Olumsuzu

, ince nll fiillerde eklinde yazlr.


()

sevmek

kalmaa

kalmak

ve ekleriyle yaplr. eki genellikle gzel hesiz yazlr:

) (

))

gelmemek

-ma, -me eki

yazmamak

eklinde yazlr. Bu ekle fiilden isim yaplr.

yrme
Kaln nll fiillerde

koma

zlemek

grme

kovma

, ince nll isimlerde eklinde yazlr. simden

gzlemek

-c, -ici, -ucu, -c eki yalnzca

yorucu

kovma

eklinde yazld da grlr.

-la, -le eki kaln nll isimlerde


fiil yapmaya yarar.

koma

kollamak

balamak

eklinde yazlr. Ses uyumuna gre okunur.

zc

gidici

Fiil Yapm Ekleri


-dr, -dir, -dur, -dr (-tr, -tir, -tur, -tr) eki
rak okunur. Nadiren baz metinlerde
iin kullanlan ettirgen eklerdendir.

kalc

eklinde yazlr. Ses uyumuna bal ola-

eklinde yazld grlr. Fiilden fiil yapmak

45

46

Osmanl Trkesi-I

kzdrmak

gezdirmek

durdurmak

yaptrmak

bktrmek

gldrmek

koturmak

setirmek

Bu ek eski Osmanlcada daima yuvarlak vokalle okunurdu.

yapdurmak

sedrmek

-l, -il, -n, -in ekleri lam ve nun harfleriyle yazlr, aradaki yardmc ses olan nlleri yazlmaz. Bu ek edilgen ve dnllk iin kullanlr.

aranmak
zlmek
grlmek
bozulmak
Ekten sonra sesli bulunmas halinde yardmc ses gsterilerek yazlr.

virilen

bozulan

-i, -, -u, - ekleri nlyle bitenlerden sonra

gO veya eklinde yazlr.

anlamak
grmek
Bazen yardmc nlnn yazlmadda olur:
grmek

, nszle biten fiillerden sonra ise

atmak

yazmak

yazmak

Aadaki kelimelere belirtilen ekleri getirerek yaznz.


-lk, -lik, -c, -ci, -l, -li, -sz, -siz ekleri

- - -
Zarf Fiil Ekleri (Gerindium Ekleri)
-p, -ip, -up, -p, eki

balayp

eklinde yazlr. nlyle biten fiillerde araya bir yardmc y getirilir.

grp

zp

iip

atp

Bu ek yuvarlak nll yazld iin Osmanlnn son zamanlarna kadar yuvarlak okunurdu. Gnmzde ses uyumuna gre okunur.
-nca, -ince, -unca, -nce ekleri nszle biten fiillerden sonra
fiillerden sonra araya bir y getirilerek

eklinde yazlr.

, nlyle biten biten

4. nite - Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl

balaynca

balaynca

-arak, -erek ekleri kaln nll fiillerde


lr. nlyle biten fiillerde araya y getirilir.


ekleyerek

kounca

grnce

, ince nll fiillerde eklinde yaz-

koarak

aarak

gelerek

-a, -e ekleri ve eklinde yazlr. nlyle biten fiillerde araya y getirilir.

sev seve

gle gle

yata yata

-dka, -dike ekleri kaln nll fiillerde


yazlr. Ses uyumuna gre okunur.

yaadka

okuduka

-al, -eli ekleri kaln nll fiillerde


lyle biten fiillerde araya y getirilir.

alal

Bunlar umumiyetle beri (


(

, ince nll fillerde , eklinde yazlr. n-

anlayal

greli

- ) edatyla birlikte kullanlr.

vireli beri

)
alal beri

-madan, -meden ekleri kaln nll fiillerde


de yazlr.

anlamadan
-iken, -ken eki

sormadan


bekleir iken

Sfat Fiil Ekleri


-an, -en eki kaln nll fiillerde
fiillerde araya bir y sesi gelir.

balayan

, ince nll fiillerde eklin

grmeden

bilmeden

veya eklinde iki trl de yazlr. nl uyumuna uymaz.

bekleirken

ata ata

, ince nll fiillerde eklinde

grdke

konuurken


konuur iken

, ince nll fiillerde eklinde yazlr. nlyle biten

getiren

giden

yatan

47

48

Osmanl Trkesi-I

-dk, -dik, -duk, -dk (-tk, -tik, tuk, -tk) ekleri kaln nll fiillerde
ll fiillerde

, ince n-

eklinde yazlr. Bu ek ekseriyetle iyelik ekleriyle kullanlr.

dinledii

dinledik

ald

aldk

, ince nll fiillerde eklinde ya , eklinde yazlr.

-acak, -ecek ekleri kaln nll fiillerde


zlr. yelik ekleri getieildiinde


syleyeceim

-m, -mi eki


syleyecek

yapacam

yapacak

eklinde yazlr.

seilmi

atlm

Bildirme Ekleri

Bildirme ekleri, Trkede isim cmlelerinin yklemini oluturmak iin bir isme getirilen
eklerdir. Eklerin nlleri yazlmaz. Kelime nlyle bitiyorsa 1. ahsta yardmc y nls yazlr.
Ekler unlardr:
Tablo 4.1

3. ahs

OKLUK
2. ahs

boum

3. ahs

TEKLK
2. ahs

1. ahs

am

talebeyim

az

talebeyiz

bosun
botur
bouz

bosunuz
boturlar

1. ahs

asn
atr

asnz

atrlar

Aadaki kelimeleri bildirme ekleriyle yaznz.

doktor

talebesin
talebedir

Trkm

Trksn
Trktr

Trkz

talebesiniz

Trksnz

talebedirler

Trktrler

49

4. nite - Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl

Hal Ekleri

Hal ekleri isim ekim ekleridir. ok kullanlan bu eklerin nasl yazldn bilmek, doru
okuma ve yazma iin son derece nemlidir.
Srayla grelim:
1. Yapma (ykleme) hli eki : -, -i, -u, -, -y, -yi, -yu, -y

evi

babay

sd

kuzuyu

2. Yaklama (ynelme) hli eki : -a, -e, -ya, -ye

anneye

ve eklinde yazlr.
ocuu

ve eklinde yazlr.

sze

emeye

kitaba

ahs ve iaret zamirlerinin yaklama halleri:

bana

sana

ona

3.Uzaklama (ayrlma) hli eki :-dan, -den, -tan, -ten

kyden

badan

4. Bulunma hli eki : -da, -de, -ta, -te

yerde

divanda

buna

una

eklindedir.

batan

kitaptan

eklindedir.

cennette

aata

5. lgi hli eki :-n, -in, -un, -n, (-nn, -nin, -nun, -nn) nszle biten kelimelerde
nlyle biten kelimelerde

evin

eki kullanlr. Ek nls yazlmaz.

kkn

6. Vasta hli eki : -la, -le, -yla, -yle

kalemle

annenin

babann

eklinde yazlmaktadr. Bu ek ayr da yazlabilir.

kitapla

sryle

neeyle

Aadaki ibareleri okumaya alnz.

- -
- -
-

50

Osmanl Trkesi-I

yelik Ekleri

yelik ekleri tablo halinde yle gsterilir:


Tablo 4.2

OKLUK

TEKLK

3.ahs

2.ahs

1. ahs

3.ahs

2. ahs

1.ahs

kitabm

szm

annem

babam


annen

baban

kitabn

szn

kitab

sz

annesi

kitabmz

szmz

annemiz

kitabnz

sznz

kitaplar

babas

babamz

anneniz

szleri

babanz

anneleri

babalar

Zaman Ekleri

Grlen gemi zaman ekleri: Bu zaman iin fiil gvdesinde tm ahslarda ortak bir
-d sesi getirilir. Bu sese her ahs iin ayr harf ilveleri yaplr.
Bunlar tablo halinde grelim:
Tablo 4.3

3.ahs

buldular

bildiler

GRLEN GEM ZAMAN EKLER


OKLUK
TEKLK
2.ahs
1.ahs
3.ahs
2.ahs

buldu

buldun

buldunuz

bulduk

bildiniz

bildik

bildi

Grlen gemi zamann olumsuzu fiil gvdesine

sormadlar

gemedi

bildin

1.ahs

buldum

bildim

ve ekleri getirilerek yaplr.

almadn

Geni zaman ekleri: -r ( ), -ar /-er ( ), -r /-ir ( ), -ur /-r (


Yazlrken dzlk-yuvarlak uyumuna bal kalnarak yazlr.

glmedim

) ekillerindedir.

51

4. nite - Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl

Geni zaman eklerinin ahslara gre yazm:


Tablo 4.4

GEN ZAMAN EKLER


OKLUK
3. ahs

TEKLK

2.ahs

1.ahs

3.ahs

2.ahs

1.ahs

- -
bulurlar

bulursunuz

buluruz

bulursun

bulurum

alrlar

alrsnz

balarlar

bulur

alrz

balarsnz

alr

balarz

balar

Geni zamann olumsuzluk eki maz, -mez


okluk ahslarda ek deimektedir.

dnmezler

alrsn

alrm

balarsn

balarm

eklindedir. Ancak birinci teklik ve

duymayz

krmaz

bilmezsin

gelmem

19. Yzyla kadar Osmanl Trkesi metinlerinde -r, -ir ekleri yuvarlak yazlrd.

gelr

bilr

alur

renilen Gemi Zaman Ekleri

renilen gemi zaman eki -m, -mi, -mu, -m tek ekilli olup daima
yazlr. ek nls yazlmaz.

eklinde
Tablo 4.5

RENLEN GEM ZAMAN EKLER


OKLUK

TEKLK

3.ahs

2.ahs

1.ahs

3.ahs

2.ahs

1.ahs

yrmler

yrmsnz

yrmz


yrm

yrmsn

krmlar

krmsnz

krmz

krm

krmsn

yrmm

krmm

renilen gemi zamann olumsuzunda fiil gvdesine kaln nll fiillerde


nll fiillerde

getirilir.

grmemiiz

durmamlar

, ince

52

Osmanl Trkesi-I

imdiki Zaman Ekleri


imdiki zaman eki yor, -iyor, -uyor, -yor eklinde olup nlyle biten fiillerde
szle biten fiillerde

, n-

biiminde yazlr. Grld gibi nszle biten fiillere yardm-

c
harfi getirilmektedir. Ancak bu harf fiil bitien harflerden biriyle bitiyorsa yazlmaz,
bitimeyen harflerden biriyle bitiiyorsa yazlr:

}}

veriyor

dyor

Tablo 4.6

MDK ZAMAN EKLER


OKLUK

TEKLK

3.ahs

2.ahs

1.ahs

3.ahs

2.ahs

1.ahs

atyorlar

atyorsunuz

atyoruz


gryorlar

gryoruz

gryor

atyorum

Gryorsun

gryorum

veya harfi de getirilmi fakat bu uygulama yaygnlamamtr.


( )

dinleyor

atyorsun

gryorsunuz

Baz dnemler ekten nce

atyor

yazayor

imdiki zamann olumsuzu fiil gvdesine

dinlemiyorsunuz


gleyor

getirilerek yazlr:

sevmiyoruz


geleyor

gelmiyorum

Gelecek Zaman Ekleri

, ince nll fiil tabanlarnda eklinde yazlr. Fiil nlyle bittiinde araya bir harfi getirilir.
Gelecek zaman ekleri -acak, -ecek kaln nll fiil tabanlarnda

Tablo 4.7

GELECEK ZAMAN EKLER


OKLUK

TEKLK

3.ahs

2.ahs

1.ahs

3.ahs

2.ahs

1.ahs


grecekler

kalacaklar


greceksiniz

greceiz

kalacaksnz

kalacaz

grecek

kalacak

greceksin

kalacaksn

greceim

kalacam

53

4. nite - Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl

Gelecek zamann olumsuzu iin fiil tabanna kaln nll fiillerde


lerde

getirilmek suretiyle yaplr.

duymayacaklar


dvmeyeceksin

, ince nll fiil-

almayacam

Aadaki kelimelerin tabloda belirtilen zamanlarn yaznz.


Geni
Zaman
3.oul ahs

renilen Gemi Zaman

imdiki
Zaman

Gelecek
Zaman

1.oul ahs

2.tekil ahs

1.tekil ahs

grmek

krmak

i-mek Fiili

simleri yklemletiren i-mek fiili eskiden tek bana kullanlrken bugn tek bana kullanlmaz. Metinlerdeki ayr veya bitiik yazln aynen yanstacak biimde okumak gerekir.
imdiki zaman, grlen gemi zaman, renilen gemi zaman ve art ekimleri vardr.
i-mek: Grlen gemi zaman


hastaydm


hasta idim

i-mek: renilen gemi zaman

hastaymm


hasta imiim

i-mek: art kipi

alrsam
alr isem
i-mek: imdiki zaman

atyordum

atyor idim

TRKE ZAMRLER

Trkede ska kullanlan kelimelerin banda zamirler gelir. Zamirlerin yazl kalplam haldedir.

54
Tablo 4.8

Osmanl Trkesi-I
Eitlik

Vasta

lgi

Bulunma

Ayrlma

Ynelme

Ykleme

Yaln

bence

benimle

benim

bende

benden

bana

beni

Ben

sence

onca

seninle

onunla

onun

sende

onda

senden

sana

ondan

ona

seni

Sen

onu

bizce

bizimle

bizim

bizden

bize

Bizi

Biz

sizce

onlarca

senin

sizinle

onlarla

sizin

onlarn

bizde

sizde

onlarda

sizden

size

onlardan

onlara

Sizi

Siz

onlar

Onlar

ahs zamirlerinde ynelme halinde damaks n harfi ( ) kullanlmasna dikkat etmek


gerekir. Senin ve onun kelimelerinde de tamlayan eki ile yazlmaktadr.

bu, u iaret zamirlerinin ekimleri de aadaki tabloda gsterilmitir.

Tablo 4.9

Eitlik

bunca

Vasta

Bulunma

Ayrlma

Ynelme

Ykleme

Yaln

bunun

bunda

bundan

buna

bunu

bu

unca

bununla

lgi

ununla

unun

unda

undan

OSMANLI TRKESNDE ZARFLAR

una

unu

Trkede sfat ve fiillerin nnde yer alan zarflar cmle iinde sfatlar ve fiilleri zaman,
yer, miktar, hal vs bakmndan nitelerler. Bu yzden sfat ve fiillerle beraber bulunurlar ve
onlara bamldrlar. Osmanl Trkesinde hem Trke kkenli hem de yabanc dillerden
alnm ok sayda zarf vardr.
Zarflar yle eitlere ayrmak mmkndr:
Nitelik (hal, tarz, vardr) bildirenler
Nicelik (azlk-okluk, miktar) bildirenler
Yer, yn bildirenler
Zaman bildirenler
Olumlu-olumsuz karlk, benimseme, beenme ve onaylama bildirenler
Gsterme bildirenler
Say, l, sklk, seyreklik, yenileme bildirenler
Sra bildirenler
vs.
Sraladmz bu eitleri oaltmak mmkndr. Ancak biz burada Osmanl tarihi
metinlerinde sk karlalan zarflardan bazlarn listeleyeceiz.

4. nite - Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl

sonra
kanda (nerede)

fevkal- hadd
gey (ok, pek)

nice (nasl)

nie (ne kadar)

yavlak
(ok, pek ok)

asl ve kat

bade (sonra)

ien (ok, pek)

fil- hakka

alet- tacl

berren
(kara yoluyla)

acaba

ber / beri

alel- acele

bad (sonra)

brn (dar)

alel- huss

her kaan

y (araba)

p
(arka, arkada)

ayrk (baka)

akdemce
(daha nce)

babayne

akbinde
(arada srada)

ber-vech-i tacl
(aceleyle)

boldur, bldr
(geen yl)

bi- aynihi
(ayniyle)

daim, dimen

bil- iltizm
(bilerek)

der-akab
(gecikmeksizin)

fil-hal
(hemen, o anda)

binen al zlik
(buna gre)

muhibbne (dosta)

vaka (geri)

sal be-sl
(yldan yla)

be-ser em

ne gne (ne ekilde)

ne makle
(ne biim)

55

56

Osmanl Trkesi-I

TRKE SAYILAR

Osmanl Trkesinde say isimleri bugn olduu gibi bir, iki, eklindedir. Rakamlar ise Araplarn kullandklar ekillerdir. Bu rakamlar yaznn aksine soldan saa yazlr.
Trke say isimlerinin imls kalplam olmakla beraber bazlar bugn sylenildiinden farkl yazlr.
Saylar rakam ve yazyla ema halinde grelim:
Tablo 4.10

sfr
bir
iki

drt
be
alt
yedi
sekiz
dokuz
on

yirmi
otuz
krk
elli
altm
yetmi
seksen
doksan
yz
bin

4. nite - Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl

57

zet
1

Trke ekleri tanmak ve yazmak


Osmanl alfabesi ile yazlm Trke metinleri doru
okuyabilmek iin Trke ekleri, eklerin ahslara gre
deiimini, yazln iyi bilmek gerekir. Eklerin yazl ve okunularnda bugnkne gre farkllklar vardr. Bugn farkl ekilli olan pek ok ek o dnemde

tek ekilli, kalplam halde yazlrd (oldu gibi ). Baz ekler kalnlk incelik uyumuna gre iki e-

killidir (
birlik
kitaplk gibi). Ekler
srekli kullanldklar iin daha seri ve kolay yazm

maksadyla yardmc nlleri yazlmaz (


kitaplar gibi). Ancak her ne kadar nller yazlmaz ise

de okuyu bugnk syleyie gredir (


bugnk gibi).
Bu nitede okluk eki, soru eki, isim yapm ekleri, fiil
yapm ekleri, zarf fiil ekleri, sfat fiil ekleri, bildirme
ekleri, hal ekleri, iyelik ekleri ve zaman ekleri ayr ayr
rneklerle bildirilmitir.
Zaman eklerinden grlen gemi zaman, geni zaman, renilen gemi zaman, imdiki zaman, gelecek
zaman ve imek fiili ekleri ve rnek fiil ekimleri tablolar halinde yazl ve okunularyla kaydedilmitir.
2

Trke zamirleri tanmak ve yazmak

, sen , , biz
, siz , onlar ve iaret zamirleri bu ,
u hem yaln halde hemde ykleme, ynelme,

Trke ahs zamirleri ben

ayrlma, bulunma, ilgi, vasta ve eitlik hallerinde ekimleri yaplarak tablolarla gsterilmitir.

Trke zarflar tanmak ve yazmak


Osmanl Trkesinde hem Trke kkenli hem de yabanc dillerden alnm ok sayda zarf vardr. Trkede sfat ve fiillerin nnde yer alan zarflar cmle iinde sfatlar ve fiilleri zaman, yer, miktar, hal, say, sra
vs bakmndan nitelerler. Bu yzden sfat ve fiillerle
beraber bulunurlar ve onlara bamldrlar.
Birka rnek:

kanda (nerede)
nice (nasl)

sonra


gey (ok, pek)
ien (ok, pek)
fevkal- hadd

Trke saylar tanmak ve yazmak


Osmanl Trkesinde rakam olarak Araplarn kullandklar iaretler kullanlm, ancak isim olarak bugnk isimlerle anlmlardr. Rakamlar yaznn aksine
soldan saa yazlr. mllar kalplam olmakla beraber bazlar bugnk syleyiten farkl yazlmtr. Saylar yle sralayabiliriz:

sfr, bir, , iki, ,


drt, be, alt, yedi,
sekiz, dokuz, on,
yirmi, otuz, krk,
elli, altm,
yetmi, seksen, doksan,
yz, bin.

58

Osmanl Trkesi-I

Kendimizi Snayalm
1. Aadaki kelimerden hangisinin yazm yanltr?
a.
b.
c.
d.
e.

diller
defterler
evler
kyler
aalar

2. Aadaki kelimelerin hangisinin yazm yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

evsiz
yzsz
sabrsz
susuz
aklsz

3. st kelimesi aadakilerin hangisinde doru olarak


yazlmtr?
a.
b.
c.
d
e.

