T.C.

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ YAYINI NO: 2381
AÇIKÖĞRETİM FAKÜLTESİ YAYINI NO: 1378

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Yazarlar
Prof.Dr. Nihat ÖZTOPRAK (Ünite 1-5)
Yrd.Doç.Dr. Recep AHISHALI (Ünite 6-8)

Editör
Prof.Dr. Nihat ÖZTOPRAK

ANADOLU ÜNİVERSİTESİ

Bu kitabın basım, yayım ve satış hakları Anadolu Üniversitesine aittir.
“Uzaktan Öğretim” tekniğine uygun olarak hazırlanan bu kitabın bütün hakları saklıdır.
İlgili kuruluştan izin almadan kitabın tümü ya da bölümleri mekanik, elektronik, fotokopi, manyetik kayıt
veya başka şekillerde çoğaltılamaz, basılamaz ve dağıtılamaz.
Copyright © 2011 by Anadolu University
All rights reserved
No part of this book may be reproduced or stored in a retrieval system, or transmitted
in any form or by any means mechanical, electronic, photocopy, magnetic, tape or otherwise, without
permission in writing from the University.

UZAKTAN ÖĞRETİM TASARIM BİRİMİ
Genel Koordinatör
Prof.Dr. Levend Kılıç
Genel Koordinatör Yardımcısı
Doç.Dr. Müjgan Bozkaya
Öğretim Tasarımcısı
Yrd.Doç.Dr. Alper Tolga Kumtepe
Uzm. Orkun Şen
Grafik Tasarım Yönetmenleri
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Öğr.Gör. Cemalettin Yıldız
Öğr.Gör. Nilgün Salur
Ölçme Değerlendirme Sorumlusu
Öğr.Gör. Şennur Arslan
Kitap Koordinasyon Birimi
Yrd.Doç.Dr. Feyyaz Bodur
Uzm. Nermin Özgür
Kapak Düzeni
Prof. Tevfik Fikret Uçar
Dizgi
Açıköğretim Fakültesi Dizgi Ekibi
Osmanlı Türkçesi-I
ISBN
978-975-06-1055-4
1. Baskı
Bu kitap ANADOLU ÜNİVERSİTESİ Web-Ofset Tesislerinde 6.000 adet basılmıştır.
ESKİŞEHİR, Eylül 2011

iii

İçindekiler

İçindekiler
Önsöz ....................................................................................................................

vii

Osmanlı Türkçesi Alfabesi ...........................................................

2

OSMANLI TÜRKÇESİ ...............................................................................................
OSMANLI TÜRKÇESİ ALFABESİ ...........................................................................
Osmanlı Türkçesi Alfabesi ve Okunuşları ................................................................
HAREKELER ................................................................................................................
MED, ŞEDDE VE CEZM ...........................................................................................
Med ................................................................................................................................
Şedde ..............................................................................................................................
Cezm ..............................................................................................................................
Şedde ve Cezm Örnekleri ....................................................................................
Şedde .......................................................................................................................
HARFLERİN ŞEKİLCE BENZERLİKLERİ ............................................................
BİTİŞEN VE BİTİŞMEYEN HARFLER ..................................................................
HARFLERİN BİTİŞMESİ ..........................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Okuma Parçası .............................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

Türkçe Ünlü ve Ünsüzlerin Yazılışı................................................ 16
TÜRKÇE ÜNSÜZLERİN YAZILIŞI .........................................................................
Genizsi n’nin Yazılışı ...................................................................................................
L Harfinin Yazılışı ......................................................................................................
TÜRKÇE ÜNLÜLERİN YAZILIŞI ...........................................................................
‘‘a’’ Ünlüsünün Yazılışı .........................................................................................
‘‘e’’ Ünlüsünün Yazılışı .........................................................................................
‘‘ı ve i’’ Ünlülerinin Yazılışı ..................................................................................
‘‘o, ö, u, ü’’ Ünlülerinin Yazılışı ...........................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Okuma Parçası .............................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

2. ÜNİTE

17
18
18
19
19
20
21
22
24
25
26
27
27
27

Türkçe Kelimelerin Yapısı, Türkçe Kiplerin ve Edatların
Yazılışı........................... ................................................................. 28
TÜRKÇE KELİMELERİN YAPISI ............................................................................
Giriş ...............................................................................................................................
Türkçe’nin Heceleri ..............................................................................................
Türkçe Kelimelerin Yapısı ...................................................................................
Ünlü Uyumu ..........................................................................................................
Türkçe Kelimelerde Ünsüzler ....................................................................................

1. ÜNİTE

3
3
4
4
5
5
6
6
7
7
7
8
8
10
11
12
13
14
14

29
29
29
30
30
31

3. ÜNİTE

iv

İçindekiler

TÜRKÇE DİLEK–ŞART KİPİNİN YAZILIŞI .........................................................
TÜRKÇE İSTEK VE EMİR KİPİNİN YAZILIŞI ....................................................
TÜRKÇE GEREKLİLİK KİPİNİN YAZILIŞI ..........................................................
TÜRKÇE ŞİMDİKİ ZAMAN -makta, -mekte EKLERİNİN YAZILIŞI ...............
OSMANLI TÜRKÇESİNDE EDATLARIN YAZILIŞI ...........................................
Bağlama Edatları .........................................................................................................
Ünlemler ......................................................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Okuma Parçası .............................................................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

4. ÜNİTE

Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı................................... 42
TÜRKÇE EKLER .........................................................................................................
Giriş ...............................................................................................................................
Türkçe Eklerin Yazılışında Ortak Özellikler ............................................................
Çokluk Eki ....................................................................................................................
Soru Eki ........................................................................................................................
İsim Yapım Ekleri .......................................................................................................
Fiil Yapım Ekleri .........................................................................................................
Zarf Fiil Ekleri (Gerindium Ekleri) ..........................................................................
Sıfat Fiil Ekleri .............................................................................................................
Bildirme Ekleri ............................................................................................................
Hal Ekleri ......................................................................................................................
İyelik Ekleri .................................................................................................................
Zaman Ekleri ...............................................................................................................
Öğrenilen Geçmiş Zaman Ekleri ..............................................................................
Şimdiki Zaman Ekleri ................................................................................................
Gelecek Zaman Ekleri .................................................................................................
i-mek Fiili .....................................................................................................................
TÜRKÇE ZAMİRLER ................................................................................................
OSMANLI TÜRKÇESİNDE ZARFLAR ..................................................................
TÜRKÇE SAYILAR ....................................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Okuma Parçası .............................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

5. ÜNİTE

31
32
33
34
34
35
36
37
38
39
40
40
40

43
43
43
43
44
44
45
46
47
48
49
50
50
51
52
52
53
53
54
56
57
58
59
60
60
60

Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları .................. 62
GİRİŞ ............................................................................................................................
ARAPÇA VE FARSÇA KELİMELERDE ÜNLÜLER VE YAZILIŞLARI ............
TÜRKÇEDE SES KARŞILIĞI BULUNMAYAN HARFLER .................................
Ayın ve Hemze .............................................................................................................
Ayın Harfi .........................................................................................................
Hemze Harfi .......................................................................................................

‫ع‬
‫ء‬

63
63
64
65
65
66

v

İçindekiler

ARAPÇA VE FARSÇA KELİMELERİN TANINMASI .........................................
AY ADLARI ................................................................................................................
HAFTANIN GÜNLERİ .............................................................................................
SAYILAR ......................................................................................................................
ARAPÇA VE FARSÇADA ÜNSÜZLER ..................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Okuma Parçası .............................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

66
67
68
68
70
72
74
75
79
80
80

Arapça Kelimelerin Yapısı.................................................................82
ARAPÇA KELİMELERİN TANINMASI ................................................................
Arapça Kelimelerin Yapısı ..........................................................................................
ARAPÇA KELİME YAPIMI ......................................................................................
ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ ...........................................................................
Arapça Kelimelerin Vezinlerini Bulmak ..................................................................
ARAPÇA İSİMLERDE KEYFİYET (MÜENNESLİK-MÜZEKKERLİK) ...........
Müenneslik Alâmetleri ...............................................................................................
Kapalı te harfi ( ) ...................................................................................................
Kısa elif ( ) ..........................................................................................................
Uzun elif ( ) ..........................................................................................................
Ma‘nevî Müennesler ....................................................................................................
Semâî Müennesler .......................................................................................................
Okuma Çalışması ........................................................................................................
ARAPÇA KELİMELERDE ÇOKLUK .....................................................................
Tesniye ..........................................................................................................................
Cem‘ (Çokluk) .............................................................................................................
Cem‘-i Sâlim .................................................................................................................
Cem‘-i Mükesser ..........................................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Okuma Parçası .............................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

‫ى‬
‫ﺍﺀ‬

‫ة‬

83
83
83
85
85
87
87
87
88
88
89
89
90
91
91
92
92
93
98
99
100
100
100
101

Bazı Arapça Hususlar: Aksâm-ı Seb’a, Arapça
Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef’ûller.................. 102
AKSÂM-I SEB‘A .........................................................................................................
ARAPÇA MASDARLAR ...........................................................................................
Mücerred (Semâî) masdarlar .....................................................................................
Sülâsî Mücerred Masdarlar ..................................................................................
Mimli Masdarlar ..........................................................................................................
İsm-i Fâ‘il .....................................................................................................................
Mücerred Sülâsî Masdarların İsm-i Fâ‘illeri ......................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
İsm-i Mef ‘ûl .................................................................................................................
Mücerred Sülâsî Masdarların İsm-i Mef ‘ûlleri .................................................

103
105
106
106
109
111
111
111
112
112

6. ÜNİTE

7. ÜNİTE

vi

İçindekiler

İ‘lâl ...........................................................................................................................
Mücerred Rubâ‘î Masdarlar .......................................................................................
İsm-i Fâ‘il ................................................................................................................
İsm-i Mef ‘ûl ...........................................................................................................
Mec‘ûl Masdarlar .........................................................................................................
Okuma Parçası .............................................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı ........................................................................
Okuma Parçası .............................................................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

8. ÜNİTE

112
113
114
114
114
115
116
117
118
118
118
119

Mezîdünfih Masdarlar (I) .............................................................. 120
MEZÎDÜNFİH MASDARLAR .................................................................................
Mezidünfih Masdarların Binaları ..............................................................................
İf ‘âl ................................................................................................................................
İ‘lâl .................................................................................................................................
İsm-i Fâ‘il ................................................................................................................
İ‘lâlde İsm-i Fâ‘il ....................................................................................................
İsm-i Mef ‘ûl ..........................................................................................................
İ‘lâlde İsm-i Mef ‘ûl ...............................................................................................
Tef ‘îl (
) Bâbı ....................................................................................................
İ‘lâl’de Tef ‘îl bâbı ...................................................................................................
İsm-i Fâ’îl ................................................................................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
İsm-i Mef ‘ûl ...........................................................................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
Tefa‘‘ül Bâbı (
) ...................................................................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
İsm-i Fâ‘il ................................................................................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
İsm-i Mef ‘ûl ...........................................................................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
Tefâ‘ül Bâbı (
) ....................................................................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
İsm-i Fâ‘il ................................................................................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
İsm-i Mef ‘ûl ...........................................................................................................
) .......................................................................................................
Müfâ‘ale (
İ‘lâl ...........................................................................................................................
İsm-i Fâ‘il ................................................................................................................
İ‘lâl ...........................................................................................................................
İsm-i mef ‘ûl ...........................................................................................................
Özet ...............................................................................................................................
Kendimizi Sınayalım ...................................................................................................
Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı .........................................................................
Sıra Sizde Yanıt Anahtarı ............................................................................................
Yararlanılan Kaynaklar ...............................................................................................

‫�تَْفعيِ ْل‬

‫�تََف ُّع ْل‬

‫�تََفاعُ ْل‬

‫اعلَه‬
َ ‫ُم َف‬

121
121
122
123
123
123
124
124
125
127
127
128
128
128
129
130
130
130
130
131
132
132
132
133
133
134
134
135
135
135
137
138
139
139
142

Önsöz

Önsöz
Sevgili öğrenciler,
Osmanlı Türkçesi, Türkçenin Osmanlı Devleti dönemindeki tarihî bir dönemidir. Bu
dönem, 14. yüzyıldan başlayıp 20. yüzyıla kadar yani Cumhuriyetin kuruluşuna kadar
olan süreyi kapsar. Sözü edilen bu dönemde Türkçe, Türklerin ilişki içinde bulunduğu
milletlerin dillerinden bilhassa Arapça ve Farsçadan etkilenerek zenginleşmiştir. Özellikle Türkçede karşılığı bulunmayan kelimelerin aynı inanç ve kültür dairesi içinde yer alan
Arapça ve Farsçadan karşılama yoluna gidilmiştir. Böylece Osmanlı Türkçesinde, ortak
İslâm uygarlığına bağlı birçok kelime ve terkip yer almıştır. Doğal olarak bu kelime ve terkipler zaman içinde Türkçenin tarihî malzemesi kabul edilerek Türkçeleştirilmiştir. Farklı dillerin imkânlarından da yararlanılarak zenginleşen Osmanlı Türkçesiyle her alanda
binlerce eser yazılmıştır. Kütüphaneleri dolduran bu eserleri ve arşiv belgelerini okumak
ve anlamak için Osmanlı Türkçesini öğrenmek gerekmektedir. İşte bu maksatla elinizdeki
“Osmanlı Türkçesi I” kitabı hazırlanmıştır.
Hazırlanan bu kitapta önce Türkçe unsurların tanınması ve okunması hedeflenmiş
sonra Arapça unsurlara geçilmiştir.
Birinci Ünitede: Osmanlı Türkçesi hakkında bilgi verildikten sonra Osmanlı Türkçesi alfabesi ve bu alfabedeki hareke işaretleri tanıtılmıştır.
İkinci Ünitede: Türkçe ünlü ve ünsüzlerinin yazılışı anlatılmıştır.
Üçüncü Ünitede: Türkçe kelimelerin yapısı tanıtıldıktan sonra Türkçe dilek-şart kipinin istek ve emir kipinin, gereklilik kipinin ve Türkçe edatların yazılışları anlatılmıştır.
Dördüncü Ünitede: Türkçe eklerin yazılışında ortak özellikler belirtildikten sonra ek fiil
ve birleşik fiil çekimleri, Türkçe çeşitli ekler, zamirler, zarflar ve sayıların yazılışları tanıtılmıştır.
Beşinci Ünitede: Arapça ve Farsça kelimelerin yapıları üzerinde durulmuştur. Arapça ve Farsça kelimelerde ünlüler ve ünsüzler, bu dillerde bulunup da karşılığı bulunmayan
harfler gösterildikten sonra Arapça ve Farsça kelimelerin tanınması anlatılmış, ardından
ay adları, haftanın günleri ve sayılar tanıtılmıştır.
Altıncı Ünitede: Arapça kelimelerin yapısı üzerinde durulmuştur. Bu doğrultuda Arapça kelimelerin asıl ve ilâve harfleri (aslî ve zâid), vezinleri, cinsiyet ve çokluk özellikleri tanıtılmıştır.
Yedinci Ünitede: Arapçada kelimelerin tanınmasında önemli bir yer tutan aksâm-ı
seb‘a ve Arapça mastarlardan mücerred ve mimli mastarlar tanıtılmış, bu mastarların
ism-i fâil ve ism-i mef ’ûlleri gösterilmiştir.
Sekizinci Ünitede: Mezîdunfîh mastarlardan if ’âl, tef ’îl, tefa‘‘ul , tefâ‘ul ve mufâ‘ale
babları, bunların ism-i fâ‘il ve ism-i mef ‘ûlleri ve düzensiz şekilleri tanıtılmıştır.
Ünitelerin her birine okumayı geliştirmeye yönelik ve ünitelerde işlenen konulara
ait örnekler bulunduran okuma parçaları konmuştur. Parçalar seçilirken ilk ünitelerde
İstiklâl Marşı, atasözleri, maniler, Gemiciler, Osmanlı Bayrağı, Ala Geyik gibi öğrencilerin yabancı olmadıkları ve kolayca okuyabilecekleri metinlerin seçimine özen gösterilmiştir. Sıra Sizde bölümlerinde öğrencilerin seviyelerine göre örnekler seçilmiş ve bol örnek
vermeye gayret edilmiştir.
Bu kitaptan çalışırken öğrencilerimize, Osmanlı Türkçesinin Türkçeden farklı bir dil olamadığını, Osmanlı Devleti zamanında yazılan ve konuşulan Türkçeden başka bir şey olmadığını akıllarından çıkarmamalarını tavsiye ederiz. Öğrenmek için okumanın yanında yazmayı
da ihmal etmemeleri gerektiğini özellikle belirtmek isteriz. Çalışırken çok tekrar etmenin, bilinmeyen kelimelerde sözlük kullanmanın ayrıca kitap dışında Osmanlıca yazılmış metinler
okumanın Osmanlı Türkçesini öğrenmede çok önemli olduğunu vurgulamak isteriz.
Osmanlı Türkçesinin alfabe ve dil özelliklerini ortaya koymak ve böylece o dönemde
yazılmış olan eserlerin, belgelerin okunup anlaşılmasına katkıda bulunmak amacıyla kaleme alınan bu kitabın hazırlanmasında emeği geçen Yard. Doç. Dr. Recep Ahıshalı’ya ve
Anadolu Üniversitesi Açık Öğretim Fakültesi yetkililerine candan teşekkür ederim.
Editör
Nihat ÖZTOPRAK

vii

1

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Amaçlarımız




Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Osmanlı Türkçesi Alfabesini tanıyabilecek,
Hareke, med, şedde ve cezm işaretlerini tanıyıp kullanabilecek,
Bitişen ve bitişmeyen harfleri, şekilce birbirine benzeyen harfleri tanıyabilecek,
Harflerin bitişme biçimlerini kavrayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar



Osmanlı Türkçesi Alfabesi
Harekeler
Med
Şedde




Cezm
Bitişen ve bitişmeyen harfler
Şekilce benzer harfler
Harflerin bitişme biçimleri

İçindekiler

Osmanlı Türkçesi-I

Osmanlı Türkçesi Alfabesi







OSMANLI TÜRKÇESİ
OSMANLI TÜRKÇESİ ALFABESİ
HAREKELER
MED, ŞEDDE, CEZM
HARFLERİN ŞEKİLCE BENZERLİKLERİ
BİTİŞEN VE BİTİŞMEYEN HARFLER
HARFLERİN BİTİŞMESİ

Osmanlı Türkçesi Alfabesi
OSMANLI TÜRKÇESİ

Oğuz Türklerinin Anadolu’da oluşturdukları dil “Batı Türkçesi”, “Batı Oğuzcası”, “Türkiye
Türkçesi” gibi adlarla anılmaktadır. Batı Türkçesinin 13. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına
kadar süren uzunca bir dönemde Anadolu’da gelişen yazı diline “Osmanlı Türkçesi” denir.
Üç döneme ayrılan Batı Türkçesinin ilk dönemine Eski Osmanlıca, Eski Türkiye Türkçesi
veya Eski Anadolu Türkçesi adları verilir. Bu dönem Anadolu Selçukluları, Beylikler Çağı
ve Osmanlı Devletinin İstanbul’un fethine kadar olan zamanı içine alır. Sözü edilen dönem Osmanlının kuruluş dönemidir.
İkinci dönem, Klâsik Osmanlı Türkçesi adıyla anılmakta olup 15. yüzyılın ortalarından 19. yüzyıla kadar devam eder.
Üçüncü dönem ise “Yeni Osmanlı Türkçesi” adıyla anılmakta olup Tanzimat’tan 1908’e
yani ikinci meşrutiyete kadar gelir. Daha sonraki dönem ise “Yeni Türkiye Türkçesi” olarak adlandırılır.
Osmanlı Türkçesi döneminde bilhassa Arapça ve Farsçadan alınan kelime ve gramer
unsurları, Anadolu’da yaşayan farklı dillerden etkilenmeler vb. sebeplerle dil bir hayli gelişmiş ve değişmiştir. Sözü edilen dönemde, Türkçe yönünden sade anlaşılır metinlerin
yanında Arapça ve Farsça unsurlarla dolu belli bir kesimin anlayabileceği metinler de yazılmıştır. Hem manzum hem de mensur olarak yazılan metinlerde sade, orta ve süslü dillerle eserler telif edilmiştir. Dinî metinler sade ve orta seviyede bir dille kaleme alınırken
edebî metinler her üç seviyede de kaleme alınmışlardır. Bunların dışında Özel kalıpları ve
formülleri olan resmî belge dili de vardır. Resmî dille yazılan metinler diğerlerinden farklılık arz eder. Şurası unutulmamalıdır ki Arapça Farsça unsurların çok yaygın olduğu metinlerde bile Türkçe cümle yapısı ve gramer hususiyetleri hâkim olmuştur. Ayrıca farklı
dillerden alınan unsurlar bir şekilde ve zaman içinde asli hüviyetlerinden uzaklaştırılarak
Türkçeleştirilmişlerdir. Böylece Osmanlı Türkçesi Türk tarihi içinde dünyanın en zengin;
ifade gücü ve ahenk özelliği en yüksek dilleri arasına girmiştir.

OSMANLI TÜRKÇESİ ALFABESİ

Osmanlı Türkçesi Alfabesinin temeli 28 harfli Arap alfabesine dayanır. Arap alfabesinde
bulunmayan bazı sesler İranlı ve Türkler tarafından ilâve edilerek geniş Osmanlı Türkçesi Alfabesi oluşturulmuştur.
Arap alfabesine İranlılar pe ‫ ﭖ‬, çe ‫ ﭺ‬ve je‫ ﮊ‬harflerini ilâve etmişlerdir. Türkçeye mah-

‫ڭ‬

sus olan nazal ñ (kâf-ı nûnî) için harfi, Farsçaya mahsus olan yumuşak g’nin ince sesli
kelimelerle gösterilmesi için kâf-ı fârisî ‫ ﮒ‬harfi, lam ve elifin birleşmesinden oluşan ‫ ﻻ‬lamelif harfi de Osmanlı Türkçesi alfabesinde yer alır.

4

Osmanlı Türkçesi-I

Osmanlı Türkçesi Alfabesi ve Okunuşları
Tablo 1.1

‫ث‬
se

‫ت‬

‫ﭖ‬

‫ب‬
be

elif

‫خ‬

‫ح‬

‫چ‬

‫ج‬

te

‫د‬

dal

‫ڎ‬

‫س‬

pe

ha

‫ا‬

çim

‫ز‬

Cim

‫ر‬

‫ذ‬

sin

je

ze

‫ظ‬

‫ط‬

‫ض‬

‫ص‬
sad

Şın

‫ك‬

kef

‫ق‬

kaf

‫ف‬

‫غ‬

‫ع‬

‫ن‬

‫م‬

‫ل‬

nun

mim

‫ى‬
ye

dat

fe

lam

zel

‫ش‬

gayın

ayın

‫ڭ‬

‫گ‬

sağır kef kâf-ı
nûnî

‫ﻻ‬

‫ه‬

lam-elif

‫و‬

he

‫ﺀ‬

gef

vav

‫ﻪ ﺓ‬

Yukarıdaki harflerin yanında Osmanlı Türkçesi alfabesinde hemze, te, (o) ha-i resmiye
(şekilce he) harfleri de yardımcı olarak kullanılır.

HAREKELER

Arapça kelimelerin yazılışında uzun ünlüler harfle (elif, vav, ye) gösterilirken kısa ünlüler
yazılmaz. Bu sebeple kısa ünlülerin okunmasında hatalar olur. Kelimelerin doğru okunabilmesi için kısa ünlüleri göstermek üzere hareke adı verilen bazı yardımcı işaretler kullanılır. Arapça konuşanlar harekesiz metinleri okumakta hata yapmasalar bile Kur’ân-ı
Kerîm’in indirilmesinden sonra müslümanlığın Arap olmayanlar arasında da yayılmasıyla bu kesimler arasında okuma hataları artmıştır. İşte o dönemde Kur’ân’ın yanlış okunuşunu önlemek maksadıyla kelimeleri harekelenmiştir. Türkler Arap alfabesini kullanmaya başladığında, Türkçe metinlerde de hatalı okumayı önlemek için 16. yüzyılın sonlarına kadar hareke kullanmışlar, zaman içinde imlâ oturdukça hareke kullanımını azaltmışlardır. Daha sonraları Kur’ân-ı Kerîm, sözlük ve dilbilgisi gibi doğru imlâ hususunda özel
hassasiyet gerektiren eserler dışında hareke kullanımı kaldırılmıştır.
Harekeler
Üstün: (Arapçası fetha) َ harfin üstüne konur ve harfi /a/e/ okutur.
Ötre : (Arapçası damme) ُ harfin üstüne konur ve harfi /o/ö/u/ü/ okutur.
Esre : (Arapçası kesre harfin altına konur ve harfi /ı/i/ okutur.
Tenvin: Üstün, ötre ve esrenin kelimenin son harfinde çift yazılmasıdır. Okunuşu da değişir.
Üstünlü tenvin Kelimenin son harfini /an/en/ okutur. Yazılırken kelimenin sonuna 

ً

tenvin elifi getirilir. Tenvin elifi getirilen kelimeler tenvin kaldırılsa bile tenvinli okunur.

‫ ساملا‬sâlimen (sağ olarak )
Esreli tenvin  kelimenin son harfini /ın/in/ okutur.
Ötreli tenvin  kelimenin son harfini /un/ün/ okutur.

5

1. Ünite - Osmanlı Türkçesi Alfabesi
Tablo 1.2
Hareke Örnekleri

‫ب‬ 

‫ب‬ 

‫ب‬ 

Ú‫بن‬ 

‫بن‬Å

Ú ‫بن‬Ó

ÚdÚ¾½Å

ÚdÚH3½
küfr

kelebek

Ó 3WL0—

UΚ*½

ً‫بعضا‬

bi

bün

be

bin

kibr

ben

ÚpÓ¾Ó*Ó½

rahmetün

külliyen

Î3‫ما‬3‫عمو‬

Î U2Å—UÓ•

ba‘zen

‫ختابًا‬

haricen

umûmen

hitâben

Aşağıdaki kelimeleri okuyunuz.

ÓëLÚAÓÇ
ÚdH3½
ÚoÅ–‫عا‬

‫سپت‬
`Ú¾3#
ÚsżU�

‫بشر‬
ÚXÓ¦Úd30
Ú‚UÓ¦Úd²Å«

qÓ¦Ó ³
ÚpÚ*3¦
Úe²Å« 

‫بحق‬

‫بداية‬

‫بعضا‬

ÎôUÓ0

1

MED, ŞEDDE VE CEZM

Arap alfabesine dayalı Osmanlı Türkçesi alfabesinde kelimelerin okunuşuna yardımcı
olan üstün, esre, ötre ve tenvin gibi harekelerin dışında med, şedde ve cezm adı verilen
yardımcı işaretler vardır.
Bunları sırayla tanıyalım:

]
ۤ
elif harfinin üstüne konur ve uzun â sesi verir. Bu işaret ilk sesi a olan Türkçe kelimelerMed [

de de kullanılmıştır.

ÚqŽ¬

ÚqŦ¬

‘¬

‰¬

âkil

ÚdŦ¬

âmil

âmir

al

at

Tablo 1.3

Med Örnekleri

®¬

Med örnekleri
(Türkçe kelimeler)

Türkçe kelimelerde uzatma konulmamasına dikkat ediniz.
Aşağıdaki kelimeleri okuyunuz.

«Ó—¬

Ú‚UÓ§¬

Úœ«Ó“¬

Ú—UÓJÅ–¬

2

6

Osmanlı Türkçesi-I

Şedde [  ]

Arapça kelimelerde yan yana gelen aynı ünsüzlerin tek harf yazılıp iki harf okunması için kullanılan bir işarettir. Bu işaret, iki defa okunması istenen harfin üzerine konmaktadır. Türkçe
kelimelerde bu işaret umumiyetle kullanılmayıp harf iki kez yazılmıştır.

ÚXÓÒMÓ2

Tablo 1.4

ÚXÒMŦ

ÚXÒ*Ŧ

cennet

minnet

millet

Şedde örnekleri

pLÚA*¼¬

‫بللى‬Ó

v*¼¬

Şedde örnekleri (Türkçe kelimeler)

elleşmek

belli

elli

Matbu metinlerde şedde işareti çoğu zaman kullanılmaz. Son harfi şeddeli olanlar yalın halde iken tek, ünlüyle başlayan bir ek aldıklarında ikiz okunur.

Ò‫سر‬

ÒsÓ§

Òo0

sır(r)

fen(n)

hak(k)

Sırrı

fenni

hakkı

‫ى‬Ò‫سر‬

vÒM§

Òf0

hal(l)

Hissi

halli

Ò ‫حسى‬

vÒI0

Òq0

his(s)

vÒ*0

Cezm [  ]

(sakin, sukun) harfin üstüne konur ve ünsüz okutur. Türkçe kelimelerde kapalı hecelerin
heceyi kapayan ünsüzlerinin okunması için konmuştur.

ÚpÓÔ

Tablo 1.5

tek

Ú„ÚdÔ
terk

ْ ‫بر‬

bir

Cezm örnekleri

Osmanlı Türkçesinde kelime sonundaki ünsüzler sakin (cezm) okunur.

®UÔ

ÃUÔ

®U²

È«Ë

tat

tac

yat

vay

Ú‫باد‬

Úœ¬

®U¦

®U�

bâd

mat

ad

kat

Aşağıdaki kelimeleri Osmanlı Türkçesi Alfabesiyle yazınız.

3

az

ateş

mu‘allim

redd

münevver

mahrem
muharrem

vatan

‘ilm

‫بوش‬
‫عموما‬

Âu¦
ÎWL0—

Aşağıdaki kelimeleri okuyunuz.

4

„—uÔUÔ¬
‫ختابا‬

‫اغرى‬
‫ساملا‬

7

1. Ünite - Osmanlı Türkçesi Alfabesi

Şedde ve Cezm Örnekleri
Tablo 1.6

Ò‫سر‬

ÒbÓ–

ÒpÓ–

ÒrÓ–

ÒdÓ–

ÒvÓ½

sırr
(gizli )

şedd
(sıkı bağlama)

şekk
(şüphe)

şemm
(koklama)

şerr
(kötülük)

keyy
(dağlama)

medd
(uzatma,çekme)

harr
(hararet, sıcaklık)

hass
(alçak, adi)

hâss
(saf,halis)

hatt
(yazı)

hattî
(yazı ile ilgili)

ÒbÓ¦

ÒvÓ0

ÒdÓ0

‫حظ‬

ÒfÓ0
ÒrÓ£

Ò”U•
ÒdÅ£

ÒjÓ•

ÒfÅ0

vÒDÓ•
ÒVЕ

hayy
(diri, canlı)

hazz
(hoşlanma)

hemm
(gam,keder)

hirr
(kedi)

hiss
(duygu)

hubb
(hilekâr)

hürr
(hür, serbest)

kadd
(boy)

katt
(kesme)

kedd
(çalışma)

keff
(el içi, avuç)

kerr
(tekrar yönelme)

küll
(hep,bütün)

lecc
(dar şey)

leff
(sarma)

lett
(karıştırma)

lübb
(iç, öz)

nemm
(koğuculuk)

redd
(geri çevirme)

saff
(dizi, sıra)

sinn
(yaş,diş)

sedd
(kapama, tıkama)

semm
(zehir)

ÒdÐ0
Òqн
Ҝӗ

ÒbÓ�
ÒZÓ¼

ّn#

ÒjÓ�

ÒnÓ¼

‫س ّن‬

ÒbÓ½

ÒXÓ¼

‫سب‬
ّ

sebb (söğme)

ÒnÓ½
ÒVм

‫س ّد‬

^dÓ½

ÒrÓì

‫سم‬
ّ

Şedde
Tablo 1.7

ë²ÒœÓ—

reddiye

vّ*н

küllî
(umumi,bütün)

ˆّbÓ¦

medde
(med işareti)

‫سكّه‬

sikke
(madeni para)

ëÒIÓ0

ëÒ*Ð0

ˆÒdÐ0

vÅÒLÓ½

hakka

hulle
(cennet elbisesi)

hürre (cariye)

kemmî
(cesur)

‫سمى‬
ّ

‫س ّبى‬

ëÒšÅ�

vҾм

semmî (zehirli)

ëّJÓ¦

sebbî (esir)

vّJÓ¦

kıyye

ÚdّJÓ–

lübbî

‫س ّده‬

Mekke

mekkî
(Mekke ile ilgili)

şekker

südde
(kapı, eşik)

‫سنّى‬

‫س ّته‬

ÈّdÓ–

Ú®ّdÅ–

sinnî
(dişle ilgili)

sitte
(altı)

HARFLERİN ŞEKİLCE BENZERLİKLERİ

şerrî
(kötülükle ilgili)

şirret
(kötülük, huysuz)

Osmanlı Türkçesi alfabesini tanırken şekilde birbirine benzeyen, yalnızca altlarına veya
üstlerine konan noktalarla birbirinden ayrılan harfleri ayrıca incelemekte fayda vardır.
Benzer harflerin alfabede arka arkaya sıralanışlarına da dikkat edelim.

ˆÒdÓ½

kerre
(defa,kez)

‫جلّه‬

lücce
(engin su)

ëÒLÓ–

şemme
(bir kez koklama)

ÚXّLÓÔ

temmet
(bitti,tamam oldu)

8

Osmanlı Türkçesi-I

»
‫ﺝ‬
‫د‬



¹
‫ﻉ‬

Û
‫ﭺ‬
‫ﺫ‬


÷
º
‫ﻍ‬

®
‫ﺡ‬

À
‫ﺥ‬

Š

BİTİŞEN VE BİTİŞMEYEN HARFLER

Osmanlı alfabesi, bugün kullanılan Latin kökenli Türk alfabesinden farklı olarak sağdan
sola doğru yazılır. Yazım sırasında harflerin çoğu önceki ve sonrakiyle bitişirken bazı harfler kendisinden sonraki ile bitişmez. Bu özellikleri sebebiyle harfler başta, ortada ve sonda yer alırken şekillerinde değişiklikler oluşur. Yazmaya geçmeden önce bitişen ve bitişmeyen harfleri öğrenmek gerekir.
a. Bitişen harfler: Kendinden önce ve sonraki harflerle bitişir. Başta ve ortada değişikliğe uğrarlar, sonda yalın biçimi ile yazılırlar.

»Û®ÀÃ<ÕŒ”‘÷’ÿ¹Ÿ⁄-‚„‰ÂÊÈ

b. Bitişmeyen harfler: Bunlar kendisinden önceki harflerle bitişir sonrakilerle bitişmez.

«œ‹—“ŠËµ

Sonda bulunan µ harfi kelimelerde ünlü yerine kullanıldığında kendisinden sonrakiyle bitişmez. Buna hâ-i resmiye denir.

HARFLERİN BİTİŞMESİ

Osmanlı Türkçesi alfabesinde harflerin başta, ortada ve sonda bulunuş şekilleri farklıdır.
Kendisinden sonrakilerle bitişmeyenlerin doğal olarak ortadaki ve sondaki şekilleri aynıdır.
Tablo 1.8

Örnek

Sonda

Ortada

Başta

Yalın biçim

‫ا‬

‫ا‬

‫ا‬

‫ببك‬

elif

V

¾

V

‫ب‬

‫سپت‬

é

á

Ä

‫ﭖ‬

X

×

Ô

te

sevâb

Y

Þ

Ý

cürm

‫ﺞ‬

‫ﺠ‬

‫ج‬

cim

suç

‫ﭻ‬

â

‫ﭼ‬

çim

ferah

‫ﺢ‬

þ

‫ح‬

ha

‫ارابا‬

araba

bebek
sepet

‫ترك‬
terk

»«u8
‫جرم‬
‫صوﭺ‬
‫فرﺡ‬

‫ا‬

be

pe

‫ت‬
‫ث‬
se

‫ﺝ‬

‫ﭺ‬

‫ﺡ‬

1. Ünite - Osmanlı Türkçesi Alfabesi

‫خبر‬

‫ﺥ‬

haber

‫ﺦ‬

¥

‫خ‬

destûr

b

b

‫د‬

dal

zekâ

c

c

‫ﺫ‬

var

d

d

‫ر‬

zel

zor

e

e

‫ز‬

reji

ó

ó

‫ﮊ‬

eski

f

‫س‬

‫س‬

keşf

g

A

‫ﺷ‬

sabah

h

B

‫ص‬

zarar

i

C

‫ض‬

taraf

D

D

‫ط‬

E

E

‫ظ‬

aşk

‫ﻊ‬

‫ع‬

‫ع‬

ayın

gaflet

‫ﻎ‬

‫ﻐ‬

‫غ‬

gayın

fetih

n

H

‫ف‬

akın

o

I

‫ﻗ‬

fe

kâtip

p

‫ﮑ‬

‫ﮐ‬

nazm

q
r
s

K
L
M

‫ل‬
‫م‬
‫ن‬

vâli

u

u

‫و‬

heybet

‫هه‬

N

‫ه‬

he

vilâyet

‫ﻼ‬

‫ﻼ‬

‫ﻻ‬

lamelif

it

w

}

|

ye

‫دستور‬
‫ﺫكا‬
‫وار‬

‫زور‬
‫رﮊى‬
‫اسكى‬
‫كشف‬
‫صباﺡ‬
‫ضارر‬
‫طرف‬
‫ظفر‬
zafer

‫عشق‬
‫غفلت‬
‫فتﺢ‬
s�¬

‫كاتب‬
‫ليل‬
leyl
‫محرم‬
mahrem
‫نظم‬
‫والى‬
‫هيبت‬
‫وﻻيت‬
‫ايت‬

‫د‬
‫ﺫ‬
‫ر‬

‫ز‬

ze

‫ﮊ‬

je

‫س‬
sin

‫ش‬
şın


sad

÷
dad

‫ط‬

‫ظ‬

‫ﻉ‬
‫ﻍ‬

‫ف‬
‫ق‬

kaf

kef

‫ل‬
lam
‫م‬
mim
‫ن‬
nun

‫و‬

vav

‫ه‬

‫ﻻ‬

‫ى‬

9

10

Osmanlı Türkçesi-I

Özet
1

Osmanlı Türkçesi alfabesini tanıyabilmek
13. yüzyıldan 20. yüzyılın başlarına kadar uzunca bir
süre Anadolu’da gelişen yazı diline “Osmanlı Türkçesi”
denir. Bu dönemde Arap harfli alfabe kullanılmıştır.
Osmanlı Türkçesi alfabesi 28 harfli Arap alfabesine dayanır. Ancak bu alfabe İranlı ve Türklerin
ilâveleriyle genişlemiştir. Sözü edilen ilâve harfler pe

‫ پ‬, çe ‫ چ‬, je ‫ ژ‬nazal ne (kâf-ı nuni) ‫ ڭ‬, yumuşak
g’nin ince sesli kelimelerle gösterilmesi için kâf-ı fârisi

‫گ‬

, lam ve elifin birleşmesinden oluşan
harfleridir.
2

‫ ﻻ‬lamelif

Hareke, med, şedde ve cezm işaretlerini tanıyıp kullanabilmek
Arapça kelimelerin yazılışında uzun ünlüler harfle
(elif, vav, ye) gösterilirken kısa ünlüler yazılmaz. Bu
sebeple kısa ünlülerin okunmasında hatalar olur. Kelimelerin doğru okunabilmesi için kısa ünlüleri göstermek üzere kullanılan bazı işaretlere hareke adı verilir. Hareke Kur’ân’ı yanlış okumayı önlemek amacıyla ortaya çıkmıştır. Harekeler üstün (fetha), ötre (damme), esre (kesre)dir. Sözü edilen harekeler çift yazılması halinde tenvin adını alır. Üstün harfin üstüne konur ve harfi a/e okutur; ötre harfin üstüne konur ve
harfi o/ö/u/ü okutur; esre harfin altına konur ve harfi
ı/i okutur. Üstünlü tenvin kelimenin son harfini an/en
okutur; esreli tenvin kelimenin son harfini ın/in okutur, ötreli tenvin kelimenin son harfini un/ün okutur.

‫ﺁ‬

Med [ ] elif harfinin üstüne konur ve uzun â sesi verir. Bu işaret ilk sesi a olan Türkçe kelimelerde de kullanılmıştır. Örnek: âk

^

‚¬

Şedde [ ] Arapça kelimelerde yan yana gelen aynı
ünsüzlerin tek harf yazılıp iki harf okunması için harflerin üzerine konan bir işarettir.
Örnek: cennet

Ú

XÓÒMÓ2

Cezm [ ](sakin, sükûn), harf üstüne konur ve ünsüz okutur. Türkçe kelimelerde kapalı hecelerin heceyi kapayan ünsüzlerinin okunması için konmuştur:
örnek

Ú d¾

bir

3

Bitişen ve bitişmeyen harfleri, şekilce birbirine benzeyen harfleri tanıyabilmek
Osmanlı alfabesinde harfler sağdan sola doğru yazılır
ve yazım sırasında harflerin çoğu önceki ve sonrakiyle bitişirken bazı harfler kendisinden sonraki ile bitiş-

«œ‹—“ŠËµ

mez. Bitişmeyen harfler
harfleridir. Diğerleri kendisinden önceki ve sonrakilerle
bitişir.
Osmanlı Türkçesindeki bazı harfler şekilce birbirine
benzer. Onlar altlarına veya üstlerine konan noktalarla
birbirinden ayrılırlar. Bunları şöyle gruplandırılabilir:

»
‫ﺝ‬
‫د‬



¹
‫ﻉ‬

Û
‫ﭺ‬
‫ﺫ‬


÷
º
‫ﻍ‬

®
‫ﺡ‬
Š

®
‫ﺥ‬

1. Ünite - Osmanlı Türkçesi Alfabesi

11

Kendimizi Sınayalım
1. Osmanlı Türkçesinin üçüncü dönemine ne ad verilir?
a. Klâsik Osmanlı Türkçesi
b. Yeni Osmanlı Türkçesi
c. Eski Anadolu Türkçesi
d. Türkiye Türkçesi
e. Batı Türkçesi
2. Türkçeye mahsus olan nazal ñ (kâf-ı nûnî) Osmanlı
Türkçesi alfabesinde nasıl gösterilir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ﮒ‬
‫ك‬
‫ڭ‬
‫ك‬
¯

3. Aşağıdaki harekelerden hangisi harfin altına konur?
a.
b.
c.
d.
e.

üstün
ötre
ötreli tenvin
kesre
cezm

4. Aşağıdaki yardımcı işaretlerden hangisi bir harfin iki kez
okunmasını sağlar?
a.
b.
c.
d.
e.

Ú–
ِ–

b.
c.
d.
e.

a.
b.
c.
d.
e.

a.
b.
c.
d.
e.

a.
b.
c.
d.
e.

ّ– 

–ِ 

ْ–

9. Aşağıdaki işaretlerden hangisi a/e okutur?

َ–

e.

ُ–
Ï–

‫بن‬
‫او‬
“¬
‫نى‬
‫تﺃ‬

8. Aşağıdaki işaretlerden hangisi ın/in okutur?

a.

ْ–
–ّ

‫ب‬
‫ح‬
‫م‬
‫ر‬
‫ژ‬

7. Aşağıdaki yazımlardan hangisinde harf birleşmesi yanlıştır?

–ُ
َ–
ّ–

5. Aşağıdaki işaretlerden hangisi harfin üstüne konur ve
harfi üstün bırakır?
a.

6. Aşağıdaki harflerden hangisi şekilce benzerlik yönünden
bir grup içinde yer almaz?

b.
c.
d.

ّ–

–َ 
– 

–ْ

10. Aşağıdakilerin hangisinde bitişmeyen harfler birlikte ve
doğru olarak verilmiştir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ادذو‬
‫ادژت‬
‫ابذر‬
‫درلو‬
‫كقرل‬

12

Okuma Parçası

Osmanlı Türkçesi-I

1. Ünite - Osmanlı Türkçesi Alfabesi

İSTİKLAL MARŞI
Korkma, sönmez bu şafaklarda yüzen al sancak
Sönmeden yurdumun üstünde tüten en son ocak.
O benim milletimin yıldızıdır parlayacak!
O benimdir, o benim milletimindir ancak!
Çatma, kurban olayım, çehreni ey nazlı hilâl!
Kahraman ırkıma bir gül... ne bu şiddet, bu celâl?
Sana olmaz dökülen kanlarımız sonra helâl.
Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklâl.
Ben ezelden beridir hür yaşadım, hür yaşarım;
Hangi çılgın bana zincir vuracakmış? Şaşarım!
Kükremiş sel gibiyim, bendimi çiğner, aşarım.
Yırtarım dağları, enginlere sığmam, taşarım.
Garbın âfâkını sarmışsa çelik zırhlı duvar.
Benim iman dolu göğsüm gibi serhaddim var.
Ulusun, korkma! Nasıl böyle bir imânı boğar,
‘Medeniyet!’ dediğin tek dişi kalmış canavar?

O zaman vecd ile bin secde eder -varsa- taşım.
Her cerîhamdan, İlâhî, boşanıp kanlı yaşım;
Fışkırır rûh-ı mücerred gibi yerden na‘şım;
O zaman yükselerek arşa değer belki başım!
Dalgalan sen de şafaklar gibi ey şanlı hilâl!
Olsun artık dökülen kanlarımın hepsi helâl.
Ebediyyen sana yok, ırkıma yok izmihlâl;
Hakkıdır, hür yaşamış, bayrağımın hürriyet,
Hakkıdır, Hakk’a tapan milletimin istiklâl!
Mehmet Âkif

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. b
2. c
3. d
4. e

Arkadaş, yurduma alçakları uğratma sakın;
Siper et gövdeni, dursun bu hayâsızca akın.
Doğacaktır sana va‘dettiği günler Hakk’ın,
Kim bilir, belki yarın, belki yarından da yakın.
Bastığın yerleri ‘toprak’ diyerek geçme, tanı!
Düşün altındaki binlerce kefensiz yatanı.
Sen şehid oğlusun, incitme, yazıktır, atanı.
Verme, dünyâları alsan da bu cennet vatanı.

5. a
6. c
7. e
8. d
9. b

Kim bu cennet vatanın uğruna olmaz ki feda?
Şühedâ fışkıracak toprağı sıksan, şühedâ!
Cânı, cânânı, bütün varımı alsın da Hudâ,
Etmesin tek vatanımdan beni dünyâda cüdâ.
Rûhumun senden İlahî, şudur ancak emeli:
Değmesin ma‘bedimin göğsüne nâ-mahrem eli!
Bu ezanlar-ki şehâdetleri dinin temeliEbedî yurdumun üstünde benim inlemeli.

13

10. a

Yanıtınız yanlış ise “Osmanlı Türkçesi” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise, “Osmanlı Türkçesi Alfabesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Harekeler” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Med, Şedde ve Cezm” başlıklı
bölümü yeniden okuyunuz.
Yanıtınız yanlış ise “Harekeler” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Harflerin Şekilce Benzerlikleri”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Bitişen ve Bitişmeyen Harfler, Harflerin Bitişmesi” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Harekeler” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Harekeler” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Bitişen ve Bitişmeyen Harfler”
konusunu yeniden gözden geçiriniz.

14

Osmanlı Türkçesi-I

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Yararlanılan Kaynaklar

Sıra Sizde 1
çeşme
küfr
âşık
bihakkın

sepet
subh
kalın
bidâyeten

beşer
hürmet
ırmak
Ba‘zan

emel
mülk
iz
hâlen

âfâk

âzâd

âşikâr

gÔ¬
Âd1¦

rÒ*F¦
s¹Ë

œÒ —
‫علم‬

Ağrı
sâlimen

boş
umûmen

mum
rahmeten

Sıra Sizde 2
âra
Sıra Sizde 3

“¬
—ÒuM¦

Sıra Sizde 4
Atatürk
hitâben

Develi, Hayati (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu I-II. İstanbul: Kesit Yayınları.
Develi, Hayatı (2010). Osmanlı Türkçesi Grameri. 1. Baskı.
Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Kurt, Yılmaz (1996). Osmanlıca Dersleri I. 3. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları.
Timurtaş, Faruk K. (1986). Osmanlı Türkçesine Giriş. 8.
Baskı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Yayınları.
Tulum, Mertol (2009). Osmanlı Türkçesine Giriş. 1. Baskı.
Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

2

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Amaçlarımız





Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Türkçe kelimelerdeki ünsüzleri yazabilecek,
Arapçada kalın ve ince halleri olan harfleri tanıyabilecek,
Genizsi n’nin yızılışını gerçekleştirebilecek,
Kalın ve ince le (l) harfini tanıyabilecek,
Türkçe kelimelerde ünlülerin yazılışını gerçekleştirebileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• Türkçe ünsüzler
• Kalın ve ince hali olan harfler
• Genizsi n’nin yazılışı

• L harfinin yazılışı
• Türkçe ünlüler

İçindekiler
Osmanlı Türkçesi-I

Türkçe Ünlü ve Ünsüzlerin Yazılışı

• TÜRKÇE ÜNSÜZLERİN YAZILIŞI
• TÜRKÇE ÜNLÜLERİN YAZILIŞI

Türkçe Ünlü ve
Ünsüzlerin Yazılışı
TÜRKÇE ÜNSÜZLERİN YAZILIŞI

Arap harfli Osmanlı Türkçesi Alfabesindeki harflerle Türkçe ünsüzleri göstermede ciddi bir eksiklik yoktur. Türkçe’de her ünsüzün bir harf karşılığı vardır ve onların hiçbirinin
ince ve kalın halleri yoktur. Buna karşılık bugünkü alfabede tek sesle gösterilen bazı harflerin (k,t,z,s,ğ) Arapça’da ince ve kalın halleri vardır. Dolayısiyle Türkçe’de olmamakla beraber Arap harfli Osmanlı alfabesinde bilhassa Arapça ve Farsça kelimelerde ince ve kalın
ünsüzlü harfler kullanılmıştır. Bunların kalın ve ince halleri ayrı ayrı harflerle gösterilir.
Bunları şöyle gösterebiliriz:
k

t

‫ق‬

‫ك‬

‫ط‬

kalın
kaf

ince
kef

kalın

z

‫ت‬

ince
te

s

ğ

‫ظ‬

‫ز‬

‫ص‬

‫س‬

‫غ‬

‫گ‬

kalın

ince
ze

kalın
sad

ince
sin

kalın
gayın

ince
gef

Bu harflerin Türkçe kelimelerde ince halleri tercih edilmekle beraber hecenin kalın
ünlüsünü belirtmek amacıyla az da olsa kalın şekillerinin kullanıldığı kelimeler de vardır.
Örnekler:

‫اك‬
ek

‫اق‬
ak

‫طاش‬
taş

‫تر‬

ter

‫ظر‬
zır

‫بز‬

‫سر صار‬

bez

sar

ser

‫باغ‬
bağ

‫بگ‬
beğ

‫بکلر‬

‫اقچه‬

‫ظرر‬

‫ترلك‬

‫ظافر‬

bekler

akça

zarar

terlik

zafer

‫سوكى‬

‫كزى‬

‫صاواش‬

‫ياغش‬

‫بكلك‬

sevgi

gezi

savaş

yağış

beğlik

Aşağıda Türkçenin ünlü ve ünsüzlerinin yer aldığı kelimeler verilmiştir. Bunları yazmaya
çalışınız.