4. Aadakilerden hangisi isim yapm eki ile yazlmamtr?


a.
b.
c.
d.
e.

annelik
aranmak
beki
dosta
sabrl

5. Aadaki kelimelerden hangisinin yazm dorudur?


a.
b.
c.
d.
e.

babay
ocuu
sz
ky
sd

6. Aadaki kelimelerin hangisinde hal ekinin yazm yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

evde
evden
eve
kitaba
evin

7. Aadaki fiillerin hangisinde grlen gemi zaman ekiminin yazm yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

bildik
bildim
bildin
bildiniz
bildiler

8. Aadaki fiillerin hangisinde imdiki zaman ekinin yazm yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

9. Aadaki kelimelerden hangisinin anlam yanl verilmitir?


a.
b.
c.
d.
e.

ien: ok
bad: uzak
y: eyvah!

nie: ne kadar

ayrk: ayr

10. Aadaki say isimlerinden hangisinin yazm yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

4. nite - Trke Ek, Zamir, Zarf ve Saylarn Yazl

Okuma Paras
Gemiciler-Enis Behi Koryrek
Biz dalgalar, frtnalar kahramn yiitleriz.
Ufuklardan ufuklara haber sorar, gezeriz.
Gnelerde uyuklayan yamalar,
Kalbi durgun tarlalar braktk.
Glge veren aalar
Sevmiyoruz biz artk.
Sevgilimiz,
Ey deniz!
te biz;
Nihyetsiz
Mlikler yolcusu!
Rhumuzun kardeidir
Gnelerde parlayan bu yeil su.
Bayramz yeil sular ateidir.
Biz bayran fedsi saysz Trk genciyiz.
Biz hille n arayan korku bilmez gemiciyiz.
Ey vatandan mjdelerle bize kadar gelen rzgr!
O sarn shillerde kara gzl gen kzlar,
Yaz gecesi meh-tb ile konuurken,
Doru syle, sordular m bizleri?..
Nasl cevap verdii gkten
Gemimizin rehberi,
O vef-kr
Yldzlar?..
Poyraz var;
Yelken dolar.
Gemi sanki kanatl!
Enginlerde pembe gne
Glmserken bu yolculuk ne tatl!
al sazn kalenderce yiit karde!
Namelerin yorulmayan dalgalardan bahtiyr.
Gnderelim bu hengi o sevgili yurda kadar...

59

60

Osmanl Trkesi-I

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. e
2. b
3. d
4. b
5. a
6. e
7. a
8. c
9. c
10. d

Yantnz yanl ise okluk Eki konusunu yeniden


gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise sim Yapm Ekleri konusunu
yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise sim Yapm Ekleri konusunu
yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Fiil Yapm Ekleri konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Hal Ekleri konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Hal Ekleri konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Grlen Gemi konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise imdiki Zaman Ekleri konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise imdiki Zaman Ekleri konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Trke Saylar Ekleri konusunu
yeniden gzden geiriniz.

Sra Sizde 2

doktorum

aym

doktorsun

asn

doktordur

adr

doktoruz

ayz

doktorsunuz

asnz

doktordurlar

adrlar

Sra Sizde 3
Yolun sonu - Osmanl Trkesi - dost yz
Szn z - ocukluk ak - kalem erbb
Komunun kz ocuu evden hzla kar
Sra Sizde 4
Geni
Zaman

Sra Sizde Yant Anahtar


Sra Sizde 1

renilen
Gemi
Zaman

2. oul

1. oul

ahs

ahs

imdiki

Gelecek

zaman

Zaman

2. tekil ahs

1. tekil ahs


grrler

grmz

gryorsun

kitapsz

basz

kitapl

kitaplk

kitap

bal

kitap

bac

balk

ba


niansz

nianl

nianc

nianlk

yolsuz

yollu

Yolcu

yolluk

krarlar

krmz

kryorsun

greceim

kracam

grmek

krmak

nian

yol

Yararlanlan Kaynaklar
Aksoyak, . Hakk (2009). Osmanl Trkesi Okuma Kitab.
Ankara: Grafiker Yaynlar.
Develi, Hayati (2008). Osmanl Trkesi Klavuzu 1. stanbul: Kesit Yaynlar.
Tulum, Mertal (2009). Osmanl Trkesine Giri. Eskiehir:
Anadolu niversitesi Yaynlar.
Timurta, Faruk K. (1986). Osmanl Trkesine Giri. (8.
Bask) stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi
Yaynlar.

OSMANLI TRKES-I

Amalarmz

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Arapa ve Farsa kelimelerde yer alan nl ve nszleri tanyacak,
Trkede ses karl bulunmayan harfleri tanyacak, bunlarn Trkede hangi
seslerle karlandklarn belirleyebilecek,
Trkede yer alan Arapa ve Farsa kelimeleri Trkeden ayrabilecek,
Ay adlar, haftann gnleri ve rakamlarn tanyabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
Arapa ve Farsa nller
Arapa ve Farsa nszler
Ayn
Hemze

Vv- madle
Ay adlar
Haftann gnleri
Rakamlar

indekiler

Osmanl Trkesi-I

Arapa ve Farsa Kelimelerde


nller ve Yazllar

GR
ARAPA VE FARSA KELMELERDE
NLLER VE YAZILILARI
TRKEDE SES KARILII
BULUNMAYAN HARFLER
ARAPA VE FARSA KELMELERN
TANINMASI
AY ADLARI
HAFTANIN GNLER
SAYILAR
ARAPA VE FARSA KELMELERDE
NSZLER

Arapa ve Farsa Kelimelerde


nller ve Yazllar
GR

Bundan nceki nitelerde Osmanl Trkesi alfabesini, Trke nl ve nszlerin yazllarn; Trke isimlerin, fiillerin ve eklerin yazllarn; kiplerin yazllarn; edat, zamir
ve zarflarn yazllarn grmtk. Ayrca Arapa ve Farsa kelimelerin yaplarna da temas etmitik. zetle bundan nceki nitelerde Trke kelimelerin yaps zerinde durulmutu. Bu nitede ise Arapa ve Farsa kelimelerin yaps zerinde ayrntl bir ekilde durulacaktr. Arapa ve Farsa kelimlerde nl ve nszlerin hususiyetleri tantlacak ve yazllar anlatlacaktr. Bylece Osmanl Trkesindeki Arapa unsurlarn ve ikinci dnem
kitabnda yer alan Farsa unsurlarn tantmna gemeden nce bu dillerin kelime yaplaryla ilgili n bilgilendirme yaplm olacaktr. lve olarak ay adlar haftann gnleri ve
Arapa rakamlar bu nitede tantlacaktr.

ARAPA VE FARSA KELMELERDE NLLER VE YAZILILARI

Trkenin sekiz nlsne karlk Arapa ve Farsada drt harf (


) ve hareke iaretleri kullanlr. Bu harflerden ayn zamanda nsz olarak da grev yapar.

( : vav, : he : ye )
Arapa ve Farsa kelimelerde nllerin uzun ve ksa halleri vardr. Ksa nller yazlmaz, yani bir harfle gsterilmez, ancak bazen kelimelerin yanl okunmasn nlemek iin
hareke kullanlmtr ( Harekeler birinci nitede ilenmitir). Arapa ve Farsadan gelme kelimelerde yer alan uzun nlleri gstermek iin harf zerine apka konur. (, , )
Arapa ve Farsadaki uzun nller birer harfle gsterilir.

uzun nls vav harfiyle,


uzun nls ye harfiyle gsterilir.
uzun nls elif harfiyle,

Uzun nllerin Arapa ve Farsa kelimelerde kelime banda, ortasnda ve sonunda


yazllarn rneklerle gsterelim:
Kelime banda medli elif okunur:

kif

mir

l-i Osman

64

Osmanl Trkesi-I

elif kelime banda medsiz olursa e veya a okunur:

ahmak
asla
Kelime iinde ve sonunda elif okunur:

hl

ayr

cd

elif

vli

Kelime banda vav dim nsz grevdedir. (


nunda vav, nl grevinde ise okunur:

ekrem

ftih

veled gibi ). Kelime iinde ve so

bse

Kelime bandaki u nls treli elif ile gsterilir (

cesr

usl gibi ).

Kelime banda ye ( ) dim nsz grevdedir (


yevm gibi ).
Kelime bandaki uzun sesi iin elif + ye birlikte kullanlr:

kz
cd
zh
Kelime iinde ve sonunda ye nl grevinde uzun okunur:

kd

ilm

ml

mn

ceml

esir

Aadaki kelimeleri okuyunuz.

X*

dJA

XL

Arapa ve Farsa kelimelerde ksa nllerin harfle gsterilmedii, lzumu halinde hareke ile
gsterildii daha nce belirtilmiti. Ancak istisna olarak kelime bandaki enin ve ksa ann
elif ( ) ile, kelime sonundaki enin gzel ( ile gsterildiini hatrlatalm.

eme

beyhde

ebed

emr

TRKEDE SES KARILII BULUNMAYAN HARFLER

Arapa ve Farsa kelimelerde bulunduu halde Trkede karl bulunmayan sesler vardr.
Bu sesler Trkeye gemi Arapa ve Farsa baz kelimelerde bulunduu iin Osmanl alfabesinde harf olarak yer alrlar. Bu harfler Trkedeki en yakn sese uydurularak okunurlar.
Trkede ses karl bulunmayan harfleri srasyla tantalm:
hemze harfi Ayn ve hemze bal altnda bir sonraki konuda ayrca ilenmitir.

5. nite - Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar

peltek se harfi Arapa kelimelerde bulunur. Trkede se olarak okunur:

mirs
ekser
osmn
sevb
ha, h, he harflerinin Trkedeki karl hdir. Arapa ve Farsaya zg olan
bu harfler birka Trke kelimede de tarihi sre iinde kullanlmtr:

dah
yoh
zel harfi normal z gibi okunur:

hanm

han

zikr
mezhep
zat
zevk
dat harfi Arapa kelimelerde bulunur. Trkede bulunmayan bu harf Trkede z
ile nadiren de d ile karlanr.

darbe
kd
zbit
huzr
Not: Bu kelimelerdeki z seslerinin hangi harfle yazlaca ezberlenerek renilir.

t harfi kalndr ve baz Trke kaln nll kelimelerin banda da kullanlr.

hattt
mutbakat
ta
ta
z harfi Arapa kelimelerde normal z sesiyle karlanr.

hfz

mazlm

tabak

zarf

nazar

Not: Bu harf kaln sesli olmas sebebiyle kimi kaln sradan kelimede

yerine kulla-

nlmtr (
zor gibi ).
ayn harfi Ayn ve hemze bal altnda bir sonraki konu olarak ayrca ilenmitir.

Ayn ve Hemze
Ayn

ve hemze harfleri Arapaya zgdr. Farsa ve Trke kkenli kelimelerde bulunmaz.

Ayn

Harfi

Ayn harfi yabanclarca karlmas ok zor bir sese sahiptir. Bir boaz nszdr. Bu yzden Trkede gnlk konuma dilinde hi yoktur.
Ayn harfi kelime ve hece banda bir nl ses olarak okunur,

ur
iir
mr
ilm
Hece sonunda der, nlye uzun ses deeri kazandrr:

ak

Kbe
rn
Hece sonunda bazen hemze gibi kesme iareti ile gsterilir. Hemzeden ayrt etmek iin
kuyruu saa bakan kesme iareti tercih edilir.

65

66

Osmanl Trkesi-I

Mirc
mabed
maden
nls uzun olan kapal hecenin sonunda der:

malm

tbi

ved

sem

Hemze Harfi
Hemze, kelime banda elif harfinin stne veya altna konur, ancak umumiyetle bu hemzeleri gstermeye gerek grlmemitir.

mmet
cret
izn
elem
Kelime iinde hemze bir di zerine, kelime sonunda ise tek bana yazlr. Latin harfleriyle hemze kesme iaretiyle gsterilir.

ry
ey
if
mesele
yes
Hemzeler Trkede kelime sonunda okunmaz. Gnmzde kelime iindeki ve sonundaki hemzeler artk gsterilmemektedir. lm almalarda kelimenin orijinal imlsn
yanstmak iin kesme iareti konur.

ey

cz

if

Aadaki ilk iki sra kelimeleri okuyunuz, son iki sray yaznz.

maden

muallim

rk

acem

mmet

ecz

mesele

yes

ARAPA VE FARSA KELMELERN TANINMASI

Trklerin mslman oluundan itibaren Arap ve Fars dilleriyle ilikisi vardr. Onlardan birok
kelime Trkeye gemitir. Arapadan umumiyetle din konular, Farsadan ise edeb konular
bata olmak zere hayatn her alanndan ok sayda kelime dilimize girmitir. Bu kelimeleri tanmak Arap harfleriyle yazlm kelimeleri doru bir ekilde okumak ve yazmak iin gereklidir.
Arapa ve Farsa kelimeleri Trkeden ayrt etmek iin adaki hususlara dikkat etmek gerekir:

harflerinin yer ald kelimeler

Yalnzca Arap Alfabesinde bulunan


Arapadr.
inde veya sonunda hemze olan kelime Arapadr.

je harfi bulunan kelimeler Farsadr.


ve harfleri Arapa ve Farsa kelimelerde bulunur.

67

5. nite - Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar

Bat dillerinden Trkeye geen baz kelimelerde je harfi bulunur. ha harfi ile yazlan
baz Trke kelimeler de vardr (
han gibi).
Trke kelime balarnda birka istisna dnda c, f, h, j, l, m, n, p, r, , z harfleri bulunmaz.
Trke kelimeler byk nl uyumuna uyar.

AY ADLARI

Osmanl Devletinde slm dnyasnda yaygn olan hicri-kameri takvim kullanlyordu. Ayn hareketlerini esas alarak dzenlenen bu takvimde, Hz. Peygamberin Mekkeden
Medineye hicreti balang olarak alnr. Bir yl 355 gndr. Bu sebeble Hicri aylarla Kameri aylar rtmezler. Yani Ocan karl Muharrem deildir. Takvimde ay adlar
Arapadr. Resmi yazmalarda ay adlarnn ksaltmalar tercih edilirdi.
Ay adlarn tablo halinde grelim:
TRKE AYLAR
Ay ad

Yazl
Ocak
ubat
Mart
Nisan
Mays
Haziran
Temmuz
Austos
Eyll
Ekim
Kasm
Aralk

Tablo 5.1

ARAPA AYLAR
Ay ad

Yazl
Muharrem
Safer
Rebl-evvel
Rebl-hire
Cumdel-la
Cumdel-hire
Receb
abn
Ramazn
evvl
Zil-kade
Zil-hicce

Ksaltma

Arapada ayn ilk gn, son gn ve her on gn farkl isimlerle anlr. Osmanl Trkesinde de bu isimler kullanlmtr.

gurre
Ayn son gn: selh
Ayn ilk on gn (1-10) : evil
Ayn ikinci on gn (11-20) : evst
Ayn son on gn (21-30) : evhir
Ayn ilk gn:

Yenierilere verilen maalar (ulfeler) ayda bir verilirdi. Her aylk gurubun, aylarn ksaltmalarndan oluan bir ismi vardr. Yazmalarda bu ksaltmalar kullanlrd.

68

Osmanl Trkesi-I

masar
Reblhir - Cumdell Cumdelhir : recec
Recep abn Ramazn : reen
evval Zilkade Zilhicce : lezez
Muharrem - Safer - Reblevvel :

HAFTANIN GNLER

Osmanl Trkesinde hlen geerli olan gn isimleri kullanlyordu. Gn isimlerine dikkat edildiinde Farsann nemli bir etkisinin olduu hemen anlalacaktr. Bu yzden
aadaki tabloda Trke ve Arapann yannda Farsa gn isimleri de verilmitir.
Tablo 5.2

TRKE

ARAPA

FARSA

Gnler

Eyym
el- Ahad

el- sneyn

es- Sls
el- Erbaa

el- Hams

el- Cuma

es- Sebt

Rzh
Yekenbe

Denbe


Seenbe
ehrenbe

Penenbe

Cuma

enbe

Pazar
Pazartesi
Sal
aramba
Perembe
Cuma
Cumartesi

Cuma gnnn her dilde de ayn olduuna dikkat edelim. Farsa enbe, gn anlamndadr.

SAYILAR

Tablo 5.3

Rakamlar
Yeni-Eski
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

Arapa

( )

vhid
isneyn
selse
erbaa
hamse
sitte
seba
semniye
tisa
aer(e)

SAYILAR
Farsa
yek
d
se
ehr
pen
e
heft
het
nh
deh

Sra Saylar

hd
(birinci)
sn (ikinci)
slis
rbi
hmis
sdis
sbi
smin
tsi
ir

69

5. nite - Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar

40

50

11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
30

60
70
80
90
100
1000

ehad aere

yzdeh

isn aere

devzdeh

selse
aere
erbaa
aere
hamse
aere

sitte aere
seba aere
semniye
aare
tisa aere
rn
selsn
erban
hamsn
sittn
sebn
semn
tisn
mie
elf

sizdeh
ehrdeh
panzdeh
zdeh
haftdeh
hejdeh
nevzdeh
bst

s
ihil - il
pench
ast
heftd
hetd
neved
sad
hezr

Rakamlarla ilgili u hususlara dikkat edilmelidir:

yirmi kelimesinin zel bir imls vardr.


mie (yz) kelimesinin zel bir imls vardr.

Rakamlara dikkat edilirse Arap ve Avrupallarn kullandklar rakamlardan bir ve


dokuzun birbirine benzedii grlecektir.

ve alt birbirine kartrlr. ki saa alt sola bakar.


Yedi ve sekiz ayn iaretin ynleri zt halleridir. Yedi rakam bugnk alfabe-

ki

mizde yer alan v harfine, sekiz ise onun ters dnm hline benzer.
Son dneme ait baz belgelerde ve kitaplarda iki ve iin kullanlan iaretler bir-

birinin yerine yazlmtr. ki iin , iin iareti kullanlmtr. Byle metinlere dikkat etmek gerekir.
Toplu rakamlar yazlrken nce onlar, sonra yzler, sonra birler eklinde sralanarak yazlrlar ve aralar

vav harfiyle birletirilirler.

hd aer
sniye aer
slise aer
rbia aere
hmise aer
sdise aere
sbia aere
smine
aere
tsia aere
el-irne

70

Osmanl Trkesi-I

rnekler
Tablo 5.4

1105

1208

1118

Hamse ve mie ve elf

semniye ve mie ve teyn ve elf

Semniye ve aara mie ve elf

ARAPA VE FARSADA NSZLER


Osmanl Trkesinde Arapa ve Farsadan alnma kelimelerde Trke nszlerle uyumayan nszler de vardr. Dolaysyla bu dillerden alnma kelimeleri doru okuyabilmek
iin o dillerin nszlerinin de bilinmesi gerekir. Daha nceki ntelerde de temas edildildii zere Arapa ve Farsa kelimelerde nszlerin kaln ve ince ekilleri vardr.
Kaln nszler:

ha

sad

dad

ayn

gayn

kaf

nce nszler:

be

te

se

cim

im

dal

zel

ze

sin

n
fe
kef
gef
lam
mim
nun
vav
he
ye
Arapa ve Farsadaki bu kaln ve ince nszler, nllerin kaln ve inceliklerini de belirlerler. Ayrca kaln nszler Trke kelimelerde kaln sray gstermek zere de kullanlrlar.
Osmanl Trkesinde yer alan nszlerin bir ksm dilde de ortaktr. Bir ksm
Arapaya zg bir ksm da Farsaya zgdr.
Arapaya zg nszleri yle sralayabiliriz:

hemze

se

zel

ha

sad

dad

ayn

Bu harfler hakknda ileriki sayfalarda Trkede Ses Karl Bulunmayan Harfler


bal altnda geni bilgi verilecektir.
Farsaya zg nszlere gelince, Farslar Arap alfabesini kullanmaya baladklarnda
harflerde drt deiiklik yapmlardr. Bunlar
lece Fars alfabesi 32 harfe ykselmitir.

pe, cim, je, gef harfleridir. By-

pe, beye iki nokta ilave edilerek,


im, cime iki nokta ilave edilerek,
je, zeye iki nokta ilave edilerek elde edilmitir.
gef, kef in zerine kede denilen izgi ilavesiyle oluturulmutur.

Farsaya mahsus olan bu seslerden p, ve g bulunduu iin Trkler tarafndan alnm


kullanlmtr. Je harfi ise Trkeye geen Farsa kelimelerle snrl kalmtr. Daha sonra
Batdan gelen baz kelimelerde de bu harfe rastlanmaktadr.

71

5. nite - Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar

Yukardaki drt harfe ilve olarak Fars alfabesinde farkl hususiyetleri olan

zel, h

vav harflerini de tantmalyz.


Fars dilinde ok az kelimede grlen bu harf dilimize geen baz kelimelerde de yaamaktadr. harfi XV. yzyla kadar uzun ya da ksa nlden sonraki dal yerine kullanlm,
daha sonra kullanlmaz olmutur. Dilimizde yaayan hizmet kelimesi rnektir.
Farsaya ve Arapaya zg seslerdendir. Trkeye de ok yabanc deildir. Bogazl
tonsuz bir art damak sesidir. Havf (korku), har (eek), hb (gzel) gibi .
ve

Bu harfin Farsaya zg dudaklarn yuvarlaklatrlmasyla karlan bir sesi daha vardr.


Bu sesi gsterebilmek iin

harfinin nne bir ( vav) konur. hb (uyku),

hn (sofra), hce (hoca, beyefendi) gibi.Yazld halde nl veya nsz


bir sesi gstermedii iin vv- madle adyla anlmtr.

Farsaya zg ift dudak vsi (w)dir. Trkede bildik v ile sylenmitir.


(avaz) gibi.

wz

Aadaki kelimelerin hangi dilden olduklarn tespit ediniz ve sebebini syleyiniz.

aded

yes

ktip

jle

72

Osmanl Trkesi-I

zet
1

Arapa ve farsa kelimelerde yer alan nl ve nszleri


tanyabilmek
Trkenin sekiz nlsne karlk Arapa ve Farsada

) ve hareke iaretleri vardr. Bunlardan ( ) nsz olarak da grev yapar. Bu

drt nl (

dillerde Trkeden farkl olarak nszlerin uzun ve


ksa halleri vardr. Uzun nlller harfle gsterildii
halde ksalar gsterilmez. Ksa nller iin Kuran-
Kerimde olduu gibi gerektiinde hareke kullanlr.
Uzun nlller unlardr:
uzun nls
gibi
uzun nls
gibi

Arapaya zg nszler :

ha, sad dat,


dir.

Farsaya zg nszler :

lime bulunduunu unutmayalm.


Trke kelimelerin balarnda istisnalar dnda c, f, h,
j, l, m, n, p, r, , z harfleri bulunmaz.

vav harfiyle gsterilir : bse

ze,

harflerinin yer ald kelimeler Arapadr.


harfinin bulunduu kelimeler Farsadr.
ve harfleri Arapa ve Farsa kelimelerde bulunur.
ile yazlan ( han gibi ) az da olsa Trke ke-

elif harfiyle gsterilir : vli

uzun nls ye harfiyle gsterilir :


ceml
gibi
Arapa ve Farsa kelimelerde nszlerin kaln ve ince
ekilleri vardr.
Kaln nszler
nce nszler
Kaln ve ince nszler nllerin kaln ve incelerini de
belirler.

hemze, peltek se, zel,

t, z, ayn harfleri-

pe, e, je, gef,

h, vav (w) harfleridir.

Trkede ses karl bulunmayan harfleri


tanyabilmek, bunlarn trkede hangi seslerle
karlandklarn belirleyebilmek

Trkede yer alan arapa ve farsa kelimeleri trkeden


ayrabilmek
Arapa ve Faradan dilimize gemi olan kelimelerin Trkede olmayan baz farkl hususiyetleri vardr.
Onlar doru okuyup doru anlamak iin kelimenin
Arapa ya da Farsa olduunu anlamak gerekir.
Bunun iin u hususlara dikkat etmeliyiz:

Ay adlar, haftann gnleri ve rakamlar tanyabilmek


Ayn hareketleri hesaplanarak dzenlenen hcrkameri takvim slm dnyasnda olduu gibi Osmanl Devletinde de kullanlyordu. Hz. Peygamberin Mekkeden Medineye hicreti bu takvimin balangc olarak kabul edilir.
Ay adlarn yle tablo halinde sralayabiliriz.
Ay ad
Muharrem
Safer
Rebl- evvel
Rebl-hire
Cumdel-la

Arapa ve Farsadan Trkeye gemi baz kelimeler-

Cumdel-hire

de bulunduu halde Trkede karl olmayan ses-

Receb

ler vardr.

abn

hemze, peltek se, ha, h, gzel

dat, t, z, ayn harfleri bunlar-

he, zel,

dandr. Bunlar Trkedeki en yakn sese uydurularak


okunurlar.

Ramazn
evvl

Peltek se Trkede s ile, ha + h + gzel he harfleri

Zil-kade

h ile, zel harfi z ile, dat harfi z ve d ile, t har-

Zil-hicce

fi t ile, z harfi z ile karlanr. Ayn ve hemze harfi


Arapaya zg olup okunularna zel bir nem vermek gerekir.

Yazl

Ksaltma

5. nite - Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar

Baz gn ve takvim aralklaryla ilgili kullanlan kalp


ifadeler vardr.

gurre
Ayn son gn: selh
Ayn ilk on gn (1-10) : evil
Ayn ikinci on gn (11-20) : evst
Ayn son on gn (21-30) : evhir
Ayn ilk gn:

Haftann Gnleri
Osmanl Trkesinde gnmzde de geerli olan gn
isimleri kullanlyordu.
Haftann gnlerini yle sralayabiliriz:
TRKE
Gnler

Pazar

Pazartesi

Sal

aramba

Perembe
Cuma
Cumartesi

Arapa Rakamlar
Osmanl Trkesinde say isimlerinin imls kalplamtr. Yazlrken soldan saa yazlr.

sfr, bir, , iki, ,


drt, be, alt,
yedi, sekiz, dokuz, on,
yirmi, otuz, krk,
elli, altm,
yetmi, seksen, dok-

san,

yz, bin.

73

74

Osmanl Trkesi-I

Kendimizi Snayalm
1. Aadakilerden hangisinin Trke okunuu yanltr?
a.
b.
c.
d.
e.

bse
vel
ekrem
mn
eme

2. Aadakilerden hangisinin Osmanlca yazlm yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

s
beyhde
esir
Osmanl

b.
c.
d.
e.

a.
b.
c.
d.
e.

divn
cvn
hoca
kervn
evhir

b.
c.
d.
e.

5. Aadaki kelimelerin hangisinde ye harfi uzun i nlsn gstermek iin kullanlmamtr?


a.
b.
c.
d.
e.

ihtiyr
mn
ml
mrs
qL2 cemil

u2 cevr

evst

a. Osmn
b. Ahmed
c. Mjgn
d. Yaar
e. Mehmet
8. Aadakilerden hangisi ayn ilk on gnn ifade etmek
iin kullanlr?
a.
b.
c.
d.
e.

4. Aadakilerden hangisi yalnzca Farsaya zg bir harftir?


a.

bn
devr
sevd

7. Aadaki isimlerden hangisi Trkedir?

yes

3. Aadaki kelimelerin hangisinde vv- madle vardr?


a.

6. Aadaki kelimelerin hangisinde vav harfi uzun u nlsn gstermek iin kullanlmtr?

9.

evhir
evst
evil
gurre
masar

Arapa saysnn rakamla

yazm aadakilerin hangisinde doru olarak verilmitir?


a.
b.
c.
d.
e.

10. Aadaki saylardan hangisinin Trke okunuu yanltr?


a.
b.
c.
d.
e.

yzbir
doksan drt
elli sekiz
on drt
yirmi

5. nite - Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar

Okuma Paras

Osmanl Bayra
Erturulun ocanda uyandn,
ehidlerin kanlaryla boyandn,
Nice dman kalesine uzandn,
Sana selm ey Osmanl bayra.
rpnarak dalgalanr kanadn,
Gkyzne kmak mdr muradn?
Glgende can vermek ister evldn,
Bir kalandr her Osmanl kuca,
Ey erefin, bykln ferman,
Ey kavgalar tarihinin destan,
Seni ister u topran her yan,
Sensiz ttmez, Osmanllk oca
Aladdin

75

76

Osmanl Trkesi-I

5. nite - Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar

77

78

Osmanl Trkesi-I

ALA GEYK
ocuktum, ufacktm,
Top oynadm,acktm.
Buldum yerde bir erik,
Kapt bir Ala Geyik.
Geyik kat ormana,
Bindim bir ak doana.
Doan, yolu ard,
Kaf Dandan ard.
Att beni bir gle;
Glden ktm bir le,
lde buldum izini,
Kotum, tuttum dizini.
Geyik beni grnce,
Dt byk sevince.
Verdi bana bir elma,
Dedi, dinlenme, durma
Dadan yr, krlar a,
Altn Kke git ula.
Seni bekler ezeli,
Orda dnya gzeli.
Bin yllk ile doldu!
Bunu dedi, sr oldu.
Yedim srl elmay,
Grdm gizli dnyay.
Gndz oldu, geceler;
Ak sakall cceler,
Korkun devler hortlad,
Cinler, cirit oynad.
Kesik balar yrrd,
Salarn srrd.
Bir de baktm, melekler,
Balarnda iekler.
Devlere el balyor,
Gizli gizli alyor.
Klcm kardm,
Perileri kurtardm.

Kurtardm periler,
Adm adm geriler,
Kanadn aard,
Selam verir, kaard
Az, uz gittim, dolatm,
Altn Kke ulatm.
Bir kaps akt,
teki kapankt.
Kapaly aarak,
Aa vurdum kapak.
At nnde et vard,
t, ot yemez alard;
Otu ata yedirdim,
Eti ite yedirdim.
Atm bir elmas oda;
Dev ahini uykuda
Grdm, kestim ban,
Dedim, Ey ifrit hani?
Nerede dnya gzeli?
Dedi, elinde eli!
Dndm, baktm. Bir Krgz
Elbiseli gzel kz.
Durmu, bakar yanmda,
imek akt canmda.
Gld, dedi, Trk Beyi!
Tandn m geyii?
Kimse, beni bu devden
Alamazd. Ancak sen,
Kaya deldin, da adn,
Geldin, bana uladn.
Ah o imi anladm,
Sevincimden aladm,
Dedim, Turan Melei!
Trkn yce dilei!
Yz milyon Trk bu anda
Seni bekler Turanda.

5. nite - Arapa ve Farsa Kelimelerde nller ve Yazllar

79

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


Haydi, abuk varalm,
Karanl yaralm;
Snk ocak canlansn,
Yoksul lke anlansn
ndik, iti okadk,
At srtna atladk.
Getik nice da, kaya,
Geldik Demirkapya.
Kapanmas, ok yld,
Al! dedim, ald.
Yol verince gizli yurt,
Ald bizi Bozkurt,

1. b
2. d
3. c
4. e
5. a
6. a
7. d
8. c

Kaf Dandan geirdi,


Trk Eline getirdi.

9. b

Ziya Gkalp

10. e

Yantnz yanl ise Ayn ve Hemze konusunu yeniden gzden geiriniz.


Yantnz yanl ise Arapa ve Farsa nszler konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa ve Farsa nszler konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa ve Farsa nller ve Yazllar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa ve Farsa nller ve Yazllar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa ve Farsa nller ve Yazllar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa ve Farsa Kelimelerin
Tannmas konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Ay Adlar konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa Rakamlar konusunu
yeniden okuyunuz.
Yantnz yanl ise Arapa Rakmlar konusunu yeniden gzden geiriniz.

80

Osmanl Trkesi-I

Sra Sizde Yant Anahtar

Yararlanlan Kaynaklar

Sra Sizde 1

Develi, Hayati (2008). Osmanl Trkesi Klavuzu 1. stanbul: Kesit Yaynlar


Tulum, Mertal (2009). Osmanl Trkesine Giri. Eskiehir:
Anadolu niversitesi Yaynlar
Timurta, Faruk K. (1986). Osmanl Trkesine Giri. (8. Bask) stanbul: stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar

chela

blbl

siyset

slm

ems

sleymn

sultn

cesret

millet

mtreke

mslmn

mcdele

nedmet

necb

teekkr

himmet

Sra Sizde 2
Osmanl

baz

san at

def a

ey

cz

heyet

nee

Sra Sizde 3

aded kelimesi Arapadr. nk Arapaya mahsus


olan ayn harfi ile yazlmtr.

yes (znt) kelimesi Arapadr. nk Arapaya


mahsus olan hemze harfiyle yazlmtr.

ktip kelimesi Arapadr. nk uzun ses Trke-

de bulunmaz.

jle kelmesi Farsadr. nk je harfi Farsaya mahsustur ayrca uzun ses barndrmaktadr.

OSMANLI TRKES-I

Amalarmz

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Osmanl Trkesinde bulunan Arapa kelimelerin yapsn tanmak
Arapa kelimelerdeki vezinleri kavramak ve kelimelerin vezinlerini karmak
Arapa isimlerdeki cinsiyet yapsn tanyabilmek
Arapa kelimelerde tesniye (ikilik), cem' (okluk) yaplarn tanyabilmek ve
ska kullanlan okluk vezinlerini renip kullanabilmek.

Anahtar Kavramlar



Vezin
Asl harfler
Zaid harfler
Arapa kelime trleri

Arapa isimlerde menneslikmzekkerlik


Tesniye (ikilik)
Cem (okluk)

indekiler

Osmanl Trkesi-I

Arapa Kelimelerin Yaps

ARAPA KELMELERN TANINMASI


ARAPA KELME YAPIMI
ARAPA KELMELERN VEZN
ARAPA SMLERDE KEYFYET
(MENNESLK-MZEKKERLK)
ARAPA KELMELERDE OKLUK

Arapa Kelimelerin Yaps


ARAPA KELMELERN TANINMASI

Osmanl Trkesinde Arapa ve Farsa asll kelimeler bol miktarda kullanlmtr. Bu kelimelerin birou gnlk konuma diline de yerlemi, hatt kimi biraz deierek, kimi
hibir deiiklie uramadan gnmz Trkesinde de varln srdrmektedir.
Osmanl Trkesinin doru olarak okunup anlalmas iin Osmanl Trkesinde kullanlan bu Arapa ve Farsa unsur ve yaplarn iyi kavranmas gereklidir.
Osmanl Trkesinde Arapa ve Farsadan zellikle isim olarak deerlendirilen unsurlar alnmtr. Arapa kelimelerden, eitli zl szler ve kk dua cmleleri dnda
fiiller ekimli olarak kullanlmamtr.

Arapa Kelimelerin Yaps

Arapa, dil gruplar ierisinde tasrfli, yani ekimli (flexible= bknl) diller snfnda yer
alr. Bu tr dillerde kelimelerin anlamn deitirmek iin kk krarak bana, ortasna,
sonuna birtakm fazladan sesler ekleyerek kelime yeni manalar kazanr. Bunu Trkede
kelimenin kkne eitli ekler getirmek suretiyle yapyoruz.
Arapada kelimeler ksma ayrlr.
1. Fiil
2. sim
3. Harf (Edat)
Bunlardan fiillerin ekimli hlleri Osmanl Trkesinde kullanlmazlar. simler ise genel ekliyle ikiye ayrlr.
a. asl isim (ism-i cmid)
b. tremi isim (ism-i mtak)
zel isimler, cins isimleri, say isimleri ism-i cmid grubuna girer.
Tremi isimler ise masdarlar, ism-i fil, ism-i mef l, sfat- mebbehe, mblaa-i
fil, ism-i tafdl, ism-i zamn, ism-i mekn, ism-i let, ism-i tasgr ve ism-i mensb eklinde gruplandrlr.
Bunlardan masdar, ism-i mekn, ism-i zamn, ism-i let, ism-i tasgr, trndeki kelimeler isimdirler. sm-i fil, ism-i mef l, sfat- mebbehe, mblaa-i fil, ism-i tafdl,
ism-i mensb trndeki kelimeler sfattr.

ARAPA KELME YAPIMI

Arapada yeni kelimeler kke ek getirmek eklinde deil, kkn bana ortasna sonuna
bir takm sesler ilvesiyle oluturulur. Kelimeler, ok az istisna dnda en az harften

84

Osmanl Trkesi-I

oluur. Bu harflere asl harfler denir. Kelimedeki kk harfleri bunlardan oluur. Kelimenin
anlamn deitirmek iin bu harfin dnda, kelimenin bana, ortasna, sonuna harfler
ilve edilerek kelime yeni anlamlar kazanr. Bu ilve edilecek harflere zid harfler ad verilir. Harflerin kelimeye ilvesi belirli llere gre olduundan, eklenecek harfler de bellidir. Kelimeye ilve edilebilecek zid harfler unlardr:


Bu harfler, bulunduu her kelimede zid (ekleme) durumunda deillerdir. Kelime en
az asl harften olumak zorundadr. Bu nedenle eer kelimede bir veya iki kesin asl harf
mevcut olup, dieri bu zid harflerden oluuyorsa, o zaman bu harfleri e tamamlayacak
kadar asl harf kabul edilir.
Zaid harflerin kelimelerde zaid olarak kullanld yer ve durumlarla ilgili baz genellemeler vardr. Bunlarn bilinmesi kelimedeki zaid harflerin zaid mi olduu, ya kelimedeki eksik olan nc asl harfi tamamlanmas iin kelimedeki birden fazla zid harfin hangisinin asl kabul edilebeliceinin kestirilmesi iin zaid harflerin genel karakterinin bilinmesi yararldr. Zaid harflerin genel yaplarn yle sralayabiliriz:
Hemze ( ): Kelime banda ziddir. Osmanl Trkesinde hemzenin ( ) ekli yazlmaz.
Sadece elif ( )i gsterilir.
Elif ( ): Kelimede () sesini karlamak zere kullanlr.
Te ( ): Kelimenin banda, ortasnda ve sonunda zaid olarak kullanlabilir. Zaid olup
olmadn anlamak iin kelimedeki harf saysna baklmaldr.
Sin ( ): Bu harf sadece ist- ve mst- harf gruplar ile balayan vezinlerdeki kelimeler de zaiddir.
Mim ( ): Kelime banda iken zaiddir. Kelime ortasnda ve sonunda bulunduunda
asl harf durumunda olur.
Nun ( ): in- ve mn- harf gruplar ile balayan vezinlere giren kelimelerde ve sonu
n ile biten kelimelerde zaid olur.
Vav ( ): Kelime ierisinde uzun u () olarak okunduunda ounlukla zaiddir.
He ( ): Kelime sonunda e ve kapal te ( ) harfleri olarak kullanldnda zaiddir.
Ye ( ): uzun i () harfi durumunda kullanldnda zaid olur. Sessiz ye ( ) harfi olduu durumlarda kelimenin asl harfidir.

Bir kke ekler getirilmek suretiyle nasl ve ne kadar kelime elde edilebileceine bir rnek verelim:

(hkm) kelimesi karar, emir, kuvvet, etki gibi manalara gelen harften oluan bir kktr. Kkn harfleri
(h), (k), (m) dir. Bu kkten, ses deitirmek veya
ilve sesler eklenerek retilmi, Osmanl Trkesinde ve gnmz Trkesinde kullanlan
birok kelime mevcuttur. Aadaki kelimeler bu kkten retilmilerdir:

( hkm): karar, emir, kuvvet, etki


( hkim): galip, mahkeme bakan, memleketi idare eden,
( hakem): Hakl ve hakszn ayrlmasnda araclk eden.
( ahkm): hkmler, kanunlar, nizamlar
( ihkm): Manevi olarak tahkim etmek, salamlatrma
( istihkm): Salamlk. Metin olmak. Kuvvetli ve dayankl olmak.
( muhkeme): iki tarafn mahkemeye ba vurmas. ki taraf dinleyip hkm

vermek. Zihinde inceleme yapmak. Karar vermek iin iyice dnmek.