Tablo 2.1

1

18

Osmanlı Türkçesi-I

Tablo 2.2

at

ar

av

ah

ay

bab

bar

baş

bal

bay

tac

dad

dar

dal

zal

zar

rah

saç

sağ

fal

mat

vah

var

vay

yay

Türkçe kelimelerde kelime başındaki ‘‘s’’ ve ‘‘t’’ ünsüzlerini göstermek için bu harflerden sonra gelen ünlülere bakılır. Onlar kalınsa ‫ ص‬ve ‫ ط‬harfleri, ince ise ‫ س‬ve ‫ ت‬harfleri kullanılır. Kelime içindeki ‘‘s’’ ve ‘‘t’’ harfleri genellikle ‫ س‬ve ‫ت‬harfleriyle gösterilir.

‫سر‬

‫صات‬

‫تر‬

‫طات‬

ser
sat
ter
tat
Türkçe ünsüzlerden bazı harflerin yazılışına özel dikkat sarf etmek gerekir. Bunlardan
biri genizsi n, diğeri kalın ve ince sesleri bulunan Ldir. Bu harfler için Arap asıllı Osmanlı
Türkçesi alfabesinde farklı işaretler yoktur.

Genizsi n’nin Yazılışı

Türkçede ‘‘n’’ sesi iki türlüdür. Diş sesi olan n, genizsi n. Diş sesi olan n’de dilin ucu üst dişlere dokunurken, genizsi n’de dokunmaz, küçük dil geniz yolunu açar hava aynı zamanda
burundan salınarak çıkar. Bu ses Osmanlı Türkçesinde sağır kef veya kâf-ı nûnî (nun kefi)
adıyla anılan ‫ ك‬harfiyle gösterilmiştir. Ancak konuşma dilinde Osmanlı döneminden başlayarak diş sesi olan n’ye dönüşmüş, bugün tamamen n kullanılır hale gelmiştir.
Örnekler:
Tablo 2.3

‫صوك‬

‫ياكلمق‬

‫قوکشو‬

‫کلك‬

‫کورك‬

‫بکز‬

‫اكلمق‬

‫ايکلمك‬

‫بوکلمق‬

‫يكى‬

‫ﺁكا‬

‫ﺒﻴك‬

‫اوك‬

‫دکز‬

son

beniz

yanılmak
anlamak
ana

konşu

inlemek
bin

gelin

bunalmak
ön

görün
yeni

deniz

Bu harflerin dönem içinde ‫ ن‬harfiyle yazıldıkları da görülmektedir. Bugün yalnızca bazı
yöre ağızlarında yaşamaktadır.

L Harfinin Yazılışı

Türkçede kalın (çukur) ve ince (düz) olmak üzere iki ayrı le(l) sesi vardır. Kalmak kelimesindeki “l” kalın, dilmek kelimesindeki incedir. Bugünkü alfabede bu farkı gösteren işaret yoktur.
Osmanlı Türkçesi alfabesinde yer aldığı halde Türkçe kelimelerin yazılışında kullanılmayan harfler vardır.

‫ ث‬peltek se, ‫ ح‬ha, ‫ خ‬hı, ‫ ذ‬peltek z (zel), ‫ ز‬ze, ‫ ژ‬je , ‫ص‬sad, ‫ ض‬dad, ‫ ط‬tı, ‫ ظ‬zı,
‫ ع‬ayın, ‫ غ‬gayın harfleridir. Bunlardan ‫ ث‬peltek se, ‫ ح‬ha, ‫ ذ‬zel, ‫ ض‬dad, ‫ ع‬ayın harfleri
Bunlar:

yalnızca Arapça kelimelerde ve kimi Farsça kelimelerde bulunur.

‫ خ‬hı Arapça bir harf olup Türkçe kelimelerde bulunmaz. Ancak bazı anadolu ağızla-

rında ve kimi Farsça kelimelerde bulunur.

19

2. Ünite - Türkçe Ünlü ve Ünsüzlerin Yazılışı

‫ ذ‬zel Arapça’dır ancak kimi Farsça kelimelerde de görülür.
‫ ژ‬je Farçadan Osmanlıcaya geçmiştir.
‫ ص‬sad, ‫ ط‬tı, ‫ ظ‬zı, ‫ ع‬ayın, ‫ غ‬gayın harfleri bazı Türkçe kalın sıradan kelimelerde kullanılır.
Çeşitli Örnekler

‫ﺁغا‬
ağa

‫پاچا‬

‫ﺁرا‬

ara

‫ﺁدا‬

‫ﺁچا‬

‫ﺁتا‬

ada

aça

‫ابا‬

ata

aba

paça

papa

‫پاپا‬

‫باﻻ‬

‫باغا‬

‫باجا‬
baca

baba

‫چاچا‬

‫چاﻻ‬

‫چاقا‬

‫چاغا‬

‫چاپا‬

‫چابا‬

‫قاما‬

‫قاصا‬

‫قارا‬

çaça

‫ماصا‬

bağa

bala

çala

çaka

masa

mapa

‫ماپا‬

‫قايا‬

‫ياقا‬

‫ياصا‬

‫ياشا‬

yaka

kaya

yasa

yaşa

kama

‫بابا‬

çapa

çağa

çaba

kara

kasa

‫يارا‬

‫يادا‬

yara

Tablo 2.4

‫يابا‬

yada

yaba

Aşağıdaki kelimeleri okuyunuz.

‫ﺁنا‬
‫پارا‬
‫ماﻻ‬

‫ﺁﻻ‬
‫حاشا‬
‫ماشا‬

‫ﺁقا‬
‫حارا‬
‫ياﻴا‬

‫پاﻻ‬
‫حاﻻ‬
‫ياما‬

‫پاشا‬
‫مايا‬
‫ياﻻ‬

TÜRKÇE ÜNLÜLERİN YAZILIŞI

Türkçe, ünlü ses bakımından zengin bir dildir. Toplam 8 ünlü vardır. Buna karşılık Arapçada üç ünlü ‘‘a,i,u’’ ve bunların uzunları ‘‘â,î,û’’ vardır. Bunların kısa olanları yazılmaz,
uzun olanları ise ‫ ا‬,‫ و‬,‫ە‬, ‫ ى‬harflerinden biri ile gösterilir. Türkçenin ünlülerini de göstermek için bu harflerden yararlanırız. Bunlardan ‫ ا‬ve ‫ ە‬a, e ünlülerini, ‫ ى‬ı, i ünlülerini, ‫و‬
o,ö,u,ü ünlülerini göstermek için kullanılır. Görüldüğü üzere Türkçe’nin ünlülerini karşılamakta Arap alfabesi yetersizdir.
Türkçe ünlülerin yazılışını ayrı ayrı ele alalım:

‘‘a’’ Ünlüsünün Yazılışı
Türkçe kelimelerde ‘‘a’’ ünlüsü
Kelime başında genellikle medli elif ‫ آ‬ile gösterilir.

vI#¬

®¬

askı
at
Kelime içinde sadece elif ile gösterilir.

‘U¹

‫ا‬
®U¹

‚U²«

‘¬

“¬

az

—«ËU¹

taş
tat
ayak
tavar
Kelime içinde a sesi için şu hususlara dikkat etmek gerekir:

İki hecesinde de a sesi bulunan Türkçe kelimelerin ilk hecesinde

‫ پتﻼق‬patlak gibi

‚U²U¹
tayak

‫ ا‬yazılmayabilir:

2

20

Osmanlı Türkçesi-I

‫ قالن‬kalın gibi.
Kelime sonunda elifle yazılır, kimi kelimelerin ve eklerin sonunda ‘‘ ‫ ’’ﻩ ه‬ile yazılır.
UÔ¬
«—¬
‫¬غا‬
UǬ
ˆd–U¹
İki heceli kelimenin yalnızca birinci hecesinde a sesi varsa yazılır:

ata
ara
Aşağıdaki örnekleri okuyunuz:

Tablo 2.5

Çeşitli Örnekler

ağa

akça

‰¬

‚¬

‫ﺁش‬

”¬

‫چات‬

‫تاب‬

‫باب‬

Ȭ

‫يايا‬

‫واى‬

‫واﻩ‬

‫قاش‬

al

ak

çat

tab

vay

yaya

‫بابا‬

«u�

baba

hava

bab
vah

‫ﯧﺎﯧﻗﺎﺭﺍ‬

yaygara

as

ay

kaş

‫ياﻻمه‬

yalama

taşra

—¬

œ¬

ar

ad

ah

av

ˆ¬

ˬ

‫طاى‬

‫صات‬

‫قارﻩ‬

‫قاراجه‬

tay

kara

sat

karaca

İkiden çok heceli kelimelerde ikinci hecedeki a sesi farklı şekillerde gösterilebilir: ÂœUL¼¬

Âœ ëL¼¬ ÂbL¼¬ almadım

‘‘e’’ Ünlüsünün Yazılışı

‫ا‬

‫ اك ار ال‬ek, ‫ اس‬es ‘‘a’’ sesi verilmesini önlemek için

Kelime başında ile gösterilir :
el, er,
bazen elifin üzerine hemze ‫ ء‬konulabilir.

‫أت أر أو أش‬

eş ev er
et
Kelime içinde ‘‘e’’ umumiyetle gösterilmez.

‫ ددﻩ‬dede ‫ درﻩ‬dere ‫ بﺒك‬bebek ‫ امك‬emek ‫ كرك‬gerek
Kelime sonunda ise güzel he ‫ ﻩ‬ile yazılır. ‫ ﺁننه‬anne, ‫ نﻴنه‬nine
Bazı Türkçe kelimelerde günümüzde e olarak kullanılan ses ( ‫ ( ) ﻴ‬v ) ile gösterilmiştir. Bunlardan en çok kullanılanları aşağıya sıraladık:

pL²œ demek
p¦d²« ermek
q²« el
vÇ*²« elçi
pLײ« etmek
ëÔd²« erte
‫ كﻴجه‬gece
p¦d²Ë vermek

2. Ünite - Türkçe Ünlü ve Ünsüzlerin Yazılışı

‫ﻩ‬

Alfabede birtakım yenilik arayışları içinde ‘‘e’’ sesini her geçtiği yerde güzel he ‘‘ ’’ ile gösterme
temayülü ortaya konmuş, 19. Yüzyıl sonlarında alfabede birtakım yenilik çalışmaları çerçevesin-

‫ﻩ‬

de ‘‘e’’ sesi kelime ortasında da güzel he ‘‘ ’’ile gösterimiştir. Ancak bu uygulama tutulmamıştır.

‫دﻩ دﻩ‬

‫دﻩ كﻴز‬

‫كهنﻴش‬

‫چهكهجك‬

dede
deniz
geniş
Aşağıdaki örnekleri okuyunuz

‫أى‬

‫أﻩ‬

ey

çekecek

‫أو‬

‫أك‬

‫أف‬

‫أش‬

‫أس‬

‫تر‬

eh

ev

ek

tek

ter

ben

sen

ses

sez

ef

es

‫تل‬

‫تك‬

‫بن‬

‫بل‬

‫بك‬

‫بش‬

‫سو‬

‫سز سس سن‬

‫سر‬

‫رى‬

‫دﻩ‬

tel

sev

‫لش‬
leş

‫لر‬

‫كل‬

ler

gel

‫كل‬

‫سه وﻩ جك‬

bel

bek

ser

rey

sevecek

‫أز‬

‫أر‬

ez

‫أت‬

er

‫بز‬

‫به‬

‫دو‬

‫دل‬

beş

bez

deh

dev

et

be

del

kel

‘‘ı ve i’’ Ünlülerinin Yazılışı

‫ى‬

Osmanlı Türkçesinde, Türkçe kelimelerde ı ve i ünlülerini göstermek için “ ’’ harfi kullanılmıştır.

‫ ى ا‬elif+ye harfleri ile gösterilir.

Türkçe kelimelerin başında ı ve i ünlüsü ve

‫اﯾت اﯾز اﯾش‬

it

‫اﯾﭗ‬

Kelime içinde ve sonunda
lime sonunda

ip

‫ ى‬harfiyle gösterilir. Bu harf kelime içinde ‫ ﯿ‬şeklinde ke-

w şeklinde olduğu gibi yazılır.

‫سﯿلﻴك‬

‫قﻴلﻴق‬

‫قﻴش‬

‫قﻴر‬

‫ﺁتقى‬

‫يارى‬

‫قارى‬

‫د يشى‬

silik

atkı

kılık

yarı

kış

karı

kır

dişi

‫ديل‬
dil

‫ديرى‬

diri

‫ديش‬
diş

‫چﻴزى‬
çizi

‫ايشﻴق‬
ışık

‫ايرى‬
iri

Türkçe ı ve i ünlüleri başta, ortada, sonda umumiyetle gösterilmekle beraber bu konuda farklı uygulamalar da vardır.

‫اصﻼق‬

ıslak

‫بر‬

bir

‫شمدى‬

şimdi

21

22

Osmanlı Türkçesi-I

Aşağıdaki a, e, ı, i ünlülerinin yer aldığı kelimeleri okumaya çalışınız.

3

ÊU2
—«“
—UI
“Uì
‰UI
‫بﻴلكى‬
v*I²“UI

‫باق‬
ˆ«—
ÈU§
—Uì
‚U²
p*²«
o²“UI

‫باغ‬
‰«œ
‰U§
»Uì
‫ياغ‬
v*Lš¼¬
g²œ

‫باش‬
—«œ
‘U§
ˆU¦
‘U²
‫¬غﻴر‬
v½e²œ

‫بار‬
ÈUÇ
ÈU¹
œU¦
œU²
r²œ¬
Èd²œ

‫باد‬
‰U2
‫طاغ‬
‫كاﻩ‬
È«Ë
‫¬چﻴق‬
V²œ

‫سﻴلﻴك سﻴس سﻴسلى صاغﻴر صاقني‬

‘¬
‫چاغ‬
—U#
ËU…
ˆ«Ë
ošAš¼¬
v½ešÇ

—¬
®UÇ
»U#
<UI
—«Ë
v2¬
‫بﻴلدى‬

o²dšI

v–—UI

‘‘o, ö, u, ü’’ Ünlülerinin Yazılışı
Türkçedeki bu dört ünlüye karşılık Arapçada bir ‘‘u’’ ünlüsü vardır ve bu ünlü ‘‘

ُ

‫ ’’ و‬harfi

ve ötre
işareti ile gösterilir. Bu durumun yani dört ünlünün tek bir harfle gösterilmesi
harfin hangi ünlüyü gösterdiğini ayırt etmek bakımından sıkıntı oluşturmaktadır. Meselâ

‫ ’’ لو‬yazısı ‘‘lu,lü,lo,lö’’ şeklinde dört ayrı ünlü ile okunabilir. Bu konuda bize yalnızca kalın ve ince karşılığı olan kaf ‫ ق‬, kef ‫ك‬, tı ‫ط‬. te ‫ت‬, sad ‫ ص‬. sin ‫ س‬gibi harfler yardımcı olmaktadır. Ë� ko, ku, ‫ کو‬kö, kü veya gö, gü gibi.
‘‘

Şimdi o,ö,u,ü ünlülerinin kelime başında, ortasında ve sonunda nasıl gösterildiğini görelim:

Ë‫ا‬

Kelime başında + vav+elif harfleriyle gösterilir:

‫او‬

‫اوچ‬

‫اود‬

‫اور‬

o,ö,u,ü
uç,üç,öç
od,öd
or,ur,ör,ür
Kelime içinde ve sonunda ‫ و‬vav ile gösterilir:

‫اوز‬

öz,uz,üz

‫او ف‬

of,öf.uf

‫اوق‬
ok

‫بور‬

‫بوش‬

‫دوش‬

‫سوز‬

‫سوك‬

‫صوس‬

‫قورو‬

‫سورو‬

‫دولو‬

‫يورو‬

‫بورو‬

‫بوز‬

bor

koru

boş

sürü

düş

dolu

süz

yürü

sök

boru

sus

boz

Kelime içinde yazılışında aşağıdaki hususlara dikkat etmek gerekir.
a. Tek heceli kelimelerde yazılır.

‫ كوز‬göz, ‫ كور‬kör, ‫ سوز‬söz gibi.

b. ilk hecesi yuvarlak, diğerleri farklı olan çok hecelilerde yazılır.

‫ قوالق‬kulak, ‫ كونش‬güneş, ‫قوراق‬kurak gibi.

c. İki veya daha çok heceli kelimelerde hepsinin yuvarlak ünlülü olması hâlinde ilk hecede yazılmayabilir:

‫ بيوك‬büyük gibi.

d. İkinci hece u, ü ise umumiyetle yazılır:

‫ قوزو‬kuzu, ‫ قوقولو‬kokulu, ‫ قابوق‬kabuk gibi.

23

2. Ünite - Türkçe Ünlü ve Ünsüzlerin Yazılışı

‫ و‬veya ‫ ى‬ile gösterilir:
‫ قارشو‬karşu, ‫ قارشى‬karşı gibi.
e. Kelime sonunda

Kelime başındaki yuvarlak ince ünlüyü (ö,ü) kalınından ayırt etmek için elif yerine hemze
ya da hemzeli elif kullanılır.

u2˳ - u2uz (öcü)

u¼Ë³ - u¼uz (ölü)

Bazı kelimeler birkaç türlü okunabilir. Bunların hangi kelime olduğunu ve ne tür okunacağını metin içinde anlama dikkat ederek belirleriz.

‫اوف‬

‫اول‬

‫اوچ‬

‫اولو‬

öf, of, uf, üf

ol,öl

uç,üç,öç

ölü,ulu

Örnek kelimeleri okuyalım:

‫دول‬
dol

dur

‫دور‬

‫بول‬
bol

boz

‫بوز‬

‫اون‬

‫اون‬

‫قوش‬

‫قور‬

‫صون‬

‫صوف‬

‫سوز‬

‫سور‬

‫كوز‬

‫قوراق‬

‫چوراق‬

‫اوراق‬

‫تورك‬

‫بورون‬

‫دولو‬

‫سوكوك‬

‫سوركو‬

‫كوز‬

‫قوم‬

kur

kuş

köz

kurak

dolu

sökük

sun

un

sof

çorak

söz

orak

sürgü

on

sor

türk

göz

burun

kum

Aşağıdaki kelimeleri okumaya çalışınız.

4

‫اويقو‬

‫اوركو‬

‫اوق‬

‫اول‬

‫اوز‬

‫اور‬

‫اوت‬

‫بوى بوغوق‬

‫بوم‬

‫بول‬

‫بوش‬

‫بوز‬

‫بور‬

‫بوت‬

‫دوروق‬

‫دوى‬

‫دويغو‬

‫دون‬

‫دوش‬

‫دوز‬

‫قوناق‬

‫قورقو‬

‫صوى صاقني‬

‫صوس‬

‫كوچر كورش‬

‫كوچ‬

‫صو‬

‫كور كور كورمك كوروجى‬

‫يودوم يورغان‬

‫يومتق‬

‫يوغورت يوغون‬

‫سورو‬

(‫)كوپرى‬

‫كوپرو‬

‫يوزكچ‬

‫يوزباشى‬

‫يوق‬

‫يول‬

‫سون‬

‫سوز‬

‫قوراق‬

(‫كوركو )كركى‬

‫طوزاق طوپراق‬
‫يورك‬

‫يورغون‬

24

Osmanlı Türkçesi-I

Özet
1

Türkçe kelimelerdeki ünsüzleri yazabilmek
Türkçe’de her ünsüzün bir harf karşılığı vardır ve onların hiçbirinin ince ve kalın halleri yoktur. Buna karşılık bugünkü alfabede tek sesle gösterilen bazı harflerin (k,t,z,s,ğ) Arapça’da ince ve kalın halleri vardır.
Dolayısiyle Türkçe’de olmamakla beraber Arap harfli
Osmanlı alfabesinde bilhassa Arapça ve Farsça kelimelerde ince ve kalın ünsüzlü harfler kullanılmıştır.
Bunların kalın ve ince halleri ayrı ayrı harflerle gös-

‫ط‬

‫ت‬

terilir. Örnek: t harfinin kalını tı, incesi te’dir.
Bu harflerin Türkçe kelimelerde ince halleri tercih
edilmekle beraber hecenin kalın ünlüsünü belirtmek
amacıyla az da olsa kalın şekillerinin kullanıldığı keli-

‫طاش‬

‫اق‬

meler de vardır:
taş,
ak gibi.
Türkçe ünsüzlerden genizsi n ve L harflerinin yazılışına özel dikkat sarf etmek gerekir. Le’nin kalın ve ince
sesleri mevcuttur. Bu harfler için Arap asıllı Osmanlı
Türkçesi alfabesinde farklı işaretler yoktur.
2

Kalın ve ince halleri olan harfleri tanıyabilmek
Osmanlı Türkçesi alfabesinde ünsüzlerin bir kısmının kalın ve ince halleri vardır ve bunlar ayrı harflerle gösterilir.
Bunları şöyle sıralayabiliriz:

‫ ق‬kaf, incesi ‫ ك‬kef ;
t harfinin kalını ‫ ط‬tı, incesi ‫ ت‬te
z harfinin kalını ‫ ظ‬zı, incesi ‫ ز‬ze
s harfinin kalını ‫ ص‬sad, incesi ‫ س‬sin
ğ harfinin kalını ‫ غ‬gayın, incesi ‫ گ‬gef
k harfinin kalını

3

Genizsi n’nin yazılışını gerçekleştirebilmek
Türkçede diş sesi olan n ve geniz sesi olan n olmak
üzere iki türlü n sesi vardır. Genizsi n Osmanlı Türkçesinde sağır gef veya kâf-ı nûnî (nun kefi) adıyla anı-

‫ﯓ‬

„Ë«

lan
kef harfiyle gösterilmiştir: e½œ deniz,
ön
kelimelerinde olduğu gibi.
Ancak zaman içinde diş sesi olan n’ye dönüşmüştür.
4

5

Kalın ve ince le (l) harfini tanıyabilmek
Türkçede kalın (çukur) ve ince (düz) olmak üzere iki
ayrı le (l) sesi vardır. Kalmak kelimesindeki “l” kalın,
dilmek kelimesindeki incedir. Bugünkü alfabede bu
farkı gösteren işaret yoktur.
Türkçe kelimelerde ünlülerin yazılışını gerçekleştirebilmek
Eski alfabeyle Türkçedeki ünlülerin yazılışı şöyledir:
a ünlüsünün yazılışı

‘¬ “¬
Kelime ortasında elifle yazılır: ‫باشارى‬

Kelime başında medli elifle yazılır:

Kelime sonunda elifle yazılır: fakat bazen güzel he
ile yazılır.
e ünlüsünün yazılışı
Kelime başında elifle (bazen hemzeli elifle) yazılır:

‫ال‬

bilir):

‫چكه جك‬

Kelime sonunda güzel he ile yazılır:
ı / i ünlülerinin yazılışları

‫درﻩ‬

‫ايش‬
Kelime ortasında ye ile yazılır: ‫قريق‬
Kelime sonunda ye ile yazılır: ‫دركى‬
Kelime başında elif ve ye ile yazılır:

Örneğin
ek, ‫ اق‬ak gibi.
• s ve t ünsüzleri Türkçe kelimelerin içinde genellikle ince halleriyle gösterilirken kelime başında her iki
halde de yazılabilir. Şayet keime başındaki s ve t’ den
sonra gelen ünlü kalınsa onlar da kalın olur, ince ise

o/ö/u/ü ünlülerinin yazılışları

yeri dikkatlice okuyunuz)

ince olur:

Kelime sonunda vav veya ye ile yazılır:

®u¹ tut gibi.

‫او‬

Kelime ortasında yazılmaz (bazen güzel he ile yazıla-

Türkçe kelimelerde bu harflerin ince halleri tercih
edilir. Ancak hecenin kalın ünlüsünü belirtmek için
az da olsa kalınlarının kullanıldığı kelimeler de vardır.

‫اك‬

‫ﻩ‬

‫او كى‬
Kelime içinde vav veya ye ile yazılır: ‫( چابوق‬ilgili
Kelime başında elif ve vav ile yazılır:

‫دويغو‬

2. Ünite - Türkçe Ünlü ve Ünsüzlerin Yazılışı

25

Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki harflerden hangisinin kalın ve ince hali yoktur?
a. k
b. b
c. t
d. s
e. h
2. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ اق‬ak
‫ سر‬ser
‫ اك‬ek
— œ der
‫ تات‬tat

6. Aşağıdaki harflerden hangisi Türkçe kelimelerin yazımında kullanılmaz?
a.
b.
c.
d.
e.

7. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.

3. Aşağıdaki kelimelerden hangisi genizsi n ile yazılır?
a. ben
b. gün
c. son
d. dün
e. yün
4. Aşağıdaki kelimelerden hangisi diş sesi olan n ile yazılır?
a. tanrı
b. bin
c. yeni
d. öneri
e. son
5. Aşağıdaki harf gruplarının hangisinde ünlü yerine kullanılan harf yoktur?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ترك‬
‫الم‬
‫دون‬
‫حرى‬
‫وبذ‬

‫ب‬
‫ر‬
‫ذ‬
‫ق‬
‫ن‬

e.

‫ واى‬vay
‫ طاى‬tay
‫ يايا‬yaya
‫ كاش‬kaş
®u¹ tut

8. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ كرك‬gerek
‫ امتك‬etmek
‫ كﻴجه‬gece
‫ ديرى‬diri
‫ دويغو‬duygu

9. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin okunuşu yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ سركو‬sürgü
µœË« evde
‫ باجا‬baca
‫ نﻴنه‬nine
‫ يورو‬yavru

10. Kelime sonundaki yuvarlak sesi gösteren harfler, aşağıdakilerin hangisinde tam ve doğru olarak verilmiştir?
a. vav ve ye
b. vav harfi
c. ye harfi
d. güzel he
e. ye ve güzel he

26

Osmanlı Türkçesi-I

Okuma Parçası

Ağaç yaş iken eğilir.
Ağzına bir parmak bal çaldı.
Akacak kan damarda durmaz.
Anlayana sivrisinek saz, anlamayana davul zurna az.

Eli işte gözü oynaşta.
Elinin hamuruyla erkek işine karışır.
Evdeki pâzârlık çarşıya uymaz.

Kul bunalmayınca Hızır yetişmez.
Komşuda pişer bize de düşer.
Kıştan sonra bahar olur.
Kılı kırk yarar.

Mal canın yongasıdır.
Malı kadar zekat artsın.
Mahkeme kadıya mülk olmaz.

Süt dökmüş kediye döndü.
Sürüden ayrılan kuzuyu kurt kapar.
Sevincinden ağzı kulaklarına varır.

Taş atıp da kolun mu yoruldu.
Taş taş üstünde kalmasın.
Taşı sıksa suyunu çıkarır.
Taşıma su ile değirmen ne kadar döner.

Öfke ile kalkan ziyân ile oturur.
Öksüz çocuk göbeğini kendi keser.
Öğünürse baht öğünsün.

Uçan kuşa borcu var.
Uzaktan davulun sesi hoş gelir.

Zenginin malı züğürdün çenesini yorar.
Zenginin malıyla züğürt eğlenir.
Zor ile güzellik olmaz.

Acele işe şeytan karışır.
Özrü kabahatinden büyük.
Akıl akıldan üstündür.

27

2. Ünite - Türkçe Ünlü ve Ünsüzlerin Yazılışı

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. b
2. e
3. c
4. d
5. a
6. c
7. d
8. b
9. e
10. a

Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Ünsüzlerin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Ünsüzlerin Yazılışı’’ konusnu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Genizsi n’nin Yazılışı’’ konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Genizsi n’nin Yazılışı’’ konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise‘Türkçe Ünlülerinin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Ünsüzlerin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Ünsüzlerin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Ünlülerin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Ünlülerin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Ünlülerin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde 3
can

bak

bağ

baş

bar

zar

rah

dal

dar

çay

kar

fay

fal

faş

tay

naz

nar

nab

mah

mad

bad

ar

çal

çağ

çat

sar

sab

kav

kaç

tağ
(dağ)
kah

kal

yak

yağ

yaş

yad

vay

vah

var

bilgi

ilk

alımlı

ağır

adım

açık

alışık

açı

kazıklı

kazık

diş

dizgi

diri

dip

çizgi

bildi

sakın

sağır

sisli

sis

silik

kırık

karşı

Sıra Sizde 4
at, ar, öz, ol (öl), ok, örgü, uyku,
bot (bût), bor (bür), boz (büz), boş, bol, bum, boy, boğuk,
düz, düş, dön, duygu, doy(duy), doruk,
söz, sün, sürü, su, sus, soy, sakın,
kurak, korku, konak, göz, kör (gör), görmek, görücü,
görgü, köprü, göç, göçer, güreş,
tuzak, toprak, yol, yok, yutmak, yudum, yorgan,
yorgun, yürek, yüzbaşı, yüzgeç, yoğurt, yoğun

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1

‫ﺁہ‬

‫ﺁت‬
‫باب‬
‫تاج‬
‫زار‬

‫ﺁر‬
‫بار‬
‫داد‬
‫راہ‬

‫ﺁو‬
‫باش‬
‫دار‬
‫صاچ‬

‫بال‬
‫دال‬
‫صاغ‬

‫ﺁى‬
‫باى‬
‫زال‬
‫فال‬

‫مات‬

‫واہ‬

‫وار‬

‫واى‬

‫ياى‬

Sıra Sizde 2
ana

ala

aka

pala

paşa

para

hâşâ

hara

hâlâ

maya

mala

maşa

yaya

yama

yala

Yararlanılan Kaynaklar
Aksoyak, İ. Hakkı (2009). Osmanlı Türkçesi Okuma Kitabı.
Ankara: Grafiker Yayınları.
Develi, Hayati (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu I-II. İstanbul: Kesit Yayınları.
Develi, Hayatı (2010). Osmanlı Türkçesi Grameri. 1. Baskı.
Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Kurt, Yılmaz (1996). Osmanlıca Dersleri I. 3. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları.
Timurtaş, Faruk K. (1986). Osmanlı Türkçesine Giriş. 8.
Baskı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Yayınları.
Tulum, Mertol (2009). Osmanlı Türkçesine Giriş. 1. Baskı.
Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

3

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Amaçlarımız

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Türkçe kelimelerin yapısını başlıca özellikleriyle tanıyacak,
Türkçe dilek ve şart kipini tanıyabilecek ve yapabilecek,
Türkçe istek ve emir kipini tanıyabilecek ve yazılışını yapabilecek,
Türkçe gereklilik kipini tanıyabilecek ve yazılışını yapabilecek,




 Türkçe şimdiki zaman –makta, -mekte eklerini tanıyabilecek ve yazılışını yapabilecek,
 Türkçe edatları tanıyabilecek ve yazılışını kavrayabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar



Türkçenin heceleri
Türkçede ünlü uyumu
Türkçe kelimelerde ünsüzler
Dilek ve şart kipi

• İstek ve emir kipi
• Gereklilik kipi
• Edatlar

İçindekiler

Osmanlı Türkçesi-I

Türkçe Kelimelerin Yapısı,
Türkçe Kiplerin ve Edatların Yazılışı

• TÜRKÇE KELİMELERİN YAPISI
• TÜRKÇE DİLEK- ŞART KİPİNİN YAZILIŞI
• TÜRKÇE İSTEK VE EMİR KİPİNİN
YAZILIŞI
• TÜRKÇE GEREKLİLİK KİPİNİN YAZILIŞI
• TÜRKÇE ŞİMDİKİ ZAMAN –MAKTA,
-MEKTE EKLERİNİN YAZILIŞI
• OSMANLI TÜRKÇESİNDE EDATLARIN
YAZILIŞI

Türkçe Kelimelerin Yapısı,
Türkçe Kiplerin ve
Edatların Yazılışı
TÜRKÇE KELİMELERİN YAPISI
Giriş

Kelime, bir ya da birkaç heceden oluşan ve bağımsız anlam taşıyan düzenli seslerin meydana getirdiği bir dil öğesidir. Kelimelerin gramer ve anlamca belli bir görüşü ifade edecek
biçimde bir araya getirilmesiyle cümleler oluşur. Kelime cümlenin yapı taşıdır.
Kelimeleri oluşturan ses ve mana olmak üzere iki temel hususiyet vardır. Kelimeler
seslerin birleşiminden oluşur. Buna lafz (ağızdan çıkan sesler öbeği) denir. Kelimelerin ayrıca belli bir kavramı yansıtan anlam yönü vardır. İşte kelime bu iki özelliğin bir araya gelmesiyle oluşan bir dil ögesidir.
Kelimelerde sesler belli bir düzende sıralanır ve kelime anlamını bu sıralamadan kazanır. Sıralama bozulursa anlam koybolur veya farklılaşabilir.
Kelime kendi içerisinde hece denilen ses birliklerinin yanyana gelmesinden oluşur.
Bir kelime bir ya da daha fazla heceden meydana gelir. Bu yüzden Türkçe kelime yapısını
ve yazılışını vermeden önce heceden söz edecek ve yazılışını anlatacağız.

Türkçe’nin Heceleri
Hece, kelimeyi oluşturan en küçük ses birliğidir. Her kelime bu ses birliklerinden bir veya
birkaçının bir araya gelmesiyle oluşur. Türkçede heceler açık ve kapalı olmak üzere iki
grupta incelenir.
Açık hece: bir ünlüden oluşan ya da ünlüyle biten hecedir.
Tek ünlü hece: a-cı, e-lek, ı-lık, i-ki, o-kumak, ö-lüm, u-yumak, ü-şümek
Ünsüz-ünlü hece: ka-ra, se-kiz, sı-kı, bi-lek, ko-yun, bö-lük, ku-lak, bü-yük
Kapalı hece: ünsüzle biten hecedir.
Ünlü-ünsüz hece: ak, el, ıs-lak, il, ol-mak, öl-mek, uç-mak, üz-gün
Ünsüz-ünlü-ünsüz hece: kay, gel, kıl, bir, kol, göl, kuy-ruk, kül
Ünlü-ünsüz-ünsüz hece: alt, ars-lan, üst
Ünsüz-ünlü-ünsüz-ünsüz hece: dört, o-turt-ma, Türk, kırk, sırt,
Yukarıda sıralanan Türkçe hece yapıları incelendiğinde iki husus dikkati çekecektir:
Bunlardan birincisi, Türkçe hecelerin çift ünsüzle başlamaması, diğeri, hece sonunda iki
ünsüzün aynı cins olmamasıdır. Bu hususiyetler Türkçe ve yabancı kelimeleri birbirinden
ayırmamıza da yardımcı olur.
Türkçe hecelerde kurucu ses olarak bir ünlü mutlaka bulunur. Bu kurucu ünlü kendisinden önce gelen ünsüzü ve kendisinden sonra gelen tek ya da düzenli iki ünsüzü yanına çeker, böylece hece oluşur.

30

Osmanlı Türkçesi-I

Türkçe Kelimelerin Yapısı
Her Türkçe kelimenin temeli bir köke dayanır. Sonra bir ya da daha fazla yapım eki ve çekim eki gelir. Türkçe kelimelerde kök, tek başına bir anlam taşıyan bir ses topluluğudur.
Daha çok tek hecelidir.
al,

baş,

beş,

bir,

el,

göz,

iş,

kel,

kol,

on,

öz,
pek,
sev-,
sırt,
uz,
üç,
ver-,
yel,
yıl
Yapım eki, köklere birleşmek suretiyle onların anlamlarını değiştiren unsurlara denir. Tek
başlarına bir anlam ifade etmezler.

‫ كوزلك‬göz-lük
‫ عقلسز‬akıl-sız

‫ كتابلق‬kitap-lık
‫ اودهكى‬evde-ki

‫ ايشچى‬iş-çi
‫ يوزلو‬yüz-lü
‫ توركچه‬Türk-çe ‫ قدحجك‬kadeh-cik

Çekim ekleri, kelimeleri söz içinde başka kelimelerle ilişkilendirmeye yarar.

‫اوده‬

‫او ك‬

d¼Ë«

ev-de,
ev-iñ
ev-ler
Türkçe kelimeleri daha iyi tanımak için onlardaki ünlü ve ünsüz uyumlarını iyi bilmek gerekir.

Ünlü Uyumu
Türkçe kelime kökleriyle ona eklenmiş yapım ve çekim ekleri arasında belli bir ünlü düzeni vardır. Bu düzen esasen hecelerdeki ünlülerin benzeşmesidir. Benzeşme ünlülerin
kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık yönünden uyumuna dayanır. a,ı,o,u ünlüleri kalın,
e,i,ö,ü ünlüleri ince, a,e,ı,i ünlüleri düz, o,ö,u,ü ünlüleri yuvarlaktır.

Kalınlık-incelik uyumu
İki şekilde olur:
1.Türkçe kelimenin ilk hecesinde kalın ünlü varsa, sonraki hecelerin ünlüleri de kalın olur:

‫قارانلق‬

‫اتورمق‬

karanlık
oturmak
2. Türkçe kelimenin ilk hecesinde ince ünlü varsa, ondan sonraki hecelerin ünlüleri de ince olur:

‫ كيرلتمك‬kirletmek

‫ كوكللو‬gönüllü

Düzlük-yuvarlaklık uyumu
İki şekilde olur:
1. Türkçe kelimenin ilk hecesinde ünlü düz ise, sonraki ünlüler de düz olur:

‫ديرملك‬

‫بيچاﻕ‬

dirilmek
bıçak
2. Türkçe kelimenin ilk hecesinde ünlü yuvarlak ise
İkinci hecenin dar ünlüsü yuvarlak olur, sonraki hecelerin de ünlüleri darsa, uyum ileri doğru işler:

‫كوروشلدى‬

‫اورتولو‬

görüşüldü
örtülü
İkinci hecenin ünlüsü düz-genişse öylece kalır ve kendisinden sonraki hece ünlüleri de ona uyar.

‫كورمدى‬

‫اوله جكلر‬

göremedi
ölecekler
Yukarıda anlatılan düzlük-yuvarlaklık uyumu sınırlılığı sebebiyle küçük ünlü uyumu olarak da adlandırılır.
Türkçe kelimelerde ilk heceden sonraki hecelerde geniş yuvarlak ünlüler (o,ö) bulunmaz.
XVIII. yüzyıl ve sonrasında kullanılan –yor şimdiki zaman eki bu kuralın dışındadır. Ayrıca
bitişik yazılan birleşik kelimelerde de durum farklıdır.

31

3. Ünite - Türkçe Kelimelerin Yapısı, Türkçe Kiplerin ve Edatların Yazılışı

Türkçe Kelimelerde Ünsüzler

1. Türkçe kelimeler ğ, l, m, n, ň, r, z ünsüzleriyle başlamaz. Ancak kimi yansıma (ses taklidi) kelimeler l, n, z ile başlayabilir.
Türkçeye sonradan girmiş ünsüzlerden c, f ve j harfleri de Türkçe kelime başlarında yer almazlar.

2. Türkçe kelimeler iki ünsüzle başlamaz.
3. Türkçe tek heceli kelimelerin sonunda düzensiz çift ünsüz ve ikiz ünsüz bulunmaz.
4. Türkçe kelimelerin sonunda toncu b, c, d, g ünsüzleri yerine tonsuzları olan p, ç, t,
k sesleri bulunur.

‫ديپ‬

‫سرت‬

‫كيتمك‬

‫كچمك‬

dip,
sert,
git-mek,
geçmek
5. Türkçe kelimelerde tonlu-tonsuz ünsüzlerin (b-p, c-ç, d-t, g-k, z-s) eşleşmesi halinde tonlu ya da tonsuzda birleşirler. Benzeşme eklemede de bir kural olarak işler.

‫قاپدى‬

‫ايتدى‬

‫ديشچى‬

kap-tı
it-ti
diş-çi
Yukarıda anlatılan ünsüzler arasındaki bu tonlu-tonsuz benzeşmesine ünsüz uyumu
denir.
Türkçe’nin ünlü ve ünsüz uyumlarıyla ilgili geniş bilgi için Mertol Tulum’un, Osmanlı Türkçesine Giriş (Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayını, Eskişehir, 2009) adlı kitabına (syf. 183-190) bakılabilir.
Buraya kadar Türkçe kelimeleri tanıtmak amacıyla Türkçe kelimelerin yapısıyla ilgili
konulara temas edilmiş, Türkçe’nin heceleri, kelime kökü, yapım ve çekim ekleri, ünlü ve
ünsüz uyumları hakkında özet bilgi verilmiştir.
Şimdi de Türkçe’nin yazılışıyla ilgili bilgilerimizi genişletmek için kiplerin ve edatların yazılışlarını sırayla işleyelim.

TÜRKÇE DİLEK–ŞART KİPİNİN YAZILIŞI

Türkçe’de dilek-şart kipi –sa/–se eklerinden oluşur ve
lır. Ses uyumlarına bağlı olarak okunur.
Örnek fiil çekimleri:

‫ سه‬şeklinde tek şekilli olarak yazı-

‫اكﻼسه م‬

‫اويوسه م‬

‫كيرسه م‬

‫كلسه م‬

‫اكﻼسه ك‬

‫اويوسه ك‬

‫كيرسه ك‬

‫كلسه ك‬

‫اكﻼسه‬

‫اويوسه‬

‫كيرسه‬

‫كلسه‬

‫اكﻼسه ﻕ‬

‫اويوسه ﻕ‬

‫كيرسه ك‬

‫كلسه ك‬

‫اكﻼسه كز‬

‫اويوسه كز‬

‫كيرسه كز‬

‫كلسه كز‬

‫اكﻼسه لر‬

‫اويوسه لر‬

‫كيرسه لر‬

‫كلسه لر‬

anlasam
anlasan
anlasa

anlasak

anlasanız
anlasalar

uyusam
uyusan
uyusa

uyusak

uyusanız
uyusalar

girsem

girsen
girse

girsek

girseniz
girseler

gelsem
gelsen
gelse

gelsek

gelseniz
gelseler

Tablo 3.1

32

Osmanlı Türkçesi-I

Yukarıdaki örnek çekimler dikkatli incelendiğinde aşağıdaki hususlar açıkça görülecektir.
• İnce ünlülü fiillerin teklik 2. şahıstaki yazılışı ve çokluk 2. şahıstaki yazılışı aynıdır.

‫ كلسه ك‬gelsen-gelsek

Teklik veya çokluk hangisi için yazıldıkları cümle içinde anlama göre ayırt edilir.
• Çokluk 2. şahıs ekleri kalın ünlülü fiilllerde ile, ince ünlülü fiillerde ile gösterilir.

‫اويوسه ﻕ‬

‫كيرسه ك‬

‫ﻕ‬

‫ك‬

uyusak
girsek
• Çok yaygın olmasa da kimi metinlerde dilek-şart çekiminin ekleri ek ünlüsü gösterilmeden de yazılmaktadır.

‫كيرسك اويوسكز اكﻼمسكز‬
‫كلسم‬
girsek
anlamasanız

uyusanız

gelsem
girsen
• Dilek-şart kipinin olumsuzu yazılırken ince ünlülü fiillerde
fiillerde
ma ile yazılır.

‫ مه‬me, kalın ünlülü

‫ما‬
tŽULM ‫ دو‬tŽ tLM ‫ دو‬e½ tŽUL� ‫ كز او‬tŽ ‫كلمه‬
donmasa

1

dönmese

olmasanız

gelmeseniz

sevmek, okumak, görmek, başlamak, fiillerinin dilek-şart çekimlerini yapınız.

TÜRKÇE İSTEK VE EMİR KİPİNİN YAZILIŞI

İstek ve emir kipleri günümüzde tek şekil hâlindedir. Tarihi süreç içinde bir zamanlar ayrı
eklerle yazılsalar da yakın zamanda birleşmişlerdir. Aynı eklerle yazılan istek veya emir kipinden hangisinin olduğu, cümle içinde anlama ve şartlara bağlı olarak belirlenir.
Örnekler:
Tablo 3.2

‫قاچمق‬
Â| ‫قاچا‬

p�tK|uŽ
Â| tK|uŽ

‫دوشورمك‬
Â| ‫دوشورە‬

‫ قاچا سك‬, ‫قاچ‬

pŽ tK|uŽ , tK|uŽ

‫ دشورسك‬, ‫دوشور‬

‫قاچسني‬

s|Ž tK|uŽ

‫دوشورسون‬

‫قاچالم‬

Â�‫يه‬tK|uŽ

‫دوشورەلم‬

‫ قاچكز‬, ‫قاچك‬

‫ سويلكز‬, ‫سويلك‬

‫ دوشوركز‬, ‫دوشورك‬

‫قاچسينلر‬

‫ سينلر‬tK|uŽ

‫دوشورسونلر‬

kaçayım

kaçasın, kaç
kaçsın

kaçalım

kaçın, kaçınız
kaçsınlar

söyleyim

söylesen, söyle
söylesin

söyleyelim

söylenüz, söylen
söylesinler

düşüreyim

düşürsen, düşür
düşürsün

düşürelim

düşürünüz, düşürün
düşürsünler

İstek ve emir kiplerinin yazılışıyla ilgili aşağıdaki hususlara dikkat etmek gerekir:
• Birinci şahıs istek eki olan -a, -e ekleri kullanılmaz. Bunlar yalnız bazı ağızlarda
vardır. İkinci şahıstaki -asın, -asınız ve olumsuzu özel bir rica veya uyarı anlamı
için kullanılır.

33

3. Ünite - Türkçe Kelimelerin Yapısı, Türkçe Kiplerin ve Edatların Yazılışı

‫ صاقﻼدم‬t|‫Ž½ز د‬t|�‫ر‬u½

‫ آلدم‬t|‫اوتوراسني د‬

oturasın diye aldım
Görmeyesiniz diye sakladım
Üçüncü şahıslar için bugün kullandığımız -sın, -sin, -sun, -sün ekleri daha önceleri yalnızca yuvarlak ünlülü (-sun, -sün
) idi. Ünlü uyumunun yerleşmesiyle
-sın, -sin ‫سني‬şeklide yazılmaya başlandı.