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

( mehkim): mahkemeler
( hkkm): hkimler


( hkmet): Bir memleketi idare edenler. Vekiller hey'eti. Devlet

( mahkm): Aleyhinde hkm verilmi olan. Dvay kaybedip cezalanan. Biri-

sinin hkm altnda bulunan. Katlanma

( mahkeme): Dvalarn grlp hkme, karara baland yer. Adaleti sala-

mak iin alan resm daire.

( muhkem): Salam. Metin. Sk skya. Kuvvetli. Tahkim edilmi. Salamlat-

rlm.

( tahkm): Hakem tayin etmek. Hkim nasbeylemek. Kuvvetlendirme. Salam-

latrmak, kaviletirmek.

( tahakkm): Zorbalk etmek. Zorla hkmetmek.

Bu kelimelerin tmnde kk harfler deiiklie uramam, ya harflerin nndeki sesler deimi, ya da bir takm fazla sesler eklenmitir.

ARAPA KELMELERN VEZN

Yukarda kelime yapmnda grdmz, ses deiimleri ve kelimeye eklenen zaid harfler
belirli bir kurala ve dzene tabidir. Kkler belirli kalplara girerek o kalbn verdii anlama
kavuurlar. Bu kalplara vezin ad verilir. Arapada bu vezinleri gstermek zere kk harflere birer isim verilir. Kelimenin ilk asl harfine
(fe) denir. kinci asl harfi (ayn) ile
gsterilir. nc asl harfine (lam) ad verilir. Kelime ten fazla asl harfe sahipse, sonra gelen dier asl harfler de yine (lam) harfi ile gsterilir. Asl harflerin yerine bunlar yazlp, zid olan harflerin ayns alndnda ortaya kan kalp kelimenin veznini oluturur.
Arapa asll kelimelerden yeni anlamlar tretmek, karlatmz kelimeleri doru
anlamlandrmak iin vezin ad verilen bu kalplar karabilmek ve hangi kalbn ne anlam
kattn bilmek olduka nemlidir.

Arapa Kelimelerin Vezinlerini Bulmak

Kelimelerin vezinlerini karabilmek iin ncelikle kelimenin asl harfleri belirlenir. Bunun iin harflere srasyla baklr. lk asl harfinin yerine
(fe), ikinci asl harfinin yerine (ayn) ve nc asl harfinin yerine (lam) yazlr. Arada eer varsa zid harfler olduu gibi alnr. Vezni bulunacak kelimenin harekeleri ayn dzen ierisinde vezne aktarlr. Bu ekilde ortaya kan kelime verilen kelimenin veznidir.
rnek olarak
(kerem) kelimesinin veznini bulalm:
kerem
ncelikle kelimenin harflerine bakp asl harfleri tespit ediyoruz. Bu kelimede adet
harf olmas nedeniyle kelimenin tm asl harften olumaktadr. Bunlarn yerine srasyla
fe ( ), ayn ( ) ve lam ( ) yazyoruz.

85

86

Osmanl Trkesi-I

Sonra kerem kelimesinin harekelerini ayn sra ile koyuyoruz.

Bylece elde ettiimiz kelimenin vezni faal olur. Bu vezin Osmanl Trkesinde sk
olarak kullanlan bir masdar kalbdr.
Bu kelimeden tretilmi, iinde zaid harf olan
ikrm kelimesini veznini bulalm:

ikrm

Bu kelimede de yine ncelikle kelimenin asl harflerine bakyoruz. Bataki (i) sesini veren elif ( ) harfi ziddir. Bu nedenle elif( )i olduu gibi alyoruz. Ardndan gelen kef ( )
harfi kelimenin ilk asl harfidir. Onun yerine fe ( ) harfini koyuyoruz. Sonraki re ( )
harfi de asl harftir. Onun yerine ayn ( ) harfini yazyoruz. Ardndan gelen elif ( ) harfi de yine zaiddir. Onu da aynen yazyoruz. Geriye kalan son harf mim ( ) kelimenin son
asli harfidir. Onun yerine de lam ( ) harfini yazyoruz. Kelimenin harekelerini srasyla vezni oluturacak kelimeye aktardmzda kelimenin veznini oluturan if l (
)i
elde etmi oluyoruz.

ikrm

if l

Veznini bulmu olduumuz bu kelime de


(kerem) kelimesinden oluturulmutur:
Elde edilen bu vezin de ne ie yaradn ileriki konularda greceimiz bir baka masdardr.

Aadaki kelimelerin vezinlerini bularak karlarna yaznz.

(mechl)

..

(kudret)

..

(isticl)

..

(tesdf)

..

(tefekkr)

..

(devern)

..

(kitbet)

..

(ehdet)

..

(gufran)

..

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

(gaybbet)

..

(tlib)

..

(nzl)

..

(servet)

..

(sl)

..

(shnet)

..

ARAPA SMLERDE KEYFYET (MENNESLK-MZEKKERLK)

Arapada isimlerin erkek ve dii olmak zere ayr kullanm ekilleri vardr. simlerin dii
iin kullanlanna mennes, erkek iin kullanlanna mzekker denilir. Dii iin kullanlan kelimeler bir takm ayrc belirtiler gsterirler. Erkekler iin kullanlanlarda cinsiyeti
gsteren zellikler bulunmaz.
Kelimelerin erkek ve diilik zellikleri tamlamalar iin olduka nemlidir. Arapada
tamlayan ve tamlanan kelimeler cinsiyet bakmndan ayn olmak zorundadr.

Menneslik Almetleri

Dii kelimelerde diilik almeti olmak zere ya kelimenin sonunda kapal te (


ksa elif veya uzun elif bulunur. Bunlar, mennes ekiller yledir:

Kapal te harfi ()

) harfi, ya

Sonunda kapal te harfi bulunan isimler mennestirler. Bu harfe t-i merbte veya t-i
tens ad da verilir. Osmanl Trkesinde kapal te ( ) ekli kullanlmaz. Onun yerine ak
te (
) harfi veya ha-i resmiye ( ) ad verilen ekli kullanlr.

( muallim)
mezkr
ir

edb

fzl

ceml

hric
dhil

asker

( muallime)
mezkre

ire (kadn air)

edbe

fzla

cemle

hriciyye
dhiliyye

askeriyye
simlerden baka, sonu kapal te ( )ile biten masdarlar da mennestirler.

87

88

Osmanl Trkesi-I

mutbakat

muvenet

beyttet (gecelemek)

suhulet (kolaylk)

fikret (dnme)

gayret

cehlet

Sondaki tenin asl harf olduu durumlarda kelime mzekkerdir. Mesel:


(semt),
(skt),
(iltift) gibi.

Ksa elif ()

( vakt),

Kelime sonunda zid olarak bulunup ye ( ) eklinde yazlp (a) sesiyle okunan eliftir.
Buna elif-i maksre ad verilir. Zid elif-i maksre ile yazlan kelimeler mennes kabul
edilirler.

dav
fetv

r
takv

Ancak elif-i maksre kelimenin asl harfi ise o zaman menneslik almeti olarak kabul
(man),
(mers) gibi.
edilmez:
sm-i tafdil vezni olan ef al (
) vezninin dii ekli olan ful (
) vezninden olan
kelimeler elif-i maksre ile yazlrlar.

ekber

ahsen
asgar

hsn
sugr

kbr

Uzun elif ()

Elif-i memdde ad verilen uzun elif ile yazlan kelimeler de mennestirler. Kelimenin
sonundaki elif harfinden sonra hemze ( ) bulunur. Osmanl Trkesinde az kullanlr ve
kullanlan kelimelerde hemze gsterilmez.

sahr
beyd (l)

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

gd

uar

evliy

) in mennes

Renk ve bozukluk bildirmeye yarayan sfat- mebbehe vezni ef al(


hli olan fal (
) veznindeki kelimeler bu ekildedir:

esmer

ebyaz
ahmer
esved

ahdar

ahmak

semr

beyz

hamr

sevd

hadr
hamk

Manev Mennesler

Kendilerinde herhangi bir menneslik belirtisi bulunmayp da mennes kabul edilen kelimelere mennes-i manev veya itibr mennesler ad verilir. Bunlar itibar olarak mennestirler. Mennes kabul edilen kelimeler u ekilde gruplandrlabilirler:
a. Btn kadn isimleri ve kadn cinsi ile ilgili kelimeler:
Meryem,
Zeyneb,
Glsm, mm (anne),
bint (kz),
uht (kzkarde).
b. lke, ehir, kable isimleri:
Msr,
m,
Kurey gibi.
c. Harflere verilen isimler: elif, be, te, elif-i memdde, h-y resmiyye, t-i mdevver
gibi.
d. nsan ve hayvanlarda, ift olarak bulunan organ isimleri:
yed (el),
ayn
(gz),
keff (avu),
kadem (ayak)
e. Cem-i mzekker-i slim haricindeki btn cemler:
vezif,
deftir,
ktb gibi.
f. Gvdesinde ekleme harf bulunan btn mcerred masdarlar ve btn mezdnfih
masdarlar.

Sem Mennesler

Arapada ekil ve mana bakmndan herhangi bir menneslik belirtisi ve zellii tamayan baz kelimeler vardr. Mennes olduklar ancak iitilerek veya szlklerden renilir.
Bunlara sem mennesler ad verilir. Altm kadar isimden ibarettirler. Bunlarn bir ksm
daima mennes kabul edilirler:
firdevs (cennet),
sinn (ya),
kavs (yay),
nr (ate),
arz (yer), gibi.
Bir ksm sem mennesler de bazen mennes, bazen mzekker olurlar:
lisn,
kaz,
silh,
srt (yol),
unk (boyun) gibi.

89

90

Osmanl Trkesi-I

Aadaki kelimelerden mennes olanlar mzekker, mzekker olanlar mennes hle eviriniz.

mezkre

..

mutasarrf

..

hmil

..

mezbr

..

ekber

..

asgar

..

sevd

..

ahmer

..

Okuma almas

Aadaki paray okuyunuz. Anlamn bilmediiniz kelimeleri szlkten bakarak reniniz


Resim 6.1

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

ARAPA KELMELERDE OKLUK

Arapa isimler say bakmndan ekilde bulunurlar.


1. Tekil. Buna mfred ad verilir.
2. kili. Buna tesniye denilir.
3. ve ten fazla. Buna da cem denilir.
Mfred olan kelimeler tekil nesneleri ifade eder. Tesniye ise kelimenin bahsettii nesnenin
iki tane olduunu gsterir. Cem ise kelimenin gsterdii eyin ikiden fazla olduunu gsterir.

Tesniye

Tesniye Arapaya mahsus say durumunu bildiren okluk ekildir. Dier dillerde iki ve
ikiden fazlas oul kabul edilirken, bunlar arasnda ayrm yaplmaz. Ancak Arapada
ve ten fazlas oul kabul edilir. kili okluk iin ayr bir oaltma ekli uygulanr. Bunun iin kelimenin sonu stnl okunarak peine cezmli ye ve nun ( = -eyn) harfleri getirilir:

devlet

mark
taraf
vlid
bahr

berr
Harem

devleteyn (iki devlet)

markeyn (dou ve bat)


tarafeyn (iki taraf)

vlideyn (baba ve anne)

bahreyn (iki deniz-Akdeniz ve Karadenizi ifade eder)


berreyn (iki kara-Rumeli ve Anadoluyu ifade eder)

Haremeyn (Mekke ve Medine)


Osmanl Trkesinde sonu kapal te ile bitip ha-i resmiye ( = -a, -e) eklinde okunan kelimelerdeki okunmayan te ( ) harfi tesniye yapldnda okunur:

leyle

sene

sefne
belde

leyleteyn (iki gece)


seneteyn (iki yl)

sefneteyn (iki gemi)


beldeteyn (iki ehir)

Bundan baka bir de ardna elif ve nun ( = -n) getirilerek tesniye yaplr. Ancak Osmanl Trkesinde bu tesniye ekli pek fazla tercih edilmez:

sls
nm

melv

slsn (te iki)

nmn (iki isimli)

melevn (gece ve gndz)

91

92

Osmanl Trkesi-I

Cem (okluk)

Trkede lar, ler ekiyle yaplan cemin (okluk) Arapada iki trl ekli vardr. Birincisi
tekil kelimenin sonuna ek getirmek sretiyle yaplan okluklardr ki, kyas olarak elde edilirler. Bu tr okluklara cem-i slim ad verilir. Dieri ise tekil kelimeye zid harfler ilve edip
kelimenin veznini deitirmek suretiyle yaplr. Bu tr okluklara cem-i mkesser ad verilir.
Slim olan oullarn mzekker ve mennes olmak zere iki ekli vardr. Mzekker olanlarna cem-i mzekker-i slim, mennes olanlarna cem-i mennes-i slim denilir.

Cem-i Slim
Cem-i Mzekker-i Slim

Slim mzekker cemler iki ekilde yaplr. Birincisi, tekil kelimenin sonuna ye ve nun (
= n) getirilerek elde edilir. Dieri ise vav ve nun getirilerek ( = n) yaplr. Arapada
her ikisi de eit olarak kullanlrsa da
= n getirilerek yaplan cem ekli Osmanl Trkesinde daha yaygndr. Gsterdikleri husus insanlarla ilgili olan (zevil-ukl) sfatlarn
okluu slim mzekker olarak yaplr.

mmin

memr
sbir

muallim
mazl

merkm
hzr

mminn (mminler)

memrn (memurlar)
sbirn (sabrllar)

muallimn (ilim retenler)


mazln (azledilenler)

merkmn (ad geenler)

hzrn (hazr olanlar)

Cem-i Mennes-i Slim

Arapada diilik belirtisi tayan gerek mennes kelimeler ve sonunda te ( ) ve -e ( )


sesi bulunan gerek olmayan menneslerin okluuna cem-i mennes-i slim ad verilir.
Slim mennes okluk tekil kelimedeki diilik almeti kaldrldktan sonra kelimenin sonuna elif ve te harfleri (
= -t) getirilerek yaplr.

inyet

muallime

muhkeme
mkleme
ryet

ikyet
inet

inyt (yardmlar)

muallimt (bayan retmenler)


muhkemt
mklemt
ryt

ikyt

int

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

Ekleme harf alan baz sls mcerred masdarlar ve btn mezdnfih masdarlarn
okluu bu ekilde yaplr.

teml

tekl

teklt

keml

kemlt

vuk

vukt

terennm

temlt

terennmt
Gsterdikleri husus insanlarla ilgili olmayan isim ve sfatlar bu ek getirilerek oul yaplr.

mahlk

malm

mevcd
kin

mektb

mahlkt

malmt

mevcdt
kint

mektbt

sm-i mensblarn okluklarnn yaplmas da yine bu ek ile olur: sm-i mensblar ile
baz sls mcerred masdarlarn okluu yaplrken t eki getirilmeden nce bir eddeli ye ( ) harfi eklenir:

hiss
edeb

lisn
ner

sarf
sevk
nakl

Cem-i Mkesser

hissiyyt
edebiyyt

lisniyyt
neriyyt

sarfiyyt

sevkyyt
nakliyyt

Tekil kelimenin veznini deitirerek elde edilir. Hem mzekker hem de menneslerden
cem-i mkesser yaplabilir. Tekil kelimelerin hangi vezinde oul yaplabilecei konusunda herhangi bir kural yoktur. Bu nedenle semdirler. Yani kelimenin hangi vezinde okluk yaplaca ancak iitilerek veya szlk vastasyla renilebilir. Arapada pekok vezni
mevcuttur. Osmanl Trkesinde sk kullanlan vezinler unlardr:

93

94

Osmanl Trkesi-I


(Ful)
deyn- dyn (borlar), harf- hurf, emr (i)- umr
(iler), resm- rsm (resimler, vergiler),
hadd- hudd, tayrtuyr (kular), kayd- kuyd, ayn- uyn (gzler), beyt-
byt (evler),
hakk- hukk
( Ef l)

ferd- efrd, gayr- ayr (yabanclar, dierleri), vakt-


evkt, kavm- akvm, vakf- evkf, vezn- evzn, nr-
envr, zevc- ezvc (iftler, eler), levn- elvn (renkler), lafz- elfz.

Hemze ile balayan kelimelerde (mehmzl-f) vezin l (
) eklindedir:
eser- sr, emel- ml, edeb- db.
Nkslarda ve hemze ile biten kelimelerde (mehmzl-lam) vezin ef ( )eklindedir: cz- ecz, eb- ab, ad- ad,
( Fil):

bahr- bihr, habl- hbl, abd- ibd, tell- till,


cebel- cibl, sehm- sihm, kerem- kirm, kiber- kibr,
recl- ricl, azm- izm, kubbe- kbb, kala- kl,
hayme- hym.
( Efil):

ekber- ekbir, efham- efhim, evvel- evil, ekrem ekrim, azam- ezim, efdal- efzl, evsat-
evst, kurb- ekrib, erzel- erzil, echel- echil,
esfel- esfil.

( Efl):
iklm- eklm, slb- eslb, stz- estz,
akvl- ekvl, hads- ehds, stre- estr,
btl- ebtl, ucube- ecb.
( Fual):

erf ref, sefr- sfer, hekm- hkem, zarf- zref.


Ayn zamanda fil veznindeki kelimelerin bir ksm da bu vezinde oaltlr: slih suleh, ir- uar, chil- chel, fzl- fudal.
Fal veznindeki kelimelerin bir ksmnn cemi iin bu vezin kullanlr.

( Faale):

ktib- ketebe, chil-


kefere, hdim- hademe,

sm-i fillerin bir ksm bu vezindendir:


cehele,
vrisverese,
kfir-

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

tlib- talebe, zlim- zaleme, ciz- aceze, tbi-


tebea, hmil- hamele (tayanlar, yklenenler).
Nks kelimelerde vezin fut ( ) eklindedir: s- ust, kd kudt, gz- guzt, vl- vlt.
( Fal)

raiyye- rey, atiyye- aty, kazyye- kazy, bakyye- baky


Fale veznindeki nkslarn cemi iin kullanlr:

( Ef il)
karb- akrib, ak- eky, gan- aniy, vel-
evliy, zek- ezkiy, saf- asfiy, kav- akviy. Muzaflarda
vezin efill ( )eklindedir: tabb- etbb, habb- ehibb,
err- eirr
( Ef ile)
zamn- ezmine, mekn- emkine, cevb- ecvibe, sl- esile, dev- edviye, libs- elbise, silh esliha, kum- akmie. Muzaflarda vezin efille ( )eklindedir:
imm- eimme, cell- ecille, dell- edille.
( Ful)

ktib- kttb,
kfir- kffr, hcc- huccc, nzr- nuzzr, hkimhkkm, tlib- tullb, tcir- tccr, hzr-
huzzr, hdim- huddm, hsid- hussd
Bu vezin de ounlukla fil vezninin cemi iin kullanlr:

( Feil)
hakkat- hakik, netce- netic, risle- resil,
aret- air, fazlet- fezil, hadka- hadik,
sahfe- sahif, vsta- vesit, vazfe- vezif,
( Fevil)

kbet- avkb, cmi- cevmi, sbka- sevbk,


rza- avrz, tbi- tevbi, shil- sevhil,
lem- avlim, cnib- cevnib, kide- kavid, hid-evhid.

( Fevl)
knn- kavnn, trh- tevrh, fns- fevns,
dvn- devnn, hkn- havkn, htn- havtn

95

96

Osmanl Trkesi-I

( Felil)
Rubalerin okluu iin kullanlr: asker- askir, dirhem-
derhim, kevkeb- kevkib, cevher- cevhir, unsur ansr, defter- deftir, silsile- selsil, terceme tercim, heykel- heykil, blbl- belbil

( Fell)
Rub ve humslerin okluu iin kullanlr: kandl- kandl,
dkkn- dekkn, ruhbn- rehbn, sandk- sandk,
cumhr- cemhr, krts- karts, eytn-
eytn, bostn- bestn, sultn- seltn, firdevs ferds (cennetler).
( Mefil)

Genellikle mimli masdarlar ile ism-i zamn, ism-i mekn, ism-i let gibi mimli vezinlerin okluklar iin kullanlr:
meclismeclis,
mektebmektib,
memleketmemlik,
meskenmeskin,
mefharetmefhir,
manzaramenzir,
meselemesil,
menfaatmenfi,
madenmadin,
mabedmebid.
Nkslarda ve hemze ile biten kelimelerde (mehmzl-lm) vezin mef (
) eklindedir:
mebdemebd,
mecrmecr,
mebnmebn.

( Mefl)
Mef l ve mif l veznindeki kelimelerin okluu bu vezinde olur: mecnn mecnn, mifth- mefth, mahzr- mehzr,
mkrz- mekrz, mektb- mektb, mihrb-
mehrb, mehr- mehr, mikdr- mekdr,
macn- mecn, mihrb- mehrb

( Tefl)
) bbndaki kelimeler bu vezinde oaltlr: takrrTef l ( ) ve tif l (

tekrr, teklf- teklf, tasvr- tesvr, tasnf tesnf, timsl- temsl, timsh- temsh, tesbihtesbh, terkb- terkb, tebr- tebr,
( Fial)

) vezninin okluu iin kullanlr: nimet- niam, hle fiten, hikmet- hikem, kymet- kyem,
kta- kta, frka- frak, illet- ilel

Genellikle filet (
hiyel,
fitnemihnetmihen,

( Efile)

stz- estize, iblis- eblise, kisr- eksire

97

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

( Ef ul)
necm- encm, nefs- enfs, ehr- ehr, nehr-
enhr, bahr- ebhur, ayn- ayn
( Fual)

rteb, kubbe-
bhe- beh,
sret- sver.
kuvvet- kuv

ounlukla fulet (
) vezninin okluu iindir:
rtbekubeb,
tuhfetuhaf (hediyeler),
devletdvel,
mmetmem,
zmrezmer,
cmlecmel,
Nkslarda vezin fu (
/
) eklindedir:
karye- kur,

Aadaki kelimeleri karlarnda yazan ekle eviriniz ve anlamlarn reniniz.

mnkir

cem-i mzekker-i slim

..

mtekellim cem-i mzekker-i slim

..

muhakkk

cem-i mzekker-i slim

..

vilyet

tesniye

..

memleket

tesniye

..

cezre

tesniye

..

ihrc

cem-i mennes-i slim

..

tebeddl

cem-i mennes-i slim

..

matb

cem-i mennes-i slim

..

kavl

cem-i mkesser-ef l vezni

..

shil

cem-i mkesser-fevil vezni

..

kandl

cem-i mkesser-fell vezni

..

almet

cem-i mkesser-feil vezni

..

erk

cem-i mkesser-fual vezni

..

meclis

cem-i mkesser-mefil vezni ..

98

Osmanl Trkesi-I

zet
1

Osmanl Trkesinde Bulunan Arapa Kelimelerin Yapsn Tanmak


Arapa bknl dil grubundandr. Bu tr dillerde, kelimenin kk belirli bir dzende, deiiklik yapmak
suretiyle yeni kelimeler oluturulur. Kkteki deiiklik, kkn bana, ortasna, sonuna sesler ilvesiyle
olur. Arapada kelimeler gruba ayrlr. 1- Fiiller, 2simler, 3- Harf (Edat). Fiil ekimleri Osmanl Trkesinde kullanlmaz. simler kapaca ikiye ayrlr: a)
asl isim (ism-i cmid) , b) tremi isim (ism-i mtak. Asl isim, zel isimler, cins isimleri, say isimlerinden oluur. Tremi isimler ise masdarlar, ism-i
fil, ism-i mef l, sfat- mebbehe, mblaa-i fil,
ism-i tafdl, ism-i zamn, ism-i mekn, ism-i let,
ism-i tasgr ve ism-i mensb eklinde gruplandrlr.
Bunlarn bir ksm isimdir, bir ksm ise sfattr.

( ) harfi kullanlr. 2- Ksa elif (elif-i maksre). Keli-

)eklinde yazlp a okunan harf, 3-Uzun elif ( )bulunmas. Arapa aslnda eliften sonra hemze ( )de bulunmaktadr. Ancak
me sonunda zaid, ye (

Osmanl Trkesinde hemze iareti gsterilmez. Bunlar gerek mennestirler. Kendisinde herhangi bir menneslik alameti bulunmad hlde mennes kabul edilen kelimeler de vardr. Bunlara mennes-i manev veya
itibr mennes denir. Btn kadn isimleri ve kadn
cinsi ile ilgili kelimeler, lke, ehir, kabile isimleri, ekleme harf alan mcerred masdarlar ve mezidnfih masdarlar gibi. Bunlardan baka bir de ekil ve mana bakmndan herhangi bir menneslik belirtisi gstermeyip,
yine de mennes kabul edilen kelimeler vardr ki, bunlara sem mennes denilir. Kelimelerin mennes ve mzekkerlikleri tamlamalar iin nemlidir. Tamlayan ve

), ikincisi ayn (), ncs lam (), varsa dier asli harfler de lam ( )iaretleri ile gsterilir. Zaid
fe (

olan harfler aynen alnr. Kelimedeki harekeler de


ayn sra ile yazldnda ortaya kan kelime verilen

kelimenin vezni olur. Mesel: krn (


) kelimesinin veznini karmak iin asl harflerini kar-

)kef ( )re ( )harflerini buluruz. Bunlarn yerine srasyla , ve yazarz.


Zaid olan elif ( )ve nun ( )harfini de ikinci asl harfmaya alrsak, n (

ten sonraki yerine ayn ekilde yerletirip tmnn

)
kelimesi kar. te bu kelime krn (
) keharekelerini yazdmzda karmza fuln (

limesinin veznidir.

)harfi veya e, -a sesi veren he

si tarlar. 1- Kapal te ( ) harfi. Osmanl Trkesinde bunun yerine te (

Arapa Kelimelerdeki Vezinleri Kavramak ve Kelimelerin Vezinlerini karmak


Arapada yeni kelime yapmak kkte bir takm deiikliklerle gerekleir. Bunun iin kkn bana, ortasna,
sonuna baz sesler eklenir. Zid harfler ad verilen bu
sesler unlardr:
Bu sesler belirli kalplar ierisinde kke uygulanarak
yeni kelimeler elde edilir. Kelime trlerinin hepsi kalplara sahiptir. Bu kalplara vezin ad verilir. Kelimelerin ierisinde bulunduklar vezinleri karabilmek iin kelimenin asl harflerinin ve zaid harflerinin
bilinmesi gerekir. Kelimede bulunan asl harflerin ilki

Arapa simlerdeki Cinsiyet Yapsn Tanyabilmek


Arapada isimler ok az istisnasyla birlikte, mennes (diil) ve mzekker (eril) olarak iki ekilde bulunurlar. Mzekker kelimelerde cinsiyet belirtisi bulunmazken, mennes kelimeler 3 trl diilik belirti-

tamlanan kelimelerin cinsiyetlerinin ayn olmas gerekir.


Arapa kelimelerde Tesniye (kilik), Cem (okluk) Ya4

plarn Tanyabilmek ve Ska Kullanlan okluk Vezinlerini renip Kullanabilmek


Arapa kelimeler say bakmndan 3 durumdan biri ile
ifade edilirler. 1- Tekil (mfred) hl, 2- kilik (tesniye)
hli, 3- oul (cem) hli. Tesniye, kelimenin bahsettii nesnenin iki tane olduunu gsterir.

(eyn) veya

(n) ekiyle yaplr. Osmanl Trkesinde eyn


eki kullanlr. Tamlamalarda isme getirilen sfatlara da
ayn ek ilve edilir. Mesel: Haremeyn-i muhteremeyn.
Cem ise veya daha fazla olmay ifade eder. okluk
iki ksma ayrlr. 1- Salim okluk, 2- Mkesser okluk.
Salim okluun mennes (diil) ve mzekker (eril) olmak zere iki ekli vardr. Her ikisi de eklerle yaplr.

( -t) ekiyle o

Tekil hli mennes olan kelimeler,

(n) ve
(n)
ul yaplr. Mzekker kelimeler
ile oul hle getirilir. Mkesser okluk ise kalplar
(vezinler) ile elde edilen okluklardr. Semdirler, yani
hangi kelimelerin hangi vezinden okluunun yaplaca ile ilgili belirli bir kural yoktur. Bir kelime birden
fazla vezinle de oaltlabilir. Baz mkesser vezinleri
Osmanl Trkesinden olduka ilektir: Mesel: faale,
ef l, fuul, fual, mefil, mefl.

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

99

Kendimizi Snayalm
1. Aadaki kelime-vezin eletirmelerinden hangisi yanltr?
a. ir-if l
b. tedvl-tefl
c. mtreke-mfale
d. intizr-infil
e. iftirk-iftil
2. Aadaki kelimelerin hangisinin kk dierlerinden
farkldr?
a. ikl
b. teekkl
c. megl
d. ekl
e. tekl
3. Aadaki kelimelerin hangisi ism-i cmiddir?
a. ism-i tafdl
b. ism-i let
c. ism-i mensb
d. say isimleri
e. ism-i tasgr
4. Aadaki kelimelerin hangisi sfat deildir?
a. ism-i fil
b. ism-i tasgr
c. ism-i mef l
d. ism-i tafdl
e. ism-i mensb
5. Aadaki kelimelerden hangisinde te harfi ziddir?
a. istihkm
b. itm
c. mtreke
d. isbt
e. mestr

6. Aadaki kelimelerden hangisinde tesniye yaplmtr?


a. memrn
b. hzrn
c. kamereyn
d. mlhazat
e. meriyyet
7. Aadaki kelimelerden hangisinde menneslik (diilik)
almeti yoktur?
a. man
b. msdere
c. takv
d. fudal
e. fikret
8. Aadaki kelimelerden hangisi itibr/manev m ennes grubuna girer?
a. fem (az)
b. mlkiyye (lke idaresi iin alanlar, asker olmayanlar)
c. ire (bayan air)
d. uzm (byk, en byk)
e. zn (kulak)
9. Aadaki kelimelerden hangisi cem-i mkesser (krk
okluk) grubundandr?
a. mslimn
b. terkb
c. mstahfzn
d. harfeyn
e. mktebt
10. Aadaki kelimelerden hangisi slim okluk grubuna
girer?
a. suleh
b. mslimn
c. devleteyn
d. merk
e. tenvrt

100

Osmanl Trkesi-I

Okuma Paras

Sra Sizde Yant Anahtar

Mukvemetde sebt in Osmnl memrlarndan tevkt


vuk bulduuna dir Notarann syledii szlerden
pdihn Hall Paa hakknda olan bhesi bir kat daha
tezyd etmi idi. Hatt Rm trhlerinin rivyetince bir
gn bal bir kpein kurtulmak in aldn grnce: Budal hayvn nin Halle biraz para verp de kurtulmazsn? dediini sadrazama haber verdiler. Hall Paa
hakknda olan s-i nazar bu kadar aleniyete kdkdan sonra kendi in imkn- nect kalmadn anladndan hacca gitmek in ruhsat istedi ise de alamad, bir iki gn sonra tevkf eyledi. Ve tevkfin krknc gn de idm olundu.
Garbdir ki bizim trhler paann Rm mparatorundan
para alarak stanbul fethini tavka aldn beyn etmekle berber idmn pdihn birinci def a saltanatdan ekilmesine sebeb olduundan dolay hakknda hsl etdii gayza haml ederler. Bilinemez ki paann Rm mparatorunu
prasna tama ederek mukvemete tahrk etdii sahh olunca idm lzm gelmez miydi?

Sra Sizde 1

Kaynak: (Nmk Kemal, Osmanl Trhi IV, stanbul 1327,


s. 87.)

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. d
2. c
3. d
4. b
5. a
6. c
7. a

8. e
9. b
10. e

Yantnz yanl ise Arapa Kelimelerin Vezinlerini


Bulmak konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa Kelime Yapm konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa Kelimelerin Yaps konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa Kelimelerin Yaps konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl iseArapa Kelime Yapm konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Tesniye konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Arapa simlerde Keyfiyet
(Menneslik-Mzekkerlik) konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Manev Mennesler konusunu
yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Cem-i Mkesser konusunu
yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Cem-i Slim konusunu yeniden gzden geiriniz.

(mechl)
(kudret)
(isticl)
(tesdf)
(tefekkr)
(devern)
(kitbet)

(ehdet)

(shnet)

(gufran)
(gaybbet)
(tlib)
(nzl)
(servet)
(sul)

(mef l)
(fulet)
(istif l)
(tefl)
(tefal)
(faaln)
(filet)
(felet)
(fuln)
(fallet)
(fil)
(ful)
(falet)
(ful)
(fulet)

Sra Sizde 2

mezkre
mutasarrf
hmil
mezbr
ekber
asgar
sevd
ahmer

(mezkr)
(mutasarrfa)
(hmile)
(mezbre)
(kbr)
(sugr)
(esved)
(hamr)

6. nite - Arapa Kelimelerin Yaps

101

Yararlanlan Kaynaklar
Sra Sizde 3

cem-i
mzekker-i
slim

mnkirn

cem-i
mzekker-i
slim

mtekellimn

muhakkk

cem-i
mzekker-i
slim

muhakkkn

tesniye

vilyeteyn

tesniye

Memleketeyn

tesniye

cezreteyn

cem-i
mennes-i
slim

ihrct

cem-i
mennes-i
slim

tebeddlt

cem-i
mennes-i
slim

matbt

cem-i
mkesser-ef l
vezni

akvl

cem-i
mkesser-fevil
vezni

sevhil

cem-i
mkesser-fell
vezni

kandl

cem-i
mkesser-feil
vezni

alim

cem-i
mkesser-fual
vezni

rek

cem-i
mkesser-mefil
vezni

meclis

mnkir

mtekellim

vilyet

memleket

cezre

ihrc

tebeddl

matb

kavl

shil

kandl

almet

erk

meclis

Faruk Kadri Timurta (2008), Osmanl Trkesine Giri I,


stanbul.
Hayati Develi (2008), Osmanl Trkesi Klavuzu 1-2, stanbul.
Rid (1317), Kavid-i Lisn- Osman, stanbul.

OSMANLI TRKES-I

Amalarmz

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Arapa masdar trlerini belirleyebilecek,
Mcerred, mimli ve mecl masdarlar tanyabilecek,
sm-i fil ve ism-i mef l kavramn renecek ve mcerred sls ve rub
masdarlarn ism-i fil ve ism-i mef llerini karabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar




Masdar
Mcerred Sls Masdarlar
sm-i Fil
sm-i Mef l
Mcerred Slslerin sm-i
Fili
Mcerred Slslerin sm-i
Mef l

Mcerred Rub Masdarlar


Mcerred Rub Masdarlarn
sm-i Fili
Mcerred Rub Masdarlarn
sm-i Mef l
Mecl Masdarlar
Mimli Masdarlar

indekiler

Osmanl Trkesi-I

Baz Arapa Hususlar: Aksm-


Seba, Arapa Mcerred Masdarlar:
sm-i Filler ve sm-i Mefller

AKSM-I SEBA
ARAPA MASDARLAR
SM- FL
SM- MEFL

Baz Arapa Hususlar: Aksm-


Seba, Arapa
Mcerred Masdarlar: sm-i
Filler ve sm-i Mefller
AKSM-I SEBA

Arapada gerek isim gerek fiileri, kendilerini meydana getiren harflerin eidine gre yedi
ksmda incelemek mmkndr. Bunlara Arapada Aksm- Seba (kelimenin yedi ksm) ad verilmektedir. Kelimelerin yedi ksma ayrlmasndaki maksat ise; kullanlan kelimenin ierisindeki harflerin sahih ve illetli oluu veya ayn harflerin tekrar edililerinin olmasndandr.
Arapa kelimeleri asllar yani kklerindeki harflerin durumuna gre illetli ve sahh
olmak zere iki ksmda belirtmek mmkndr. lletli harfler elif, vav ve ye ( ) olmak zere tr. lletli harf bulunan kelimeye ayn zamanda mutell ad verilmektedir.
Bu tr harfler, kelime yapm esnasnda biri dierine dnr veya debilir. erisinde il-

let harflerinden( ) biri bulunmayan kelimeye ise sahh ad verilmektedir. Sahih


kelimeler de kendi aralarnda ksma ayrlmaktadr: Slim, mehmz, muzaf.
Yukarda anlatld zere asl harflerin niteliine gre Arapa kelimelerin yedi eidini rneklerle gsterecek olursak;
1- Slim
Kelimeyi meydana getiren harflerin ierisinde iletli harfleri oluturan
elif, vav, ye (
) harfleri; hemze ve tekrarlanan harflerden biri bulunmazsa buna slim
ad verilmektedir.

mekr (hile)
ilm (bilmek)
fikr
zulm (eziyet)

hkm (yarg)

ktb (yazmak)
darb (vurmak)

ir

hilm (yumuak ballk)

104

Osmanl Trkesi-I

kurb (yaknlk)

cerh (yaralama)

2- Mehmz (
): Kelimeyi oluturan asl harflerden biri hemze olursa, buna
mehmz denir. Hemze birinci harf, ikinci veya nc harf olabilmektedir. Buna

gre mehmzul-f (
(
) adlarn alr.

mehmzul-ayn (

emr (i, buyruk)


ebed (sonsuz, srekli)

edeb (edep, incelik, zerfet, kibarlk, terbiye)

elem (ar, ac, sanc, kayg, dert, gam)

ve mehmzul-lm

yes (mitsizlik, mit kesme)


bir (kuyu)

ey

bed (kt, fena, irkin)


cz (para, blk)

3- Muzaf: Kelimeyi meydana getiren asl harflerden ikinci ve nc harfleri ayn


olan kelimeye muzaf denmektedir. Byle durumlarda kelimenin son harfi yazlmayp
edde ( ) ile gsterilir.

))
))

))

redd (evirme, geri dndrme)

) )

hadd (snr, kenar, derece, gerek deer)

))

))

) )

) )
) )
))

fenn
edd (skma, sk balama)

tabb (tbb, hekimlik, doktorluk)


fekk (ayrma)
sedd (set, kapatma)
akk (yarma, yarlma, atlama, yrtma, paralama)
kadd (boy bos)
azz (izzet, eref, kymet, itibar)

7. nite - Baz Arapa Hususalar: Aksam- Seba, Arapa Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mef ller

)ve ya ( )olan kelimeye misl ad verilmektedir. Ayrca, misl-i vv ve misl-i yyi olmak zere iki ksma ayrlmaktadr. Birinci harfi vav ( )olan kelime misl-i vvi, ye ( )olan kelime misl-i yyidir.
a- Vavl misller: vehm, vast (orta), vazfe, vahade, vakafe (durmak), vakt, vehb (balama), vefk (uygun olma, uygun olmak),
va k, vaz gibi.
b- Yeli misller: yakaza (uyankllk), ymn (bereket), ysr (kolaylk),
ymn (uur) gibi.
5- Ecvef: Kelimenin aslnn ikinci harfi illetli harflerden vav ( )veya ye ( )olursa bu
4- Misal: Asl harflerden ilki (

nevi kelimelere ecvef denir. Ecvef de mislde olduu gibi ikiye ayrlmaktadr.

tl (uzunluk), evk , zevk, savm (oru), avn (yardm), levn (renk, eit), kavs (yay), kevn (olma, var olma), havf (korku).
b- Ecvef-i yy: tayf (hayl), keyd (hile), ( gayb), ayz, ( bey),
leyl (gece), hayt (iplik teli, iplik), ay (yaama; yiyip ime), sayd (av) gibi.
a- Ecvef-i vv:

6- Nks: Kelimenin asl harflerinin ncs illetli harflerden birinden olumusa

buna nks denir. Bu da kendi arasnda ksma ayrlmaktadr.

a- Nks- vv: Asl harflerin ncs vav olursa buna nks- vv denir. lav

nahv (cmle bilgisi, sentaks), ulvv (ykseklik, ululuk), hav


(faydasz ve doldurma sz), sehv (yanllk).
b- Nks- yy: Asl harflerin ncs ye olursa buna nks- yay denir. remy
(atma), nehy (yasak, men), ray (otlama), hedy,
c- Elifli nkslar: Asl harflerin ncs eliftir. bk (alama), seh beyin
zar), mel (doldurmak, dolmak), gn (zenginlik), hd (doru yol),
(kaldrma),

if (hastalktan kurtulma, iyileme) gibi.