‫سون‬

‫سون‬tL|‫د‬

‫اتورماسون‬

‫ويرسون‬

‫كلسون‬

dimesün
oturmasun
virsün
gelsün
• Emir ve istek kiplerinin olumsuzları
, ekleri ile yapılır:

‫ما مه‬

Â| ‫باشﻼمايا‬

‫ مي‬t| ‫دوشمه‬

‫باشﻼماياسك‬, ‫باشﻼما‬

‫ سك‬t| ‫ دوشمه‬, ‫دوشمه‬

‫باشﻼماسني‬

‫دوشمه سني‬

başlamayayım

başlamayasın, başlama

Tablo 3.3

düşmeyeyim

düşmeyesin, düşme

başlamasın

düşmesin

‫باشﻼمايالم‬

‫ لم‬t| ‫دوشمه‬

‫ باشﻼمايكز‬, ‫باشﻼمايك‬

‫ دوشمه يكز‬, ‫دوشمهيك‬

‫باشﻼماسينلر‬

‫دوشمهسينلر‬

başlamayalım

başlamayınız, başlamayın

düşmeyelim

düşmeyiniz, düşmeyin

başlamasınlar

düşmesinler

TÜRKÇE GEREKLİLİK KİPİNİN YAZILIŞI

‫ملى‬

Türkçe gereklilik kipinin eki -malı, -meli, şeklindedir. Bu ek
şeklinde yazılır. Ancak
bazı kalın ünlülü fiillerde
, ince ünlülü fiillerde
şeklinde yazılmaktadır.
Birkaç ünlülü fiil çekimini tablo hâlinde örnek olarak görelim:

v� ‫ما‬

v� ‫مه‬

Â| v� ‫چيقما‬

Â| vKLÇ|‫ا‬

Â| vKLǽ

Â| v� ‫قوشما‬

‫ سك‬v� ‫چيقما‬

‫ سك‬vKLÇ|‫ا‬

‫ سك‬vKLǽ

‫ سك‬v� ‫قوشما‬

v� ‫چيقما‬

vKLÇ|‫ا‬

vKLǽ

v� ‫قوشما‬

‫يز‬vKLǽ

‫ يز‬v� ‫قوشما‬

çıkmalıyım
çıkmalısın
çıkmalı

içmeliyim
içmelisin
içmeli

geçmeliyim
geçmelisin
geçmeli

koşmalıyım
koşmalısın
koşmalı

‫يز‬v� ‫چيقما‬

‫ يز‬vKLÇ|‫ا‬

‫سكز‬v� ‫چيقما‬

‫سكز‬vKLÇ|‫ا‬

‫سكز‬vKLǽ

‫قوشمالى سكز‬

‫چيقماليلر‬

‫ايچمليلر‬

‫كچمليلر‬

‫قوشماليلر‬

çıkmalıyız

çıkmalısınız
çıkmalılar

içmeliyiz

içmelisiniz
içmeliler

geçmeliyiz

geçmelisiniz
geçmeliler

koşmalıyız

koşmalısınız
koşmalılar

• Türkçe gereklilik kipi eklerinin fiil tabanına birleştiğine ancak kendisinden sonra
gelen eklere birleşmediğine dikkat edelim:

‫ يز‬vKL ‫بيتير‬
bitirmeliyiz

‫ سك‬v� ‫باقما‬
bakmalısın

Â| v� ‫قوشما‬
koşmalıyım

Tablo 3.4

34

Osmanlı Türkçesi-I

Bu durum üçüncü çoğul şahıslarda istisna olarak birleşir:

‫بيتيرمليلر‬

‫باقماليلر‬

dK}� ‫قوشما‬

bitirmeliler
bakmalılar
koşmalılar
• Gereklilik kipinin olumsuzu için fiil tabanı ile gereklilik eki arasına -ma, -me ekleri getirilir:

e| v� t� ‫بيتير‬

bitirmemeliyiz

‫ سك‬v�U�‫باقما‬
bakmamalısın

Â| v� U� ‫قوشما‬
koşmamalıyım

TÜRKÇE ŞİMDİKİ ZAMAN -makta, -mekte EKLERİNİN
YAZILIŞI

Türkçede şimdiki zaman eki olarak kullanılan -makta (
ri fiil tabanına ilâve edilerek yazılır.
Örnek birkaç fiil çekimi görelim:
Tablo 3.5

‫) مقده‬, -mekte ( ‫ ) مكده‬ekle-

‫چاليشمقده مي‬

‫ييقامقده مي‬

‫اوشومكده مي‬

‫چاليشمقده سك‬

‫اوشومكده سك‬

‫چاليشمقده‬

‫ييقامقده سك‬
ıy kamaktasın
‫ييقامقده‬

‫چاليشمقده يز‬

‫ييقامقده يز‬

‫اوشومكده يز‬

‫چاليشمقده سكز‬

‫ييقامقده سكز‬

‫اوشومكده سكز‬

‫چاليشمقده لر‬

‫ييقامقده لر‬

‫اوشومكده لر‬

çalışmaktayım
çalışmaktasın
çalışmakta

çalışmaktayız

çalışmaktasınınz
çalışmaktalar

yıkamaktayım

üşümekteyim
üşümektesin

‫اوشومكده‬

yıkamakta

yıkamaktayız

yıkamaktasınız

üşümekte

üşümekteyiz

üşümektesiniz

yıkamaktalar

üşümekteler

OSMANLI TÜRKÇESİNDE EDATLARIN YAZILIŞI
Osmanlı Türkçesinde hemen her cümlede edat vardır. Bunların bir kısmı Türkçe, büyük
bir kısmı Arapça, Farsça’dır. Cümle içinde sıklıkla yer almaları sebebiyle imlâlarını bilmek önemlidir.
Sık kullanılan edatları birkaç grupta inceleyelim:
Ön edatlar: Arapça harf-i cerler, Türkçe isim çekim ve son çekim edatları ve Farsça
bazı edatlar bu gruba girer:
– ez (-dan, -den):
ez-cân u dil (cân u gönülden, can ve gönülden),
ezber (göğüsten, içten, zihinden)
– ba (ile; -a, -e, -lı, -li ):
bâ-vekâr (vakarlı, ağır başlı)
, – be (-a, -e, -ile):
be-nâm (namlı, ünlü, meşhur),
be-dûş (omuza, omuzda),
dûş -be -dûş (omuz omuza)
– ber (üzerine, üzerinde):
ber-dâr (asılmış),
ber-kemâl (mükemmel,
kemal üzere),
hâne ber-dûş (evi omzunda, evsiz barksız)
– der (-da, -de, -içinde):
der- âgûş (kucaklama),
der-hâl (hemen),
der-dest (elde, elde etme),
der- kenâr (kenarda, kenara yazılmış)
– berây-ı (için):
berây-ı maslahat (iş için)

‫از‬
‰ ‫ د‬Ë Ê ‫ا‬ð “«
‫از بر‬
‫با‬
‫با وقار‬
‫ب به‬
‫بنام‬
‫دوش بدوش‬
‫بر‬
‫بردار‬
‫خانه بردوش‬
‫در‬
‫درآغوش‬
ÀŽ ‫درد‬
‫دركنار‬
‫براى‬
‫براى مصلحت‬

‫بدوش‬

‫بركمال‬

‫درحال‬

3. Ünite - Türkçe Kelimelerin Yapısı, Türkçe Kiplerin ve Edatların Yazılışı

‫ –تا‬tâ (kadar, değin anlamlarında olup be – » edatıyla birlikte kullanılır) :
‫ تاابد‬tâ-ebed veya ‫ تابه ابد‬tâ-be-ebed (ebediyete kadar), ‫ تامبحشر‬tâ-be-mahşer

(mahşere kadar)

Bağlama Edatları

‫ – اجنق‬ancak
‫ – غيرى‬gayrı
‫ – ايچون‬içün
‫ – ماعدا‬mâ‘adâ
‫ – اوتورى‬ötürü
‫ – بله‬bile
‫ چون‬, ‫ – چونكم‬çün, çün kim
‫اكر‬, ‫ – اكركم‬eger, eger kim
‫ – ايله‬ile
‫ كرك‬, ‫ – كركسه‬gerek, gerekse
‫ خاچان‬, ‫ خاچان كم‬, – haçan, haçan kim
‫ قاچان‬, ‫ قاچان كم‬, – kaçan, kaçan kim
‫ – حالبوكى‬hâlbuki
‫ – همان كم‬hemân kim
‫ – هرنه قدر‬her ne kadar
‫ – امدى‬imdi
‫ نته كم‬, ‫ – نته كم‬niteki, nitekim
‫ – اول سببدن‬ol sebepten
‫ – ينه‬yine
‫ – على اخلصوص‬ale’l-husûs (özellikle)
‫ – بلكى‬belki
‫ – بناﺀ على ذالك‬binâen alâ-zâlik (ona göre, buna göre)
‫ – بناﺀ عليه‬binâen aleyh
‫ – اما‬ammâ
‫ – فاما‬fe’emmâ (amma, lâkin)
‫ – فاقط‬fekat, fakat
‫ – فى احلقيقا‬fî‘l - hakîka
‫ – خود‬hod (aynı)
‫ – اال‬illâ
‫ – كزا‬kezâ
‫ – لكن‬lâkin
‫ – ليك‬lîk (ancak), ‫ – وليك‬velîk (velâkin, ancak), ‫ – ليكن‬lîkin (lâkin, fakat, ancak)
‫ – مع مافيه‬ma‘a mâ-fih ‘‘mamafih’’
‫ – مادام كه‬mâdâm ki
‫ – نهايت‬nihâyet
‫ – پس‬pes
‫ – شايد‬şâyet
‫ – و‬ve, vü, u, ü
‫ – واقعا‬vâkı‘a (aslına bakılacak olursa, gerçek, gerçekte)

35

36

Osmanlı Türkçesi-I

‫ – وقتاكی‬vaktâki (ne vakit ki)
‫ – واال‬ve illâ
‫ – ولو‬velev, ‫ – ولوكه‬velevki
Edatların bir kısmı cümle içinde iki defa tekrar edilir:

– gerek…gerek,

– gerek…gerekse;
...

– ha…ha,

– ister…ister,

– hah…hah,

– hem…hem,
… – ne…ne,
… – yâ…yâ,
… yahod…ya

‫كرك كرك‬
‫كرك كركسه‬
‫ها ها‬
‫ايستر ايستر‬
‫خواه خواه‬
‫هم هم‬
‫نه نه‬
‫يا يا‬
‫يا يا خود‬

Ünlemler

‫ – كركسه كركسه‬gerekse…gerekse,

‫ – آ‬â: ‫ فهيما‬Fehîmâ (ey Fehîm)
‫ –آ ه‬âh
‫ – آ فرين‬âferîn
‫ – احسنتو‬ahsentü
‫ – افسوس‬efsûs (ne yazık, eyvah, heyhât!)
‫ – ای‬ey, iy
‫ – ايواه‬eyvah
‫ – دستور‬destûr (çekil, yol ver)
‫ –دريغ‬dirîğ, ‫ – دريغا‬diriğâ (ne yazık)
‫ – حيف‬hayf (ne yazık!)
‫ – حيفا‬hayfâ ( vah, yazık)
‫ – هى‬hey, ‫ – هيها ت‬heyhât
‫ – زهى‬zihi (ne güzel, ne hoş)
‫ زينهار‬, ‫ – زنهار‬zinhâr (sakın, dikkat)
‫ – شابا ش‬şâbâş (aferîn, bravo)
‫ – يا‬yâ : Fuzûlîyâ (ey Fuzûlî)

37

3. Ünite - Türkçe Kelimelerin Yapısı, Türkçe Kiplerin ve Edatların Yazılışı

Özet
Türkçe Kelimelerin Yapısını Başlıca Özellikleriyle Tanımak

Türkçe Gereklilik Kipini Tanıyabilmek ve Yazılışını

Kelime, hecelerden oluşan, bağımsız anlam taşıyan, düzenli

Yapabilmek

seslerin meydana getirdiği bir dil öğesidir. Bir kelime bir ya

Türkçe gereklilik kipinin eki –malı, -meli şeklinde olup

da daha fazla heceden meydana gelir. Heceler açık ve kapalı

biçiminde yazılır. Bazı kalın ünlülü fillerde

olmak üzere iki gruptur.

lü fiillerde

Türkçe kelimeler bir kök ve bir ya da daha fazla yapım eki ve
çekim ekinden oluşur. Kök tek başına anlam taşıyan bir ses

vK¦

v¼U¦, ince ünlü-

v¼t¦ şeklinde de yazılır.
dK²KLDz« e² vKLDz« „Ž vKLǽ ² v¼UL� u�
içmeliler

içmeliyiz

geçmelisin

koşmalıyım

topluluğudur: göz, kol gibi. Yapım eki köklere birleşmek su-

Gereklilik kipinin olumsuzu için fiil tabanı ile gereklilik kipi

retiyle onların anlamlarını değiştirir: göz-lük gibi.

arasına -ma, -me ekleri getirilir.

Türkçe kelime köküyle ona eklenmiş yapım ve çekim ekleri arasında kalınlık-incelik, düzlük-yuvarlaklık bakımından

e² vK¦ t¦d²�²�
bitirmemeliyiz

²v¼U¦UL�U�

bakmamalıyım

belli bir düzen vardır:

Türkçe Şimdiki Zaman -makta, -mekte Eklerini

Türkçe kelimelerde ünsüzlerin şu özelliklerini bilmek gerekir:

Tanıyabilmek ve Yazılışını Yapabilmek

1. Türkçe kelimeler ğ,l,m,n,ñ,r,z ünsüzleriyle başlamaz.

Türkçe şimdiki zaman eklerinden olan -makta, -mekte ekleri

2. Türkçe kelimeler iki ünsüzle başlamaz.
3. Tek heceli kelimelerin sonunda düzensiz çift ünsüz ve ikiz
ünsüz bulunmaz.

‫ مقده‬, ‫ مكده‬şeklinde, fiil tabanına ilâve edilerek yazılır.
e| Á ‫چاليشمقد‬
² ‫بكله مكده‬
çalışmaktayız

beklemekteyim

4. Türkçe kelimelerin sonunda b,c,d,g ünsüzleri yerine ton-

Türkçe Edatları Tanıyabilmek ve Yazılışını Kavrayabilmek

suzları olan p,ç,t,k sesleri bulunur.

Osmanlı Türkçesinde çok sayıda edat vardır. Bunlar cümle

5. Türkçe kelimelerde tonlu-tonsuz ünsüzlerin (b-p, c-ç, d-t,

içinde çok sık yer aldıkları için imlâlarını bilmek gerekir. Bir-

g-k, z-s) eşleşmesi hâlinde tonlu ya da tonsuzda birleşirler:

kaç grupta incelenebilir.

‫ ايتدى‬it-ti gibi.

Türkçe Dilek ve Şart Kipini Tanıyabilmek ve Yazılışını
Yapabilmek
Türkçede dilek-şart -se/-sa eklerinden oluşur ve

‫ سه‬biçi-

minde tek şekilli olarak yazılır. Ses uyumuna bağlı olarak yazılır. Ses uyumuna bağlı olarak okunur:

‫اويوسه كيرسه م‬
girsem

uyusa

‫سوسهلر اكﻼسه ﻕ‬
anlasak

sevseler

Türkçe İstek ve Emir Kipini Tanıyabilmek ve Yazılışını
Yapabilmek
İstek ve emir kipleri bir zamanlar ayrı eklerle yazılsalar da yakın zamanda birleşmişlerdir. Günümüzde tek şekil halindedir. İstek ve emir kipinden hangisinin olduğu cümle içinde
anlama ve şartlara bağlı olarak belirlenir.

‫ كيرسنلر‬¼‫ا ويويا‬
girsinler

uyuyalım

‫سويله‬
söyle

Emir ve istek kiplerinin olumsuzları

² ‫كوره‬
göreyim

‫ ما‬, ‫ مه‬ekleri ile yapılır.

‫ – با‬ba (ile; -a, -e, -lı, -li);
‫ به‬, ‫ – ب‬be (-a, -e, -ile); ‫ – بر‬ber (üzerine, üzerinde); ‫در‬
– der (-da, -de, -içinde); ‫ – براى‬berây-ı (için); ‫ –تا‬tâ (kaÖn edatlar:

‫از‬

-ez (-dan, -den);

dar, değin)

o2�‫ – ا‬ancak, ‫ – غيرى‬gayrı vb .
Ünlemler: ‫ – ای‬ey, ‫ – يا‬yâ v£‫ – ز‬zihî vb
İki kez tekrar edilen edatlar: £…£ – hem…hem
Bağlama edatları:

38

Osmanlı Türkçesi-I

Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki kelimelerden hangisi Türkçe değildir?
a. Gündüz
b. Alp
c. Mehmet
d. Türk
e. Yaşar
2. Aşağıdaki fiillerden hangisi dilek-şart kipi ekiyle yazılmıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ كيرسه‬girse
‫ سويله‬söyle
‫ قا چسينلر‬kaçsınlar
‫ قوشملى‬koşmalı
‫ كچملى سك‬geçmelisin

3. Aşağıdaki fiillerden hangisi istek kipi ekiyle yazılmıştır?

‫ اكﻼسه م‬anlasam
b. ‫ اوتورامي‬oturayım
c. ‫ كلسه م‬gelsem
d. ‫ سوملى مي‬sevmeliyim
a.

e.

‫ چاليشمقده مي‬çalışmaktayım

4. Aşağıdaki fiillerden hangisi gereklilik kipi ile yazılmıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ قاچامي‬kaçayım
‫ قاچسه م‬kaçsam
‫ قاچماسه م‬kaçmasam
‫ قاچمالى سك‬kaçmalısın
‫ مي‬Á ‫ ييقامقد‬yıkamaktayım

5. Aşağıdaki fiillerden hangisinin yazımı doğrudur?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ قشمالى مي‬koşmalıyım
‫ قوشملى مي‬koşmalıyım
‫ قوشمليم‬koşmalıyım
‫ قوشماليم‬koşmalıyım
‫ قوشمالى مي‬koşmalıyım

6. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin anlamı yanlış verilmiştir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ ازجان‬ez-cân: cândan
‫ بدوش‬be-dûş: omuza, omuzda
‫ درآغوش‬der-âgûş: kucaklama
‫ دردست‬der-dest: elden
‫ – على اخلصوص‬ale’l-husûs: özellikle

‫چكملى سك‬

’’ fiilinin niteliği ile ilgili olarak aşağı7. ‘‘
dakilerden hangisi doğrudur?
a. fiil + istek – tekil ikinci şahıs
b. fiil + gereklilik – tekil ikinci şahıs
c. fiil + gereklilik – çoğul ikinci şahıs
d. fiil + emir – tekil ikinci şahıs
e. fiil + emir – çoğul ikinci şahıs

‫ سكز‬U|U¦ ‫دور‬

8. ‘‘
’’ fiilinin doğru okunuşu aşağıdakilerden hangisidir?
a. durmasanız
b. durmayasın
c. durmayasınız
d. devirmeyesiniz
e. dövmeyesiniz
9. Aşağıdaki fiillerden hangisi dilek-şart kipi eki almıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫اويوسه لر‬
‫كچسني‬
‫دوشوره لم‬
‫ايچمليلر‬
‫قاچمالى سك‬

10. Aşağıdaki fiillerden hangisi gereklilik eki almıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫اوشومكده‬
‫وارمالى‬
‫سولك‬
‫كله لم‬
‫دوشوره لم‬

3. Ünite - Türkçe Kelimelerin Yapısı, Türkçe Kiplerin ve Edatların Yazılışı

Okuma Parçası

At olur da tepmez mi,
Yâr olur da öpmez mi,
Yârin öptüğü yerde,
Gonca güller bitmez mi.
(Sarıoğlan-Kayseri)

Deniz dalgasız olmaz,
Kızlar sevdâsız olmaz;
Yâri güzel olanlar,
Başı belasız olmaz
(Rodoplar-Bulgaristan)

Açtı yayla çimeni,
Yürekten sevdim seni
Ben seni unutursam
Allah unutsun beni.
(Rize ve civarı)

Dağ başını kar aldı
Gül yârimi hâr aldı
Ecele borçlu kaldım
Bir cânım var yâr aldı.
(Bursa)

Oğlan arpa biçer misin?
Suyu gölden içer misin?
Her tarafın seller alsa,
Köprü kurup geçer misin?
(Acıpayam-Denizli)

Geceler geçti benden
Aç gözüm doymaz senden;
Kâfir putundan dönmez
Ben nasıl dönem senden
(Yusufeli)

39

40

Osmanlı Türkçesi-I

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı

Yararlanılan Kaynaklar

1. c

Aksoyak, İ. Hakkı (2009). Osmanlı Türkçesi Okuma Kitabı.
Ankara: Grafiker Yayınları.
Develi, Hayati (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu I-II. İstanbul: Kesit Yayınları.
Develi, Hayatı (2010). Osmanlı Türkçesi Grameri. 1. Baskı.
Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Kurt, Yılmaz (1996). Osmanlıca Dersleri I. 3. Baskı. Ankara: Akçağ Yayınları.
Timurtaş, Faruk K. (1986). Osmanlı Türkçesine Giriş. 8.
Baskı. İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Yayınları.
Tulum, Mertol (2009). Osmanlı Türkçesine Giriş. 1. Baskı.
Eskişehir: Anadolu Üniversitesi Yayınları.

2. a
3. b
4. d
5. e
6. d
7. b
8. c
9. a
10. b

Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Kelimelerde Unsurlar’’
konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Dilek-Şart Kipinin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe İstek ve Emir Kiplerinin
Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Gereklilik Kipinin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Gereklilik Kipinin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Osmanlı Türkçesinde Edatların
Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Gereklilik Kipinin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe İstek ve Emir Kiplerinin
Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Dilek-Şart Kipinin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Gereklilik Kipinin Yazılışı’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1

‫سوسه م اوقوسه م کورسه م با شال سه م‬
başlasam

görsem

okusam

sevsem

‫سوسه ك اوقوسه ك کورسه ك باشالسه ك‬
başlasan

görsen

okusan

sevsen

‫باشالسه‬

‫کورسه‬

‫اوقوسه‬

‫سوسه‬

başlasa

görse

okusa

sevse

‫سوسه ك اوقوسه ق کورسه ك باشالسه ق‬
başlasak

görsek

okusak

sevsek

‫سوسه کز اوقوسه کز کوسه کز باشالسه کز‬
başlasanız

görseniz

okusanız

sevseniz

‫سوسه لر اوقوسه لر کورسه لر باشالسه لر‬
başlasalar

görseler

okusalar

sevseler

4

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Amaçlarımız

Bu üniteyi tamamladıktan sonra;

çokluk eki, isim yapım ekleri, fiil çekimleri, zarf fiil ekleri, sıfat fiil ekleri,
 Türkçe
bildirme ekleri, hal ekleri, iyelik ekleri, zaman eklerini tanıyabilecek ve yazabilecek,
Türkçe
tanıyabilecek ve yazabilecek,
 Türkçe zamirleri
zamirleri
tanıyabilecek ve yazabilecek,
 Türkçe zarfları tanıyabilecek
 Türkçe sayıları tanıyabilecek veve yazabilecek,
yazabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar






Çokluk eki
İsim yapım ekleri
Fiil yapım ekleri
Zarf fiil ekleri
Sıfat fiil ekleri
Bildirme ekleri
Hal ekleri






İyelik ekleri
Zaman ekleri
Ek fiil ve birleşik fiil
Zamirler
Zarflar
Türkçe sayılar

İçindekiler
Osmanlı Türkçesi-I

Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların
Yazılışı





TÜRKÇE EKLER
EK FİİL VE BİRLEŞİK FİİL ÇEKİMLERİ
TÜRKÇE ZAMİRLER
OSMANLI TÜRKÇESİNDE ZARFLAR
TÜRKÇE SAYILAR

Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve
Sayıların Yazılışı
TÜRKÇE EKLER
Giriş

Daha önceki ünitelerde Osmanlı Türkçesi alfabesindeki harfleri tanımış, şekilce benzerliklerini ve bitişme özelliklerini öğrenmiştik. Ayrıca Türkçe ünlü ve ünsüzlerin yazılışını
ayrıntılı bir şekilde görmüş ve Türkçe kelimelerin yazılışını kavramıştık.
Bu ünitede ise Osmanlı alfabesi ile yazılmış metinlerdeki Türkçe unsurları doğru okuyabilmek için Türkçe eklerin; zamir, zarf ve sayıların; ek fiil ve birleşik fiil çekimlerinin
okunuş ve yazılışlarını kavrayacağız.

Türkçe Eklerin Yazılışında Ortak Özellikler

Osmanlı Türkçesinde Türkçe eklerin yazılış ve okunuşlarında bugünküne göre farklılıklar vardır.
Bu farklılıkları ve ortak hususiyetleri şöyle sıralayabiliriz:
1. Bugün farklı şekilli olan pek çok ek o dönemde tek şekilli, kalıplaşmış halde yazılırdı.

‫مكتوجبى‬

‫ديلجى‬

‫برلك‬

‫كتابلق‬

‫كوزلك‬

‫اغاچلر‬

‫اولدى‬

‫كوردى‬

mektupçu
dilci
2. Bazı ekler kalınlık incelik uyumuna göre iki şekillidir.

‫توكوجى‬
türkücü

birlik
kitaplık
3. Eklerdeki yardımcı ünlüler çoklukla yazılmaz.

gözlük
ağaçlar
4. Eklerin okunuşu bugünkü söyleyişe göredir.
oldu

Çokluk Eki
Çokluk eki -lar, -ler eki
na göre okunur.

gördü

‫لر‬

şeklinde yazılır. Tek şekillidir, ünlüsü yazılmaz, ses uyumu-

44

Osmanlı Türkçesi-I

‫قاپالنلر‬

kaplanlar

‫يوللر‬

‫اغاچلر‬

yollar

ağaçlar

Soru Eki
Soru eki -mı, -mi, -mu, -mü yalnızca

‫اغامچى‬

‫سوديكيمى‬

Ağaç mı?

Sevdiği mi?

‫كيجه لك‬

‫لق‬, ince ünlülü kelimelerde ‫لك‬
‫كورلك‬

gözlük

-lı , -li, lu, -lü eki düz ünlülü kelimelerde
yazılır. Bu ek sıfat görevinde kelimeler yapar.

körlük

şek-

‫بيوكلك‬

büyüklük

‫ ىل‬, yuvarlak ünlülü kelimelerde ‫ لو‬şeklinde

‫صربىل‬

içli

işler

‫كورديكيمزمى‬

‫كوزلك‬

gecelik

‫ايچلى‬

gözler

Gördüğümüz mü?

-lık, -lik, -luk, -lük ekleri kalın ünlülü kelimelerde
linde yazılır.
annelik

‫ايشلر‬

‫ مى‬şeklinde ve kelimelere birleştirilerek yazılır.

İsim Yapım Ekleri

‫اننه لك‬

‫كوزلر‬

‫صوچلو‬

sabırlı

‫كويلو‬

suçlu

köylü

Türkiye Türkçesinin tarihi dönemlerinde bu ekin bilhassa resmî yazışmalarda yalnızca yuvarlak sesi -lu, -lü ‫ لو‬vardı.

‫سز‬

-sız, -siz, -suz, -süz eki tek şekilli olup
yazılır. Ünlüsü gösterilmez. Ünlü uyumuna uygun olarak okunur. Bu ek daha çok sıfat yapımında kullanılır.

‫ذوقسز‬
zevksiz

‫عقلسز‬

-ca, -ce, -ça, -çe eki herzaman

‫دوستجه‬
dostça

‫يوزسز‬

akılsız

‫صوكسز‬

yüzsüz

sonsuz

‫ جه‬şeklinde yazılır ve ses uyumuna göre okunur.

‫قوالجيه‬

kolayca

‫بيكلرجه‬
binlerce

‫چوقجه‬
çokca

-ki eki Osmanlı Türkçesinde aidiyet bildiren bu ek herzaman
Okunuşu dudak uyumuna bağlıdır.

‫يولده كى‬
yoldaki

‫أولكى‬

evvelki

‫بوكونكى‬

bugünkü

‫كوزجله‬

güzelce

‫ كى‬şeklinde yazılmıştır.

‫دونكى‬
dünkü

-cık, -cik, -cuk, -cük, -çık, -çik, -çuk, -çük ekleri ince ünlülü isimlerde
ünlülü isimlerde

‫ جق‬şeklinde yazılır.

‫كوچوجك‬

‫يوسفجق‬

küçücük

yusufcuk

‫طومورجق‬
tomurcuk

‫كدجيك‬
kedicik

‫ ; جك‬kalın

‫ﺁييجق‬
ayıcık

4. Ünite - Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı

-cağız, -ceğiz ekleri kalın ünlülülerde
çültme isimleri yapar.

‫قاردشجکز‬

‫ جغز‬, ince ünlülerde ‫ جكز‬şeklinde yazılır. Kü-

‫قادينجغز‬

kardeşceğiz

kadıncağız

-ıncı, -inci, -uncu, -üncü ekleri
Bu ek sıra sayı sıfatları yapar.

‫دورد جنى‬

‫ جنى‬şeklinde yazılır. Ekin yardımcı ünlüsü yazılmaz.

‫ايكينجى‬

dördüncü

‫برجنى‬

ikinci

birinci

-mak, -mek ekleri kalın ünlülü fiillerde
Ünlüyle başlayan ek aldıklarında
leri yapılır.

(‫)سو مكه‬

‫ مق‬eki ‫ مغ‬şeklinde yazılır. Bu ekle fiillerin mastar isim-

‫سو مك‬

sevmeğe

Olumsuzu

‫ مق‬, ince ünlülü fiillerde ‫ مك‬şeklinde yazılır.
(‫) قاملغه‬

sevmek

‫قاملق‬

kalmağa

kalmak

‫ ما‬ve ‫ مه‬ekleriyle yapılır. ‫ مه‬eki genellikle güzel hesiz yazılır:

‫)كلمه مك( كلممك‬

‫)يازمامق) يازممق‬

gelmemek

-ma, -me eki

yazmamak

‫ مه‬şeklinde yazılır. Bu ekle fiilden isim yapılır.

‫يورومه‬

yürüme
Kalın ünlülü fiillerde

‫قومشا‬

koşma

‫قومشه‬

özlemek

‫يورجيى‬

‫كورمه‬

görme

‫قوما‬

kovma

‫ ال‬, ince ünlülü isimlerde ‫ له‬şeklinde yazılır. İsimden

‫كوزله مك‬

‫قولالمق‬

gözlemek

-ıcı, -ici, -ucu, -ücü eki yalnızca

yorucu

kovma

‫ ما‬şeklinde yazıldığı da görülür.

-la, -le eki kalın ünlülü isimlerde
fiil yapmaya yarar.

‫اوزله مك‬

‫قومه‬

koşma

kollamak

‫باشالمق‬

başlamak

‫ جيى‬şeklinde yazılır. Ses uyumuna göre okunur.

‫اوزجيى‬

‫كيدجيى‬

üzücü

gidici

Fiil Yapım Ekleri
-dır, -dir, -dur, -dür (-tır, -tir, -tur, -tür) eki
rak okunur. Nadiren bazı metinlerde
için kullanılan ettirgen eklerdendir.

‫دير‬

‫قاليجى‬
kalıcı

‫ در‬şeklinde yazılır. Ses uyumuna bağlı ola-

şeklinde yazıldığı görülür. Fiilden fiil yapmak

45

46

Osmanlı Türkçesi-I

‫قزدرمق‬

‫كزدرمك‬

‫دوردرمق‬

kızdırmak

gezdirmek

durdurmak

‫بوكدرمك‬

‫قوشدرمق‬

yaptırmak

büktürmek

‫كلدرمك‬

güldürmek

‫ياپدرمق‬

koşturmak

‫سچرتمك‬

seçtirmek

Bu ek eski Osmanlıca’da daima yuvarlak vokalle okunurdu.

‫ياپدرمق‬

yapdurmak

‫سچدرمك‬

‫ل‬

seçdürmek

‫ن‬

-ıl, -il, -ın, -in ekleri lam ve nun harfleriyle yazılır, aradaki yardımcı ses olan ünlüleri yazılmaz. Bu ek edilgen ve dönüşlülük için kullanılır.

‫ﺁرامنق‬

‫چوزملك‬

‫كورملك‬

‫بوزملق‬

aranmak
çözülmek
görülmek
bozulmak
Ekten sonra sesli bulunması halinde yardımcı ses gösterilerek yazılır.

‫ويريلن‬
virilen

‫بوزيالن‬

bozulan

-iş, -ış, -uş, -üş ekleri ünlüyle bitenlerden sonra

gO veya ‫ وش‬şeklinde yazılır.
‫ﺁكالمشق‬

‫كورومشك‬

‫كورمشك‬

‫يازمشق‬

anlaşmak
görüşmek
Bazen yardımcı ünlünün yazılmadığıda olur:
görüşmek

1

‫ ش‬, ünsüzle biten fiillerden sonra ise

‫ﺁتيشمق‬

‫يازيشمق‬

atışmak

yazışmak

yazışmak

Aşağıdaki kelimelere belirtilen ekleri getirerek yazınız.
-lık, -lik, -cı, -ci, -lı, -li, -sız, -siz ekleri

‫كتاب‬- ‫ باش‬- ‫ نشان‬- ‫يول‬
Zarf Fiil Ekleri (Gerindium Ekleri)
-ıp, -ip, -up, -üp, eki

‫باشاليوب‬
başlayıp

‫ وب‬şeklinde yazılır. Ünlüyle biten fiillerde araya bir yardımcı y getirilir.
‫كوروب‬
görüp

‫چوزوب‬
çözüp

‫ايچوب‬
içip

‫ﺁتوب‬

atıp

Bu ek yuvarlak ünlülü yazıldığı için Osmanlının son zamanlarına kadar yuvarlak okunurdu. Günümüzde ses uyumuna göre okunur.
-ınca, -ince, -unca, -ünce ekleri ünsüzle biten fiillerden sonra
fiillerden sonra araya bir ‘‘ y’’ getirilerek

‫ ينجه‬şeklinde yazılır.

‫ جنه‬, ünlüyle biten biten

4. Ünite - Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı

‫باغالينجه‬

‫باشالينجه‬

bağlayınca

‫قوشنجه‬

başlayınca

-arak, -erek ekleri kalın ünlülü fiillerde
lır. Ünlüyle biten fiillerde araya ‘‘y’’ getirilir.

‫ﺃكله يه رك‬
ekleyerek

koşunca

görünce

‫اچاراق‬

‫كله رك‬

‫ اراق‬, ince ünlülü fiillerde ‫ هرك‬şeklinde yazı-

‫قوشاراق‬
koşarak

‫ا ه‬

‫كورجنه‬

açarak

gelerek

-a, -e ekleri ve şeklinde yazılır. Ünlüyle biten fiillerde araya ‘‘y’’ getirilir.

‫سوه سوه‬

‫كوله كوله‬

sev seve

‫ياتا ياتا‬

güle güle

yata yata

-dıkça, -dikçe ekleri kalın ünlülü fiillerde
yazılır. Ses uyumuna göre okunur.

‫كوردكجه‬

‫اوقودقجه‬

yaşadıkça

okudukça

-alı, -eli ekleri kalın ünlülü fiillerde
lüyle biten fiillerde araya ‘‘y’’ getirilir.

‫اكاليالى‬

‫كورهلى‬

alalı

Bunlar umumiyetle beri (
(

‫ اىل‬, ince ünlülü fillerde ‫ هىل‬, şeklinde yazılır. Ün-

‫ﺁاللى‬

anlayalı

göreli

‫ برو‬- ‫ ) برى‬edatıyla birlikte kullanılır.

‫ويرهىل برى) برو‬

(

vireli beri

‫ﺁالىل برى) برو‬
alalı beri

-madan, -meden ekleri kalın ünlülü fiillerde
de yazılır.

‫اكالمادن‬

‫صورمادن‬

anlamadan
-iken, -ken eki

sormadan

‫بكلشريكن‬

‫بكلشري ايكن‬
bekleşir iken

Sıfat Fiil Ekleri
-an, -en eki kalın ünlülü fiillerde
fiillerde araya bir ‘‘y’’ sesi gelir.

başlayan

‫مادن‬, ince ünlülü fiillerde ‫ مدن‬şeklin‫كورمدن‬

görmeden

‫بيلمدن‬

bilmeden

‫ ايكن‬veya ‫ كن‬şeklinde iki türlü de yazılır. Ünlü uyumuna uymaz.

bekleşirken

‫باشاليان‬

ata ata

‫ دقجه‬, ince ünlülü fiillerde ‫ دكجه‬şeklinde

‫ياشادقجه‬

gördükçe

‫ﺁتا ﺁتا‬

‫قونوشوركن‬

konuşurken

‫قونوشور ايكن‬
konuşur iken

‫ ان‬, ince ünlülü fiillerde ‫ ن‬şeklinde yazılır. Ünlüyle biten

‫كترين‬

getiren

‫كيدن‬
giden

‫ياتان‬

yatan

47

48

Osmanlı Türkçesi-I

-dık, -dik, -duk, -dük (-tık, -tik, tuk, -tük) ekleri kalın ünlülü fiillerde
lülü fiillerde

‫ د ق‬, ince ün-

‫ دك‬şeklinde yazılır. Bu ek ekseriyetle iyelik ekleriyle kullanılır.

‫ديكلديكى‬

‫ديكلدك‬

dinlediği

‫ﺁلديغى‬

dinledik

aldığı

‫ﺁلدق‬
aldık

‫ ﺍجق‬, ince ünlülü fiillerde ‫ هجك‬şeklinde ya‫ هجكى‬, ‫ ﺍجغى‬şeklinde yazılır.

-acak, -ecek ekleri kalın ünlülü fiillerde
zılır. İyelik ekleri getieildiğinde

‫سويله يه جكم‬
söyleyeceğim

-mış, -miş eki

‫سويله يه جك‬
söyleyecek

‫ياپاجغم‬

yapacağım

‫ياپاجق‬

yapacak

‫ مش‬şeklinde yazılır.

‫سچيلمش‬
seçilmiş

‫ﺁتلمش‬
atılmış

Bildirme Ekleri

Bildirme ekleri, Türkçede isim cümlelerinin yüklemini oluşturmak için bir isme getirilen
eklerdir. Eklerin ünlüleri yazılmaz. Kelime ünlüyle bitiyorsa 1. şahısta yardımcı ‘‘y’’ ünlüsü yazılır.
Ekler şunlardır:
Tablo 4.1

3. şahıs

‫درلر‬

ÇOKLUK
2. şahıs

‫بوشم‬

‫سكز‬

boşum

‫ز يز‬
‫ﺁچم‬

3. şahıs

‫در‬

TEKLİK
2. şahıs

‫سك‬
‫طلبه مي‬

1. şahıs

‫م مي‬
‫توركم‬

açım

talebeyim

‫بوشسك‬

‫ﺁچسك‬

‫طلبه سك‬

‫توركسك‬

‫بوشدر‬

‫ﺁچدر‬

‫طلبه در‬

‫توركدر‬

‫بوشز‬

‫ﺁچز‬
açız

talebeyiz

‫بوشسكز‬

‫ﺁچسكز‬

‫طلبه سكز‬

‫بوشدرلر‬

‫ﺁچدرلر‬

boşsun
boştur
boşuz

boşsunuz
boşturlar

2

1. şahıs

açsın
açtır

açsınız

açtırlar

Aşağıdaki kelimeleri bildirme ekleriyle yazınız.

‫دوقتور‬

doktor

‫ﺁشچى‬
aşçı

talebesin
talebedir

‫طلبه يز‬

Türküm

Türksün
Türktür

‫توركز‬

Türküz

‫توركسكز‬

talebesiniz

Türksünüz

talebedirler

Türktürler

‫طلبه درلر‬

‫توكدرلر‬

49

4. Ünite - Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı

Hal Ekleri

Hal ekleri isim çekim ekleridir. Çok kullanılan bu eklerin nasıl yazıldığını bilmek, doğru
okuma ve yazma için son derece önemlidir.
Sırayla görelim:
1. Yapma (yükleme) hâli eki : -ı, -i, -u, -ü, -yı, -yi, -yu, -yü

‫أوى‬
evi

‫باباىي‬

‫سودى‬

babayı

‫قوزوىي‬

südü

‫ﺁننه يه‬

‫چوجوغى‬

kuzuyu

2. Yaklaşma (yönelme) hâli eki : -a, -e, -ya, -ye

‫سوزه‬

anneye

‫ ى‬ve ‫ ىي‬şeklinde yazılır.
çocuğu

‫ ه‬ve ‫ يه‬şeklinde yazılır.
‫چشمه يه‬

söze

‫كتابه‬

çeşmeye

kitaba

Şahıs ve işaret zamirlerinin yaklaşma halleri:

‫بكا‬

bana

‫سكا‬

‫اوكا‬

sana

‫بوكا‬

ona

3.Uzaklaşma (ayrılma) hâli eki :-dan, -den, -tan, -ten

‫كويدن‬

köyden

‫باغدن‬

bağdan

4. Bulunma hâli eki : -da, -de, -ta, -te

‫يرده‬

yerde

‫ديوانده‬

divanda

‫شوكا‬

buna

şuna

‫ دن‬şeklindedir.

‫باشدن‬

baştan

‫كتابدن‬

kitaptan

‫ ده‬şeklindedir.
‫جنتده‬

cennette

‫آغاچده‬
ağaçta

5. İlgi hâli eki :-ın, -in, -un, -ün, (-nın, -nin, -nun, -nün) ünsüzle biten kelimelerde
ünlüyle biten kelimelerde

‫أوك‬

evin

‫ نك‬eki kullanılır. Ek ünlüsü yazılmaz.
‫كوشكك‬
köşkün

6. Vasıta hâli eki : -la, -le, -yla, -yle

‫قلمله‬

kalemle

‫كتابله‬

‫آننه نك‬

annenin

‫ك‬,

‫بابانك‬

babanın

‫ له يله‬şeklinde yazılmaktadır. Bu ek ayrı da yazılabilir.

kitapla

‫سورويله‬
sürüyle

‫نشﺌهيله‬
neş’eyle

Aşağıdaki ibareleri okumaya çalışınız.

‫ يولك صوكى‬-‫ عثمانلى توركچه سى‬-‫دوست يوزى‬
‫ سوزك اوزى‬-‫ چوجوقلق عشقى‬-‫قامل ارباىب‬
‫ قومشونك قيزى‬-‫چوجوغو أودن خيزله چيقار‬

3

50

Osmanlı Türkçesi-I

İyelik Ekleri

İyelik ekleri tablo halinde şöyle gösterilir:
Tablo 4.2

ÇOKLUK

TEKLİK

3.şahıs

2.şahıs

1. şahıs

3.şahıs

2. şahıs

1.şahıs

‫لرى‬

‫كز‬

‫مز‬

‫ى سى‬

‫ك‬

‫م‬

‫كتامب‬

‫سوزم‬

‫آننه م‬

‫بابام‬

kitabım

sözüm

annem

babam

‫كتابك‬

‫سوزك‬

‫آننه ك‬
annen

‫باباك‬

baban

‫كتاىب‬

‫سوزى‬

‫آننه سى‬

‫باباسى‬

kitabın

sözün

kitabı

sözü

‫كتامبز‬

annesi

‫سوزمز‬

kitabımız

‫كتابكز‬

‫آننه مز‬

sözümüz

annemiz

kitabınız

sözünüz

‫سوزكز‬

‫آننه كز‬

‫كتابلرى‬

‫سوزلرى‬

‫آننه لرى‬

kitapları

babası

‫بابامز‬

babamız

‫باباكز‬

anneniz

sözleri

babanız

‫بابالرى‬

anneleri

babaları

Zaman Ekleri

Görülen geçmiş zaman ekleri: Bu zaman için fiil gövdesinde tüm şahıslarda ortak bir
-d sesi getirilir. Bu sese her şahıs için ayrı harf ilâveleri yapılır.
Bunları tablo halinde görelim:
Tablo 4.3

3.şahıs

‫ديلر‬
‫بولديلر‬

buldular

‫بيلديلر‬
bildiler

GÖRÜLEN GEÇMİŞ ZAMAN EKLERİ
ÇOKLUK
TEKLİK
2.şahıs
1.şahıs
3.şahıs
2.şahıs

‫دكز‬
‫بولدكز‬

‫دق دك‬
‫بولدق‬

‫دى‬
‫بولدى‬
buldu

buldun

‫بيلدكز‬

‫بيلدك‬

‫بيلدى‬

‫بيلدك‬

buldunuz

bulduk

bildiniz

bildik

bildi

Görülen geçmiş zamanın olumsuzu fiil gövdesine

‫صورماديلر‬
sormadılar

‫كچمدى‬
geçmedi

‫ر‬

‫دك‬
‫بولدك‬
bildin

1.şahıs

‫دم‬
‫بولدم‬

buldum

‫بيلدم‬

bildim

‫ ما‬ve ‫ م‬ekleri getirilerek yapılır.

‫آملادك‬

‫ار‬

‫د‬

almadın

‫ير‬

Geniş zaman ekleri: -r ( ), -ar /-er ( ), -ır /-ir ( ), -ur /-ür (
Yazılırken düzlük-yuvarlak uyumuna bağlı kalınarak yazılır.

‫كوملدم‬

gülmedim

‫ ) ور‬şekillerindedir.

51

4. Ünite - Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı

Geniş zaman eklerinin şahıslara göre yazımı:
Tablo 4.4

GENİŞ ZAMAN EKLERİ
ÇOKLUK
3. şahıs

TEKLİK

2.şahıs

1.şahıs

3.şahıs

2.şahıs

1.şahıs

‫ ور‬- ‫ ير‬- ‫ر – ار‬
bulurlar

bulursunuz

‫بولورسكز‬

buluruz

‫بولورز‬

‫بولور‬

‫بولورسك‬
bulursun

bulurum

‫آلريلر‬

‫آلريسكز‬

‫آلريز‬

‫آلري‬

‫آليرسك‬

‫آلريم‬

‫باغالرلر‬

‫باغالرسكز‬

‫باغالرز‬

‫باغالر‬

‫باغالرسك‬

‫بولورلر‬
alırlar

alırsınız

bağlarlar

bulur

alırız

bağlarsınız

alır

bağlarız

bağlar

Geniş zamanın olumsuzluk eki –maz, -mez
çokluk şahıslarda ek değişmektedir.

‫دومنزلر‬

‫دوميايز‬

dönmezler

alırsın

alırım

‫باغالرم‬

bağlarsın

bağlarım

‫ ماز مز‬şeklindedir. Ancak birinci teklik ve

‫قريماز‬

duymayız

‫بولورم‬

‫بيلمزسك‬

kırmaz

‫كلمم‬

bilmezsin

gelmem

19. Yüzyıla kadar Osmanlı Türkçesi metinlerinde -ır, -ir ekleri yuvarlak yazılırdı.
‫كلور‬
gelür

‫بيلور‬
bilür

‫آلور‬
alur

Öğrenilen Geçmiş Zaman Ekleri

Öğrenilen geçmiş zaman eki -mış, -miş, -muş, -müş tek şekilli olup daima
yazılır. ek ünlüsü yazılmaz.

‫ مش‬şeklinde
Tablo 4.5

ÖĞRENİLEN GEÇMİŞ ZAMAN EKLERİ
ÇOKLUK

TEKLİK

3.şahıs

2.şahıs

1.şahıs

3.şahıs

2.şahıs

1.şahıs

‫مشلر‬

‫مشسكز‬

‫مشز‬

‫مش‬

‫مشسك‬

‫مشم‬

yürümüşler

yürümüşsünüz

yürümüşüz

‫يورومشز‬

‫يورومشسك يورومش‬
yürümüş

yürümüşsün

‫قريمشلر‬

‫قريمشسكز‬

‫قريمشز‬

‫قريمش‬

‫قريمشسك‬

‫يورومشلر‬

‫يورومشسكز‬

kırmışlar

kırmışsınız

kırmışız

kırmış

kırmışsın

‫يورومشم‬

yürümüşüm

‫قريمشم‬

kırmışım

Öğrenilen geçmiş zamanın olumsuzunda fiil gövdesine kalın ünlülü fiillerde
ünlülü fiillerde

‫ م‬getirilir.

‫كورممشز‬

görmemişiz

‫طورمامشلر‬

durmamışlar

‫ ما‬, ince

52

Osmanlı Türkçesi-I

Şimdiki Zaman Ekleri
Şimdiki zaman eki –ıyor, -iyor, -uyor, -üyor şeklinde olup ünlüyle biten fiillerde
süzle biten fiillerde

‫ى‬

‫يور‬, ün-

‫ ييور‬biçiminde yazılır. Görüldüğü gibi ünsüzle biten fiillere yardım-


harfi getirilmektedir. Ancak bu harf fiil bitişen harflerden biriyle bitiyorsa yazılmaz,
bitişmeyen harflerden biriyle bitişiyorsa yazılır:

‫ر‬Ë}} ‫وير‬

‫ر‬Ë}�‫د و‬

veriyor

düşüyor

Tablo 4.6

ŞİMDİKİ ZAMAN EKLERİ
ÇOKLUK

TEKLİK

3.şahıs

2.şahıs

1.şahıs

3.şahıs

2.şahıs

1.şahıs

‫يورلر‬
‫ييورلر‬
‫آتيورلر‬

‫يورسكز‬
‫ييورسكز‬
‫آتيورسكز‬

‫يورز‬
‫ييورز‬
‫آتيورز‬

‫يور‬
‫ييور‬
‫آتيور‬

‫يورسك‬
‫ييورسك‬
‫آتيورسك‬

‫يورم‬
‫ييورم‬
‫آتيورم‬

atıyorlar

atıyorsunuz

atıyoruz

‫كورييورسكز كورييورلر‬
görüyorlar

‫ديكله يور‬

görüyoruz

görüyor

atıyorum

‫كورييورسك‬
Görüyorsun

‫كورييورم‬

görüyorum

‫ ه‬veya ‫ ا‬harfi de getirilmiş fakat bu uygulama yaygınlaşmamıştır.
(‫يازهيور )يازايور‬

dinleyor

atıyorsun

‫كورييور كورييورز‬

görüyorsunuz

Bazı dönemler ekten önce

atıyor

yazayor

Şimdiki zamanın olumsuzu fiil gövdesine

‫ديكله ميورسكز‬

dinlemiyorsunuz

‫كوله يور‬
güleyor

‫ م‬getirilerek yazılır:

‫سوميورز‬

sevmiyoruz

‫كوله يور‬
geleyor

‫كلميورم‬

gelmiyorum

Gelecek Zaman Ekleri

‫ اجق‬, ince ünlülü fiil tabanlarında ‫ هجك‬şeklinde yazılır. Fiil ünlüyle bittiğinde araya bir ‫ ى‬harfi getirilir.
Gelecek zaman ekleri -acak, -ecek kalın ünlülü fiil tabanlarında

Tablo 4.7

GELECEK ZAMAN EKLERİ
ÇOKLUK

TEKLİK

3.şahıs

2.şahıs

1.şahıs

3.şahıs

2.şahıs

1.şahıs

‫هجكلر‬
‫اجقلر‬

‫هجكسكز‬
‫اجقسكز‬

‫هجكز‬
‫اجغز‬

‫هجك‬
‫اجق‬

‫هجكسك‬
‫اجقسك‬

‫هجكم‬
‫اجغم‬

‫كورهجك‬

‫كوره جكسك‬

‫كوره جكم‬

‫قاالجق‬

‫قالجقسك‬

‫قاالجغم‬

‫كوره جكلر‬
görecekler

‫قاالجقلر‬
kalacaklar

‫كوره جكز كوره جكسكز‬
göreceksiniz

göreceğiz

‫قاالجقسكز‬

‫قاالجغز‬

kalacaksınız

kalacağız

görecek

kalacak

göreceksin

kalacaksın

göreceğim

kalacağım

53

4. Ünite - Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı

Gelecek zamanın olumsuzu için fiil tabanına kalın ünlülü fiillerde
lerde

‫ مه‬getirilmek suretiyle yapılır.
‫دومياياجقلر‬

duymayacaklar

‫دومه يه جكسك‬
dövmeyeceksin

‫ ما‬, ince ünlülü fiil-

‫آملاياجغم‬

almayacağım

Aşağıdaki kelimelerin tabloda belirtilen zamanlarını yazınız.
Geniş
Zaman
3.çoğul şahıs

Öğrenilen Geçmiş Zaman

Şimdiki
Zaman

Gelecek
Zaman

1.çoğul şahıs

2.tekil şahıs

1.tekil şahıs

4

‫كورمك‬
görmek

‫قريمق‬

kırmak

i-mek Fiili

İsimleri yüklemleştiren i-mek fiili eskiden tek başına kullanılırken bugün tek başına kullanılmaz. Metinlerdeki ayrı veya bitişik yazılışını aynen yansıtacak biçimde okumak gerekir.
Şimdiki zaman, görülen geçmiş zaman, öğrenilen geçmiş zaman ve şart çekimleri vardır.
i-mek: Görülen geçmiş zaman

‫خسته يدم‬
hastaydım

‫خسته ايدم‬
hasta idim

i-mek: Öğrenilen geçmiş zaman

‫خسته ميشم‬

hastaymışım

‫خسته اميشم‬
hasta imişim

i-mek: Şart kipi

‫آلريسه م‬

‫آلري ايسه م‬

alırsam
alır isem
i-mek: Şimdiki zaman

‫آتيوردم‬

atıyordum

‫آتيور ايدم‬

atıyor idim

TÜRKÇE ZAMİRLER

Türkçede sıkça kullanılan kelimelerin başında zamirler gelir. Zamirlerin yazılışı kalıplaşmış haldedir.

54
Tablo 4.8

Osmanlı Türkçesi-I
Eşitlik

‫بنجه‬

Vasıta

‫بنمله‬

İlgi

‫بنم‬

Bulunma

‫بنده‬

Ayrılma

Yönelme

‫بندن‬

‫بكا‬

Yükleme

Yalın

‫بىن‬

‫بن‬

bence

benimle

benim

bende

benden

bana

beni

Ben

‫سنجه‬

‫سنكله‬

‫سنك‬

‫سنده‬

‫سندن‬

‫سكا‬

‫سىن‬

‫سن‬

‫اوجنه‬

‫اونكله‬

‫اونك‬

‫اونده‬

‫اوندن‬

‫اوكا‬

‫اوىن‬

‫او‬

sence

onca

‫بزجه‬

seninle

onunla

onun

sende

onda

senden

sana

ondan

ona

seni

Sen

onu

o

bizce

bizimle

bizim

‫بزم‬

‫بزده‬

‫بزدن‬

bizden

bize

‫بزه‬

‫بزى‬
Bizi

Biz

‫سزجه‬

‫سزكله‬

‫سزك‬

‫سزده‬

‫سزدن‬

‫سزه‬

‫سزى‬

‫سز‬

‫اونلرله اونلرجه‬

‫اونلرك‬

‫اونلرده‬

‫اونلردن‬

‫اونلره‬

‫اونلرى‬

‫اونلر‬

sizce

onlarca

‫بزمله‬

senin

sizinle

onlarla

sizin

onların

bizde

sizde

onlarda

sizden

size

onlardan

onlara

‫بز‬

Sizi

Siz

onları

Onlar

‫ك‬

Şahıs zamirlerinde yönelme halinde damaksı n harfi ( ) kullanılmasına dikkat etmek
gerekir. Senin ve onun kelimelerinde de tamlayan eki ñ ile yazılmaktadır.

‫ بو‬bu, ‫ شو‬şu işaret zamirlerinin çekimleri de aşağıdaki tabloda gösterilmiştir.

Tablo 4.9

Eşitlik

‫بوجنه‬

bunca

Vasıta

‫بونكله‬

‫بونك‬

Bulunma

‫بونده‬

Ayrılma

‫بوندن‬

Yönelme

‫بوكا‬

Yükleme

‫بوىن‬

Yalın

‫بو‬

bunun

bunda

bundan

buna

bunu

bu

‫شونك شونكله شوجنه‬

‫شونده‬

‫شوندن‬

‫شوكا‬

‫شوىن‬

‫شو‬

şunca

bununla

İlgi

şununla

şunun

şunda

şundan

OSMANLI TÜRKÇESİNDE ZARFLAR

şuna

şunu

şu

Türkçede sıfat ve fiillerin önünde yer alan zarflar cümle içinde sıfatları ve fiilleri zaman,
yer, miktar, hal vs bakımından nitelerler. Bu yüzden sıfat ve fiillerle beraber bulunurlar ve
onlara bağımlıdırlar. Osmanlı Türkçesinde hem Türkçe kökenli hem de yabancı dillerden
alınmış çok sayıda zarf vardır.
Zarfları şöyle çeşitlere ayırmak mümkündür:
• Nitelik (hal, tarz, vardır) bildirenler
• Nicelik (azlık-çokluk, miktar) bildirenler
• Yer, yön bildirenler
• Zaman bildirenler
• Olumlu-olumsuz karşılık, benimseme, beğenme ve onaylama bildirenler
• Gösterme bildirenler
• Sayı, ölçü, sıklık, seyreklik, yenileme bildirenler
• Sıra bildirenler
• vs.
Sıraladığımız bu çeşitleri çoğaltmak mümkündür. Ancak biz burada Osmanlı tarihi
metinlerinde sık karşılaşılan zarflardan bazılarını listeleyeceğiz.

4. Ünite - Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı

sonra
kanda (nerede)

‫صوكره‬
‫قنده‬

fevka’l- hadd
gey (çok, pek)

‫فوق احلد‬
‫كى‬

nice (nasıl)

‫نيجه‬

niçe (ne kadar)

‫نيچه‬

yavlak
(çok, pek çok)

‫ياوالق‬

aslâ ve kat‘â

‫ا صال و قطعا‬

ba‘de (sonra)

‫بعده‬

iñen (çok, pek)

fi’l- hakîka

‫ىف احلقيقه‬

ale’t- ta‘cîl

‫على التعجيل‬

berren
(kara yoluyla)

acaba

‫عجبا‬

berü / beri

ale’l- acele

‫على العجله‬

ba‘îd (sonra)

bîrûn (dışarı)

‫ايكن‬

‫بعيد‬
‫برﹰا‬

‫ برو‬/ ‫برى‬
‫بريون‬

ale’l- husûs

‫على اخلوصوص‬

her kaçan

âyâ (araba)

‫آيا‬

pîş
(arka, arkada)

ayrık (başka)

‫آيرق‬

akdemce
(daha önce)

babayâne

‫بابايانه‬

akîbinde
(arada sırada)

‫عقيبنده‬

ber-vech-i ta‘cîl
(aceleyle)

‫بر وجه تعجيل‬

boldur, bıldır
(geçen yıl)

‫بولدر‬

bi- aynihi
(ayniyle)

‫بعينه‬

daimâ, dâimen

‫داﺋماﹰ‬

bi’l- iltizâm
(bilerek)

‫باال لتزام‬

‫هر قاچان‬
‫پيش‬

‫اقدجمه‬

der-akab
(gecikmeksizin)

‫در اقب‬

fi‘l-hal
(hemen, o anda)

‫ىف احلال‬

binâen alâ zâlik
(buna göre)

‫بناءﹰعلى ذالك‬

muhibbâne (dostça)

‫حمبانه‬

vakı‘a (gerçi)

‫واقعا‬

sal be-sâl
(yıldan yıla)

‫سال بسال‬

be-ser ü çeşm

‫بسر و چشم‬

ne gûne (ne eşkilde)

‫نه كونه‬

ne makûle
(ne biçim)

‫نه مقوله‬

55

56

Osmanlı Türkçesi-I

TÜRKÇE SAYILAR

Osmanlı Türkçesinde sayı isimleri bugün olduğu gibi bir, iki, üç… şeklindedir. Rakamlar ise Arapların kullandıkları şekillerdir. Bu rakamlar yazının aksine soldan sağa yazılır.
Türkçe sayı isimlerinin imlâsı kalıplaşmış olmakla beraber bazıları bugün söylenildiğinden farklı yazılır.
Sayıları rakam ve yazıyla şema halinde görelim:
Tablo 4.10

sıfır
bir
iki
üç
dört
beş
altı
yedi
sekiz
dokuz
on

‫صفر‬
‫بر‬
‫ايكى‬
‫اوچ‬
‫دورت‬
‫بش‬
‫الىت‬
‫يدى‬
‫سكز‬
‫دوقوز‬
‫اون‬

۰
۱
۲
۳
٤
٥
٦

٧
٨
۹
۱۰

yirmi
otuz
kırk
elli
altmış
yetmiş
seksen
doksan
yüz
bin

‫يكرمى‬
‫وتوز‬۱
‫قرق‬
‫اللى‬
‫آلتمش‬
‫يتمش‬
‫سكسن‬
‫دوقسان‬
‫يوز‬
‫بيك‬

۲۰
۳۰
٤۰
٥۰
٦۰
٧۰
٨۰
٩۰
۱۰۰
۱۰۰۰

4. Ünite - Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı

57

Özet
1

Türkçe ekleri tanımak ve yazmak
Osmanlı alfabesi ile yazılmış Türkçe metinleri doğru
okuyabilmek için Türkçe ekleri, eklerin şahıslara göre
değişimini, yazılışını iyi bilmek gerekir. Eklerin yazılış ve okunuşlarında bugünküne göre farklılıklar vardır. Bugün farklı şekilli olan pek çok ek o dönemde

3

‫اولدى‬

tek şekilli, kalıplaşmış halde yazılırdı (oldu gibi ). Bazı ekler kalınlık incelik uyumuna göre iki şe-

‫برلك‬

‫كتابلق‬

killidir (
birlik
kitaplık gibi). Ekler
sürekli kullanıldıkları için daha seri ve kolay yazım

‫كتابلر‬

maksadıyla yardımcı ünlüleri yazılmaz (
kitaplar gibi). Ancak her ne kadar ünlüler yazılmaz ise

‫بوكونكه‬

de okuyuş bugünkü söyleyişe göredir (
bugünkü gibi).
Bu ünitede çokluk eki, soru eki, isim yapım ekleri, fiil
yapım ekleri, zarf fiil ekleri, sıfat fiil ekleri, bildirme
ekleri, hal ekleri, iyelik ekleri ve zaman ekleri ayrı ayrı
örneklerle bildirilmiştir.
Zaman eklerinden görülen geçmiş zaman, geniş zaman, öğrenilen geçmiş zaman, şimdiki zaman, gelecek
zaman ve imek fiili ekleri ve örnek fiil çekimleri tablolar halinde yazılış ve okunuşlarıyla kaydedilmiştir.
2

Türkçe zamirleri tanımak ve yazmak

‫ بن‬, sen ‫ سن‬, ٥ ‫ او‬, biz
‫بز‬, siz ‫ سز‬, onlar ‫ اونلر‬ve işaret zamirleri bu ‫بو‬,
şu ‫ شو‬hem yalın halde hemde yükleme, yönelme,

Türkçe şahıs zamirleri ben

ayrılma, bulunma, ilgi, vasıta ve eşitlik hallerinde çekimleri yapılarak tablolarla gösterilmiştir.

Türkçe zarfları tanımak ve yazmak
Osmanlı Türkçesinde hem Türkçe kökenli hem de yabancı dillerden alınmış çok sayıda zarf vardır. Türkçede sıfat ve fiillerin önünde yer alan zarflar cümle içinde sıfatları ve fiilleri zaman, yer, miktar, hal, sayı, sıra
vs bakımından nitelerler. Bu yüzden sıfat ve fiillerle
beraber bulunurlar ve onlara bağımlıdırlar.
Birkaç örnek:

‫صوكره‬
kanda (nerede) ‫قنده‬
nice (nasıl) ‫نيجه‬

sonra

4

‫فوق احلد‬
gey (çok, pek) ‫كى‬
iñen (çok, pek) ‫ايكن‬
fevka’l- hadd

Türkçe sayıları tanımak ve yazmak
Osmanlı Türkçesinde rakam olarak Arapların kullandıkları işaretler kullanılmış, ancak isim olarak bugünkü isimlerle anılmışlardır. Rakamlar yazının aksine
soldan sağa yazılır. İmlâları kalıplaşmış olmakla beraber bazıları bugünkü söyleyişten farklı yazılmıştır. Sayıları şöyle sıralayabiliriz:

۰ ‫ صفر‬sıfır, ۱ ‫ بر‬bir, ٢ ‫ايكى‬, iki, ٣ ‫ اوچ‬üç,
٤ ‫ دورت‬dört, ٥ ‫ بش‬beş, ٦ ‫ التى‬altı, ٧ ‫ يدى‬yedi,
۸ ‫ سكز‬sekiz, ۹ ‫ دوقوز‬dokuz, ١٠ ‫ اون‬on, ‫يكرمى‬
٢٠ yirmi, ۳٠ ‫ اوتوز‬otuz, ٤٠ ‫ قرق‬kırk, ٥٠ ‫اللى‬
elli, ٦٠ ‫ التمش‬altmış, ٧۰‫يتمش‬
yetmiş, ٨۰ ‫ سكسن‬seksen, ٩۰ ‫ دوقسان‬doksan,
١٠٠ ‫ يوز‬yüz, ١٠٠٠ ‫ بيك‬bin.

58

Osmanlı Türkçesi-I

Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki kelimerden hangisinin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ ديللر‬diller
‫ دفرتلر‬defterler
‫ اولر‬evler
‫ كويلر‬köyler
‫ ﺁغاچالر‬ağaçlar

2. Aşağıdaki kelimelerin hangisinin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ اوسز‬evsiz
‫ يوزسوز‬yüzsüz
‫ صربسز‬sabırsız
‫ صوسز‬susuz
‫ عقلسز‬akılsız

3. ‘‘sütçü’’ kelimesi aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak
yazılmıştır?
a.
b.
c.
d
e.

‫سوجتى‬
‫سوتچى‬
‫سودچو‬
‫سودجى‬
‫سدجى‬

4. Aşağıdakilerden hangisi isim yapım eki ile yazılmamıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ آننه لك‬annelik
‫ آرامنق‬aranmak
‫ بكچى‬bekçi
‫ دوستجه‬dostça
‫ صربىل‬sabırlı

5. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin yazımı doğrudur?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ باباىي‬babayı
‫ چوجوغو‬çocuğu
‫ سوزو‬sözü
‫كويو‬köyü
‫سودو‬südü

6. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde hal ekinin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ اوده‬evde
‫ اودن‬evden
‫ اوه‬eve
‫كتابه‬kitaba
‫ أوين‬evin

7. Aşağıdaki fiillerin hangisinde görülen geçmiş zaman çekiminin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ بيلدن‬bildik
‫ بيلدم‬bildim
‫ بيلدك‬bildin
‫ بيلدكز‬bildiniz
‫ بيلديلر‬bildiler

8. Aşağıdaki fiillerin hangisinde şimdiki zaman ekinin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫آتيورم‬
‫آليورم‬
‫كوريورم‬
‫كليورم‬
‫صورييورم‬

9. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin anlamı yanlış verilmiştir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ ايكن‬iñen: çok
‫ بعيد‬ba‘îd: uzak
‫ آيا‬âyâ: eyvah!

‫ نيچه‬niçe: ne kadar

‫ آيرق‬ayrık: ayrı

10. Aşağıdaki sayı isimlerinden hangisinin yazımı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ايكى‬
‫آلىت‬
‫سكز‬
‫يرمى‬
‫دورت‬

4. Ünite - Türkçe Ek, Zamir, Zarf ve Sayıların Yazılışı

Okuma Parçası
Gemiciler-Enis Behiç Koryürek
Biz dalgalar, fırtınalar kahramânı yiğitleriz.
Ufuklardan ufuklara haber sorar, gezeriz.
Güneşlerde uyuklayan yamaçları,
Kalbi durgun tarlaları bıraktık.
Gölge veren ağaçları
Sevmiyoruz biz artık.
Sevgilimiz,
Ey deniz!
İşte biz;
Nihâyetsiz
Mâ’îlikler yolcusu!
Rûhumuzun kardeşidir
Güneşlerde parlayan bu yeşil su.
Bayrağımız yeşil sular ateşidir.
Biz bayrağın fedâ’îsi sayısız Türk genciyiz.
Biz hilâle şân arayan korku bilmez gemiciyiz.
Ey vatandan müjdelerle bize kadar gelen rüzgâr!
O sarışın sâhillerde kara gözlü genç kızlar,
Yaz gecesi meh-tâb ile konuşurken,
Doğru söyle, sordular mı bizleri?..
Nasıl cevap verdiği gökten
Gemimizin rehberi,
O vefâ-kâr
Yıldızlar?..
Poyraz var;
Yelken dolar.
Gemi sanki kanatlı!
Enginlerde pembe güneş
Gülümserken bu yolculuk ne tatlı!
Çal sazını kalenderce yiğit kardeş!
Nağmelerin yorulmayan dalgalardan bahtiyâr.
Gönderelim bu âhengi o sevgili yurda kadar...

59

60

Osmanlı Türkçesi-I

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. e
2. b
3. d
4. b
5. a
6. e
7. a
8. c
9. c
10. d

Yanıtınız yanlış ise ‘‘Çokluk Eki’’ konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘İsim Yapım Ekleri’’ konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘İsim Yapım Ekleri’’ konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Fiil Yapım Ekleri’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Hal Ekleri’’ konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Hal Ekleri’’ konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Görülen Geçmiş konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Şimdiki Zaman Ekleri’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Şimdiki Zaman Ekleri’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Türkçe Sayılar Ekleri’’ konusunu
yeniden gözden geçiriniz.

Sıra Sizde 2

‫دوقتورم‬

‫آشچييم‬

‫دوقتورسك‬

‫آشچيسك‬

‫دوقتوردر‬

‫آشچيدر‬

‫دوقتورز‬

‫آشچييز‬

‫دوقتورسكز‬

‫آشچيسكز‬

‫دوقتوردرلر‬

‫آشچيدرلر‬

doktorum

aşçıyım

doktorsun

aşçısın

doktordur

aşçıdır

doktoruz

aşçıyız

doktorsunuz

aşçısınız

doktordurlar

aşçıdırlar

Sıra Sizde 3
Yolun sonu - Osmanlı Türkçesi - dost yüzü
Sözün özü - çocukluk aşkı - kalem erbâbı
Komşunun kızı – çocuğu evden hızla çıkar
Sıra Sizde 4
Geniş
Zaman

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı
Sıra Sizde 1

Öğrenilen
Geçmiş
Zaman

2. çoğul

1. çoğul

şahıs

şahıs

Şimdiki

Gelecek

zaman

Zaman

2. tekil şahıs

1. tekil şahıs

‫كتاب كتابلق كتاجبى كتابلى كتابسز‬

‫كورمك كورهجكم كورييورسك كورمشز كورورلر‬
görürler

görmüşüz

görüyorsun

‫باشسز‬

‫قريارلر‬

‫قريمشز‬

‫قريييورسك‬

kitapsız

başsız

kitaplı

kitaplık

kitap

‫باشلق باشجى باشلى‬

‫باش‬

başlı

kitapçı

başcı

başlık

baş

‫نشانلق نشاجنى نشانلى نشانسز‬
nişansız

nişanlı

nişancı

nişanlık

‫نشان‬

‫يولسز‬

‫يوللى‬

‫يوجلى‬

‫يوللق‬

‫يول‬

yolsuz

yollu

Yolcu

yolluk

kırarlar

kırmışız

kırıyorsun

göreceğim

‫قرياجغم‬

kıracağım

görmek

‫قريمق‬

kırmak

nişan

yol

Yararlanılan Kaynaklar
Aksoyak, İ. Hakkı (2009). Osmanlı Türkçesi Okuma Kitabı.
Ankara: Grafiker Yayınları.
Develi, Hayati (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1. İstanbul: Kesit Yayınları.
Tulum, Mertal (2009). Osmanlı Türkçesine Giriş. Eskişehir:
Anadolu Üniversitesi Yayınları.
Timurtaş, Faruk K. (1986). Osmanlı Türkçesine Giriş. (8.
Baskı) İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi
Yayınları.

5

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Amaçlarımız




Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Arapça ve Farsça kelimelerde yer alan ünlü ve ünsüzleri tanıyacak,
Türkçede ses karşılığı bulunmayan harfleri tanıyacak, bunların Türkçede hangi
seslerle karşılandıklarını belirleyebilecek,
Türkçede yer alan Arapça ve Farsça kelimeleri Türkçeden ayırabilecek,
Ay adları, haftanın günleri ve rakamlarını tanıyabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar
• Arapça ve Farsça ünlüler
• Arapça ve Farsça ünsüzler
• Ayın
• Hemze

• Vâv-ı ma‘dûle
• Ay adları
• Haftanın günleri
• Rakamlar

İçindekiler

Osmanlı Türkçesi-I

Arapça ve Farsça Kelimelerde
Ünlüler ve Yazılışları

• GİRİŞ
• ARAPÇA VE FARSÇA KELİMELERDE
ÜNLÜLER VE YAZILIŞLARI
• TÜRKÇEDE SES KARŞILIĞI
BULUNMAYAN HARFLER
• ARAPÇA VE FARSÇA KELİMELERİN
TANINMASI
• AY ADLARI
• HAFTANIN GÜNLERİ
• SAYILAR
• ARAPÇA VE FARSÇA KELİMELERDE
ÜNSÜZLER

Arapça ve Farsça Kelimelerde
Ünlüler ve Yazılışları
GİRİŞ

Bundan önceki ünitelerde Osmanlı Türkçesi alfabesini, Türkçe ünlü ve ünsüzlerin yazılışlarını; Türkçe isimlerin, fiillerin ve eklerin yazılışlarını; kiplerin yazılışlarını; edat, zamir
ve zarfların yazılışlarını görmüştük. Ayrıca Arapça ve Farsça kelimelerin yapılarına da temas etmiştik. Özetle bundan önceki ünitelerde Türkçe kelimelerin yapısı üzerinde durulmuştu. Bu ünitede ise Arapça ve Farsça kelimelerin yapısı üzerinde ayrıntılı bir şekilde durulacaktır. Arapça ve Farsça kelimlerde ünlü ve ünsüzlerin hususiyetleri tanıtılacak ve yazılışları anlatılacaktır. Böylece Osmanlı Türkçesindeki Arapça unsurların ve ikinci dönem
kitabında yer alan Farsça unsurların tanıtımına geçmeden önce bu dillerin kelime yapılarıyla ilgili ön bilgilendirme yapılmış olacaktır. İlâve olarak ay adları haftanın günleri ve
Arapça rakamlar bu ünitede tanıtılacaktır.

ARAPÇA VE FARSÇA KELİMELERDE ÜNLÜLER VE YAZILIŞLARI

‫اوﻩى‬

Türkçenin sekiz ünlüsüne karşılık Arapça ve Farsçada dört harf (
) ve hareke işaretleri kullanılır. Bu harflerden üçü aynı zamanda ünsüz olarak da görev yapar.

‫و‬

‫ﻩ‬

‫ى‬

( : vav, : he : ye )
Arapça ve Farsça kelimelerde ünlülerin uzun ve kısa halleri vardır. Kısa ünlüler yazılmaz, yani bir harfle gösterilmez, ancak bazen kelimelerin yanlış okunmasını önlemek için
hareke kullanılmıştır ( Harekeler birinci ünitede işlenmiştir). Arapça ve Farsçadan gelme kelimelerde yer alan uzun ünlüleri göstermek için harf üzerine şapka konur. (â, û, î )
Arapça ve Farsçadaki uzun ünlüler birer harfle gösterilir.

‫ا‬
û uzun ünlüsü ‫ و‬vav harfiyle,
î uzun ünlüsü ‫ ى‬ye harfiyle gösterilir.
â uzun ünlüsü elif harfiyle,

Uzun ünlülerin Arapça ve Farsça kelimelerde kelime başında, ortasında ve sonunda
yazılışlarını örneklerle gösterelim:
Kelime başında medli elif â okunur:

‫آكف‬
âkif

‫آمر‬

âmir

‫آل عثمان‬

âl-i Osman

64

Osmanlı Türkçesi-I

elif kelime başında medsiz olursa e veya a okunur:

‫امحق‬

‫اصال‬

ahmak
asla
Kelime içinde ve sonunda elif â okunur:

‫حاال‬

‫اغيار‬

hâlâ

ağyâr

‫آهو‬

câdû

‫الف‬

‫واىل‬

‫فاتح‬

elif

vâli

Kelime başında vav dâimâ ünsüz görevdedir. (
nunda vav, ünlü görevinde ise û okunur:

‫جادو‬

‫اكرم‬

ekrem

fâtih

‫ ولد‬veled gibi ). Kelime içinde ve so‫بوسه‬

âhû

‫جسور‬

bûse

Kelime başındaki u ünlüsü ötreli elif ile gösterilir (

‫ى‬

cesûr

‫ أصول‬usûl gibi ).
‫يوم‬

Kelime başında ye ( ) dâimâ ünsüz görevdedir (
yevm gibi ).
Kelime başındaki uzun î sesi için elif + ye birlikte kullanılır:

‫ايقاظ‬

‫اجياد‬

‫ايضاح‬

‫اميان‬

îkâz
îcâd
îzâh
Kelime içinde ve sonunda ye ünlü görevinde uzun î okunur:

‫قاضى‬
kâdî

‫عاصى‬

‫علمى‬

âsî

‫ماىل‬

ilmî

mâlî

îmân

‫مجيل‬

‫اسري‬

cemîl

esir

Aşağıdaki kelimeleri okuyunuz.

1

‫جهال‬
‫مشس‬
XÒ*¦
‫ندامت‬

‫بلبل‬
‫سليمان‬
‫متاركه‬
‫جنيب‬

‫سياست‬
‫سلطان‬
‫مسلمان‬
dÒJAÔ

‫اسالم‬
‫جسارت‬
‫جمادله‬
XÒL£

Arapça ve Farsça kelimelerde kısa ünlülerin harfle gösterilmediği, lüzumu halinde hareke ile
gösterildiği daha önce belirtilmişti. Ancak istisna olarak kelime başındaki e’nin ve kısa a’nın
elif ( ) ile, kelime sonundaki e’nin güzel ( ile gösterildiğini hatırlatalım.

‫ا‬

‫ه‬

‫چشمه‬
çeşme

‫بيهودﻩ‬

beyhûde

‫ابد‬

ebed

‫امر‬

emr

TÜRKÇEDE SES KARŞILIĞI BULUNMAYAN HARFLER

Arapça ve Farsça kelimelerde bulunduğu halde Türkçede karşılığı bulunmayan sesler vardır.
Bu sesler Türkçeye geçmiş Arapça ve Farsça bazı kelimelerde bulunduğu için Osmanlı alfabesinde harf olarak yer alırlar. Bu harfler Türkçedeki en yakın sese uydurularak okunurlar.
Türkçede ses karşılığı bulunmayan harfleri sırasıyla tanıtalım:
hemze harfi ‘‘Ayn ve hemze’’ başlığı altında bir sonraki konuda ayrıca işlenmiştir.

‫ء‬

5. Ünite - Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları

‫ ث‬peltek se harfi Arapça kelimelerde bulunur. Türkçede ‘‘se’’ olarak okunur:
‫مرياث‬

‫اكثر‬

‫عثمان‬

‫ثواب‬

‫خامن‬

‫خان‬

mirâs
ekser
osmân
sevâb
ha, hı, he harflerinin Türkçe’deki karşılığı h’dir. Arapça ve Farsçaya özgü olan
bu harfler birkaç Türkçe kelimede de tarihi süreç içinde kullanılmıştır:

‫ح‬

‫خ‬

‫ﻩ‬

‫دخى‬

‫يوخ‬

‫ذكر‬

‫مذهب‬

‫ذات‬

‫ذوق‬

‫ضربه‬

‫قاضى‬

‫ضابت‬

‫حضور‬

dahı
yoh
zel harfi normal z gibi okunur:

‫ذ‬

hanım

han

zikr
mezhep
zat
zevk
dat harfi Arapça kelimelerde bulunur. Türkçe’de bulunmayan bu harf Türkçe’de z
ile nadiren de d ile karşılanır.

‫ض‬

darbe
kâdı
zâbit
huzûr
Not: Bu kelimelerdeki z seslerinin hangi harfle yazılacağı ezberlenerek öğrenilir.

‫ ط‬tı harfi kalındır ve bazı Türkçe kalın ünlülü kelimelerin başında da kullanılır.
‫خطاط‬
‫ظ‬

‫مطابقت‬

‫طاغ‬

‫طاش‬

hattât
mutâbakat
tağ
taş
zı harfi Arapça kelimelerde normal z sesiyle karşılanır.

‫حافظ‬

‫مظلوم‬

hâfız

‫ظرف‬

mazlûm

‫طبق‬

tabak

‫نظر‬

zarf

nazar

Not: Bu harf kalın sesli olması sebebiyle kimi kalın sıradan kelimede

‫ظور‬

‫ ز‬yerine kulla-

nılmıştır (
zor gibi ).
ayn harfi ‘‘Ayn ve hemze’’ başlığı altında bir sonraki konu olarak ayrıca işlenmiştir.

‫ع‬

Ayın ve Hemze
Ayın

‫ ع‬ve hemze ‫ ء‬harfleri Arapça’ya özgüdür. Farsça ve Türkçe kökenli kelimelerde bulunmaz.

Ayın

‫ ع‬Harfi

Ayın harfi yabancılarca çıkarılması çok zor bir sese sahiptir. Bir boğaz ünsüzüdür. Bu yüzden Türkçe’de günlük konuşma dilinde hiç yoktur.
Ayn harfi kelime ve hece başında bir ünlü ses olarak okunur,

‫شعور‬

‫شعر‬

‫عمر‬

‫علم‬

‫عشق‬

şuûr
şiir
ömr
ilm
Hece sonunda düşer, ünlüye uzun ses değeri kazandırır:

‫كعبه‬

aşk

‫رعنا‬

Kâbe
rânâ
Hece sonunda bazen hemze gibi kesme işareti ile gösterilir. Hemzeden ayırt etmek için
kuyruğu sağa bakan kesme işareti tercih edilir.

65

66

Osmanlı Türkçesi-I

‫معراج‬

‫معبد‬

‫معدن‬

‫معلوم‬

Mi‘râc
ma‘bed
ma‘den
Ünlüsü uzun olan kapalı hecenin sonunda düşer:

‫تابع‬

ma‘lûm

‫وداع‬

tâbi

‫مساع‬

vedâ

semâ

‫ء‬

Hemze Harfi
Hemze, kelime başında elif harfinin üstüne veya altına konur, ancak umumiyetle bu hemzeleri göstermeye gerek görülmemiştir.

‫أ مت‬

‫أجرت‬

‫ﺇذن‬

‫أمل‬

ümmet
ücret
izn
elem
Kelime içinde hemze bir diş üzerine, kelime sonunda ise tek başına yazılır. Latin harfleriyle hemze kesme işaretiyle gösterilir.

‫روٴيا‬

‫شىٴ‬

‫شفاٴ‬

‫مسﺌله‬

‫يأس‬

rü’yâ
şey’
şifâ’
mes’ele
ye’s
Hemzeler Türkçe’de kelime sonunda okunmaz. Günümüzde kelime içindeki ve sonundaki hemzeler artık gösterilmemektedir. İlmî çalışmalarda kelimenin orijinal imlâsını
yansıtmak için kesme işareti konur.

‫شىٴ‬

‫جوز‬

şey’

2

‫شفاٴ‬

cüz’

şifâ’

Aşağıdaki ilk iki sıra kelimeleri okuyunuz, son iki sırayı yazınız.

‫عثمانلى‬
‫شىء‬

‫بعضى‬
‫جزء‬

‫صنعت‬

‫دفعه‬

‫هيﺌت‬

‫نشﺌه‬

ma‘den

mu‘allim

ırk

acem

ümmet

eczâ

mes’ele

ye’s

ARAPÇA VE FARSÇA KELİMELERİN TANINMASI

Türklerin müslüman oluşundan itibaren Arap ve Fars dilleriyle ilişkisi vardır. Onlardan birçok
kelime Türkçe’ye geçmiştir. Arapça’dan umumiyetle dinî konular, Farsça’dan ise edebî konular
başta olmak üzere hayatın her alanından çok sayıda kelime dilimize girmiştir. Bu kelimeleri tanımak Arap harfleriyle yazılmış kelimeleri doğru bir şekilde okumak ve yazmak için gereklidir.
Arapça ve Farsça kelimeleri Türkçeden ayırt etmek için aşğıdaki hususlara dikkat etmek gerekir:

‫ ع ظ ض ح ت‬harflerinin yer aldığı kelimeler

Yalnızca Arap Alfabesinde bulunan
Arapça’dır.
İçinde veya sonunda hemze olan kelime Arapça’dır.

‫ ژ‬je harfi bulunan kelimeler Farsça’dır.
‫ ذ‬ve ‫ خ‬harfleri Arapça ve Farsça kelimelerde bulunur.

67

5. Ünite - Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları

‫ژ‬

‫خ‬

Batı dillerinden Türkçeye geçen bazı kelimelerde je harfi bulunur. ha harfi ile yazılan
bazı Türkçe kelimeler de vardır (
han gibi).
Türkçe kelime başlarında birkaç istisna dışında c, f, h, j, l, m, n, p, r, ş, z harfleri bulunmaz.
Türkçe kelimeler büyük ünlü uyumuna uyar.

‫خان‬

AY ADLARI

Osmanlı Devletinde İslâm dünyasında yaygın olan hicri-kameri takvim kullanılıyordu. Ayın hareketlerini esas alarak düzenlenen bu takvimde, Hz. Peygamberin Mekke’den
Medine’ye hicreti başlangıç olarak alınır. Bir yıl 355 gündür. Bu sebeble Hicri aylarla Kameri aylar örtüşmezler. Yani Ocağın karşılığı Muharrem değildir. Takvimde ay adları
Arapçadır. Resmi yazışmalarda ay adlarının kısaltmaları tercih edilirdi.
Ay adlarını tablo halinde görelim:
TÜRKÇE AYLAR
Ay adı

‫اوجاق‬
‫شباط‬
‫مارت‬
‫نيسان‬
‫مايس‬
‫خزيران‬
‫متوز‬
‫آغستس‬
‫ايلول‬
‫أكيم‬
‫قاسم‬
‫آرالق‬

Yazılışı
Ocak
Şubat
Mart
Nisan
Mayıs
Haziran
Temmuz
Ağustos
Eylül
Ekim
Kasım
Aralık

Tablo 5.1

ARAPÇA AYLAR
Ay adı

‫حمرم‬
‫صفر‬
‫ربيع االول‬
‫ربيع اآلخرﻩ‬
‫مجادى االوىل‬
‫مجادى اآلخرﻩ‬
‫رجب‬
‫شعبان‬
‫رمضان‬
‫شوال‬
‫ذى القعدﻩ‬
‫ذى احلجه‬

Yazılışı
Muharrem
Safer
Rebî‘ü’l-evvel
Rebî‘ü’l-âhire
Cumâde’l-ûla
Cumâde’l-âhire
Receb
Şa‘bân
Ramazân
Şevvâl
Zi’l-ka‘de
Zi’l-hicce

Kısaltma

‫م‬
‫ص‬
‫را‬
‫ر‬
‫جا‬
‫ج‬
‫ب‬
‫ش‬
‫ن‬
‫ل‬
‫ذا‬
‫ذ‬

Arapça’da ayın ilk günü, son günü ve her on günü farklı isimlerle anılır. Osmanlı Türkçesinde de bu isimler kullanılmıştır.

‫ غرﻩ‬gurre
Ayın son günü: ‫ سلخ‬selh
Ayın ilk on günü (1-10) : ‫ اواﺋل‬evâ’il
Ayın ikinci on günü (11-20) : ‫ اواسط‬evâsıt
Ayın son on günü (21-30) : ‫ اواخر‬evâhir
Ayın ilk günü:

Yeniçerilere verilen maaşlar (ulûfeler) üç ayda bir verilirdi. Her üç aylık gurubun, ayların kısaltmalarından oluşan bir ismi vardır. Yazışmalarda bu kısaltmalar kullanılırdı.

68

Osmanlı Türkçesi-I

‫ مصر‬masar
Rebî’ülâhir - Cumâdelûlâ – Cumâdelâhir : ‫ رجج‬recec
Recep – Şa‘bân – Ramazân : ‫ رشن‬reşen
Şevval – Zilka‘de – Zilhicce : ‫ لذذ‬lezez
Muharrem - Safer - Rebî’ülevvel :

HAFTANIN GÜNLERİ

Osmanlı Türkçesi’nde hâlen geçerli olan gün isimleri kullanılıyordu. Gün isimlerine dikkat edildiğinde Farsça’nın önemli bir etkisinin olduğu hemen anlaşılacaktır. Bu yüzden
aşağıdaki tabloda Türkçe ve Arapça’nın yanında Farsça gün isimleri de verilmiştir.
Tablo 5.2

TÜRKÇE

ARAPÇA

FARSÇA

Günler

‫ ايام‬Eyyâm
el- Ahad
‫االحد‬
el- İsneyn
‫االثنني‬
‫الثالثاء‬
es- Sülâsâ
el- Erba‘a
‫االربعه‬
el- Hamîs
‫اخلميس‬
el- Cum‘a
‫اجلمعه‬
es- Sebt
‫السبت‬

‫ روها‬Rûzhâ
Yekşenbe
‫يكشنبه‬
Düşenbe
‫دوشنبه‬
‫سه شنبه‬
Seşenbe
Çehârşenbe
‫چهار شنبه‬
Pençşenbe
‫پنجشنبه‬
Cum‘a
‫مجعه‬
Şenbe
‫شنبه‬

‫پازار‬
‫پازارايرتسى‬
‫صاىل‬
‫چارشانبا‬
‫پرشنبه‬
‫مجعه‬
‫مجعه ايرتسى‬

Pazar
Pazartesi
Salı
Çarşamba
Perşembe
Cum‘a
Cumartesi

Cum‘a gününün her üç dilde de aynı olduğuna dikkat edelim. Farsça şenbe, gün anlamındadır.

SAYILAR

Tablo 5.3

Rakamlar
Yeni-Eski
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10

١
٢
٣
٤
٥
٦
٧
٨
٩
١٠

Arapça

bý«Ë
‫اثنني‬
‫ثالثه‬
‫اربعه‬
‫مخسه‬
‫سته‬
‫سبعه‬
‫مثانيه‬
‫تسعه‬
(‫عشر )ﻩ‬

vâhid
isneyn
selâse
erba‘a
hamse
sitte
seb‘a
semâniye
tis‘a
‘aşer(e)

‫يك‬
‫دو‬
‫سه‬
‫چهار‬
‫پنج‬
‫شش‬
‫هفت‬
‫هشت‬
‫نه‬
‫دﻩ‬

SAYILAR
Farsça
yek

se
çehâr
penç
şeş
heft
heşt
nüh
deh

Sıra Sayıları

‫حادى‬
‫ثاىن‬
‫ثالث‬
‫رابع‬
‫خامس‬
‫سادس‬
‫سابع‬
‫ثامن‬
‫تاسع‬
‫عاشر‬

hâdî
(birinci)
sânî (ikinci)
sâlis
râbi‘
hâmis
sâdis
sâbi‘
sâmin
tâsi‘
‘âşir

69

5. Ünite - Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları

‫أحدعشر‬

١١
١٢
١٣
١٤
١٥
١٦
١٧
١٨
١٩
٢٠
٣٠

‫مخسه عشر‬
‫سته عشر‬
‫سبعه عشر‬
‫مثانيه عشر‬
‫تسعه عشر‬
‫عشرين‬
‫ثالثني‬

40

٤٠

‫اربعني‬

50

٥٠
٦٠
٧٠
٨٠
٩٠
١٠٠
١٠٠٠

‫مخسني‬
‫ستني‬
‫سبعني‬
‫مثانني‬
‫تسعني‬
‫ماﺋه‬
‫الف‬

11
12
13
14
15
16
17
18
19
20
30

60
70
80
90
100
1000

‫اثناعشر‬
‫ثالثه عشر‬

ehad ‘aşere

‫يازدﻩ‬

yâzdeh

isnâ ‘aşere

‫دوازدﻩ‬

devâzdeh

selâse
‘aşere
erba‘a
‘aşere
hamse
‘aşere

‫اربعه عشر‬

‫سيزدﻩ‬
‫چهاردﻩ‬

sitte ‘aşere
seb‘a ‘aşere
semâniye
‘aşare
tis‘a ‘aşere
‘ışrîn
selâsîn
erba‘în
hamsîn
sittîn
seb‘în
semâîn
tis‘în
mi’e
elf

‫پنزدﻩ‬
‫شازدﻩ‬
‫هفتدﻩ‬
‫هژدﻩ‬
‫نوازدﻩ‬
‫بيست‬
‫سى‬
‫چل‬
‫چهل‬
‫پنجاﻩ‬
‫شصت‬
‫هفتاد‬
‫هشتاد‬
‫نود‬
‫صد‬
‫هزار‬

sizdeh
çehârdeh
panzdeh
şâzdeh
haftdeh
hejdeh
nevâzdeh
bîst

‫حادى عشر‬
‫ثاىن عشر‬
‫ثالث عشر‬
‫رابع عشر‬
‫خامس عشر‬
‫سادس عشر‬
‫سابع عشر‬
‫ثامن عشر‬
‫تاسع عشر‬
‫العشرون‬


çihil - çil
pencâh
şast
heftâd
heştâd
neved
sad
hezâr

Rakamlarla ilgili şu hususlara dikkat edilmelidir:

‫ يلرمى‬yirmi kelimesinin özel bir imlâsı vardır.
‫ ماﺋه‬mi’e (yüz) kelimesinin özel bir imlâsı vardır.


• Rakamlara dikkat edilirse Arap ve Avrupalıların kullandıkları rakamlardan bir ve
dokuzun birbirine benzediği görülecektir.

٢ ve altı ٦ birbirine karıştırılır. İki sağa altı sola bakar.
Yedi ٧ ve sekiz ٨ aynı işaretin yönleri zıt halleridir. Yedi rakamı bugünkü alfabe-

• İki

mizde yer alan v harfine, sekiz ise onun ters dönmüş hâline benzer.
Son döneme ait bazı belgelerde ve kitaplarda iki ve üç için kullanılan işaretler bir-

۳

٢

birinin yerine yazılmıştır. İki için , üç için işareti kullanılmıştır. Böyle metinlere dikkat etmek gerekir.
• Toplu rakamlar yazılırken önce onlar, sonra yüzler, sonra birler şeklinde sıralanarak yazılırlar ve araları

‫ و‬vav harfiyle birleştirilirler.

hâdî ‘aşer
sâniye ‘aşer
sâlise ‘aşer
râbi‘a ‘aşere
hâmise ‘aşer
sâdise ‘aşere
sâbi‘a ‘aşere
sâmine
‘aşere
tâsi‘a ‘aşere
el-‘işrûne

70

Osmanlı Türkçesi-I

Örnekler
Tablo 5.4

1105

١١٠٥

1208

١٢٠٨

1118

١١١٨

‫مخسه و ماﺋه و الف‬

Hamse ve mie ve elf

‫مثانيه و ماﺋتني و الف‬

semâniye ve mi’e ve teyn ve elf

‫مثانيه و عشر و ماﺋه و الف‬

Semâniye ve aşara mi’e ve elf

ARAPÇA VE FARSÇADA ÜNSÜZLER
Osmanlı Türkçesinde Arapça ve Farsçadan alınma kelimelerde Türkçe ünsüzlerle uyuşmayan ünsüzler de vardır. Dolayısıyla bu dillerden alınma kelimeleri doğru okuyabilmek
için o dillerin ünsüzlerinin de bilinmesi gerekir. Daha önceki üntelerde de temas edildildiği üzere Arapça ve Farsça kelimelerde ünsüzlerin kalın ve ince şekilleri vardır.
Kalın ünsüzler:

‫ح‬

ha

‫خ‬

‫ص‬

sad

‫ض‬

‫ظ‬

‫ط‬

dad

‫ع‬

‫غ‬

ayın

‫ق‬

gayn

kaf

İnce ünsüzler:

‫ب‬

‫ت‬

‫ث‬

‫ش‬

‫ف‬

‫ك‬

be

te

‫ج‬

se

‫چ‬

cim

çim

‫گ‬

‫ل‬

‫د‬

‫ذ‬

dal

‫ر‬

zel

‫م‬

‫ز‬

‫ن‬

ze

‫و‬

‫ه‬

‫س‬

sin

‫ى‬

şın
fe
kef
gef
lam
mim
nun
vav
he
ye
Arapça ve Farsçadaki bu kalın ve ince ünsüzler, ünlülerin kalın ve inceliklerini de belirlerler. Ayrıca kalın ünsüzler Türkçe kelimelerde kalın sırayı göstermek üzere de kullanılırlar.
Osmanlı Türkçesinde yer alan ünsüzlerin bir kısmı üç dilde de ortaktır. Bir kısmı
Arapçaya özgü bir kısmı da Farsçaya özgüdür.
Arapçaya özgü ünsüzleri şöyle sıralayabiliriz:

‫ء‬

hemze

‫ث‬
se

‫ذ‬

zel

‫ح‬

ha

‫ص‬

sad

‫ض‬

dad

‫ط‬

‫ظ‬

‫ع‬

ayın

Bu harfler hakkında ileriki sayfalarda ‘‘Türkçede Ses Karşılığı Bulunmayan Harfler’’
başlığı altında geniş bilgi verilecektir.
Farsçaya özgü ünsüzlere gelince, Farslar Arap alfabesini kullanmaya başladıklarında
harflerde dört değişiklik yapmışlardır. Bunlar
lece Fars alfabesi 32 harfe yükselmiştir.

‫ پ‬pe, ‫ ج‬cim, ‫ ژ‬je, ‫ گ‬gef harfleridir. Böy-

‫ پ‬pe, ‫ ب‬be’ye iki nokta ilave edilerek,
‫ چ‬çim, ‫ ج‬cim’e iki nokta ilave edilerek,
‫ ژ‬je, ‫ ز‬ze’ye iki nokta ilave edilerek elde edilmiştir.
‫ گ‬gef, ‫ ک‬kef ’in üzerine ‘‘keşîde’’ denilen çizgi ilavesiyle oluşturulmuştur.

Farsçaya mahsus olan bu seslerden p, ç ve g bulunduğu için Türkler tarafından alınmış
kullanılmıştır. Je harfi ise Türkçeye geçen Farsça kelimelerle sınırlı kalmıştır. Daha sonra
Batıdan gelen bazı kelimelerde de bu harfe rastlanmaktadır.

71

5. Ünite - Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları

Yukarıdaki dört harfe ilâve olarak Fars alfabesinde farklı hususiyetleri olan

‫ ذ‬zel, ‫ خ‬hı

‫ و‬vav harflerini de tanıtmalıyız.
‫ ذ‬Fars dilinde çok az kelimede görülen bu harf dilimize geçen bazı kelimelerde de yaşamaktadır. ‫ ذ‬harfi XV. yüzyıla kadar uzun ya da kısa ünlüden sonraki dal yerine kullanılmış,
daha sonra kullanılmaz olmuştur. Dilimizde yaşayan ‫ حذمت‬hizmet kelimesi örnektir.
‫ خ‬Farsçaya ve Arapçaya özgü seslerdendir. Türkçeye de çok yabancı değildir. Bogazlı
tonsuz bir art damak sesidir. ‫ خوف‬Havf (korku), ‫ خر‬har (eşek), ‫ خوب‬hûb (güzel) gibi .
ve

Bu harfin Farsçaya özgü dudakların yuvarlaklaştırılmasıyla çıkarılan bir sesi daha vardır.
Bu sesi gösterebilmek için

‫ خ‬harfinin önüne bir ‫( و‬vav) konur. ‫ خواب‬hˇâb (uyku),

‫ خوان‬hˇân (sofra), ‫ خواجه‬hˇâce (hoca, beyefendi) gibi.Yazıldığı halde ünlü veya ünsüz
bir sesi göstermediği için vâv-ı ma’dûle adıyla anılmıştır.

Farsçaya özgü çift dudak v’si (w)’dir. Türkçede bildik v ile söylenmiştir.
(avaz) gibi.

‫آواز‬

âwâz

Aşağıdaki kelimelerin hangi dilden olduklarını tespit ediniz ve sebebini söyleyiniz.

‫عدد‬
aded

‫يأس‬
ye’s

‫كاتب‬
kâtip

‫ژاله‬
jâle

3

72

Osmanlı Türkçesi-I

Özet
1

Arapça ve farsça kelimelerde yer alan ünlü ve ünsüzleri
tanıyabilmek
Türkçenin sekiz ünlüsüne karşılık Arapça ve Farsçada

3

‫ ) ا و ﻩ ى‬ve hareke işaretleri vardır. Bunlardan üçü ( ‫ ) ا و ى‬ünsüz olarak da görev yapar. Bu

dört ünlü (

dillerde Türkçeden farklı olarak ünsüzlerin uzun ve
kısa halleri vardır. Uzun ünlülüler harfle gösterildiği
halde kısaları gösterilmez. Kısa ünlüler için Kur’an-ı
Kerimde olduğu gibi gerektiğinde hareke kullanılır.
Uzun ünlülüler şunlardır:
â uzun ünlüsü
gibi
û uzun ünlüsü
gibi

‫جميل‬

Arapçaya özgü ünsüzler :

‫ ح‬ha, ‫ ص‬sad ‫ ض‬dat,
dir.

Farsçaya özgü ünsüzler :

2

lime bulunduğunu unutmayalım.
Türkçe kelimelerin başlarında istisnalar dışında c, f, h,
j, l, m, n, p, r, ş, z harfleri bulunmaz.

‫ و‬vav harfiyle gösterilir : ‫ بوسه‬bûse

‫ى‬

ze,

‫ ع ظ ح ث‬harflerinin yer aldığı kelimeler Arapçadır.
‫ ژ‬harfinin bulunduğu kelimeler Farsçadır.
‫ ذ‬ve ‫ خ‬harfleri Arapça ve Farsça kelimelerde bulunur.
‫ خ‬ile yazılan ( ‫ خان‬han gibi ) az da olsa Türkçe ke-

‫ ا‬elif harfiyle gösterilir : ‫ والى‬vâli

î uzun ünlüsü ye harfiyle gösterilir :
cemîl
gibi
Arapça ve Farsça kelimelerde ünsüzlerin kalın ve ince
şekilleri vardır.
Kalın ünsüzler
İnce ünsüzler
Kalın ve ince ünsüzler ünlülerin kalın ve incelerini de
belirler.

‫ ء‬hemze, ‫ ث‬peltek se, ‫ ذ‬zel,

‫ ط‬tı, ‫ ظ‬zı, ‫ ع‬ayn harfleri-

‫ پ‬pe, ‫ چ‬çe, ‫ ژ‬je, ‫ گ‬gef, ‫ز‬

‫ خ‬hı, ‫ و‬vav (w) harfleridir.

Türkçede ses karşılığı bulunmayan harfleri
tanıyabilmek, bunların türkçede hangi seslerle
karşılandıklarını belirleyebilmek

Türkçede yer alan arapça ve farsça kelimeleri türkçeden
ayırabilmek
Arapça ve Farça’dan dilimize geçmiş olan kelimelerin Türkçede olmayan bazı farklı hususiyetleri vardır.
Onları doğru okuyup doğru anlamak için kelimenin
Arapça ya da Farsça olduğunu anlamak gerekir.
Bunun için şu hususlara dikkat etmeliyiz:

4

Ay adları, haftanın günleri ve rakamları tanıyabilmek
Ayın hareketleri hesaplanarak düzenlenen hîcrîkameri takvim İslâm dünyasında olduğu gibi Osmanlı Devletinde de kullanılıyordu. Hz. Peygamberin Mekke’den Medine’ye hicreti bu takvimin başlangıcı olarak kabul edilir.
Ay adlarını şöyle tablo halinde sıralayabiliriz.
Ay adı
Muharrem
Safer
Rebî’ü’l- evvel
Rebî’ü’l-âhire
Cumâde’l-ûla

Arapça ve Farsçadan Türkçeye geçmiş bazı kelimeler-

Cumâde’l-âhire

de bulunduğu halde Türkçede karşılığı olmayan ses-

Receb

ler vardır.