7- Leff: Kelimenin asl harflerinden ikisi illetli harflerden oluuyorsa buna leff denmektedir. Leff de kendi arasnda ikiye ayrlmaktadr.
a- Leff-i mefrk: lletli harfler biri kelimenin banda dieri de kelimenin sonunda

velyet, veg (grlt, kavga), vef,


vahy (peygamberlik bildiren ilhi emir, fikir), vic (idi etme) gibi.

olursa buna leff-i mefrk denir.

b- Leff-i makrn: Kelimeyi oluturan harflerin son ikisi illetli ise buna Leff-i makrn de-

)rivyet, riy (iki yzllk), tayy (karmak), hayy (dirilik) gibi.

nir. (

ARAPA MASDARLAR
Masdar, fiillerden tremi bir isim kategorisidir. Bir i, eylem veya hareketi ifde eden kelime trdr. Ksaca, hareket ve oluu bir ahsa ve zamana bal olmadan anlatan kelimelere masdar denir. Arapada masdarlara ayn zamanda fiil ismi ad da verilmektedir. Arapada masdarlar, harflerin say ve mahiyetine gre mcerred ve mezid olmak ze-

105

106

Osmanl Trkesi-I

re ikiye ayrlmaktadrlar. Trke dilbilgisinde masdar olarak -mak/-mek ve ma/-me ekleriyle yaplan isimler retilmekteyse de Arapa dil bilgisi kurallarnda geli, al, lm,
satm anlamlarndaki isimlerin yan sra gzellik, incelik, kabalk anlamlarndaki isimler
de masdar olarak anlamlandrlan kelime kategorilerinde retilirler.
Arapada masdarlar mcerred

( soyut-basit simple) ve mezdnfh ( art-

rlm, harf eklenmi) olmak zere ikiye ayrlmaktadr.

Mcerred (Sem) masdarlar

Bu nevi masdarlarn retildii kalplar belli bir anlam retmezler. Herhangi bir yaln fiilden herhangi bir mcerred masdar kalbnda kelime retilmi olmas tesadf olarak kabul edilebilir.
nc ahslarnda zid (ilve) harf bulunmayan masdarlardr. Btn harfler aslen
kendisine aittir. Bu itibarla bu mastarlar kesinlikle bnyelerinde ek bir harf bulundurmazlar. Mesela; feteha

at , nazara

bakt, alime

bildi fiilerinde ilve harf

yoktur.
ekber en byk burada ise, bataki ( ) hemze ilvedir (ziddir). Bu itibarla birinci gruptaki fiillerden tretilen masdarlara mcerred masdarlar (yaln masdarlar),
ikinci gruptaki fiilerden tretilen masdarlara da mezdnfh masdarlar (artrlm, harf
ilve edilmi masdarlar) ad verilir.
Mcerred masdarlar, kelimedeki harf saysna gre eitli isimlerle adlandrlmlardr. Bunlardan asl harften oluanlara
rub, be harflilere ise

sls, drt asl harfe sahip olanlara

hms ad verilmektedir.

Sls Mcerred Masdarlar

Arapada, slsi mcerred masdarlar faale (


) kalb esas alnarak tretilir. Bu masdarlar z itibaryla asl harften meydana gelmitir. Osmanl Trkesinde yaygn ve youn
bir ekilde kullanlmtr. Bu nedenle okumay kolaylatrmak iin eitli vezinler ile tantlan kelimelerdir.
Bu vezinlerin ekseri ayn ekilde yazld halde okunular farkllamaktadr. Osman-

l Trkesinde yaygn olarak kullanlan semi olan sls mcerred (


) vezinleri yaklak olarak krka yakndr. Osmanl Trkesinde sk ve youn olarak kullanlanlar u vezinlerdir:

fal
kat, afv, cerh (yara), cehl, resm, medh, baht,
katl, nasr (yardm), ekl (yemek yeme), rabt, hars, kasr, rekz,
bel (yutmak), latm (amar), sebk, gark, zebh, naht gibi.
1.

fil
izn, ilm, zikr, sdk, fikr, ir, sihr, rzk,
fsk, bikr, kibr, kst, hm, hrs, rfk gibi.
2.

7. nite - Baz Arapa Hususalar: Aksam- Seba, Arapa Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mef ller

ful
sulh, hkm, kr, kurb, hsn, zulm, ugl,
kubh, mr, kfr, hulk, sulh, nush, buhl, unf (sertlik,
hiddet gstermek), lub, nks, bud, hzn, sun, zum gibi.
3.

faal
kerem, gazab, taleb, maraz, hased, eref, nazar,
basar, vecel (korkmak), herem (ihtiyarlk), ferah, keder, galat, edeb,
hatar, kesel, tama, abes, veleh (ok hayret etmek), cedel gibi.
4.

fial
kiber (byk olmak), sikal (ar olmak), sigar (kk olmak), iba

5.

doymak) gibi.

falet
fal veznine

6.

ilvesiyle semi olarak meydana gelmitir. Genellikle uzun te

rahmet, , refet (acma, esirgeme), kesret, satvet, servet, gayret, safvet,


, sanat, vahdet gibi. Bazan h-i resmiyye eklinde yazlr ve e olarak
okunur: tevbe, cezbe, hamle, neve gibi.
olarak geldii gibi kapal te olarak da yazlmaktadr.

7.

filet

) )zaittir. Osmanl Trkesinde bu ) )eklinde yazlmaktadr:


fikret, sirkat, mihnet, hikmet, rhlet, irket,
ftrat, cilve, gbta gibi.
Bu vezinde yer alan

8.

fulet

) )si Osmanl Trkesinde genellikle ) )eklinde yazlmaktadr: humret, ,kurbet kudret, sufret (sarlk), nusret,
sat, liknet, nzhet gibi.
Bu vezinde de zid

9.

ful

) )harfi zaittir. vuk, tul, gurb (batmak), nzl, skt (susmak), kusr, sbt, rc,
rk, slk, r, ml, gurr gibi.
Bu vezinde yer alan

107

108

Osmanl Trkesi-I

fulet
husmet (dmanlk), rutbet, subet (g olma),
sknet, brdet (souk olmak), hkmet, ummet
10.

(amcalk, amca olmak) gibi.

fal
cevz, tavf, zehb, kesd, cevb, devm,
beyn, tamm, harm, harb, zevl, net gibi.
11.

fil

sim, sym, mizh, zihb (gitmek), ihb (gkta, uan yldz), firr, hicb, hitm, hitb, visl gibi.
12.

ful

sud (ba ars, ba armak), sul, fud ( kalb), humr,


huvr ( brmek) gibi.
13.

falet
cehlet, selmet, cebnet (korkaklk), sefhet,
halvet (tatllk), hakret, advet (dmanlk),
akvet, cesret, rehvet, efat, dallet,
zarfet, aslet, garbet, letfet gibi.
14.

filet
ibdet, inyet, hikyet, krat (okuma),
hitbet, kitbet (yazmak), tilvet (Kuran okumak), hiynet,
diryet, seyhat, imret, ikyet, zirat gibi.
15.

fil n
vicdn, hrmn (mahrumiyet), fikdn (yokluk), rdvn
(honud ve raz olma), nisyn (unutma) , irfn gibi.
16.

fuln
gufrn (afv, setr etme, rtme), krn, nvn, bnyn
(yap, bina etme), kurbn, butln (btllk), tuyn (tama, azgnlk,
cokunluk), rchn (stn olma) gibi.
17.

7. nite - Baz Arapa Hususalar: Aksam- Seba, Arapa Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mef ller

faaln
devern (dnme, dolama), cereyn, halecn (yrek titremesi), ceveln (dolamak), fevern, feyazn, darebn gibi.
18.

fal
tann (tnlama), enn (inleme),
19.

yemn (and ime)

fallet
beyttet (gecelemek), eyhhat (yalanmak), gaybbet
20.

(kaybetme)
Yukarda belirttiimiz vezinlerdeki baz kelimeler Trkede ses deiimine uramlardr. Tek nl sese sahip olan bu kelimelerden birounun ses yaplar Trkenin ses yapsna uymaz. Bunlardan Trkede sk kullanlanlarna bir nl daha ilave edilerek Trkenin ses yapsna uydurulmulardr:
rnek: ilm ilim, fikr fikir, ksm ksm, kfr kfr, hkm hkm, resm resim, fasl fasl gibi.
Bu gibi kelimeler nl sesle balayan Trke bir ek aldklarnda Trkeletirmek iin
eklenen ses derek kelime Arapadaki orijinal hline dner:
rnek: hkm hkmnden, ilim ilmimiz, zihin zihnimde, rzk rzkmz, resim - resmini gibi.

Mimli Masdarlar
Sls mcerred masdarlardan bir grup mcerred masdarlar daha vardr ki, bunlarn or-

tak zellii balarnda bir mim (


olmasdr. Bu zelliklerinden dolay bunlara mimli
masdar denilmektedir. Mimli masdarlar da dier slas mcerredler gibi sem, yani belirli bir kurala gre tremezler. Hemen her eit sls mcerred masdardan elde edilebilirler. Tredikleri sls masdarla ayn anlamdadrlar. Bunlar ayn zamanda ism-i mekn,
ism-i let ve ism-i zamanlarn vezinleriyle ayndrlar. Ancak, bunlar sadece cmle ierisindeki anlamlarna baklarak birbirlerinden ayrlabilirler. Mimli masdarlar drt vezinde
bulunurlar. Bunlar;

1. Mef al (
)
Bu vezin kysdir. Misal olmayan kelimelerin (vav ile balamayan) mimli masdarlar
umumiyetle bu vezinde gelir.

matlab (istemek, istek)

maksad (arzu, meram, niyet)

mezheb (gidi, gidilen yol)

taleb
kasd
zehb

109

110

Osmanl Trkesi-I

2. Mef il (
)
Misal olan kelimelerin mimli masdarlar bu vezinde gelir.

Mevid (sz verme)

vad

mevlid (dou, doma- Hz.


Peygamber iin kullanlr)

vildet

mevrid (varmak, var)

vrd

mevhib (balama, hibe)

(meflet) eklindedir.
Ecvef kelimelerde bu vezin
melmet
(serzeni ayplama, knama)
mehfe
(korku, korkma)
mehbet
(azmet, ululuk, korkun)

vehb

levm

havf

heybet

3. Mef alet (
)
Vav ile balamayan (misal olmayan) masdarlarn mimli masdar mef al vezninden

) veya ha-i resmiye ( )ilve edi-

baka bir de bu vezinle yaplr. Mef al veznine bir te (


lerek yaplmtr.

mefharet (vnme)
merhamet (acmak esirgemek)
maslahat (i, sulh yolu)

fahr
rahm
salh

)
4. Mef ilet (
Misal olan kelimelerin mimli masdarlar mef il vezninden baka bir de mef ilet
(

) vezinde yaplr.
mevhibe (hediye, ba)

mevize (t, nasihat)

vehb
vaz

Bu vezinde, misal olmayan baz kelimelerin de mimli masdar yaplabilir:

mafiret (Allahn gnahlar


affetmesi, rtmesi)

gufrn

marifet (bilme, hner)

irfn

Aadaki sls mcerred masdarlarn hangi vezinde olduklarn bulunuz ve anlamn szlkten reniniz.

sadkat

sulh

irket

hicb

7. nite - Baz Arapa Hususalar: Aksam- Seba, Arapa Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mef ller

hkmet
letfet

hicrn

gurb

umrn

cereyn

hayl

vicdn

srat

sm-i Fil

sm-i fil masdarn anlatt i, hareket veya hli yapan gsterir. Trkede bunu fiilin kkne an, -en eki ilvesiyle elde ediyoruz.
Mesel: grmek gren, komak koan
sm-i filler sbit olmayan, geici bir durum veya hli belirtir. Arapada ism-i filler ancak etken/aktif (malm) fiillerden yaplr. Edilgen (mechl) fiillerden ism-i fil yaplamaz.

Mcerred Sls Masdarlarn sm-i Filleri

) veznidir.

Mcerred sls masdarlarn ism-i filleri fil (

mil (yapan, ileyen)


rif (bilen, irfan sahibi olan)
chil (bilgisiz, gafil)
hdm (hizmet eden)
vsl (kavuan, ulaan)

ll
Muzaflarda vezin f (

) eklindedir:

tmm (eksiksiz olan)

mrr (geen, yryen)


frr (kaan, firar eden)

amel (i, alma)

irfn (bilmek, anlay)

visl (kavuma, ulama)

cehlet (bilmezlik)
hdmet (hizmet)

tamm (tam, eksiksiz)


mrr (gemek, bitmek)
firr (kamak)

) eklinde olur. Osmanl Trkesinde hemze ( )harfinin

Ecveflerde vezin: fil (

yerine ounlukla ye ( ) harfi yazlr.

/

/

mil/myil
(meyl eden, bir tarafa eilen)

meyl
(bir tarafa eilme, ynelme)

kil/kyil
(syleyen, rza gsteren)

kavl
(szleme, konuulan sz)

Nkslarda vezin f (
) eklindedir. Osmanl Trkesinde, nc asli harfi hemze olan (mehmzl-lm) kelimelerin hemzesi gsterilmez:

111

112

Osmanl Trkesi-I

kr (okuyan, okuyucu)
d (davet eden, dua eden)
s (alan)

kret (okumak)
davet (arma, dua)
say (alma, abalama)

Aadaki sls mcerred masdarlarn ism-i fillerini yaznz ve anlamn bilmediiniz kelimelerin anlamlarn szlkten reniniz.

nazar
katl
kitbet
kr
hfz
emr
helk
ner
zulm
vakf
sem
kahr
teb

sm-i Mefl

Fiilin belirttii i, hareket veya hle maruz kalan kii veya nesneyi gsterir. Trkede, -an,
-en; -m, -mi; -m olan, -mi olan ekleriyle yaplr. Geisiz (lzm) olan fiillerden ism-i
mef l gelmez.

Mcerred Sls Masdarlarn sm-i Meflleri


Kknde illetli harf bulunmayan mcerred sls masdarlarn ism-i mef lleri mef l
(
) vezninde olur.

merb (iilmi, iilecek ey)


mahdd
(snrlanm, evrilmi)
mestr (rtlm)
mahfz (gizlenmi, saklanm,
korunmu)
mevcd (var olan, bulunan)

ll

rb (ime)
hadd (snr)
setr (rtme, kapama, gizleme)
hfz (saklama, koruma)
vcd (bulunmak, var
olmak)

Ecvef: Vavl olanlarda (ecvef-i vv) vezin mefl (


) eklindedir. Yeli olanlarda ise
(ecvef-i yy) vezin mefl (
) olarak kullanlr. Baz ecveflerde ise deiiklik olmaz.

113

7. nite - Baz Arapa Hususalar: Aksam- Seba, Arapa Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mef ller

makl (denilmi, sylenilmi)


mehb (heybetli)
medyn (borlu)

kavl (sz)
heybet
deyn (bor)

) eklinde olur. Osmanl Trkesinde,


sondaki ift vav tek bir uzun sesine dnr. Yeli nkslarda vezin mef iyy ( ) bi
Nks: Vavl nkslarda vezin mef vv (

imindedir. ift ye harfi Osmanl Trkesinde uzun eklinde okunur.

mafvv/maf (balanm)
merc (mit edilen)
mer (uyulan, hkm geen)
merm (atlm)

afv (balamak)
rec (mit etmek, yalvarmak,
dilek)
riyet (uymak, iyi
karlamak)
remyy (atma)

Aadaki sls mcerred masdarlarn ism-i mef llerini yaznz ve anlamn bilmediiniz
kelimelerin anlamlarn szlkten reniniz.

cerh
rakam
rabt
hfz
defn
kitbet
kabz
kabl
terk
nakl
satr
cehl
halk

Mcerred Rub Masdarlar

) vezninden oluan tek bir vezne sahiptir. Vezinde kelimenin nc asl harfi gibi drdnc asl harfi de lam ( ) ile gsterilir. Sonda bulunan zaid kapal te ( ) baz kelimelerde ha-i resmiye ( ) , bazen de te
( ) ekline dnr.
vesvese (phe, tereddd),
Drt asl harften oluan masdarlardr. Falele (

tantana (gsteri, grlt patrt)

114

Osmanl Trkesi-I

saltanat (hakimiyet, kuvvet, gsteri, atafat)


fezleke (zet, netice)
velvele (grlt, patrt)
zelzele (sarsnt, deprem)
terceme (tercme, eviri)
kahkaha (yksek sesle gwlme)
arbede (kavga, grlt)

Baz dua cmle ve ibarelerinin isimletirilmi ksaltmalar da bu vezinde kullanlmaktadr:

besmele (Bismillhir-rahmnir-rahmin ksaltlm ekli)

hamdele (el-hamd lillah demek)

salvele (Peygambere salavat ve dua okuma)

sm-i Fil
Mcerred rub masdarlarn tek vezni olan falelenin ism-i fili mflil (

mvesvis (phe uyandran)


mtercim (tercme eden)
mzebzib(kartran,
karmakark eden)

sm-i Mefl

) eklindedir.

vesvese (phe, tereddt)


terceme (tercme)
zebzebe (muallakta
kalma, tereddtl)

) veznindedir.
tantana

silsile (birbirine bal

Mcerred rub masdarlarn ism-i mef l mfalel (

mutantan (grltl, gsterili)


mselsel (birbirine bal olan, sral)
mtercem (tercme olunmu)
mdebdeb (debdebeli, gsterili)

olmak, sral olmak)


terceme (tercme)
debdebe (grlt,
patrt)

Mecl Masdarlar

Yapma, uydurma, sun, cl masdar manasna gelen mecl masdarlar, tremi sfatlarn

ve baz isimlerin sonuna eddeli ye ve te (


iyyet) eklenerek elde edilen masdarlardr.
Trkede bunu lk, -lik ekiyle elde ediyoruz.

insn
hrr

insniyyet (insanlk)
hrriyyet (hrlk)

115

7. nite - Baz Arapa Hususalar: Aksam- Seba, Arapa Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mef ller

slm
ebed
chil

slmiyyet (slmlk)

chiliyyet

ebediyyet (ebedlik)

Zaten masdar olduklar iin Arapada masdarlara bu ek getirilmez. Ancak Osmanl


Trkesinde baz masdarlara bu ekin getirilmesiyle eitli kelimeler yaplmtr.

Okuma Paras
Metin 7.1
Ahmed Cevdet Paa,
Tarih-i Asker-i
Osmn I, stanbul
1299, s. 130.