Şa‘bân

‫ ء‬hemze, ‫ ث‬peltek se, ‫ ح‬ha, ‫ خ‬hı, ‫ ﻩ‬güzel

‫ ض ذ‬dat, ‫ ط‬tı, ‫ ظ‬zı, ‫ ع‬ayn harfleri bunlar-

he, zel,

dandır. Bunlar Türkçedeki en yakın sese uydurularak
okunurlar.

Ramazân
Şevvâl

Peltek se Türkçede ‘‘s’’ ile, ha + hı + güzel he harfleri

Zi’l-ka‘de

‘‘h’’ ile, zel harfi ‘‘z’’ ile, dat harfi ‘‘z’’ ve ‘‘d’’ ile, tı har-

Zi’l-hicce

fi ‘‘t’’ ile, zı harfi ‘‘z’’ ile karşılanır. Ayın ve hemze harfi
Arapçaya özgü olup okunuşlarına özel bir önem vermek gerekir.

Yazılışı

‫حمرم‬
‫صفر‬
‫ربيع االول‬
‫ربيع اآلخرﻩ‬
‫مجادى االوىل‬
‫مجادى اآلخرﻩ‬
‫رجب‬
‫شعبان‬
‫رمضان‬
‫شوﹼال‬
‫ذى القعدﻩ‬
‫ذى احلجه‬

Kısaltma

‫م‬
‫ص‬
‫را‬
‫ر‬
‫جا‬
‫ج‬
‫ب‬
‫ش‬
‫ن‬
‫ل‬
‫ذا‬
‫ذ‬

5. Ünite - Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları

Bazı gün ve takvim aralıklarıyla ilgili kullanılan kalıp
ifadeler vardır.

‫ غرﹼﻩ‬gurre
Ayın son günü: ‫ سلخ‬selh
Ayın ilk on günü (1-10) : ‫ اواﺋل‬evâ’il
Ayın ikinci on günü (11-20) : ‫ اواسط‬evâsıt
Ayın son on günü (21-30) : ‫ اواخر‬evâhir
Ayın ilk günü:

Haftanın Günleri
Osmanlı Türkçesinde günümüzde de geçerli olan gün
isimleri kullanılıyordu.
Haftanın günlerini şöyle sıralayabiliriz:
TÜRKÇE
Günler

‫پازار‬

Pazar

‫پازارايرتسى‬

Pazartesi

‫صاىل‬

Salı

‫چارشانبا‬

Çarşamba

‫پرشنبه‬
‫مجعه‬
‫مجعه ايرتسى‬

Perşembe
Cum‘a
Cumartesi

Arapça Rakamlar
Osmanlı Türkçesinde sayı isimlerinin imlâsı kalıplaşmıştır. Yazılırken soldan sağa yazılır.

۰ ‫ صفر‬sıfır, ۱ ‫ بر‬bir, ٢ ‫ايكى‬, iki, ٣ ‫ اوچ‬üç,
٤ ‫ دورت‬dört, ٥ ‫ بش‬beş, ٦ ‫ التى‬altı, ٧ ‫يدى‬
yedi, ۸ ‫ سكز‬sekiz, ۹ ‫ دوقوز‬dokuz, ١٠ ‫ اون‬on,
٢٠ ‫ يكرمى‬yirmi, ۳٠ ‫ اوتوز‬otuz, ٤٠ ‫ قرق‬kırk,
٥٠ ‫ اللى‬elli, ٦٠ ‫ التمش‬altmış, ٧۰‫يتمش‬
yetmiş, ٨۰ ‫ سكسن‬seksen, ٩۰ ‫ دوقسان‬dok-

san,

١٠٠ ‫ يوز‬yüz, ١٠٠٠ ‫ بيك‬bin.

73

74

Osmanlı Türkçesi-I

Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdakilerden hangisinin Türkçe okunuşu yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ بوسه‬bûse
‫ واىل‬velî
‫ اكرم‬ekrem
‫ اميان‬îmân
‫ چشمه‬çeşme

2. Aşağıdakilerden hangisinin Osmanlıca yazılmı yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ عاسى‬âsî
‫ بيهودﻩ‬beyhûde
‫ اسري‬esir
‫ اومثنلى‬Osmanlı

b.
c.
d.
e.

a.
b.
c.
d.
e.

‫ ديوان‬divân
‫ جوان‬cüvân
‫ خواجه‬hoca
‫ كروان‬kervân
‫ اواخر‬evâhir

b.
c.
d.
e.

‫خ‬
®
‫ز‬
‫ج‬
‫پ‬

5. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde ye harfi uzun ‘‘i’’ ünlüsünü göstermek için kullanılmamıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ اختيار‬ihtiyâr
‫ اميان‬îmân
‫ ماىل‬mâlî
‫ مرياث‬mîrâs
q�L2 cemil

—u2 cevr

‫ اواسط‬evâsıt

a. Osmân
b. Ahmed
c. Müjgân
d. Yaşar
e. Mehmet
8. Aşağıdakilerden hangisi ayın ilk on gününü ifade etmek
için kullanılır?
a.
b.
c.
d.
e.

4. Aşağıdakilerden hangisi yalnızca Farsçaya özgü bir harftir?
a.

‫ بانو‬bânû
‫ دور‬devr
‫ سودا‬sevdâ

7. Aşağıdaki isimlerden hangisi Türkçedir?

‫ يأس‬ye’s

3. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde vâv-ı ma‘dûle vardır?
a.

6. Aşağıdaki kelimelerin hangisinde vav harfi uzun ‘‘u’’ ünlüsünü göstermek için kullanılmıştır?

9.

‫ اواخر‬evâhir
‫ اواسط‬evâsıt
‫ اواﺋل‬evâil
‫ غرﹼﻩ‬gurre
‫ مصر‬masar

‘‘ ‫ ’’ مخسه و ماء و الف‬Arapça sayısının rakamla

yazımı aşağıdakilerin hangisinde doğru olarak verilmiştir?
a.
b.
c.
d.
e.

١١٥٠
١١٠٥
١١٠٠٥
٥١١٠
٥١١

10. Aşağıdaki sayılardan hangisinin Türkçe okunuşu yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

١٠١ yüzbir
٩٤ doksan dört
٥٨ elli sekiz
١٤ on dört
٦٠ yirmi

5. Ünite - Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları

Okuma Parçası

Osmanlı Bayrağı
Ertuğrulun ocağında uyandın,
Şehidlerin kanlarıyla boyandın,
Nice düşman kalesine uzandın,
Sana selâm ey Osmanlı bayrağı.
Çırpınarak dalgalanır kanadın,
Gökyüzüne çıkmak mıdır muradın?
Gölgende can vermek ister evlâdın,
Bir kalandır her Osmanlı kucağı,
Ey şerefin, büyüklüğün fermanı,
Ey kavgalar tarihinin destanı,
Seni ister şu toprağın her yanı,
Sensiz tütmez, Osmanlılık ocağı
‘Alâaddin

75

76

Osmanlı Türkçesi-I

5. Ünite - Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları

77

78

Osmanlı Türkçesi-I

ALA GEYİK
Çocuktum, ufacıktım,
Top oynadım,acıktım.
Buldum yerde bir erik,
Kaptı bir Ala Geyik.
Geyik kaçtı ormana,
Bindim bir ak doğana.
Doğan, yolu şaşırdı,
Kaf Dağından aşırdı.
Attı beni bir göle;
Gölden çıktım bir çöle,
Çölde buldum izini,
Koştum, tuttum dizini.
Geyik beni görünce,
Düştü büyük sevince.
Verdi bana bir elma,
Dedi, dinlenme, durma
Dağdan yürü, kırlar aş,
Altın Köşke git ulaş.
Seni bekler ezeli,
Orda dünya güzeli.
Bin yıllık çile doldu!
Bunu dedi, sır oldu.
Yedim sırlı elmayı,
Gördüm gizli dünyayı.
Gündüz oldu, geceler;
Ak sakallı cüceler,
Korkunç devler hortladı,
Cinler, cirit oynadı.
Kesik başlar yürürdü,
Saçlarını sürürdü.
Bir de baktım, melekler,
Başlarında çiçekler.
Devlere el bağlıyor,
Gizli gizli ağlıyor.
Kılıcımı çıkardım,
Perileri kurtardım.

Kurtardığım periler,
Adım adım geriler,
Kanadını açardı,
Selam verir, kaçardı…
Az, uz gittim, dolaştım,
Altın Köşke ulaştım.
Bir kapısı açıktı,
Öteki kapanıktı.
Kapalıyı açarak,
Açığa vurdum kapak.
At önünde et vardı,
İt, ot yemez ağlardı;
Otu ata yedirdim,
Eti ite yedirdim.
Açtım bir elmas oda;
Dev şahini uykuda
Gördüm, kestim başını,
Dedim, Ey ifrit hani?
Nerede dünya güzeli?
Dedi, elinde eli!
Döndüm, baktım. Bir Kırgız
Elbiseli güzel kız.
Durmuş, bakar yanımda,
Şimşek çaktı canımda.
Güldü, dedi, Türk Beyi!
Tanıdın mı geyiği?
Kimse, beni bu devden
Alamazdı. Ancak sen,
Kaya deldin, dağ aşdın,
Geldin, bana ulaşdın.
Ah o imiş anladım,
Sevincimden ağladım,
Dedim, Turan Meleği!
Türkün yüce dileği!
Yüz milyon Türk bu anda
Seni bekler Turanda.

5. Ünite - Arapça ve Farsça Kelimelerde Ünlüler ve Yazılışları

79

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
Haydi, çabuk varalım,
Karanlığı yaralım;
Sönük ocak canlansın,
Yoksul ülke şanlansın
İndik, iti okşadık,
At sırtına atladık.
Geçtik nice dağ, kaya,
Geldik Demirkapıya.
Kapanması, çok yıldı,
Açıl! dedim, açıldı.
Yol verince gizli yurt,
Aldı bizi Bozkurt,

1. b
2. d
3. c
4. e
5. a
6. a
7. d
8. c

Kaf Dağından geçirdi,
Türk Eline getirdi.

9. b

Ziya Gökalp

10. e

Yanıtınız yanlış ise ‘‘Ayın ve Hemze’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Arapça ve Farsça Ünsüzler’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Arapça ve Farsça Ünsüzler’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Arapça ve Farsça Ünlüler ve Yazılışları’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Arapça ve Farsça Ünlüler ve Yazılışları’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Arapça ve Farsça Ünlüler ve Yazılışları’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘ Arapça ve Farsça Kelimelerin
Tanınması’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Ay Adları’’ konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Arapça Rakamlar’’ konusunu
yeniden okuyunuz.
Yanıtınız yanlış ise ‘‘Arapça Rakmlar’’ konusunu yeniden gözden geçiriniz.

80

Osmanlı Türkçesi-I

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Yararlanılan Kaynaklar

Sıra Sizde 1

Develi, Hayati (2008). Osmanlı Türkçesi Kılavuzu 1. İstanbul: Kesit Yayınları
Tulum, Mertal (2009). Osmanlı Türkçesine Giriş. Eskişehir:
Anadolu Üniversitesi Yayınları
Timurtaş, Faruk K. (1986). Osmanlı Türkçesine Giriş. (8. Baskı) İstanbul: İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Yayınları

cûhela

bülbül

siyâset

İslâm

şems

süleymân

sultân

cesâret

millet

mûtâreke

müslümân

mücâdele

nedâmet

necîb

teşekkür

himmet

Sıra Sizde 2
Osmanlı

ba‘zı

san ‘at

def ‘a

şey

cüz

hey’et

neş’e

‫معدن‬
XÒ¦«

‫معل ﹼم‬
‫اجزاﺀ‬

‫عرق‬
‫مسﺌله‬

‫عجم‬
‫يأس‬

Sıra Sizde 3

‫عدد‬

aded kelimesi Arapçadır. Çünkü Arapçaya mahsus
olan ayın harfi ile yazılmıştır.

‫يأس‬

ye’s (üzüntü) kelimesi Arapçadır. Çünkü Arapçaya
mahsus olan hemze harfiyle yazılmıştır.

‫ كاتب‬kâtip kelimesi Arapçadır. Çünkü uzun ses Türkçe-

de bulunmaz.

‫ژاله‬

‫ژ‬

jâle kelmesi Farsçadır. Çünkü je harfi Farsçaya mahsustur ayrıca uzun ses barındırmaktadır.

6

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Amaçlarımız




Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Osmanlı Türkçesinde bulunan Arapça kelimelerin yapısını tanımak
Arapça kelimelerdeki vezinleri kavramak ve kelimelerin vezinlerini çıkarmak
Arapça isimlerdeki cinsiyet yapısını tanıyabilmek
Arapça kelimelerde tesniye (ikilik), cem' (çokluk) yapılarını tanıyabilmek ve
sıkça kullanılan çokluk vezinlerini öğrenip kullanabilmek.

Anahtar Kavramlar



Vezin
Aslî harfler
Zaid harfler
Arapça kelime türleri

• Arapça isimlerde müenneslikmüzekkerlik
• Tesniye (ikilik)
• Cem‘ (çokluk)

İçindekiler

Osmanlı Türkçesi-I

Arapça Kelimelerin Yapısı




ARAPÇA KELİMELERİN TANINMASI
ARAPÇA KELİME YAPIMI
ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ
ARAPÇA İSİMLERDE KEYFİYET
(MÜENNESLİK-MÜZEKKERLİK)
• ARAPÇA KELİMELERDE ÇOKLUK

Arapça Kelimelerin Yapısı
ARAPÇA KELİMELERİN TANINMASI

Osmanlı Türkçesinde Arapça ve Farsça asıllı kelimeler bol miktarda kullanılmıştır. Bu kelimelerin birçoğu günlük konuşma diline de yerleşmiş, hattâ kimi biraz değişerek, kimi
hiçbir değişikliğe uğramadan günümüz Türkçesinde de varlığını sürdürmektedir.
Osmanlı Türkçesinin doğru olarak okunup anlaşılması için Osmanlı Türkçesinde kullanılan bu Arapça ve Farsça unsur ve yapıların iyi kavranması gereklidir.
Osmanlı Türkçesinde Arapça ve Farsçadan özellikle “isim” olarak değerlendirilen unsurlar alınmıştır. Arapça kelimelerden, çeşitli özlü sözler ve küçük dua cümleleri dışında
fiiller çekimli olarak kullanılmamıştır.

Arapça Kelimelerin Yapısı

Arapça, dil grupları içerisinde tasrîfli, yani çekimli (flexible= bükünlü) diller sınıfında yer
alır. Bu tür dillerde kelimelerin anlamını değiştirmek için kökü kırarak başına, ortasına,
sonuna birtakım fazladan sesler ekleyerek kelime yeni manalar kazanır. Bunu Türkçede
kelimenin köküne çeşitli ekler getirmek suretiyle yapıyoruz.
Arapçada kelimeler üç kısma ayrılır.
1. Fiil
2. İsim
3. Harf (Edat)
Bunlardan fiillerin çekimli hâlleri Osmanlı Türkçesinde kullanılmazlar. İsimler ise genel şekliyle ikiye ayrılır.
a. asıl isim (ism-i câmid)
b. türemiş isim (ism-i müştak)
Özel isimler, cins isimleri, sayı isimleri ism-i câmid grubuna girer.
Türemiş isimler ise masdarlar, ism-i fâ‘il, ism-i mef ‘ûl, sıfat-ı müşebbehe, mübâlağa-i
fâ‘il, ism-i tafdîl, ism-i zamân, ism-i mekân, ism-i âlet, ism-i tasgīr ve ism-i mensûb şeklinde gruplandırılır.
Bunlardan masdar, ism-i mekân, ism-i zamân, ism-i âlet, ism-i tasgīr, türündeki kelimeler isimdirler. İsm-i fâ‘il, ism-i mef ‘ûl, sıfat-ı müşebbehe, mübâlağa-i fâ‘il, ism-i tafdîl,
ism-i mensûb türündeki kelimeler sıfattır.

ARAPÇA KELİME YAPIMI

Arapçada yeni kelimeler köke ek getirmek şeklinde değil, kökün başına ortasına sonuna
bir takım sesler ilâvesiyle oluşturulur. Kelimeler, çok az istisna dışında en az üç harften

84

Osmanlı Türkçesi-I

oluşur. Bu harflere aslî harfler denir. Kelimedeki kök harfleri bunlardan oluşur. Kelimenin
anlamını değiştirmek için bu üç harfin dışında, kelimenin başına, ortasına, sonuna harfler
ilâve edilerek kelime yeni anlamlar kazanır. Bu ilâve edilecek harflere zâid harfler adı verilir. Harflerin kelimeye ilâvesi belirli ölçülere göre olduğundan, eklenecek harfler de bellidir. Kelimeye ilâve edilebilecek zâid harfler şunlardır:

‫ ى‬،‫ و‬،‫ ه‬،‫ ن‬،‫ م‬،‫ س‬،‫ ت‬،‫ ا‬،‫أ‬
Bu harfler, bulunduğu her kelimede zâid (ekleme) durumunda değillerdir. Kelime en
az üç aslî harften oluşmak zorundadır. Bu nedenle eğer kelimede bir veya iki kesin aslî harf
mevcut olup, diğeri bu zâid harflerden oluşuyorsa, o zaman bu harfleri üçe tamamlayacak
kadarı aslî harf kabul edilir.
Zaid harflerin kelimelerde zaid olarak kullanıldığı yer ve durumlarla ilgili bazı genellemeler vardır. Bunların bilinmesi kelimedeki zaid harflerin zaid mi olduğu, ya kelimedeki eksik olan üçüncü aslî harfi tamamlanması için kelimedeki birden fazla zâid harfin hangisinin aslî kabul edilebeliceğinin kestirilmesi için zaid harflerin genel karakterinin bilinmesi yararlıdır. Zaid harflerin genel yapılarını şöyle sıralayabiliriz:
Hemze ( ): Kelime başında zâiddir. Osmanlı Türkçesinde hemzenin ( ) şekli yazılmaz.
Sadece elif ( )’i gösterilir.
Elif ( ): Kelimede (â) sesini karşılamak üzere kullanılır.
Te ( ): Kelimenin başında, ortasında ve sonunda zaid olarak kullanılabilir. Zaid olup
olmadığını anlamak için kelimedeki harf sayısına bakılmalıdır.
Sin ( ): Bu harf sadece ist- ve müst- harf grupları ile başlayan vezinlerdeki kelimeler de zaiddir.
Mim ( ): Kelime başında iken zaiddir. Kelime ortasında ve sonunda bulunduğunda
aslî harf durumunda olur.
Nun ( ): in- ve mün- harf grupları ile başlayan vezinlere giren kelimelerde ve sonu
–ân ile biten kelimelerde zaid olur.
Vav ( ): Kelime içerisinde uzun u (û) olarak okunduğunda çoğunlukla zaiddir.
He ( ): Kelime sonunda –e ve kapalı te ( ) harfleri olarak kullanıldığında zaiddir.
Ye ( ): uzun i (î) harfi durumunda kullanıldığında zaid olur. Sessiz ye ( ) harfi olduğu durumlarda kelimenin aslî harfidir.

‫أ‬
‫ا‬

‫ا‬
‫ت‬

‫أ‬

‫س‬

‫م‬

‫ن‬

‫و‬
٥
‫ى‬

‫ة‬

‫ى‬

Bir köke ekler getirilmek suretiyle nasıl ve ne kadar kelime elde edilebileceğine bir örnek verelim:

‫ُحا ُك ْم‬

(hükm) kelimesi “karar, emir, kuvvet, etki” gibi manalara gelen üç harften oluşan bir köktür. Kökün harfleri
(h), (k), (m) dir. Bu kökten, ses değiştirmek veya
ilâve sesler eklenerek üretilmiş, Osmanlı Türkçesinde ve günümüz Türkçesinde kullanılan
birçok kelime mevcuttur. Aşağıdaki kelimeler bu kökten üretilmişlerdir:

‫ح‬

‫ك‬

‫م‬

‫( ُح ْك ْم‬hükm): “karar, emir, kuvvet, etki”
‫( حاكم‬hâkim): “galip, mahkeme başkanı, memleketi idare eden,”
‫( َح َك ْم‬hakem): “Haklı ve haksızın ayrılmasında aracılık eden”.
‫( اَ ْح َك ْام‬ahkâm): “hükümler, kanunlar, nizamlar”
‫( اِ ْح َك ْام‬ihkâm): “Manevi olarak tahkim etmek, sağlamlaştırma”
‫( اِ ْستِ ْح َك ْام‬istihkâm): “Sağlamlık. Metin olmak. Kuvvetli ve dayanıklı olmak”.
‫( ُمَا َك َم‬muhâkeme): “iki tarafın mahkemeye baş vurması. İki tarafı dinleyip hüküm

vermek. Zihinde inceleme yapmak. Karar vermek için iyice düşünmek.”

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

‫( َمَاكِ ْم‬mehâkim): “mahkemeler”
‫( ُح َّك ْام‬hükkâm): “hâkimler”
‫ت‬
ْ ‫وم‬
َ ‫( ُح ُك‬hükûmet): “Bir memleketi idare edenler. Vekiller hey'eti. Devlet”
‫وم‬
ْ ‫( َْم ُك‬mahkûm): “Aleyhinde hüküm verilmiş olan. Dâvayı kaybedip cezalanan. Biri-

sinin hükmü altında bulunan. Katlanma”

‫( َْم َك َمه‬mahkeme): “Dâvaların görülüp hükme, karara bağlandığı yer. Adaleti sağla-

mak için çalışan resmî daire.

‫( ُْم َك ْم‬muhkem): “Sağlam. Metin. Sıkı sıkıya. Kuvvetli. Tahkim edilmiş. Sağlamlaştı-

rılmış.”

ِ
‫يم‬
ْ ‫( َتْك‬tahkîm): “Hakem tayin etmek. Hâkim nasbeylemek. Kuvvetlendirme. Sağlam-

laştırmak, kavileştirmek.”

‫وم‬
ْ ‫( َتَ ُّك‬tahakküm): “Zorbalık etmek. Zorla hükmetmek”.

Bu kelimelerin tümünde kök harfler değişikliğe uğramamış, ya harflerin önündeki sesler değişmiş, ya da bir takım fazla sesler eklenmiştir.

ARAPÇA KELİMELERİN VEZNİ

Yukarıda kelime yapımında gördüğümüz, ses değişimleri ve kelimeye eklenen zaid harfler
belirli bir kurala ve düzene tabidir. Kökler belirli kalıplara girerek o kalıbın verdiği anlama
kavuşurlar. Bu kalıplara vezin adı verilir. Arapçada bu vezinleri göstermek üzere kök harflere birer isim verilir. Kelimenin ilk aslî harfine
(fe) denir. İkinci aslî harfi (ayn) ile
gösterilir. Üçüncü aslî harfine (lam) adı verilir. Kelime üçten fazla aslî harfe sahipse, sonra gelen diğer aslî harfler de yine (lam) harfi ile gösterilir. Aslî harflerin yerine bunlar yazılıp, zâid olan harflerin aynısı alındığında ortaya çıkan kalıp kelimenin veznini oluşturur.
Arapça asıllı kelimelerden yeni anlamlar türetmek, karşılaştığımız kelimeleri doğru
anlamlandırmak için vezin adı verilen bu kalıpları çıkarabilmek ve hangi kalıbın ne anlam
kattığını bilmek oldukça önemlidir.

‫ل‬

‫ف‬

‫ع‬

‫ل‬

Arapça Kelimelerin Vezinlerini Bulmak

Kelimelerin vezinlerini çıkarabilmek için öncelikle kelimenin aslî harfleri belirlenir. Bunun için harflere sırasıyla bakılır. İlk aslî harfinin yerine
(fe), ikinci aslî harfinin yerine (ayn) ve üçüncü aslî harfinin yerine (lam) yazılır. Arada eğer varsa zâid harfler olduğu gibi alınır. Vezni bulunacak kelimenin harekeleri aynı düzen içerisinde vezne aktarılır. Bu şekilde ortaya çıkan kelime verilen kelimenin veznidir.
Örnek olarak ْ
(kerem) kelimesinin veznini bulalım:
kerem
Öncelikle kelimenin harflerine bakıp aslî harfleri tespit ediyoruz. Bu kelimede üç adet
harf olması nedeniyle kelimenin tümü aslî harften oluşmaktadır. Bunların yerine sırasıyla
fe ( ), ayn ( ) ve lam ( ) yazıyoruz.

‫ع‬

‫ل‬

‫َك َرم‬

‫َك َرْم‬

‫ف‬

‫م‬
‫ﻝ‬

‫ع‬

‫ر‬
‫ع‬

‫ل‬

‫ﮐ‬
‫ف‬

‫ف‬

85

86

Osmanlı Türkçesi-I

Sonra “kerem” kelimesinin harekelerini aynı sıra ile koyuyoruz.

‫َك َرْم = �فََع ْل‬

Böylece elde ettiğimiz kelimenin vezni fa‘al olur. Bu vezin Osmanlı Türkçesinde sık
olarak kullanılan bir masdar kalıbıdır.
Bu kelimeden türetilmiş, içinde zaid harf olan
“ikrâm” kelimesini veznini bulalım:

‫اِ ْك َر ْام‬

‫ اِ ْك َر ْام‬ikrâm

Bu kelimede de yine öncelikle kelimenin aslî harflerine bakıyoruz. Baştaki (i) sesini veren elif ( ) harfi zâiddir. Bu nedenle elif( )’i olduğu gibi alıyoruz. Ardından gelen kef ( )
harfi kelimenin ilk aslî harfidir. Onun yerine fe ( ) harfini koyuyoruz. Sonraki re ( )
harfi de aslî harftir. Onun yerine ayn ( ) harfini yazıyoruz. Ardından gelen elif ( ) harfi de yine zaiddir. Onu da aynen yazıyoruz. Geriye kalan son harf mim ( ) kelimenin son
asli harfidir. Onun yerine de lam ( ) harfini yazıyoruz. Kelimenin harekelerini sırasıyla vezni oluşturacak kelimeye aktardığımızda kelimenin veznini oluşturan if ‘âl (
)’i
elde etmiş oluyoruz.

‫ا‬

‫ا‬

‫ف‬

‫ع‬

‫م‬

‫ل‬

‫ اِ ْك َر ْام‬ikrâm

‫م‬

‫ﺍ‬

‫ر‬

‫ﮐ‬

‫ﺍ‬

‫ﻝ‬

‫ا‬

‫ع‬

‫ﺍ‬

ْ ‫ اِ�فَْع‬if ‘âl
‫ال‬

‫كرم‬

‫ا‬

‫ك‬
‫ر‬

ْ ‫اِ�فَْع‬
‫ال‬

Veznini bulmuş olduğumuz bu kelime de
(kerem) kelimesinden oluşturulmuştur:
Elde edilen bu vezin de ne işe yaradığını ileriki konularda göreceğimiz bir başka masdardır.

1

Aşağıdaki kelimelerin vezinlerini bularak karşılarına yazınız.

ْ ‫َْم ُه‬
‫ول‬

‫ت‬
ْ ‫قُ ْد َر‬
ْ ‫اِ ْستِ ْع َج‬
‫ال‬
‫ف‬
ْ ‫اد‬
ُ‫ص‬
َ َ‫ت‬
‫تفََف ُّك ْر‬
‫َد َوَرا ْن‬
‫ت‬
ْ َ‫كِتَاب‬

‫ت‬
ْ ‫اد‬
َ ‫َش َه‬
‫غُ ْف َرا ْن‬

(mechûl)

…………………..

(kudret)

…………………..

(isti‘câl)

…………………..

(tesâdüf)

…………………..

(tefekkür)

…………………..

(deverân)

…………………..

(kitâbet)

…………………..

(şehâdet)

…………………..

(gufran)

…………………..

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

‫ت‬
ْ َ‫غَْيبُوب‬
ِ
‫ب‬
ْ ‫طَال‬
ْ ‫�فُُز‬
‫ول‬
‫ت‬
ْ ‫�فَْرَو‬

(gaybûbet)

…………………..

(tâlib)

…………………..

(nüzûl)

…………………..

(servet)

…………………..

(sû’âl)

…………………..

‫ت‬
ْ َ�‫ُس ُخو‬

(sühûnet)

…………………..

‫ُس َؤ ْال‬

ARAPÇA İSİMLERDE KEYFİYET (MÜENNESLİK-MÜZEKKERLİK)

Arapçada isimlerin erkek ve dişi olmak üzere ayrı kullanım şekilleri vardır. İsimlerin dişi
için kullanılanına müennes, erkek için kullanılanına müzekker denilir. Dişi için kullanılan kelimeler bir takım ayırıcı belirtiler gösterirler. Erkekler için kullanılanlarda cinsiyeti
gösteren özellikler bulunmaz.
Kelimelerin erkek ve dişilik özellikleri tamlamalar için oldukça önemlidir. Arapçada
tamlayan ve tamlanan kelimeler cinsiyet bakımından aynı olmak zorundadır.

Müenneslik Alâmetleri

Dişi kelimelerde dişilik alâmeti olmak üzere ya kelimenin sonunda kapalı te (
kısa elif veya uzun elif bulunur. Bunlar, müennes şekiller şöyledir:

Kapalı te harfi (‫)ة‬

‫ ) ة‬harfi, ya

Sonunda kapalı te harfi bulunan isimler müennestirler. Bu harfe tâ-i merbûte veya tâ-i
te’nîs adı da verilir. Osmanlı Türkçesinde kapalı te ( ) şekli kullanılmaz. Onun yerine açık
te (
) harfi veya ha-i resmiye ( ) adı verilen şekli kullanılır.

‫ت‬

‫( معلم‬mu‘allim)
‫ مذكور‬mezkûr
‫ شاعر‬şâ‘ir

‫ اديب‬edîb

‫ �اضل‬fâzıl

‫ مجيل‬cemîl

‫ خارجى‬hâricî
‫ داخلى‬dâhilî

‫ عسكرى‬askerî

‫ة‬

‫ه‬









‫( معلمه‬muallime)
‫ مذكوره‬mezkûre

‫ شاعره‬şâ‘ire (kadın şair)
‫اديبه‬

edîbe

‫ �اضله‬fâzıla

‫ مجيله‬cemîle

‫ خارجيه‬hâriciyye
‫ داخليه‬dâhiliyye
‫عسكريه‬

askeriyye
İsimlerden başka, sonu kapalı te (‫ )ة‬ile biten masdarlar da müennestirler.

87

88

Osmanlı Türkçesi-I

‫مطابقت‬

mutâbakat

‫معاو�ت‬

mu‘âvenet

‫بيتوتت‬

beytûtet (gecelemek)

‫سهولت‬

suhulet (kolaylık)

‫�كرت‬

fikret (düşünme)

‫غريت‬

gayret

‫جهالت‬

cehâlet

Sondaki te’nin aslî harf olduğu durumlarda kelime müzekkerdir. Meselâ:
(semt),
(sükût),
(iltifât) gibi.

‫سكوت‬

‫الطفات‬

Kısa elif (‫)ى‬

‫( وقت‬vakt), ‫مست‬

‫ى‬

Kelime sonunda zâid olarak bulunup ye ( ) şeklinde yazılıp (a) sesiyle okunan eliftir.
Buna elif-i maksûre adı verilir. Zâid elif-i maksûre ile yazılan kelimeler müennes kabul
edilirler.

‫دعوى‬
‫�توى‬

da‘vâ
fetvâ

‫شورى‬
‫تقوى‬

şûrâ
takvâ

Ancak elif-i maksûre kelimenin aslî harfi ise o zaman mü’enneslik alâmeti olarak kabul
(ma‘nâ),
(mersâ) … gibi.
edilmez:
İsm-i tafdil vezni olan ef ‘al (
) vezninin dişi şekli olan fu‘lâ (
) vezninden olan
kelimeler elif-i maksûre ile yazılırlar.

‫معىن‬

‫ اكرب‬ekber

‫ احسن‬ahsen
‫ اصغر‬asgar

‫مرسى‬

‫لى‬
َ ‫�فُْع‬

‫اَ�فَْع ْل‬

-

‫كبرى‬

-

‫ حسنى‬hüsnâ
‫ صغرى‬sugrâ

-

kübrâ

Uzun elif (‫)ﺍﺀ‬

Elif-i memdûde adı verilen uzun elif ile yazılan kelimeler de müennestirler. Kelimenin
sonundaki elif harfinden sonra hemze ( ) bulunur. Osmanlı Türkçesinde az kullanılır ve
kullanılan kelimelerde hemze gösterilmez.

‫ء‬

‫صحرا‬
‫بيدا‬

sahrâ
beydâ (çöl)

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

‫غدا‬

gıdâ

‫شعرا‬

şu‘arâ

‫اوليا‬

evliyâ

‫’)اَ�فَْع ْل‬in müennes

Renk ve bozukluk bildirmeye yarayan sıfat-ı müşebbehe vezni ef ‘al(
hâli olan fa‘lâ (
) veznindeki kelimeler bu şekildedir:

َ‫�فَْعال‬

‫ امسر‬esmer

‫ ابيض‬ebyaz
‫ امحر‬ahmer
‫ اسود‬esved

‫ حضر‬ahdar

‫ امحق‬ahmak





‫ مسرا‬semrâ

‫ بيضا‬beyzâ

‫ محرا‬hamrâ

‫ سودا‬sevdâ

‫ حضرا‬hadrâ
‫ محقا‬hamkā

Ma‘nevî Müennesler

Kendilerinde herhangi bir müenneslik belirtisi bulunmayıp da müennes kabul edilen kelimelere mü’ennes-i ma‘nevî veya i‘tibârî müennesler adı verilir. Bunlar itibarî olarak müennestirler. Müennes kabul edilen kelimeler şu şekilde gruplandırılabilirler:
a. Bütün kadın isimleri ve kadın cinsi ile ilgili kelimeler:
Meryem,
Zeyneb,
Gülsûm, ümm (anne),
bint (kız),
uht (kızkardeş).
b. Ülke, şehir, kabîle isimleri:
Mısr,
Şâm,
Kureyş … gibi.
c. Harflere verilen isimler: elif, be, te, elif-i memdûde, hâ-yı resmiyye, tâ’-i müdevver
… gibi.
d. İnsan ve hayvanlarda, çift olarak bulunan organ isimleri:
yed (el),
ayn
(göz),
keff (avuç),
kadem (ayak)
e. Cem‘-i müzekker-i sâlim haricindeki bütün cem‘ler:
vezâ’if,
defâtir,
kütüb … gibi.
f. Gövdesinde ekleme harf bulunan bütün mücerred masdarlar ve bütün mezîdünfih
masdarlar.

‫ّام‬

‫كلثوم‬

‫مصر‬

‫بنت‬

‫زينب‬

‫يد‬

‫قدم‬

‫كف‬
ّ

‫شام‬

‫مرمي‬
‫اخت‬
‫قريش‬

‫وظائف‬

‫كتب‬

‫عني‬

‫د�اتر‬

Semâî Müennesler

Arapçada şekil ve mana bakımından herhangi bir müenneslik belirtisi ve özelliği taşımayan bazı kelimeler vardır. Müennes oldukları ancak işitilerek veya sözlüklerden öğrenilir.
Bunlara semâî müennesler adı verilir. Altmış kadar isimden ibarettirler. Bunların bir kısmı
daima müennes kabul edilirler:
firdevs (cennet), ّ
sinn (yaş),
kavs (yay),
nâr (ateş),
arz (yer), … gibi.
Bir kısım semâî müennesler de bazen müennes, bazen müzekker olurlar:
lisân,
kazâ,
silâh,
sırât (yol),
unk (boyun)… gibi.

‫�ار‬

‫قضا‬

‫�ردوس‬

‫ارض‬

‫سالح‬

‫صراط‬

‫سن‬

‫عنق‬

‫قوس‬

‫لسان‬

89

90

Osmanlı Türkçesi-I

Aşağıdaki kelimelerden müennes olanları müzekker, müzekker olanları müennes hâle çeviriniz.

2

‫مذكوره‬

mezkûre

…………………..

‫متصرف‬

mutasarrıf

…………………..

‫حامل‬

hâmil

…………………..

‫مزبور‬

mezbûr

…………………..

‫اكرب‬

ekber

…………………..

‫اصغر‬

asgar

…………………..

‫سودا‬

sevdâ

…………………..

‫امحر‬

ahmer

…………………..

Okuma Çalışması

Aşağıdaki parçayı okuyunuz. Anlamını bilmediğiniz kelimeleri sözlükten bakarak öğreniniz
Resim 6.1

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

ARAPÇA KELİMELERDE ÇOKLUK

Arapça isimler sayı bakımından üç şekilde bulunurlar.
1. Tekil. Buna müfred adı verilir.
2. İkili. Buna tesniye denilir.
3. Üç ve üçten fazla. Buna da cem‘ denilir.
Müfred olan kelimeler tekil nesneleri ifade eder. Tesniye ise kelimenin bahsettiği nesnenin
iki tane olduğunu gösterir. Cem‘ ise kelimenin gösterdiği şeyin ikiden fazla olduğunu gösterir.

Tesniye

Tesniye Arapçaya mahsus sayı durumunu bildiren çokluk şekildir. Diğer dillerde iki ve
ikiden fazlası çoğul kabul edilirken, bunlar arasında ayırım yapılmaz. Ancak Arapçada üç
ve üçten fazlası çoğul kabul edilir. İkili çokluk için ayrı bir çoğaltma şekli uygulanır. Bunun için kelimenin sonu üstünlü okunarak peşine cezmli ye ve nun ( = -eyn) harfleri getirilir:

‫ين‬
ْ

‫ دولت‬devlet

‫ مشرق‬maşrık
‫ طرف‬taraf
‫ والد‬vâlid
‫ حبر‬bahr

‫ ّبر‬berr
‫ حرم‬Harem

-

‫ دولتني‬devleteyn (iki devlet)

‫ مشرقني‬maşrıkeyn (doğu ve batı)
‫ طر�ني‬tarafeyn (iki taraf)

‫ والدين‬vâlideyn (baba ve anne)

‫ حبرين‬bahreyn (iki deniz-Akdeniz ve Karadeniz’i ifade eder)
‫ برين‬berreyn (iki kara-Rumeli ve Anadolu’yu ifade eder)
‫حرمني‬

Haremeyn (Mekke ve Medine)
Osmanlı Türkçesinde sonu kapalı te ile bitip ha-i resmiye ( = -a, -e) şeklinde okunan kelimelerdeki okunmayan te ( ) harfi tesniye yapıldığında okunur:

‫ ليله‬leyle

‫ سنه‬sene

‫ سفينه‬sefîne
‫ بلده‬belde

٥

‫ت‬

-

‫ ليلتني‬leyleteyn (iki gece)
‫ سنتني‬seneteyn (iki yıl)

‫ سفينتني‬sefîneteyn (iki gemi)
‫ بلدتني‬beldeteyn (iki şehir)
‫اَ ْن‬

Bundan başka bir de ardına elif ve nun ( = -ân) getirilerek tesniye yapılır. Ancak Osmanlı Türkçesinde bu tesniye şekli pek fazla tercih edilmez:

‫ �لث‬sülüs
‫ �ام‬nâm

‫ مالء‬melv

-

‫ �لثان‬sülüsân (üçte iki)

‫ �امان‬nâmân (iki isimli)

‫ ملوان‬melevân (gece ve gündüz)

91

92

Osmanlı Türkçesi-I

Cem‘ (Çokluk)

Türkçede “–lar, –ler” ekiyle yapılan cem‘in (çokluk) Arapçada iki türlü şekli vardır. Birincisi
tekil kelimenin sonuna ek getirmek sûretiyle yapılan çokluklardır ki, kıyasî olarak elde edilirler. Bu tür çokluklara cem‘-i sâlim adı verilir. Diğeri ise tekil kelimeye zâid harfler ilâve edip
kelimenin veznini değiştirmek suretiyle yapılır. Bu tür çokluklara cem‘-i mükesser adı verilir.
Sâlim olan çoğulların müzekker ve müennes olmak üzere iki şekli vardır. Müzekker olanlarına cem‘-i müzekker-i sâlim, müennes olanlarına cem‘-i mü’ennes-i sâlim denilir.

Cem‘-i Sâlim
Cem‘-i Müzekker-i Sâlim

‫ين‬

Sâlim müzekker cem‘ler iki şekilde yapılır. Birincisi, tekil kelimenin sonuna ye ve nun (
= în) getirilerek elde edilir. Diğeri ise vav ve nun getirilerek ( = ûn) yapılır. Arapçada
her ikisi de eşit olarak kullanılırsa da
= –în getirilerek yapılan cem‘ şekli Osmanlı Türkçesinde daha yaygındır. Gösterdikleri husus insanlarla ilgili olan (zevi’l-ukūl) sıfatların
çokluğu sâlim müzekker olarak yapılır.

‫ون‬

‫ين‬

‫ مؤمن‬mü’min

‫ مأمور‬me’mûr
‫ صابر‬sâbir

‫ معلم‬mu‘allim
‫ معزول‬ma‘zûl

‫ مرقوم‬merkūm
‫ حاضر‬hâzır

-

‫ مؤمنني‬mü’minîn (müminler)

‫ مأمورين‬me’mûrîn (memurlar)
‫ صابرين‬sâbirîn (sabırlılar)

‫ معلمني‬mu‘allimîn (ilim öğretenler)
‫ معزولني‬ma‘zûlîn (azledilenler)
‫مرقومون‬

merkūmûn (adı geçenler)

‫ حاضرون‬hâzırûn (hazır olanlar)

Cem‘-i Müennes-i Sâlim

‫ت‬

٥

Arapçada dişilik belirtisi taşıyan gerçek müennes kelimeler ve sonunda te ( ) ve -e ( )
sesi bulunan gerçek olmayan müenneslerin çokluğuna cem‘-i müennes-i sâlim adı verilir.
Sâlim müennes çokluk tekil kelimedeki dişilik alâmeti kaldırıldıktan sonra kelimenin sonuna elif ve te harfleri (
= -ât) getirilerek yapılır.

‫ عنايت‬inâyet

‫ معلمه‬mu‘allime

‫ ماكمه‬muhâkeme
‫ مكامله‬mükâleme
‫ رايت‬râyet

‫ شكايت‬şikâyet
‫ اعا�ت‬i‘ânet

‫ات‬

-

‫ عنايات‬inâyât (yardımlar)

‫ معلمات‬mu‘allimât (bayan öğretmenler)
‫ ماكمات‬muhâkemât
‫ مكاملات‬mükâlemât
‫ رايات‬râyât
‫شكايات‬

şikâyât

‫ اعا�ات‬i‘ânât

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

Ekleme harf alan bazı sülâsî mücerred masdarlar ve bütün mezîdünfih masdarların
çokluğu bu şekilde yapılır.

‫ تعامل‬te‘âmül

‫تعامالت‬

-

‫ تشكيل‬teşkîl

‫ تشكيالت‬teşkîlât

-

‫ كمال‬kemâl

‫ كماالت‬kemâlât

-

‫ وقوع‬vukū‘

‫ وقوعات‬vukū‘ât

-

‫ ترمن‬terennüm

te‘âmülât

‫ترمنات‬

-

terennümât
Gösterdikleri husus insanlarla ilgili olmayan isim ve sıfatlar bu ek getirilerek çoğul yapılır.

‫ خملوق‬mahlûk

-

‫ معلوم‬ma‘lûm

-

‫ موجود‬mevcûd
‫ كائن‬kâ’in

-

‫ مكتوب‬mektûb

-

‫ خملوقات‬mahlûkāt
‫معلومات‬

ma‘lûmât

‫ موجودات‬mevcûdât
‫ كائنات‬kâ’inât

‫ مكتوبات‬mektûbât

İsm-i mensûbların çokluklarının yapılması da yine bu ek ile olur: İsm-i mensûblar ile
bazı sülâsî mücerred masdarların çokluğu yapılırken –ât eki getirilmeden önce bir şeddeli ye ( ) harfi eklenir:

‫ى‬
ّ
‫حسى‬
ّ hissî
‫ ادىب‬edebî

‫ لساىن‬lisânî
‫ �شر‬neşr

‫ صرف‬sarf
‫ سوق‬sevk
‫ �قل‬nakl

-

Cem‘-i Mükesser

‫ حسيات‬hissiyyât
‫ ادبيات‬edebiyyât

‫ لسا�يات‬lisâniyyât
‫ �شريات‬neşriyyât

‫ صر�يات‬sarfiyyât

‫ سوقيات‬sevkıyyât
‫ �قليات‬nakliyyât

Tekil kelimenin veznini değiştirerek elde edilir. Hem müzekker hem de müenneslerden
cem‘-i mükesser yapılabilir. Tekil kelimelerin hangi vezinde çoğul yapılabileceği konusunda herhangi bir kural yoktur. Bu nedenle semâîdirler. Yani kelimenin hangi vezinde çokluk yapılacağı ancak işitilerek veya sözlük vasıtasıyla öğrenilebilir. Arapçada pekçok vezni
mevcuttur. Osmanlı Türkçesinde sık kullanılan vezinler şunlardır:

93

94

Osmanlı Türkçesi-I

‫عو ْل‬
ُ ُ� (Fu‘ûl)
‫ دين‬deyn- ‫ ديون‬düyûn (borçlar), ‫ حرف‬harf-‫ حروف‬hurûf, ‫ امر‬emr (iş)-‫ امور‬umûr
(işler), ‫ رسم‬resm-‫ رسوم‬rüsûm (resimler, vergiler), ‫د‬
ّ ‫ ح‬hadd-‫ حدود‬hudûd, ‫ طري‬tayr‫طيور‬tuyûr (kuşlar), ‫ قيد‬kayd-‫ قيود‬kuyûd, ‫ عني‬ayn-‫ عيون‬uyûn (gözler), ‫ بيت‬beyt-‫بيوت‬
büyût (evler), ‫ق‬
ّ ‫ ح‬hakk-‫ حقوق‬hukūk
ْ ‫( اَ�فَْع‬Ef ‘âl)
‫ال‬
‫ �رد‬ferd-‫ افراد‬efrâd, ‫ غري‬gayr-‫ اغيار‬ağyâr (yabancılar, diğerleri), ‫ وقت‬vakt- ‫اوقات‬
evkāt, ‫ قوم‬kavm-‫ اقوام‬akvâm, ‫ وقف‬vakf-‫ اوقاف‬evkāf, ‫ وزن‬vezn-‫ اوزان‬evzân, ‫ �ور‬nûr-‫ا�وار‬
envâr, ‫ زوج‬zevc-‫ ازواج‬ezvâc (çiftler, eşler), ‫ لون‬levn-‫ الوان‬elvân (renkler), ‫ لفظ‬lafz-‫ الفاظ‬elfâz.
ْ ‫آع‬
Hemze ile başlayan kelimelerde (mehmûzü’l-fâ) vezin â‘âl (‫ال‬
َ ) şeklindedir:‫ا�ر‬
eser-‫ آ�ار‬âsâr, ‫امل‬emel-‫ آمال‬âmâl, ‫ ادب‬edeb-‫ آداب‬âdâb.
Nâkıslarda ve hemze ile biten kelimelerde (mehmûzü’l-lam) vezin ef ‘â’ (‫ )اَ�فَْعاء‬şeklindedir:‫ جزء‬cüz’-‫ اجزاء‬eczâ’, ‫ ابو‬ebû-‫ ابا‬abâ, ‫ عدو‬adû-‫ اعدا‬a‘dâ,
ْ ‫( �ِ َع‬Fi‘âl):
‫ال‬
‫ حبر‬bahr-‫ حبار‬bihâr, ‫ حبل‬habl-‫ حبال‬hıbâl, ‫عبد‬abd-‫ عباد‬ibâd, ‫ تل‬tell-‫ تالل‬tilâl, ‫جبل‬
cebel-‫ جبال‬cibâl, ‫ سهم‬sehm-‫ سهام‬sihâm, ‫ كرم‬kerem-‫ كرام‬kirâm, ‫ كرب‬kiber-‫ كبار‬kibâr,
‫ رجل‬recül-‫ رجال‬ricâl, ‫ عظم‬azm-‫ عظام‬izâm, ‫ قبه‬kubbe-‫ قباب‬kıbâb, ‫ قلعه‬kal‘a-‫ قالع‬kılâ‘,
‫ خيمه‬hayme-‫ خيام‬hıyâm.
ِ َ�َ‫( ا‬Efâ‘il):
‫اع ْل‬
‫ اكرب‬ekber-‫ اكابر‬ekâbir, ‫ا�خم‬efham-‫ ا�اخم‬efâhim, ‫اول‬evvel-‫ اوائل‬evâ’il, ‫اكرم‬ekrem‫ اكارم‬ekârim, ‫اعظم‬a‘zam-‫ اعاظم‬e‘âzim, ‫ ا�ضل‬efdal-‫ ا�اضل‬efâzıl,‫ اوسط‬evsat-‫اواسط‬
evâsıt, ‫ قرب‬kurb-‫ اقارب‬ekārib, ‫ ارزل‬erzel-‫ ارازل‬erâzil, ‫ اجهل‬echel- ‫ اجاهل‬ecâhil, ‫اسفل‬
esfel-‫ اسا�ل‬esâfil.
ِ
‫يل‬
ْ ‫( اَ�َاع‬Efâ‘îl):
‫ اقليم‬iklîm-‫ اقاليم‬ekālîm, ‫اسلوب‬üslûb-‫ اساليب‬esâlîb, ‫ استاذ‬üstâz-‫ اساتيذ‬esâtîz,
‫ اقوال‬akvâl-‫ اقاويل‬ekāvîl, ‫ حديث‬hadîs-‫ احاديث‬ehâdîs, ‫اسرته‬üstüre-‫ اساتري‬esâtîr, ‫باطل‬
bâtıl-‫ اباطيل‬ebâtîl,‫ اعجبه‬u‘cube-‫ اعاجيب‬e‘âcîb.
َ‫( �فَُعال‬Fu‘alâ):

‫ شريف‬şerîf‫ شر�ا‬şürefâ, ‫ سفري‬sefîr-‫ سفرا‬süferâ, ‫ حكيم‬hekîm-‫ حكما‬hükemâ, ‫ظريف‬zarîf-‫ ظر�ا‬zürefâ.
Aynı zamanda fâ‘il veznindeki kelimelerin bir kısmı da bu vezinde çoğaltılır: ‫صاحل‬sâlih‫ صلحا‬sulehâ, ‫ شاعر‬şâ‘ir-‫ شعرا‬şu‘arâ, ‫جاهل‬câhil-‫ جهال‬cühelâ, ‫ �اضل‬fâzıl-‫ �ضال‬fudalâ.
Fa‘îl veznindeki kelimelerin bir kısmının cem‘i için bu vezin kullanılır.

‫( �فََعلَه‬Fa‘ale):

‫ كاتب‬kâtib-‫ كتبه‬ketebe, ‫ جاهل‬câhil-‫جهله‬
‫ كفره‬kefere, ‫ خادم‬hâdim-‫ خدمه‬hademe,

İsm-i fâ‘illerin bir kısmı bu vezindendir:
cehele,
vârisverese,
kâfir-

‫وارث‬

‫ور�ه‬

‫كا�ر‬

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

‫ طالب‬tâlib-‫ طلبه‬talebe, ‫ ظامل‬zâlim-‫ ظلمه‬zaleme, ‫ عاجز‬âciz-‫ عجزه‬aceze, ‫ تابع‬tâbi‘-‫تبعه‬
tebe‘a, ‫ حامل‬hâmil-‫ محله‬hamele (taşıyanlar, yüklenenler).
Nâkıs kelimelerde vezin fu‘ât (‫ )�فَُعا ْة‬şeklindedir: ‫عاصى‬âsî-‫ عصات‬usât, ‫ قاضى‬kādî‫ قضات‬kudât, ‫ غازى‬gāzî-‫ غزات‬guzât, ‫ واىل‬vâlî-‫ والت‬vülât.
َ‫( �فََعاال‬Fa‘âlâ)

‫رعيه‬ra‘iyye-‫ رعايا‬re‘âyâ,‫ عطيه‬atiyye-‫ عطايا‬atâyâ,‫ قضيه‬kazıyye-‫ قضايا‬kazâyâ,‫ بقيه‬bakıyye-‫ بقايا‬bakāyâ
“Fa‘île” veznindeki nâkısların cem‘i için kullanılır:

‫( اَ�ْ ِعالَ ْء‬Ef ‘ilâ’)
‫ قريب‬karîb-‫ اقربا‬akribâ,‫ شقى‬şakī-‫ اشقيا‬eşkıyâ, ‫ غىن‬ganî-‫ اغنيا‬ağniyâ, ‫وىل‬velî-‫اوليا‬
evliyâ,‫ زكى‬zekî-‫ ازكيا‬ezkiyâ,‫ صاىف‬safî-‫ اصفيا‬asfiyâ, ‫ قوى‬kavî-‫ اقويا‬akviyâ. Muzâ‘aflarda
vezin efillâ (‫ )اَ�ِال‬şeklindedir: ‫ طبيب‬tabîb-‫ اطبا‬etıbbâ, ‫ حبيب‬habîb-‫ احبا‬ehibbâ, ‫شرير‬
şerîr-‫ اشرا‬eşirrâ
‫( اَ�ْ ِعلَه‬Ef ‘ile)
‫ زمان‬zamân-‫ ازمنه‬ezmine,‫ مكان‬mekân-‫ امكنه‬emkine,‫ جواب‬cevâb-‫ اجوبه‬ecvibe, ‫ سؤال‬sû’âl-‫ اسئله‬es’ile, ‫دوا‬devâ-‫ ادويه‬edviye, ‫ لباس‬libâs-‫ البسه‬elbise, ‫سالح‬silâh‫ اسلحه‬esliha, ‫ قماش‬kumâş-‫ اقمشه‬akmişe. Muzâ‘aflarda vezin efille (‫ )اَ�ِلَّه‬şeklindedir:
‫ امام‬imâm-‫ ائمه‬e’imme, ‫ جليل‬celîl-‫ اجله‬ecille, ‫ دليل‬delîl-‫ ادله‬edille.
ْ ‫( �فَُع‬Fu‘âl)
‫ال‬

‫ كاتب‬kâtib-‫ كتاب‬küttâb,
‫ كا�ر‬kâfir-‫ كفار‬küffâr, ‫ حاج‬hâcc-‫ حجاج‬huccâc, ‫ �اظر‬nâzır-‫ �ظار‬nuzzâr, ‫ حاكم‬hâkim‫حكام‬hükkâm, ‫ طالب‬tâlib-‫ طالب‬tullâb, ‫ تاجر‬tâcir-‫ جتار‬tüccâr, ‫ حاضر‬hâzır-‫حضار‬
huzzâr, ‫خادم‬hâdim-‫ خدام‬huddâm,‫ حاسد‬hâsid-‫ حساد‬hussâd
Bu vezin de çoğunlukla fâ‘il vezninin cem‘i için kullanılır:

‫( �فََعائِ ْل‬Fe‘âil)
‫ حقيقت‬hakīkat-‫ حقائق‬hakā’ik, ‫�تيجه‬netîce-‫ �تائج‬netâ’ic,‫ رساله‬risâle-‫ رسائل‬resâ’il,
‫ عشريت‬aşîret-‫ عشائر‬aşâ’ir, ‫ �ضيلت‬fazîlet-‫ �ضائل‬fezâ’il,‫ حديقه‬hadîka-‫ حدائق‬hadâ’ik,
‫صحيفه‬sahîfe-‫ صحائف‬sahâ’if,‫ واسطه‬vâsıta-‫ وسائط‬vesâ’it,‫ وظيفه‬vazîfe-‫ وظائف‬vezâ’if,
ِ ‫( �فو‬Fevâ‘il)
‫اع ْل‬
ََ
‫ عاقبت‬âkıbet-‫ عواقب‬avâkıb,‫ جامع‬câmi‘-‫ جوامع‬cevâmi‘,‫ سابقه‬sâbıka-‫ سوابق‬sevâbık,
‫ عارضه‬ârıza-‫ عوارض‬avârız,‫ طابع‬tâbi‘-‫ طوابع‬tevâbi‘,‫ ساحل‬sâhil-‫ سواحل‬sevâhil,‫عامل‬
âlem-‫ عوامل‬avâlim,‫ جا�ب‬cânib-‫ جوا�ب‬cevânib,‫ قاعد‬kā‘ide-‫ قواعد‬kavâ‘id, şâhid-şevâhid.
ِ
‫يل‬
ْ ‫( �فََواع‬Fevâ‘îl)
‫ قا�ون‬kānûn- ‫ قوا�ني‬kavânîn, ‫ تاريخ‬târîh-‫ تواريخ‬tevârîh, ‫ �ا�وس‬fānûs- ‫ �وا�يس‬fevânîs,
‫ ديوان‬dîvân-‫ دوا�ني‬devânîn, ‫ خاقان‬hâkān-‫ خواقني‬havâkīn, ‫ خاتون‬hâtûn-‫ خواتني‬havâtîn

95

96

Osmanlı Türkçesi-I

‫( �فََعالِ ْل‬Fe‘âlil)
Ruba‘îlerin çokluğu için kullanılır:‫ عسكر‬asker-‫ عساكر‬asâkir,‫ درهم‬dirhem-‫دراهم‬
derâhim,‫ كوكب‬kevkeb-‫ كواكب‬kevâkib,‫ جوهر‬cevher-‫ جواهر‬cevâhir,‫ عنصر‬unsur‫ عناصر‬anâsır, ‫ د�رت‬defter-‫ د�اتر‬defâtir,‫ سلسله‬silsile-‫ سالسل‬selâsil,‫ ترمجه‬terceme‫ تراجم‬terâcim, ‫هيكل‬heykel-‫ هياكل‬heyâkil,‫ بلبل‬bülbül-‫ بالبل‬belâbil

ِ
‫يل‬
ْ ‫( �فََعال‬Fe‘âlîl)
Rubâ‘î ve humâsîlerin çokluğu için kullanılır: ‫ قنديل‬kandîl-‫ قناديل‬kanâdîl, ‫دكان‬
dükkân-‫ دكاكني‬dekâkîn, ‫ رهبان‬ruhbân-‫ رهابني‬rehâbîn, ‫ صندوق‬sandûk-‫ صناديق‬sanâdîk,
‫ مجهور‬cumhûr-‫ مجاهري‬cemâhîr, ‫ قرطاس‬kırtâs-‫ قراطيس‬karâtîs, ‫ شيطان‬şeytân-‫شياطني‬
şeyâtîn, ‫بوستان‬bostân-‫ بساتني‬besâtîn,‫ سلطان‬sultân-‫ سالطني‬selâtîn, ‫ �ردوس‬firdevs‫ �راديس‬ferâdîs (cennetler).
ِ ‫( م َف‬Mefâ‘il)
‫اع ْل‬
َ

Genellikle mimli masdarlar ile ism-i zamân, ism-i mekân, ism-i âlet gibi mimli vezinlerin çoklukları için kullanılır:
meclismecâlis,
mektebmekâtib,
memleketmemâlik,
meskenmesâkin,
mefharetmefâhir,
manzaramenâzir,
mes’elemesâ’il,
menfa‘atmenâfi‘,
ma‘denma‘âdin,
ma‘bedme‘âbid.
Nâkıslarda ve hemze ile biten kelimelerde (mehmûzü’l-lâm) vezin mefâ‘î (
) şeklindedir:
mebde’mebâdî,
mecrâ’mecârî,
mebnâmebânî.

‫ملس‬
‫مالس‬
‫مكتب‬
‫ممالك‬
‫مسكن‬
‫مساكن‬
‫منزر‬
‫منازر‬
‫مسأله‬
‫مسائل‬
‫معدن‬
‫معادن‬
‫معبد‬
‫معابد‬

‫مملكت‬
‫مفاخر‬
‫منا�ع‬

‫مبدأ‬

‫مبادى‬

‫مراء‬

‫مارى‬

‫مبنا‬

‫مكاتب‬
‫مفخرت‬
‫منفعت‬

ِ ‫م َف‬
‫اعى‬
َ
‫مباىن‬

ِ
‫يل‬
ْ ‫( َم َفاع‬Mefâ‘îl)
Mef ‘ûl ve mif ‘âl veznindeki kelimelerin çokluğu bu vezinde olur: ‫ منون‬mecnûn‫ ما�ني‬mecânîn, ‫ مفتاح‬miftâh-‫ مفاتيح‬mefâtîh, ‫مظور‬mahzûr-‫ ماظري‬mehâzîr,‫مقراض‬
mıkrâz-‫ مقاريض‬mekārîz,‫ مكتوب‬mektûb-‫ مكاتيب‬mekâtîb,‫ مراب‬mihrâb-‫ماريب‬
mehârîb, ‫ مشحور‬meşhûr-‫ مشاحري‬meşâhîr, ‫مقدار‬mikdâr-‫ مقادير‬mekādîr, ‫معجون‬
ma‘cûn-‫ معاجني‬me‘âcîn,‫ مراب‬mihrâb-‫ ماريب‬mehârîb
ِ
‫يل‬
ْ ‫( تفََفاع‬Tefâ‘îl)
ْ ‫ )تِْف َع‬bâbındaki kelimeler bu vezinde çoğaltılır:‫ تكرير‬takrîrTef ‘îl (‫ )تفَْف ِعيل‬ve tif ‘âl (‫ال‬
ْ
‫ تكارير‬tekārîr,‫ تكليف‬teklîf-‫ تكاليف‬tekâlîf,‫ تصوير‬tasvîr-‫ تصاوير‬tesâvîr,‫ تصنيف‬tasnîf‫ تصا�يف‬tesânîf,‫ متثال‬timsâl-‫ متا�يل‬temâsîl, ‫ متساح‬timsâh-‫ متاسيح‬temâsîh,‫ تسبيح‬tesbih‫تسابيح‬tesâbîh,‫ تركيب‬terkîb-‫ تراكيب‬terâkîb,‫ تبشري‬tebşîr-‫ تباشري‬tebâşîr,
‫( �ِ َع ْل‬Fi‘al)

‫ )�ِ ْعلَ ْة‬vezninin çokluğu için kullanılır: ‫�عمت‬ni‘met-‫ �عم‬ni‘am, ‫ حيله‬hîle‫ �نت‬fiten, ‫حكمت‬hikmet-‫ حكم‬hikem, ‫ قيمت‬kıymet-‫ قيم‬kıyem, ‫منت‬
‫ قطعه‬kıt‘a-‫ قطع‬kıta‘, ‫ �رقه‬fırka-‫ �رق‬fırak, ‫ علت‬illet-‫ علل‬ilel

Genellikle fi‘let (
hiyel,
fitnemihnetmihen,

‫حيل‬

‫�تنه‬
‫من‬

ِ َ�َ‫( ا‬Efâ‘ile)
‫اع َل‬
‫ استاذ‬üstâz-‫ اساتذه‬esâtize,‫ ابلس‬iblis-‫ ابالسه‬ebâlise, ‫كسرى‬kisrâ-‫ اكاسره‬ekâsire

97

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

‫( اَ�فْعُ ْل‬Ef ‘ul)
‫ جنم‬necm-‫ اجنم‬encüm, ‫ �فس‬nefs-‫ ا�فس‬enfüs, ‫ شهر‬şehr-‫ اشهر‬eşhür, ‫ هنر‬nehr-‫اهنر‬
enhür, ‫ حبر‬bahr-‫ احبر‬ebhur, ‫ عني‬ayn-‫ اعني‬a‘yün
‫( �فَُع ْل‬Fu‘al)

‫�فُْعلَ ْة‬
‫تف‬
‫زمره‬
‫زمر‬
‫�فَُعى �فَُعا‬

‫رتبه‬
‫دولت‬
‫دول‬
‫مجله‬
‫مجل‬
‫قريه‬
‫قرا‬

‫ رتب‬rüteb, ‫قبه‬kubbe-‫قبب‬
‫شبهه‬şübhe-‫ شبه‬şübeh,‫امت‬
‫ صورت‬sûret-‫ صور‬süver.
‫ قوت‬kuvvet-‫ قوا‬kuvâ

Çoğunlukla fu‘let (
) vezninin çokluğu içindir:
rütbekubeb,
tuhfetuhaf (hediyeler),
devletdüvel,
ümmetümem,
zümrezümer,
cümlecümel,
Nâkıslarda vezin fu‘â (
/
) şeklindedir:
karye- kurâ,

‫تفه‬
‫امم‬

Aşağıdaki kelimeleri karşılarında yazan şekle çeviriniz ve anlamlarını öğreniniz.

‫منكر‬

‫متكلم‬
‫مقق‬

‫واليت‬

‫مملكت‬
‫جزيره‬

‫اخراج‬
‫تبدل‬

‫مطبوع‬
‫قول‬

‫ساحل‬
‫قنديل‬

‫عالمت‬
‫شريك‬

‫ملس‬

münkir

cem‘-i müzekker-i sâlim

…………………..

mütekellim cem‘-i müzekker-i sâlim

…………………..

muhakkık

cem‘-i müzekker-i sâlim

…………………..

vilâyet

tesniye

…………………..

memleket

tesniye

…………………..

cezîre

tesniye

…………………..

ihrâc

cem‘-i müennes-i sâlim

…………………..

tebeddül

cem‘-i müennes-i sâlim

…………………..

matbû‘

cem‘-i müennes-i sâlim

…………………..

kavl

cem‘-i mükesser-ef ‘âl vezni

…………………..

sâhil

cem‘-i mükesser-fevâ’il vezni

…………………..

kandîl

‘cem‘-i mükesser-fe‘âlîl vezni

…………………..

alâmet

cem‘-i mükesser-fe‘â’il vezni

…………………..

şerîk

cem‘-i mükesser-fu‘alâ vezni

…………………..

meclis

cem‘-i mükesser-mefâ‘il vezni …………………..

3

98

Osmanlı Türkçesi-I

Özet
1

2

Osmanlı Türkçesinde Bulunan Arapça Kelimelerin Yapısını Tanımak
Arapça bükünlü dil grubundandır. Bu tür dillerde, kelimenin kökü belirli bir düzende, değişiklik yapmak
suretiyle yeni kelimeler oluşturulur. Kökteki değişiklik, kökün başına, ortasına, sonuna sesler ilâvesiyle
olur. Arapçada kelimeler üç gruba ayrılır. 1- Fiiller, 2İsimler, 3- Harf (Edat). Fiil çekimleri Osmanlı Türkçesinde kullanılmaz. İsimler kapaca ikiye ayrılır: a)
asıl isim (ism-i câmid) , b) türemiş isim (ism-i müştak. Asıl isim, özel isimler, cins isimleri, sayı isimlerinden oluşur. Türemiş isimler ise masdarlar, ism-i
fâ‘il, ism-i mef ‘ûl, sıfat-ı müşebbehe, mübâlağa-i fâ‘il,
ism-i tafdîl, ism-i zamân, ism-i mekân, ism-i âlet,
ism-i tasgīr ve ism-i mensûb şeklinde gruplandırılır.
Bunların bir kısmı isimdir, bir kısmı ise sıfattır.

3

‫ه‬

( ) harfi kullanılır. 2- Kısa elif (elif-i maksûre). Keli-

‫ ”)ى‬şeklinde yazılıp “a” okunan harf, 3-Uzun elif (‫ )اء‬bulunması. Arapça aslında eliften sonra hemze (‫ )ء‬de bulunmaktadır. Ancak
me sonunda zaid, “ye (

Osmanlı Türkçesinde hemze işareti gösterilmez. Bunlar gerçek müennestirler. Kendisinde herhangi bir müenneslik alameti bulunmadığı hâlde müennes kabul edilen kelimeler de vardır. Bunlara müennes-i ma‘nevî veya
i‘tibârî müennes denir. Bütün kadın isimleri ve kadın
cinsi ile ilgili kelimeler, ülke, şehir, kabile isimleri, ekleme harf alan mücerred masdarlar ve mezidünfih masdarlar gibi. Bunlardan başka bir de şekil ve mana bakımından herhangi bir müenneslik belirtisi göstermeyip,
yine de müennes kabul edilen kelimeler vardır ki, bunlara semâî müennes denilir. Kelimelerin müennes ve müzekkerlikleri tamlamalar için önemlidir. Tamlayan ve

‫ ى‬،‫ و‬،‫ ه‬،‫ ن‬،‫ م‬،‫ س‬،‫ ت‬،‫ ا‬،‫أ‬

‫)ف‬, ikincisi ayn (‫)ع‬, üçüncüsü lam (‫)ل‬, varsa diğer asli harfler de lam (‫ )ل‬işaretleri ile gösterilir. Zaid
fe (

olan harfler aynen alınır. Kelimedeki harekeler de
aynı sıra ile yazıldığında ortaya çıkan kelime verilen

‫ُش ْكراَ ْن‬

kelimenin vezni olur. Meselâ: “şükrân (
)” kelimesinin veznini çıkarmak için aslî harflerini çıkar-

‫ )ش‬kef (‫ )ك‬re (‫ )ر‬harflerini buluruz. Bunların yerine sırasıyla ‫ ع‬,‫ ف‬ve ‫ ل‬yazarız.
Zaid olan elif (‫ )ا‬ve nun (‫ )ن‬harfini de ikinci aslî harfmaya çalışırsak, şın (

ten sonraki yerine aynı şekilde yerleştirip tümünün

‫)�فُْعالَ ْن‬
kelimesi çıkar. İşte bu kelime “şükrân (‫ن‬
ْ َ‫ ”) ُش ْكرا‬keharekelerini yazdığımızda karşımıza fu‘lân (

limesinin veznidir.

‫ة‬
‫ )ت‬harfi veya –e, -a sesi veren he

si taşırlar. 1- Kapalı te ( ) harfi. Osmanlı Türkçesinde bunun yerine te (

Arapça Kelimelerdeki Vezinleri Kavramak ve Kelimelerin Vezinlerini Çıkarmak
Arapçada yeni kelime yapmak kökte bir takım değişikliklerle gerçekleşir. Bunun için kökün başına, ortasına,
sonuna bazı sesler eklenir. “Zâid harfler” adı verilen bu
sesler şunlardır:
Bu sesler belirli kalıplar içerisinde köke uygulanarak
yeni kelimeler elde edilir. Kelime türlerinin hepsi kalıplara sahiptir. Bu kalıplara “vezin” adı verilir. Kelimelerin içerisinde bulundukları vezinleri çıkarabilmek için kelimenin aslî harflerinin ve zaid harflerinin
bilinmesi gerekir. Kelimede bulunan aslî harflerin ilki

Arapça İsimlerdeki Cinsiyet Yapısını Tanıyabilmek
Arapçada isimler çok az istisnasıyla birlikte, müennes (dişil) ve müzekker (eril) olarak iki şekilde bulunurlar. Müzekker kelimelerde cinsiyet belirtisi bulunmazken, müennes kelimeler 3 türlü dişilik belirti-

tamlanan kelimelerin cinsiyetlerinin aynı olması gerekir.
Arapça kelimelerde Tesniye (İkilik), Cem‘ (Çokluk) Ya4

pılarını Tanıyabilmek ve Sıkça Kullanılan Çokluk Vezinlerini Öğrenip Kullanabilmek
Arapça kelimeler sayı bakımından 3 durumdan biri ile
ifade edilirler. 1- Tekil (müfred) hâl, 2- İkilik (tesniye)
hâli, 3- Çoğul (cem‘) hâli. Tesniye, kelimenin bahsettiği nesnenin iki tane olduğunu gösterir.

ْ‫اَن‬

‫ين‬
ْ (–eyn) veya

(–ân) ekiyle yapılır. Osmanlı Türkçesinde “–eyn”
eki kullanılır. Tamlamalarda isme getirilen sıfatlara da
aynı ek ilâve edilir. Meselâ: Haremeyn-i muhteremeyn.
Cem‘ ise üç veya daha fazla olmayı ifade eder. Çokluk
iki kısma ayrılır. 1- Salim çokluk, 2- Mükesser çokluk.
Salim çokluğun müennes (dişil) ve müzekker (eril) olmak üzere iki şekli vardır. Her ikisi de eklerle yapılır.

‫ت‬
ْ َ‫( ا‬-ât) ekiyle ço‫ُو ْن‬
‫يِ ْن‬

Tekil hâli müennes olan kelimeler,

(–în) ve
(–ûn)
ğul yapılır. Müzekker kelimeler
ile çoğul hâle getirilir. Mükesser çokluk ise kalıplar
(vezinler) ile elde edilen çokluklardır. Semâîdirler, yani
hangi kelimelerin hangi vezinden çokluğunun yapılacağı ile ilgili belirli bir kural yoktur. Bir kelime birden
fazla vezinle de çoğaltılabilir. Bazı mükesser vezinleri
Osmanlı Türkçesinden oldukça işlektir: Meselâ: fa‘ale,
ef ‘âl, fu‘ul, fu‘alâ, mefâ‘il, mefâ‘îl.

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

99

Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki kelime-vezin eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?
a. iş‘âr-if ‘âl
b. tedâvül-tefâ‘ül
c. mütâreke-müfâ‘ale
d. intizâr-infi‘âl
e. iftirâk-ifti‘âl
2. Aşağıdaki kelimelerin hangisinin kökü diğerlerinden
farklıdır?
a. işkâl
b. teşekkül
c. meşgūl
d. şekl
e. teşkîl
3. Aşağıdaki kelimelerin hangisi ism-i câmiddir?
a. ism-i tafdîl
b. ism-i âlet
c. ism-i mensûb
d. sayı isimleri
e. ism-i tasgīr
4. Aşağıdaki kelimelerin hangisi sıfat değildir?
a. ism-i fâ‘il
b. ism-i tasgīr
c. ism-i mef ‘ûl
d. ism-i tafdîl
e. ism-i mensûb
5. Aşağıdaki kelimelerden hangisinde “te” harfi zâiddir?
a. istihkâm
b. it‘âm
c. mütâreke
d. isbât
e. mestûr

6. Aşağıdaki kelimelerden hangisinde tesniye yapılmıştır?
a. me’mûrîn
b. hâzırûn
c. kamereyn
d. mülâhazat
e. mer‘iyyet
7. Aşağıdaki kelimelerden hangisinde müenneslik (dişilik)
alâmeti yoktur?
a. ma‘nâ
b. müsâdere
c. takvâ
d. fudalâ
e. fikret
8. Aşağıdaki kelimelerden hangisi “i‘tibârî/ma‘nevî mü’ ennes” grubuna girer?
a. fem (ağız)
b. mülkiyye (ülke idaresi için çalışanlar, asker olmayanlar)
c. şâ‘ire (bayan şair)
d. uzmâ (büyük, en büyük)
e. üzn (kulak)
9. Aşağıdaki kelimelerden hangisi cem‘-i mükesser (kırık
çokluk) grubundandır?
a. müslimûn
b. terâkîb
c. müstahfızîn
d. harfeyn
e. mükâtebât
10. Aşağıdaki kelimelerden hangisi sâlim çokluk grubuna
girer?
a. sulehâ
b. müslimîn
c. devleteyn
d. meşârık
e. tenvîrât

100

Osmanlı Türkçesi-I

Okuma Parçası

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Mukāvemetde sebât içün Osmânlı me’mûrlarından teşvîkāt
vukū‘ bulduğuna dâ’ir Notara’nın söylediği sözlerden
pâdişâhın Halîl Paşa hakkında olan şübhesi bir kat daha
tezâyüd etmiş idi. Hattâ Rûm târîhlerinin rivâyetince bir
gün bağlı bir köpeğin kurtulmak içün çalışdığını görünce: «“Budalâ hayvân” niçün Halîl’e biraz para verüp de kurtulmazsın?» dediğini sadrıa‘zama haber verdiler. Halîl Paşa
hakkında olan sû’-i nazar bu kadar aleniyete çıkdıkdan sonra kendi içün imkân-ı necât kalmadığını anladığından hacca gitmek içün ruhsat istedi ise de alamadı, bir iki gün sonra tevkīf eyledi. Ve tevkīfin kırkıncı günü de i‘dâm olundu.
Garîbdir ki bizim târîhler paşanın Rûm İmparatorundan
para alarak İstanbul fethini ta‘vîka çalışdığını beyân etmekle berâber i‘dâmını pâdişâhın birinci def ‘a saltanatdan çekilmesine sebeb olduğundan dolayı hakkında hâsıl etdiği gayza haml ederler. Bilinemez ki paşanın Rûm İmparatorunu
pârasına tama‘ ederek mukāvemete tahrîk etdiği sahîh olunca i‘dâmı lâzım gelmez miydi?

Sıra Sizde 1

Kaynak: (Nâmık Kemal, Osmanlı Târîhi IV, İstanbul 1327,
s. 87.)

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. d
2. c
3. d
4. b
5. a
6. c
7. a

8. e
9. b
10. e

Yanıtınız yanlış ise “Arapça Kelimelerin Vezinlerini
Bulmak” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Kelime Yapımı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Kelimelerin Yapısı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça Kelimelerin Yapısı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise“Arapça Kelime Yapımı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tesniye” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Arapça İsimlerde Keyfiyet
(Müenneslik-Müzekkerlik)” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Ma‘nevî Müennesler” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Cem‘-i Mükesser” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Cem‘-i Sâlim” konusunu yeniden gözden geçiriniz.

ْ ‫َْم ُه‬
‫ول‬

‫ت‬
ْ ‫قُ ْد َر‬
ْ ‫اِ ْستِ ْع َج‬
‫ال‬
‫ف‬
ْ ‫اد‬
ُ‫ص‬
َ َ‫ت‬
‫تفََف ُّك ْر‬
‫َد َوَرا ْن‬
‫ت‬
ْ َ‫كِتَاب‬

(mechûl)
(kudret)
(isti‘câl)
(tesâdüf)
(tefekkür)
(deverân)
(kitâbet)

‫ت‬
ْ ‫اد‬
َ ‫َش َه‬
‫غُ ْف َرا ْن‬
‫ت‬
ْ َ‫غَْيبُوب‬
ِ
‫ب‬
ْ ‫طَال‬
ْ ‫�فُُز‬
‫ول‬
‫ت‬
ْ ‫�فَْرَو‬

(şehâdet)

‫ت‬
ْ َ�‫ُس ُخو‬

(sühûnet)

‫ُس َؤ ْال‬

(gufran)
(gaybûbet)
(tâlib)
(nüzûl)
(servet)
(su’âl)

ْ ُ‫َم ْفع‬
‫ول‬
‫ت‬
ْ َ‫�فُْعل‬
ْ ‫اِ ْستِ ْف َع‬
‫ال‬

‫ف‬
ْ ‫اد‬
ُ‫ص‬
َ َ‫ت‬
‫تفََف ُّع ْل‬
‫�فََعالَ ْن‬
‫ت‬
ْ َ‫�ِ َعال‬

‫ت‬
ْ َ‫�فََعال‬
‫�فُْع َال ْن‬
‫�فَْعلُولَة‬
ِ َ�
‫اع ْل‬
‫عو ْل‬
ُ ُ�
‫ت‬
ْ َ‫�فَْعل‬
ْ ‫�فَُع‬
‫ال‬

‫ت‬
ْ َ‫�فُعُول‬

(mef ‘ûl)
(fu‘let)
(istif ‘âl)
(tefâ‘ül)
(tefa‘‘ül)
(fa‘alân)
(fi‘âlet)
(fe‘âlet)
(fu‘lân)
(fa‘lûlet)
(fâ‘il)
(fu‘ûl)
(fa‘let)
(fu‘âl)
(fu‘ûlet)

Sıra Sizde 2

‫ذكوره‬

‫متصرف‬
‫حامل‬
‫مزبور‬
‫اكرب‬

‫اصغر‬
‫سودا‬
‫امحر‬

mezkûre
mutasarrıf
hâmil
mezbûr
ekber
asgar
sevdâ
ahmer

‫مذكور‬

‫متصر�ه‬
‫حامله‬

‫مزبوره‬
‫كربى‬

‫صغرى‬
‫اسود‬
‫محرا‬

(mezkûr)
(mutasarrıfa)
(hâmile)
(mezbûre)
(kübrâ)
(sugrâ)
(esved)
(hamrâ)

6. Ünite - Arapça Kelimelerin Yapısı

101

Yararlanılan Kaynaklar
Sıra Sizde 3

‫منكر‬

cem‘-i
müzekker-i
sâlim

‫منكرين‬münkirîn

‫متكلم‬

cem‘-i
müzekker-i
sâlim

‫متكلمني‬mütekellimîn

‫مقق‬

muhakkık

cem‘-i
müzekker-i
sâlim

‫مققني‬muhakkıkîn

‫واليت‬

tesniye

‫واليتني‬vilâyeteyn

‫مملكت‬

tesniye

‫مملكتني‬Memleketeyn

‫جزيره‬

tesniye

‫جزيرتني‬cezîreteyn

‫اخراج‬

cem‘-i
müennes-i
sâlim

‫اخراجات‬ihrâcât

‫تبدل‬

cem‘-i
müennes-i
sâlim

‫تبدالت‬tebeddülât

‫مطبوع‬

cem‘-i
müennes-i
sâlim

‫مطبوعات‬matbû‘ât

‫قول‬

cem‘-i
mükesser-ef ‘âl
vezni

‫اقوال‬akvâl

‫ساحل‬

cem‘-i
mükesser-fevâ’il
vezni

‫سواحل‬sevâhil

‫قنديل‬

‘cem‘-i
mükesser-fe‘âlîl
vezni

‫قناديل‬kanâdîl

‫عالمت‬

cem‘-i
mükesser-fe‘â’il
vezni

‫عالئم‬alâ’im

‫شريك‬

cem‘-i
mükesser-fu‘alâ
vezni

‫شركا‬şürekâ

‫ملس‬

cem‘-i
mükesser-mefâ‘il
vezni

‫ مالس‬mecâlis

münkir

mütekellim

vilâyet

memleket

cezîre

ihrâc

tebeddül

matbû‘

kavl

sâhil

kandîl

alâmet

şerîk

meclis

Faruk Kadri Timurtaş (2008), Osmanlı Türkçesine Giriş I,
İstanbul.
Hayati Develi (2008), Osmanlı Türkçesi Klavuzu 1-2, İstanbul.
Râşid (1317), Kavâ‘id-i Lisân-ı Osmanî, İstanbul.

7

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Amaçlarımız



Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Arapça masdar türlerini belirleyebilecek,
Mücerred, mimli ve mec‘ûl masdarları tanıyabilecek,
İsm-i fâ‘il ve ism-i mef ‘ûl kavramını öğrenecek ve mücerred sülâsî ve rubâî
masdarların ism-i fâ‘il ve ism-i mef ‘ûllerini çıkarabileceksiniz.

Anahtar Kavramlar




Masdar
Mücerred Sülâsî Masdarlar
İsm-i Fâ‘il
İsm-i Mef ‘ûl
Mücerred Sülâsîlerin İsm-i
Fâ‘ili
• Mücerred Sülâsîlerin İsm-i
Mef ‘ûlü

• Mücerred Rubâ‘î Masdarlar
• Mücerred Rubâ‘î Masdarların
İsm-i Fâ‘ili
• Mücerred Rubâ‘î Masdarların
İsm-i Mef ‘ûlü
• Mec‘ûl Masdarlar
• Mimli Masdarlar

İçindekiler

Osmanlı Türkçesi-I

Bazı Arapça Hususlar: Aksâm-ı
Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar:
İsm-i Fâiller ve İsm-i Mef’ûller




AKSÂM-I SEB‘A
ARAPÇA MASDARLAR
İSM-İ F‘İL
İSM-İ MEF‘ÛL

Bazı Arapça Hususlar: Aksâm-ı
Seb’a, Arapça
Mücerred Masdarlar: İsm-i
Fâ’iller ve İsm-i Mef’ûller
AKSÂM-I SEB‘A

Arapçada gerek isim gerek fiileri, kendilerini meydana getiren harflerin çeşidine göre yedi
kısımda incelemek mümkündür. Bunlara Arapçada “Aksâm-ı Seb‘a” (kelimenin yedi kısmı) adı verilmektedir. Kelimelerin yedi kısma ayrılmasındaki maksat ise; kullanılan kelimenin içerisindeki harflerin “sahih” ve “illetli” oluşu veya aynı harflerin tekrar edilişlerinin olmasındandır.
Arapça kelimeleri asılları yani köklerindeki harflerin durumuna göre “illetli” ve “sahîh”
olmak üzere iki kısımda belirtmek mümkündür. İlletli harfler elif, vav ve ye ( ، ، ) olmak üzere üçtür. İlletli harf bulunan kelimeye aynı zamanda “mu’tell” adı verilmektedir.
Bu tür harfler, kelime yapımı esnasında biri diğerine dönüşür veya düşebilir. İçerisinde il-

‫اوى‬

‫اوى‬

let harflerinden( ، ، ) biri bulunmayan kelimeye ise “sahîh” adı verilmektedir. Sahih
kelimeler de kendi aralarında üç kısma ayrılmaktadır: Sâlim, mehmûz, muzâ’af.
Yukarıda anlatıldığı üzere aslî harflerin niteliğine göre Arapça kelimelerin yedi çeşidini örneklerle gösterecek olursak;
1- Sâlim
Kelimeyi meydana getiren harflerin içerisinde iletli harfleri oluşturan
elif, vav, ye (،
، ) harfleri; hemze ve tekrarlanan harflerden biri bulunmazsa buna sâlim
adı verilmektedir.

‫سامل‬:
‫و ىا‬

‫مكر‬
‫علم‬

‫فكر‬
‫ظلم‬

mekr (hile)
ilm (bilmek)
fikr
zulm (eziyet)

‫حكم‬

hükm (yargı)

‫كتب‬
‫ضرب‬

kütb (yazmak)
darb (vurmak)

‫شعر‬

şi’r

‫حلم‬

hilm (yumuşak başlılık)

104

Osmanlı Türkçesi-I

‫قرب‬

kurb (yakınlık)

‫جرح‬

cerh (yaralama)

‫مهموز‬

2- Mehmûz (
): Kelimeyi oluşturan aslî harflerden biri hemze olursa, buna
mehmûz denir. Hemze birinci harf, ikinci veya üçüncü harf olabilmektedir. Buna

‫)مهموزالفا‬

göre mehmûzu’l-fâ (
(
) adlarını alır.

‫مهموزالالم‬
‫أمر‬
‫أبد‬

mehmûzu’l-ayn (

‫)مهموزالعني‬

emr (iş, buyruk)
ebed (sonsuz, sürekli)

‫أدب‬

edeb (edep, incelik, zerâfet, kibarlık, terbiye)

‫أمل‬
‫يأس‬

elem (ağrı, acı, sancı, kaygı, dert, gam)

‫بئر‬

ve mehmûzu’l-lâm

ye’s (ümitsizlik, ümit kesme)
bi’r (kuyu)

‫شئ‬

şey’

‫بدء‬
‫جزء‬

bed’ (kötü, fena, çirkin)
cüz’ (parça, bölük)

3- Muzâaf: Kelimeyi meydana getiren aslî harflerden ikinci ve üçüncü harfleri aynı
olan kelimeye muzâaf denmektedir. Böyle durumlarda kelimenin son harfi yazılmayıp
şedde ( ّ ) ile gösterilir.

‫)رد) ردد‬
‫)فن) فنن‬
ّ
‫)شد) شدد‬

redd (çevirme, geri döndürme)

‫)ح ّد) حدد‬

hadd (sınır, kenar, derece, gerçek değer)

‫)طب) طبب‬
ّ
‫)فك) فكك‬
ّ
‫)س ّد) سدد‬

‫)ش ّق) شقق‬
‫)ق ّد) قدد‬
‫)عز) عزز‬
ّ

fenn
şedd (sıkma, sıkı bağlama)

tabb (tıbb, hekimlik, doktorluk)
fekk (ayırma)
sedd (set, kapatma)
şakk (yarma, yarılma, çatlama, yırtma, paralama)
kadd (boy bos)
azz (izzet, şeref, kıymet, itibar)

7. Ünite - Bazı Arapça Hususalar: Aksam-ı Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef ’ûller

‫ )و‬ve ya (‫ )ى‬olan kelimeye misâl adı verilmektedir. Ayrıca, misâl-i vâvî ‫ مثال واوى‬ve misâl-i yâyi ‫ مثال ياىي‬olmak üzere iki kısma ayrılmaktadır. Birinci harfi vav (‫ )و‬olan kelime misâl-i vâvi, ye (‫ )ى‬olan kelime misâl-i yâyi’dir.
a- Vav’lı misâller: ‫ وحم‬vehm, ‫ وسط‬vast (orta), ‫ وظيفه‬vazîfe, ‫ وحد‬vahade, ‫ وقف‬vakafe (durmak), ‫ وقت‬vakt, ‫وهب‬vehb (bağışlama), ‫ وفق‬vefk (uygun olma, uygun olmak),
‫ وقع‬va k‘, ‫ وضع‬vaz‘ gibi.
b- Ye’li misâller: ‫ يقظ‬yakaza (uyanıklılık), ‫ مين‬yümn (bereket), ‫ يسر‬yüsr (kolaylık),
‫ مين‬yümn (uğur) gibi.
5- Ecvef: Kelimenin aslının ikinci harfi illetli harflerden vav (‫ )و‬veya ye (‫ )ى‬olursa bu
4- Misal: Aslî harflerden ilki (

nevi kelimelere ecvef denir. Ecvef de misâlde olduğu gibi ikiye ayrılmaktadır.

‫ طول‬tûl (uzunluk), ‫ شوق‬şevk , ‫ ذوق‬zevk, ‫ صوم‬savm (oruç), ‫ عون‬avn (yardım), ‫ لون‬levn (renk, çeşit), ‫ قوس‬kavs (yay), ‫ كون‬kevn (olma, var olma), ‫ خوف‬havf (korku).
b- Ecvef-i yâyî: ‫ طيف‬tayf (hayâl), ‫ كيد‬keyd (hile), ‫( غيب‬gayb), ‫ غيظ‬ğayz, ‫( بيع‬bey’), ‫ليل‬
leyl (gece), ‫ خيط‬hayt (iplik teli, iplik), ‫ عيش‬ayş (yaşama; yiyip içme), ‫ صيد‬sayd (av) gibi.
a- Ecvef-i vâvî:

6- Nâkıs: Kelimenin aslî harflerinin üçüncüsü illetli harflerden birinden oluşmuşsa

buna nâkıs denir. Bu da kendi arasında üç kısma ayrılmaktadır.

a- Nâkıs-ı vâvî: Aslî harflerin üçüncüsü vav olursa buna nâkıs-ı vâvî denir. ‫ لغو‬lağv

‫ حنو‬nahv (cümle bilgisi, sentaks), ‫ علو‬ulüvv (yükseklik, ululuk), ‫ خشو‬haşv
(faydasız ve doldurma söz), ‫ سهو‬sehv (yanlışlık).
b- Nâkıs-ı yâyî: Aslî harflerin üçüncüsü ye olursa buna nâkıs-ı yayî denir. ‫ رمي‬remy
(atma), ‫ هني‬nehy (yasak, men’), ‫ رعي‬ra’y (otlama), ‫ هدي‬hedy,
c- Elifli nâkıslar: Aslî harflerin üçüncüsü eliftir. ‫ بكا‬bükâ (ağlama), ‫ سحاء‬sehâ beyin
zarı), ‫ مالء‬melâ (doldurmak, dolmak), ‫ غنا‬gınâ (zenginlik), ‫ هدى‬hüdâ (doğru yol), ‫شفاء‬
(kaldırma),

şifâ (hastalıktan kurtulma, iyileşme) gibi.

7- Lefîf: Kelimenin aslî harflerinden ikisi illetli harflerden oluşuyorsa buna lefîf denmektedir. Lefîf de kendi arasında ikiye ayrılmaktadır.
a- Lefîf-i mefrûk: İlletli harfler biri kelimenin başında diğeri de kelimenin sonunda

‫ واليت‬velâyet, ‫ وغا‬vegâ (gürültü, kavga), ‫ وفا‬vefâ, ‫وحي‬
vahy (peygamberlik bildiren ilâhi emir, fikir), ‫ وجاء‬vicâ (iğdiş etme) gibi.

olursa buna lefîf-i mefrûk denir.

b- Lefîf-i makrûn: Kelimeyi oluşturan harflerin son ikisi illetli ise buna Lefîf-i makrûn de-

‫ روي )روايت‬rivâyet, ‫ ريا‬riyâ (iki yüzlülük), ‫ طى‬tayy (çıkarmak), ‫ حى‬hayy (dirilik) gibi.

nir. (

ARAPÇA MASDARLAR
Masdar, fiillerden türemiş bir isim kategorisidir. Bir iş, eylem veya hareketi ifâde eden kelime türüdür. Kısaca, hareket ve oluşu bir şahsa ve zamana bağlı olmadan anlatan kelimelere masdar denir. Arapçada masdarlara aynı zamanda “fiil ismi” adı da verilmektedir. Arapçada masdarlar, harflerin sayı ve mahiyetine göre mücerred ve mezid olmak üze-

105

106

Osmanlı Türkçesi-I

re ikiye ayrılmaktadırlar. Türkçe dilbilgisinde masdar olarak -mak/-mek ve –ma/-me ekleriyle yapılan isimler öğretilmekteyse de Arapça dil bilgisi kurallarında “geliş, alış, ölüm,
satım” anlamlarındaki isimlerin yanı sıra “güzellik, incelik, kabalık” anlamlarındaki isimler
de masdar olarak anlamlandırılan kelime kategorilerinde üretilirler.
Arapçada masdarlar mücerred

‫( جمرد‬soyut-basit simple) ve mezîdünfîh ‫( مزيدفيه‬artı-

rılmış, harf eklenmiş) olmak üzere ikiye ayrılmaktadır.

Mücerred (Semâî) masdarlar

Bu nevi masdarların üretildiği kalıplar belli bir anlam üretmezler. Herhangi bir yalın fiilden herhangi bir mücerred masdar kalıbında kelime üretilmiş olması tesadüfî olarak kabul edilebilir.
Üçüncü şahıslarında zâid (ilâve) harf bulunmayan masdarlardır. Bütün harfler aslen
kendisine aittir. Bu itibarla bu mastarlar kesinlikle bünyelerinde ek bir harf bulundurmazlar. Mesela; feteha

‫أَ ْكبفَْر‬

‫“ ففَتَ َح‬açtı” , nazara ‫نَظََر‬

“baktı”, alime

َ‫أ‬

‫“ َعلِ َم‬bildi” fiilerinde ilâve harf

yoktur.
ekber “en büyük” burada ise, baştaki ( ) hemze ilâvedir (zâiddir). Bu itibarla birinci gruptaki fiillerden türetilen masdarlara mücerred masdarlar (yalın masdarlar),
ikinci gruptaki fiilerden türetilen masdarlara da mezîdünfîh masdarlar (artırılmış, harf
ilâve edilmiş masdarlar) adı verilir.
Mücerred masdarlar, kelimedeki harf sayısına göre çeşitli isimlerle adlandırılmışlardır. Bunlardan üç aslî harften oluşanlara
rubâî, beş harflilere ise

‫ ثالثي‬sülâsî, dört aslî harfe sahip olanlara ‫رباعى‬

‫ مخاسى‬hümâsî adı verilmektedir.

Sülâsî Mücerred Masdarlar

‫فعل‬

Arapçada, sülâsi mücerred masdarlar fa‘ale (
) kalıbı esas alınarak türetilir. Bu masdarlar özü itibarıyla üç aslî harften meydana gelmiştir. Osmanlı Türkçesinde yaygın ve yoğun
bir şekilde kullanılmıştır. Bu nedenle okumayı kolaylaştırmak için çeşitli vezinler ile tanıtılan kelimelerdir.
Bu vezinlerin ekseri aynı şekilde yazıldığı halde okunuşları farklılaşmaktadır. Osman-

‫تالثئ جمرد‬

lı Türkçesi’nde yaygın olarak kullanılan semâi olan sülâsî mücerred (
) vezinleri yaklaşık olarak kırka yakındır. Osmanlı Türkçesi’nde sık ve yoğun olarak kullanılanları şu vezinlerdir:

‫ ففَْعل‬fa‘l
‫ قطع‬kat‘, ‫ عفو‬afv, ‫ جرح‬cerh (yara), ‫ جهل‬cehl, ‫ رسم‬resm, ‫ مدح‬medh, ‫ حبت‬baht, ‫قتل‬
katl, ‫ نصر‬nasr (yardım), ‫ اكل‬ekl (yemek yeme), ‫ ربط‬rabt, ‫ حرث‬hars, ‫ قصر‬kasr, ‫ ركز‬rekz,
‫ بلع‬bel‘ (yutmak), ‫ لطم‬latm (şamar), ‫ سبق‬sebk, ‫ غرق‬gark, ‫ ذبح‬zebh, ‫ حنت‬naht gibi.
1.

‫ فِ ْعل‬fi‘l
‫ اذن‬izn, ‫ علم‬ilm, ‫ ذكر‬zikr, ‫ صدق‬sıdk, ‫ فكر‬fikr, ‫ شعر‬şi’r, ‫ سحر‬sihr, ‫ رزق‬rızk, ‫فسق‬
fısk, ‫ بكر‬bikr, ‫ كرب‬kibr, ‫ قسط‬kıst, ‫ خشم‬hışm, ‫ حرص‬hırs, ‫ رفق‬rıfk gibi.
2.

7. Ünite - Bazı Arapça Hususalar: Aksam-ı Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef ’ûller

‫ ففُْعل‬fu‘l
‫ صلح‬sulh, ‫ حكم‬hükm, ‫ شكر‬şükr, ‫ قرب‬kurb, ‫ حسن‬hüsn, ‫ ظلم‬zulm, ‫ شغل‬şugl, ‫قبح‬
kubh, ‫ عمر‬ömr, ‫ كفر‬küfr, ‫ خلق‬hulk, ‫ صلح‬sulh, ‫ نصح‬nush, ‫ خبل‬buhl, ‫ عنف‬unf (sertlik,
hiddet göstermek), ‫ لعب‬lu‘b, ‫ نكس‬nüks, ‫ بعد‬bu‘d, ‫ حزن‬hüzn, ‫ صنع‬sun‘, ‫ زعم‬zu‘m gibi.
3.

‫ ففََع ْل‬fa‘al
‫ كرم‬kerem,‫ غضب‬gazab,‫ طلب‬taleb,‫ مرض‬maraz,‫ حسد‬hased,‫ شرف‬şeref, ‫ نظر‬nazar,‫بصر‬
basar, ‫ وجل‬vecel (korkmak), ‫ هرم‬herem (ihtiyarlık), ‫ فرح‬ferah, ‫ كدر‬keder, ‫ غلط‬galat, ‫ ادب‬edeb,
‫ خطر‬hatar,‫ كسل‬kesel, ‫ طمع‬tama‘,‫ عبث‬abes,‫ وله‬veleh (çok hayret etmek),‫ جدل‬cedel gibi.
4.

‫ فِ َع ْل‬fi’al
‫ كرب‬kiber (büyük olmak), ‫ ثقل‬sikal (ağır olmak), ‫ صغر‬sigar (küçük olmak), ‫ شبع‬şiba‘

5.

doymak) gibi.

‫ت‬
ْ َ‫ ففَْعل‬fa‘let
‫ فعل‬fa‘l veznine ‫ت‬

6.

ilâvesiyle semâi olarak meydana gelmiştir. Genellikle uzun te

‫ رمحت‬rahmet, ‫رأفت‬, re’fet (acıma, esirgeme), ‫ كثرت‬kesret, ‫ صتوت‬satvet, ‫ ثروت‬servet, ‫ غريت‬gayret, ‫ صفوت‬safvet,
‫ صنعت‬, san‘at, ‫ وحدت‬vahdet gibi. Bazan hâ-i resmiyye şeklinde yazılır ve “e” olarak
okunur: ‫ توبه‬tevbe, ‫ جذبه‬cezbe, ‫ محله‬hamle, ‫ نشوه‬neşve gibi.
olarak geldiği gibi kapalı te olarak da yazılmaktadır.

7.

‫ت‬
ْ َ‫ فِ ْعل‬fi‘let

)‫ )ة‬zaittir. Osmanlı Türkçesinde bu )‫ )ت‬şeklinde yazılmaktadır:
‫ فكرت‬fikret, ‫ سرقت‬sirkat, ‫ حمنت‬mihnet, ‫ حكمت‬hikmet, ‫ رحلت‬rıhlet, ‫ شركت‬şirket,
‫ فطرت‬fıtrat, ‫ جلوه‬cilve, ‫ غبطه‬gıbta gibi.
Bu vezinde yer alan

8.