116

Osmanl Trkesi-I

zet
1

Arapa masdar trlerini belirleyebilmek


Masdarlar fiilden tremi hareket isimleridir. Trkedeki (-mak, -mek; -ma, -me; -, -i; -u, -) ekleriyle
elde edilen fiil isimlerine karlk gelir. Arapada drt
eit masdar vardr. 1- Mcerred (basit, yaln) masdarlar, 2- Mimli masdarlar, 3- Mecl (yapma, sun) masdarlar, 4- Mezdnfih masdarlar. Mcerred masdarlar semdir. Belirli bir kurala gre tremezler. Trkedeki fiil kkleri gibi niin o seslere sahip olduklarnn
bir aklamas yoktur. Mimli masdarlar basit masdarlardan elde edilirler. Mecl masdarlar, baz isim ve sfatlara, Arapada iyyn, Osmanl Trkesinde iyyet
eki getirilerek oluturulur. Trkede lk, lik ekiyle yaplr. Mesel: mesl (sorumlu), mesliyet (sorumluluk) gibi. Mezdnfih masdarlar ise mcerred masdarlara belirli anlamlar kazandrmak iin oluturulmu
kurall masdarlardr. Geisiz bir fiili geili hle getirmek, dnsz bir fiili dnl yapmak veya fiile itelik kazandrma vs. gibi ilerin yaplmasn salamak
iin ayr ayr mezdnfih masdar kalplar vardr. Mcerred masdarlarn bu kalplara evrilmesiyle kelime,
evrildii kalbn anlamn tar.
Mcerred ve mimli ve mecl masdarlarn yaplarn tanyabilmek
Mcerred masdarlarn bulunduklar kalplar belirli
bir anlama sahip deillerdir. Mcerred masdarlar ounlukla asl harften oluurlar. Bunlara sls mcerred masdarlar ad verilir. Drt ve be asl harften
oluan masdarlar da vardr. Drtllerine rub masdarlar, belilerine hums masdarlar denilir. Arapada krk cvarnda sls mcerred masdar kalbnn
ierisinden Osmanl Trkesinde yaygn olarak kulla-

( fal), ( fil), ( ful),


( faal), ( fial),
( falet),
( filet),
( ful),

( fulet),
( fulet),
( fil),
( ful),
(fal),
( falet),

( filet), ( filn), ( fuln),

( faaln),
( fallet). Mim ( fal),
li masdarlarn 4 kalb mevcuttur. Bunlar

(Mef al),
( Mef alet),

( Mef il),
nlanlar unlardr:

(Mef ilet) eklindedir. Mecl Masdarlar baz isimlerin ve sfatlarn sonuna iyyet eki getirilmek suretiyle elde edilirler.

sm-i Fil ve sm-i Mef l Kavramn renmek ve Mcerred Sls ve Rub Masdarlarn sm-i Fil ve sm-i
Mef llerini karabilmek
Masdarn anlatt i, hareket veya hli yapan gsteren kelimelere ism-i fil ad verilir. Trkede fiil kkne an, -en eki ilve edilerek yaplr. Mesel: komak,
koan gibi. sm-i filler sbit olmayan, geici bir durum veya hli belirtir. Arapada ism-i filler ancak etken fiillerden yaplr. Edilgen fiillerin ism-i fili yoktur. Sls mcerred masdar kelimelerin ism-i filini
elde etmek iin kelime fil veznine, ism-i mef l iin
de mef l veznine evrilir. Mcerred rub masdarlarn da birer ism-i fil ve ism-i mef l vezni vardr.
sm-i fili iin mufalil, ism-i mef l iin mufalel vezinleri kullanlr.

7. nite - Baz Arapa Hususalar: Aksam- Seba, Arapa Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mef ller

117

Kendimizi Snayalm
1. Akam- sebada misl ile ilgili aadaki ifadelerden

6. Aadaki masdar-ism-i fil eletirmelerinden hangisi

hangisi dorudur?

yanltr?

a. kinci asli harfi hemzelidir.

a.

b. Birinci asli harfi hemzelidir.

)dir.

c. Asli harflerden ilki vav ( ) ve ya ye (

d. Kelimenin nc asli harfi illetlidir.

e. Kelimenin son asli harfi vav ( ) ile biter.


2. Akam- sebada nks ile ilgili aadaki ifadelerden
hangisi dorudur?

b.
c.
d.
e.

( cem) ( cmi)
( kabl) ( kbil)
( ilm) ( lim)
( fergat) ( fri)
kifyet ( kf)

7. Aadaki kelime-vezin eletirmelerinden hangisi

a. Kelimenin birinci asli harfi illetlidir.

yanltr?

b. Kelimenin nc asli harfi illetlidir

a.

c. Kelimenin ortadaki ve sondaki harfi illetlidir.

b.

d. Kelimenin ikinci asli harfi illetlidir.


e. Kelimenin ilk iki harfi illetlidir.
3. Aadaki kelimelerden hangisi mimli masdardr?
a.
b.
c.
d.
e.

( mkrim)
( mdvemet)
( mstahdem)
( mansb)
( metrk)

4. Aadaki kelimelerden hangisi sls mcerred masdar


deildir?
a.
b.
c.
d.
e.

( mtreke)
( siyset)
( nizm)
( hkmet)
( rtbet)

5. Aadaki kelime gruplarndan hangisi, kk bakmndan


yanl eletirilmitir?
a.
b.
c.
d.
e.

( hkm) - (hkmet)
( hdmet) - (hdim)
( malm) - ( ilm)
( ehdet) - ( mehd)
( merdd) - ( mrd)

c.
d.
e.

( fkdn) ( filn)
( tann) ( fal)
( tilvet)
( filet)
( tabbet)
( felet)
( iret)
( fulet)

8. Aadaki kelimelerden hangisinin ism-i mef ll yanl


verilmitir?
a.
b.
c.
d.
e.

( humret) - ( mahmr)
( irfn) ( marf)
( kasd) ( maksd)
( nazar) ( manzar)
( gufrn) ( mafr)

9. Aadaki kelimelerden hangisi ruba masdar deildir?


a.
b.
c.
d.
e.

( aaa)
( maslahat)
( zemzeme)
( fezleke)
( saltanat)

10. Aadaki kelimelerden hangisi mecl masdardr?


a.
b.
c.
d.
e.

( vaziyet)
( hikyet)
( rivyet)
( ikyet)
( cinyet)

118

Osmanl Trkesi-I

Okuma Paras

Sra Sizde Yant Anahtar

Uzakdan istiml olunan esliha-i taarruziye


Sapan
Sapan dzce bir bez vey men ksenin iki tarafna iki ip rabt
olunmasndan ibret olup bu kseye bir ta vey kurun vaz
ile ibu ipler tedvr ve verilen srat derece-i lzimede tezyd
olundukdan sonra iplerden biri salverildikde ta vey kurun
u devr ve hareketden ald kuvvet ile ilerye atlup gider.
Hazne-i eslihada byle bir sapana rst gelmemi isek de
let-i mezkra ryecek ip gibi eyden maml olduundan
rm olmas zann olunur.
Muharebt- atka-i Osmniyye tafsltnda sapan nmnda
bir let istiml olunduuna dir bir kayd ve iret grlemediinden bunun istiml olunduu sret-i katiyede kesdirilemez.
Ancak sapan Avrupada bile on beinci asr- mld
ibtidlarna kadar kullanlm olmala Osmnlularda dahi
asr- mezkra msdif olan dokuzuncu asr- hicrye dein
istiml olunduu memldr.
)Ahmed Cevad Paa, Tarih-i Asker-i Osmn I, stanbul
1299, s. 130).

Sra Sizde 1

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar


1. c
2. b
3. d
4. a
5. e
6. c
7. e
8. d
9. b
10. a

Yantnz yanl ise Aksm- Seba konusunu yeniden gzden geiriniz.


Yantnz yanl ise Aksm- Seba konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Mimli Masdarlar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Sls Mcerred Masdarlar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Sls Mcerred Masdarlar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise sm-i Fil konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Sls Mcerred Masdarlar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise sm-i Mef l konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Ruba Masdarlar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Mecl Masdarlar konusunu
yeniden gzden geiriniz.

sadkat

sulh

irket
hicb
hkmet
letfet
hicrn
gurb
umrn
cereyn
hayl
vicdn
srat

Sra Sizde 2

(falet)
(ful)
(filet)
(fil)
(fulet)
(falet)
(filn)
(ful)
(fuln)
(faaln)
(fal)
(filn)
(fulet)

nazar

nzr

katl

ktil

kitbet

ktib

kr

hfz
emr

helk

ner

zulm

hfz

hlik

kir

mir

nir
zlim

7. nite - Baz Arapa Hususalar: Aksam- Seba, Arapa Mcerred Masdarlar: sm-i Filler ve sm-i Mef ller

119

Yararlanlan Kaynaklar

vakf

vkf

sem

smi

kahr

khr

teb

tbi

cerh

mecrh

rakam

merkm

Sra Sizde 3

rabt
hfz
defn
kitbet
kabz
kabl
terk
nakl

merbt
mahfz
medfn

makbz

metrk

mektb

makbl

menkl

satr

mastr

cehl

mechl

halk

mahlk

Develi, Hayati (2008), Osmanl Trkesi Klavuzu 1-2, stanbul.


Rid (1317), Kavid-i Lisn- Osman, stanbul.
Timurta, Faruk Kadri (2008), Osmanl Trkesine Giri I,
stanbul.

OSMANLI TRKES-I

Amalarmz

Bu niteyi tamamladktan sonra;


Mezdnfih masdarlarn bblar tanyabilmek,
Sls Mezidnfih masdarlarn ism-i Fil ve ism-i mef llerini yapabilmek,
Bu ekillerin dzensiz yaplarn tanmak ve bu trden kelimeleri anlamlandrabilmek.

Anahtar Kavramlar
Mezdnfih masdarlar
sm-i filleri
sm-i mef lleri

Mezdnfhlerde ill
(dzensizlik)

indekiler
Osmanl Trkesi-I

Mezdnfih Masdarlar (I)

MEZDNFH MASDARLAR

Mezdnfih Masdarlar (I)


MEZDNFH MASDARLAR
Mezidnfih Masdarlarn Binalar

f l Tef l Tefaul Teful Mfale Bblar ve Dzensiz ekilleri


sm-i Fil ve sm-i Mef lleri ve Dzensiz ekilleri
Sls masdarlarn daha nce grdmz ekilleri mcerred (basit) masdarlar idi.
Slslerin bunlardan baka mezdnfih (artrlm) adyla anlan masdar ekilleri de vardr. Bunlar ayn zamanda Kys Masdarlar adyla da anlrlar. Bu ekilde isimlendirilmelerine sebep, her bir mezidnfih masdar mcerred masdardan belirli bir anlam kazandrmak amacyla retilirler. Herbir mezidnfih masdarn ayr bir ats olup, basit masdarlara bu atya gre anlam kazandrrlar. Her ne kadar basit masdarlarn bazlarnda
zid harf bulunursa da bunlar mezdnfih olarak kabul edilmezler. nk Arapada asl
masdar, fiilin grlen yakn grnen gemi zaman III. teklik ahs ekimindeki halidir.
Trkede bunu fiilin emir kipine mek, -mak; -ma, -me; -,-i, -u, - eklerini ilve ederek yapyoruz.
Mesel:
) vezninde mcerred masdar olan kitbet kelimesinin esas masdar hali
Filet (
ketebe (
) eklinde olup sadece tane harfe sahiptir. Osmanl Trkesinde Arapa
fiiller ekimli olarak kullanlmazlar. Bu nedenle ekimli masdar olan ketebe (= yazd) eklinde deil, isim fiil hali olan kitbet (=yaz+mak) ekli masdar olarak kullanlr.
Arapa kelimenin bu ekimli hali sadece asl harften oluuyorsa buna mcerred
masdar (yaln masdar) ad verilir. Buradaki hlinde gvdesinde zid harfler bulunmas
durumunda kelime mezdnfih (artrlm, ilve edilmi) masdar kabul edilir.
Slas mezidnfih masdarlar, sls mcerred masdarlardan belirli yaplarla elde edilirler. Bu yaplara bb ad verilir. Her bb, kelimenin asl anlamn deitirmeden kelimeye farkl bir anlam ykleyip, kelimenin temel anlam deimeden, yeni anlam ekilleri tretilmesini salar. Bunlar, mcerred masdar durumundaki hli dnl olmayan (lzm)
kelimeyi dnl (mteadd) hle getirmek, zaten dnl olann dnlln artrmak, geisiz kelimeyi geili hle getirmek veya idelik (mreket) kazandrmak gibi
anlam deiiklikleri elde etmek zere kullanlrlar.

kitbet (yazmak) istiktb (yazdrma)


Sls Mcerred Masdarlar ile Mezdnfih Masdarlar arasndaki farklar: Slasi mcerred masdarlar ile mezdnfih masdarlar arasnda iki temel fark vardr. Birincisi yukarda
da bahsettiimiz gibi, her iki ekildeki masdarn ierisinde ekleme (zid) harf bulunabilir-

122

Osmanl Trkesi-I

se de masdarn ekimli hli olan yakn grnen gemi zaman III. teklik ahs ekiminde
sls mcerred masdarlar harften oluur. Mezdnfih masdarlarda ise ekleme harfler
vardr. kinci nemli fark ise sls mcerred masdarlar semdir. Yani iitilerek ya da szlk vastasyla renilirler. Kelimelerin anlamlar ve hangi vezinde bulunabilecekleri konusunda herhangi bir kural ya da kyas yoktur. Mezidnfih masdarlar ise byle deildir.
Kyas olup, her bir bb kelimenin atsnda belirli deiiklikler yapar. Bu ekilde yaplan
deiikliklerde kelimenin anlamn bilmek iin basit masdar anlamn bilmek mezidnfih
eklindeki anlamn kyas yoluyla tahmin edebilmemize imkn tanr.
Mezidnfih masdarlardaki kyaslik genel deildir. Her kelime her istenen bba evrilemez. Her bbdan ism-i mef l elde edilemez. Hangi kelimenin hangi bb kullanlarak
geili hale getirilecei, ite olmayan bir kelimeye hangi bbda itelik kazandrlaca vs.
gibi hususlar iin belirli kurallar mevcut deildir. Kelimelerin hangi bb kullanlarak anlamlarnn deitirilebileceklerini szlkten renebiliriz.
Mesel: harb kelimesine itelik kazandrabilmek iin, kelimelere itelik kazandran
iki bbdan istediimiz herhangi birini kullanamayz. Mfale ve tefl bblarnn her
ikisi de itelik kazandrd hlde harb kelimesi ancak mfale bbnda kullanlabilir
ve muhrebe eklini alr. Eer tehrb eklinde kullanrsak, yanl kullanm oluruz ve
bunun karln szlkte bulamayz.
Arapada daha fazla mezidnfih masdar varsa da, Osmanl Trkesinde bunlardan 9 adedi kullanlmtr. Bunlar if l, tef l, tefaul, teful, mfale infil, iftil, if ill,
istif ldir.

fl

Mcerred sls masdarn ilk asl harfinden nce hemze ve ikinci asl harfinden sonra elif
eklenerek oluturulur. Arapada bu bbdaki masdarlar birok mana meydana getirmek
zere kullanlrsa da, Osmanl Trkesinde ounlukla geililik (mteadd) manas iin
kullanlr. Geisiz olan (lzm) masdarlar bu bba aktarldklarnda geililik kazanr, ettirgen olurlar.

ihrc (dar karma)


hurc (kma)

ikn (raz etme)


kanat (raz olma)


izm (gnderme)

azmetten (gitme)
ilbs (giydirme)
lebsden (giyme giyinme)

Aslmanalar
geili olan masdarlardan bu bba evrilenler bir kat daha geili hale

gelirler.

ilm (bildirmek)
ifhm (anlatmak)
irb (iirmek)
ism (iittirme)

ilmden (bilmek)

sem (iitmek)den

imkn (mmkn olmak)

fehmden (anlamak)
urbdan (imek)

Bu bbda bulunan baz masdarlar geisiz olabilirler.

ikdm (gayretle almak)

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

ll

f l bbna nakledilen mcerred sls masdarlarn banda ( ) veya ( ) olanlar ( )ye


dner. Aslnda ( ) olanlar ise uzatlarak () sesini alr. Bu trdeki kelimelerin vezni
(
) eklindedir.

lm (elem verme)
cd

kz (uyandrma)

elem

yakaza (uyanklk)

vcd

Ortasnda vav veya y varsa bunlar kaldrlarak kelime ifle (t) (


) veznini alr. Sondaki ( ) harfi Osmanl Trkesinde baz kelimelerde ( )ye dnerek -a, -e sesini alr,
bazlarnda da
sesine dnr.

ide
icbet
ikme
isle

avdet

seyl

cevb
kym

Nks kelimelerde if (
) vezni kullanlr. Osmanl Trkesinde kelimelerin sonundaki ( )in peinden gelen ( ) genellikle yazda gsterilmez.

ihy (canlandrmak, enlendirmek)


ibk (ebedletirmek, devaml etmek)
in (zengin etmek)

sm-i Fil

) eklindedir.
muhzr (hazr eden)

hayy (diri, canl)


bak (ebed, sonsuz)
gan (zengin)

f l bbnn ism-i fili mf il (

ihzr (hazrlama)

muhric (karan)

ihrc (karma)

mfrit (ar giden)

ifrt (ar gitme)

mkrim (arlayan)

ikrm (arlama)

llde sm-i Fil


Misl ve mehmzl-fda vezin, mil (

mcib (gerektiren)

mmidd (yardm eden)

imdd (yardm)

mdr (idare eden)

idre (devrden)

muzafta mfi (

ecvefte mfl (

cb (gerekli)

123

124

Osmanl Trkesi-I

nksta mf (

) eklinde olur.
mmz (imzalayan)

sm-i Mefl

) eklindedir.
muhkem (salamlatrlm)

mnker (inkr edilmi)

mlhak (ilve olunmu)

mcber (zorlanm)

imz (mazdan)

f l bbnn ism-i mef l mf al (

ihkm (salamlatrmak)
inkr (kabul etmemek)
ilhk (ilve etmek)
icbr (zorlamak)

llde sm-i Mefl


Mislde vezin, mal (

mcer (kiralanan)

mukarr (kabul edilmi)

muzafta mfell (

ecvefte mfl (

mr (iaret edilen)

nksta mf (

) eklinde olur.
mlg (lav edilmi)

cr (kiralamak)

ikrr (kabul etmek)

iret

ilg (lav etme)

A) Aadaki sls mcerred masdarlar if l bbna eviriniz. Kelimenin her iki hlinin
de anlamn lgate bakarak reniniz.

kerem

..

keml

..

amel

..

umrn

..

mrr

..

nimet

..

nafaka

..

fesd

..

zarar

..

hiss

..

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

B) Aadaki verilen masdarlarn ism-i filini bulunuz.

ilhd

..

ilzm

..

imhl

..

imkn

..

infk

..

inkr

..

inzl

..

iskt

..

islm

..

ilhm

..

ilhk

..

inkr

..

intc

..

isnd

..

ibrm

..

ibrz

..

ibr

..

ibtl

..

ifrz

..

C) Aadaki verilen masdarlarn ism-i mef ln bulunuz.

Tefl (
) Bb

Tef l bb bana (
) ve ikinci asl harften sonra uzun sesi veren ( ) harflerinin eklenmesiyle oluturulmutur. Osmanl Trkesinde bu bbda kelimeler sklkla kullanlmtr. Bu bbtaki kelimelerin drt zellii vardr.
1. Mcerred slas masdarlardan geisiz olanlar geili hale getirerek ettirgenlik salar.

tebl (eritirilen)
tekzb (yalanlama)

bl (erime)
kizb (yalan)

125

126

Osmanl Trkesi-I

tecdd (yenileme)
tedb (terbiye verme, edeblendirme)

cedd (yeni)
edeb

2. Aslnda geili olan mcerred sls masdarlardan geili olanlarnn geililiini


bir kat daha artrr.

tarf (bildirmek)
talm (retmek)
tefhm (anlatmak)

irfn (bilmek)

fehm (anlamak)

ilm (bilmek)

3. Bu bb bazen saymak, kabul etmek manasn verir.

tayb (ayp saymak)

ayb

tasvb (doru kabul etmek)

savab

cehlet (bilmezlik, chillik)

tekbr (byk grmek)


techl (chil grmek)

4. Saylar gsteren masdarlara geililik verir.

tevhd (birlemek)

vahdet (birlik)

tesniye (ikilemek)

isneyn (iki)

tesls (lemek)

selse ( )

tahms (belemek)

hamse (be)

5. Bazen kalplam Arapa bir cmlenin manasn ifade eder

tesbh (Sbhanallah demek)


tehll (L-ilhe llallah demek)
tekbr (Allahu Ekber demek)

) (bazen tif l
) vezni ve tef ile (
Tef l bbnn tef l (
eitli masdarlar Osmanl Trkesinde kullanlmtr.

) vezninden

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

tef l veya

tezkr (hatrlatma)

zikr (anma, hatrlama)

tekrr

kerre (defa, yeniden)

timsl (benzetmek)

mesel (rnek, benzer)

tef ile (

tezkire

zikr

tabsra

basar

tekmile

keml

tecribe

cerb

llde Tefl bb

Son harfi hemze ( ) olan kklerde, tef l bbndaki zid olan (


den sonra ( ) gelir ve tef ie (
) veznini alr.

) harfi derek hemze-

tahte ( hatal grmek )

hatdan

tebrie (kurtarmak)

ber (kurtulmak)

smvv (ykseklik)

Slas masdar halinde son harfi ( ) veya ya olan kelimelerde de yine tef lin uzun
olan harfi derek ( ) harfleri eklenir. Vezni tef iye(t) (
) halini alr.

tesviye (seviyelendirme)
tasfiye (temizlemek)

safvetden (saf, temiz olmak)

sm-i Fl

Tef l bbnn ism-i fili mufail (


) dir. lk asl harfin bana treli mim ( ) ilve
edilir. kinci asl harf ikizleerek eddeli okunur.

muallim (reten)
mderris (ders veren)

tedrs (ders vermek)

mdakkk (dikkatle aratran)

tedkk

musaddk (dogrulayan)

tasdk (dorulama)

talm (retmek)

127

128

Osmanl Trkesi-I

ll
Nks kelimelerde mufa (

) vezni kullanlr.

mrebb (terbiye eden)

terbiye (rebev

mukavv (kuvvetlendiren)

takviye (kuvvet

sm-i Mefl
Tef l bbnn ism-i mef l mfaal (
mrekkeb
(karm)

mkerrem
(ikram olunmu)

tekrm
(hrmet gstermek)

mselles
(l, gen)

tesls
(leme)

merref
(ereflenmi, erefli)

terf
(ereflendirmek)

Nks kelimelerde mufa (

) kullanlr.

mberr (temiz, noksansz)

tebrie (beret)ten

msemm (isimlendirilen)

tesmiye (sem)dan

)ten

) eklindedir.
terkb
( birbiri ile kartrlm maddeler)

ll

) den

mutarr (taze, diri)

tary (taze olma)

A) Aadaki sls mcerred masdarlar tef l bbna eviriniz. Kelimenin her iki hlinin de
anlamn szle bakarak reniniz.

misl

..

noksn ..
umrn

..

evk

..

nzl

..

eref

..

fark

..

kesfet

..

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

hulsa

..

mhlet ..

teft

..

tevhd

..

tedkk

..

tasdk

..

tedrs

..

talm

..

tekml

..

tedbr

..

tashh

..

tebdl

..

takdm ..

B) Aadaki verilen masdarlarn ism-i filini bulunuz.

C) Aadaki verilen masdarlarn ism-i mef ln bulunuz.

tescl

..

tekml

..

tekrr

..

tashh

..

tezyn

..

terb

..

terkb

..

tasnf

..

tavzh

..

Tefal Bb ( )

Bu bbda bataki te ( ) eklemedir. kinci asl harf ikizleir ve edde ile gsterilir. Slas
mcerred dnsz masdarlar dnl hale getirmek iin kullanlr. Sls mezidnfih
masdarlardan tef l bbndaki dnsz kelimeler bu bba evirildiklerinde dnllk
kazanrlar. Bu bbdaki baz kelimeler yapmacklk ifade eder.

129

130

Osmanl Trkesi-I

teekkr

kr

tekellm
(konumak, sylemek)

kelm (sz, ifade)

tekessr
(oalmak)

teksr (oaltmak)

tahamml
(yklenmek)

tahml (yklemek)

temellk
(mlk edinmek)

temlk (mlk olarak vermek)

teecc
(sahte kahramanlk gstermek)

ll
Nks ve mehmzl-lmda tefa (

teeff (ifa bulma)

) :

tecezz (blnme, paralanma)

sm-i Fil
Tefal bbnn ism-i fili mtefail (

if

cz (ksm, para)

) veznidir.

mteaddid (oalan, birok)

taaddd

mtehassl (meydana gelen)

tahassul

mtekebbir (kibirli)

tekebbr

mtearrz (saldran, taarruz eden)

ll
Nks kelimelerde mtefe (

) eklindedir.

mteall (ykselen)

mtevell (vakf idarecisi)

sm-i Mefl

mteahhid (taahhd eden)

ecat (yiitlik, cesurluk)

taarruz
taahhd

teall (ykselme, ycelme)


tevell (dost edinme, bir ii
zerine alma)

Tefal bbnn ism-i mef l mtefaal (


) veznidir. Tefal bb dnllk iin
kullanldndan ism-i mef l pek fazla kullanlmaz.

mteredded (tereddt edilen)


mtecesses (gizlice aratrlan)
mteebbes (teebbs olunan)

tereddd
tecesss (gizlice aratrmak)
teebbs (giriim)

131

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)


ll

mtearrez (satalan, saldrlan)


mteacceb (alan)

) eklindedir.
mteveff (lm, vefat etmi)

taarruz (saldrma, satama)


taaccb (ama, hayret etme)

Nks kelimelerde vezin mtefa (

teveff (lme, vefat)

A) Aadaki sls mcerred masdarlar tefaul bbna eviriniz. Kelimenin her iki hlinin
de anlamn szle bakarak reniniz.

nefes

..

nev

..

kr

..

fikr

..

cebr

..

cism

..

dehet

..

ders

..

deyn

..

fehm

..

B) Aadaki verilen masdarlarn ism-i filini bulunuz.

taaccb

..

taahhd

..

tebeddl

..

tecebbr

..

tefahhum

..

teferru

..

temeddn ..

132

Osmanl Trkesi-I

temekkn

..

temerrd

..

teneddm ..

Tefl Bb ( )

Tefl bb ilk asl harften nceki (


), sonrasna ( ) eklenmesi ve ikinci asl harfin treli okunmasyla oluur. Genellikle iki veya daha fazla kii arasnda itelik salamak iin
kullanlr.

tevn (yardmlamak)
tebud (uzaklamak)
tenzur (bakmak)

avn (yardm)
bud (uzaklk)
nazar (bakmak)

Bu bb bazen gerekte olmayan bir hali ve durumu varm gibi gsterir, yapmacklk,
sahtelik bildirir.

techl (bilmezlikten gelme)

cehlet

teur (irlik taslamak)

ir

tegfl (kasten gafil gibi grnme)

gaflet

Tef l bbndaki baz dnsz masdarlar bu bba evrildiklerinde dnl hle gelirler. Bazen fiilin birbiri ardna veya derece derece gerekletiini ifade eder.

terdf
(birbiri ardnca gitmek)
tezyd
(yava yava artma)
tekml
(derece derece olgunlama)

ll
Mzafda tef (

tezdd (birbirine zt olma)


temss (birbirine deme)

Nksta tef (

) eklindedir.

) eklindedir.

tedv

tenh (son bulma)

sm-i Fil
Tefl bbnn ism-i fili mtefil (

mtekmil
(olgunlam)

redif
(birisinin arkasndan giden)
ziyde

keml (olgunluk)

zdd (zt, ters, aksi)

mess (yapmak, demek)


dev
nihyet (son)

) eklindedir.

tekml (olgunlama)

133

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

mtechil
(bilmezlikten gelen)

techl (bilmezlikten gelme)

mtemyil
(bir tarafa meyl eden, ynelen)

temayl (meyletme, ynelme)

mtenks
(noksanlaan, azalan)

ll
Mzaflarda vezin mtef (

tenkus (azalmak)

) eklinde olur.

mtezdd
(birbirine zt olan)

tezdd (iki eyin birbirine zt olmas)

mtehbb
(birbirine dost olan)

hubb (sevgi, dostluk)

Nkslarda mtef (

) eklindedir.

mtedv (tedavi eden)

tedv

mtebk (geri kalan, artan)

tebk (artma)

mtesv (birbirine denk olan)

sm-i Mefl
Tefl bbnn ism-i mef l mtefal (

mteref (mehur, nl)

tesv (iki eyin birbirine denk


olmas)


) eklindedir. Olduka az kullanlr.
terf (tanmak)

mtedvel (elden ele gezdirilen)

tedavl (elden ele dolamak)

A) Aadaki sls mcerred masdarlar teful bbna eviriniz. Kelimenin her iki hlinin
de anlamn szle bakarak reniniz.

irket

..

nazar

..

ziyde

..

maraz

..

cehlet

..

hcm

..

kesret

..

sulh

..

134

Osmanl Trkesi-I

nakz

..

ders

..

tedl

..

tekud

..

tebdl

..

tebd

..

tecsr

..

tecvr

..

tedhl

..

tedrk

..

tehsm

..

tekbr

..

B) Aadaki verilen masdarlarn ism-i filini bulunuz.

Mfale (
)

Bu bbda bataki mim, ilk asl harften sonraki elif ( ) ve sondaki ( ) harfleri eklemedir. ( ) harfi baz kelimelerde ( ) yazlarak e, -a sesi verir, baz kelimelerde de alarak
te ( ) eklinde kullanlr. Bu bb, masdarn belirttii i veya hareketin iki veya daha fazla kii arasnda karlkl olarak yapldn ifade ederek kelimeye idelik (mreket) kazandrr. Bir dier fonksiyonu da kelimeyi geisiz yapmaktr.

ll

muhrebe (savama)
muvenet (yardmlama)
mtreke (karlkl terk etme)
mreket (ortaklama)

harb (sava)
avn (yardm)
terk (brakma)
irket (ortaklk)


) eklinde olur.
mczt (cezlandrma)
cez
msvt (eitlik, denklik)
sev (birlik, beraberlik)
mkft
kifyet

Naks ve leff kelimelerde vezin mft (

135

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

sm-i Fil

Mfale bbnn ism-i fili mfil (


)dir. Vezin, bbdaki ikinci asl harfin esreli
okunmas ve sondaki ( )nin atlmas ile elde edilir.

muhfz (koruyan)

muhfaza (koruma)

muhbir (haber veren)

muhbere (haberleme)

mbdil (deitirilen)

mbdele (deitirmek)

mukbil (karlk olan)

mukabele (karlamak, karlk)

ll

) eklindedir.

Nks ve leff kelimelerde vezin mf (

mnf (ayr, muhalif olan)


mnd (nid eden, seslenen)

muzaflarda mf (

) eklinde olur.

nefy (srmek, uzaklatrmak)


nid-mndt (barma)

mzdd (birbiriyle zt olan)

tezd (ztlk)

mmss (temas eden, dokunan)

tems (dokunma)

sm-i mefl

Mfale bbnn ism-i fili mfal (


)dir. Vezin, bbdaki ikinci asl harfin stnl
okunmas ve sondaki ( )nin atlmas ile elde edilir.

muhtab (kendisine hitab edilen)

mhed (grlen, grlm)

muhtabe (birbirine hitab


etme, syleme)
mhede

mbreke
Mzafta ismi- mef l ayn ism-i fildeki gibi mf (
) eklindedir.

mbrek (bereketlenmi, uurlu)

A) Aadaki sls mcerred masdarlar mfale bbna eviriniz. Kelimenin her iki
hlinin de anlamn szle bakarak reniniz.

nsf

..

niz

..

terk

..

art

..

taleb

..

nevbet

..

136

Osmanl Trkesi-I

ltf

..

kelm

..

deyn

..

cevb

..

B) Aadaki verilen masdarlarn ism-i filini bulunuz.

mhede

..

muvenet

..

muktele

..

muhlefet

..

mukrenet

..

muhrebe

..

mlzemet ..
mugyeret

..

muhceret

..

muraza

..

137

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

zet
1

Mezdnfih Masdarlarn Bblar Tanyabilmek


Osmanl Trkesinde kullanlan mezidnfih masdarlar unlardr: f l, tef l, tefaul, teful, mfale
infil, iftil, if ill, istif ldir. Bu masdarlardan her birisi mcerred masdara belirli bir anlam katar. Mcerred masdar iken geisiz olan bir kelime bu masdarlardan geililik zellii olan bir bba nakledildiklerinde geililik kazanrlar. Bunlardan bazlar kelimeye dnllk, bazlar da itelik, edilgenlik vs. gibi
anlamlar katarlar. Bu nitede ilenen masdarlarn anlamlar u ekildedir:

Mezdnfh bblarn oluturduu masdarlarn anlamlar


if l
tef l
mfale
tefaul
teful

Sls Mezidnfih Masdarlarn sm-i Fil ve sm-i


Mef llerini Yapabilmek
Sls mezidnfih masdarlarn sls mcerred masdarlardan farkl olarak her birinin ayr ayr ism-i fil
ve ism-i mef lleri vardr. Bunlar u ekildedir:
Masdar

Geili

ite, geisiz, geili

Geili

dnl, geisiz, bazen geili, yapmacklk


ite, dnl, geisiz, bazen geili,
yapmacklk

sm-i Fil

if l
tef l
mfale
tefaul
teful

mf il
mfail
mfil
mtefail
mtefil

sm-i Mef l

mf al
mfaal
mfal
mtefaal
mtefal

Bu ekillerin Dzensiz Yaplarn Tanmak ve


BuTrden Kelimeleri Anlamlandrabilmek
Yukarda belirtilen bablarn nks, ecvef, lefif gibi baz
kklerinin ism-i fil ve ism-i mef lleri farkl kalplarla yazlabilmektedir. Vezinlerin bu istisna hallerine Arapada ill diyoruz. Her veznin ileniinde ayrca ill bahsi aarak bu istisn durumlar incelenmi
ve rneklendirilmitir.

138

Osmanl Trkesi-I

Kendimizi Snayalm
1. Aadaki mezdnfih masdarlardan hangisinin karlarnda yazan okunuu yanltr?
a.
b.
c.
d.
e.

tekrm
teksl
msdere
tekl
temeddn

2. Aadaki kelimelerden hangisi mezdnfih masdarlardan


deildir?
a
b.
c.
d.
e.

( terdf)
( idm)

(teressm)
( tenks)
( hikyet)

3. Aadaki mezdnfih masdarlardan hangisi karsnda


yazan vezin ile uyumsuzdur?
a.
b.
c.
d.
e.

if l

tef l
tefl

mufale
tefl

4. Aadaki mezdnfih masdarlarn bblar hangisi karsnda yazl at ile uyumsuzdur?


a.
b.
c.
d.
e.

techl - geili
murefe ite
ilm - geisiz
temruz - yapmacklk
tesdm - ite

5. Aadaki mezdnfih masdarlardan hangisinin atsnda


itelik vardr?
a.
b.
c.
d.
e.

( tasnf)
( ibl)
( muhtabe)
( temellk)
( tenbh)

6. Aadaki kelimelerden hangisi ism-i fil deildir?


a.
b.
c.
d.
e.

( temlk)
( mfetti)

(mtebahhir)
( mnsif)
( mtebriz)

7. Aadaki kelime gruplarndan hangisinde mezdnfh


masdar yer almamtr?
a.
b.

( mstahdem) ( istirhm)

(mtecessis)

(mkerrem) ( tahdd)
(muteber)

c.
d.
e.

( idd) ( mstahber) ( mslim)


( mumil) ( muhrik) ( msekkin)
( mhed) ( tedf)
(temessk)

8. Aadaki kelime gruplarndan hangisinde ism-i mef l


yoktur?
a.
b.
c.
d.
e.

( isnd) ( msned)
( tevfk) ( muvaffak)
( tekrm)
(mkerrem)
( teebbs) ( mteebbes)
( mutbakat) ( mutbk)

9. Aadaki kelimelerden hangisinin karsnda yazl olan


ism-i fili yanltr?
a.
b.
c.
d.
e.

( mnsebet) - ( mnsib)
( terkb) - ( mrekkeb)
( ifrt) - ( mfrit)
( temeddn) - ( mtemeddin)
( tedrb) - ( mtedrib)

10. Aadaki kelimelerden hangisi mezdnfih masdar deildir?


a.
b.
c.
d.
e.

( belgat)
( tebl)
( mblaa)
( tebell)

( ibl)

139

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

Kendimizi Snayalm Yant Anahtar

Sra Sizde Yant Anahtar

1. d

Sra Sizde 1

2. e
3. b
4. c
5. c
6. a
7. d

8. e

9. b
10. a

Yantnz yanl ise Tef l Bb konusunu yeniden


gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Mezdnfih Masdarlar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Tef l ve Tefaul Bblar konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise f l Bb konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Mfale Bb konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Mfale Bb konusunu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise zet ksmndaki Mezidnfih
Masdarlarn Masdar, sm-i Fil ve sm-i Mef llerini
gsteren tabloyu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise zet ksmndaki Mezidnfih
Masdarlarn Masdar, sm-i Fil ve sm-i Mef llerini
gsteren tabloyu yeniden gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise Tef l Bb konusunu yeniden
gzden geiriniz.
Yantnz yanl ise zet ksmndaki Mezidnfih
Masdarlarn Masdar, sm-i Fil ve sm-i Mef llerini
gsteren tabloyu yeniden gzden geiriniz.

A)

kerem

ikrm

keml

ikml

B)

C)

amel
umrn
mrr
nimet
nafaka
fesd
zarar
hiss

ilhd

imhl

infk

inzl

ilzm

imkn

inkr

iskt

islm

ilhm

ilhk
inkr
intc

iml
imr
imrr
inm
infk
ifsd
zrr
ihss

mlhid

mmhil

mnfik

mnzil

mlzim

mmkin

mnkir

mskit

mslim

mlhem

mlhak
mnker
mntec

140

Osmanl Trkesi-I

isnd
ibrm
ibrz
ibr
ibtl
ifrz

msned

mbrem
mbrez
mber
mbtel

mfrez

temsl

tamr

tenzl

tefrk

telhs

C)

A)

B)

misl

umrn

noksn

evk

eref

kesfet

mhlet

teft

nzl

fark

hulsa

tevhd
tedkk
tasdk
tedrs
talm
tekml

tevk

terf

teksf

temhl

mfetti

tebdl

takdm

tenks

mudakkk
musaddk
mderris
muallim
mkemmil

tescl
tekml
tekrr
tashh
tezyn
terb
terkb
tasnf
tavzh

mdebbir
musahhih
mbeddil

mukaddem
mseccel
mkemmel
mkerrer
musahhah
mzeyyen
murabba
mrekkeb
musannef

muvazzah

teneffs

Sra Sizde 3
A)

muvahhid

tashh

Sra Sizde 2

tedbr

nefes
nev
kr
fikr
cebr
cism
dehet
ders
deyn
fehm

tenevv
teekkr
tefekkr
tecebbr
tecessm
tedehh
tederrs
tedeyyn
tefehhm

141

8. nite - Mezdnfih Masdarlar (I)

B)

taaccb
taahhd
tebeddl
tecebbr
tefahhum
teferru
temeddn
temekkn
temerrd
teneddm

mteahhid

mtebeddil

mtecebbir

mtefehhim

mteferri

mtemeddin
mtemekkin
mtemerrid

mteaccib

A)

B)

nazar
ziyde
maraz
cehlet
hcm
kesret
sulh
nakz

ders

tedl

mteneddim

irket

tekud
tebdl

terk

tenzur

tezyd

temruz

techl

tehcm

teksr
tesluh
tenkuz
tedrs

mtedil
mtekd
mtebdil

tecsr
tecvr
tedhl
tedrk
tehsm
tekbr

mtebid
mtecsir
mtecvir
mtedhil
mtedrik
mtehsim
mtekbir

Sra Sizde 5

Sra Sizde 4
A)

tebd

B)

nsf
niz
terk
art
taleb
nevbet
ltf
kelm
deyn
cevb

mhede
muvenet
muktele
muhlefet
mukrenet
muhrebe

mnsafe
mnzaa
mtreke
mrata
mtlebe
mnvebe
mltafe
mkleme
mdyene
mcvebe

mhid
muvin
muktil
muhlif
mukrin
muhrib

142

Osmanl Trkesi-I

mlzemet
mugyeret
muhceret
muraza

mlzm
mugyir
muhcir
murz

Yararlanlan Kaynaklar
Faruk Kadri Timurta (2008), Osmanl Trkesine Giri I,
stanbul.
Hayati Develi (2008), Osmanl Trkesi Klavuzu 1-2, stanbul.
Rid (1317), Kavid-i Lisn- Osman, stanbul.