‫ت‬
ْ َ‫ ففُْعل‬fu‘let

)‫ )ة‬si Osmanlı Türkçesinde genellikle )‫ )ت‬şeklinde yazılmaktadır: ‫ محرت‬humret, ‫ قربت‬,kurbet ‫ قدرت‬kudret, ‫ صفرت‬sufret (sarlık), ‫ نصرت‬nusret,
‫ سرعت‬sü‘at, ‫ لكنت‬liknet, ‫ نزهت‬nüzhet gibi.
Bu vezinde de zâid

9.

ْ ُ‫ ففُع‬fu‘ûl
‫ول‬

)‫ )و‬harfi zaittir. ‫ وقوع‬vukû‘, ‫ طلوع‬tulû‘, ‫ غروب‬gurûb (batmak), ‫ نزول‬nüzûl, ‫ سكوت‬sükût (susmak), ‫ قصور‬kusûr, ‫ ثبوت‬sübût, ‫ رجوع‬rücû‘,
‫ ركوع‬rükû‘, ‫ سلوك‬sülûk, ‫ شروع‬şürû‘, ‫ مشول‬şümûl, ‫ غرور‬gurûr gibi.
Bu vezinde yer alan

107

108

Osmanlı Türkçesi-I

‫ت‬
ْ َ‫ ففُعُول‬fu‘ûlet
‫ خصومت‬husûmet (düşmanlık), ‫ رطوبت‬rutûbet, ‫ صعوبت‬su‘ûbet (güç olma),
‫ سكونت‬sükûnet, ‫ برودت‬bürûdet (soğuk olmak), ‫ حكومت‬hükûmet, ‫ عمومت‬umûmet
10.

(amcalık, amca olmak) gibi.

‫ ففََعال‬fa‘âl
‫ جواز‬cevâz, ‫ طواف‬tavâf, ‫ ذهاب‬zehâb, ‫ كساد‬kesâd, ‫ جواب‬cevâb, ‫ دوام‬devâm,
‫ بيان‬beyân, ‫ متام‬tamâm, ‫ حرام‬harâm, ‫ خراب‬harâb, ‫ زوال‬zevâl, ‫ نشاط‬neşât gibi.
11.

ْ ‫ فِ َع‬fi‘âl
‫ال‬
‫ مساع‬simâ‘, ‫ صيام‬sıyâm, ‫ مزاح‬mizâh, ‫ ذهاب‬zihâb (gitmek), ‫ شهاب‬şihâb (göktaşı, uçan yıldız), ‫ فرار‬firâr, ‫ حجاب‬hicâb, ‫ ختام‬hitâm, ‫ خطاب‬hitâb, ‫ وصال‬visâl gibi.
12.

ْ ‫ ففَُع‬fu‘âl
‫ال‬
‫ صداع‬sudâ‘ (baş ağrısı, başı ağrımak), ‫ سؤال‬suâl, ‫ فؤاد‬fuâd ( kalb), ‫ مخار‬humâr,
‫ خوار‬huvâr ( böğürmek) gibi.
13.

‫ت‬
ْ َ‫ ففََعال‬fa‘âlet
‫ جهالت‬cehâlet, ‫ سالمت‬selâmet, ‫ جبانت‬cebânet (korkaklık), ‫ سفاهت‬sefâhet,
‫ حالوت‬halâvet (tatlılık), ‫ حقارت‬hakâret, ‫ عداوت‬adâvet (düşmanlık), ‫شقاوت‬
şakâvet, ‫ جسارت‬cesâret, ‫ رخاوت‬rehâvet, ‫ شفاعت‬şefâ’at, ‫ ضاللت‬dalâlet, ‫ظرافت‬
zarâfet, ‫ اصالت‬asâlet, ‫ غرابت‬garâbet, ‫ لطافت‬letâfet gibi.
14.

‫ت‬
ْ َ‫ فِ َعال‬fi‘âlet
‫ عبادت‬ibâdet, ‫ عنايت‬inâyet, ‫ حكايت‬hikâyet, ‫ قراءت‬kırâat (okuma), ‫خطابت‬
hitâbet, ‫ كتابت‬kitâbet (yazmak), ‫ تالوت‬tilâvet (Kur’an okumak), ‫ خيانت‬hiyânet,
‫ درايت‬dirâyet, ‫ سياحت‬seyâhat, ‫ عمارت‬imâret, ‫ شكايت‬şikâyet, ‫ زراعت‬zirâ‘at gibi.
15.

‫ فِ ْع َال ْن‬fil ‘ân
‫ وجدان‬vicdân, ‫ حرمان‬hırmân (mahrumiyet), ‫ فقدان‬fikdân (yokluk), ‫ رضوان‬rıdvân
(hoşnud ve razı olma), ‫ نسيان‬nisyân (unutma) , ‫ عرفان‬irfân gibi.
16.

‫ ففُْع َال ْن‬fu‘lân
‫ غفران‬gufrân (afv, setr etme, örtme), ‫ شكران‬şükrân, ‫ عدوان‬ünvân, ‫ بنيان‬bünyân
(yapı, bina etme), ‫ قربان‬kurbân, ‫ بطالن‬butlân (bâtıllık), ‫ طغيان‬tuğyân (taşma, azgınlık,
coşkunluk), ‫ رجحان‬rüchân (üstün olma) gibi.
17.

7. Ünite - Bazı Arapça Hususalar: Aksam-ı Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef ’ûller

‫ ففََع َال ْن‬fa‘alân
‫ دوران‬deverân (dönme, dolaşma), ‫ جريان‬cereyân, ‫ خلجان‬halecân (yürek titremesi), ‫ جوالن‬cevelân (dolaşmak), ‫ فوران‬feverân, ‫ فيضان‬feyazân, ‫ ضربان‬darebân gibi.
18.

ِ
‫يل‬
ْ ‫ فَع‬fa‘îl
‫ طنني‬tanîn (tınlama), ‫ انني‬enîn (inleme), ‫ميني‬
19.

yemîn (and içme)

‫لولَه‬
ُ ‫ ففَْع‬fa‘lûlet
‫ بيتوتت‬beytûtet (gecelemek), ‫ شيخوخث‬şeyhûhat (yaşlanmak), ‫ غيبوبت‬gaybûbet
20.

(kaybetme)
Yukarıda belirttiğimiz vezinlerdeki bazı kelimeler Türkçede ses değişimine uğramışlardır. Tek ünlü sese sahip olan bu kelimelerden birçoğunun ses yapıları Türkçenin ses yapısına uymaz. Bunlardan Türkçede sık kullanılanlarına bir ünlü daha ilave edilerek Türkçenin ses yapısına uydurulmuşlardır:
Örnek: ilm – ilim, fikr – fikir, kısm – kısım, küfr – küfür, hükm – hüküm, resm – resim, fasl – fasıl gibi.
Bu gibi kelimeler ünlü sesle başlayan Türkçe bir ek aldıklarında Türkçeleştirmek için
eklenen ses düşerek kelime Arapçadaki orijinal hâline döner:
Örnek: hüküm – hükmünden, ilim – ilmimiz, zihin – zihnimde, rızık – rızkımız, resim - resmini gibi.

Mimli Masdarlar
Sülâsî mücerred masdarlardan bir grup mücerred masdarlar daha vardır ki, bunların or-

‫)م‬

tak özelliği başlarında bir mim (
olmasıdır. Bu özelliklerinden dolayı bunlara mimli
masdar denilmektedir. Mimli masdarlar da diğer sülasî mücerredler gibi semâî, yani belirli bir kurala göre türemezler. Hemen her çeşit sülâsî mücerred masdardan elde edilebilirler. Türedikleri sülâsî masdarla aynı anlamdadırlar. Bunlar aynı zamanda ism-i mekân,
ism-i âlet ve ism-i zamanların vezinleriyle aynıdırlar. Ancak, bunlar sadece cümle içerisindeki anlamlarına bakılarak birbirlerinden ayrılabilirler. Mimli masdarlar dört vezinde
bulunurlar. Bunlar;

‫َم ْف َع ْل‬

1. Mef ‘al (
)
Bu vezin kıyâsîdir. Misal olmayan kelimelerin (vav ile başlamayan) mimli masdarları
umumiyetle bu vezinde gelir.

‫مطلب‬

matlab (istemek, istek)

‫مقصد‬

maksad (arzu, meram, niyet)

‫مذهب‬

mezheb (gidiş, gidilen yol)

‫طلب‬
‫قصد‬

‫ذهاب‬

taleb
kasd
zehâb

109

110

Osmanlı Türkçesi-I

‫َم ْف ِع ْل‬

2. Mef ‘il (
)
Misal olan kelimelerin mimli masdarları bu vezinde gelir.

‫موعد‬

Mev‘id (söz verme)

‫وعد‬

va‘d

‫مولد‬

mevlid (doğuş, doğma- Hz.
Peygamber için kullanılır)

‫والدت‬

vilâdet

‫مورد‬

mevrid (varmak, varış)

vürûd

‫موهب‬

‫ورود‬

mevhib (bağışlama, hibe)

‫وهب‬

‫ت‬
ْ َ‫َم َفال‬

(mefâlet) şeklindedir.
Ecvef kelimelerde bu vezin
melâmet
(serzeniş ayıplama, kınama)
mehâfe
(korku, korkma)
mehâbet
(azâmet, ululuk, korkunç)

‫مالمت‬
‫خمافه‬

‫مهابت‬

vehb

‫لوم‬

levm

‫خوف‬

havf

‫هيبت‬

heybet

‫ت‬
ْ َ‫َم ْف َعل‬

3. Mef ‘alet (
)
Vav ile başlamayan (misal olmayan) masdarların mimli masdarı mef ‘al vezninden

‫ ) ت‬veya ha-i resmiye (‫ )ة‬ilâve edi-

başka bir de bu vezinle yapılır. Mef ‘al veznine bir te (
lerek yapılmıştır.

‫مفخرت‬
‫مرمحت‬
‫مصلحت‬

mefharet (övünme)
merhamet (acımak esirgemek)
maslahat (iş, sulh yolu)

‫ت‬
ْ َ‫َم ْف ِعل‬

‫فخر‬
‫رحم‬
‫صالح‬

fahr
rahm
salâh

)
4. Mef ‘ilet (
Misal olan kelimelerin mimli masdarları mef ‘il vezninden başka bir de mef ‘ilet
(

‫ت‬
ْ َ‫ ) َم ْف ِعل‬vezinde yapılır.
mevhibe (hediye, bağış)
‫موهبه‬
‫موعظه‬
mev‘ize (öğüt, nasihat)

‫وهب‬
‫وعظ‬

vehb
va‘z

Bu vezinde, misal olmayan bazı kelimelerin de mimli masdarı yapılabilir:

1

‫مغفرت‬

mağfiret (Allah’ın günahları
affetmesi, örtmesi)

‫غفران‬

gufrân

‫معرفت‬

ma‘rifet (bilme, hüner)

‫عرفان‬

irfân

Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarların hangi vezinde olduklarını bulunuz ve anlamını sözlükten öğreniniz.

‫صداقت‬
‫صلح‬
‫شركت‬
‫حجاب‬

sadâkat

………………

sulh

………………

şirket

………………

hicâb

………………

7. Ünite - Bazı Arapça Hususalar: Aksam-ı Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef ’ûller

‫حكومت‬
‫لطافت‬
‫هجران‬
‫غروب‬
‫عمران‬
‫جريان‬
‫خيال‬
‫وجدان‬
‫سرعت‬

hükûmet ………………
letâfet

………………

hicrân

………………

gurûb

………………

umrân

………………

cereyân

………………

hayâl

………………

vicdân

………………

sür‘at

………………

İsm-i Fâ‘il

İsm-i fâ‘il masdarın anlattığı iş, hareket veya hâli yapanı gösterir. Türkçede bunu fiilin köküne –an, -en eki ilâvesiyle elde ediyoruz.
Meselâ: görmek – gören, koşmak – koşan
İsm-i fâ‘iller sâbit olmayan, geçici bir durum veya hâli belirtir. Arapçada ism-i fâ‘iller ancak etken/aktif (ma‘lûm) fiillerden yapılır. Edilgen (mechûl) fiillerden ism-i fâ‘il yapılamaz.

Mücerred Sülâsî Masdarların İsm-i Fâ‘illeri

ِ َ‫ ) ف‬veznidir.
‫اع ْل‬

Mücerred sülâsî masdarların ism-i fâ‘illeri fâ‘il (

‫َع ِام ْل‬
‫ف‬
ْ ‫َعا ِر‬
ِ‫ج‬
‫اه ْل‬
َ
ِ
‫َخاد ْم‬
ِ ‫ِو‬
‫اص ْل‬

âmil (yapan, işleyen)
ârif (bilen, irfan sahibi olan)
câhil (bilgisiz, gafil)
hâdım (hizmet eden)
vâsıl (kavuşan, ulaşan)

İ‘lâl
Muzâ‘aflarda vezin fâ‘‘ (

‫تام‬
ّ
‫ار‬
ّ ‫َم‬
‫ار‬
ّ َ‫ف‬

‫اع‬
ّ َ‫ ) ف‬şeklindedir:

tâmm (eksiksiz olan)

mârr (geçen, yürüyen)
fârr (kaçan, firar eden)

‫عمل‬

amel (iş, çalışma)

‫عرفان‬
‫جهالت‬
‫خدمت‬

irfân (bilmek, anlayış)

‫وصال‬

visâl (kavuşma, ulaşma)

‫متام‬
‫مرور‬
‫فرار‬

cehâlet (bilmezlik)
hıdmet (hizmet)

tamâm (tam, eksiksiz)
mürûr (geçmek, bitmek)
firâr (kaçmak)

‫ )فَائِ ْل‬şeklinde olur. Osmanlı Türkçesinde hemze (‫ )ء‬harfinin

Ecveflerde vezin: fâ’il (

‫ى‬

yerine çoğunlukla ye ( ) harfi yazılır.

ِ
‫مايِ ْل‬/
َ ‫َمائ ْل‬
‫قَايِ ْل‬/‫قَائِ ْل‬

mâ’il/mâyil
(meyl eden, bir tarafa eğilen)

‫ميل‬

meyl
(bir tarafa eğilme, yönelme)

kā’il/kāyil
(söyleyen, rıza gösteren)

‫قول‬

kavl
(sözleşme, konuşulan söz)

ِ َ‫ف‬
‫اعى‬

Nâkıslarda vezin fâ‘î (
) şeklindedir. Osmanlı Türkçesinde, üçüncü asli harfi hemze olan (mehmûzü’l-lâm) kelimelerin hemzesi gösterilmez:

111

112

Osmanlı Türkçesi-I

‫قَا ِرى‬
ِ‫د‬
‫اعى‬
َ
ِ
‫َساعى‬
2

kārî (okuyan, okuyucu)
dâ‘î (davet eden, dua eden)
sâ‘î (çalışan)

‫قرائت‬
‫دعوت‬
‫سعى‬

kırâ’et (okumak)
da‘vet (çağırma, dua)
sa‘y (çalışma, çabalama)

Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarların ism-i fâ‘illerini yazınız ve anlamını bilmediğiniz kelimelerin anlamlarını sözlükten öğreniniz.

‫ نظر‬nazar
‫ قتل‬katl
‫ كتابت‬kitâbet
‫ شكر‬şükr
‫ حفظ‬hıfz
‫ امر‬emr
‫ هالك‬helâk
‫ نشر‬neşr
‫ ظلم‬zulm
‫ وقف‬vakf
‫ مسع‬sem‘
‫ قهر‬kahr
‫ تبع‬teb‘

………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………

İsm-i Mef‘ûl

Fiilin belirttiği iş, hareket veya hâle maruz kalan kişi veya nesneyi gösterir. Türkçede, -an,
-en; -mış, -miş; -mış olan, -miş olan ekleriyle yapılır. Geçişsiz (lâzım) olan fiillerden ism-i
mef ‘ûl gelmez.

Mücerred Sülâsî Masdarların İsm-i Mef‘ûlleri
Kökünde illetli harf bulunmayan mücerred sülâsî masdarların ism-i mef ‘ûlleri mef ‘ûl
(
) vezninde olur.

ْ ُ‫َم ْفع‬
‫ول‬
‫وب‬
ْ ‫َم ْش ُر‬
‫دو ْد‬
ُ ‫َْحم‬
‫ور‬
ْ ُ‫َم ْست‬
‫فو ْظ‬
ُ ‫َْحم‬
‫جو ْد‬
ُ ‫َم ْو‬

meşrûb (içilmiş, içilecek şey)
mahdûd
(sınırlanmış, çevrilmiş)
mestûr (örtülmüş)
mahfûz (gizlenmiş, saklanmış,
korunmuş)
mevcûd (var olan, bulunan)

İ‘lâl

‫شرب‬
‫ح ّد‬
‫سرت‬
‫حفظ‬
‫وجود‬

‫فو ْل‬
ُ ‫َم‬

şürb (içme)
hadd (sınır)
setr (örtme, kapama, gizleme)
hıfz (saklama, koruma)
vücûd (bulunmak, var
olmak)

Ecvef: Vav’lı olanlarda (ecvef-i vâvî) vezin mefûl (
) şeklindedir. Ye’li olanlarda ise
(ecvef-i yâyî) vezin mefîl (
) olarak kullanılır. Bazı ecveflerde ise değişiklik olmaz.

‫َمفيِ ْل‬

113

7. Ünite - Bazı Arapça Hususalar: Aksam-ı Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef ’ûller

‫قو ْل‬
ُ ‫َم‬
‫يب‬
ْ ‫َم ِه‬
‫َم ْديُو ْن‬

‫قول‬
‫هيبت‬
‫دين‬

makūl (denilmiş, söylenilmiş)
mehîb (heybetli)
medyûn (borçlu)

kavl (söz)
heybet
deyn (borç)

‫وو‬
ّ ُ‫ ) َم ْفع‬şeklinde olur. Osmanlı Türkçesinde,
sondaki çift vav tek bir uzun “û” sesine dönüşür. Ye’li nâkıslarda vezin mef ‘iyy (‫ ) َم ْف ِعى‬biّ
Nâkıs: Vav’lı nâkıslarda vezin mef ‘ûvv (

çimindedir. Çift ye harfi Osmanlı Türkçesinde uzun “î” şeklinde okunur.

‫م ْع ُفو‬/
َ ‫َم ْع ُف ّو‬
‫َم ْر ُجو‬
‫َم ْر ِعى‬
‫َم ْرِمى‬

ma‘füvv/ma‘fû (bağışlanmış)
mercû (ümit edilen)
mer‘î (uyulan, hükmü geçen)
mermî (atılmış)

‫عفو‬

‫رجا‬
‫رعايت‬
‫رمى‬
ّ

afv (bağışlamak)
recâ (ümit etmek, yalvarmak,
dilek)
ri‘âyet (uymak, iyi
karşılamak)
remyy (atma)

Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarların ism-i mef ‘ûllerini yazınız ve anlamını bilmediğiniz
kelimelerin anlamlarını sözlükten öğreniniz.

‫ جرح‬cerh
‫ رقم‬rakam
‫ ربط‬rabt
‫ حفظ‬hıfz
‫ دفن‬defn
‫ كتابت‬kitâbet
‫ قبض‬kabz
‫ قبول‬kabûl
‫ ترك‬terk
‫ نقل‬nakl
‫ سطر‬satır
‫ جهل‬cehl
‫ خلق‬halk

………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………
………………

Mücerred Rubâ‘î Masdarlar

‫ ) ففَْعلَلَه‬vezninden oluşan tek bir vezne sahiptir. Vezinde kelimenin üçüncü aslî harfi gibi dördüncü aslî harfi de “lam” ( ‫ ) ل‬ile gösterilir. Sonda bulunan zaid kapalı te ( ‫ ) ة‬bazı kelimelerde ha-i resmiye ( ‫) ه‬, bazen de te
( ‫ ) ت‬şekline dönüşür.
‫ وسوسه‬vesvese (şüphe, tereddüd),
Dört aslî harften oluşan masdarlardır. Fa‘lele (

‫طنطنه‬

tantana (gösteriş, gürültü patırtı)

3

114

Osmanlı Türkçesi-I

‫سلطنت‬
‫فذلكه‬
‫ولوله‬
‫زلزله‬
‫ترمجه‬

‫قهقهه‬
‫عربده‬

saltanat (hakimiyet, kuvvet, gösteriş, şatafat)
fezleke (özet, netice)
velvele (gürültü, patırtı)
zelzele (sarsıntı, deprem)
terceme (tercüme, çeviri)
kahkaha (yüksek sesle güwlme)
arbede (kavga, gürültü)

Bazı dua cümle ve ibarelerinin isimleştirilmiş kısaltmaları da bu vezinde kullanılmaktadır:

‫بسمله‬

besmele (“Bismillâhi’r-rahmâni’r-rahîm”in kısaltılmış şekli)

‫محدله‬

hamdele (“el-hamdü li’llah” demek)

‫صلوله‬

salvele (Peygamber’e salavat ve dua okuma)

İsm-i Fâ‘il
Mücerred rubâ‘î masdarların tek vezni olan fa‘lele’nin ism-i fâ‘ili müfâ‘lil (

‫س‬
ْ ‫ُم َو ْس ِو‬
‫ُمتفَْرِج ْم‬
ِ
‫ب‬
ْ ‫ُم َذبْذ‬

müvesvis (şüphe uyandıran)
mütercim (tercüme eden)
müzebzib(karıştıran,
karmakarışık eden)

‫وسوسه‬
‫ترمجه‬
‫ذبذبه‬

İsm-i Mef‘ûl

‫ ) ُم َف ْعلِ ْل‬şeklindedir.

vesvese (şüphe, tereddüt)
terceme (tercüme)
zebzebe (muallakta
kalma, tereddütlü)

‫ ) ُم َف ْعلَ ْل‬veznindedir.
tantana
‫طنطنه‬
‫ سلسله‬silsile (birbirine bağlı

Mücerred rubâ‘î masdarların ism-i mef ‘ûlü müfa‘lel (

‫ُمطَْنطَ ْن‬
‫ْس ْل‬
َ ‫سل‬
َ ‫ُم‬
‫ُمتفَْر َج ْم‬
‫ب‬
ْ ‫ُم َدبْ َد‬

mutantan (gürültülü, gösterişli)
müselsel (birbirine bağlı olan, sıralı)
mütercem (tercüme olunmuş)
müdebdeb (debdebeli, gösterişli)

‫ترمجه‬
‫دبدبه‬

olmak, sıralı olmak)
terceme (tercüme)
debdebe (gürültü,
patırtı)

Mec‘ûl Masdarlar

“Yapma, uydurma, sun‘î, câlî” masdar manasına gelen mec‘ûl masdarlar, türemiş sıfatların

‫ت‬
ْ َّ‫ي‬

ve bazı isimlerin sonuna şeddeli ye ve te (
– iyyet) eklenerek elde edilen masdarlardır.
Türkçede bunu –lık, -lik ekiyle elde ediyoruz.

‫انسان‬
‫حر‬
ّ

insân
hürr

‫انسانيت‬
‫حريت‬
ّ

insâniyyet (insanlık)
hürriyyet (hürlük)

115

7. Ünite - Bazı Arapça Hususalar: Aksam-ı Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef ’ûller

‫اسالم‬
‫ابد‬
‫جاهل‬

İslâm
ebed
câhil

‫اسالميت‬
‫ابديت‬

İslâmiyyet (İslâmlık)

‫جاهليت‬

câhiliyyet

ebediyyet (ebedîlik)

Zaten masdar oldukları için Arapçada masdarlara bu ek getirilmez. Ancak Osmanlı
Türkçesinde bazı masdarlara bu ekin getirilmesiyle çeşitli kelimeler yapılmıştır.

Okuma Parçası
Metin 7.1
Ahmed Cevdet Paşa,
Tarih-i Askerî-i
Osmânî I, İstanbul
1299, s. 130.

116

Osmanlı Türkçesi-I

Özet
1

2

Arapça masdar türlerini belirleyebilmek
Masdarlar fiilden türemiş hareket isimleridir. Türkçedeki (-mak, -mek; -ma, -me; -ış, -iş; -uş, -üş) ekleriyle
elde edilen fiil isimlerine karşılık gelir. Arapçada dört
çeşit masdar vardır. 1- Mücerred (basit, yalın) masdarlar, 2- Mimli masdarlar, 3- Mec’ûl (yapma, sun‘î) masdarlar, 4- Mezîdünfih masdarlar. Mücerred masdarlar semâîdir. Belirli bir kurala göre türemezler. Türkçedeki fiil kökleri gibi niçin o seslere sahip olduklarının
bir açıklaması yoktur. Mimli masdarlar basit masdarlardan elde edilirler. Mec’ûl masdarlar, bazı isim ve sıfatlara, Arapçada –iyyûn, Osmanlı Türkçesinde –iyyet
eki getirilerek oluşturulur. Türkçede –lık, lik ekiyle yapılır. Meselâ: mes’ûl (sorumlu), mes’ûliyet (sorumluluk) gibi. Mezîdünfih masdarlar ise mücerred masdarlara belirli anlamlar kazandırmak için oluşturulmuş
kurallı masdarlardır. Geçişsiz bir fiili geçişli hâle getirmek, dönüşsüz bir fiili dönüşlü yapmak veya fiile işteşlik kazandırma vs. gibi işlerin yapılmasını sağlamak
için ayrı ayrı mezîdünfih masdar kalıpları vardır. Mücerred masdarların bu kalıplara çevrilmesiyle kelime,
çevrildiği kalıbın anlamını taşır.
Mücerred ve mimli ve mec‘ûl masdarların yapılarını tanıyabilmek
Mücerred masdarların bulundukları kalıplar belirli
bir anlama sahip değillerdir. Mücerred masdarlar çoğunlukla üç aslî harften oluşurlar. Bunlara “sülâsî mücerred masdarlar” adı verilir. Dört ve beş aslî harften
oluşan masdarlar da vardır. Dörtlülerine “rubâî masdarlar”, beşlilerine “humâsî masdarlar” denilir. Arapçada kırk cıvarında sülâsî mücerred masdar kalıbının
içerisinden Osmanlı Türkçesinde yaygın olarak kulla-

‫( ففَْعل‬fa‘l), ‫( فِ ْعل‬fi‘l), ‫( ففُْعل‬fu‘l),
‫( ففََع ْل‬fa‘al), ‫( فِ َع ْل‬fi‘al), ‫ت‬
ْ َ‫( ففَْعل‬fa‘let), ‫ت‬
ْ َ‫( فِ ْعل‬fi‘let),
ْ ُ‫( ففُع‬fu‘ûl), ‫ت‬
‫ت‬
ْ َ‫( ففُْعل‬fu‘let), ‫ول‬
ْ َ‫( ففُعُول‬fu‘ûlet), ‫ففََعال‬
ْ ‫( فِ َع‬fi‘âl), ‫ال‬
ْ ‫( ففَُع‬fu‘âl), ‫ت‬
(fa‘âl), ‫ال‬
ْ َ‫( ففََعال‬fa‘âlet),
ِ
ِ
‫ت‬
ْ َ‫( ف َعال‬fi‘âlet), ‫( ف ْع َال ْن‬fi‘lân), ‫( ففُْع َال ْن‬fu‘lân),
ِ
‫( ففََع َال ْن‬fa‘alân), ‫يل‬
ُ ‫( ففَْع‬fa‘lûlet). Mimْ ‫( فَع‬fa‘îl), ‫لولَه‬
li masdarların 4 kalıbı mevcuttur. Bunlar ‫عل‬
ْ َ ‫َم ْف‬
ِ
(Mef ‘al), ‫عل‬
ْ َ‫( َم ْف َعل‬Mef ‘alet), ‫ت‬
ْ َ‫َم ْف ِعل‬
ْ ‫( َم ْف‬Mef ‘il), ‫ت‬
nılanları şunlardır:

(Mef ‘ilet) şeklindedir. Mec‘ûl Masdarlar bazı isimlerin ve sıfatların sonuna –iyyet eki getirilmek suretiyle elde edilirler.

3

İsm-i Fâ‘il ve İsm-i Mef ‘ûl Kavramını öğrenmek ve Mücerred Sülâsî ve Rubâî Masdarların İsm-i Fâ‘il ve İsm-i
Mef ‘ûllerini çıkarabilmek
Masdarın anlattığı iş, hareket veya hâli yapanı gösteren kelimelere ism-i fâ‘il adı verilir. Türkçede fiil köküne –an, -en eki ilâve edilerek yapılır. Meselâ: koşmak,
– koşan gibi. İsm-i fâ‘iller sâbit olmayan, geçici bir durum veya hâli belirtir. Arapçada ism-i fâ‘iller ancak etken fiillerden yapılır. Edilgen fiillerin ism-i fâ‘ili yoktur. Sülâsî mücerred masdar kelimelerin ism-i fâ‘ilini
elde etmek için kelime fâ‘il veznine, ism-i mef ‘ûlü için
de mef ‘ûl veznine çevrilir. Mücerred rubâ‘î masdarların da birer ism-i fâ‘il ve ism-i mef ‘ûl vezni vardır.
İsm-i fâ‘ili için mufa‘lil, ism-i mef ‘ûlü için mufa‘lel vezinleri kullanılır.

7. Ünite - Bazı Arapça Hususalar: Aksam-ı Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef ’ûller

117

Kendimizi Sınayalım
1. Akşam-ı seb’ada “misâl” ile ilgili aşağıdaki ifadelerden

6. Aşağıdaki masdar-ism-i fâ‘il eşleştirmelerinden hangisi

hangisi doğrudur?

yanlıştır?

a. İkinci asli harfi hemzelidir.

a.

b. Birinci asli harfi hemzelidir.

‫و‬

‫’)ى‬dir.

c. Asli harflerden ilki vav ( ) ve ya ye (

d. Kelimenin üçüncü asli harfi illetlidir.

‫و‬

e. Kelimenin son asli harfi vav ( ) ile biter.
2. Akşam-ı seb’ada “nâkıs” ile ilgili aşağıdaki ifadelerden
hangisi doğrudur?

b.
c.
d.
e.

‫( مجع‬cem‘) – ‫( جامع‬câmi‘)
‫( قبول‬kabûl) – ‫( قابل‬kābil)
‫( اعالم‬i‘lâm) – ‫( عامل‬âlim)
‫( فراغت‬ferâgat) – ‫( فارغ‬fâriğ)
‫ كفايت‬kifâyet – ‫( كايف‬kâfî)

7. Aşağıdaki kelime-vezin eşleştirmelerinden hangisi

a. Kelimenin birinci asli harfi illetlidir.

yanlıştır?

b. Kelimenin üçüncü asli harfi illetlidir

a.

c. Kelimenin ortadaki ve sondaki harfi illetlidir.

b.

d. Kelimenin ikinci asli harfi illetlidir.
e. Kelimenin ilk iki harfi illetlidir.
3. Aşağıdaki kelimelerden hangisi mimli masdardır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( مكرم‬mükrim)
‫( مداومت‬müdâvemet)
‫( مستحدم‬müstahdem)
‫( منصب‬mansıb)
‫( مرتوك‬metrûk)

4. Aşağıdaki kelimelerden hangisi sülâsî mücerred masdar
değildir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( متاركه‬mütâreke)
‫( سياست‬siyâset)
‫( نظام‬nizâm)
‫( حكومت‬hükûmet)
‫( رطوبت‬rütûbet)

5. Aşağıdaki kelime gruplarından hangisi, kök bakımından
yanlış eşleştirilmiştir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( حكم‬hükm) - ‫(حكومت‬hükümet)
‫( خدمت‬hıdmet) - ‫(خادم‬hâdim)
‫( معلوم‬ma‘lûm) - ‫( اعالم‬i‘lâm)
‫( شهادت‬şehâdet) - ‫( مشهود‬meşhûd)
‫( مردود‬merdûd) - ‫( مرد‬mürd)

c.
d.
e.

‫( فقدان‬fıkdân) – ‫( فِ ْعالَ ْن‬fi‘lân)
‫( طنني‬tanîn) – ‫( فِعيِ ْل‬fa‘îl)
‫( تالوت‬tilâvet) – ‫ت‬
ْ َ‫( فِ َعال‬fi‘âlet)
‫( طبابت‬tabâbet) – ‫ت‬
ْ َ‫( ففََعال‬fe‘âlet)
‫( عشرت‬işret) – ‫ت‬
ْ َ‫( ففُْعل‬fu‘let)

8. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin ism-i mef ‘ûllü yanlış
verilmiştir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( محرت‬humret) - ‫( حممور‬mahmûr)
‫( عرفان‬irfân) – ‫( معروف‬ma‘rûf)
‫( قصد‬kasd) – ‫( مقصود‬maksûd)
‫( نظر‬nazar) – ‫( منظر‬manzar)
‫( غفران‬gufrân) – ‫( مغفور‬mağfûr)

9. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ruba‘î masdar değildir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( شعشعه‬şa‘şa‘a)
‫( مصلحت‬maslahat)
‫( زمزمه‬zemzeme)
‫( فذلكه‬fezleke)
‫( سلطنت‬saltanat)

10. Aşağıdaki kelimelerden hangisi mec‘ûl masdardır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( وضعيت‬vaz‘iyet)
‫( حكايت‬hikâyet)
‫( روايت‬rivâyet)
‫( شكايت‬şikâyet)
‫( جنايت‬cinâyet)

118

Osmanlı Türkçesi-I

Okuma Parçası

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

Uzakdan isti‘mâl olunan esliha-i ta‘arruziye
Sapan
Sapan düzce bir bez veyâ meşîn kîsenin iki tarafına iki ip rabt
olunmasından ibâret olup bu kîseye bir taş veyâ kurşun vaz‘
ile işbu ipler tedvîr ve verilen sür‘at derece-i lâzimede tezyîd
olundukdan sonra iplerden biri salıverildikde taş veyâ kurşun
şu devr ve hareketden aldığı kuvvet ile ilerüye atılup gider.
Hazîne-i eslihada böyle bir sapana râst gelmemiş isek de
âlet-i mezkûra çürüyecek ip gibi şeyden ma‘mûl olduğundan
çürümüş olması zann olunur.
Muharebât-ı atîka-i Osmâniyye tafsîlâtında sapan nâmında
bir âlet isti‘mâl olunduğuna dâ’ir bir kayd ve işâret görülemediğinden bunun isti‘mâl olunduğu sûret-i kat‘iyede kesdirilemez.
Ancak sapan Avrupa’da bile on beşinci asr-ı mîlâdî
ibtidâlarına kadar kullanılmış olmağla Osmânlularda dahi
asr-ı mezkûra müsâdif olan dokuzuncu asr-ı hicrîye değin
isti‘mâl olunduğu me’mûldür.
)Ahmed Cevad Paşa, Tarih-i Askerî-i Osmânî I, İstanbul
1299, s. 130).

Sıra Sizde 1

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı
1. c
2. b
3. d
4. a
5. e
6. c
7. e
8. d
9. b
10. a

Yanıtınız yanlış ise “Aksâm-ı Seb‘a” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Aksâm-ı Seb‘a” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Mimli Masdarlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Sülâsî Mücerred Masdarlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Sülâsî Mücerred Masdarlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “İsm-i Fâ‘il” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Sülâsî Mücerred Masdarlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “İsm-i Mef ‘ûl” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Rubaî Masdarlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Mec‘ûl Masdarlar” konusunu
yeniden gözden geçiriniz.

‫صداقت‬

sadâkat

‫صلح‬

sulh

‫شركت‬
‫حجاب‬
‫حكومت‬
‫لطافت‬
‫هجران‬
‫غروب‬
‫عمران‬
‫جريان‬
‫خيال‬
‫وجدان‬
‫سرعت‬

şirket
hicâb
hükûmet
letâfet
hicrân
gurûb
umrân
cereyân
hayâl
vicdân
sür‘at

Sıra Sizde 2

‫َت‬
ْ ‫ففََعال‬
‫ففُْعل‬
‫ت‬
ْ َ‫فِ ْعل‬
ْ ‫فِ َع‬
‫ال‬

‫َت‬
ْ ‫ففُعُول‬
‫َت‬
ْ ‫ففََعال‬
‫فِ ْع َالن‬
ْ ُ‫ففُع‬
‫ول‬
‫ففُْع َال ْن‬

‫ففََع َال ْن‬
‫ففََعال‬
‫فِ ْع َال ْن‬
‫ت‬
ْ َ‫ففُْعل‬

(fa‘âlet)
(fu‘l)
(fi‘let)
(fi‘âl)
(fu‘ûlet)
(fa‘âlet)
(fi‘lân)
(fu‘ûl)
(fu‘lân)
(fa‘alân)
(fa‘âl)
(fi‘lân)
(fu‘let)

‫نظر‬

nazar

‫ناظر‬

nâzır

‫قتل‬

katl

‫قاتل‬

kātil

‫كتابت‬

kitâbet

‫كاتب‬

kâtib

‫شكر‬

şükr

‫حفظ‬
‫امر‬

hıfz
emr

‫هالك‬

helâk

‫نشر‬

neşr

‫ظلم‬

zulm

‫شاكر‬
‫حافظ‬
‫آمر‬

hâfız

‫هالك‬

hâlik

‫ناشر‬
‫ظامل‬

şâkir

âmir

nâşir
zâlim

7. Ünite - Bazı Arapça Hususalar: Aksam-ı Seb’a, Arapça Mücerred Masdarlar: İsm-i Fâ’iller ve İsm-i Mef ’ûller

119

Yararlanılan Kaynaklar

‫وقف‬

vakf

‫واقف‬

vâkıf

‫مسع‬

sem‘

‫سامع‬

sâmi‘

‫قهر‬

kahr

‫قاهر‬

kāhır

‫تبع‬

teb‘

‫تابع‬

tâbi‘

‫جرح‬

cerh

‫جمروح‬

mecrûh

‫رقم‬

rakam

‫مرقوم‬

merkūm

Sıra Sizde 3

‫ربط‬

‫حفظ‬
‫دفن‬
‫كتابت‬
‫قبض‬
‫قبول‬
‫ترك‬

‫نقل‬
‫سطر‬
‫جهل‬
‫خلق‬

rabt
hıfz
defn
kitâbet
kabz
kabûl
terk
nakl

‫مربوط‬
‫حمفوظ‬
‫مدفون‬

merbût
mahfûz
medfûn

‫مكتوب‬
‫مقبوض‬
‫مقبول‬

makbûz

‫مرتوك‬

metrûk

‫منقول‬

mektûb

makbûl

menkūl

satır

‫مسطور‬

mastûr

cehl

‫جمهول‬

mechûl

halk

‫خملوق‬

mahlûk

Develi, Hayati (2008), Osmanlı Türkçesi Klavuzu 1-2, İstanbul.
Râşid (1317), Kavâ‘id-i Lisân-ı Osmanî, İstanbul.
Timurtaş, Faruk Kadri (2008), Osmanlı Türkçesine Giriş I,
İstanbul.

8

OSMANLI TÜRKÇESİ-I

Amaçlarımız



Bu üniteyi tamamladıktan sonra;
Mezîdünfih masdarların bâbları tanıyabilmek,
Sülâsî Mezidünfih masdarların ism-i Fâ‘il ve ism-i mef ‘ûllerini yapabilmek,
Bu şekillerin düzensiz yapılarını tanımak ve bu türden kelimeleri anlamlandırabilmek.

Anahtar Kavramlar
• Mezîdünfih masdarlar
• İsm-i fâ‘illeri
• İsm-i mef ‘ûlleri

• Mezîdünfîhlerde i‘lâl
(düzensizlik)

İçindekiler
Osmanlı Türkçesi-I

Mezîdünfih Masdarlar (I)

• MEZÎDÜNFİH MASDARLAR

Mezîdünfih Masdarlar (I)
MEZÎDÜNFİH MASDARLAR
Mezidünfih Masdarların Binaları

İf ‘âl – Tef ‘îl – Tefa‘‘ul – Tefâ‘ul – Müfâ‘ale Bâbları ve Düzensiz Şekilleri
İsm-i Fâ‘il ve İsm-i Mef ‘ûlleri ve Düzensiz Şekilleri
Sülâsî masdarların daha önce gördüğümüz şekilleri mücerred (basit) masdarlar idi.
Sülâsîlerin bunlardan başka mezîdünfih (artırılmış) adıyla anılan masdar şekilleri de vardır. Bunlar aynı zamanda “Kıyâsî Masdarlar” adıyla da anılırlar. Bu şekilde isimlendirilmelerine sebep, her bir mezidünfih masdar mücerred masdardan belirli bir anlam kazandırmak amacıyla üretilirler. Herbir mezidünfih masdarın ayrı bir çatısı olup, basit masdarlara bu çatıya göre anlam kazandırırlar. Her ne kadar basit masdarların bazılarında
zâid harf bulunursa da bunlar mezîdünfih olarak kabul edilmezler. Çünkü Arapça’da asıl
masdar, fiilin görülen yakın görünen geçmiş zaman III. teklik şahıs çekimindeki halidir.
Türkçe’de bunu fiilin emir kipine –mek, -mak; -ma, -me; -ış,-iş, -uş, -üş eklerini ilâve ederek yapıyoruz.
Meselâ:
) vezninde mücerred masdar olan kitâbet kelimesinin esas masdar hali
Fi‘âlet (
ketebe (
) şeklinde olup sadece üç tane harfe sahiptir. Osmanlı Türkçesi’nde Arapça
fiiller çekimli olarak kullanılmazlar. Bu nedenle çekimli masdar olan ketebe (= yazdı) şeklinde değil, isim fiil hali olan “kitâbet” (=yaz+mak) şekli masdar olarak kullanılır.
Arapça kelimenin bu çekimli hali sadece üç aslî harften oluşuyorsa buna mücerred
masdar (yalın masdar) adı verilir. Buradaki hâlinde gövdesinde zâid harfler bulunması
durumunda kelime mezîdünfih (artırılmış, ilâve edilmiş) masdar kabul edilir.
Sülasî mezidünfih masdarlar, sülâsî mücerred masdarlardan belirli yapılarla elde edilirler. Bu yapılara bâb adı verilir. Her bâb, kelimenin asıl anlamını değiştirmeden kelimeye farklı bir anlam yükleyip, kelimenin temel anlamı değişmeden, yeni anlam şekilleri türetilmesini sağlar. Bunlar, mücerred masdar durumundaki hâli dönüşlü olmayan (lâzım)
kelimeyi dönüşlü (müteaddî) hâle getirmek, zaten dönüşlü olanın dönüşlülüğünü artırmak, geçişsiz kelimeyi geçişli hâle getirmek veya işdeşlik (müşâreket) kazandırmak gibi
anlam değişiklikleri elde etmek üzere kullanılırlar.

‫ت‬
ْ َ‫فِ َعال‬
‫كتب‬

‫كتابت‬

‫استكتاب‬

kitâbet (yazmak) istiktâb (yazdırma)
Sülâsî Mücerred Masdarlar ile Mezîdünfih Masdarlar arasındaki farklar: Sülasi mücerred masdarlar ile mezîdünfih masdarlar arasında iki temel fark vardır. Birincisi yukarıda
da bahsettiğimiz gibi, her iki şekildeki masdarın içerisinde ekleme (zâid) harf bulunabilir-

122

Osmanlı Türkçesi-I

se de masdarın çekimli hâli olan yakın görünen geçmiş zaman III. teklik şahıs çekiminde
sülâsî mücerred masdarlar üç harften oluşur. Mezîdünfih masdarlarda ise ekleme harfler
vardır. İkinci önemli fark ise sülâsî mücerred masdarlar semâîdir. Yani işitilerek ya da sözlük vasıtasıyla öğrenilirler. Kelimelerin anlamları ve hangi vezinde bulunabilecekleri konusunda herhangi bir kural ya da kıyas yoktur. Mezidünfih masdarlar ise böyle değildir.
Kıyasî olup, her bir bâb kelimenin çatısında belirli değişiklikler yapar. Bu şekilde yapılan
değişikliklerde kelimenin anlamını bilmek için basit masdar anlamını bilmek mezidünfih
şeklindeki anlamını kıyas yoluyla tahmin edebilmemize imkân tanır.
Mezidünfih masdarlardaki kıyasîlik genel değildir. Her kelime her istenen bâba çevrilemez. Her bâbdan ism-i mef ‘ûlü elde edilemez. Hangi kelimenin hangi bâb kullanılarak
geçişli hale getirileceği, işteş olmayan bir kelimeye hangi bâbda işteşlik kazandırılacağı vs.
gibi hususlar için belirli kurallar mevcut değildir. Kelimelerin hangi bâb kullanılarak anlamlarının değiştirilebileceklerini sözlükten öğrenebiliriz.
Meselâ: “harb” kelimesine işteşlik kazandırabilmek için, kelimelere işteşlik kazandıran
iki bâbdan istediğimiz herhangi birini kullanamayız. “Müfâ‘ale” ve “tefâ‘ül” bâblarının her
ikisi de işteşlik kazandırdığı hâlde “harb” kelimesi ancak müfâ‘ale bâbında kullanılabilir
ve “muhârebe” şeklini alır. Eğer “tehârüb” şeklinde kullanırsak, yanlış kullanmış oluruz ve
bunun karşılığını sözlükte bulamayız.
Arapça’da daha fazla mezidünfih masdar varsa da, Osmanlı Türkçesi’nde bunlardan 9 adedi kullanılmıştır. Bunlar if ‘âl, tef ‘îl, tefa‘‘ul, tefâ‘ul, müfâ‘ale infi‘âl, ifti‘âl, if ‘ilâl,
istif ‘âl’dir.

İf‘âl

Mücerred sülâsî masdarın ilk aslî harfinden önce hemze ve ikinci aslî harfinden sonra elif
eklenerek oluşturulur. Arapça’da bu bâbdaki masdarlar birçok mana meydana getirmek
üzere kullanılırsa da, Osmanlı Türkçesi’nde çoğunlukla geçişlilik (müte‘addî) manası için
kullanılır. Geçişsiz olan (lâzım) masdarlar bu bâba aktarıldıklarında geçişlilik kazanır, ettirgen olurlar.

ِ ihrâc (dışarı çıkarma)
hurûc (çıkma)
‫اج‬
‫خروج‬
ْ ‫ا ْخ َر‬
ِ
iknâ‘ (razı etme)
‫ �ناعت‬kanâ‘at (razı olma)
‫ع‬
ْ ‫ا�قْنَا‬
i‘zâm (gönderme)
‫اِ ْع َز ْام‬
‫ عزميت‬azîmet’ten (gitme)
ِ‫ ا‬ilbâs (giydirme)
lebs’den (giyme giyinme)
‫لبس‬
‫اس‬
ْAsılَ‫لْب‬manaları
geçişli olan masdarlardan bu bâba çevrilenler bir kat daha geçişli hale

gelirler.

‫اِ ْعالَ ْم‬
‫اِفقَْه ْام‬
ِ
‫اب‬
ْ ‫ا ْش َر‬
ِ
‫ع‬
ْ ‫ا ْسَا‬

i‘lâm (bildirmek)
ifhâm (anlatmak)
işrâb (içirmek)
ismâ‘ (işittirme)

‫علم‬
‫فهم‬
‫شرب‬

ilm’den (bilmek)

‫سع‬

sem‘ (işitmek)’den

‫اِ ْم َكا ْن‬

imkân (mümkün olmak)

fehm’den (anlamak)
şurb’dan (içmek)

Bu bâbda bulunan bazı masdarlar geçişsiz olabilirler.

‫اِ�ْ َد ْام‬

ikdâm (gayretle çalışmak)

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

İ‘lâl

‫أ‬

‫و‬

‫ى‬

İf ‘âl bâbına nakledilen mücerred sülâsî masdarların başında ( ) veya ( ) olanlar ( )’ye
döner. Aslında ( ) olanlar ise uzatılarak (î) sesini alır. Bu türdeki kelimelerin vezni
(
) şeklindedir.

‫ى‬

ْ ‫اِي َف‬
‫ال‬
‫اِ َيال ْم‬
‫اِجيَا ْد‬

îlâm (elem verme)
îcâd

‫اِي َقا ْظ‬

îkāz (uyandırma)

‫امل‬
‫وجود‬

elem

‫يقظه‬

yakaza (uyanıklık)

vücûd

‫اِفَالَة‬

Ortasında vav veya y varsa bunlar kaldırılarak kelime ifâle (t) (
) veznini alır. Sondaki ( ) harfi Osmanlı Türkçesinde bazı kelimelerde ( )’ye dönüşerek -a, -e sesini alır,
bazılarında da
sesine dönüşür.

‫ة‬

‫ە‬

‫ت‬

ِ
‫اده‬
َ ‫ا َع‬
‫ت‬
ْ َ‫اِ َجاب‬
‫اِ�َ َامه‬
‫اِ َسالَه‬

i‘âde
icâbet
ikāme
isâle

‫اَفقَْعاء‬
‫ء‬

‫عودت‬
‫جواب‬
‫�يام‬

avdet

‫سيل‬

seyl

cevâb
kıyâm

Nâkıs kelimelerde if ‘â (
) vezni kullanılır. Osmanlı Türkçesi’nde kelimelerin sonundaki ( )’in peşinden gelen ( ) genellikle yazıda gösterilmez.

‫اِ ْحيَا‬
‫اِبقَْقا‬
‫اِ ْغنَا‬

‫ا‬

ihyâ (canlandırmak, şenlendirmek)
ibkā (ebedîleştirmek, devamlı etmek)
iğnâ (zengin etmek)

İsm-i Fâ‘il

‫ ) ُم ْف ِع ْل‬şeklindedir.
muhzır (hazır eden)
‫اخضار‬

‫حئ‬
‫بقئ‬
‫غىن‬

hayy (diri, canlı)
bakī (ebedî, sonsuz)
ganî (zengin)

İf ‘âl bâbının ism-i fâ‘ili müf ‘il (

ِ ْ‫ُم‬
‫ض ْر‬
‫ِج‬
ْ ‫ُمْر‬
‫ُم ْف ِر ْط‬
‫ُم ْك ِرْم‬

ihzâr (hazırlama)

muhric (çıkaran)

‫اخراج‬

ihrâc (çıkarma)

müfrit (aşırı giden)

‫افراط‬

ifrât (aşırı gitme)

mükrim (ağırlayan)

‫اكرام‬

ikrâm (ağırlama)

İ‘lâlde İsm-i Fâ‘il
Misâl ve mehmûzü’l-fâ’da vezin, mû’il (

ِ ‫)م‬
‫وع ْل‬
ُ
‫اجياب‬

ِ
‫ب‬
ْ ‫ُموج‬

mûcib (gerektiren)

‫ُمِ ّد‬

mümidd (yardım eden)

‫امداد‬

imdâd (yardım)

‫ُم ِدير‬

müdîr (idare eden)

‫اداره‬

idâre (devr’den)

muzâ‘afta müfi‘‘ (

ecvefte müfîl (

‫) ُم ِف ّع‬

ِ
‫يل‬
ّ ‫) ُمف‬

îcâb (gerekli)

123

124

Osmanlı Türkçesi-I

nâkısta müf ’î (

ِ ُْ‫م‬
‫ضى‬

‫ ) ُم ْف ِعى‬şeklinde olur.
mümzî (imzalayan)

İsm-i Mef‘ûl

‫امضا‬

‫ ) ُم ْف َع ْل‬şeklindedir.
muhkem (sağlamlaştırılmış)
‫احكام‬
münker (inkâr edilmiş)
‫انكار‬
mülhak (ilâve olunmuş)
‫احلاق‬
mücber (zorlanmış)
‫اجبار‬

imzâ (mazâ’dan)

İf ‘âl bâbının ism-i mef ‘ûlü müf ‘al (

‫ُْم َك ْم‬
‫ُم ْن َك ْر‬
‫ْح ْق‬
َ ‫ُمل‬
‫ُْمبقَْر‬

ihkâm (sağlamlaştırmak)
inkâr (kabul etmemek)
ilhâk (ilâve etmek)
icbâr (zorlamak)

İ‘lâlde İsm-i Mef‘ûl
Misâlde vezin, mû’al (

‫وج ْر‬
َ ‫ُم‬

mûcer (kiralanan)

‫ُم َق ّر‬

mukarr (kabul edilmiş)

muzâ‘afta müfell (

ecvefte müfâl (

‫ش ْار‬
َ ‫ُم‬

‫ُم ْلغَى‬

‫) ُم َف ّل‬

ْ ‫) ُم َف‬
‫ال‬

müşâr (işaret edilen)

nâkısta müf ’â (

1

‫وع ْل‬
َ ‫) ُم‬

‫عى‬
َ ‫ ) ُم ْف‬şeklinde olur.
mülgā (lağv edilmiş)

‫اجيار‬

îcâr (kiralamak)

‫ا�رار‬

ikrâr (kabul etmek)

‫اشارت‬

işâret

‫الغا‬

ilgā (lağv etme)

A) Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarları if ‘âl bâbına çeviriniz. Kelimenin her iki hâlinin
de anlamını lügate bakarak öğreniniz.

‫كرم‬

‫كمال‬
‫عمل‬

‫عمران‬
‫مرور‬

‫نعمت‬
‫نفقه‬

‫فساد‬
‫ضرر‬

‫حس‬
ّ

kerem

…………………..

kemâl

…………………..

amel

…………………..

umrân

…………………..

mürûr

…………………..

ni‘met

…………………..

nafaka

…………………..

fesâd

…………………..

zarar

…………………..

hiss

…………………..

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

B) Aşağıdaki verilen masdarların ism-i fâ‘ilini bulunuz.

‫احلاد‬

ilhâd

…………………..

ilzâm

…………………..

imhâl

…………………..

imkân

…………………..

infâk

…………………..

inkâr

…………………..

inzâl

…………………..

iskât

…………………..

‫اسالم‬

islâm

…………………..

‫اهلام‬

ilhâm

…………………..

ilhâk

…………………..

inkâr

…………………..

intâc

…………………..

isnâd

…………………..

ibrâm

…………………..

ibrâz

…………………..

ibşâr

…………………..

ibtâl

…………………..

ifrâz

…………………..

‫الزام‬

‫امهال‬

‫امكان‬
‫انفاق‬
‫انكار‬
‫انزال‬

‫اسكات‬

C) Aşağıdaki verilen masdarların ism-i mef ‘ûlünü bulunuz.

‫احلاق‬
‫انكار‬
‫انتاج‬

‫اسناد‬
‫ابرام‬

‫ابراز‬

‫ابشار‬

‫ابطال‬
‫افراز‬

Tef‘îl ( ‫ل‬
ْ ِ‫ ) �قَْفعي‬Bâbı

‫ت‬

‫ى‬

Tef ‘îl bâbı başına (
) ve ikinci aslî harften sonra uzun î sesi veren ( ) harflerinin eklenmesiyle oluşturulmuştur. Osmanlı Türkçesi’nde bu bâbda kelimeler sıklıkla kullanılmıştır. Bu bâbtaki kelimelerin dört özelliği vardır.
1. Mücerred sülasî masdarlardan geçişsiz olanları geçişli hale getirerek ettirgenlik sağlar.

‫�قَْبلِي ْغ‬
ِ
‫يب‬
ْ ‫�َ ْكذ‬

teblîğ (eriştirilen)
tekzîb (yalanlama)

‫بلوغ‬
‫كذب‬

bülûğ (erişme)
kizb (yalan)

125

126

Osmanlı Türkçesi-I

‫َتْ ِدي ْد‬
ِ
‫يب‬
ْ ‫�َأد‬

tecdîd (yenileme)
te’dîb (terbiye verme, edeblendirme)

‫جديد‬
‫ادب‬

cedîd (yeni)
edeb

2. Aslında geçişli olan mücerred sülâsî masdarlardan geçişli olanlarının geçişliliğini
bir kat daha artırır.

‫ف‬
ْ ِ‫�قَْعري‬
‫�قَْعليِ ْم‬
‫�قَْفهيِ ْم‬

ta‘rîf (bildirmek)
ta‘lîm (öğretmek)
tefhîm (anlatmak)

‫عرفان‬
‫علم‬

irfân (bilmek)

‫فهم‬

fehm (anlamak)

ilm (bilmek)

3. Bu bâb bazen saymak, kabul etmek manasını verir.

‫ب‬
ْ ِ‫�قَْعيي‬
‫ب‬
ْ َ�
ْ ِ‫صوي‬

‫�َ ْكبِ ْري‬
‫يل‬
ْ ‫َتْ ِه‬

ta‘yîb (ayıp saymak)

‫عيب‬

ayb

tasvîb (doğru kabul etmek)

‫صواب‬

savab

‫جهالت‬

cehâlet (bilmezlik, câhillik)

tekbîr (büyük görmek)
techîl (câhil görmek)

4. Sayıları gösteren masdarlara geçişlilik verir.

‫ْيدِحْوَت‬

tevhîd (birlemek)

‫وحدت‬

vahdet (birlik)

‫َيهِنْثَت‬
‫يث‬
ْ ِ‫�قَثْل‬
ِ
‫يس‬
ْ ‫َتْم‬

tesniye (ikilemek)

‫اثنني‬

isneyn (iki)

teslîs (üçlemek)

‫ثالثه‬

selâse (üç )

tahmîs (beşlemek)

‫مخسه‬

hamse (beş)

5. Bazen kalıplaşmış Arapça bir cümlenin manasını ifade eder

‫يح‬
ْ ِ‫�َ ْسب‬
ِ
‫يل‬
ْ ‫�قَْهل‬
‫�َ ْكبِ ْري‬

tesbîh (“Sübhana’llah” demek)
tehlîl (“Lâ-ilâhe İlla’llah” demek)
tekbîr (“Allahu Ekber” demek)

ْ ‫�قَْف َع‬
‫ال‬

ْ ‫�ِْف َع‬
‫ال‬

) (bazen tif ‘âl
) vezni ve tef ‘ile (
Tef ‘îl bâbının tef ‘âl (
çeşitli masdarlar Osmanlı Türkçesi’nde kullanılmıştır.

‫ ) �قَْف ِعلَه‬vezninden

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

ْ ‫ �قَْف َع‬tef ‘âl veya ‫�ِْف َعال‬
‫ال‬

‫�َ ْذ َك ْار‬
‫�َ ْك َر ْار‬
ْ َ‫ِتْث‬
‫ال‬

tezkâr (hatırlatma)

‫ذكر‬

zikr (anma, hatırlama)

tekrâr

‫كره‬

kerre (defa, yeniden)

timsâl (benzetmek)

‫مثل‬

mesel (örnek, benzer)

tef ‘ile (

‫�َذْكِ َره‬
ِ ‫�ق ْب‬
‫ص َره‬
َ

tezkire

‫�َ ْك ِملَه‬
‫َتْ ِربَه‬

‫) �قَْف ِعلَه‬
‫ذكر‬

zikr

tabsıra

‫بصر‬

basar

tekmile

‫كمال‬

kemâl

tecribe

‫جرب‬

cerb

İ‘lâl’de Tef‘îl bâbı

‫ء‬

Son harfi hemze ( ) olan köklerde, tef ‘îl bâbındaki zâid olan (
den sonra ( ) gelir ve tef ‘i’e (
) veznini alır.

‫ة‬

‫�قَْف ِعئَه‬

‫ ) ى‬harfi düşerek hemze-

‫ختطئه‬

tahtı’e ( hatalı görmek )

‫خطا‬

hatâ’dan

‫�ربئه‬

tebri’e (kurtarmak)

‫برء‬

ber’ (kurtulmak)

‫سو‬
ّ

sümüvv (yükseklik)

‫و‬

Sülasî masdar halinde son harfi ( ) veya ya olan kelimelerde de yine tef ‘îl’in uzun
olan î harfi düşerek ( ) harfleri eklenir. Vezni tef ‘iye(t) (
) halini alır.

‫ية‬

‫�َ ْس ِويَه‬
‫ص ِفيَه‬
ْ َ�

tesviye (seviyelendirme)
tasfiye (temizlemek)

‫صفوت‬

‫�قَْف ِعيَة‬

safvet’den (saf, temiz olmak)

İsm-i Fâ’îl

Â

Tef ‘îl bâbının ism-i fâ‘ili mufa‘‘il ( ْ‫عل‬
ِّ َ‫’) ُمف‬dir. İlk aslî harfin başına ötreli mim ( ) ilâve
edilir. İkinci aslî harf ikizleşerek şeddeli okunur.

‫ُم َعلِّ ْم‬
‫س‬
ْ ‫ُم َد ِّر‬

mu‘allim (öğreten)
müderris (ders veren)

‫�دريس‬

tedrîs (ders vermek)

‫ُم َد�ّق‬

müdakkık (dikkatle araştıran)

‫�د�يق‬

tedkīk

musaddık (dogrulayan)

‫�صديق‬

tasdîk (doğrulama)

‫ِّق‬
ْ ‫صد‬
َ ‫ُم‬

‫�عليم‬

ta‘lîm (öğretmek)

127

128

Osmanlı Türkçesi-I

İ‘lâl
Nâkıs kelimelerde mufa‘‘î (

‫ُم َرِّب‬

‫ُم َق ّو ِي‬

‫ ) ُم َف ّع ِى‬vezni kullanılır.

mürebbî (terbiye eden)

‫�ربيه‬

terbiye (rebev

mukavvî (kuvvetlendiren)

‫�قويه‬

takviye (kuvvet

İsm-i Mef‘ûl
Tef ‘îl bâbının ism-i mef ‘ûlü müfa‘‘al (
mürekkeb
(karışmış)

‫ُم َك َّرْم‬

mükerrem
(ikram olunmuş)

‫�كرمي‬

tekrîm
(hürmet göstermek)

‫ث‬
ْ َّ‫ُمثقَل‬

müselles
(üçlü, üçgen)

‫�ثليث‬

teslîs
(üçleme)

‫ف‬
ْ ‫ش َّر‬
َ ‫ُم‬

müşerref
(şereflenmiş, şerefli)

‫�شريف‬

teşrîf
(şereflendirmek)

Nâkıs kelimelerde mufa‘‘â (

‫ ) ُم َف َّعا‬kullanılır.

‫ُمبقََّرا‬

müberrâ (temiz, noksansız)

‫�ربئه‬

tebri’e (berâ’et)’ten

‫س َّما‬
َ ‫ُم‬

müsemmâ (isimlendirilen)

‫�سميه‬

tesmiye (semâ)’dan

‫ى‬
َ ‫ُمطَّر‬
2

‫’)�وت‬ten

‫ ) ُم َف َّع ْل‬şeklindedir.
terkîb
‫( �ركيب‬birbiri ile karıştırılmış maddeler)

‫ب‬
ْ ‫ُم َرَّك‬

İ‘lâl

‫’) ربو‬den

mutarrâ (taze, diri)

‫طرى‬

tary (taze olma)

A) Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarları tef ‘îl bâbına çeviriniz. Kelimenin her iki hâlinin de
anlamını sözlüğe bakarak öğreniniz.

‫مثل‬

‫نقصان‬
‫عمران‬
‫شوق‬
‫نزول‬

‫شرف‬
‫فرق‬

‫كثافت‬

misl

…………………..

noksân …………………..
umrân

…………………..

şevk

…………………..

nüzûl

…………………..

şeref

…………………..

fark

…………………..

kesâfet

…………………..

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

‫خالصه‬

hulâsa

…………………..

‫مهلت‬

mühlet …………………..

‫�فتيش‬

teftîş

…………………..

tevhîd

…………………..

tedkīk

…………………..

tasdîk

…………………..

tedrîs

…………………..

ta‘lîm

…………………..

tekmîl

…………………..

tedbîr

…………………..

tashîh

…………………..

‫�بديل‬

tebdîl

…………………..

‫�قدمي‬

takdîm …………………..

B) Aşağıdaki verilen masdarların ism-i fâ‘ilini bulunuz.

‫�وحيد‬
‫�د�يق‬

‫�صديق‬
‫�دريس‬
‫�عليم‬

‫�كميل‬
‫�دبري‬

‫�صحيح‬

C) Aşağıdaki verilen masdarların ism-i mef ‘ûlünü bulunuz.

‫�سجيل‬
‫�كميل‬
‫�كرير‬

‫�صحيح‬
‫�زيني‬

‫�ربيع‬

‫�ركيب‬

‫�صنيف‬
‫�وضيح‬

tescîl

…………………..

tekmîl

…………………..

tekrîr

…………………..

tashîh

…………………..

tezyîn

…………………..

terbî‘

…………………..

terkîb

…………………..

tasnîf

…………………..

tavzîh

…………………..

Tefa‘‘ül Bâbı ( ْ‫) تَفَ ُّعل‬

‫ت‬

Bu bâbda baştaki te ( ) eklemedir. İkinci aslî harf ikizleşir ve şedde ile gösterilir. Sülasî
mücerred dönüşsüz masdarları dönüşlü hale getirmek için kullanılır. Sülâsî mezidünfih
masdarlardan tef ‘îl bâbındaki dönüşsüz kelimeler bu bâba çevirildiklerinde dönüşlülük
kazanırlar. Bu bâbdaki bazı kelimeler yapmacıklık ifade eder.

129

130

Osmanlı Türkçesi-I

‫ش ُّك ْر‬
َ َ�
‫�َ َكلُّ ْم‬
‫�َ َكثقُّْر‬
‫َتَ ُّم ْل‬
‫ك‬
ْ ُّ‫َتَل‬
‫ش ُّج ْع‬
َ َ�

teşekkür

‫شكر‬

şükr

tekellüm
(konuşmak, söylemek)

‫كالم‬

kelâm (söz, ifade)

tekessür
(çoğalmak)

‫�كثري‬

teksîr (çoğaltmak)

tahammül
(yüklenmek)

‫تميل‬

tahmîl (yüklemek)

temellük
(mülk edinmek)

‫تليك‬

temlîk (mülk olarak vermek)

teşeccü‘
(sahte kahramanlık göstermek)

İ‘lâl
Nâkıs ve mehmûzü’l-lâmda tefa‘‘î (

‫ش ّف ِى‬
َ َ�
‫َتَّز ِى‬

teşeffî (şifa bulma)

‫شجاعت‬

‫) �قََف ّع ِى‬:

tecezzî (bölünme, parçalanma)

İsm-i Fâ‘il
Tefa‘‘ül bâbının ism-i fâ‘ili mütefa‘‘il (

‫ُمتقََع ِّد ْد‬
‫ص ْل‬
ِّ ‫ُمتَ َح‬
‫ُمتَ َكبقِّْر‬
‫ض‬
ْ ‫ُمتقََع ِّر‬
‫ُمتقََع ِّه ْد‬

‫شفأ‬

şifâ

‫جزء‬

cüz’ (kısım, parça)

‫ ) ُمتقََف ِّع ْل‬veznidir.

müte‘addid (çoğalan, birçok)

‫�عدد‬

ta‘addüd

mütehassıl (meydana gelen)

‫تصل‬

tahassul

mütekebbir (kibirli)

‫�كرب‬

tekebbür

mütearrız (saldıran, taarruz eden)

İ‘lâl
Nâkıs kelimelerde mütefe‘‘î (

‫ ) ُمتقََف ّع ِى‬şeklindedir.

müte‘allî (yükselen)

mütevellî (vakıf idarecisi)

İsm-i Mef‘ûl

‫�عرض‬
‫�عهد‬

müte‘ahhid (taahhüd eden)

‫ُمتقََعلّ ِى‬
‫ُمتقََوِّل‬

şecâ‘at (yiğitlik, cesurluk)

‫�قََعلّ ِى‬
‫�قََوِّل‬

ta‘arruz
ta‘ahhüd

te‘allî (yükselme, yücelme)
tevellî (dost edinme, bir işi
üzerine alma)

‫ُمتقََف َّع ْل‬

Tefa‘‘ül bâbının ism-i mef ‘ûlü mütefa‘‘al (
) veznidir. Tefa‘‘ül bâbı dönüşlülük için
kullanıldığından ism-i mef ‘ûlü pek fazla kullanılmaz.

‫ُمتقََر َّد ْد‬
‫س‬
َّ ‫ُمتَ َج‬
ْ ‫س‬
‫ث‬
ْ َّ‫شب‬
َ َ‫ُمت‬

müteredded (tereddüt edilen)
mütecesses (gizlice araştırılan)
müteşebbes (teşebbüs olunan)

‫�ردد‬
‫تسس‬
‫�شبث‬

tereddüd
tecessüs (gizlice araştırmak)
teşebbüs (girişim)

131

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

‫ض‬
ْ ‫ُمتقََع َّر‬
‫ب‬
ْ ‫ُمتقََع َّج‬
İ‘lâl

müte‘arrez (sataşılan, saldırılan)
müte‘acceb (şaşılan)

‫�عرض‬
‫�عجب‬

‫ ) ُمتقََف ّع َى‬şeklindedir.
müteveffâ (ölmüş, vefat etmiş)
‫�وف‬

ta‘arruz (saldırma, sataşma)
ta‘accüb (şaşma, hayret etme)

Nâkıs kelimelerde vezin mütefa‘‘â (

‫ف‬
َّ ‫ُمتقََو‬

teveffî (ölme, vefat)

A) Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarları tefa‘‘ul bâbına çeviriniz. Kelimenin her iki hâlinin
de anlamını sözlüğe bakarak öğreniniz.

‫نفس‬

nefes

…………………..

‫نوع‬

nev‘

…………………..

‫شكر‬

şükr

…………………..

‫فكر‬

fikr

…………………..

‫جرب‬

cebr

…………………..

‫جسم‬

cism

…………………..

‫دهشت‬

dehşet

…………………..

‫درس‬

ders

…………………..

‫دين‬

deyn

…………………..

‫فهم‬

fehm

…………………..

B) Aşağıdaki verilen masdarların ism-i fâ‘ilini bulunuz.

‫�عجب‬

ta‘accüb

…………………..

ta‘ahhüd

…………………..

‫�بدل‬

tebeddül

…………………..

‫ترب‬

tecebbür

…………………..

‫�فهم‬

tefahhum

…………………..

‫�فرع‬

teferru‘

…………………..

‫تدن‬

temeddün …………………..

‫�عهد‬

3

132

Osmanlı Türkçesi-I

‫تكن‬
‫ترد‬

‫�ندم‬

temekkün

…………………..

temerrüd

…………………..

teneddüm …………………..

Tefâ‘ül Bâbı ( ْ‫)تَفَ اعُ ل‬

‫ت‬

‫ا‬

Tefâ‘ül bâbı ilk aslî harften önceki (
), sonrasına ( ) eklenmesi ve ikinci aslî harfin ötreli okunmasıyla oluşur. Genellikle iki veya daha fazla kişi arasında işteşlik sağlamak için
kullanılır.

‫�قََع ُاو ْن‬
‫�قَبَاعُ ْد‬
‫�قَنَاظُْر‬

te‘âvün (yardımlaşmak)
tebâ‘ud (uzaklaşmak)
tenâzur (bakışmak)

‫عون‬
‫بعد‬
‫نظر‬

avn (yardım)
bu‘d (uzaklık)
nazar (bakmak)

Bu bâb bazen gerçekte olmayan bir hali ve durumu varmış gibi gösterir, yapmacıklık,
sahtelik bildirir.

‫اه ْل‬
ُ َ‫َت‬
‫شاعُ ْر‬
َ َ�
‫�قَغَافُ ْل‬

tecâhül (bilmezlikten gelme)

‫جهالت‬

cehâlet

teşâ‘ur (şâirlik taslamak)

‫شعر‬

şi‘r

tegāfül (kasten gafil gibi görünme)

‫غفلت‬

gaflet

Tef ‘îl bâbındaki bazı dönüşsüz masdarlar bu bâba çevrildiklerinde dönüşlü hâle gelirler. Bazen fiilin birbiri ardına veya derece derece gerçekleştiğini ifade eder.

ْ‫َ�رَادُف‬
ْ‫َ�زَايُد‬

ْ‫َ�كا َُمل‬

terâdüf
(birbiri ardınca gitmek)
tezâyüd
(yavaş yavaş artma)
tekâmül
(derece derece olgunlaşma)

İ‘lâl
Müzâafda tefâ‘‘ (

‫ضا ّد‬
َ َ�
‫اس‬
ّ َ‫َت‬

tezâdd (birbirine zıt olma)
temâss (birbirine değme)

Nâkısta tefâ‘î (

‫َ�دَاوِى‬
ِ َ‫�قن‬
‫اهى‬
َ

‫اع‬
ّ ‫ ) �قََف‬şeklindedir.

ِ ‫ ) �قََف‬şeklindedir.
‫اعى‬
tedâvî

tenâhî (son bulma)

İsm-i Fâ‘il
Tefâ‘ül bâbının ism-i fâ‘ili mütefâ‘il (

‫ُمتَ َك ِام ْل‬

mütekâmil
(olgunlaşmış)

‫ردف‬
‫زياده‬

redif
(birisinin arkasından giden)
ziyâde

‫كمال‬

kemâl (olgunluk)

‫ضد‬

zıdd (zıt, ters, aksi)

‫مس‬
‫دوا‬
‫هنايت‬

mess (yapışmak, değmek)
devâ
nihâyet (son)

ِ ‫ ) متق َف‬şeklindedir.
‫اع ْل‬
َُ
‫ �كامل‬tekâmül (olgunlaşma)

133

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

ِ ‫متج‬
‫اه ْل‬
َ َُ
‫ُمتَ َمايِ ْل‬
ِ
‫ص‬
ْ �‫ُمتقَنَا‬

mütecâhil
(bilmezlikten gelen)

‫تاهل‬

tecâhül (bilmezlikten gelme)

mütemâyil
(bir tarafa meyl eden, yönelen)

‫تايل‬

temayül (meyletme, yönelme)

mütenâkıs
(noksanlaşan, azalan)

İ‘lâl
Müzâ‘aflarda vezin mütefâ‘‘ (

‫�نا�ص‬

tenâkus (azalmak)

‫اع‬
ّ ‫ ) ُمتقََف‬şeklinde olur.

‫ضا ّد‬
َ َ‫ُمت‬

mütezâdd
(birbirine zıt olan)

‫�ضاد‬

tezâdd (iki şeyin birbirine zıt olması)

‫اب‬
ّ ‫ُمتَ َح‬

mütehâbb
(birbirine dost olan)

‫حب‬
ّ

hubb (sevgi, dostluk)

Nâkıslarda mütefâ‘î (

‫ُمتَ َداو ِى‬

ِ َ‫ُمتَب‬
‫ا�ى‬
‫ساو ِى‬
َ َ‫ُمت‬

ِ ‫ ) متق َف‬şeklindedir.
‫اعى‬
َُ

mütedâvî (tedavi eden)

‫�داوى‬

tedâvî

mütebâkī (geri kalan, artan)

‫�با�ى‬

tebâkī (artma)

mütesâvî (birbirine denk olan)

İsm-i Mef‘ûl
Tefâ‘ül bâbının ism-i mef ‘ûlü mütefâ‘al (

‫ف‬
ْ ‫ُمتقََع َار‬
‫ُمتَ َد َاو ْل‬

müte‘âref (meşhur, ünlü)

‫�ساوى‬

tesâvî (iki şeyin birbirine denk
olması)

‫اع ْل‬
َ ‫ ) ُمتقََف‬şeklindedir. Oldukça az kullanılır.
‫ �عارف‬te‘ârüf (tanışmak)

mütedâvel (elden ele gezdirilen)

‫�داول‬

tedavül (elden ele dolaşmak)

A) Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarları tefâ‘ul bâbına çeviriniz. Kelimenin her iki hâlinin
de anlamını sözlüğe bakarak öğreniniz.

‫شركت‬
‫نظر‬

‫زياده‬

‫مرض‬

‫جهالت‬
‫هجوم‬

‫كثرت‬
‫صلح‬

şirket

…………………..

nazar

…………………..

ziyâde

…………………..

maraz

…………………..

cehâlet

…………………..

hücûm

…………………..

kesret

…………………..

sulh

…………………..

4

134

Osmanlı Türkçesi-I

‫نقض‬

nakz

…………………..

‫درس‬

ders

…………………..

‫�عادل‬

te‘âdül

…………………..

te‘âkud

…………………..

tebâdül

…………………..

tebâ‘üd

…………………..

tecâsür

…………………..

tecâvür

…………………..

tedâhül

…………………..

tedârük

…………………..

tehâsüm

…………………..

tekâbür

…………………..

B) Aşağıdaki verilen masdarların ism-i fâ‘ilini bulunuz.

‫�عا�د‬

‫�بادل‬
‫�باعد‬

‫تاسر‬
‫تاور‬

‫�داخل‬
‫�دارك‬

‫ختاصم‬
‫�كابر‬

Müfâ‘ale (‫اعلَه‬
َ ‫) ُم َف‬

«

Bu bâbda baştaki mim, ilk aslî harften sonraki elif ( ) ve sondaki ( ) harfleri eklemedir. ( ) harfi bazı kelimelerde ( ) yazılarak –e, -a sesi verir, bazı kelimelerde de açılarak
te ( ) şeklinde kullanılır. Bu bâb, masdarın belirttiği iş veya hareketin iki veya daha fazla kişi arasında karşılıklı olarak yapıldığını ifade ederek kelimeye işdeşlik (müşâreket) kazandırır. Bir diğer fonksiyonu da kelimeyi geçişsiz yapmaktır.


®

‫ُمَ َاربَه‬
‫ت‬
ْ َ‫ُم َع َاون‬
‫ُمتَ َارَكه‬
‫ت‬
َ ‫ُم‬
ْ ‫ش َارَك‬

İ‘lâl

ˆ

muhârebe (savaşma)
mu‘âvenet (yardımlaşma)
mütâreke (karşılıklı terk etme)
müşâreket (ortaklaşma)

harb (savaş)
avn (yardım)
terk (bırakma)
şirket (ortaklık)

‫ات‬
ْ ‫اع‬
َ ‫ ) ُم َف‬şeklinde olur.
mücâzât (cezâlandırma)
‫ جزا‬cezâ
müsâvât (eşitlik, denklik)
‫ سوى‬sevî (birlik, beraberlik)
mükâfât
‫ كفايت‬kifâyet

Nakıs ve lefîf kelimelerde vezin müfâ‘ât (

‫ات‬
ْ ‫ُمَ َاز‬
‫ات‬
ْ ‫س َاو‬
َ ‫ُم‬
‫ات‬
ْ َ‫ُم َكاف‬

‫حرب‬
‫عون‬
‫�رك‬
‫شركت‬

135

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

İsm-i Fâ‘il

ِ ‫م َف‬
‫اع ْل‬
ُ

Müfâ‘ale bâbının ism-i fâ‘ili müfâ‘il (
)’dir. Vezin, bâbdaki ikinci aslî harfin esreli
okunması ve sondaki ( )’nin atılması ile elde edilir.

‫ُمَافِ ْظ‬
‫ُمَابِ ْر‬
ِ ‫مب‬
‫اد ْل‬
َُ
‫ُم َقابِ ْل‬

‫ة‬

muhâfız (koruyan)

‫مافظه‬

muhâfaza (koruma)

muhâbir (haber veren)

‫مابره‬

muhâbere (haberleşme)

mübâdil (değiştirilen)

‫مبادله‬

mübâdele (değiştirmek)

mukābil (karşılık olan)

‫مقابله‬

mukabele (karşılamak, karşılık)

İ‘lâl

ِ ‫ ) م َف‬şeklindedir.
‫اعى‬
ُ

Nâkıs ve lefîf kelimelerde vezin müfâ‘î (

ِ َ‫ُمن‬
‫اف‬
ِ َ‫من‬
‫ادى‬
ُ

münâfî (ayrı, muhalif olan)
münâdî (nidâ eden, seslenen)

muzâaflarda müfâ‘‘ (

ّ‫ ) ُم َفاع‬şeklinde olur.

‫نفى‬
‫منادات – ندا‬

nefy (sürmek, uzaklaştırmak)
nidâ-münâdât (bağırışma)

‫ضا ّد‬
َ ‫ُم‬

müzâdd (birbiriyle zıt olan)

‫�ضاد‬

tezâd (zıtlık)

‫اس‬
ّ َُ‫م‬

mümâss (temas eden, dokunan)

‫تاس‬

temâs (dokunma)

İsm-i mef‘ûl

‫اع ْل‬
َ ‫ُم َف‬

Müfâ‘ale bâbının ism-i fâ‘ili müfâ‘al (
)’dir. Vezin, bâbdaki ikinci aslî harfin üstünlü
okunması ve sondaki ( )’nin atılması ile elde edilir.

‫ة‬

‫ب‬
ْ َ‫ُمَاط‬

muhâtab (kendisine hitab edilen)

‫اه ْد‬
َ ‫ُم‬
َ‫ش‬

müşâhed (görülen, görülmüş)

‫ماطبه‬
‫مشاهده‬

muhâtabe (birbirine hitab
etme, söyleşme)
müşâhede

‫ مباركه‬mübâreke
Müzâ‘afta ismi- mef ‘ûl aynı ism-i fâ‘ildeki gibi müfâ‘‘ ( ‫اع‬
ّ ‫ ) ُم َف‬şeklindedir.
‫ُمبَ َار ْك‬

mübârek (bereketlenmiş, uğurlu)

A) Aşağıdaki sülâsî mücerred masdarları müfâ‘ale bâbına çeviriniz. Kelimenin her iki
hâlinin de anlamını sözlüğe bakarak öğreniniz.

‫نصف‬
‫نزاع‬
‫�رك‬

‫شرط‬

‫طلب‬

‫نوبت‬

nısf

…………………..

nizâ‘

…………………..

terk

…………………..

şart

…………………..

taleb

…………………..

nevbet

…………………..

5

136

Osmanlı Türkçesi-I

‫لطف‬
‫كالم‬
‫دين‬

‫جواب‬

lütf

…………………..

kelâm

…………………..

deyn

…………………..

cevâb

…………………..

B) Aşağıdaki verilen masdarların ism-i fâ‘ilini bulunuz.

‫مشاهده‬
‫معاونت‬
‫مقا�له‬

‫مالفت‬

‫مقارنت‬
‫ماربه‬

‫مالزمت‬
‫مغايرت‬

‫مهاجرت‬
‫معارضه‬

müşâhede

…………………..

mu‘âvenet

…………………..

mukātele

…………………..

muhâlefet

…………………..

mukārenet

…………………..

muhârebe

…………………..

mülâzemet …………………..
mugāyeret

…………………..

muhâceret

…………………..

mu‘âraza

…………………..

137

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

Özet
1

Mezîdünfih Masdarların Bâbları Tanıyabilmek
Osmanlı Türkçesi’nde kullanılan mezidünfih masdarlar şunlardır: İf ‘âl, tef ‘îl, tefa‘‘ul, tefâ‘ul, müfâ‘ale
infi‘âl, ifti‘âl, if ‘ilâl, istif ‘âl’dir. Bu masdarlardan her birisi mücerred masdara belirli bir anlam katar. Mücerred masdar iken geçişsiz olan bir kelime bu masdarlardan geçişlilik özelliği olan bir bâba nakledildiklerinde geçişlilik kazanırlar. Bunlardan bazıları kelimeye dönüşlülük, bazıları da işteşlik, edilgenlik vs. gibi
anlamlar katarlar. Bu ünitede işlenen masdarların anlamları şu şekildedir:

Mezîdünfîh bâbların oluşturduğu masdarların anlamları
if ‘âl
tef ‘îl
müfâ‘ale
tefa‘‘ul
tefâ‘ul

ْ ‫اِفقَْع‬
‫ال‬

‫�قَْفعيِ ْل‬
‫اعلَه‬
َ ‫ُم َف‬
‫�قََف ُّع ْل‬
‫�قََفاعُ ْل‬

2

Sülâsî Mezidünfih Masdarların İsm-i Fâ‘il ve İsm-i
Mef ‘ûllerini Yapabilmek
Sülâsî mezidünfih masdarların sülâsî mücerred masdarlardan farklı olarak her birinin ayrı ayrı ism-i fâ‘il
ve ism-i mef ‘ûlleri vardır. Bunlar şu şekildedir:
Masdar

ْ ‫اِفقَْع‬
‫ال‬
‫�قَْفعيِ ْل‬
‫اعلَه‬
َ ‫ُم َف‬

Geçişli

‫�قََف ُّع ْل‬
‫�قََفاعُ ْل‬

işteş, geçişsiz, geçişli

3

Geçişli

dönüşlü, geçişsiz, bazen geçişli, yapmacıklık
işteş, dönüşlü, geçişsiz, bazen geçişli,
yapmacıklık

İsm-i Fâ‘il

if ‘âl
tef ‘îl
müfâ‘ale
tefa‘‘ul
tefâ‘ul

‫ُم ْف ِع ْل‬
‫ُم َف ِّع ْل‬
ِ ‫م َف‬
‫اع ْل‬
ُ
‫ُمتقََف َّع ْل‬
ِ ‫متق َف‬
‫اع ْل‬
َُ

müf ‘il
müfa‘‘il
müfâ‘il
mütefa‘‘il
mütefâ‘il

İsm-i Mef ‘ûl

‫ُم ْف َع ْل‬
‫ُم َف َّع ْل‬

‫اع ْل‬
َ ‫ُم َف‬
‫ُمتقََف ِّع ْل‬
‫اع ْل‬
َ ‫ُمتقََف‬

müf ‘al
müfa‘‘al
müfâ‘al
mütefa‘‘al
mütefâ‘al

Bu Şekillerin Düzensiz Yapılarını Tanımak ve
BuTürden Kelimeleri Anlamlandırabilmek
Yukarıda belirtilen babların nâkıs, ecvef, lefif gibi bazı
köklerinin ism-i fâil ve ism-i mef ‘ûlleri farklı kalıplarla yazılabilmektedir. Vezinlerin bu istisna hallerine Arapçada i‘lâl diyoruz. Her veznin işlenişinde ayrıca i‘lâl bahsi açarak bu istisnâî durumlar incelenmiş
ve örneklendirilmiştir.

138

Osmanlı Türkçesi-I

Kendimizi Sınayalım
1. Aşağıdaki mezîdünfih masdarlardan hangisinin karşılarında yazan okunuşu yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ – �كرمي‬tekrîm
‫ – �كاسل‬tekâsül
‫ – مصادره‬müsâdere
‫ – �شكل‬teşkîl
‫ – ت ّدن‬temeddün

2. Aşağıdaki kelimelerden hangisi mezîdünfih masdarlardan
değildir?
a
b.
c.
d.
e.

‫( �رادف‬terâdüf)
‫( اعدام‬i‘dâm)
‫�رسم‬
ّ (teressüm)
‫( �نقيص‬tenkīs)
‫( حكايت‬hikâyet)

3. Aşağıdaki mezîdünfih masdarlardan hangisi karşısında
yazan vezin ile uyumsuzdur?
a.
b.
c.
d.
e.

ْ ‫ افهام – اِفقَْع‬if ‘âl
‫ال‬
ِ
‫يل‬
ْ ‫ �وسع – �قَْفع‬tef ‘îl
‫ �راكم – �قََفاعُ ْل‬tefâ‘ül
‫اعلَه‬
َ ‫ مضاربه – ُم َف‬mufâ‘ale
‫ �عارف – �قََفاعُ ْل‬tefâ‘ül

4. Aşağıdaki mezîdünfih masdarların bâbları hangisi karşısında yazılı çatı ile uyumsuzdur?
a.
b.
c.
d.
e.

‫ تهيل‬techîl - geçişli
‫ معارفه‬mu‘ârefe – işteş
‫ اعالم‬i‘lâm - geçişsiz
‫ تارض‬temâruz - yapmacıklık
‫ �صادم‬tesâdüm - işteş

5. Aşağıdaki mezîdünfih masdarlardan hangisinin çatısında
işteşlik vardır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( �صنيف‬tasnîf)
‫( ابالغ‬iblâğ)
‫( ماطبه‬muhâtabe)
‫( تلّك‬temellük)
‫( �نبيه‬tenbîh)

6. Aşağıdaki kelimelerden hangisi ism-i fâ‘il değildir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( تليك‬temlîk)
‫( مفتّش‬müfettiş)
‫متبحر‬
ّ (mütebahhir)
‫( منصف‬münsif)
‫( متبارض‬mütebâriz)

7. Aşağıdaki kelime gruplarından hangisinde mezîdünfîh
masdar yer almamıştır?
a.
b.

‫( مستخدم‬müstahdem) – ‫( اسرتحام‬istirhâm) –
‫متجسس‬
ّ (mütecessis)
‫مكرم‬
ّ (mükerrem) – ‫( تديد‬tahdîd) – ‫معترب‬
(mu‘teber)

c.
d.
e.

‫( اعداد‬i‘dâd) – ‫( مستخرب‬müstahber) – ‫( مسلم‬müslim)
‫( معامل‬mu‘âmil) –‫( مرك‬muhrik) –‫( مس ّكن‬müsekkin)
‫( مشاهد‬müşâhed) – ‫( �دافع‬tedâfü‘) – ‫تسك‬
ّ (temessük)

8. Aşağıdaki kelime gruplarından hangisinde ism-i mef ‘ûl
yoktur?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( اسناد‬isnâd) – ‫( مسند‬müsned)
‫( �وفيق‬tevfîk) – ‫( موفّق‬muvaffak)
‫( �كرمي‬tekrîm) – ‫مكرم‬
ّ (mükerrem)
‫( �شبّث‬teşebbüs) – ‫( متشبّث‬müteşebbes)
‫( مطابقت‬mutâbakat) – ‫( مطابق‬mutâbık)

9. Aşağıdaki kelimelerden hangisinin karşısında yazılı olan
ism-i fâ‘ili yanlıştır?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( مناسبت‬münâsebet) - ‫( مناسب‬münâsib)
‫( �ركيب‬terkîb) - ‫( مرّكب‬mürekkeb)
‫( افراط‬ifrât) - ‫( مفرط‬müfrit)
‫( ت ّدن‬temeddün) - ‫( متم ّدن‬mütemeddin)
‫( �ضارب‬tedârüb) - ‫( متضارب‬mütedârib)

10. Aşağıdaki kelimelerden hangisi mezîdünfih masdar değildir?
a.
b.
c.
d.
e.

‫( بالغت‬belâgat)
‫( �بليغ‬teblîğ)
‫( مبالغه‬mübâlağa)
‫( �بلّغ‬tebellüğ)

‫( ابالغ‬iblâğ)

139

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

Kendimizi Sınayalım Yanıt Anahtarı

Sıra Sizde Yanıt Anahtarı

1. d

Sıra Sizde 1

2. e
3. b
4. c
5. c
6. a
7. d

8. e

9. b
10. a

Yanıtınız yanlış ise “Tef ‘îl Bâbı” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Mezîdünfih Masdarlar” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tef ‘îl ve Tefa“ul Bâbları” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “İf ‘âl” Bâbı” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Müfâ‘ale” Bâbı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Müfâ‘ale” Bâbı” konusunu yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Özet” kısmındaki “Mezidünfih
Masdarların Masdar, İsm-i Fâ‘il ve İsm-i Mef ‘ûllerini
gösteren tabloyu” yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Özet” kısmındaki “Mezidünfih
Masdarların Masdar, İsm-i Fâ‘il ve İsm-i Mef ‘ûllerini
gösteren tabloyu” yeniden gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Tef ‘îl” Bâbı” konusunu yeniden
gözden geçiriniz.
Yanıtınız yanlış ise “Özet” kısmındaki “Mezidünfih
Masdarların Masdar, İsm-i Fâ‘il ve İsm-i Mef ‘ûllerini
gösteren tabloyu” yeniden gözden geçiriniz.

A)

‫كرم‬

kerem

‫اكرام‬

ikrâm

‫كمال‬

kemâl

‫اكمال‬

ikmâl

‫عمل‬

‫عمران‬
‫مرور‬

‫نعمت‬
‫نفقه‬

‫فساد‬
‫ضرر‬

‫حس‬
ّ
B)

C)

amel
umrân
mürûr
ni‘met
nafaka
fesâd
zarar
hiss

‫احلاد‬

ilhâd

‫امهال‬

imhâl

‫انفاق‬

infâk

‫انزال‬

inzâl

‫الزام‬

ilzâm

‫امكان‬

imkân

‫انكار‬

inkâr

‫اسكات‬

iskât

‫اسالم‬

islâm

‫اهلام‬

ilhâm

‫احلاق‬
‫انكار‬
‫انتاج‬

ilhâk
inkâr
intâc

‫اعمال‬
‫اعمار‬
‫امرار‬
‫انعام‬

‫انفاق‬

‫افساد‬

‫اضرار‬

‫احساس‬

i‘mâl
i‘mâr
imrâr
in‘âm
infâk
ifsâd
ızrâr
ihsâs

‫ملحد‬

mülhid

‫مهل‬

mümhil

‫منفق‬

münfik

‫منزل‬

münzil

‫ملزم‬

mülzim

‫مكن‬

mümkin

‫منكر‬

münkir

‫مسكت‬

müskit

‫مسلم‬

müslim

‫ملهم‬

mülhem

‫ملحق‬
‫منكر‬
‫منتج‬

mülhak
münker
müntec

140

Osmanlı Türkçesi-I

‫اسناد‬
‫ابرام‬

‫ابراز‬

‫ابشار‬

‫ابطال‬
‫افراز‬

isnâd
ibrâm
ibrâz
ibşâr
ibtâl
ifrâz

‫مسند‬
‫مربم‬

‫مربز‬

‫مبشر‬

‫مبطل‬

‫�دبري‬

müsned

‫�صحيح‬

mübrem
mübrez
mübşer
mübtel

‫مفرز‬

müfrez

‫تثيل‬

temsîl

‫�عمري‬

ta‘mîr

‫�نزيل‬

tenzîl

‫�فريق‬

tefrîk

‫�لخيص‬

telhîs

C)

A)

B)

‫مثل‬

misl

‫عمران‬

umrân

‫نقصان‬

noksân

‫شوق‬

şevk

‫شرف‬

şeref

‫كثافت‬

kesâfet

‫مهلت‬

mühlet

‫�فتيش‬

teftîş

‫نزول‬

nüzûl

‫فرق‬

fark

‫خالصه‬

hulâsa

‫�وحيد‬
‫�د�يق‬

‫�صديق‬
‫�دريس‬
‫�عليم‬

‫�كميل‬

tevhîd
tedkīk
tasdîk
tedrîs
ta‘lîm
tekmîl

‫�نقيص‬
‫�شويق‬

teşvîk

‫�شريف‬

teşrîf

‫�كثيف‬

teksîf

‫تهيل‬

temhîl

‫مفتش‬

müfettiş

‫موحد‬
‫مد�ق‬

‫مصدق‬
‫مدرس‬
‫معلم‬

‫مكمل‬

tebdîl

‫�قدمي‬

takdîm

‫�كميل‬
‫�كرير‬

‫�صحيح‬

tenkīs

‫�زيني‬

‫�ربيع‬

‫�ركيب‬

‫�صنيف‬
‫�وضيح‬

mudakkık
musaddık
müderris
mu‘allim
mükemmil

tescîl
tekmîl
tekrîr
tashîh
tezyîn
terbî‘
terkîb
tasnîf
tavzîh

‫مدبر‬

‫مصحح‬
‫مبدل‬
‫مقدم‬

‫مسجل‬
‫مكمل‬
‫مكرر‬

‫مصحح‬
‫مزين‬
‫مربع‬

‫مركب‬

‫مصنف‬

müdebbir
musahhih
mübeddil

mukaddem
müseccel
mükemmel
mükerrer
musahhah
müzeyyen
murabba‘
mürekkeb
musannef

‫موضح‬

muvazzah

‫�نفس‬

teneffüs

Sıra Sizde 3
A)

‫نفس‬
‫نوع‬

‫شكر‬
muvahhid

tashîh

‫�بديل‬

‫�سجيل‬

Sıra Sizde 2

tedbîr

‫فكر‬
‫جرب‬

‫جسم‬

‫دهشت‬
‫درس‬
‫دين‬

‫فهم‬

nefes
nev‘
şükr
fikr
cebr
cism
dehşet
ders
deyn
fehm

‫�نوع‬

‫�شكر‬
‫�فكر‬
‫ترب‬

‫تسم‬

‫�دهشت‬
‫�درس‬
‫�دين‬

‫�فهم‬

tenevvü‘
teşekkür
tefekkür
tecebbür
tecessüm
tedehhüş
tederrüs
tedeyyün
tefehhüm

141

8. Ünite - Mezîdünfih Masdarlar (I)

B)

‫�عجب‬
‫�عهد‬

‫�بدل‬
‫ترب‬

‫�فهم‬

‫�فرع‬
‫تدن‬

‫تكن‬
‫ترد‬

‫�ندم‬

ta‘accüb
ta‘ahhüd
tebeddül
tecebbür
tefahhum
teferru‘
temeddün
temekkün
temerrüd
teneddüm

‫متعجب‬
‫متعهد‬

‫متبدل‬
‫متجرب‬

‫متفهم‬

‫متفرع‬

‫متمدن‬

‫متمكن‬
‫متمرد‬

‫تاسر‬

müte‘ahhid

‫تاور‬

mütebeddil

‫�داخل‬

mütecebbir

‫�دارك‬

mütefehhim

‫ختاصم‬

müteferri‘

‫�كابر‬

mütemeddin
mütemekkin
mütemerrid

‫متندم‬

‫�باعد‬

müte‘accib

‫شركت‬

A)

‫نظر‬

‫زياده‬

‫مرض‬

‫جهالت‬
‫هجوم‬

‫كثرت‬
‫صلح‬
‫نقض‬
B)

nazar
ziyâde
maraz
cehâlet
hücûm
kesret
sulh
nakz

‫درس‬

ders

‫�عادل‬

te‘âdül

‫�عا�د‬

‫�بادل‬

‫نصف‬
‫نزاع‬

müteneddim

‫�رك‬
şirket

te‘âkud
tebâdül

‫�شارك‬
‫�ناظر‬
‫�زايد‬

‫تارض‬
‫تاهل‬
‫هتاجم‬
‫�كاثر‬

‫�صاحل‬

‫�نا�ض‬
‫�دارس‬
‫متعادل‬
‫متعا�د‬

‫متبادل‬

‫شرط‬

teşârük

‫طلب‬

tenâzur

‫نوبت‬

tezâyüd

‫لطف‬

temâruz

‫كالم‬

tecâhül

‫دين‬

tehâcüm

‫جواب‬

tekâsür
tesâluh
tenâkuz
tedârüs

müte‘âdil
müte‘âkıd
mütebâdil

tecâsür
tecâvür
tedâhül
tedârük
tehâsüm
tekâbür

‫متباعد‬

‫متجاسر‬
‫متجاور‬

‫متداخل‬
‫متدارك‬

‫متخاصم‬
‫متكابر‬

mütebâ‘id
mütecâsir
mütecâvir
mütedâhil
mütedârik
mütehâsim
mütekâbir

Sıra Sizde 5

Sıra Sizde 4
A)

tebâ‘üd

B)

‫مشاهده‬
‫معاونت‬
‫مقا�له‬

‫مالفت‬

‫مقارنت‬
‫ماربه‬

nısf
nizâ‘
terk
şart
taleb
nevbet
lütf
kelâm
deyn
cevâb

müşâhede
mu‘âvenet
mukātele
muhâlefet
mukārenet
muhârebe

‫مناصفه‬
‫منازعه‬
‫متاركه‬

‫مشارطه‬
‫مطالبه‬

‫مناوبته‬

‫مالطفه‬
‫مكامله‬
‫مداينه‬
‫ماوبه‬

‫مشاهد‬
‫معاون‬

‫مقا�ل‬

‫مالف‬
‫مقارن‬

‫مارب‬

münâsafe
münâza‘a
mütâreke
müşârata
mütâlebe
münâvebe
mülâtafe
mükâleme
müdâyene
mücâvebe

müşâhid
mu‘âvin
mukātil
muhâlif
mukārin
muhârib

142

Osmanlı Türkçesi-I

‫مالزمت‬
‫مغايرت‬

‫مهاجرت‬
‫معارضه‬

mülâzemet
mugāyeret
muhâceret
mu‘âraza

‫مالزم‬
‫مغاير‬

‫مهاجر‬

‫معارض‬

mülâzım
mugāyir
muhâcir
mu‘ârız

Yararlanılan Kaynaklar
Faruk Kadri Timurtaş (2008), Osmanlı Türkçesine Giriş I,
İstanbul.
Hayati Develi (2008), Osmanlı Türkçesi Klavuzu 1-2, İstanbul.
Râşid (1317), Kavâ‘id-i Lisân-ı Osmanî, İstanbul.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful