BİRİNCİ BÖLÜM

GİRİŞ

Tabitta karşılaşılan her hadise fizik kanunları yardımıyla ve matematik diliyle anlaşılmaya çalışılır. Bu olayların biyolojik, jeolojik veya mekanik olması durumu değiştirmez. Her olay kendine ait büyüklükler yardımıyla cebirsel, diferansiyel veya integral denklemler yardımıyla büyük oranda ifade edilebilir. Pratikte karşılaşılan problemler ne kadar karmaşık olursa olsun tarihin her devrinde o devrin ihtiyaçlarına cevap verecek derecede modellenmeye çalışılmış ve her devirde alınan örnekler yardımıyla insanın kullanımına arz edilmiştir. Günümüzde karmaşık problem denince gen yapısı anlaşılmaktadır. Halbuki mekanik, termal ve/veya aerodinamik yüklere maruz, değişik şekilli delikler bulunan bir kanaldaki basınç dağılımını belirlemek, deniz suyundaki kirlilik oranını belirlemek veya atmosferdeki çeşitli hareketleri, bir hortum veya kasırganın oluşum mekanizmasını anlamak ve önceden belirlemek üzere havanın modelini oluşturmak gibi daha bir çok karmaşık problem bulunmaktadır. Problemin en azından bir kısmının anlaşılmış olması bile pratik bir çok yararlar sağlamaktadır. Burada, önceden yapılan çözümlemelerin sonradan yanlışlığının anlaşılmış olmasının bile pratik sonuçlar açısından fazla bir önemi bulunmamaktadır. İnsanlar çevresinde meydana gelen olayları ya da karşılaştıkları problemleri çoğu zaman kolayca kavrayıp doğrudan çözemezler. Bu yüzden karmaşık bir problem, bilinen veya kavranması daha kolay alt problemlere ayrılarak daha anlaşılır bir hale getirilir. Oluşturulan alt problemler çözülüp birleştirilerek esas problemin çözümü yapılabilir. Örneğin; gerilme analizi üzerinde çalışan mühendisler, gerilme problemini basit kiriş, plak, silindir, küre gibi geometrisi bilinen şekillerle sınırlarlar. Bu elde edilen sonuçlar çoğu kez problemin yaklaşık çözümüdür ve bazen doğrudan bazen de bir katsayı ile düzeltilerek kullanılır. Mühendislik uygulamalarında problemlerin karmaşıklığı sebebiyle genellikle problemlerin tam çözümü yerine, kabul edilebilir seviyede bir yaklaşık çözüm tercih edilir.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

Öyle problemler vardır ki, tam çözüm imkansız kabul edilerek yaklaşık çözüm tek yol olarak benimsenir. Sonlu elemanlar metodu; karmaşık olan problemlerin daha basit alt problemlere ayrılarak her birinin kendi içinde çözülmesiyle tam çözümün bulunduğu bir çözüm şeklidir. Metodun üç temel niteliği vardır: İlk olarak, geometrik olarak karmaşık olan çözüm bölgesi sonlu elemanlar olarak adlandırılan geometrik olarak basit altbölgelere ayırır. İkincisi her elemandaki, sürekli fonksiyonlar, cebirsel polinomların lineer kombinasyonu olarak tanımlanabileceği kabul edilir. Üçüncü kabul ise, aranan değerlerin her eleman içinde sürekli olan tanım denklemlerinin belirli noktalardaki (düğüm noktaları) değerleri elde edilmesinin problemin çözümünde yeterli olmasıdır. Kullanılan yaklaşım fonksiyonları interpolasyon teorisinin genel kavramları kullanılarak polinomlardan seçilir. Seçilen polinomların derecesi ise çözülecek problemin tanım denkleminin derecesine ve çözüm yapılacak elemandaki düğüm sayısına bağlıdır. Sürekli bir ortamda alan değişkenleri (gerilme, yer değiştirme, basınç, sıcaklık vs.) sonsuz sayıda farklı değere sahiptir. Eğer sürekli bir ortamın belirli bir bölgesinin de aynı şekilde sürekli ortam özelliği gösterdiği biliniyorsa, bu alt bölgede alan değişkenlerinin değişimi sonlu sayıda bilinmeyeni olan bir fonksiyon ile tanımlanabilir. Bilinmeyen sayısının az ya da çok olmasına göre seçilen fonksiyon lineer ya da yüksek mertebeden olabilir. Sürekli ortamın alt bölgeleri de aynı karakteristik özellikleri gösteren bölgeler olduğundan, bu bölgelere ait alan denklem takımları birleştirildiğinde bütün sistemi ifade eden denklem takımı elde edilir. Denklem takımının çözümü ile sürekli ortamdaki alan değişkenleri sayısal olarak elde edilir. Sonlu elemanlar metodunun kullanılması ve bilgisayarların sanayiye girmesiyle, bugüne kadar ancak pahalı deneysel yöntemlerle incelenebilen bir çok makina elemanının (motor blokları, pistonlar vs.) kolayca incelenebilmesi, hatta çizim esnasında mukavemet analizlerinin kısa bir sürede yapılarak optimum dizaynın gerçekleştirilmesi mümkün olabilmiştir. Sonlu elemanlar metodunu diğer nümerik metodlardan üstün kılan başlıca unsurlar şöyle sıralanabilir:

Bölüm 1-2

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

a)

Kullanılan sonlu elemanların boyutlarının ve şekillerinin değişkenliği nedeniyle ele

alınan bir cismin geometrisi tam olarak temsil edilebilir. b) Bir veya birden çok delik veya köşeleri olan bölgeler kolaylıkla incelenebilir. c) Değişik malzeme ve geometrik özellikleri bulunan cisimler incelenebilir. d) Sebep sonuç ilişkisine ait problemler, genel direngenlik matrisi ile birbirine bağlanan genelleştirilmiş kuvvetler ve yer değiştirmeler cinsinden formüle edilebilir. Sonlu elemanlar metodunun bu özelliği problemlerin anlaşılmasını ve çözülmesini hem mümkün kılar hem de basitleştirir. e) Sınır şartları kolayca uygulanabilir. Sonlu elemanlar metodunun temel prensibi, öncelikle bir elemana ait sistem özelliklerini içeren denklemlerin çıkartılıp tüm sistemi temsil edecek şekilde eleman denklemlerini birleştirerek sisteme ait lineer denklem takımının elde edilmesidir. Bir elemana ait denklemlerin elde edilmesinde değişik metodlar kullanılabilir. Bunlar içinde en çok kullanılan dört temel yöntem şunlardır: I)Direkt yaklaşım: Bu yaklaşım daha çok tek boyutlu ve basit problemler için uygundur. II)Varyasyonel yaklaşım: Bir fonksiyonelin ekstremize yani maksimum ve minimum edilmesi demektir. Katı cisim mekaniğinde en çok kullanılan fonksiyoneller potansiyel enerji prensibi, komplementer (tümleyen) potansiyel enerji prensibi ve Reissner prensibi olarak sayılabilir. Fonksiyonelin birinci türevinin sıfır olduğu noktada fonksiyonu ekstremize eden değerler bulunur. İkinci türevinin sıfırdan büyük veya küçük olmasına göre bu değerin maksimum veya minimum olduğu anlaşılır. III)Ağırlıklı kalanlar yaklaşımı: Bir fonksiyonun çeşitli değerler karşılığında elde edilen yaklaşık çözümü ile gerçek çözüm arasındaki farkların bir ağırlık fonksiyonu ile çarpılarak toplamlarını minimize etme işlemine "ağırlıklı kalanlar yaklaşımı" denir. Bu yaklaşım kullanılarak eleman özelliklerinin elde edilmesinin avantajı, fonksiyonellerin elde edilemediği problemlerde uygulanabilir olmasıdır. IV)Enerji dengesi yaklaşımı: Bir sisteme giren ve çıkan termal veya mekanik enerjilerin eşitliği ilkesine dayanır. Bu yaklaşım bir fonksiyonele ihtiyaç göstermez. Sonlu elemanlar metodu ile problem çözümünde kullanılacak olan yaklaşım çözüm işleminde izlenecek yolu değiştirmez. Çözüm yöntemindeki adımlar şunlardır:

Bölüm 1-3

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

a) Cismin sonlu elemanlara bölünmesi, b) İnterpolasyon fonksiyonlarının seçimi, c) Eleman direngenlik matrisinin teşkili, d) Sistem direngenlik matrisinin hesaplanması, e) Sisteme etki eden kuvvetlerin bulunması, f) Sınır şartlarının belirlenmesi, g) Sistem denklemlerinin çözümü. Sonlu eleman probleminin çözümünde ilk adım eleman tipinin belirlenmesi ve çözüm bölgesinin elemanlara ayrılmasıdır. Çözüm bölgesinin geometrik yapısı belirlenerek bu geometrik yapıya en uygun gelecek elemanlar seçilmelidir. Seçilen elemanların çözüm bölgesini temsil etme oranında, elde edilecek neticeler gerçek çözüme yaklaşmış olacaktır. Sonlu elemanlar metodunda kullanılan elemanlar boyutlarına göre dört kısma ayrılabilir: a) Tek boyutlu elemanlar: Bu elemanlar tek boyutlu olarak ifade edilebilen problemlerin çözümünde kullanılır. b) İki boyutlu elemanlar: İki boyutlu (düzlem) problemlerinin çözümünde kullanılırlar. Bu grubun temel elemanı üç düğümlü üçgen elemandır. Üçgen elemanın altı, dokuz ve daha fazla düğüm ihtiva eden çeşitleri de vardır. Düğüm sayısı seçilecek interpolasyon fonksiyonunun derecesine göre belirlenir. Üçgen eleman, çözüm bölgesini aslına uygun olarak temsil etmesi bakımından kullanışlı bir eleman tipidir. İki üçgen elemanın birleşmesiyle meydana gelen dörtgen eleman, problemin geometrisine uyum sağladığı ölçüde kullanışlılığı olan bir elemandır. Dört veya daha fazla düğümlü olabilir. Dörtgen eleman çoğu zaman özel hal olan dikdörtgen eleman şeklinde kullanılır. c) Dönel elemanlar: Eksenel simetrik özellik gösteren problemlerin çözümünde dönel elemanlar kullanılır. Bu elemanlar bir veya iki boyutlu elemanların simetri ekseni etrafında bir tam dönme yapmasıyla oluşurlar. Gerçekte üç boyutlu olan bu elemanlar, eksenel simetrik problemleri iki boyutlu problem gibi çözme olanağı sağladığı için çok kullanışlıdırlar. d) Üç boyutlu elemanlar: Bu grupta temel eleman üçgen piramittir. Bunun dışında dikdörtgenler prizması veya daha genel olarak altı yüzeyli elemanlar, üç boyutlu problemlerin çözümünde kullanılan eleman tipleridir. İzoparametrik Elemanlar: Çözüm bölgesinin sınırları eğri denklemleri ile tanımlanmışsa, kenarları doğru olan elemanların bu bölgeyi tam olarak tanımlaması mümkün değildir.
Bölüm 1-4

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

Böyle durumlarda bölgeyi gereken hassasiyette tanımlamak için elemanların boyutlarını küçültmek, dolayısıyla adetlerini artırmak gerekmektedir. Bu durum çözülmesi gereken denklem sayısını artırır, dolayısıyla gereken bilgisayar kapasitesinin ve zamanın büyümesine sebep olur. Bu olumsuzluklardan kurtulmak için, çözüm bölgesinin eğri denklemleri ile tanımlanan sınırlarına uyum sağlayacak eğri kenarlı elemanlara ihtiyaç hissedilmektedir. Böylece hem çözüm bölgesi daha iyi tanımlanmakta hem de daha az sayıda eleman kullanılarak çözüm yapılabilmektedir. Bu elemanlar üzerindeki düğüm noktaları bir fonksiyon ile tanımlanır. İzoparametrik sonlu elemanın özelliği, her noktasının konumunun ve yer değiştirmesinin aynı mertebeden aynı şekil (interpolasyon) fonksiyonu ile tanımlanabiliyor olmasıdır. İzoparametrik elemanlara eşparametreli elemanlar da denir. İzoparametrik elemanların şu özellikleri vardır: a) Lokal koordinatlarda iki komşu eleman arasında süreklilik sağlanıyorsa, izoparametrik elemanlarda da sağlanıyor demektir. b) Eğer interpolasyon fonksiyonu lokal koordinat takımındaki elemanda sürekli ise, izoparametrik elemanda da süreklidir. c) Çözümün tamlığı lokal koordinatlarda sağlanıyor ise izoparametrik, elemanlarda da sağlanır. İzoparametrik elemanların anılan özellikleri dolayısıyla, interpolasyon fonksiyonları lokal koordinatlarda seçilir.

İnterpolasyon Fonksiyonlarının Seçimi: İnterpolasyon fonksiyonu alan değişkeninin
eleman üzerindeki değişimini temsil etmektedir. İnterpolasyon fonksiyonunun belirlenmesi seçilen eleman tipine ve çözülecek denklemin derecesine bağlıdır. Ayrıca interpolasyon fonksiyonları şu şartları sağlamalıdır: a- İnterpolasyon fonksyonunda bulunan alan değişkeni ve alan değişkeninin en yüksek mertebeden bir önceki mertebeye kadar olan kısmi türevleri eleman sınırlarında sürekli olmalıdır. b- İnterpolasyon fonksiyonunda bulunan alan değişkeninin bütün türevleri, eleman boyutları limitte sıfıra gitse bile alan değişkenini karakterize etmelidir. c- Seçilen interpolasyon fonksiyonu koordinat değişimlerinden etkilenmemelidir.

Bölüm 1-5

Elemanlar için hesaplanan direngenlik matrisleri. Sistem Direngenlik Matrisinin Teşkili:Sistem direngenlik matrisi sistemin düğüm sayısı ve her düğümdeki serbestlik derecesine bağlı olarak belirlenir. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bir çubuk elaman ele alalım (Şekil 1a). Sınır Şartlarının Belirlenmesi: Her problemin tabii olarak yada yapay sınır şartları vardır. –Kütle kuvvetleri: Eleman hacmi için geçerli olan merkezkaç kuvveti ve ağırlık kuvvetleri gibi kuvvetlerdir. eleman özelliklerini elde ederken kullanılan metod gibi pek çok faktör göz önüne alınmak durumundadır. seçilen eleman tipi. Farklı elemanlar tarafından ortak kullanılan düğümlerdeki terimler genel direngenlik matrisinin ilgili satır ve sütununda üst üste toplanmalıdır. Bu eleman için bir sınır şartı Bölüm 1-6 . alan değişkeni. M. Sisteme Etki Eden Kuvvetlerin Bulunması: Bir problemde sisteme etki edebilecek kuvvetler şunlar olabilir: -Tekil Kuvvetler: Tekil kuvvetler hangi elemanın hangi düğümüne ne yönde etki ediyorsa genel kuvvet vektöründe etki ettiği düğüme karşılık gelen satıra yerleştirilir. Problemin cinsine göre tekil yük kavramı değişebilir Örneğin ısı iletimi probleminde elastisite problemindeki tekil yüke karşılık noktasal ısı kaynağı veya tanımlı ısı akışı yükleri bulunmaktadır. Eleman direngenliğini elde ederken çözülecek problemin konusu. -Yayılı Kuvvetler: Bu kuvvetler bir kenar boyunca yada bir alanda etkili olurlar. TAŞGETİREN Hem yukardaki şartları sağlamaları hemde türev ve integral almadaki kolaylığından dolayı interpolasyon fonksiyonu olarak genelde polinomlar seçilir. Seçilen polinom. Etki eden bu faktörlere göre de eleman direngenliğinin elde edilmesinde değişik yollar izlenir. Sınır şartları. cismin çeşitli kısımlarındaki elastik yer değiştirmelerin ölçülebileceği bir referans sağlar. seçilen interpolasyon fonksiyonu. elemanın üzerindeki düğüm numaralarına bağlı olarak genel direngenlik matrisinde ilgili satır ve sütununa yerleştirilir. Eleman Direngenlik Matrisinin Elde Edilmesi: Eleman direngenliğinin bulunması. Genelde direngenlik matrisi simetriktir. elemana etki eden dış etkenler ile alan değişkenleri arasında bir ilişki kurmak anlamına gelmektedir. yukarıdaki şartların gerçekleşmesi için uygun terimleri ihtiva etmelidir. Elemanların düğüm numaralaması bir sistematiğe göre yapılırsa genel direngenlik matrisinde elemanlar diagonal üzerinde üst üste toplanır. S.

F1 . TOPCU.u1 1 (a) 1 u1=0 (b) 2 2 F2 . S. etki eden düğüm kuvvetlerinin büyük. Bölüm 1-7 . Böylece sınır şartları. küçük yada eşit olmasına göre hareket eder ve deplasman u1 =u2 olarak çubukta rijit cisim hareketi gözlenir. Bu kısıtlamalar. TAŞGETİREN tanımlanmazsa. Aynı çubuğu (Şekil 1b. Aynı sınır şartları problemin cinsine göre sonlu elemanlar metodunun uygulandığı diğer vektörel ve skaler alan problemleri için de tanımlanır. u 2= F 2 / k (1) şeklinde ifade edebiliriz. sistemin sınır şartlarıda göz önüne alınarak direngenlik matrisinin tersini almak yeterlidir. Bu durum u1 ve u2 'nin ölçüleceği bir referans noktasının belirlenmemiş olmasına bağlanabilir. cismin rijit yer değiştirmesine engel olur ve uygulanan dış yüklerin cisim tarafından taşınmasını sağlar.) deki gibi düşündüğümüzde.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.u2 F2 Şekil 1 Konsol kiriş sonlu eleman modeli Birinci durumdaki rijit cisim hareketi genel direngenlik matrisinin tekil olmasına sebep olur. Gerçekte bir referans noktası sağlanmak zorundadır. Sistem Denkleminin Çözümü: Çözüm için. Çünkü u1 =0 çubuğun sınır şartıdır. cismin belli parçasında veya parçalarındaki yer değiştirmelerde yapılan kısıtlamalardır denilebilir. Fakat bilgisayar kapasitesi ve bilgisayar zamanı açısından çok büyük matrislerin çözümünü ters alma işlemi ile yapmak yerine Gauss eliminasyon metodu ile daha az kapasite ve daha kısa sürede yapmak mümkün olmaktadır. M.

rastgele yüklenmiş basit mesnetli bir kirişte kirişin çökme eğrisi araştırılıyor olsun. YAKLAŞIK ÇÖZÜM Sonlu elemanlar metodunda genellikle karşılaşılan problemler kısmi diferansiyel denklemlerle ifade edilen fiziksel problemlerdir. Bu da gerilme ve yer değiştirmeler arasında kurulan ikinci dereceden bir kısmi diferansiyel denklemin çözümü ile elde edilir. Bunda da iç kuvvetler tarafından meydana getirilen potansiyel enerji ile dış kuvvetlerin oluşturduğu potansiyel enerji etkili olacaktır. Örneğin. sistemin konumunu belirleyen koordinatlara bağlı olarak bir integral ifade ile elde edilebilir. Sınır şartlarını gerçekleyen durumlarda cismin dengede olabilmesi için potansiyel enerjinin bir ekstremde olması gerekir. Bir çok durumda bu ekstrem değer bir minmumdur ve bu nedenle yöntem minimum potansiyel enerji yöntemi olarak adlandırılır. Örneğin elastik cisim mekaniğinde aranan sonuç cismin yaptığı yerdeğiştirmedir. Bu denklemler basit geometriler ve yükleme durumları için kesin sonuçlar elde edilecek şekilde çözülebilse de karmaşık problemlerde yaklaşık çözümlerin elde edilmesi kaçınılmaz hale gelir. 1. Kitapta çözümler potansiyel enerji ve Galerkin yaklaşımı kullanılarak elde edilmiştir. Burada bu iki yöntem elastisite problemlerine uygulanarak açıklanacaktır. Mümkün olan bir çok çökme eğrisi arasında gerçek çökme eğrisi. İç kuvvetlerin potansiyel enerjisi şekil değiştirme . Potansiyel enerji. Buna göre eğer bir cisim bir noktadan alınıp belli bir yoldan geçtikten sonra aynı noktaya tekrar getirilirse hiçbir iş yapılmış olmaz. Yaklaşık çözümleme yöntemleri de genellikle potansiyel enerji ve varyasyonel yöntemleri kullanır.1 Potasiyel Enerji Koservatif sistemlerde yapılan iş gidilen yoldan bağımsızdır ve yalnızca yükseklikle ilişkilidir.İKİNCİ BÖLÜM TEMEL BİLGİLER 1. verilen sınır şartları altında kiriş için yazılacak potansiyel enerji ifadesinin minimum olmasını sağlayan eğri olacaktır.

1. (5) u = ∑ a i φ i ( x. S. v w] deplasmanları. z ) i =1→ l j = l +1 → m k = m +1 → n n〉 m〉l (6) v = ∑ a j φ j ( x.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. fz] kütle kuvvetlerini. İş potansiyeli ise. y. Ty. U= 1 {σ }{ε }dv 2 ∫v (2) dir. fy. Bu durumda toplam potansiyel enerji. y . Bu durumda minimizasyon ∂Π =0 ∂{u} ile gerçekleştirilmiş olur. z ) Bölüm 2-22 . {u}=[u. Π = 1 T T T ∫v{σ }{ε }dv − ∫v{u} { f }dv − ∫s{u} {T }dS − ∑ {ui } {Pi } 2 i (4) olarak elde edilir. Yani. M. Şekil değiştirme enerjisi. y . Tz] yüzey kuvvetlerini ve {Pi} de tekil kuvvetleri göstermek üzere. W = − ∫ {u} { f }dv − ∫ {u} {T }dS − ∑ {u i } {Pi } T T T v s i (3) olarak yazılır. z ) w = ∑ a k φ k ( z.2 Rayleigh-Ritz Yöntemi Sürekli bir ortam için toplam potansiyel enerji ifadesi doğrudan yaklaşık çözüm için kullanılabilir. {f}=[fx. Örneğin deplasman alanı. {T}={Tx. Rayleigh-Ritz yönteminde deplasman alanı tahmin edilerek bir çözüm araştırılmaktadır. dış kuvvetlerinki de uygulanan kuvvet sebebiyle meydana gelen yer değiştirmenin çarpımı (iş) şeklinde bulunur. W ise iş potansiyelini göstermektedir. Π = U +W (1) olup U şekil değiştirme enerjisini. TAŞGETİREN enerjisinden. TOPCU.

Örneğin bir boyutlu çubuk probleminin tanım denklemi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu durumda bağımsız değişkenlere göre yapılacak minimizasyon işleminden ∂Π =0 ∂ai i = 1... Herhangi bir V bölgesinde tanım denklemi Au=f ile verilmiş olsun. M..r (8) elde edilir. S.. v ve w deplasman alanları belirli sınır şartlarını sağlamak zorundadır.3 Ağırlıklı Kalanlar Yaklaşımı Ağırlıklı kalanlar yaklaşımında integral formunun elde edilmesi için sistemi tanımlayan denklemler kullanılır.. Sonlu elemanlar yönteminde karşılaşılabilecek diğer bazı operatörler d ⎛ du ⎞ ⎜ a ⎟ + cu dx ⎝ dx ⎠ A(u ) = − A(u ) = d2 dx 2 ⎛ d 2u ⎞ ⎜b 2 ⎟ ⎜ dx ⎟ ⎝ ⎠ A(u ) = − d ⎛ du ⎞ ⎜u ⎟ dx ⎝ dx ⎠ Bölüm 2-33 ... a 2 . du d ( EA ) = 0 dx dx (9) (10) şeklindedir.. Gerilme-şekil değiştirme ve şekil değiştirme-yer değiştirme denklemleri kullanıldığında toplam potansiyel enerji ifadesi r adet bağımsız değişkene sahip bir fonksiyon olarak Π = Π (a1 .. a r ) (7) şeklinde yazılabilir. φi fonksiyonları genellikle polinomlardan seçilir. Alınan u. TOPCU.. TAŞGETİREN olsun.2. 1.... Burada A yı d d EA ( ) dx dx şeklinde bir operatör olarak tanımlayabiliriz...

.... Şeçilen φj operatör denklemindeki mertebeye kadar sıfırdan farklı türeve sahip olmalıdır. R=A uN –f (11) dir. Yani. y.. Petrov-Galerkin Metodu: Ψi ≠ φi olduğunda ağırlıklı kalanlar yöntemi Petrov-Galerkin metodu olarak adlandırılır.N (14) şeklinde olur. TOPCU. R gibi bir hata oranı ortaya çıkar ki buna artık (kalan) denir. Buna karşılık uN şeklinde yaklaşık bir çözüm elde edildiğinde. c j )dV = 0 i = 1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu da.. Yada Bölüm 2-44 . z ) R( x. Yaklaşık çözümleme yöntemine göre meydana gelen bu hata belirli bir ağırlık fonksiyonuna (Ψi) oranla 0 mertebesinde olmalıdır. Gerçek çözüm. denklemi x üzerindeki her noktada sağlar. ∫Ψ ( Au v i N − P)dV = 0. Bu fonksiyonların seçim şekline göre çeşitli çözüm yöntemleri geliştirilmiştir. z .. Son durumda ağırlıklı kalan yöntemine göre sistem denklemi ∫ψ V i ( x.n (12) Yaklaşık çözüm ise genellikle u N = ∑ c j φ j +φ 0 j =1 N (13) formundadır. S.. TAŞGETİREN ⎡ ∂ ⎛ ∂u ⎞ ∂ ⎛ ∂u ⎞⎤ ⎟⎥ A(u ) = − ⎢ ⎜ k x ⎟ + ⎜ky ⎟ ⎜ ⎣ ∂x ⎝ ∂x ⎠ ∂y ⎝ ∂y ⎠⎦ A(u.. M. Burada cj sınır şartlarına göre hesaplanacak katsayıları φ0 ve φj de seçilecek fonksiyonları göstermektedir. Aynı zamanda φ0 ve φj bütün sınır şartlarını sağlayacak şekilde seçilmelidir. i = 1. A operatörü lineer olduğunda iki boyutlu durum için çözüm denklemi ∑ [∫ ψ N j =1 Ω i A(φ j )dxdy c j = ∫ ψ i [ f − A(φ 0 )]dxdy Ω ] (15) olarak basitleştirilebilir. Ağırlıklı kalanlar yönteminin çeşitli formları ileriki paragraflarda verilmiştir.. Burada Ψi ağırlıklı kalanlar denklem sistemi lineer bağımsız olmak zorundadır. y. v) = u ∂u ∂u ∂ 2 u ∂ ⎛ ∂u ∂v ⎞ +v + + ⎜ + ⎟ ∂x ∂y ∂x 2 ∂y ⎜ ∂y ∂x ⎟ ⎝ ⎠ şeklindedir.

Bu yda. Eğer A lineer bir operatörse. [A] yine simetrik Ω i Ω değildir. Yani. Elde edilen operatör matrisi [A] simetrik değildir. Burada [A] simetriktir. ∑A c j =1 ij N j = Fi (22) yazılabilir. S. TOPCU. ∂ ∂ci ∫ Ω R 2 ( x.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. c j )dxdy = 0 (19) veya ∫ Ω ∂R Rdxdy = 0 ∂ci (20) Görüldüğü gibi esas denklemde Ψi = ∂R / ∂ci şeklinde bir değişiklik meydana gelmiştir. cj parametrelerini kalanının (R) karesinin integralinin minimizasyonuyla belirlenmesi halinde buna en küçük kareler yöntemi denir. En Küçük Kareler Metodu: Bu yöntemde. y. TAŞGETİREN ∑A c j =1 ij N j = Fi (16) yazılır. Aij = ∫ φ i A(φ ) dxdy ≠ A ji Ω j (17) Galerkin Metodu: Ψi ağırlık fonksiyonunun φi yaklaşım fonksiyonuna eşit alınırsa bu Galerkin metodu olarak bilinir. Galerkin yaklaşımının cebirsel denklemleri ∑A c j =1 ij N j = Fi (18) olup burada Aij = ∫ φ A(φ j )dxdy ve Fi = ∫ [ f − A(φ 0 )]dxdy dir. Ψi = A ( φi ) olacağından ∑ [∫Ω A(φ i ) A(φ j )dx]c j = ∫Ω A(φi )[ f − A(φ 0 )]dx N j =1 (21) elde edilir. Bölüm 2-55 . M.

φ2} ile ilk üç dereceden bütün terimleri içermektedir. φ2 için..Ψ2 = x2 olsun. Kollokasyon metodu Ψi=δ(x-xi ) ile şeklinde bir dönüşüm ile genel çözüm denklemine benzetilebilir. ′ φ 0 (1) = 1 ve φi (0)=0. φ0 (x) = a + bx olarak seçersek. c i j )dxdy = 0 veya R( x i . Burada δ(x) Dirac delta fonksiyonu olarak adlandırılır ve ∫ Ω f ( x)δ ( x − ξ )dxdy = f (ξ ) (24) şeklinde verilir. φ2=a+bx+dx3 veya φ2 = a + cx2 + dx3 dan biri d ≠ 0 olacak şekilde seçilmelidir. TAŞGETİREN Kollokasyon Metodu: Kollokasyon metodunda. sıfır olmayan bir fonksiyon elde etmek için en az üç parametreli bir fonksiyon seçilmelidir. R( xi.ci) = 0 (i = 1... Yani φ0(0)=0. c j ) = 0 (25) olur.. Örnek: Aşağıdaki diferansiyel denklemi ağırlıklı kalanlar yöntemine göre çözünüz. Ağırlık fonksiyonların bu şekilde seçilmesi halinde ağırlıklı kalan ifadesi. Sınır şartları uygulandığında φ1= . d 2u − 2 − u + x 2 = 0 . φ1 = a + bx + cx2..cx (2-x) elde edilir..yi.N) (23) xi noktalarının seçimi iyi bir yaklaşık çözüm elde etmek için önemlidir. u(0)=0 . TOPCU. ∫Ω δ ( x − x ) R( x. çözüm bölgesi üzerinde seçilmiş N adet xi ≡ (xi. yi) noktasında kalan sıfırlanması istenir. İki homojen şart olduğundan. φi ise düğümlerde tanımlı sınır şartlarını sağlamaktadır.. φ0 ve φi sınır şartlarını sağlamalıdır. φ i′(1) = 0 olmalıdır. Bu durumda 7 12 ∫ 1 0 xRdx = 0 .2.. sınır şartlarından a ve b sabitleri elde edildikten sonra φ0(x)=x olarak bulunur. İlk tercih için φ 2 = x 2 (1 − 2 x ) bulunur... Petrov-Galerkin Metodu için ağırlık fonksiyonları Ψ1 = x . Buna 3 göre kalan fonksiyonu N N ⎛ d 2φ ⎞ ⎛ ⎞ R = −⎜ 0 + ∑ ci 2i ⎟ − ⎜φ0 + ∑ ciφi ⎟ + x 2 = c1 (2 − 2x + x 2 ) + c2 (−2 + 4x − x 2 + 2 x 2 ) − x + x 2 3 ⎜ ⎟ dx ⎠ ⎝ i =1 i =1 ⎠ ⎝ olur. 1 c1 + 13 c 2 − 12 = 0 60 0 11 30 1 ∫x 1 2 Rdx = 0 olacaktır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. φ2 her iki durumda da sıralı bütün mertebeleri içermemektedir. Burada φ0 gerçek sınır şartlarını. u ′(1) = 1 dx Çözüm: Ağırlıklı kalan metoduna göre. Buna göre katsayılar denklemleri 1 c + 11 c 2 − 20 = 0 45 Bölüm 2-66 . S. Yaklaşık çözüm {φ1.

3 Bu durumda katsayı denklemleri 28 7 29 4 1 − 17 c1 + 315 c 2 − 36 = 0 5 c1 + 45 c 2 − 60 = 0 90 623 21 elde edilir.2601x . − ∫ (2 − 4 x + x 2 − 2 x 3 ) Rdx = 0 elde edilir. ∫ x 0 0 1 1 2 (1 − 2 x) Rdx = 0 elde edilir.6 0. c1 = 103 ve c 2 = − 682 elde edilir ve çözüm denklemi 682 uPG = 1. En 1 0 Küçük Kareler Metodunda Ψi = ∂R/∂ci alarak ∫ (2 − 2 x + x 0 1 2 ) Rdx = 0 .0.12927x . 9935 uKK = 1.1398x2 . S. c 2 = 4306 dir. Galerkin Metodu için Ψi = φi alarak.2 1 0. 28 15 Kollokasyon Metodu için kollokasyon noktaları olarak x = 1 ve x = 2 alınarak 3 3 1 2 R ( 3 ) = 0 için 117c1-61c2=18 R ( 3 ) = 0 için 90c1+34c2=18 486 yazılır.4 0. c 2 = 9468 olarak bulunur.4 0. Çözüm denklemi ise 9468 2 uC = 1.2 0.302053x .3612x .0. Buna göre çözüm denklemi uG=1. Katsayılar c1 = 1710 .0.0. Aynı şekilde 3 47 47 253 1 c1 − 90 c 2 − 13 = 0 − 90 c1 + 315 c 2 + 36 = 0 60 991 c1 = 1292 .2 -d 2 u/dx 2 .8 1 0 0 0. TAŞGETİREN 15 olur.u + x 2 =0 0<x<1 Gerçek Çözüm Petrov-Galerkin Galerkin En Küçük Kareler Kollokasyon 0.00325x3 olur.0.014663x3 olur. Katsayılar ise c1 = 4306 . Görüldüğü gibi Galerkin ve En Küçük Kareler metodları kesin çözüme en yakın değerleri vermektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. c 2 = 19870 buradan.8 0. TOPCU.6 Şekil 1 Ağırlıklı kalanlar çözümünde çeşitli yaklaşımların sonuçları Bölüm 2-77 .173021x2 .0. ci’ler çözülürse. 2 cos(1 − x) − sin x + x 2 − 2 ) şekil cos 1 1 de verilmiştir.03325x3 dir.03422x3 dir. Elde edilen bu yaklaşık çözümler ve kesin çözüm ( u ( x) = 1.2894x .0.0. M.08017x2 . ∫ x(2 − x) Rdx = 0 .

... ⎬. Burada x1....... ... .. M......... [A]{x}={b} (27) şeklinde yazılır. a1n ⎤ ⎧ x1 ⎫ ⎧b1 ⎫ a2n ⎥ ⎪ x2 ⎪ ⎪b2 ⎪ ⎥ ⎪x ⎪ ⎪b ⎪ a3n ⎥ ⎪ 3⎪ ⎪ 3⎪ ........ a1 j a2 j a3 j .... Burada [A] kare bir matris olup lineer denklem sisteminin katsayılar matrisi olarak adlandırılır.... a11 x1 + a12 x 2 + .. . Bir matrisin boyutları (1xn) ise buna satır vektör.{b} = ⎨ .. an3 . TAŞGETİREN Galerkin yöntemi elastisite problemlerinde.. ⎥.. ⎪ ⎪ ... ⎥ ⎪x ⎪ ⎪b ⎪ ⎥ a nn ⎦ ⎩ n⎭ ⎩ n⎭ (28) şeklindedir.. ⎬ ⎪ xi ⎪ ⎪ bi ⎪ a3n ⎥ ⎪ .... 2.......... . Bölüm 2-88 ...... ...... “iç kuvvetlerin yaptığı virtüel işlerle dış kuvvetlerin yaptığı virtüel işler birbirine eşit olduğu zaman sistem dengededir” şeklinde tanımlanan virtüel işler prensibine de uygunluk göstermektedir..... ⎪ ... Görüldüğü gibi [A] matrisi elemanlardan oluşmuş bir bölge olup i satır ve j sütununda bulunan elemanı aij şeklinde gösterilmektedir........ . a nj ....{x} = ⎨ .. .......... + a1n x n = b1 a 21 x1 + a 22 x 2 + ... S..... .. a n1 x1 + a n 2 x 2 + ........Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu...... aij . + a 2 n x n = b2 .. ⎡ a11 ⎢a ⎢ 21 ⎢a31 [ A] = ⎢ ... [A] matrisinin sabit bir sayı ile çarpımı ise matrisin bütün elemanlarının bu sayı ile çarpımı şeklinde yapılır. . Matris ve vektörler...... MATRİS CEBRİ Genel bir lineer denklem sistemi...... ... ⎢a ⎣ n1 a12 a 22 a32 ..... ai 3 ...... . .. x2... ⎢ ai1 ⎢ . .. ai 2 . TOPCU.. Denklem sistemi matris formunda....... (mx1) ise buna da sütun vektör adı verilir. an2 a13 a 23 a33 ..xn bilinmeyenleri göstermektedir. Eğer boyutları (mxn) olan [A] ve [B] matrisleri var bu iki matrisin toplamından oluşan [C] matrisinin elemanları cij=aij+bij (29) dir.. + a nn x n = bn (26) şeklinde verilir.

[A][B]≠[B][A] dır. Kofaktör yöntemine göre (2x2) lik bir matrisin determinantı Bölüm 2-99 . dx ⎣ dx ⎦ ∫ [B]dxdy = [∫ b dxdy] ij (33) olarak ifade edilebilir. Buna göre [A] nın satırları [A]T nin sütunları haline gelmiştir. [A]{x} çarpımının {x} in elemanlarından birine göre türevi [A] nın bu değişkene karşılık gelen kolonunu verir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. cij ise. TOPCU. Bir kare matrisin [A] determinantı detA ile gösterilir. S. Matrisler kare matris değilse [B][A] çarpımı zaten mümkün değildir. TAŞGETİREN c[A]=[caij] (30) (mxn) boyutlarındaki [A] ile (nxp) boyutlarındaki [B] nin çarpımından (mxp) boyutlarında [C] elde edilir. Eğer [A] katsayılar matrisi ve {x} değişkenlerin bulunduğu vektör ise. Bu nedenle matrislerin türev ve integralleri de alınabilir. Bir kare matriste diyagonal elemanları dışındaki elemanlar sıfır ise bu matris diyagonal matris olarak adlandırılır. M. Simetrik matrisin transpozu kendisine eşit olur. [A]=[aij] şeklinde verilen bir matrisin tranpozu [A]T=[aji] dir. Kare matrisin elemanları arasında aij=aji ilişkisi varsa bu matris simetrik bir matristir. Bir matrisin elemanlarının tamamının veya bir kısmının fonksiyon olması da mümkündür. Çeşitli determinant alma yöntemleri vardır. Diyagonal matrisin bütün elemanları 1 ise bu da birim matristir. Kare matrisin diyagonali altında kalan elemanların hepsi sıfır ise buna üst üçgen matris denir. Bir matris çarpımının transpozu için ([A][B][C])T=[C]T[B]T[A]T (32) eşitliği geçerlidir. Bir matrisin türevi (integrali) o matrisin elemanlarının tek tek türevi (integrali) alınmak suretiyle yapılır. Bir [B] matrisinin türev ve integrali ⎡ db ( x) ⎤ d [B( x)] = ⎢ ij ⎥. Boyutları (mxn) olan matrisin transpozunun boyutları (nxm) olur. cij=([A] nın i satırı)([B] nin j sutunu) (31) çarpımından elde edilir.

{x}T[A]{x} çarpımlarından elde edilen değer kuadratik form olarak adlandırılır. Determinantı sıfır olan matrisler tekil matris olarak adlandırılır. Özdeğer problemi (40) [A]{y}=λ{y} (41) Bölüm 2-1010 . Matris tersi [A]-1 ile gösterilir ve [A]-1[A]=[A][A]-1=[I] (36) eşitliğini sağlar. Matrisin kofaktörü [Cij]=(-1)i+j[Mij] (37) dir. Bu tanımlar ışığında matrisin tersi [A]−1 = adjA det A (38) olarak verilir. (3x3) boyutlarındaki bir matrisin determinantı ise ⎡a11 a12 a13 ⎤ det⎢a21 a22 a23 ⎥ = a11 (a22 a33 − a32 a23 ) − a12 (a21a33 − a31a23 ) + a13 (a21a32 − a31a22 ) (35) ⎢a a ⎥ ⎣ 31 32 a33 ⎦ şeklindedir. TOPCU. (nxn) boyutlarındaki bir matris ile (nx1) boyutlarındaki bir vektörün. Örneğin (2x2) lik bir matrisin tersi −1 ⎡ a11 ⎢a 21 ⎣ a12 ⎤ a 22 ⎥ ⎦ ⎡ a 22 − a12 ⎤ ⎢− a a11 ⎥ ⎦ = ⎣ 21 a11 a 22 − a 21 a12 (39) olarak elde edilir. Bir matrisin minörü [Mij] ile gösterilir ve matrisin i satırı ve j kolonu silinerek elde edilen (n-1xn-1) boyutlarındaki matrisin determinantı olarak tanımlanır. Matrisin adjointi ise kofaktörünün transpozudur (adj A=[C]T). TAŞGETİREN ⎡a det ⎢ 11 ⎣a 21 a12 ⎤ = a11 a 22 − a 21 a12 a 22 ⎥ ⎦ (34) dır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Eğer kare matrisin determinantı sıfırdan farklı ise bu matrisin tersi vardır. M. S.

lineer denklem sistemlerinden bilinmeyenleri elimine ederek çözüm yapan tanınmış bir metottur. TOPCU. Yukardaki eşitliği sağlayan 0 dan farklı bir özvektör ve buna karşılık gelen bir özdeğer problemin çözümünü verir. hem de oluşan hatalar açısından dezavantajlıdır. Bu denklem (nxn) boyutlarındaki [A] matrisi için n adet özdeğer bulunması ile çözülür. 3. TAŞGETİREN şeklinde tanımlanır. S. Gauss eliminasyon yöntemi. Bu problemin çözümü ile ilgili açıklamalar ilgili bölümde yapılmıştır. çözümün yalnızca det([A]-λ[I])=0 olması durumunda mümkün olduğu görülür. Bu nedenle ters alma yerine bir eliminasyon yönteminin kullanılması daha kolay ve faydalıdır. det([A]-λ[I])=0 karakteristik denklem olarak adlandırılır. Pozitif tanımlı matrislerin kuadratik formlarından da sıfırdan büyük değerler elde edilir. Simetrik bir matrisin bütün özdeğerleri sıfırdan büyük ise bu matris pozitif tanımlı bir matristir. M. Her özdeğere karşılık gelen bir de özvektör bulunmaktadır. ([A]-λι[I]){y}i=0 (43) Sonlu elemanlar metodunda karşılaşılan özdeğer problemleri genellikle [A]{y}=λ[Β]{y} şeklindedir. Denklemi ([A]-λ[I]){y}=0 (42) şeklinde düzenlersek. Burada [A] (nxn) boyutlarında b ve x de (nx1) boyutlarında matris ve vektörlerdir. Bir örnek üzerinden metodu tanıtalım 2 x1 − x 2 + 7 x3 = 0 I x1 + 3 x 2 + 2 x3 = 4 II III − x1 + 5 x3 = 1 (44) Bölüm 2-1111 . Fakat matris tersinin alınması için kullanılan yöntemler bilgisayar ortamı açısından hem pahalı ve zaman alıcı. Şayet det[A]≠0 ise bu denklemin her iki tarafını matrisin tersi ile çarpılarak {x} in çözümü {x}=[A]-1{b} şeklinde elde edilebilir. Burada ele alınan lineer denklem sisteminin çözümünde Gauss Metodu nun kullanılması anlatılacaktır. GAUSS ELİMİNASYON METODU Matris formda [A]{x}={b} şeklinde lineer denklem takımını ele alalım.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

Şimdide. M. Geri koyma işlemi ile. TAŞGETİREN Denklemler görüldüğü gibi I-II ve III olarak numaralandırılmıştır.05 bulunur.16. Denklem numaralarında bulunan (¹) ile bu denklemlerin 1 kere işlem gördüğü anlatılmaktadır. Bunun için III 'den çıkaralım. x1=0. Bu iki değer yardımıyla da I denkleminden x1=0. Çözülecek denklem sistemi. Bilinmeyenleri bu ters sırada elde etme işlemine geri koyma işlemi denir. x2=1. Sonuçta ortaya çıkan denklem sistemi.16 olarak elde edilir. (47) Gauss Eliminasyonu İçin Genel Algoritma: Bir örnek üzerinde temel fikrini verdiğimiz Gauss eliminasyonu için bilgisayar uygulamasına imkan verecek şekilde genel bir yöntem geliştirilebilir. III denkleminden x3=0. Görüleceği gibi bu işlem alt alta toplama yoluyla da yapılabilecektir. 2 x1 − x 2 + 7 x3 = 0 0 + 7 x 2 − 3 x3 = 8 0 + x 2 + 17 x3 = 2 I II (1) III (1) (45) olur. 2 x1 − x 2 + 7 x3 = 0 0 + 7 x 2 − 3 x3 = 4 0 + 0 + 122 x3 = 6 I II (1) III ( 2 ) II/7 'yi (46) Görüldüğü gibi denklemlerin sol tarafı bir üst üçgen matris oluşturmaktadır. S. Sonuçta aynı eşitlikler elde edilir. x1 kolonunda II ve III eşitliklerinde 0 olması bunun denklem II ve III 'den elimine edildiğini gösterir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. Burada x1'i II ve III 'den elimine edelim I. Gauss eliminasyon işlemi matrisleri [A. Bölüm 2-1212 . denklemden. x1 'i III 'den elimine edebilmek için ise III ile I’i toplamak yeterlidir.82. x3=0.05 bulunarak II denkleminde yerine konursa x2=1. Yukarıdaki işlemler matris formda gösterilebilir.b] şeklinde birleştirerek ⎡ 2 − 1 7 0⎤ ⎡2 − 1 7 0⎤ ⎡ 2 − 1 7 0⎤ ⎢ 1 3 2 4⎥ → ⎢0 7 − 3 8 ⎥ → ⎢ 0 7 − 3 8 ⎥ ⎢− 1 0 5 1⎥ ⎢0 1 17 2⎥ ⎢0 0 61 3⎥ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ elde edilir. x1 'i II 'den elimine edebilmek için II 'den I 'in yarısını çıkarmak yeterli olacaktır. x1=(x2-7x3)/2 elde edilerek diğerlerinde yerine konursa. III den x2 'yi elimine edelim.82 olarak bulunur.

. an3 ......... ⎬ .... . Gauss eliminasyonu x1... a 3n ⎥ ⎪ xi ⎪ ⎪bi ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ . ⎬ k = 1 a in ⎥ ⎪ bi ⎪ . S... a1 j a2 j aij . ⎢ ai1 ⎢ ... a 2 n ⎥ ⎪ x 2 ⎪ ⎪b2 ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ .x2. ai 3 . . (k) adım numarasını göstermek üzere birinci adımda yapılan işlem a (1) = a i j ij b (1) i an . M. a nj . an2 a13 a 23 ai 3 .... İndirgeme işlemi bu ilk adımda i... Bu işlem sonunda denklem sistemi bir değiştirilmiş bir üst üçgen matris ve yine değiştirilmiş bir sağ taraftan oluşan eşitlik elde edilir... Burada ai1/a11 örnekte görüldüğü gibi satırın ilk elemanının katsayısına bölünmesiyle oluşan satır çarpanıdır... . İndirgeme yapıldıktan sonra örnekte görüldüğü gibi yerine koyma işlemiyle xn ... TOPCU. x3. an3 ... a 3n ⎥ ⎪ x 3 ⎪ ⎪b3 ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ .... ⎪ ⎪ ...... ⎥ ⎪ .. ai 2 . . k işlem adımlarını göstermek üzere başlangıçta [A] matrisi ve {b}vektörü ⎡ a11 ⎢a ⎢ 21 ⎢ ... x1 değerleri sırasıyla elde edilir. Dolayısıyla ikinci adımda işlem yapılacak sistem.. xn-1 .j nin 2 den n’e kadar olan değerleri için yapılacağı aşikardır.... a nj . ⎢ a n1 ⎣ a12 a 22 . ⎥ ⎨ .. Buna peşpeşe eliminasyon işlemi denir.. . a1n ⎤ ⎧ x1 ⎫ ⎧b1 ⎫ . (49) olsun. ⎥ ⎪ . İlk adımda amaç 1 denklemini kullanarak (1.. ⎢ ai1 ⎢ ⎢ ...... Satır) x1 'i diğer eşitliklerden elimine etmektir.. ⎬ = ⎨ .. x1 elimine edildiğinden birinci sütunda 2'den n'e kadar olan tüm satırlardaki elemanlar 0 dır. a1 j ....... ⎪ a nn ⎥ ⎩bn ⎭ ⎦ ai 4 . an2 a13 a 23 a 33 .xn-1 değişkenlerini tek bir xn değişkeni kalıncaya kadar elimine eden sistematik bir bir yaklaşımdır.. a1n ⎤ ⎧ b ⎫ 1 a 2 n ⎥ ⎪b2 ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎥ ⎨ ... a nn ⎥ ⎪ x n ⎪ ⎪bn ⎪ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (48) olsun........... x2..... a 2 j .. TAŞGETİREN ⎡a11 ⎢a ⎢ 21 ⎢a 31 ⎢ ⎢ ..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.x3... .... aij . ⎪ . ⎢a ⎣ n1 a12 a 22 a 32 ... ai 2 . Bölüm 2-1313 . ai j a11 (50) an = bi .. . a 3 j .. . b1 a 11 dir... a11 aynı zamanda pivot olarak da adlandırılır.

⎥ . ... ( k −1) ⎪ ( k −1) ⎪ .1) ik ( k.... Bu adımda ise i ve j nin 3 ten n’ e kadar olan değerleri için indirgeme yapılır....... Yapılacak indirgeme ise.. .... .. xn = bn an n (55) Bölüm 2-1414 ....... a1 j ( . ... S. n şeklindedir...... a1n ⎤ ⎧ b1 ⎫ ( .. a ((k +1))n .. . ⎢0 ⎣ a12 (1 a 22) 0 ...... M.... 0 (k-1) ij . .... 0 .... j = k + 1 . a 43) ⎥ ⎪ x 4 ⎪ ⎪ b4( 3) ⎪ n ... (54) elde edilir.... a1n ⎤ ⎧ b ⎫ 1 ( ( ............... ⎪ ⎪ . (k) şeklindeki gösterim işlem basamaklarının kolay kavranması içindir. ( ... ⎪ k = 2 ⎨ ⎬ (1) (1 ⎥ ain ) ⎥ ⎪bi ⎪ ⎪ ⎪ ⎥ ⎪ . .. .. 0 a13 (1 a 23) (2 a 33 ) ........ İşlem yapılacak bölge k+1 inci satır ve sütundan n inci satır ve sütuna kadar olan bölgedir.... a ((k +1)( k +1) . 0 . İşlem (n-1) adım için yapıldıktan sonra.i(k-1) a k j ak k a a ( k . ⎥ ⎪ .. ⎥ ⎪ . a ijk −1) .... a njk −1) ..... .. a 21j) ( .. k −1 .. . a 21) ⎥ ⎪ x 2 ⎪ ⎪ b2(1) ⎪ n ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ (2) .... ( a n12) a13 (1 a 23) (1 a33) a (1) i3 .. Bilgisayar uygulamalarında bunlara gerek kalmaz. ⎢0 ⎢ .... a ((k +1)) j . ⎡a11 ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎣ a12 a (1) 22 a13 a a (1) 23 (2) 33 a 14 a a a (1) 14 (2) 34 ( 3) 44 0 a1n ⎤ ⎧ x1 ⎫ ⎧ b1 ⎫ ( ... TOPCU... a 3n ⎥ ⎪ x 3 ⎪ ⎪ b3( 2 ) ⎪ ⎬ ⎥⎨ ⎬ = ⎨ ( . ⎥ ⎪ ... ⎢ ⎢0 ⎢ .. ⎢0 ⎣ a12 (1 a 22) (1 a32) . . a 21n) ⎥ ⎪ b21) ⎪ ⎥ ( . . ... . k −1) ... ... a 32 ) ⎥ ⎪ b3( 2 ) ⎪ n ⎪ ⎪ . n (53) b (i k) = b (i k -1) - b (k k . a 21n) ⎥ ⎪b (1) ⎪ ⎥ 2 ( a31) ⎥ ⎪b (1) ⎪ n 3 ⎥ ⎪ .......1 ) i = k + 1 ... ⎪ ( k −1) ⎥ b ( k −1) .. ⎢0 ⎢ ⎢ . a1 j ( .. ⎪ − k −1 .. ( . ....... 0 ... 1 ai(2) .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. a 32j ) . ⎡a ⎢0 ⎢ ⎢0 ⎢ . Şimdi herhangi bir k adımı için yapılacak işleme bakabiliriz....... k −1 ... a ((k +1))i .. Adım numaraları gösterilmeden geri yerleştirme adımına geçersek... .. ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ( n −1) ⎥ ⎪ a nn ⎦ ⎩ x n ⎭ ⎩bn( n −1) ⎭ .....1 ) kk i .) ⎪ (1 (1 a nn) ⎥ ⎩bn ⎭ ⎦ (51) olur. TAŞGETİREN ⎡a11 ⎢0 ⎢ ⎢0 ⎢ ....... a in ⎥ ⎪bi ⎪ ......... a ((k +1))n ⎥ ⎨bk( k 11) ⎬ ⎥⎪ + ⎪ .. k −1 ..... a nn ⎦ ⎩ n ⎭ k =k (52) a ( k) ij = a a (k-1) (k-1) k ...... 0 . a 21j) ( a31j) a (1) ij ( a n13) (1 a nj ) .....

Burada ybg yarı bant genişliğidir.. n − 2. TAŞGETİREN olarak elde edilir.diyagonal x ⎥ ↵1. Bu durumda satır çarpanı olarak ak i alınır.d 2. M. Diğer bilinmeyenler ise.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Sadece sıfır olmayan elemanlarla işlem yapılacağından bu kısmın saklanması yeterli olacaktır. 1. Sonlu elemanlar metodunda karşılaşılan matrisler genellikle bant şekilli simetrik matrislerdir. TOPCU.diyagonal ⎦ ⎡ x x ⎢ x ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ sim ⎣ x x x x x 0 x x x x x x x x x x x x x x x (57) şeklindedir. (n x n) boyutunda simetrik bir bant matris. → ybg x x x ← x x x x x x x x x x x x x x ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ x⎥ x⎥ x⎥ ⎥ x⎥ x ⎥ ↵2. bi − x1 = j =i +1 ∑a aii n ij xj i = n − 1. S.d ⎡x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢x ⎢ ⎢x ⎢x ⎣ x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x x 0 ybg x⎤ x⎥ x⎥ x⎥ x⎥ x⎥ x⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (58) Bölüm 2-1515 . ak k yalnızca diyagonalin üstü olur..1 (56) Böylece Gauss eliminasyonu tamamlanmış olur. Bu da (n x ybg) boyutunda bir matristir. diyagonalin altında kalan elemanlar için işlem yapmaya gerek kalmaz ve bu bize kolaylık sağlar. Simetrik bir bant matriste sıfır olmayan bütün değerler bir bant içinde toplanmıştır. Bu hem zaman hem de bilgisayar kapasitesi açısından önemli kazançlar sağlar.. bant dışında kalan bütün elemanlar sıfırdır... işlem yapılacak bölge de sütunlarda k+1 den n e kadar değil. Bu nedenle eliminasyon işleminin bant matrise uygulanması gerekir.. [A] simetrik ise.

diyagonal olur ve bu şekilde yeni matris oluşturulur. Doğrudan bant şekilli dikdörtgen matrise göre de program yazılması mümkündür. S.n-1 ses=min(n-k + 1.n-1 i=n-ii sei=min(n-i+1. Simetrik matriste aij = a ji dir.j1 =ai.1 DO j=i. Bunun için matrisler önceden bant formunda saklanmalıdır.ybg) top=0 DO j=2.j2 END j bi=bi-cbk END i END k Yerine Koyma: bn= b e / a n. 2. M. TAŞGETİREN Bu yeni matrisin ilk sütunu simetrik bant matrisin birinci diyagonalidir.sei top=top+ai. İki matrisin elemanlar arsında a ij ( j 〉 i ) ( sbm ) = a i ( j −i +1) bm (59) ilişki vardır.ses+k-1 j1=j-i+1 j2=j-k+1 ai.1 DO ii=1.jbi+j-1 END j bi=(bi-top)/ai.YBG) dir.1 END ii Burada DO döngülerinin indisleri orijinal simetrik bant matrise göre oluşturulmuştur. ses+k-1 i1=i-k+1 c=ak. ybg) DO i=k+1. Bölüm 2-1616 . sütun 2. Bant matriste k. Düzlem kafes sistemi için genel matrisi bant formunda saklamak ve bu matrise göre eliminasyon yapmak amacıyla yazılmış bir FORTRAN program parçası aşağıda verilmiştir. satırda bulunan elemanların sayısı da min(n-k+1. Bilgisayar mantığı açısından bant matrisin gauss eliminasyonu Peşpeşe Eliminasyon İşlemi DO k=1.i1/ak.j1 -cak.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU.

1) F(K)=C1*F(K) NK=N-K+1 IF (NK . 2 J=2*(JJ-1)+JT NC=NCT+JT-NR+1 IF( NC . NK F(K)=F(K)-C1*S(K. TOPCU.LE...1)=Pivot 1 2 c F(N)Kuvvet vektörü Sütun döngüsü F(N)Deplasman vektörü 4 3 Bölüm 2-1717 .. J) F(I1)=F(I1)-C1*F(K) Yerine koyma F(N)=F(N)/S(N. TAŞGETİREN C 2 1 c c Bant Matriste Yerleştirme DO 1 N=1. 0 ) GO TO 2 S(NR.. N1 K=N-KK C1=1/S(K.. JJ)-1) DO 2 JT=1.GT.. DO 2 II=1. J1)=S(I1. NK C1=S(K. 1) I1=K+I-1 DO 1 J=I. J1)-C1*S(K. CONTINUE Bant Matris İçin Gauss Eliminasyonu İndirgeme DO 2 K=1.. 2 NR=NRT+IT I=2*(II-1)+IT DO 2 JJ=1... NC)=S(NR. I)/S(K.. 2 NRT=2*(NOC(N... YBG) NK=YBG DO 2 I=2.. II)-1) DO 2 IT=1. S.GT... NK J1=J-I+1 S(I1. YBG) NK=YBG DO 4 J=2.)Düğüm matrisi Genel matriste satır numarası Eleman matrisi satır numarası Eleman matrisi sütun numarası Genel matriste sütun numarası S(4.. N-1 NK=N-K+1 IF(NK . 1) DO 3 KK=1. NC)+SE(I. J)*S(K+J-1) CONTINUE CONTINUE Eleman döngüsü NOC(. M.YBG)Eleman Rij.. NE . J) CONTINUE .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Matrisi N=Diyagonal boyutu Sütun döngüsü S(K..4) Genel Rijitlik Matrisi SE(N....... 2 NCT=2*(NOC(N.

GİRİŞ Bu bölümde toplam potansiyel enerji. yüzey kuvvetleri ({T}) ve tekil yük ({Pi}) olmak üzere üç şekilde bulunur. σ = Eε ε= du dx (2) dir.dx şeklindedir. şekil değiştirme {ε}. Bu durumda ilgili vektörler aşağıdaki şekilde verilebilir. Burada detaylı olarak anlatılan temel prensipler kitabın ileriki bölümlerinde sırası geldikçe işlenecek olan iki ve üç boyutlu problemler içinde geçerli olacaktır. gerilme-şekil değiştirme ve şekil değiştirmedeplasman ilişkileri yardımıyla bir boyutlu problemlerin sonlu elemanlar metodu ile çözümü üzerinde durulacaktır. Bu kuvvetlerin bir cisim üzerindeki konumları Şekil 1’de gösterilmiştir. Yüklemeler genelde kütle (ağırlık) kuvvetleri ({ƒ}). tüm hacme dağılmış kuvvetler olup yerçekimi nedeniyle oluşan cismin ağırlığı örnektir olarak verilebilir. {u} ={ u(x)} {T} ={ T(x)} {σ} ={σ(x)} {ƒ} ={ƒ(x)} {ε }= {ε(x)} (1) Gerilme-şekil değiştirme ve şekil değiştirme -yer değiştirme ilişkisi. Yüzey kuvvetleri cismin yüzeyine dağılmış kuvvetler olup birim yüzey alanına düşen kuvvet olarak ele alınır. Bir (3) . Bir boyutlu problemlerde gerilme {σ}.ÜÇÜNCÜ BÖLÜM BİR BOYUTLU PROBLEMLER 1. dV =A.bir boyutlu problemler için differansiyel hacim (dV) ifadesi. yer değiştirme {u} ve yükleme ({T} ve {ƒ}) yalnızca bir boyut değişkenine (x) bağlıdır. Kütle kuvvetleri. Diğer taraftan.

Sonlu eleman modelinde bütün elemanlar düğüm noktalarından birbirine bağlı olarak düşünülür. düğüm numaralarından ayırt edilmesi için yuvarlak içine alınmıştır. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Sürtünme nedeniyle oluşan kuvvetler ve basınç kuvvetleri buna örnek olarak gösterilebilir. Son olarak {Pi}. Yüzey kuvveti birim alana düşen kuvvet ile kesit alanın çarpımı olararak ele alınır. M. Burada çubuğu dört eleman kullanarak modelleyelim. TOPCU. i noktasına etki eden tekil kuvvet ve {ui} de bu noktanın x doğrultusundaki yer değiştirmesidir.1. Kütle kuvvetleri. Eleman sayıları artırılarak daha iyi sonuçlar elde edilebilir. Şekil 1c'de eleman numaraları. yüzey kuvveti ve kütle kuvvetleri her eleman için sabittirler. çubuk belirli sayıda sabit kesitli elemanlardan meydana gelmiş kademeli çubuk olarak ele alınır. TAŞGETİREN boyutlu problemlerde yüzey kuvveti birim boya etkiyen kuvvet olarak ta tanımlabilir. Sonlu eleman modellemesinde ilk olarak. Doğal olarak kesit alanları ve kuvvetler şiddetleri bakımından elemandan elemana değişebilirler. Görüldüğü gibi. SONLU ELEMAN MODELLEMESİ 2. Cisme etkiyen diğer kuvvetler de yalnızca düğüm noktalarından etki ediyormuş gibi ele alınırlar. Bu işi yapmanın en kolay yolu çubuğu Şekil 1b'deki gibi dört bölgeye ayırmaktır. Ele alınan çubuğun dört eleman ve beş düğümden oluşan sonlu eleman modeli Şekil 1c’de gösterilmiştir. Elemanlara ayırma Şekil 1’deki çubuğu göz önüne alalım. 2. kesit alanı. Bundan sonra her bir bölgenin ortalama kesit alanı bulunarak eleman tanımlamalarında bu değer kullanılır. yüzey kuvvetleri ve tekil kuvvetler altındaki çubuğun sonlu elemanlar modeli. 2 . Tekil yüklerin uygulanmış olduğu noktaların düğüm noktası olarak seçilmesi gerekir. P1 1 2 1 2 3 4 5 ƒ P2 T 3 4 (a) x (b) x (c) x Şekil 1.

Q4 . TOPCU... Tablo başlığındaki 1 ve 2 rakamları elemanın Q1. Burada bu yöntemlerden birisi verilecektir.. F1 {Q}= [ Q1 . dolayısıyla Q1 = 0'dır.. Serbestlik dereceleri. Elemanların birbirine benzer alınmasının esas sebebi..F5 {F}= [F1 .. Şekil 1c'de verilen 5 düğümlü sonlu eleman modelinde 5 serbestlik derecesi vardır... ({Q}= [ Q1. Bu durumda global deplasman vektörü olarak T adlandırılan {Q}.F5 ] dir.. dolayısıyla elemanlar arasındaki süreklilik bilgileri Şekil 3’teki gibi bir tablo halinde elde edilebilir. Q2.Q2. Bu aktarım uygun bir numaralama yöntemi geliştirilmesi ile daha da kolay hale getirilebilir. F3 . Bu yüzden her düğüm sadece bir serbestlik derecesine (SD) sahiptir.. Sınır şartları daha sonraki bölümlerde geniş olarak ele alınacaktır. F5 ]T x Şekil 2. +x yönü kuvvet ve deplasman için pozitif yön olarak alınır. Ele aldığımız problem için 1 numaralı düğüm tutulmuştur. S. F2 .Q3 . düğüm deplasmanları. Bundan sonra sınır şartları göz önüne alınır. F2 Q3.Q5 ] ) bir sütun vektörüdür.. Her elemanda 2 düğüm vardır. TAŞGETİREN 2. Global kuvvet ve deplasman vektörleri Şekil 2'de gösterilmiştir.. F4 . modelin bilgisayar ortamına aktarılmasının kolaylaştırılmasıdır.2. F2.Q2 .F3 Q4 F4 Q5 . Her serbestlik derecesindeki deplasman Q1.Q5 ile gösterilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Numaralandırma Yöntemi Karmaşık bir geometriye sahip bir cismin belirli sayıda ve düzgün şekilli elemanlara nasıl ayrılacağını az önce göstermiştik.. M. Deplasman ve kuvvet vektörleri 3 .. Diğer taraftan {F} ile gösterilen global kuvvet vektörü {F}= [ F1.. düğüm yükleri ve elemanlar arasında süreklilik sonlu elemanlar metodunun uygulamasında ve bilgisayar ortamına aktarılmasındaki temel noktalardır ve bu nedenle bu kavramların iyi anlaşılması ve uygun şekilde tatbik edilmesi gerekmektedir.Q5 ]T Q2.. Bir boyutlu problemde her düğümün sadece ±x doğrultusunda hareketine müsaade edilir.

düğümün numarası aynı zamanda 1. 1 1 Q1 2 2 3 4 4 Q 5 Q2 3 Q3 4 Global Numaralama x Q5 1 Q1 e 2 Q2 Lokal Numaralama Eleman No e 1 2 3 4 Düğüm No 1 2 1 2 2 3 3 4 4 5 Lokal numara Global numara Şekil 3. Buradan. elemanın orta noktasına göre herhangi bir noktasının yerini –1 ile 1 değerleri arasında bulmak için r ile gösterilen bir doğal koordinat sistemi tanımlayalım. Buradan. 4 . elemanın da numarası olduğundan tanımlama basitçe yapılabilmektedir. S. birinci düğümün koordinatı x1 ve ikinci düğümün koordinatı x2 dir. şekil fonksiyonlarının tanımlanmasında kullanılır. KOORDİNATLAR VE ŞEKİL FONKSİYONLARI İki düğümlü bir çubuk eleman (e) ele alalım (Şekil 4a). r= 2 (x − x1 ) − 1 x 2 − x1 (4) Görüleceği üzere. 1. M. Elemanlar arasında süreklilik 3. ikinci düğümde ise r=1 değerini almaktadır (Şekil 4b). Yaklaşık bir çözüm olan bu yöntemde doğruluk değeri ancak daha fazla sayıda elemana bölmek suretiyle artırılabilir. birinci düğümde r=-1. Daha karmaşık geometrilerde süreklilik tablosunun yapılmasına ihtiyaç duyulur. diğerininki ise 2 olarak numaralandırılır. Bu lineer interpolasyonu uygulamak için aşağıdaki şekilde lineer şekil fonksiyonları tanımlanır. Bir eleman içindeki bilinmeyen yer değiştirmeler lineer bir interpolasyon fonksiyonu ile hesaplanmaya çalışılır (Şekil 5). Bu koordinat sistemi. tablo içindeki rakamlar ise global düğüm numaralarını göstermektedir. Lokal düğüm numaraları ile global düğüm numaraları arasındaki uyumluluk elemanlar arasında süreklik sağlar.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. TAŞGETİREN lokal düğüm numaralarını. Lokal numaralandırma ile ilk düğümün numarası 1. Bu örnekte.

denklem 6'dan elde edilir. Bir elemanda lineer interpolasyon fonksiyonunun değişimi 5 . TAŞGETİREN 1 x1 x x2 e 2 1 r 2 r=-1 (a) (b) r=1 Şekil 4. N2 şekil fonksiyonunun grafiği olan Şekil 7b. Şekil fonksiyonları tanımlandıktan sonra elemandaki yer değiştirmeler. düğüm deplasmanları q1 ve q2 ye bağlı olarak şu şekilde elde edilir. Eleman yer değiştirme vektörünü olan {q}. q 2 }T (8) şeklindedir. Burada. Bir elemanın (x) ve (r ) koordinatlarında gösterimi N 1(r ) = 1− r 2 (5) N 2 (r ) = 1+ r 2 (6) Şekil 6a ve 6b'de N1 ve N2 şekil fonksiyonları gösterilmiştir. N1 şekil fonksiyonunun grafiği denklem 5’ten yararlanılarak çizilmiştir. (7a)'da verildiği üzere birinci 1 u1 e 2 q1 1 e 2 uBilinmeyen u2 uLineer q2 Şekil 5. Burada r=-1' de N1=1 ve r=1 de N1 = 0 olduğuna dikkat edilmelidir. (7b) (7a) [N ] = [N 1 . M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. u = N1 q1 + N2 q2 veya matris notasyonu ile. S. N 2 ] ve {q} = {q1 . {u} = [N]{q} şeklinde gösterilir. İki noktadan bir doğru geçtiği dikkate alınırsa Şekil 7a elde edilir. Benzer olarak. TOPCU.

001 mm bulunur.003 mm ve q2 = -0. 6 . b) (7a) kullanılarak p noktasındaki deplasman up = 0.25(-0. (b) Eğer q1 =0. S.75 ve N2 = 0.003) + 0. 2. Örnek1: Şekilde verilen durum için. x = N1 x1 + N2 x2 (9) şeklinde yazılır.25 olur. Eleman içerisinde birinci türev sonlu olmalı. (a) N1 şekil fonksiyonu.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. N1 ve N2 yi oluşturunuz. (b) N2 şekil fonksiyonu ve (c) N1 ve N2 kullanılarak elde edilen lineer interpolasyon düğümde u = q1. Görüldüğü gibi hem deplasmanlar.5 16 Buradan (5) ve (6)’dan N1 = 0. (4) iadesinden yararlanarak global ve lokal koordinatlar arsındaki dönüşüm şekil fonksiyonları yardımıyla. Bu durum izoparametrik (eş parametreli) formülasyon olarak adlandırılmaktadır.0. ikinci düğümde u = q2 durumunu sağlamaktadır. TAŞGETİREN N1 N2 u 1 1 1 r=-1 r=0 (a) N1=(1-r)/2 r 2 r=1 (b) (c) 1 2 N2=(1+r)/2 r q1 1 u= N1 q1 +N2 q2 q2 r 2 Şekil 6. hem de koordinatlar aynı şekil fonksiyonları yardımıyla ifade edilmektedir. Burada her ne kadar lineer interpolasyon fonksiyonları verilmiş ise de başka şekil fonksiyonlarının seçilmesi de mümkündür. Rijit cisim hareketi yapan sistemde herhangi bir gerilmenin oluşmayacağı aşikardır. 1. Şekil fonksiyonlarının özelliği gereği iki düğüm arasında u lineer olarak değişmektedir. 1 x1=20 x=24 mm x2=36 mm p 2 x a) (4) kullanılarak p noktasının r koordinatı şöyle bulunur: 2 rp = (24 − 20) − 1 = .005) = 0. Eleman sınırlarında deplasmanlar sürekli olmalı. TOPCU.75(0. Bir şekil fonksiyonundan temelde iki şey beklenir.005 mm ise P noktasındaki q yer değiştirmesini bulunuz. (a) P noktasında r. M.

Lineer şekil fonksiyonları kullanımı sebebiyle [B] sabit bir matristir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (14) [B ] = 1 [− 1 x 2 − x1 1] (15) şeklindedir. TAŞGETİREN (2)'de verilen şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi ( ε = du ) ve zincir kuralı kullanılarak. S. (10) ifadesinden. dx ε= du dr dr dx (10) elde edilir. {ε} = [B] {q} şeklinde yazılır. Ayrıca. TOPCU. Matris formulasyonu ile. M. Bu ifadeler çubuk 7 . 2 2 2 olur. u = N1 q1 + N2 q2 = du − q1 + q 2 = 2 dx elde edilir. Dolayısıyla bir eleman içindeki şekil değiştirme de sabittir. (4)'de verilen x ve r arasındaki ilişkiden. Aynı nedenle. (12) ε= 1 (− q 1 − q 2 ) x 2 − x1 (13) olur. düğümlerdeki deplasman. boyutlarında olup eleman şekil değiştirme-yer değiştirme matrisi olarak adlandırılır ve. eleman içinde gerilmenin de sabit olduğu görülür. Burada [B] (1x2). (7b). Interpolasyon amacıyla burada elde edilen gerilmenin elemanın merkezinden geçen eksen üzerindeki gerilme olduğu kabul edilebilir. {σ } = E[B ]{q} (16) dur. şekil değiştirme ve gerilme arasındaki ilişkiyi ortaya koyar. Hooke yasasından gerilme. dr 2 = dx x 2 − x1 (11) 1− r 1+ r q1 + q olduğundan. (14) ve (16) ifadeleri sırasıyla.

4. TAŞGETİREN eleman için potansiyel enerji ifadesinde yerleştirilerek eleman rijitlik matrisi ve yük vektörünü bulmak için kullanılacaktır. Burada {σ}. {ƒ} ve {T} değerleri bu bölümün başında verilmişti. Ue = veya 1 T T ∫ {q} [B] E[ B]{q}Adx 2e (20a) 1 U e = {q}T ∫ ([ B]T E[ B] Adx){q} 2 e (20b) 8 . ui ise i düğümünde x yönündeki deplasmandır. i noktasında ui deplasmanını meydana getiren kuvvettir. TOPCU. Eleman üzerindeki bütün düğümler için taplam potansiyel enerji ifadesi aşağıdaki şekilde ifade edilebilir. {u}. Eleman Rijitlik (Direngenlik) Matrisi Şekil değiştirme enerjisi ifadesini ele alalım Ue = 1 σ T εAdx 2∫ e (19) (14) ve (16) da verilen gerilme ve şekil değiştirme ifadeleri yerlerine konularak. ∏= ∑ 2∫σ e e 1 T εAdx − ∑ ∫ u T fAdx − ∑ ∫ u T Tdx − ∑ Qi Pi e e e e i (18a) Son terimde Pi’ yüklerinin düğüm noktalarından uygulandığı düşünülmektedir. S. M. Ue eleman şekil değiştirme enerjisi olarak adlandırılır. Diğer 1 taraftan. 2 ∏ = ∑U − ∑ ∫ u e e e e T fAdx − ∑ ∫ u T Tdx − ∑ Qi Pi e e i (18b) elde edilir. 4.1. {ε}. U e = ∫ σ T εAdx şeklindeki bir tanımlamayla. POTANSİYEL ENERJİ YAKLAŞIMI Toplam potansiyel enerji bir boyutlu problemler için.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Son terimdeki {Pi}. ∏ = 2 ∫ {σ }T {ε }Adx − ∫ {u}T { f }Adx − ∫ {u}T {T }dx − ∑ {ui }{Pi } l l l i 1 (17) şeklinde yazılabilir.

TAŞGETİREN elde edilir. E e Ae le ⎡ 1 −1⎤ ⎢− 1 1⎥ ⎣ ⎦ ke = (26) şeklinde olacaktır. (23) 1 Ue = olur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 9 . Eleman rijitlik matrisi ise. Aynı zamanda [B] de sabit bir matristir. 1 le 1 T T U e = {q} [ Ae E e [ B ] [ B ] ∫ d r ]{q} 2 2 −1 (22) Burada Ee elemanının elastisite modülüdür. Önceki bölümde görüldüğü gibi elemanın kesit alanı (Ae) sabittir. Burada elemanın boyu (le) ve . Burada ke 'nin AeEe çarpımı ile doğru orantılı eleman boyu ile de ters orantılı olduğu görülmektedir. S. 1 1 ⎧ −1 ⎫ { q } T A e l e E e 2 ⎨ ⎬ [− 1 1 ] q } { 2 l e ⎩ 1⎭ AE 1 U e = {q}T e e 2 le ⎡ 1 −1⎤ ⎢− 1 1⎥{q} ⎦ ⎣ (24) elde edilir.l ≤ r ≤ l olmak üzere eleman şekil değiştirme enerjisi Ue yeniden aşağıdaki gibi yazılabilir. çubuk eleman için eleman rijitlik (direngenlik) matrisi olmak üzere. −1 ∫ dr = 2 olduğundan. M. Buradan. TOPCU. (4)'deki x' in r' ye dönüşümü ile dx = x 2 − x1 dr 2 (21a) veya x2 – x1 = le alınarak. dx = le dr 2 (21b) elde edilir. [k]e. 1 U e = {q}T [k e ]{q} 2 (25) şeklinde yazılabilir. (15)’den. Burada şekil değiştirme enerjisi bağıntısı ile U= ½ kQ2 ile verilen basit yaydaki şekil değiştirme enerjisi arasındaki benzerliği görüyoruz.

10 . Böylece eleman kütle kuvvet vektörü ƒe şöyle tanımlanabilir. A ve ƒ de eleman içinde sabit olduğundan integral dışına çıkarılırsa ∫u e T fAdx = Ae f ∫ ( N 1 q1 − N 2 q 2 )dx e (27) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Dolayısıyla (28) deki kütle ∫u e T fAdx = q T Ae ⎧1⎫ le f ⎨ ⎬ 2 ⎩1⎭ (30a) olur. Görüldüğü gibi eşitliğin sağ tarafı deplasman ile kuvvetin çarpımı şeklindedir. u =N1 q1 + N2q2. TOPCU. TAŞGETİREN 4.2. ⎧A f N ⎪ e ∫ 1 u T fAdx = q T ⎨ ∫ e ⎪ Ae f ∫ N 2 e ⎩ dx ⎫ ⎪ ⎬ dx ⎪ ⎭ (28) olarak ta yazılabilir. yerine konur. Benzer şekilde kuvveti ifadesi. Bu da. Şekil fonksiyonların integralleri dx= (Le/2) dr yazılarak alınır ve ifadede yerine konursa. Kuvvet Terimleri Toplam potansiyel enerji ifadesindeki kütle kuvveti terimini ( ∫ u T fAdx ) ilk olarak ele e alalım. ∫u e T fAdx = {q}T [ f e ] (30b) olur. ∫ N dx aslında şekil fonksiyonu doğrusunun altında kalan alanı dolayısıyla le/2 e yi verir. Bu ifade ayrıca. S. M. ∫ e N 1 dx = lo 2 1 −1 ∫ 1 1− r 2 dr = le 2 (29) ∫ N 2 dx = e lo 1 − r l dr = o ∫ 2 −1 2 2 1 elde edilir. ∫ N dx e 2 de le/2 sonucunu verecektir.

TOPCU. Aele elemanın hacmi ve ƒ'de birim hacimdeki kütle kuvveti olduğundan. kütle kuvvet vektörü [ƒe] ve yüzey kuvvet vektörlerini [Te] bir eleman için elde ettik.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. Buradan yüzey kuvveti. ∏ = 2 {Q} [K ]{Q} − {Q} {F } T T 1 (36) 11 . Görüldüğü gibi eleman yüzey kuvveti de düğümlere eşit olarak dağılmaktadır. ⎧ T N dx ⎪ ∫ 1 u T Tdx = q T ⎨ e ∫ e ⎪T ∫ N 2 dx ⎩ e ⎫ ⎪ ⎬ ⎪ ⎭ (33) ∫ N dx = ∫ N 1 e e 2 dx = le olduğundan. Buraya kadar rijitlik matrisi [ke]. (31)'deki ½ ifadesi kütle kuvvetinin 2 düğüme eşit olarak dağıldığını göstermektedir. Şimdi de toplam potansiyel enerji formülasyonunda bulunan yüzey kuvvetlerini göz önüne alalım. (18) de verilen toplam potansiyel enerji ifadesi. ∫u e T Tdx = ∫ ( N1 q1 + N 2 q 2 )Tdx e (32) yüzey kuvvetinin (T) elemanda sabit olduğu gözönüne alınırsa. TAŞGETİREN fe = Ae l e f 2 ⎧1⎫ ⎨⎬ ⎩1⎭ (31) Bu kütle kuvvet vektörü basitçe. Aeleƒ' çarpımı elemana etkileyen toplam kütle kuvvetini ifade eder. Elemanlar arasındaki sürekliliği de elde ettikten sonra. M. (33) 2 (34) ∫u e T Tdx = {q}T [Te ] olarak yazılabilir. [Te ] = Tl e 2 ⎧1⎫ ⎨⎬ ⎩1⎭ (35) olarak elde edilir.

TAŞGETİREN olarak yazılabilir. φ = φ ( x) buna bağlı virtüel şekil değiştirme ise. Eleman rijitlik matrisi ve kuvvet vektörünün toplama işlemi ilerde daha detaylı olarak anlatılacaktır. Burada φ sınır şartlarını sağlayan gerçek veya virtüel bir yer değiştirmeyi ifade etmektedir. (37) ε (φ ) = dφ dx (38) olacaktır. yüzey kuvveti ve tekil kuvvetten gelen etkiler üst üste toplanarak tek bir kuvvet vektörü elde edilir. Birinci terim. ∫ σ ε (φ )Adx − ∫ φ T L L T fAdx − ∫ φ T Tdx − ∑φi Pi = 0 L i (39a) şeklindedir. yük terimleri ise dış kuvvetlerin virtüel işini gösterir. (14) ve (16) eşitliklerinde izlenen yola benzer şekilde φ = Nψ ε (φ )= Bψ (40) 12 . {Q} ise global yer değiştirme vektörüdür. TOPCU. (7b). Galerkin tarafından verilen variyasyonel ifade bir boyutlu problemler için. Burada [K] global rijitlik matrisini. Belirli bir çözüm bölgesi ele alındığında (39a). M. ε(φ)’nin ise virtüel şekil değiştirme olduğuna dikkat edilmelidir. Bu ifade sınır şartlarını sağlayan her φ için geçerlidir. Burada ε yüklerden dolayı meydana gelen gerçek şekil değiştirmeler. GALERKIN YAKLAŞIMI Virtüel bir yer değiştirme fonksiyonu tanımlayalım. 5. {Q} ve {F} vektörleri ise 5x1 boyutlarındadır. [K] şu şekilde elde edilebilir: Eleman süreklilik matrisi kullanılarak eleman rijitlik matrisleri ortak düğümlerde üst üste gelecek şekilde toplanır. {F} global yük vektörünü. Global kuvvet vektörü oluşturulurken kütle kuvveti. Ele alınan örnek problem için (Şekil 2c) [K] matrisi 5x5. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. iç virtüel işi gösterir. ∑ ∫ε e e T E ε (φ ) Adx − ∑ ∫ φ T fAdx − ∑ ∫ φ T Tdx − ∑ φ i Pi = 0 e e e e i (39b) şeklinde yazılabilir.

[k ]e = elde edilir. M. [k]e eleman rijitlik matrisi olup simetrik bir forma sahiptir. S. Diğer taraftan.1. TOPCU. ∫ε e T E ε (φ ) Adx = ∫ {q} e T [ B ] T E [ B ]ψ Adx (42) elde ederiz. Burada ψ = ψ 1 . Kuvvet İfadeleri Elemanda kütle kuvveti tarafından yapılan virtüel işi gösteren (39a)'daki ikinci terimi ele alalım. ayrıca [B]’nin de sabit bir matris olduğunu biliyoruz. Eleman Rijitliği (39b)’deki iç virtüel işi gösteren ilk terimi ele alalım. ψ = ψ 1 .2. K . E e Ae ⎡ 1 − 1⎤ l e ⎢− 1 1 ⎥ ⎣ ⎦ (44) 13 . (40)’ı (39b)'de yerine koyar ve ε=[B]{q} olduğunu hatırlarsak.ψ [ 2 ] T elemanın düğüm deplasmanlarını ifade etmektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.ψ 2 . 5. Sonlu eleman modelinde herhangi bir e elemanının kesit alanının sabit olduğunu Ae ile gösterildiğini. T T ∫ ε E ε (φ )Adx = { q } ⎢ E e Ae e ⎡ ⎣ 1 ⎤ le [ B ] T [ B ] ∫ d ξ ⎥ψ 2 −1 ⎦ (43a) elde edilir. [k ]e = E e Ae l e [ B ]T [ B ] şeklindeki bir tanımlama ve bazı düzenlemelerle. (15) te verilen [B] matrisi kullanılarak. ψ [ N ] T (41) 5. φ = Nψ . = ψ T {q}T [ k ]e (43b) olur. Ayrıca düğümlerdeki global virtüel yer değişmeler de şöyle gösterilir. dx = l e / 2 dr eşitliklerini kullanarak ve eleman içinde kütle kuvvetinin sabit olduğunu kabul ederek. dx = ( le / 2) dr olduğundan. TAŞGETİREN yazılabilir.

(50) 14 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Daha kısa ifadesiyle. N2=(1+r)/2 olduğundan. S. ∑ψ e T [k ]e {q} − ∑ψ T f e − ∑ψ T Te − ∑ψ i pi = 0 T e e i (49) olarak elde edilir. Böylece. = ψ T fe (45b) olur. Benzer şekilde eleman yüzey kuvveti ifadesi de ∫φ e T Tdx = ψ T Te (47) olup. Kuvvet terimleri birleştirilerek. TAŞGETİREN ∫φ e T fAdx = ∫ ψ T N T fAe −1 1 le dr 2 (45a) elde edilir. ψ T ([ K ]{Q} − {F }) = 0 elde edilir. ⎫ ⎧1 ⎪ ∫ N 1 dr ⎪ Al f ⎪ ⎪ f e = e e ⎨ −1 ⎬ 1 2 ⎪ ∫ N dr ⎪ ⎪−1 2 ⎪ ⎭ ⎩ (46a) dır ve eleman kütle kuvvet vektörü olarak adlandırılır. eleman yüzey kuvveti vektörü. Te = Tl e 2 ⎧1⎫ ⎨⎬ ⎩1⎭ (48) şeklinde elde edilir. fe = Ae l e f ⎧1⎫ ⎨⎬ 2 ⎩1⎭ (46b) elde edilir. N1=(1-r)/2. M. −1 ∫ N dr = 1 ve ∫ N 1 1 2 dr = 1 elde edilir. Burada. TOPCU. Böylece variyosyonel form. Bu ifade Ψ'nin sınır şartlarını sağlayan bütün değerleri için geçerlidir.

15 . GLOBAL RİJİTLİK MATRİSİ VE YÜK VEKTÖRÜNÜN BİRLEŞTİRİLMESİ Daha önce. S. ⎡0 ⎢0 ⎢ ⎢0 Q5 ]⎢ ⎢ ⎢0 ⎢ ⎢0 ⎣ 0 0 0 0 0 0 0 E3 A3 l3 − E3 A3 l3 0 0 0 − E 3 A3 l3 E 3 A3 l3 0 0⎤ ⎧Q ⎫ 0⎥ ⎪ 1 ⎪ ⎥ Q 2 0⎥ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ Q3 ⎬ ⎥⎨ ⎥⎪ ⎪ 0⎥ ⎪Q4 ⎪ ⎥ ⎪Q5 ⎪ ⎩ ⎭ 0⎥ ⎦ (52) U3 = 1 [Q1 2 Q2 Q3 Q4 (53) elde edilir. E A ⎡ 1 − 1⎤ 1 U 3 = {q}T 3 3 ⎢ {q} 2 l 3 ⎣− 1 1 ⎥ ⎦ elde edilir. Matriste elemanların üst üste geldiği yerlerdeki değerler toplanır. satır ve sütünlarına yerleştiği görülmektedir. İlk olarak. genel rijitlik matrisi [K]'nın eleman rijitlik matrisi [k]e ’lerin birleştirilmesi yoluyla oluşturulması gösterilecektir. 1 U 3 = {q}T [k ]3 {q} 2 (51) veya [k]3 yerine konursa. Eleman için deplasman vektörü {q}=[Q3. Sembolik olarak bu toplamayı. [k]3 matrisinin elemanlarının K matrisinin 3. Bu adım. TAŞGETİREN 6. toplam potansiyel enerjinin ∏ = ∑{q} e T [k ]e {q} − ∑ {q}T f e − ∑ {q}T Te − ∑ pi Qi e e i formunda olduğu ve eleman süreklilik ifadelerinin gözönüne alınmasıyla. ve 4.Q4]T olduğundan. [K] ve {F}'nin eleman rijitlik matrisi ve kuvvet vektörlerinin birleştirilmesi ile oluşturulması aşamasıdır. [k]e'nin elemanları global [K]’da eleman düğüm numaralarına karşılık gelen yerlere yerleştirilir. TOPCU. Dolayısıyla. M. ∏ = 2 {Q} [K ]{Q} − {Q} {F } T T 1 şeklinde de yazılabileceği gösterilmişti. 3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. eleman şekil değiştirme enerjileri toplanırken.

Her eleman tüzey kuvveti Ti ve kütle kuvveti ƒi'ye maruzdur. ⎡ 1 −1 ⎢ EA ⎢− 1 1 [K ] = 1 ⎢ 0 0 l ⎢ 1 ⎢0 0 ⎢0 0 ⎣ 0 0 0⎤ ⎡0 0 0 ⎥ 0 0 0⎥ EA ⎢0 1 − 1 ⎢ 2 ⎢0 − 1 1 0 0 0⎥ + ⎥ l2 ⎢ 0 0 0⎥ ⎢0 0 0 ⎥ ⎢0 0 0 0 0 0⎦ ⎣ 0 0⎤ ⎡ 1 −1 ⎥ 0 0⎥ EA ⎢− 1 1 ⎢ 3 ⎢0 0 0 0⎥ + ⎥ l3 ⎢ 0 0⎥ ⎢0 0 ⎥ ⎢0 0 0 0⎦ ⎣ Sonuçta ⎡ A1 ⎢ l ⎢ 1 ⎢ A1 ⎢− l ⎢ 1 ⎢ [K ] = E ⎢ 0 ⎢ ⎢ ⎢ 0 ⎢ ⎢ ⎢ 0 ⎣ − ⎛ A1 ⎜ ⎜l − ⎝ 1 − A1 l1 A2 l2 A2 l2 0 0 0 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − A2 l2 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ − ⎛ A3 ⎜ ⎜l + ⎝ 3 − 0 0 A3 l3 A4 l4 A4 l4 ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ ⎤ 0 ⎥ ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ A4 ⎥ ⎥ l4 ⎦ ⎛ A2 A3 ⎜ ⎜l + l 3 ⎝ 2 A3 − l3 0 olur. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. her (i) elemanının kesit alanı Ai ve boyu da li dir. 16 . Şimdi her bir elemanın durumunu görelim. Örnek 2: Şekildeki gibi bir çubukta. 2 2 3 4 5 global rijitlik matrisindeki 0 0 0⎤ ⎡0 0 0 ⎥ 0 0 0⎥ EA ⎢0 1 − 1 ⎢ 4 ⎢0 − 1 1 0 0 0⎥ + ⎥ l4 ⎢ 0 0 0⎥ ⎢0 0 0 ⎥ ⎢0 0 0 0 0 0⎦ ⎣ 0 0⎤ 0 0⎥ ⎥ 0 0⎥ ⎥ 0 0⎥ 0 0⎥ ⎦ T1 2 T2 1 − 1⎤ [k ]i = EAi ⎡ ⎢− 1 1 ⎥ li ⎣ ⎦ p2 3 A 2 l2 T3 A 3 l3 4 T4 5 x A 4 l4 E . Eleastisite modülü E olan çubuğun 2 nolu düğümüne tekil P2 yükü etki etmektedir. 1 A 1 l1 Eleman rijitlik matrisi her eleman için (26)’dan olarak hesaplanır. Benzer şekilde global yük vektörü {F}. Yük vektörü ise. M. ƒ = sabit Eleman sürekliliği ise. eleman kuvvet vektörü ile tekil yüklerden {F } ← ∑ ∫ e + {T }e + {P} e ({} ) (54b) olarak gösterilir. TAŞGETİREN [ K ] ← ∑ [k ]e e (54a) şeklinde gösterebiliriz. Eleman 1 1 1 2 2 3 3 4 4 şeklindedir. TOPCU.

S. Değerler bant şeklinde diyagonalin iki tarafında düzgün şekilde yerleşmektedir. TOPCU. Matrisin bant dışındaki tüm elemanları sıfırdır. 3. M. Simetriktir. TAŞGETİREN A1l1 f l1T1 ⎧ + ⎪ 2 2 ⎪ ⎪ ⎛ A1l1 f + l1T1 ⎞ + ⎟ ⎜ ⎪⎜ 2 2 ⎟ ⎠ ⎝ ⎪ Al f l 2 T2 ⎞ ⎛ 2 2 ⎪ + ⎟− {F } = ⎨⎜ ⎜ 2 ⎟ ⎠ ⎪⎝ 2 ⎪ ⎛ A3 l 3 f l 3T3 ⎞ + ⎟+ ⎪⎜ ⎜ 2 ⎟ ⎠ ⎪⎝ 2 ⎪ A4 l 4 f l 4 T4 + ⎪ 2 2 ⎩ ⎛ A2 l 2 f ⎜ ⎜ 2 + ⎝ ⎛ A3 l 3 f ⎜ ⎜ 2 + ⎝ ⎛ A4 l 4 f ⎜ ⎜ 2 + ⎝ ⎫ ⎪ ⎧0⎫ ⎪ ⎪ ⎪ l 2 T2 ⎞⎪ ⎪ P2 ⎪ ⎟ 2 ⎟⎪ ⎪ ⎪ ⎠ ⎪ ⎪ l 3T3 ⎞ ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎟⎬ + ⎨ ⎬ 2 ⎟⎪ ⎪ ⎪ ⎠ l 4 T4 ⎞⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎟⎪ ⎪ ⎪ 2 ⎟⎪ ⎪ ⎪ ⎠ ⎪ ⎪0⎪ ⎪ ⎩ ⎭ ⎭ şeklindedir. 1. 2. Serbestlik derecesinin daha fazla olduğu durumlarda boyut toplam düğüm sayısı ile düğümdeki serbestlik derecesinin çarpımı kadar olacaktır. (nxn) olmaktadır. Tek boyutlu problemlerde eleman sürekliliği i. Her düğümünde serbestlik derecesi 1 olan bir boyutlu problemde global rijitlik matrisinin boyutu. i+1 şeklinde oluştuğundan YBG=2 elde edilmiştir. Bunlar kısaca.Örnekte verilen problemde bant matris aşağıdaki şekilde oluşmuştur. ⎡ A1 ⎢ l 1 ⎢ A1 A2 ⎢ + ⎢ l1 l2 ⎢A A3 2 + K = E⎢ l3 ⎢ l2 ⎢ A3 A4 ⎢l + l 4 ⎢ 3 A4 ⎢ ⎢ l4 ⎣ A1 ⎤ l1 ⎥ ⎥ A2 ⎥ − l2 ⎥ A3 ⎥ ⎥ − l3 ⎥ A4 ⎥ − l4 ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ ⎦ − Bant matrisin boyutu YBG şeklinde bir yarı bant genişliği tanımlayarak (nxYBG) şeklindedir. Genel olarak YBG = max(bir elemanın serbestlik derecesi numaraları arasındaki fark) + 1 (55) 17 . İki ve 3 boyutlu problemlerde yarı bant genişliğini hesaplamak zahmetli bir iştir. Görüldüğü gibi global rijitlik matrisi [K]’nın belirli bir kısım özellikleri vardır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. n=düğüm sayısı olmak üzere.

.. pr serbestlik derecelerine karşılık gelen deplasmanlar a1.. Düğüm numaralamasının yarı bant genişliğine etkisi 7. . Çünkü.. TOPCU..... Bu yüzden düğüm ifadesi yerine serbestlik derecesi ifadesi kullanılmaktadır. sistemi oluşturan elemanların düğüm numaraları arasındaki fark mümkün olduğunca küçük tutulmalıdır. Genelde sınır şartları. ar 'ye eşit olarak tanımlanır. Yani. sınır şartlarını sağlayan muhtemel bütün deplasmanların denge halinde meydana getirdikleri toplam potansiyel enerjilerinin sıfır olduğu kabul edilir... iki boyutlu bir gerilme analizi 18 .1.. SINIR ŞARTLARININ UYGULANIŞI 7. . Örneğin.. Başka bir deyişle sistemde bulunan r tane mesnet ve bu mesnetlere karşılık gelen tanımlı birer yer değiştirme vardır. Bu bölümde gösterilen sınır şartlarının ele alınışı ile ilgili prosedür iki ve üç boyutlu problemler için de aynen uygulanabilecek bir prosedürdür... bir sistemde... elemanlardaki gerilmeleri ve mesnet reaksiyonlarını hesaplayabilmek için gerekli olan denge denklemlerini elde edeceğiz.. p1. YBG’nin küçük olması daha küçük bilgisayar kapasitesi ile işlem tapma imkanı sağlayacaktır. Şekil 8’de örnek bir numaralama verilmiştir.. S. Şekil 2b’deki çubukta sadece bir tek sınır şartı vardır ve o da Q1 = 0 dır..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.... a2. M. 1 6 5 2 3 4 1 2 3 4 5 6 YBG=6 (a) YBG=2 (b) Şekil 7. Burada düğüm deplasmanlarını. Dolayısıyla denge denklemleri toplam potansiyel enerji denkleminin {Q}’ya göre minimize edilmesiyle ve sınır şartlarının da uygulanmasıyla elde edilebilir.. TAŞGETİREN Şeklinde bir hesaplama yapılır. Q p1 = a1 . Q p 2 = a 2 . Minumum potansiyel enerji teoremine göre... Q pr = a r (56) şeklindedir.. p2. Sınır Şartı Tipleri Sürekli ortamı modellemek için buraya kadar tanımlanan ayırma tekniğinin kullanılmasından sonra ele alınan cisim için toplam potansiyel enerji ifadesini ∏ = 2 {Q} [K ]{Q} − {Q} {F } T T 1 şeklinde elde etmiştik. YBG’nin küçük olması için.

Eliminasyon Yaklaşımı Yaklaşımın ana fikrini ortaya koymak için tekbir sınır şartı olduğunu farz edelim (Q1=a1). [K ] = ⎢ ⎢ .2.. ⎢ .QN ]T {F} = [ F1 .. Global rijitlik matrisi ise.... Bu sınır şartı β 1 Q p1 + β 2 Q p 2 = β 0 şeklinde tanımlanır. TAŞGETİREN probleminde düğüm serbestlik derecesi 2 dir.. Burada. Potansiyel enerji ifadesi 19 ..FN ]T şeklindedir. rijit birleştirmeler ve çökme sınırlayıcı aparatlarda karşılaşılan ve çok noktalı sınır şartı olarak adlandırılan ikinci tip bir sınır şartı daha vardır.. S. Burada enerji yaklaşımı esas alınmış olmakla beraber Galerkin yaklaşımı da sınır şartları uygulamasında aynı basamakları kullanmaktadır... Sınır şartları. (57) Sınır şartları fiziksel sistemin doğru olarak modellenmesinde önemli bir etkendir.. Eğik bilyalı yatak.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Q2 . yapının rijit cisim olarak hareket etme olasılığını ortadan kaldırır.. Sınır şartlarının yanlış belirlenmesinin hatalı sonuçlara sebebiyet verdiği bilinmelidir. TOPCU.'ya göre minimize edilmesi ile verilen sınır şartının uygulanması sonucu elde edilir. 8. (56) da verilen sınır şartlarının sonlu eleman modeline uygulanmasıyla ilgili eleiminasyon yaklaşımı ve penaltı yaklaşımı olmak üzere iki yaklaşım verilecektir. .. ⎢ ⎢K N1 ⎣ K 12 K 22 K K1N ⎤ K K 2N ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ K K NN ⎥ ⎦ (58) KN2 dir.. ⎡ K 11 ⎢K ⎢ 21 ⎢ . Denge denklemleri ∏'nin Q. M.. F2 ... β1 ve β2 bilinen sabitlerdir.. .. Burada β0. N serbestlik dereceli bir yapı için şekil değiştirme ve yük vektörleri {Q} = [ Q1 .. Çok noktalı sınır şartları iin ise uygulama kolaylığı nedeniyle yalnızca penaltı yaklaşımı üzerinde durulacaktır.

........................ TAŞGETİREN ∏ = 2 (Q K 1 1 11 Q1 + Q1 K 12 Q2 + K + Q1 K 1N Q N + Q2 K 21Q1 + Q2 K 22 Q2 + K + Q2 K 2 N Q N ..... Görüldüğü gibi Q1 yer değiştirmesi yukarıdaki potansiyel enerji denkleminden elimine edilmiştir.. Sonuçta.. 20 .. M. + Q N K N 1Q1 + Q N K N 2 Q2 + K + Q N K NN Q N ) − (Q1 F1 + Q2 F2 + K + Q N FN ) (59) şeklinde açılarak yazılabilir....... türev ile K 22 Q2 − K 23 Q3− K− K 2 N Q N = F2 − K 21a1 K 32 Q2 − K 33 Q3 −K− K 3 N Q N = F3 − K 31a1 ..................................... olarak Π'nin minumum değer alması d∏ =0 dQi i=2........N (61) şartının sağlanmasına bağlı olduğundan.............Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. bilindiği üzere. Görüldüğü gibi (nxn) boyutundaki matristen sınır şartının gerektirdiği satır ve sütunun silinmesiyle (n-1xn-1) boyutunda yeni bir matris elde edilmiştir.. + Q N K N 1 a1 + Q N K N 2 Q2 + K + Q N K NN Q N ) − (a1 F1 + Q2 F2 + K + Q N FN ) (60) elde ederiz... K N 2 Q2 + K N 3 Q3 +K+ K NN Q N = FN − K N 1a1 elde edilir...... Burada gözönüne aldığımız (Q1=a1) sınır şartını denkleme uygularsak ∏ = 2 (a K 1 1 11 1 a + a1 K 12 Q2 + K + a1 K 1N Q N + Q2 K 21 a1 + Q2 K 22 Q2 + K + Q2 K 2 N Q N ... TOPCU.............3............. Bu denklem kısaca....................... Bu sonlu eleman denklemleri matris formunda ⎡ K 22 ⎢K ⎢ 32 ⎢ M ⎢ ⎣K N 2 K 23 K 33 KN3 K K 2 N ⎤ ⎧ Q2 ⎫ ⎧ F2 − K K 3 N ⎥ ⎪ Q3 ⎪ ⎪ F3 − ⎥⎪ ⎪ = ⎪ ⎨ ⎬ ⎨ ⎥⎪ M ⎪ ⎪ M ⎥ K K NN ⎦ ⎪Q N ⎪ ⎪ FN − ⎩ ⎭ ⎩ K 21a1 ⎫ K 31a1 ⎪ ⎪ ⎬ ⎪ K N 1 a1 ⎪ ⎭ (62) (63) şeklinde gösterilebilir....... S..............................

K11Q1 + K12 Q2 +K+ K1 N Q N = F1 + R1 (65) Burada deplasmanlar ve 1 numaralı düğüme uygulanan yük bilindiğinden dengeyi sağlayan reaksiyon kuvveti. S.. K1N silindiğinden.. TAŞGETİREN [K]{Q} = {F} (64) biçiminde gösterilebilir...0..0.... tanınlanan sınır şartına bağlı olarak satır ve sütunları elimine edilmiş rijitlik matrisidir. denge denklemlerinin 1 numaralı düğüm (sınır şartı olarak Q1=a1 alındığından) için çözülmesi ile elde edilir..0. Ψ=[0. 21 . Burada ele aldığımız sınır şartı. (64) Gauss Eliminasyon yöntemi kullanılarak çözüldüğünde genel deplasman vektörü elde edilir... (67) (68) Ψ1 = 0 (69) olması gerekmektedir. Buradaki [K]. Deplasmanlar ({Q}) belirlendikten sonra elemanlardaki gerilmeler (16) yardımıyla hesaplanır. sınır şartlarını sağlayan her Ψ için.. Bu reaksiyon kuvveti... (51)’de verilen Galerkin ifadesi. Ψ= [0. Buraya kadar enerji yaklaşımı için verilen prosedür Galerkin varyasyonel yaklaşımı için de geçerlidir.. reaksiyon kuvvetinin hesaplanacağı göz önünde bulundurularak bilgisayar uygulaması sırasında bu terimlerin hafızada bulundurulması gerektiği unutulmamalıdır. Deplasmanların ve gerilmeler hesaplandıktan sonra mesnet reaksiyonlarının hesabına geçilir. K12. ΨT ( [K]{Q} – {F} ) = 0 idi...Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Virtüel deplasman olarak. Q1 = a1 olduğundan.. Ψ=[0. Orijinal [K] matrisi tekil bir matris olmasına karşılık indirgenmiş [K] tekil olmaktan kurtulmuştur..1.. ve bunların her birini (67)'de yerleştirirsek (63)'te verilen denge denklemlerini elde ederiz .1.0]..0.1]T seçerek. M. R1 = K11Q1 + K12 Q2 +K+ K1 N Q N − F1 (66) olarak hesaplanır. TOPCU....... .0 ]T...0. Eliminasyon işlemi esnasında bu denklemde kullanılan K11.

..+KPr N QN .FP2 ------------------------------------------------------RPr = KPr 1 Q1 + KPr 2 Q2+. Daha sonra. ikinci elemanın kesit alanı ise. Genel deplasman vektöründen her elemanın düğümlerine karşılık gelen deplasman değerleri çıkarılarak elemanlardaki gerilmeler hesaplanır. [K]{Q} = {F}'in çözümünden elde edilir.(d) Her elemandaki gerilmeyi hesaplayınız. P1. Daha önce saklanan satırlar da kullanılarak reaksiyon kuvvetleri RP1 = KP1 1 Q1 + KP1 2 Q2 +.. Örnek: Şekildeki ince levhanın kalınlığı t=1 cm. (a) Levhayı iki sonlu elemanla modeleyiniz. TOPCU. S...+KP1 N QN . [K] ve {F}'in.K ... Young modülü..25 cm Q1 (71) 1 12 cm 12 cm. 3. Bundan sonra genel deplasman vektörü {Q}....75 cm (a) Her biri 12 cm boyunda iki eleman kullanarak yapılan sonlu eleman modeli şekilde görüldüğü gibi elde edilebilir. Burada... [K] matrisinden. TAŞGETİREN Buraya kadar tek bir serbestlik derecesi olarak verilen sınır şartı birden fazla sınır şartı olması durumu için de geçerlidir.... (c) Eliminasyon yaklaşımını kullanarak global deplasman vektörü {Q}’yu hesaplayınız. Benzer olarak {F}’nin boyutu da (N-rx1) olur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.. M. Yük vektörü bu durumda Fİ = Fİ − ( K İP1a1 + K İP 2 a 2 +K+ K İ Pr ) (70) şeklini alır. x 22 .ve Pr 'inci satır ve sütünları silinir... P2. Levha kendi ağırlığı yanında orta noktasından P=100 N’luk bir yük altında bulunmaktadır.. yoğunluğu ise ρ = 0. Birinci elemanın kesit alanı 5.FPr şeklinde hesaplanır... Sonuçta [K]’nın boyutu (n-rxn-r ) olur. Q P1 = a1 Q P 2 = a 2 . (e) Reaksiyon kuvvetlerini hesaplayınız.. mesnet olmayan düğüm numaralarını göstermektedir.... 1.FP1 RP2 = KP1 1 Q1 + KP2 2 Q2+.75 cm2 dir. P3.2836 kg/ cm3 'tir. ilk olarak.. (b) Elemanlar için rijitlik matrisi ve kütle kuvveti vektörlerini elde ettikten sonra bunları genel rijitlik matrisi ve kuvvet vektöründe yerleştiriniz. Düğüm mesnet olduğundan deplasman Q1=0 olacaktır (Sınır şartı!). P1.. E = 30x106 N/cm2..+KP2 N QN ..ve Pr'inci satırları daha sonra kullanılmak üzere saklanır. p 24 cm p Q2 12 cm 2 Q3 3 cm x 3...25 cm2. QPr = a r şeklinde r adet sınır şartı olduğunu düşünürsek. P2...... İ.. 6 cm 5.

d) (15) ve (16)’dan gerilmeler.75⎤ ⎧Q2 ⎫ ⎧115.9334 ⎫ ⎪ ⎪ F = ⎨15. e) 1 numaralı düğümdeki reaksiyon kuvveti (71) yardımıyla.75 × 12 × 0. Burada Q1=0 olduğundan. 2 6 3 30 × 10 ⎡ 9.9953 × 10 ⎭ 6 [ ] [ ] σ1=23.9272 × 10 ⎭ ⎩0.2836 ⎧1⎫ ⎨⎬ 2 ⎩1⎭ 1 2 f2 = 3. Böylece global deplasman vektörü {Q}=[0.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. c) Eliminasyon yaklaşımında [K]’nın sınır şartlarına karşılık gelen satır ve sütunları silinerek elde edilir.3144 + 100⎬ ⎪ 6.3810 ⎭ ⎦ ⎣ elde edilir.75 3.7 N/cm2 olarak hesaplanır.75 ⎥ 3 ⎣ ⎦ şeklinde yerleştirilir.25 30 × 10 6 ⎢ ⎥ [K ] = ⎢− 5. ⎧ 8.75⎥ 2 12 ⎢ 0 − 3. Deplasmanlar buradan Q2 = 0.00 − 3..9272 x 10-5 cm.3810 ⎪ ⎩ ⎭ dir.9953 x 10-5]T olur. ⎧0. 23 .3144 ⎫ ⎬ ⎨ ⎬=⎨ 12 ⎢− 3.00 − 3. M. 0.Q3 = 0. S. Dışardan 2 düğümüne uygulanan tekil yük ile beraber global kuvvet vektörü.25 ⎡ 1 − 1⎤ 1 ⎢− 1 1 ⎥ 12 ⎣ ⎦2 k2 = 30 × 10 6 × 3. 0.9272 x 10-5.75 × 12 × 0.18 N/cm2 ve σ2=1.75 ⎥ ⎩Q3 ⎭ ⎩ 6.9272 × 10 −5 ⎫ 0 1 ⎫.75 ⎡ 1 − 1⎤ 2 ⎢− 1 1 ⎥ 12 ⎣ ⎦ 3 (31)'den de eleman kütle kuvvetleri f1 = 5. TAŞGETİREN b) (26)'dan eleman rijitlik matrisi 1 2 2 3 k1 = 30 × 10 6 × 5. Global rijitlik matrisinde 1 2 3 0 ⎤ 1 ⎡ 5.75 3.25 − 5.2836 ⎧1⎫ ⎨⎬ 2 ⎩1⎭ 2 3 olarak hesaplanır. TOPCU.75 9. ⎧ 1 6 −1 1 ⎨ σ 1 = 30 × 10 × −1 1 ⎨ − 5 ⎬ σ 2 = 30 × 10 × −5 ⎬ 12 12 ⎩0.9953 x 10-5 cm olarak hesaplanır.

TAŞGETİREN 0 ⎧ ⎫ 30 × 10 6 ⎪ −5 ⎪ R1 = [5.9953 × 10 −5 ⎪ ⎩ ⎭ bulunur. C'nin büyüklüğü öyle seçilmelidir ki yayın bir ucu a1 miktarınca yer değiştirsin (Şekil 8). TOPCU.3. 24 . Uy = 1 C (Q1 − a1 ) 2 2 (72) yapı Q1 y x yay a1 Zemin Şekil 8.25 0]⎨0. Sınır şartlarını modellemek için yay katsayısı rijitliği çok büyük olan bir yay kullanıldığı Penaltı yaklaşımı mıdır. C gibi çok büyük bir yay katsatısına sahip bir yay olarak düşünülür. Bu da 1 numaralı serbestlik derecesinin deplasmanı olan Q1 ‘in yaklaşık olarak a1 e eşit olması sonucunu verecektir.6 N 12 ⎪0.933 =-130.a1 olacaktır. Q1≅a1 dır.9272 × 10 ⎬ − 8. Öncelikle mesnet. Yaydaki şekil değiştirme enerjisi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bilgisayar uygulaması daha kolay olan bu yaklaşımda (57) ile verilen genel tipteki sınır şartlarının modellenmesi kolaylaşmaktadır. Öncelikle tanımlı yerdeğiştirmeler ele alınacak daha sonra çok noktalı sınır şartlarının uygulaması gösterilecektir. 8.25 − 5. S. Dolayısıyla yay boyundaki net değişiklik Q1 . mesnetin 1 numaralı serbestlik derecesinin bilinen deplasmanıdır. M. Burada a1. Görüldüğü gibi reaksiyon kuvveti toplam düşey yüke eşit ve ters işaretlidir. PENALTI YAKLAŞIMI Bu bölümde sınır şartlarının ele alınmasındaki ikinci yöntem olan penaltı yaklaşımı üzerinde durulacaktır. Tanımlı Deplasmanlar: Q1 = a1 şeklinde verilen bir sınır şartını düşünelim.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

dir. Bu şekil değiştirme enerjisi sistemdeki toplam potansiyel enerjiye eklenerek,

M

1 1 = {Q}T [ K ]{Q} + C (Q1 − a1 ) 2 − {Q}T {F } 2 2

(73)

bulunur. ΠM, dΠM/dQi =0 , i=1,2......N ile minimize edilerek,
⎡( K11 + C ) ⎢ K 21 ⎢ ⎢ M ⎢ ⎣ KN1 K12 K 22 M KN2 K K1 N ⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎧ F1 + Ca1 ⎫ ⎪ K K 2 N ⎥ ⎪ Q2 ⎪ ⎪ F2 ⎪ ⎥⎪ ⎪ = ⎪ ⎬ ⎨ ⎬ ⎨ ⎥⎪ M ⎪ ⎪ M M ⎪ ⎥ ⎪ K K NN ⎦ ⎪Q N ⎪ ⎪ FN ⎭ ⎩ ⎭ ⎩

(74)

şeklinde sonlu eleman denklemleri elde edilir. Ele aldığımız sınır şartı Q1=a1 olduğundan çok büyük bir sayı olan C, [K]'nın yalnızca ilk diagonaline eklenmiş, ayrıca kuvvet vektöründe de Ca1 olarak yalnızca F1'e eklenmiştir. Buradan (74) çözülerek yer değiştirme vektörü {Q} elde edilir. 1 numaralı düğümdeki reaksiyon kuvveti yay tarafından sisteme uygulanan kuvvete eşittir. Dolayısıyla, net uzama=Q1-a1 ve yay katsayısı=C olduğundan, reaksiyon kuvveti; R1 = - C (Q1 - a1 ) olarak hesaplanır. (74)'de potansiyel enerji yaklaşımı için verilen modifikasyonlar Galerkin yaklaşımı için de aynı şekilde hesaplanabilir. Uygun bir virtüel deplasman olan Ψ'nin sonucu olarak, yay tarafından yapılan virtüel iş (δWs = Virtüel deplasman x Yaydaki tanımlanabilir. Bu da kuvvet) olarak (75)

δWs = Ψ1 C (Q1 -a1)
olarak yazılır. Dolasıyla varyasyonel form;

(76)

ΨT([K]{Q}-{F}) + Ψ1C(Q1 - a1) =0

(77)

olur. Bu ifadenin Ψ nin herhangibir değeri için geçerli olması gerekir. Ψ=[1,0,...........0]T,

Ψ=[0,1,0,.....0]T,.......,Ψ=[0,.....,0,1]T 'olarak seçilir ve her birini sırayla (77) de yerine
koyarsak, (74) ile gösterilen modifikasyonları elde ederiz. Birden fazla düğümde tanımlı deplasman olması durumunda genel ifade Rpi =-C (Qpi-ai) i = 1,2.........,r (78)

25

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

şeklinde yazılabilir. Burada verilen penaltı yaklaşımı yaklaşık bir sonuç verir ve doğruluk derecesi C katsayısının doğru seçilmesine bağlıdır. (74)'ü daha açık bir şekilde yazarsak,
( K11 + C ) Q1 + K12 Q2 +K+ K1 N Q N = F1

(79a)

elde ederiz. Bu ifadeyi C' ye bölerek;
K12 K1 N F1 ⎛ K11 ⎞ Q2 +K+ QN = + 1⎟ Q1 + + a1 ⎜ ⎝ C ⎠ C C C

(79b)

bulunur. Görüldüğü gibi C yeterince büyük seçilirse K lı terimler sıfıra yaklaşacak ve denklemden Q1 ≅ a1 sonucu elde edilecektir. Bu yüzden genellikle C için C = max |Kij | x104 1≤ i ≤ N 1≤ j ≤ N şeklinde bir değer alınabilir.
Örnek: Şekil'de gösterilen çubuğa 2 düğümünden P=200x103 N luk bir eksenel yük uygulanmaktadır. Penaltı yaklaşımını kullanarak (a) Düğüm deplasmanlarını, (b) Her elemandaki gerilmeyi ve (c) Reaksiyon kuvvetlerini belirleyiniz.
300 mm 1 2 1 2 P 3 x 400 mm

(80)

a) Eleman rijitlik matrisleri k1 = v ve; 70 × 10 3 × 2400 ⎡ 1 − 1⎤ ⎢− 1 1 ⎥ 300 ⎣ ⎦
2 3

A1=2400 mm2 E1=70 x 106 N/m2

A2=600 mm2 E2=200 x 106 N/m2

200 × 10 3 × 600 ⎡ 1 − 1⎤ k2 = ⎢− 1 1 ⎥ 400 ⎣ ⎦ olup genel rijitlik matrisi

1

2

3

0 ⎤ ⎡ 0,56 − 0,56 [ K ] = 10 6 ⎢− 0,56 0,86 − 0,30⎥ ⎢ ⎥ ⎢ 0 − 0,30 0,30 ⎥ ⎣ ⎦
şeklindedir. Genel yük vektörü ise F = [0,200 x 103 ,0]T dir. 1 ve 3 düğümleri mesnet olduğundan Q1=Q3=0 dır. Penaltı yaklaşımı kullanıldığı için burada C sayısı, [K]'nın birinci ve üçüncü köşegen elemanlarına eklenecektir. (80)’e bağlı olarak C=[0.86x106] x104 alınarak modifiye edilmiş genel rijitlik matrisi,

26

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

0 ⎤ ⎡8600,56 − 0,56 ⎢ − 0.56 [ K ] = 10 ⎢ 0,86 − 0,30 ⎥ ⎥ ⎢ 0 − 0,30 8600,30⎥ ⎣ ⎦
6

elde edilir. Sonlu eleman denklemi ise ⎫ ⎡8600,56 − 0,56 0 ⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎧ 0 ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎢ 3⎪ − 0,30 ⎥ ⎨Q2 ⎬ = ⎨200 × 10 ⎬ 10 ⎢ − 0,56 0,86 ⎪ ⎢ 0 − 0,30 8600,30⎥ ⎪Q3 ⎪ ⎪ 0 ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎣ ⎭
6

olur. Buradan, {Q} = [15.1432 x 10-6 , 0.23257, 8.1127 x 10-6 ]T mm elde edilir. b-) Elemanlardaki gerilmeler (16) yardımı ile,

⎧15,1423 × 10 −6 ⎫ 1 σ 1 = 70 × 10 × −1 1 ⎨ ⎬ =54.27 MPa 300 ⎩ 0,23257 ⎭ ve ⎫ ⎧ 0,23257 1 σ 2 = 200 × 10 3 × −1 1 ⎨ − 6 ⎬ =-116,29 MPa 400 ⎩8,1127 × 10 ⎭ olarak hesaplanır. c) Reaksiyon kuvvetleri R1 =-CQ1 = -[0.86x1010] x15.1432 x10-6 =-130.23 x103 N R3 = -CQ3= -[-0.86 x 1010] x8.1127 x10-6= -69.77 x103 N olarak hesaplanır.
3

[

]

[

]

Örnek: Şekilde verilen çubuğa P=60 kN luk bir tekil kuvvet etki etmektedir. Sistemdeki deplasmanları, gerilmeleri ve mesnet tepkilerini hesaplayınız. E=20 kN/mm2
A= 250 mm2

150mm

1
1

2

Çözüm: Öncelikle bu şartlar altında çubuk ile duvar arasında temas olup olmayacağı Rijit duvar araştırılır. Bunun için öncelikle duvar yokmuş gibi bir çözüm yapılır ve QB'=1.8 x B’ P mm olarak hesaplanır. Dolayısıyla çubuk 150mm duvara temas edecektir. Bu durumda problem temas hali de dikkate alınarak yeniden çözülmelidir. B’ noktasındaki deplasman 1.2 mm olarak tanımlı bir 3 deplasman sınır şartı oluşturmuştur. Sınır P x şartları: Q1=0 ve Q3 = 1.2 mm olarak gösterilebilir. Global rijitlik matrisi 2 1,2 mm ⎡ 1 −1 0 ⎤ 20 × 10 3 × 250 ⎢ ⎥ [K ] = ⎢− 1 2 − 1⎥ 150 ⎢ 0 −1 1 ⎥ ⎦ ⎣

1.2mm

27

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

ve global yük vektörü {F} = [ 0, 60x103, 0]T şeklindedir. Penaltı yaklaşımına göre problemdeki sınır şartları sonlu eleman denklemlerinde ⎫ ⎡20001 − 1 0 ⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎧ 0 105 ⎢ ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ − 1 ⎥ ⎨Q2 ⎬ = ⎨60,0 × 10 3 ⎬ 2 ⎢ −1 3 ⎢ 0 − 1 20001⎥ ⎪Q3 ⎪ ⎪80,0 × 10 7 ⎪ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎣ ⎭ şeklinde bir düzenleme yapmayı gerektirir. Burada C=(2/3)x1010 olarak seçilmiş, ve [K]' nın 1 ve 3 köşegen elemanına ve (Cx1.2) olarak {F}'nin 3. bileşenine eklenmiştir. Buradan deplasmanlar {Q} = [7.49985 x 10-5, 1.50045, 1.200015]T mm olarak bulunur. Gerilmeler ise,
−5 ⎧ ⎫ 1 [− 1 1]⎨7,49985 × 10 ⎬ = 199.996 MPa 150 ⎩ 1,500045 ⎭ 1,500045⎫ 1 σ 2 = 200 × 10 3 × [− 1 1]⎧ ⎨ ⎬ =-40,004 MPa 150 ⎩1,200015⎭

σ 1 = 200 × 10 3 ×

olarak elde edilir. Buradan reaksiyon kuvvetleri R1 = -C x 7.49985 x 10-5 = -49.999 kN R3 = -C x (200015 -1.2 ) = -10.001 kN olarak hesaplanır. Yaklaşımın getirdiği hata oranı nedeniyle gerçek çözümde 50 kN ve 10 kN olarak hesaplanan reaksiyon kuvvetlerinde görüldüğü gibi çok küçük bir fark ortaya çıkmıştır.
8.4. Çok Noktalı Sınır Şartları

Daha önceden de verildiği gibi eğik bilyalı rulmanlar yada rijit bağlantıların olduğu durumlarda sınır şartları birbirine bağlantılı olmaktadır. Bu da,

β1Q P1 + β2 Q P 2 = βo
şeklinde gösterilmektedir. Düzenlenmiş toplam potansiyel enerji denklemini ele alalım

M

=

1 {Q}T [K ]{Q} + 1 C ( β 1QP1 + β 2 QP 2 − β o ) 2 − {Q}T {F } 2 2

(81)

C çok büyük sayı olduğundan ∏M in minimum olması ancak (β1Qp1 +β2Qp2-β0) ‘ın değerinin çok küçük olmasıyla mümkündür. Bu da β1Qp1+β2Qp2≈β0 olması durumunda sağlanır. Minimizasyon işlemi yapıldığında (d∏M/dQi=0, i=1,...,N) düzenlenmiş rijitlik matrisi ve kuvvet vektörü elde edilir. Bu düzenlemeler,

28

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

⎡ K P1 P1 ⎢K ⎣ P 2 P1

K P1 P 2 ⎤ ⎡ K P1 P1 + Cβ1 2 →⎢ K P2 P2 ⎥ ⎦ ⎣ K P 2 P1 + Cβ1 β2

K P1 P 2 + Cβ1 β2 ⎤ ⎥ K P 2 P 2 + Cβ22 ⎦

(82)

⎧ FP1 ⎫ ⎧ FP1 + CβO β1 ⎫ ⎬ ⎬→⎨ ⎨ ⎩ FP 2 ⎭ ⎩ FP 2 + CβO β2 ⎭

(83)

şeklindedir. Diğer taraftan ∂∏M/∂Qp1=0, ∂∏M/∂Qp2=0 olduğundan,

∑K
İ

P1 J

QJ − FP1 = R P1

ve

∑K
j

P2 J

QJ − FP 2 = R P 2

şeklinde reaksiyon kuvvetleri elde edilir. Diğer bir ifadeyle

RP1 =

⎡1 2⎤ ⎢ 2 C ( β 1QP1 + β 2 QP 2 − β O ) ⎥ ∂QP1 ⎣ ⎦

(84a)

RP 2 = −

∂ ∂Q P 2

⎡1 2⎤ ⎢ 2 C ( β 1QP1 + β 2 QP 2 − β O ) ⎥ ⎣ ⎦

(84b)

olarak yazılabilir. Bazı basitleştirmlerle Rp1 = -Cβ1 (β1 Qp1 + β2 Qp2 -β0) Rp2 = -Cβ2 (β1 Qp1 + β2 Qp2 -β0) elde edilir.
Örnek: Şekilde kütlesi ihmal edilebilir rijit bir çubuk bir ucundan duvara sabitlenmiş olarak bir çelik ve bir aluminyum çubuk tarafından taşınmaktadır. Yük P=30 kN olduğuna göre (a) İki elemanlı bir model oluşturarak sınır şartlarını belirleyiniz. (b) Değiştirilmiş genel rijitlik matrisini ve yük vektörünü elde ettikten sonra deplasman ve gerilmeleri hesaplayınız. Çözüm: a) Şekilde iki elemanlı bir sonlu eleman modeli verilmiştir. 3 ve 4 düğümlerindeki sınır şartları Q3=Q4=0 dır. Rijit çubuğun yer değiştirmeden sonra da düz kaldığı kabul edildiğinden Q1 ve Q2' birbirine bağımlı olmak zorundadır. Şekiden de görüldüğü gibi bu bağımlılık Q1-0.4 Q2 = 0 olarak elde edilir.

(85a) (85b)

b) Eleman rijitlik matrisleri k1 = 200 × 10 3 × 1200 ⎡ 1 − 1⎤ 70 × 10 3 × 900 ⎡ 1 − 1⎤ ve k 2 = ⎢− 1 1 ⎥ ⎢ ⎥ 4.5 × 10 −3 3.0 × 10 −3 ⎣− 1 1 ⎦ ⎣ ⎦

olup buradan genel rijitlik matrisi

29

F2'nin toplam potansiyeline eşit olması gerektiği gerçeğinden hesaplanabilirdi.F 1 2 Q 2 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.4206. Q3=Q4=0 olduğundan C.33 0 53.33 ⎢ 0 ⎢ ⎣ − 21.F 2 x 2m 3m 1m E Q1 Q2 ∆ ⎡ 53.5349 × 10 4 0 − 21.33x103)x104 alınarak. β1=1 ve β2=0. -0.33 0 53.0 ⎥ ⎪Q2 ⎪ ⎪30 × 10 ⎪ = ⎥ ⎨Q3 ⎬ ⎨ 0 ⎬ 0 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 4 ⎥⎪ Q4 ⎪ ⎪ 0 ⎪ 53.33 ⎢ 0 − 21.33 0 0 ⎤ ⎡ 53. (82)'den sırasıyla C.33533 × 10 4 0 elde edilir. C=(53.1).0⎥ 21.2059⎤ ⎢ 0. TAŞGETİREN Çelik A=1200mm 2 E=200x109 N/m 2 l=4. Buradan deplasman vektörü.33 0 ⎥ ⎢ ⎥ − 21.3321 × 10 ⎥ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ ⎦ 2m 3m P 1m 3 1 4 2 1 Q 1 . Bu da P’nin potansiyelinin F1.3320 × 10 10 ⎢ − 53. S.4206⎥ = 18. Gerilmeler ise.0 0 21. TOPCU.2) ve (2.5 × 10 ⎣ ⎦ σ2 = 24.540 MPa [ ] olur.693 MPa 3 4.0 0 3⎢ ⎥ [ K ] = 10 ⎢− 53.4C ve 0. 4. [K]' nın (3. 30 . 1.16C terimlerinin [K]'nın (1.0 ⎦ ⎣ 0 dir.3320 × 10 4 8. Q=[0. ⎤ ⎧Q1 ⎫ ⎧ 0 ⎫ 0 ⎥⎪ ⎪ ⎪ 3⎪ − 21.33533 × 10 4 ⎢ 4 3 ⎢ − 21.4) elemanlarına eklenir.3) ve (4. (1.2) elemanlarına eklenmesi gerektiği görülmektedir.1411x10-5] mm olarak bulunur. Az önce elde edilmiş olan çok noktalı sınır şartı ifadesinden ise β0=0.5 m 1 Aluminyum A=900mm 2 E=70x10 9 N/m 2 l=3 m 2 E − 53. Diğer taraftan β0=0 olduğundan (83) ifadesinden kuvvet vektöründe herhangi bir değişiklik gerekmediği görülür. M. Bundan sonra. Yani P∆ = F1 Q1 + F2 Q2 Buradan ∆=1.2059 x10-5.4 elde edilir. σ 1 = 200 × 10 3 1 − 1 1 ⎡4.0 − 53.0517. Bu problemde eğer yük E noktasına tatbik edilse idi düğümlere gelen eşdeğer kuvvetlerin belirlenmesi gerekecek idi.2Q2=3Q1 olduğundan görülecektir ki F1 ve F2'nin bu eşitliği sağlayan her değeri aynı sonucu verecektir. 4.

TAŞGETİREN 9. TOPCU. Buradan sırasıyla. 1. 2. q2. şeklinde.a'da gösterilen tipik üç düğümlü qadratik elemanı ele alalım.2. düğüm ara düğüm olarak adlandırılır. 2.q3}şeklinde ifade edilir. Görüleceği gibi temel yöntem daha önce lineer tek boyutlu elemanda kullanılanın aynısıdır. N2 ve N3. deplasmanlar ise q1.q2. 2 düğümünde 1’e diğer düğümlerde 0’a. 3 düğümleri için r=-1. Koordinatlar i=1. Şekil 11. N1 şekil fonksiyonu 1 düğümünde 1’e 2 ve 3 düğümlerinde ise 0’a eşittir. N3 de yanızca 3 düğümünde 1’e eşittir. 3 düğümlerinin yer değiştirmesi olmak üzere {q}={q1. Benzer şekilde N2.q3 sırasıyla 1. x koordinat sistemi r koordinat sistemi üzerine r= 2( x − x3 ) x 2 − x1 (86) dönüşümü ile yerleştirilir. 0 ve +1 olduğu görülür. S. QUADRATİK ŞEKİL FONKSİYONLARI Buraya kadar eleman içindeki yerdeğiştirmelerin hesabında lineer interpolasyon fonksiyonları kullanılmıştı. Local numaralama sistemine göre soldaki düğüme 1.3 olmak üzere xi=x. Bu bölümde qaudratik şekil fonksiyonları tanıtılacak ve buna karşılık gelen eleman rijitlik matrisi ve yük vektörleri elde edilecektir. x ve r koordinatlarında quadratik eleman 31 . M. sağdaki düğüme 2 ve ortadaki düğüme de 3 numarasını verelim. 1 3 2 1 3 r r=-1 (a) (b) r= 0 r=+1 2 x Şekil 9. N 1 (r ) = − N 2 (r ) = 1 r (1 − r ) 2 1 r (1 + r ) 2 (87a) (87b) (87c) N 3 ( r ) = (1 + r )(1 − r ) dir. Burada 3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Buna göre r koordinatlarında düğümlerin şekil fonksiyonları N1. Ne var ki bazı problemlerde quadratik interpolasyon fonksiyonları çok daha daha doğru sonuçlar verir.

Bu şekil fonksiyonları Lagrange şekil fonksiyonları olarak adlandırılır. Bu şekil fonksiyonları deneme yanılma ile kolayca belirlenebilir. ε= elde edilir. N2. Bundan dolayı (89a) da u. Aynı şekilde 2. {q} = {q1. ε= 2 x 2 − x1 ⎡ dN 1 dN 2 dN 3 ⎤ ⎢ dr . r=0 ve r=1 ‘de de 0 olacağından. M. N3] olup (1x3) boyutunda şekil fonksiyonları vektörüdür. TOPCU. 1. − 2r ⎥. 2 ⎦ ⎣ (91) N2 N3 1 N1=1/2r(1-r) N2=1/2r(1+r) 1 N3=(1-r)(1+r) 1 1 r=-1 3 r=0 2 r r=+1 1 3 2 r 1 3 2 r Şekil 10. Quadradtik şekil fonksiyonları 32 . r=-1’de 1. Bundan sonra eleman içindeki deplasmanlar düğüm deplasmanları vasıtasıyla. [N] = [N1. S. Düğümde u=q2 ve 3. q3}T olup boyutu da (3 x 1) dir. q2. (86)’nın türevi ve (89) yardımıyla. ⋅ {q} ⎣ ⎦ (90) olarak bulunur. u = N1 q1 + N2q2 + N3q3 yada matris formunda.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. şekil değiştirme-yer değiştirme bağıntısı. 2 x 2 − x1 N1 ⎤ ⎡ 1 − 2r 1 + 2r . N2=N3=0 olduğundan. N1 = cr (1-r) (88) Şeklinde bir forma sahip olduğu kolayca belirlenebilir. düğümde de u = q3'dür. q2 ve q3 'den geçen quadratik interpolasyon fonksiyonudur. (87) den.{q} ⎢− 2 . düğümde N1=1. TAŞGETİREN Şekil fonksiyonları grafik olarak Şekil 12’de verilmiştir. zincir kuralı. Örneğin N1. u = q1 dir. Şekil değiştirme ise. c sabiti ise -1/2 olarak elde edilebilir. dr . q1. dr ⎥. {u} = [N]{q} (89b) (89a) şeklinde ifade edilir.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. σ ve dx potansiyel enerji ifadesinde yerine konursa. S. Önceki bölümde verilen lineer şekil fonksiyonlarında [B] sabit olarak elde edilmiş ve şekil değiştirme ve gerilmelerin eleman içinde sabit olduğu kabulü yapılmıştı. kütle kuvveti (F) ve yüzey kuvveti (T) sabit olarak alınacaktır. 2 ⎦ ⎣ (92) ε=[B]{q} olarak düzenlenir. Şimdi (89b). (93) σ = E[B]{q} (94) olarak yazılabilir. TAŞGETİREN u u=N1q1+ N2q2 +N3q3 q1 q3 q2 1 2 3 r Şekil 11. Quadratik şekil fonksiyonlarıyla deplasmanların interpolasyonu Buda [ B] = alınmasıyla 2 x 2 − x1 ⎤ ⎡ 1 − 2r 1 + 2r . TOPCU. Burada şekil fonksiyonları quadratik olduğundan. [B] r ile doğru orantılı olmaktadır. ∏= ∑ 2 ∫σ e e 1 T εAdx − ∑ ∫ u T fAdx − ∑ ∫ u T Tdx − ∑ Qi Pi e e e e i l 1 = ∑ q T ( E e Ae e 2 e 2 −1 ∫ [B B]dr )q − ∑ q 1 T e T ( Ae le 1 T l 1 f ∫ N dr ) − ∑ q T ( e T ∫ N T dr ) − ∑ Qi Pi (95) 2 −1 2 −1 e i 33 . Hooke yasaından gerilmeler. ε. şekil değiştirme ve gerilme terimlerini elde edelim. M. Burada da elemanda kesit (A). Bu arada (86)'dan dx=(le /2)dr elde edilir. görüldüğü gibi. Bu şekil değiştirme ve gerilmelerin eleman içinde lineer olarak değişebileceğini göstermektedir. − 2r ⎥ ⎢− 2 . u. (93) ve (94)'deki yer değiştirme.

(92)'de verilen [B] yerine konulursa. Yük olarak sadece merkezkaç kuvvetini alınız. M. Toplam potansiyel enerji daha önce gösterildiği şekilde eleman değerlerinin toplanmasıyla oluşturulan genel deplasman ve yük vektörleri ile genel rijitlik matrisinden oluşturulur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1 − 8⎤ ⎡7 E e Ae ⎢ [k ]e = 1 7 − 8⎥ ⎥ 3l e ⎢ ⎢− 8 − 8 16 ⎥ ⎦ ⎣ elde edilir. [k ]e = E e Ae l e 1 T ∫1[ B] [ B]dr 2 − (96a) olduğu görülür. Eleman kütle kuvveti vektörü ise. İki quadratik eleman kullanarak çubukta meydana gelen eksenel gerilmeyi hesaplayınız. TAŞGETİREN elde edilir. Buradan. {T }e = l eT 2 (97b) −1 ∫N 1 T dr (98a) ⎧1 / 6 ⎫ ⎪ ⎪ {T }e = l eT ⎨1 / 6 ⎬ ⎪2 / 3⎪ ⎩ ⎭ (98b) olur. Benzer şekilde eleman yüzey kuvvet vektörü. Potansiyel enerji ifadesinin matris formunda yazılmış genel ifadesi ∏ = ∑ 2 {q} e 1 T [k ]e {q} − ∑ {q}T f e − ∑ {q}T Te − ∑ Qi Pi e e i idi. 34 . Örnek: Şekildeki çubuk sabit ω = 30rad/s hızıyla dönmektedir. TOPCU. S. { f }e = Ae l e f 2 (96b) −1 ∫[N ] 1 T dr (97a) olup şekil fonksiyonlarını yerleştirerek integral alınarak ⎧1 / 6 ⎫ ⎪ ⎪ { f }e = Ae l e f ⎨1 / 6 ⎬ ⎪2 / 3⎪ ⎩ ⎭ elde edilir.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

ω=30 rad/s

42 cm 5 4 3 21 cm

A=0.6 cm2 E=107 N/cm2 R=.2836 kg/cm2 x

Çözüm: Sonlu eleman modeli şekilde verilmiştir. Model beş serbestlik derecesine sahiptir. Eleman rijitlik matrisleri (96b)’den;

2 1 21 cm 1

2

1 ⎡7 10 7 × 0,6 ⎢ 1 7 k1 = 3 × 21 ⎢ ⎢− 8 − 8 ⎣ 1 ⎡7 10 7 × 0,6 ⎢ k2 = 1 7 3 × 21 ⎢ ⎢− 8 − 8 ⎣

− 8⎤ − 8⎥ ⎥ 16 ⎥ ⎦
− 8⎤ − 8⎥ ⎥ 16 ⎥ ⎦

dir. Gnel rijitlik matrisi ise,

0 0⎤ ⎡ 7 −8 1 ⎢− 8 16 − 8 0 0⎥ 7 ⎢ ⎥ 10 × 0,6 ⎢ 1 − 8 14 − 8 1 ⎥ dir. Dönmeden dolayı meydana gelen kütle [K ] = 3 × 21 ⎢ ⎥ 0 − 8 16 − 8⎥ ⎢0 ⎢0 0 1 −8 7 ⎥ ⎣ ⎦ 2 yoğoğunluk x yariçap xϖ kuvveti f = kg / cm 3 şeklinde hesaplanır. Yerçekimi ivmesi 9.81 yerçekimi ivmesi 2 m/s dir. Görüldüğü gibi kütle kuvveti uzaklıkla değişmektedir. Bu nedenle ortalama mesafe alınarak, 0.2836 × 10.5 × 30 2 0.2836 × 31.5 × 30 2 f1 = = 2.732 , f 2 = = 8.2 9.81 × 100 9.81x100 bulunur. Böylece eleman kütle kuvvet vektörleri (97b)’den ⎧1 / 6 ⎫ ⎪ ⎪ { f }i = 0,6 × 21 × f i ⎨1 / 6 ⎬ ⎪2 / 3⎪ ⎩ ⎭ şeklinde hesaplanır. Buradan genel kuvvet vektörü {F}=[5.74, 22.9, 22.9, 68.8, 17.2]T bulunur. Eliminasyon metodunu kullanırsak sonlu eleman denklemleri 0 ⎤ ⎧Q2 ⎫ ⎧22.9⎫ ⎡ 16 − 8 0 ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 10 7 × 0,6 ⎢− 8 14 − 8 1 ⎥ ⎪Q3 ⎪ ⎪22.9⎪ =⎨ ⎨ ⎬ ⎬ 63 ⎢ 0 − 8 16 − 8⎥ ⎪Q4 ⎪ ⎪68.8⎪ ⎢ ⎥ 1 − 8 7 ⎦ ⎪Q5 ⎪ ⎪17.2 ⎪ ⎣0 ⎭ ⎩ ⎭ ⎩ elde edilir. Buradan genel deplasman vektörü {Q} = 10-4[0, 2.3, 4.2, 5.6, 6.0]T cm elde edilir. Eleman deplasman vektörleri eleman süreklilik tablosu yardımıyla ({q1}=[Q1, Q2, Q3 ]T {q2}=[Q3, Q5, Q4]T ) bulunduktan sonra gerilmeler ise (92) ve (94)'den ⎧Q1 ⎫ 2 ⎡ 1 − 2r 1 + 2 r ⎤⎪ ⎪ 7 σ 1 = 10 × ⎢− , , − 2r ⎥ ⎨Q2 ⎬ 21 ⎣ 2 2 ⎦⎪ ⎪ ⎩Q3 ⎭

35

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

elde edilir. Buradan 1 düğümündeki gerilme r=-1 konularak, 2 düğümündeki r=0 ve 3 düğümündeki de r=+1 konularak bulunur Buna göre ⎧0⎫ 2 ⎪ ⎪ σ 1 1 = 10 7 × × 10 − 4 [− 1,5, − 0,5, + 2,0]⎨4.2⎬ = 230 N / cm 2 21 ⎪2.3⎪ ⎩ ⎭ 2 Benzer şekilde, σ1/2=200 N/ cm ve σ1/3= σ2/1=161.5 N/cm2 bulunur. İkinci elemandaki gerilmeler ise, σ2 |2 =85.5, σ2 |3 =9 Gerilme elde ederiz. 250
SEM 200 150 100 50 0 0,00 Karşılaştırma 10,50 21,00 Mesafe 31,50 Mekanik

Problemin tarafından gerilmeleri

elemanter mekanik elde edilen kesin ise

σ ke sin ( x) =

ρ .ϖ 2 2 ( L − x 2 ) formülü ile 2g

hesaplanır. Şekilde sonlu elemanlar metodu ve elemanter mekanik formülü hesaplanan gerilmeler 42,00 ile karşılaştırılmıştır.

10. SICAKLIK ETKİSİ
Bu bölümde izotropik ve lineer elastik bir malzemede sıcaklık değişimi sonucu meydana gelen gerilmeler ele alınacaktır. Eğer bir çubukta sıcaklık dağılımındaki değişiklik (∆T(x)) biliniyor ise, bu sıcaklığa bağlı olarak meydana gelen şekil değiştirme de hesaplanabilir. Sıcaklık sebebiyle meydana gelen bu şekil değişikliğine başlangıç şekil değişmesi denir ve εo ile gösterilir. Başlangıç şekil değişikliği ε0 = α ∆T (99)

şeklinde hesaplanır. Burada α ısıl genleşme katsayısıdır. ∆T’nin işareti çubuktaki sıcaklığın artıp azalması hakkında fikir verir. Bir başlangıç şekil değişimi olması halindeki gerilme-şekil değiştirme ilişkisi Şekil 14’te verilmiştir. Buna göre σ = E(ε - ε0) (100)

olarak bulunur. Birim hacimdeki şekil değiştirme enerjisi (uo) şekildeki taralı bölgenin alanına eşittir. Bu da,
1 u 0 = σ (ε − ε o ) 2

(101)

dır. (100) denklemini kullandığımızda ise,
36

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

σ

σ=E(ε −εo)
1

E

εo

ε

Şekil 12. Gerilme-şekil değiştirme ilşkisi başlangıç şekil değişimi
u0 = 1 (ε − ε o ) T E ((ε − ε o ) 2

(102a)

elde edilir. Çubuktaki toplam şekil değiştirme nerjisi (U) ise u0’ın hacim boyunca integre edilmesiyle bulunur. Bu da,
1 U = ∫ (ε − ε o ) T E (ε − ε o ) Adx 2 L

(102b)

olup kesit alanı ve boyu sabit elemanlardan oluşan bir model için,
U =∑
e
1 1 le Ae ∫ (ε − ε o ) T E e (ε − ε o )dr 2 2 −1

(102c)

olarak yazılabilir.ε =[B]{q} olduğundan,
le 1 le 1 l 2 1 1 T T T U = ∑ {q} ( E e Ae ∫ [ B] [ B]dr ){q} − ∑ {q} E e Ae ε o ∫ [ B]T dr + ∑ E e Ae e ε o 2 −1 2 −1 2 e 2 e e 2

(102d)

elde edilir. Görüldüğü gibi ilk terim eleman rijitlik matrisini vermektedir. Son terim ise sabit bir sayı olup türevi 0 olacağından denge denklemlerinde yer almaz. İkinci terim ise sıcaklık değişimi nedeniyle oluşan yükü (θe) ifade eder. Yani,

θ e = E e Ae

1 le ε o ∫ [ B ]T dr 2 −1

(103a)

[B]=[-1 1]/(x2 -x1) ve ε0 = α∆T olduğundan,

37

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

θe =

E e Ae l eα .∆T ⎧− 1⎫ ⎨ ⎬ x 2 − x1 ⎩ 1 ⎭

(103b)

elde edilir. Burada ∆T eleman içindeki sıcaklık değişiminin ortalamasını ifade eder. Sıcaklık farkı yükü de diğer yük ifadeleriyle

{F } = ∑ ( ∫ e +Te + θ e ) + P
e

(104)

şeklinde toplanır. Sonlu eleman denklemleri çözüldükten sonra elemanlarda meydana gelen gerilmeler (100) yardımıyla, σ = E([B]{q} - α∆T) ya da, (105a)

σ=

E [− 1 1]{q} − Eα .∆T x 2 − x1

(105b)

olarak elde edilebilir.
Örnek 8: Şekilde verilen çubuk sistemi 20 0C de iken P=300 kN’luk bir eksenel yük uygulanmıştır. Bu esnada sistemin sıcaklığı 60 0C ‘a çıkarılıyor. Sistemin rijitlik matrisi ve yük vektörünü oluşturarak düğüm deplasmanlarını ve eleman gerilmelerini hesaplayınız. 1
Alüminyum E=70 109 N/m2 A=900 mm2 A=23 10-6 1/0C 2 200 mm

Çözüm: :Eleman rijitlik matrisleri 70 × 10 3 × 900 ⎡ 1 − 1⎤ k1 = ⎢− 1 1 ⎥ 200 ⎣ ⎦ 3 1 − 1⎤ 200 × 10 × 1200 ⎡ k2 = ⎢− 1 1 ⎥ 300 ⎣ ⎦

Çelik E=200 109 N/m2 A=1200 mm2 A=11.7 10-6 1/0C 3

P

300 mm

ve genel rijitlik matrisi,

0 ⎤ ⎡ 315 − 315 ⎢− 315 1115 − 800⎥ [ K ] = 10 ⎢ ⎥ ⎢ 0 − 800 800 ⎥ ⎣ ⎦
3

olur. Yük vektörü, ∆T=400C olduğundan (103b)'den, ⎧ − 1⎫ θ 1 = 70 × 10 3 × 900 × 23 × 10 − 6 × 40 ⎨ ⎬ ⎩1⎭ ⎧ − 1⎫ θ 2 = 200 × 10 3 × 1200 × 11,7 × 10 − 6 × 40 ⎨ ⎬ ⎩1⎭
x

38

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

− 57.96 ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ 3 tekil yük ile beraber, {F } = 10 ⎨57.96 − 112.32 + 300⎬ dir. Kısaca ⎪ ⎪ 112.32 ⎩ ⎭
{F}= 103[-57.96, 245.64, 112.32]T şeklinde yazılabilir. Deplasmanlar, eliminasyon yaklaşımı ile (1 ve 3 nolu düğümler tutulu olduğundan 1. ve 3. Satır ve sütunlar silinerek), 103[1115]Q2 = 103 x 245.64 elde edilir. Buradan Q2 = 0.220 mm bulunur. Böylece deplasman vektörü, Q = [0, 0.220, 0]T mm olur. Gerilmeler ise 0 ⎫ 70 × 10 3 3 −6 σ1 = [− 1 1]⎧ ⎨ ⎬ − 70 × 10 × 23 × 10 × 40 =12.60 MPa 200 ⎩0.220⎭ 3 0.220⎫ 200 × 10 3 −6 σ2 = [− 1 1]⎧ ⎨ ⎬ − 200 × 10 × 11,7 × 10 × 40 =-240.27 MPa 300 ⎩ 0 ⎭ olarak hesaplanır.

C

C

C

10

11

12 13

14 15

***** CUBUK VE KIRIS PROBLEMLERI ***** DIMENSION X(60), A(59), NU(10), U(10), DT(59), S(60,4) DIMENSION F(60),YM(59),ALP(50),STR(59),REAK(10),MOM(59),KES(59) :::::::::::::::::BOYUTLAR DEGISTIRILIR INTEGER ESD REAL*8 MOM,KES CHARACTER*16 FILE1,FILE2 **********************************OKUMA PRINT *, 'DOSYA ADI =?' READ '(A)', FILE1 LINP = 5 OPEN (UNIT = 5, FILE = FILE1) READ(LINP,*)ESD, NE, NL, ND NN=NE+1 DO 10 I = 1, NE READ(LINP,*) N, A(N), YM(N), ALP(N), DT(N) CONTINUE DO 11 I = 1, NN READ(LINP,*)N, X(N) CONTINUE DO 12 I = 1, ND READ(LINP,*)NU(I), U(I) CONTINUE DO 13 I=1, NE+1 F(I)=0 IF (NL.EQ.0) GO TO 15 DO 14 I = 1, NL READ(LINP,*)N, F(N) PRINT *, 'HER SEY YOLUNDA..............' IF (ESD.EQ.2)THEN NQ=NE+1

39

ESD. ESD).YM.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.STR(NE).REAK.S.NE. FILE2 LOUT = 11 OPEN (UNIT = 11.STR.REAK(I). FILE = FILE2) 16 FORMAT(I4.NU(10). 2) .CNST.X. 'ISLEM TAMAM.F.E15. 1)) * 10000 CALL SINIR(ND.ND.F.DT.NL) ELSE NN=NE+1 NQ=2*NN CALL BEAM(S.YBG DIMENSION S(NQ. S. NN DO 21 J = 1.F.ALP.16)(I.KES.NL) END IF PRINT *.A.19) 19 FORMAT('ELEMNO GERILME') WRITE(LOUT.16)(NU(I).YM.2E15.X(NQ).DT.U. J) = 0.YM(NE).X.U(10).NQ.ALP.ALP. C *** Rijitlik *** DO 22 I = 1.ESD) C *** Denklem cozumu *** CALL BAND(S.U.NU.NE) END IF WRITE(LOUT.EQ.2) THEN WRITE(LOUT.STR1. TAŞGETİREN CALL BAR(S. 'Sonuclar su dosyada ='.EAL 22 CONTINUE CNST = (S(1.4) WRITE(LOUT. 1) = S(I+1.MOM.DT.CNST. NQ.U.ESD.A(NE) DIMENSION ALP(NE).REAK. TOPCU.ND) CLOSE(LOUT) PRINT *.YM.X. *ND.REAK.4) 17 FORMAT(I4.STR. ' SONUCLAR ICIN DOSYA ADI ?' READ '(A)'.I=1. M.STR1.21) 21 FORMAT('ELEMNO MOMENT KESME_KUV') WRITE(LOUT.NE. F(I). 1) + EAL S(I+1.A.NQ. NN) CALL REA(ND.REAK.U. I=1. NE X21 = X(I+1) .F.NQ.ND.16)(I.X(I) EL = ABS(X21) EAL = YM(I) * A(I) / EL TL = YM(I) * ALP(I) * DT(I) * A(I) * EL / X21 C *** SISL YUK *** F(I) = F(I) .F.I=1. YBG. 1) = S(I. MOM(I).ESD.22) 22 FORMAT('DUGNO REAKS') WRITE(LOUT. STR(I). F.NU.NQ) IF (ESD. 1) + EAL S(I.NE.I=1.REAK(10) YBG = 2 NN=NE+1 DO 21 I = 1.U.NE) ELSE WRITE(LOUT.NN) 40 . KES(I).NU.NU.NL) INTEGER ESD. 2) = S(I.ESD.18) 18 FORMAT('DUGNO DEPL') WRITE(LOUT. 1) + S(2. YBG 21 S(I.TL F(I+1) = F(I+1) + TL C *** ELEMAM rijitligi *** S(I.NQ. FILE2 END C ===CUBUK PROGRAMI===== SUBROUTINE BAR(S.NU.F(NQ).A.17)(I.' PRINT *.DT(NE).

F(I)) / (X(I + 1) . 1) + EIL * 12 S(I1 + 2.KES.DT. YBG. 3) = S(I1. IMAX. 4) = S(I1.MOM(NE). NQ) CALL REA(ND. F.NU. 1) + S(2.12 * EIL S(I1.NQ.KES(NE). 1) = S(I1. 2) .1 DO 12 K = 1.X(NQ).A(NE) DIMENSION ALP(NE). N1 41 . M. 2) + EIL * 6 * EL S(I1. S. 2) = S(I1.U. 1) + EIL * 4 * EL * EL 31 CONTINUE CNST = (S(1.NL) INTEGER ESD.EQ.YBG REAL*8 MOM. NQ. B(IMAX) N1 = N . 4) + EIL * 6 * EL S(I1 + 1.YM. NE I1 = 2 * I .EIL * 6 * EL S(I1 + 1.NU. 3) = S(I1 + 1.MOM. TOPCU. ESD).DT(NE). 2) = S(I1 + 1. 1) + 12 * EIL S(I1. ESD DIMENSION A(IMAX.X(I) YMM=YM(I)/LE**2 YMV=YM(I)/LE**3 AE=A(I) Q1=F(2*I-1) Q2=F(2*I) Q3=F(2*I+1) Q4=F(2*I+2) MOM(I)=YMM*AE*(6*R*Q1+(3*R-1)*LE*Q2-6*R*Q3+(3*R+1)*LE*Q4) 33 KES(I)=6*YMV*AE*(2*Q1+LE*Q2-2*Q3+LE*Q4) RETURN END SUBROUTINE BAND(A.X.F. ESD.1 EL = ABS(X(I + 1) .NU(10). 3) + EIL * 2 * EL * EL S(I1 + 2.REAK. 1)) * 10000 CALL SINIR(ND.A.CNST.REAK.CNST.NQ. N) INTEGER YBG. 3) . YBG.U.YM(NE).F(NQ).S.U.U(10).F.X(I)) EIL = YM(I) * A(I) / EL**3 S(I1.1 c *** Eliminasyon *** IF (ESD. ELEMANIN ORTA NOKTASI *** R=0 DO 33 I = 1. 1) = S(I1 + 1.ESD) C *** Denklem cozumu *** CALL BAND(S.NQ) C *** Moment ve Kesme kuvveti hes *** C *** R=0. 2) .EIL * 6 * EL S(I1 + 3.2)THEN N1 = N .ALP(I) * DT(I)) RETURN END C ===KIRIS PROGRAMI===== SUBROUTINE BEAM(S. 1) + EIL * 4 * EL * EL S(I1 + 1.REAK(10) C ** TOPLAM SERBESTLIK ** NN = NE+1 YBG = 4 C *** Genel rijitlik *** DO 31 I = 1. *ND. 1) = S(I1 + 3. TAŞGETİREN C *** Gerilme hes *** DO 24 I = 1.NU. ESD.NE. NE LE=X(I + 1) .YBG). B.ESD.ALP. NE EPS = (F(I + 1) .KES DIMENSION S(NQ. 1) = S(I1 + 2.X(I)) 24 STR(I) = YM(I) * (EPS .F. 2) = S(I1 + 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

GT. J) B(I1) = B(I1) . J1) = A(I1.C * B(K) ELSE DO 21 K = 1.U.NU(10) DO 1 I = 1.IMAX. 1) DO 3 KK = 1.1) B(I) = (B(I) .GT.K + 1 IF(NK .1 DO 12 I = K1.F. YBG) NK = YBG DO 21 I = 2. YBG) NK = YBG DO 4 J = 2.ESD). YBG) NBI = YBG SUM = 0. NK1 I1 = I . 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N .I + 1 IF (NBI . M.K + 1 IF (NBK . 1) = S(N.KK C1 = 1 / A(K. S. 1) ELSE B(N) = B(N) / A(N.NU.1) CONTINUE END IF RETURN END *** Sinir sartlari *** SUBROUTINE SINIR(ND. NBI SUM = SUM + A(I. NK B(K) = B(K) .REAK.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.GT.I + 1 A(I1.F. 1) I1 = K + I . NK J1 = J .II NBI = N . ND N = NU(I) S(N.F(IMAX).NQ) 42 .U(10). J) * B(I + J .C1 * A(K. J1) . N1 NK = N .C1 * B(K) END IF *** yerlestirme *** IF (ESD. 1) DO 13 J = I.GT. I) / A(K.SUM) / A(I. N1 I = N .K + 1 A(I.I + 1 J2 = J .S. DO 15 J = 2.C1 * A(K.K + 1 IF (NK . J2) B(I) = B(I) . YBG) NBK = YBG K1 = K + 1 NK1 = NBK + K . TOPCU.CNST. I1) / A(K.U.1 DO 22 J = I.ESD) INTEGER ESD DIMENSION S(IMAX. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) RETURN END *** Reaksiyon *** SUBROUTINE REA(ND. NK C1 = A(K. J) * B(K + J .2)THEN B(N) = B(N) / A(N. NK1 J1 = J .CNST. J1) = A(I.EQ.C * A(K. TAŞGETİREN 13 12 22 21 c 15 14 4 3 C 1 C NBK = N .K + 1 C = A(K. 1) DO 14 II = 1. N1 K = N .NU. J1) .

.. II) .NA) READ(LINP. 1). X(N. X(N.3)THEN CALL FRAME(JEL. 1). 2 NRT = DSD * (NOC(N.I2.F(N)) REAK(I) = R RETURN END C C C C C C C ******** KAFES VE CERCEVE PROBLEMLERI ******** DIMENSION X(100.. ARIN(N.NOC(N. NE CALL ATA(NE. TOPCU.NN) READ(LINP..EL.*) (NU(I). NQ F(NQ) = 0 DO 110 J = 1.2).*) (N.ND.NSET(200) DIMENSION S(200.I=1.FILE1 LINP = 5 OPEN (UNIT = 5.I3.CS.SN.NL. F(N).SE6..SE4..*) (N.PM.2) DIMENSION NU(50).NTEL) 111 READ(LINP. PM(N.SN.KES IMAX = 200 PRINT '(A. 2).U(50).*) (NSET(I).U(10)..NU(10) DO 1 I = 1.*) (N. ND N = NU(I) R = CNST * (U(I) .NN) +++ ELEMAN RIJITLIGI +++ IF (DSD. 'DOSYA ADI =?' READ '(A)'.EIL.EAL. I=1.*) DSD.NOC.N.3).SE4(4.1) + IT 43 .ND) IF( NTEL . YBG S(I.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 2).EIL.NOC(N. ARIN(N.I=1.NTEL NQ = DSD * NN *** YARIBANT GENISLIGI YBG = 0 DO 100 I = 1.NOC(100.. 2) .EL. 1).ARIN(20.CS.FILE2 INTEGER DSD.EAL) END IF '''''''''YERLESTIRME'''''''''' DO 180 II = 1.PM(10..1) DO 180 IT = 1. 1)) + 1) IF (YBG .EL. I=1.SN.NOC(N..I4.EAL) ELSE CALL TRUSS(JEL.YBG REAL*8 MOM.2).NN.4) C = DSD * (ABS(NOC(N.EIL. U(I). NE READ(LINP. FILE = FILE1) READ(LINP.2).. PM(N..CS. SE6(6.4) :::::::::::::::::BOYUTLAR DEGISTIRILIR CHARACTER*16 FILE1.*) N.*) (N.I1.$)'.F(200).NL) CLOSE (LINP) PRINT *. 'HER SEY YOLUNDA.NOC(N.TEMP(200).I=1.' *** GLOBAL STIFFNESS MATRIX *** DO 190 N = 1.LT.ARIN. S. TAŞGETİREN 1 DIMENSION REAK(10). 0 ) GO TO 111 READ(LINP. M. I=1.NE.1).6).EQ.NOC(N.EQ. J) = 0 110 CONTINUE READ(LINP.NM.4). TEMP(I).NA.. 2). DSD NR = NRT + IT I = DSD * (II . C) YBG = C 100 CONTINUE *** SIFIRLAMA *** DO 110 I = 1.F(NQ).50).X.NM) READ(LINP.

EQ. J) GOTO 180 179 S(NR. J) 180 CONTINUE IF( NTEL . 1) * ARIN(I4.DSD) C *** DENKLEM COZUMU *** CALL BAND(S.I2. 1) / EL DO 182 IJT = 1.F(N)) WRITE (LOUT. NTEL IF( N .I.LE.FILE2 OPEN (UNIT = 11.S.$)'.F(J1)) * CS + (F(K2) .'(1X. FILE = FILE2) LOUT = 11 C *** REAKSIYONLAR *** WRITE (LOUT.EL. M. 2 NCT = DSD * (NOC(N.NE.EIL.F(2*I-1). YBG. NC) = S(NR. IMAX.NR + 1 IF(NC . TAŞGETİREN DO 180 JJ = 1.1) DO 180 JT = 1.I4. '(1X.I1.CS.3) GOTO 209 WRITE(LOUT.EQ.2) GOTO 179 S(NR.E15.'(A)') ' ELEMNO GERILME' DO 192 I = 1.EE0 * CS F(II2) = F(II2) . F.I4.4)')N. NQ) PRINT '(A. NSET(IJT) ) GO TO 151 EE0 = PM(I3.'(I4.EQ.CNST.1 DT = (F(K1) .F(2*I). 0) GO TO 180 IF (DSD.NU. 1) * PM(I3.IMAX.1) + JT NC = NCT + JT .U. NSET(IJT)) GO TO 180 STRESS = STRESS .1 K2 = 2 * I2 K1 = K2 .NN) J2 = 2 * I1 J1 = J2 . 2) * TEMP(IJT) 182 CONTINUE WRITE(LOUT. NE CALL ATA(NE. NC) = S(NR. ' CIKTI DOSYASI =?' READ '(A)'.PM. DSD J = DSD * (JJ .ARIN.4)') I.1) II1=DSD*I1-DSD+1 II2=DSD*I1-DSD+2 JJ1=DSD*I2-DSD+1 JJ2=DSD*I2-DSD+2 F(II1) = F(II1) . NC) + SE6(I.R 220 CONTINUE IF (DSD.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.I=1. NC) + SE4(I.'(A)') ' DUGNO X-DEP Y-DEP DONME' 44 . S. 1)) * 100000 CALL SINIR(ND.SN. STRESS 192 CONTINUE GOTO 34 209 WRITE(LOUT. 2) * TEMP(IJT) * PM(I3.PM(I3. ND N = NU(I) R = CNST * (U(I) .I3.EE0 * SN F(JJ1) = F(JJ1) + EE0 * CS F(JJ2) = F(JJ2) + EE0 * SN 151 CONTINUE 190 CONTINUE CNST = (S(1.F(J2)) * SN STRESS = DT * PM(I3.NN) C *** GERILME HESABI *** WRITE(LOUT. 0 ) GO TO 190 DO 151 IJT = 1.4)') (I. JJ) .F.E12.NOC. TOPCU. 1) + S(3. '(A)') 'SDNO REAKSIYON' DO 220 I = 1.2E15.I4.NE.EAL. 1) + S(2.X.'(A)') ' DUGNO X-DEP Y-DEP' WRITE(LOUT. NTEL IF(I .

4)')I.X(100.I3. KES CLOSE(LOUT) 34 PRINT *.NOC.I4.SN.I4. 2) . 1) = SE(1. S. 6) = SE(1.ARIN.CS.X. 6) SE(2.I1.X(I1.FILE2 END SUBROUTINE ATA(JE.'SONUCLAR SU DOSYADA ='. 3) SE(1.4)') I. ELEMANIN ORTA NOKTASI *** WRITE (LOUT. 2) = EAL * SN * SN + 12 * EIL * CS * CS / EL ** 2 SE(2.'(I4. 3) = -6 * EIL * SN / EL SE(3.X(I1.PM(10). 1) .EIL.N.6) SE(1. 4) = -SE(1.SN.2).F(I3) 210 CONTINUE C *** Moment ve Kesme kuvveti hes *** C *** R=0.3E12. 3) = 6 * EIL * CS / EL 45 .2 I2 = I1 + 1 I3 = I1 + 2 WRITE (LOUT. 1) Y21 = X(I2.PM. TOPCU.EL.EIL.IN) DIMENSION NOC(100.F(I2). 2) I3 = NOC(N.ARIN.EAL.CS.EIL.I4. 2) EL = SQRT(X21 * X21 + Y21 * Y21) EAL = PM(I3) * ARIN(I4. 1) I2 = NOC(N. M.EL. 1) = SE(1.I1. 3) SE(6.2) Q1=F(3*I1-2)*CS+F(3*I1-1)*SN Q2=-F(3*I1-2)*SN+F(3*I1-1)*CS Q3=F(3*I1) Q4=F(3*I2-2)*CS+F(3*I2-1)*SN Q5=-F(3*I2-2)*SN+F(3*I2-1)*CS Q6=F(3*I2) MOM=YMM*AE*(6*R*Q1+(3*R-1)*EL*Q2-6*R*Q3+(3*R+1)*EL*Q4) KES=6*YMV*AE*(2*Q1+EL*Q2-2*Q3+EL*Q4) 33 WRITE(LOUT. 2) = EAL * CS * SN . 1) = SE(1. 1) SE(4.4).NOC. NN I1 = 3*I .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 5) SE(1. 2) SE(5. 4) X21 = X(I2.EAL) C ===== EL RIJITLIGI ===== DIMENSION SE(6.I2. NE CALL ATA(NE. 2) / EL CS = X21 / EL SN = Y21 / EL RETURN END SUBROUTINE FRAME(JEL.NN) YMM=EIL/EL YVM=YMM/EL AE=ARIN(I4. 1) / EL EIL = PM(I3) * ARIN(I4.I. 1) = SE(1.2E15.12 * EIL * CS * SN / EL ** 2 SE(2.2) I1 = NOC(N. TAŞGETİREN DO 210 I = 1. 4) SE(1. '(1X. 1) = EAL * CS * CS + 12 * EIL * SN * SN / EL ** 2 SE(1.EAL. 3) I4 = NOC(N.ARIN(20. 2) SE(1.SE.CS.I3. 5) = -SE(1. MOM.F(I1).PM.SN.I2.EL. *X. 1) = SE(1. '(A)') 'ELEMNO MOMENT KESME_KUVVETI' R=0 YVM=0 EL=0 DO 33 I = 1.

1) = SE(1. 2) = SE(2. S. 2) SE(1. 1) = CS * CS * EAL SE(1.U.DSD) INTEGER DSD DIMENSION S(IMAX. 4) = -SE(1. 2) SE(5. 3) = SE(3. 2) = SE(2. 3) SE(2. 4) = CS * SN * EAL SE(4.NU.CS.DSD). IMAX. TAŞGETİREN C 1 C SE(3. ND N = NU(I) S(N. 6) = -SE(2. M. 5) = SE(5. 6) = SE(2. 4) SE(2.SE. N) DIMENSION A(IMAX. 1) = S(N. 1) = SE(1. 4) = -SN * SN * EAL SE(4. 3) = SE(3. 3) = 4 * EIL SE(3. TOPCU. 5) SE(2. 4) = SE(1.4) SE(1.EIL.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.F(IMAX). 3) SE(1. 2) SE(5. 2) = SN * SN * EAL SE(2. 2) = CS * SN * EAL SE(2. 5) SE(3.F. 4) = -SE(1. 5) = SE(2.U(10). 2) = SE(2. 6) SE(6. 2) SE(4. 6) SE(3. 6) = 4 * EIL RETURN END SUBROUTINE TRUSS(JEL.S. 3) SE(4.NU(10) DO 1 I = 1.SN.EL. 4) = SN * SN * EAL RETURN END *** SINIRSART *** SUBROUTINE SINIR(ND. YBG. 3) = CS * CS * EAL SE(3. 3) SE(2. 4) SE(3. 5) = -SE(2. 2) SE(5. 3) = SE(3. 4) = SE(4. 5) SE(4. 6) = 2 * EIL SE(6. 1) SE(4. 3) = -CS * CS * EAL SE(3. B. 2) = SE(2. 4) = -CS * SN * EAL SE(4. 3) SE(5. N1 46 .IMAX. 6) = -SE(1.EAL) DIMENSION SE(4. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) RETURN END SUBROUTINE BAND(A. 4) SE(3. 6) SE(4. 6) SE(5. 3) SE(6. 4) SE(4. 4) = SE(4. 2) = SE(2. 1) = SE(1.1 *** ELIMINASYON ***' DO 21 K = 1. 2) = SE(2. 3) SE(6. B(IMAX) INTEGER YBG N1 = N . 5) = SE(1.CNST. 3) SE(6. 5) = -SE(2.YBG). 4) SE(2. 3) = SE(3. 3) = -CS * SN * EAL SE(3.

J1) = A(I1.1) RETURN END 47 . 1) I1 = K + I . J) * B(K + J .C1 * A(K. I) / A(K. TOPCU. NK B(K) = B(K) .KK C1 = 1 / A(K. 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.GT.I + 1 A(I1. 1) DO 23 KK = 1. N1 K = N . NK C1 = A(K. YBG) NK = YBG DO 23 J = 2.C1 * B(K) *** YERLESTIRME *** B(N) = B(N) / A(N.1 DO 22 J = I.GT.K + 1 IF (NK . YBG) NK = YBG DO 21 I = 2.C1 * A(K. NK J1 = J . TAŞGETİREN 22 21 C 23 NK = N . J) B(I1) = B(I1) .K + 1 IF (NK . J1) . S. M.

Üç düğüm ve üç çubuktan oluşur. I profilli çubuklar.GİRİŞ Kafes sistemler doğru eksenli çubuklardan oluşan taşıyıcı sistemlerdir. Temel üçgen sistemine iki çubuk daha eklenir ve bunlar bir düğüm noktasında birleştirilirse yeni bir kafes sistem ortaya çıkar.DÖRDÜNCÜ BÖLÜM KAFES SİSTEMLERİ 1. üçgenlerin eklenmesiyle oluşmuşlardır. En basit kafes sistem üçgen şeklinde olandır. Kafes sistemlerinin analizi için çeşitli grafik ve analitik yöntemler bulunmaktadır. Şekil 1. birleşik kafes sistemi ve karışık kafes sistemleri . çatı bağlantıları. En çok kullanılan L. Basit ve birleşik kafes sistemleri dışında kalan sistemlere karışık kafes sistemleri denir (Şekil 1). vinç gövdesi gibi sistemler kafeslere birer örnektir. borular ve özel şekillendirilmiş elemanlar. Köprüler. Basit kafes sistemleri çubuklarla birbirine birleştirilirse birleşik kafes sistemleri elde edilir. uçlarından mafsallarla. Buna temel üçgen sistemi denir. Bu bölümde düzlemsel kafeslerden başlanarak kafes sistemlerinin sonlu elemanlar metodu ile analizi verilecek daha sonra 3 boyutlu kafesler için bir genellemeye gidilecektir. Basit kafes sistemler temel üçgen sisteme. Kafesi meydana getiren çubuklar düzlem içindelerse bunlara düzlemsel kafes denir. U. bağlanırlar. Basit kafes sistemi.

z ekseni kağıt düzlemine dik olmak üzere sağ el kuralına uygun bir diziliş izlemektedir. Sistemde elemanın 1 düğümünden 2 düğümüne doğru giden bir x' ekseni bulunmaktadır. Kafes sisteminde yükler birleşme yerlerinden uygulanır ve elemanlar yalnızca uçlarından sürtünmesiz mafsallarla birbirine bağlanırlar. y. TAŞGETİREN 2.) Bölüm 4-22 . SONLU ELEMAN FORMÜLASYONU Kafes yapıları yalnızca iki yönlü yük taşıyan elemanlardan oluşmuş bir yapıdır. Düzlemsel Kafesler Lokal ve Global Koordinat Sistemleri: Daha önce ele aldığımız tek boyutlu elemanlarla kafesler arasındaki esas fark. buna karşılık gelen genel deplasmanlar ise Q2j-1 ve Qj ile gösterilmektedir (Şekil 2. Basit bir düzlem kafes elemanı Şekil 3’te lokal ve global koordinat sistemlerinde görülmektedir. kafes elemanlarının değişik yönelimlere sahip olmasıdır. S. M. Yani kafesi oluşturan bütün elemanlar yalnızca çekme yada basmaya çalışırlar. (Bundan sonra yerel koordinat sisteminde verilecek bütün büyüklüklerde ( ' ) işareti bulunacaktır. Global koordinat sisteminde her düğüm iki serbestlik derecesine sahiptir.) Global x-y koordinat sistemi ise sabittir ve elemanın doğrultusuna bağlı bağlı değildir. Buna göre global düğüm numarası j olan bir düğümün serbestlik derecesi 2 j−1 ve 2j ile. Bu farklı yönelimleri açıklayabilmek için yerel ve global koordinat sistemleri tanımlanır. Şekil 2’de genel bir kafes yapısı verilmiştir. Düğümlerin ve serbestlik derecelerinin numaralandılmasında sistematik bir numaralandırma şekli geliştirilmiştir. Yerel koordinatlarda elemanın düğüm noktaları 1 ve 2 olarak numaralandırılmıştır.1. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Q2i Q2i-1 Q12 6 Q2 1 Q1 Q3 2 P1 Q3 Q11 Q14 7 Q6 3 P2 Q5 Q13 Q16 8 Q8 4 P3 Q7 5 Q15 İ Q10 Q9 Şekil 2 Kafes sisteminin sonlu eleman modeli 2. x. z koordinat sistemi.

Burada [L] transformasyon matrisi olup. Yani. Genel koordinat sisteminde elemanın deplasman vektörü ( 4x1 ) boyutunda bir vektör olup {q} = [q1. (4) Bölüm 4-33 . TAŞGETİREN q 1 ve q 2 lokal koordinat sisteminde 1 ve 2 düğümlerinin deplasmanı olsun. S. (3a) (3b) Buradan l = Cos θ ve m = Sin θ şeklinde doğrultu kosinüslerini tanımlayabiliriz. Böylece. ' q 2 = q 3 Cosθ + q 4 Sinθ 1 ye eşittir. yerel koordinat sistemindeki elemanın deplasman vektörü. Deforme olmuş elemandan x' eksenine q1 ve q2 nin izdüşülerinin toplamı q q1' = q1Cosθ + q 2 Sinθ Benzer şekilde. {q'} = [L]{q} şeklinde yazılabilir. ′ {q}′ = [q1 ′ q2 ] T (1) şeklinde gösterilir.q 4] T (2) şeklindedir. {q}' ve {q} arasındaki bağıntı için şekil 3’e bakalım.q 3. q 2. TOPCU. Böylece (3a) ve (3b) matris notasyonu ile.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu doğrultu kosinüsleri yerel x' ekseninin genel x-y eksenleri ile yaptığı açıların kosinüsleridir. M.

l e = ( x 2 − x 1 ) 2 − ( y 2 − y1 ) 2 (7) dir. düğüm koordinatları ( x1.y1 ) ve ( x2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Global ve lokal koordinat sistemlerinde kafes elemanı ⎡− l L=⎢ ⎣0 −m 0 0 l 0⎤ m⎥ ⎦ (5) şeklindedir. S. l= x 2 − x1 y − y1 m= 2 le le (6) şeklinde yazılabilir.y1) 1 Şekil 4. 2 (x2.y2) le φ θ (x2-x1) (y2-y1) (x1. Şekil 4’de görüldüğü gibi bir kafes elemanda. l ve m 'nin hesaplanması: Düğüm koordinatları yardımıyla l ve m doğrultu kosinüslerini hesaplamak mümkündür. le uzunluğu ise. Doğrultu kosinüsleri Bölüm 4-44 . olmak üzere doğrultu kosinüsleri. M.y2 ). TOPCU. TAŞGETİREN q’2 x’ 2 q3 q’1 θ q1 q2 q4 y 1 x Şekil 3.

Ae ⎡-11 ⎢ le ⎣ .lm . Kısaca. elemandaki şekil değiştirme enerjisinden hareket edilir. Buradan global koordinat sistemindeki elemanın rijitlik matrisi için. orijinal boyun birim uzunluğundaki değişiklik olduğundan. Ee ise elastisite modülüdür. elemandaki gerilme. {σ } = Ee . lm m2 . (5)’teki [L] ve (8)’deki [k]' yerine konursa eleman rijitlik matrisi ⎡ l2 ⎢ [k ] = Ae . Ue = 1 T T ' {q} L [k ][L] {q} 2 [[ ] ] (10) elde edilir.lm l2 lm -l 2 . Öncelikle yerel koordinatlardaki şekil değiştirme enerjisi. Şekil değiştirme.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Ue = 1 T {q} [k ]{q} 2 (11) şeklinde yazabiliriz. S. [k ]′ = Ee .lm ⎤ ⎥ .m2 . ' [k ] = [L]T [k ][L] (12) şeklinde elde edilir.{ε } dir. Ue = 1 'T 'T ' {q} [k ] {q} 2 (9) dır.Ee . {q}' = [L]. TAŞGETİREN Elemanın Rijitlik Matrisi: Kafes elemanı lokal koordinat sisteminde bakıldığında tek boyutlu bir çubuk elemandır.1⎤ 1⎥ ⎦ (8) ile verilmektedir. Bu nedenle burada daha önce çubuk eleman için geliştirilen rijitlik matrisi kullanılabilir.l ⎢. M. Bölüm 4-55 (14) .⎢ lm2 le ⎢ .{q} dönüşümü ile.m2 ⎥ lm ⎥ m2 ⎥ ⎦ (13) Gerilme Hesapları: Kafes elemanın yerel koordinatlar yalnızca çekme ve basınca çalışan bir boyutlu çubuk eleman olduğunu yeniden hatırlanırsa. TOPCU.lm ⎣ elde edilir. Burada [k] genel koordinatlardaki elemanın rijitlik matrisi olup. Lokal koordinat sistemindeki bir eleman için rijitlik matrisi. Burada Ae elemanın kesit alanı.

y Q8 Q7 4 Q2 Q1 1 1 4 3 25 000 N Q6 3 2 Q5 30mm Q4 Q3 x 2 20 000 N 40mm 762 .1 1]⎧q''1 ⎫ ⎨ ⎬ le le ⎩ 2⎭ (15) elde edilir. TAŞGETİREN q {σ } = Ee q' 2 −q'1 = Ee [. Elde edilen gerilme pozitif ise elemanın çekiye çalıştığı. Örnek: Şekilde verilen 4 çubuklu kafes sisteminde E=29. Yani 2.0 = 0. Böylece.6 0 Düğüm No: 1 2 3 4 x 0 40 40 0 y 0 0 30 30 ( y3 . m= = Eleman No Düğüm 1 Düğüm 2 1 1 2 2 3 2 3 1 3 4 4 3 le 40 30 50 40 l 1 0 0.1][ L]{q} le (16) yazılabilir. {σ } = Ee [1 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. elemanın düğüm numarası sırasını 2-3 yazılabileceği gibi 3-2 de yazıla.{q} olduğundan.6 olarak hesaplanır. M. Bu değerler de tabloda verilmiştir. (d) Elemanlardaki gerilmeleri ve (e) Reaksiyon kuvvetlerini hesaplayınız. ( x . {q}'=[L].8 1 m 0 -1 0. Örnek olarak 3 nolu elemanın doğrultu kosinüsleri. Diğer elemanların doğrultu kosinüsleri ve 1270 le eleman boyları aynı şekilde hesaplanır. Eleman düğüm numaralarının sıralamasında öncelik önemli değildir.y1) Çözüm: (a) Eleman süreklilik bilgileri ve düğüm koordinatları aşağıda verilmiştir. {σ } = Ee [−l le −m l m ]{q} (17) elde edilir.x ) 1016 .8 l= 3 1 = le 1270 Bölüm 4-66 . (c) Eliminasyon metodunu kullanarak deplasmanları. S. TOPCU.0 = 0. negatif ise elemanın basıya maruz olduğunu anlaşılır.5x106 N/cm² ve tüm elemanların alanı Ae=1 cm² olduğuna göre (a) Eleman rijitlik matrislerini. (b) Genel rijitlik matrisini.

{Q} = 0. 0 cm [ ] T (d) Elemanlardaki gerilmeler (17)’den hesaplanır. 0.5x 106 ⎢ 0 22.68 5.76 0 0 ⎡ 22.48 − 0.3 .22.36 − 0. S. Q2.3 .48 6 0. Q4.76 − 5.25x10 .22.32 0 − 20 5.76 24.64 − 0.48⎤ ⎡ 0.48 0. Q7 ve Q8 deplasmanlarına karşılık gelmektedir.76 ⎥ ⎥ 600 ⎢ ⎢ 0 5.76 − 15 ⎢ 5. 0 [ ] olup elemanlardaki gerilmeler T Bölüm 4-77 . Bunlar da Q1.76 − 4.25 000 ⎪ ⎭ ⎩ 6⎭ ⎩ olur. TOPCU. 27.5x 10 ⎢0 1 [k 2 ] = ⎢0 0 30 ⎢ ⎣0 .32 ⎢ 0 0 0 0 0 15 − 15 ⎢ 0 0 0 0 0 0 ⎢ 0 ⎣ 0⎤ 0⎥ ⎥ 0⎥ ⎥ 0⎥ 0⎥ ⎥ 0⎥ 0⎥ ⎥ 0⎥ ⎦ Şekilden görüldüğü gibi 1 ve 4 düğümlerinde her iki serbestlik derecesi 2 düğümünde ise y yönündeki serbestlik derecesi sıfırdır.68 − 5.36⎥ 29.64 − 0.76 − 4.76 − 15 600 ⎢ 0 ⎢− 5.l 6 0 0⎤ 0 .5 × 10 ⎢ ⎥ [k ] = 29. .3 ⎫ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨Q5 ⎬ = ⎨ 5. Denklemlerin çözümü ile ⎧Q3⎫ ⎧ 27.3⎪ ⎪ ⎩ 6⎭ ⎩ ⎭ elde edilir.68 − 5. 0 0 ⎤ ⎡15 29.64 ⎢ 0. 0.48 ⎥ 50 40 ⎢ ⎥ 0.36 ⎦ ⎣− 0.65x10 .64 0. Böylece indirgenmiş sonlu eleman denklemi. − 7.48 − 0.3 .65 x 10 .48 − 0. 0.76 0 0 22.l⎥ ⎥ 0 0⎥ ⎥ 0 1⎦ ⎡1 ⎢0 ⎢ ⎢− 1 ⎢ ⎣0 0 −1 0 0 0 1 0 0 0⎤ 0⎥ ⎥ 0⎥ ⎥ 0⎦ 0.32 0 0 ⎢ ⎢ − 15 0 15 0 0 0 0 6 ⎢ 0 0 20 0 0 − 20 29. 1. {q} = 0. 5. 0.36 0.3 .32⎥ ⎦ ⎣ ⎧Q3⎫ ⎧ 20 000 ⎫ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨Q5 ⎬ = ⎨ 0 ⎬ ⎪Q ⎪ ⎪. Elemanın deplasman vektörü.76 24.5 x 10 ⎢ 0 [ k1 ] = ⎢.l 40 ⎢ ⎣0 6 0 -l 0 0 0 1 0 0 0⎤ 0⎥ ⎥ 0⎥ ⎥ 0⎦ ⎡0 0 ⎢ 29.5 × 10 ⎢ 0 [K ] = ⎢− 7.3 ⎬ cm ⎪Q ⎪ ⎪.12x 10 .68 5.68 5.12x10 . TAŞGETİREN ⎡1 ⎢ 29.5 × 10 [k 3 ] = 4 ⎢− 0.12x10 . 27.25x 10 .32 0 4.48 6 (b) Sistemin genel rijitlik matrisisi eleman rijitlik matrislerinin eleman süreklilik tablosu da dikkate alınarak toplanmasıyla elde edilir. Genel deplasman vektörü.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M.

15 833 N 20 000 N 3 126 N 21 879 N 2.1 ⎜ 27. TAŞGETİREN 0 ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ 0 29.32 ⎥ ⎪ ⎪ ⎢ 0 20 0 . S.68 .25x10 ⎟ =-21. Kafes sisteminin serbest cisim diyagramı şekilde verilmiştir. Ae .15833⎫ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ R2 ⎪ ⎪ 3126 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ R4 ⎬ = ⎨ 21879 ⎬ N ⎪ R7 ⎪ ⎪ . Buradaki sıcaklık değişiminin neden olduğu başlangıç şekil değişimi. Bölüm 4-88 . Buradan da ⎧ R1 ⎫ ⎧.2.76 4.ε 0 − 1 1 {} (18) idi. M. Bu mesnet tepkilerini bulmak için formülasyonda [K] nın mesnetlere karşılık gelen satır ve sütunları yeterlidir.25x10 -3 ⎪ ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 0 ⎭ ⎩ elde edilir.2 kN/cm² olarak hesaplanır.12x10 -3 ⎟ ⎜ ⎟ 0 ⎝ ⎠ ] ve benzer şekilde σ3 = 5.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.7 ve 8 olduğundan ve bu düğümlerde kuvvet bulunmadığından ⎧ R1 ⎫ ⎡22.76 .4167 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ ⎪ ⎪ R8 ⎭ ⎪ 0 ⎭ ⎩ bulunur.5x106 30 [ ⎛ 5.5x 106 ⎢ 5.4. {θ }' = Ee .5.32 0 0⎥ 0 ⎪ R2 ⎪ 29.65x10 ⎪ ⎪.15 0 0 0 15 0⎥ ⎢ 0 ⎪ ⎪ ⎢ 0 0 0 0 0 0 0 0⎥ ⎪ ⎭ ⎣ ⎦ ⎩ R8 ⎪ 0 4 167 N 25 000 N 0 ⎧ ⎫ ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎪ 27. Sıcaklığın Etkisi Daha önce lokal koordinatlarda kafes elemanının çubuk eleman olarak ele alınabileceğini görmüştük. TOPCU.2.5 × 10 ⎪ ⎪ =20 kN/cm² σ1 = −1 0 1 0 ⎨ ⎬ 27.22.5. (e) Son olarak mesnet reaksiyonları {R}=[K]{Q}-{F} yardımıyla hesaplanır.68 5.12 x10 − 3 ⎪ 40 ⎪ ⎪ ⎪ 0 ⎩ ⎭ 6 [ ] σ2 = 29. Buna göre.22.4.76 0 0⎤ ⎪ ⎪ ⎢ 0 .76 .9 kN/cm² 0 1 0 .65x10 -3 ⎞ ⎜ ⎟ -3 ⎜ .21 kN/cm² σ4 =4.7. Tutulu düğümlere karşılık gelen serbestlik dereceleri 1.15 0 .20 0 0⎥ 0 0 R4 ⎬ = ⎨ 600 ⎢ ⎥ ⎪ R7 ⎪ 0 .12 x10 − 3 ⎪ ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎨ −3 ⎬ ⎪ 5. çubuk elemandaki sıcaklık yükü.

∆T eşitliğini de kullanarak. Herhangi bir yapıda başlangıç şekil değişimi yalnızca sıcaklık sebebiyle değil çeşitli şekillerde (ön gerilme. Görüldüğü gibi yerel koordinatlardaki yük vektörü ile global koordinatlardaki {θ } = [ L]T {θ '} Ya da. fabrikasyon hataları vb) ortaya çıkabilir. Bölüm 4-99 . Sıcaklık yükü. Diğer taraftan {q}'=[L]. TOPCU. Ae . (24) {σ } = Ee [. M.⎨ ⎬ ⎪ l ⎪ ⎪m ⎪ ⎭ ⎩ (22) {θ }e (23) olarak elde edilir. uygulanan diğer kuvvetlerle toplanarak genel yük vektörü elde edildikten sonra bilinen tarzda deplasmanlar elde edilir. S. Sıcaklık yük vektörünün genel koordinat sistemindeki ifadesi için. {q'}T {θ '}= {q}T {θ } şeklinde yazılabilir. {σ } = E. TAŞGETİREN ε 0 = α .E eα∆T (25) açık bir şekilde elde edilir. Gerilmeler ise. Yani.{q} olduğundan (20) {q}T [L]T {θ '}= {q}T {θ } yük vektörü doğrultu kosinüsleri ile orantılı olmaktadır.l le -m l m] {q} . ⎧−l ⎫ ⎪− m ⎪ ⎪ ⎪ = E e .({ε } − {ε 0 }) ifadesinden elde edilmektedir. (21) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. potansiyel enerji yerel veya genel koordinat sistemlerinde büyüklük olarak aynı olduğundan.ε . (17)’yi ve ε 0 = α .∆T (19) dir.

(b) 2 düğümünün verilen yükler altında 0. Burada yalnızca sıcaklık yük vektörü elde edilecektir.12C’nin eklenmesi gerekecektir.7 10-6 1/0C ve tüm elemanların alanı Ae=1 cm² olduğuna göre (a) 2 ve 3 numaralı elemanların sıcaklıklarında 500C lık bir artış olması durumunda eliminasyon yaklaşımını kullanarak gerilme ve deplasmanları hesaplayınız. (b) Penaltı yaklaşımında tanımlı serbestlik derecelerine karşlık gelen diyagonal elemanınan büyük bir C sayısının eklendiğini ve bunun genel rijitlik matrisinin en büyük elemanının 104 katı kadar alınabileceğini görmüştük. σ3 = -3643 N/cm² .7 x10 ⎪0⎪ ⎪ 0.12 cm olduğundan 4 numaralı kuvvet elemanına 0. Elemandaki gerilme.12 cm’lik bir hareketine müsaade edildiğine göre penaltı yaklaşımını kullanarak denge denklemlerini elde ediniz.8 ⎪ ⎪− 1⎪ ⎪ 0. 0 .5 x10 6 ⎢ ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎢ 0 22.7 x10 6. 0 0 ⎤ ⎧Q3 ⎫ ⎧ 0 ⎫ ⎡15 29.32⎥ ⎪Q6 ⎪ ⎪15733. Diğer gerilmeler aynı şekilde σ1 = 0.3⎪ ⎣ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ elde edilir. S. 12.5 x10 −x650 ⎪ ⎪ {θ }3 = 29.6 ⎪ ⎭ ⎩ ⎭ ⎩ olur. TOPCU. 0 cm elde [ ] edilir. Burada 4 numaralı serbestlik derecesinin deplasmanı 0. 0. M. (23) kullanılarak 2 ve 3 elemanlarındaki sıcaklık yükleri. ⎧0⎫ ⎧− 0. 3. Örnek olarak 2. Elemanlardaki gerilmeler (25)’den hesaplanır.9x10 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 0. Bu durumda düzeltilmiş sonlu eleman denklemi Bölüm 4-1010 .8⎫ ⎪1⎪ ⎪− 0.5x106 N/cm² ısıl genleşme katsayısı α=6.68 5.3 .5 × 10 6 σ2 = [0 30 1 0 ⎧0. T {Q} = 0. 0. y ∆T= 500C 3 y 25 000 N 4 3 2 30mm 2 1 (a) 2 0. Genel yük vektörü elde edildikten sonra eliminasyon yaklaşımına göre tutulu serbestlik derecelerine karşılık gelen satır ve sütunlar silinerek denge denklemi.7 x10 −6 ⎪ 0 ⎪ ⎭ ⎩ elde edilir. TAŞGETİREN Örnek: Şekilde verilen 4 çubuklu kafes sisteminde E=29.0122⎬ − 0 6.5 x10 −x650 ⎪ ⎬ ⎨ ⎬ ⎨ 6.6⎪ 6 6 ⎪ {θ }2 = 29.7 ⎬ 600 ⎢ 0 5. 29. Aynı şekilde a tanımlı deplasman olmak üzere kuvvet vektörüne de Ca sayısının eklendiğini biliyoruz. Buradan genel deplasman vektörü.76 24.0039⎫ ⎪ 29. σ4 =2914 N/cm² olarak hesaplanır.2 x10 .76 ⎥ ⎨Q5 ⎬ = ⎨ 7866.5 × 10 6 x50 =8631 N/cm² ⎪ − 1]⎨0.12 cm (b) 20 000 N 1 x 40mm Çözüm: (a) Eleman rijitlik matrisleri önceki örnekte elde edilmişti.3 .

q' 2 ]T üçer elemandan 6 ya çıkmıştır. Yerel koordinatlarda düğüm deplasmanları vektörü.68 − 5. M. Genel koordinatlarda ise düzlem kafes elemanında 4 olan eleman sayısı her düğümde {q} = [q1 . y ve z eksenlerine göre ve x ekseninin doğrultu kosinüsleri olmak dönüşüm matrisi [L].8⎪ ⎪Q5 ⎪ ⎪ 3.3x29.32 0 0 − 15 0 15 0 0 0 0 0 6 0 0 0 20 + C 0 − 20 0 0 − 7.5 × 10 ⎢ ⎢ − 7.68 + C ⎢ 5. ÜÇ BOYUTLU KAFESLER Üç boyutlu kafes elemanı.12⎪ ⎪Q ⎪ ⎪ − 12 ⎪ ⎪σ 2 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ −2 ⎪ 4⎪ ⎪ 2 ⎬kN / cm ⎬10 cm ⎨ ⎬ = ⎨ ⎨ ⎬= ⎨ ⎪σ 3 ⎪ ⎪− 29.76 0 ⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎧ 0 ⎫ − 5.76 − 4.32 + C 0 0 − 5. q2 .68 600 ⎢ ⎢ − 5.12C ⎪ ⎬ ⎨ ⎬=⎨ − 15 0 ⎥ ⎪Q5 ⎪ ⎪ 0 ⎪ 22. q5 .7 ⎫ ⎪ ⎪ ⎪− 7. Bir üç boyutlu kafes elemanı için yerel ve genel koordinat sistemleri (Şekil 5)'de gösterilmektedir.76 ⎢ ⎢ − 15 6 ⎢ 0 29.76 − 4.2 ⎪ ⎪σ 4 ⎪ ⎪ 23. (26) dir.76 4. S. TAŞGETİREN elde edilir. ⎡22.7⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ ⎭ ⎩ ⎭ ⎩ bulunur. TOPCU.5x10 /600)104 alınarak denklemin çözülmesiyle bilinmeyen deplasmanlar ve gerilmeler ⎧σ 1 ⎫ ⎧ 20 ⎫ ⎧Q3 ⎫ ⎧ 2.76 24.2 10 =(24. q6 ]T Şekil 5’den görüleceği gibi yerel ve genel koordinat sistemleri arasında (27) {q'} = [L]. yukarıda anlatılan düzlemsel kafes elemanının genelleştirilmiş şeklidir.{q} (28) şeklinde bir transformasyon ilişkisi bulunmaktadır.32 0 0 ⎥ ⎪Q2 ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ 0 0 0 0 ⎥ ⎪Q3 ⎪ ⎪ 20000 ⎪ ⎪ ⎥⎪ ⎪ ⎪ − 20 0 0 0 ⎥ ⎪Q4 ⎪ ⎪− 0.76 ⎢ 0 ⎢ 0 ⎢ ⎣ 10 5. [L]= ⎡ ⎢ l m n 0 0 0⎤ ⎥ ⎣0 0 0 l m n ⎦ (29) Bölüm 4-1111 . m ve n sırasıyla x. Burada l. {q'} = [q' 1 . Burada da yerel kooordinat sistemi eleman doğrultusundaki x eksenidir. C=1.68 5.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q3 .76 ⎥ 5.32 0 0 ⎥ ⎪Q6 ⎪ ⎪− 25000⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ − 15 0 15 + C 0 ⎥ ⎪Q7 ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎥ C ⎥ ⎪Q8 ⎪ ⎪ 0 ⎪ 0 0 0 ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ 0 3. q4 .8 ⎪ ⎪Q6 ⎪ ⎪− 12.

mn lm m2 mn − l n⎤ .mn . Bir elemanın uzunluğu ise. Yerel ve genel koordinat sistemlerinde üç boyutlu bir kafes eleman ⎡ l2 ⎢ lm ⎢ [k ]= Ee Ae ⎢ -l n2 le ⎢ l ⎢. z) = 2 1 le le le Şekil 5. x) = x 2 .lm ⎢. M. y) = 2 1 .m2 . Doğrultu kosinüsleri Şekil 5’ten l= x 2 .x1 y -y z -z .x1 le m= y 2 .m2 .z1 le (31) dir. S.lm .mn⎥ .n2 . m = Cos( x' . Global koordinatlarda elemanın rijitlik matrisi (12)’de verilmiş olup üç boyutlu kafes elemanı için (li+mj+nk) x’ 3i-1 2 q'2 (q4i + q5j + q6k) i 3i 2 3i-2 2 y 1 q’1 1 1 x (q1i + q2j + q3k) Şekil değiştirmiş eleman z q' 1 = (q1i + q 2 j + q3 k ).(li + mj + nk ) = l q1 + m q 2 + n q3 q' 2 = l q4 + m q5 + n q6 l = Cos( x' . le = ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 + ( z 2 − z1 ) 2 (32) Bölüm 4-1212 .lm .lm -l n l2 lm ln .l n ⎣ lm 2 m mn . TAŞGETİREN dir.n2 ⎥ ⎥ ln ⎥ mn ⎥ n2 ⎥ ⎦ (30) olarak elde edilir. n = Cos( x' . TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.y1 le n= z 2 .mn ln mn n2 -l n .l2 .

İkinci diagonal ikinci sütunda. 2j-1. 3. 4 değerlerini alan lokal serbestlik derecelerini p ve q da 2i-1. TAŞGETİREN ile hesaplanır. 2i. Bilgisayar hafızasının verimli kullanılabilmesi ve çözüm zamanının kısaltılabilmesi için belirli prosedürler geliştirilmiştir. TOPCU. sütunda son diyagonal ise 4. Burada α ve β. 4. [k]e nin asıl diyagonali bant şeklindeki genel rijitlik matrisi [K] nin ilk sutununa yerleştirilecektir. üçüncü diyagonal 3.( q − p +1) (34) olarak yazılabilir. [ k ] e / αβ → [ K ] p . sütunda yerine konur. Bir düzlemsel kafes elemanını ele alalım. 1. S. Bölüm 4-1313 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Böylece [k]e ve [K] elemanları arasındaki uygunluk. 2. Elde edilen eleman rijitlik matrisleri genel rijitlik matrisinde yerleştirilirken bant dışında kalan sıfır değerli matris elemanlarının işleme sokulmaması için bant çözüm yöntemi geliştitilmiştir. M. GENEL RİJİTLİK MATRİSİNİN BANT FORMUNDA TOPLANMASI Genel rijitlik matrisinin simetrik olduğunu ve iyi bir düğüm numaralandırması ile bant formunda elde edildiğini görmüştük. 2 ( j −1) +1 [ k ] e / 4 4 → [ K ] 2 j . Elemanın süreklilik bilgileri aşağıdaki gibi olsun. 2j değerlerini alan genel serbestlik derecelerini göstermektedir.1 (35) Simetri nedeniyle eleman rijitlik matrisinin yalnızca üst üçgen elemanları alınmaktadır. Örnek: [ k ] e / 13 → [ K ] 2i −1. Dolayısıyla verilen yerleştirme ifadeleri q ≥ p için geçerlidir. Eleman e 1 i 2 j Lokal düğüm nunarası Global düğüm numarası Buradan eleman rijitlik matrisi ve karşılık gelen serbestlik dereceleri 2i − 1 2i 2 j − 1 2 j ⎡ k 11 k 12 k 13 k 14 ⎤ 2i − 1 ⎢ (33) k 22 k 23 k 24 ⎥ 2i ⎢ ⎥ [k ]e = ⎢ k 33 k 34 ⎥ 2 j − 1 ⎢ ⎥ k 44 ⎦ 2 j ⎣ sim şeklindedir.

M. S. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN Bölüm 4-1414 .

ε normal şekil değiştirme. M kesitteki eğilme momenti. Mukavemet konularından. küçük deformasyonlar için temel kiriş teorisine bakarsak. GİRİŞ Kirişler enine yüklere maruz olarak kullanılan ince-uzun elemanlardır. Yatay bir kiriş. Burada σ normal gerilme. σ =− M y I (1) ε= σ E (2) d 2υ M = dx 2 EI (3) olduğunu görürüz.BEŞİNCİ BÖLÜM KİRİŞLER VE ÇERÇEVELER 1. Birbirine rijit olarak bağlanmış kirişlerden oluşan yapılara ise çerçeve adı verilir. kirişin yükler altındaki şekil değiştirme davranışı ve kiriş kesitindeki gerilme dağılımı Şekil 1’ de gösterilmiştir. Kiriş ve çerçevelerin incelenmesinde kesme kuvveti ve eğilme momentlerinin kiriş boyunca değişimlerinin iyi bilinmesi gerekir. havacılık ve çeşitli makine endüstrisi yanında inşaat sektöründe de bir çok yerde karşımıza çıkan bu yapılar genellikle kuvvet ve hareket iletici elemanlar olarak kullanılır. Bina ve köprülerde kullanılan yatay kolonlar ve makine elemanı olarak kullanılan hareket aktarıcı mil ve şaftlar kirişlere örnek olarak gösterilebilir. Otomotiv. Bu bölümde kirişler için sonlu eleman modeli elde edilecek daha sonra bu model düzlem çerçeveler için genişletilecektir. . υ ağırlık merkezinden geçen eksendeki (x) çökme ve I da tarafsız eksene (z) göre atalet momentini ifade etmektedir. Yükleme düzlemine göre simetrik bir kesit yapısına sahip olan kirişleri ele alalım.

∫ y 2 dA kesitin atalet momenti (I) olduğundan A dU = 1 M2 dx 2 EI (4) olur.1 Kirişlerde Potansiyel Enerji İfadesi dx uzunluğundaki birim elemanın şekil değiştirme enerjisi dU = 1 {σ }{ε }dAdx 2∫ A = 1⎛ M2 ⎜ 2 ⎜ EI 2 ⎝ ⎞ y 2 dA ⎟dx ∫ ⎟ A ⎠ şeklindedir. {v}'k = dv da k noktasında meydana gelen eğimi göstermektedir. ⎛ d 2υ ⎞ 1 U = ∫ EI ⎜ 2 ⎟ dx 2 0 ⎝ dx ⎠ L 2 (5) olur. {Pm}. m noktasında meydana gelen çökmeyi. Burada. Burada {p} birim boydaki yayılı yükü. Kirişin yüklenmesi. ⎛ d 2v ⎞ 1 ' ∏ = ∫ EI ⎜ 2 ⎟ dx − ∫ {p}{v}dx − ∑ {Pm }{v m } − ∑ {M k } v k ⎜ dx ⎟ 20 ⎝ m k ⎠ 0 L 2 L { } (6) yazılabilir. S. M. {vm}.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Böylece kirişteki potansiyel enerji. tarafsız eksenin deformasyonu ve kiriş kesitinde gerilme dağılımı 1. {Mk}. k noktasından uygulanan kuvvet çiftini. Kirişler için çökme denklemi olan (3) eşitliği burada yerine konursa kirişteki toplam şekil değiştirme enerjisi. TAŞGETİREN y p Mk m dx k L x x Tarafsız Eksen V M Ağırlık Merkezi z -y dA σ v v x v’ Şekil 1. m noktasından uygulanan tekil kuvveti. TOPCU. dx Bölüm 5-22 .

x k .2 Galerkin Yaklaşımı Galerkin formülasyonuna kiriş üzerinden alınacak bir birim uzunluğun dengesinden başlayabiliriz.) p V M+dM M dx V+dV Şekil 2 Kiriş diferansiyel elemanının (dx) serbest cisim diyagramı Bölüm 5-33 . Çökmenin tanımlı bir değeri olduğu yerlerde φ = 0 dır. TAŞGETİREN 1. denge denklemi d 2 ⎛ d 2υ ⎞ ⎜ EI ⎟−p=0 dx 2 ⎝ dx 2 ⎠ (9) olur. 0 . Şekil 2’den dV = p dx dM =V dx (7) (8) olduğunu hatırlar ve eğim ifadesini de bu eşitliklerle birleştirirsek. Bunun için denge denklemi şekil fonksiyonu ile çarpılarak çözüm bölgesi boyunca integre edilir: ⎡ d ⎛ d 2υ ⎞ ⎤ ∫ ⎢ dx 2 ⎜ EI dx 2 ⎟ − p⎥ φ dx = 0 ⎝ ⎠ 0 ⎣ ⎦ L (10) Burada φ . TOPCU.x k . (İntegral 0 ile L arasında olup örneğin.L gibi aralıklara bölünmüştür. v ile aynı temel şekle sahip olan uygun bir fonksiyondur. x m . M.x m . Böylece elde edilen ifadenin kısmi integrali alınırsa.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. Galerkin yaklaşımıyla yaklaşık çözüm elde etmek için çökmenin (v) değerinin yaklaşık çözümünü verecek şekil fonksiyonları araştırılır.

Q2i ] T (13) olarak yazılır. d 2υ d 2 φ ∫ EI dx 2 dx 2 dx − ∫ pφ dx − ∑ Pmφ m − ∑ M k φ 'k = 0 m k 0 0 L L (12) şeklinde düzenlenebilir. {q}= [q1 . SONLU ELEMAN FORMÜLASYONU Kiriş şekil 3’de gösterildiği gibi elemanlara ayrılır. Q2i − 1. Burada. M. Her düğümün iki serbestlik derecesi vardır. {Q} = [Q1 .. Böylece deplasman vektörü. i düğümünün serbestlik derecesi Q2i −1 düşey deplasman ve Q2i de eğim veya dönmeyi ifade edecek şekilde gösterilmiştir. 2... TOPCU. Q2 . genel ve yerel gösterim Bölüm 5-44 . Görüldüğü gibi elde edilen denklem virtüel işler prensibinin kirişler için yazılmış halini vermektedir. TAŞGETİREN L d 2υ d 2φ d ⎛ d 2υ ⎞ xm d ⎛ d 2υ ⎞ L ∫ EI dx 2 dx 2 dx − ∫ p φ dx + dx ⎜ EI dx 2 ⎟φ 0 + dx ⎜ EI dx 2 ⎟φ xm ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ 0 0 2 2 xk d υ dφ L d υ dφ − EI 2 − EI =0 dx dx xk dx dx 0 L (11) elde edilir. Q1 Q2 1 1 Q4 2 q2 .. Eleman için deplasman vektörü ise. ( d / dx ) EI / ( d 2 υ / dx 2 ) [ ] kesme kuvvetini verdiğinden. q 4 ] T (14) Q3 Q6 2 Q5 Q2i 3 n Q2i-1 q2 i q1 1 v1 v’1 q3 e 2 v2 v’2 q4 Şekil 3 Sonlu elemanlara ayırma. ayrıca kesme kuvveti diyagramında x m noktasındaki sıçrama Pm ’ye eğilme momenti diyagramında da x k noktasındaki sıçrama − M k ya eşit olduğundan integral.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.. S.. Galerkin yaklaşımına dayalı olan sonlu eleman formülasyonu için υ ve φ aynı şekil fonksiyonlarını kullanarak ifade edilir. q3 ... EI (d 2υ / dx 2 ) eğilme momentini. aynı zamanda φ ve M mesnetlerde sıfır olduğundan.

M. ci . Böylece genel şekil fonksiyonundaki a i . Bu şartlar. Koordinatlar ise x= x + x 2 x 2 − x1 1− r 1+ r x1 + x2 = 1 r + 2 2 2 2 (18) şeklinde lineer bir fonksiyonla ifade edilebilir. Hermite şekil fonksiyonları. Kiriş elemanlar için kullanılan şekil fonksiyonları değişkenler lineer özellik göstermediğinden bir boyutlu elemanlar ve kafes sistemindeki elemanlar için verilenlerden farklıdır. 3. H1 R=-1 1 R=1 0 H’1 0 0 H2 0 0 H’2 1 0 H3 0 1 H’3 0 0 H4 0 0 H’4 0 1 şeklindedir. 1 (1 − r )2 (2 + r )= 1 2 − 3r +r 3 4 4 1 1 2 H 2 = (1 − r ) (r + 1)= 1 − r − r 2 + r 3 4 4 1 1 2 H 3 = (1 + r ) (2 − r )= 2 + 3r − r 3 4 4 1 1 2 H 4 = (1 + r ) (r − 1)= − 1 − r + r 2 + r 3 4 4 H1 = ( ) ( ) ( ) (16) ( ) yazılır. 2. 4 (15) şeklinde verilebilecek kübik bir forma sahiptir. Bu da Hermite şekil fonksiyonları ile mümkündür (Şekil 4). H 1 = a i + bi r + c i r 2 + d i r 3 i = 1. v 2 . Bölüm 5-55 . v1 . TOPCU. S. bi . Yerel deplasman vektörü aynı zamanda {q} = [v1 ′ ′ . d i katsayıları elde edildikten sonra şekil fonksiyonları. Burada düğüm değerlerinin ve düğümlerdeki eğimlerin de hesaba katılması gerekmektedir. Bu durumda çökmeyi şekil fonksiyonları yardımıyla.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Elemanlar arasındaki süreklilik ifadesi kafes sistemlerinin incelendiği bölümde anlatıldığı gibi elde T edilir. TAŞGETİREN şeklindedir. υ (r ) = H1υ1 + H 2 ⎜ ⎛ dυ ⎞ ⎛ dυ ⎞ ⎟ + H 3υ2 + H 4 ⎜ ⎟ ⎝ d r ⎠1 ⎝d r ⎠2 (17) yazabiliriz. v 2 ] şeklinde de ifade edilebilir. Bununla beraber şekil fonksiyonları düğüm noktalarında kiriş probleminin doğasından gelen eğim ve çökme şartlarını sağlayacak şekilde yazılmalıdır.

υ ( r ) = H1 q1 + le l H2 q2 + H3q3 + e H4 q4 2 2 (21) elde edilir. dx = le dr 2 (19) elde edilir. bir elemanın boyu. Matris formunda ise. S. Şekil fonksiyonları vektörü. H3. e H4 ⎥ 2 2 ⎦ (23) dir. dυ / dr = ( dυ / dx )(dx / dr ) zincir kuralı ile. d υ le d υ = dr 2 dx (20) olur. ⎛ d 2υ ⎞ 1 U e = EI ∫ ⎜ 2 ⎟ dx 2 e ⎜ dx ⎟ ⎠ ⎝ 2 (24) Bölüm 5-66 . {υ } = [H ]{q} olarak gösterilebilir. Sistemin toplam potansiyel enerjisini elemanlardaki integrallerin toplamı şeklinde ifade edebiliriz. ⎢ ⎣ ıe l ⎤ H2. le = x 2 − x1 olduğundan. Bir elemanın şekil değiştirme enerjisi. Hermite şekil fonksiyonları Diğer taraftan. (22) [H ] = ⎡ H 1 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. dυ / dx 1 ve 2 düğümlerindeki q 2 ve q 4 deplasmanları olduğunundan. M. TAŞGETİREN Eğim=0 1 1 r=-1 H1 r=0 H2 0 Eğim=0 2 r r=+1 Eğim=0 Eğim=1 -1 Eğim=0 +1 r Eğim=0 -1 H3 0 +1 1 r Eğim=0 -1 H4 0 Eğim=1 +1 r Şekil 4.

Bölüm 5-77 . (28) Ue = 1 T {q} [k ]e {q} 2 yazılabilir. +1 2 2 ∫1 r d r = 3 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. TOPCU.− r . 2 2 2 2 2⎥ ⎝ d r ⎠ ⎣2 ⎦ 2 T (25) (26) olarak yazılabilir. Bu durumda dx 2 le2 d r 2 ⎛ d 2υ ⎞ 16 ⎛ d 2 H ⎞ ⎛ d 2 H ⎞ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ {q} ⎜ ⎟ = {q}T ⎜ dx 2 ⎟ l e4 ⎜ d r 2 ⎟ ⎜ d r 2 ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎛ d 2H⎞ ⎡3 − 1 + 3 r le 3 1 + 3 r le ⎤ ⎜ 2⎟=⎢ r. ve d 2υ 4 d 2υ = elde edilir. . = dx le d r (22) nin ikinci türevleri. Galerkin yaklaşımında ise genel denklemdeki şekil değiştirme terimi. eleman şekil değiştirme enerjisi kısaca. dx = (le / 2) d r olduğundan şekil değiştirme enerjisi ifadesi ⎡9 2 ⎢4r ⎢ ⎢ 8 EI 1 ⎢ ⎢ l e3 ∫−1 ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ Sim ⎣ 3 r (− 1 + 3r )l e 8 2 ⎛ − 1 + 3r ⎞ 2 ⎜ ⎟ le ⎝ 4 ⎠ 9 − r2 4 3 − r (− 1 + 3r )l e 8 9 2 r 4 3 ⎤ r (1 + 3r )l e ⎥ 8 ⎥ − 1 + 9r 2 2 ⎥ le ⎥ 16 ⎥ dr {q} 3 − r (1 + 3 r )l e ⎥ 8 ⎥ 2 ⎛ 1 + 3r ⎞ 2 ⎥ ⎜ ⎟ le ⎥ ⎝ 4 ⎠ ⎦ Ue = 1 T {q} 2 (27) olarak elde edilir. Burada elemandaki virtüel deplasman vektörü. Matris içindeki her bir terimin entegralinin alınması gerekmektedir. M. − +1 −1 ∫ r d r = 0. +1 −1 ∫ d r = 2 olduğundan. (20) yardımıyla. TAŞGETİREN dυ 2 dυ olduğundan. 16 ⎛ d 2 H d 2φ d 2υ T EI 2 = { } EI 4 ⎜ Ψ dx dx 2 le ⎜ d r 2 ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ T ⎛ d 2H ⎜ ⎜ dr 2 ⎝ ⎞ ⎟{q} ⎟ ⎠ (30) olarak yazılır. Burada [k]e Eleman direngenlik matrisi ise 6l e ⎡ 12 ⎢ 6l 4l e2 EI = 3 ⎢ e l e ⎢− 12 − 6l e ⎢ 2l e2 ⎣ 6l e − 12 − 6l e 12 − 6l e 6l e ⎤ 2l e2 ⎥ ⎥ − 6l e ⎥ ⎥ 4l e2 ⎦ [k ]e (29) şeklindedir.

Burada { } genel virtüel deplasman vektörüdür. (31) dönüşümleri yapılırsa. Bir eleman üzerindeki düzgün dağılımlı yayılı yük ve bunun düğümlere dağılışı şekil 5’te verilmiştir.Ψ 3 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. Tekil kuvvetler( Pm ) ve momentler( M k ) uygulandığı noktadan daha önce gösterildiği şekilde eleman süreklilikleri dikkate alınarak genel yük vektörüne ilave edilir. e. Şekil fonksiyonlarını kullanarak integral alınırsa. eleman için virtüel iş {υ} = [H ]{q} ve {φ } = {H }{ψ } {ψ }T [k ]e {q} olur ve buradan potansiyel enerji yaklaşımı ile aynı eleman rijitlik matrisi elde edilir.Galerkin yaklaşımından ise. M. e . Yük eleman üzerinde düzgün dağıldığını kabul edersek. 1 (35) { }T [K ]{Q} − { }T {F } = 0 Ψ Ψ ψ elde edilir. (36) Bölüm 5-88 . Burada yük vektörü { f }e ⎡ pl pl 2 pl − pl e2 ⎤ = ⎢ e. 2. ⎛ pl pvdx = ⎜ e ∫ ⎜ 2 le ⎝ −1 ∫ [H ]d r ⎟{q} ⎟ ⎠ 1 ⎞ (32) elde edilir.1 Yük Vektörü Öncelikle potansiyel enerji denklemindeki yayılı yük terimini ele alalım. TAŞGETİREN { } = [Ψ1 . Aynı sonuç Galerkin formülasyonu için ∫ pφ dx e terimi hesaplanarak da elde edilir.Ψ 2 . le ∫ pυ dx = { f } {q} T e (33) elde edilir. Böylece sistemin potansiyel enerji eşitliği ∏ = 2 {Q}T [K ]{Q} − {Q}T {F } olur. S.Ψ 4 ]T Ψ dir. ⎥ 2 ⎦ ⎣ 2 2 2 T (34) şeklindedir.

Penaltı yaklaşımınına göre genel potansiyel enerji eşitliğine kadarlık bir enerji terimi. TAŞGETİREN p 1 le 2 ple/2 ple2/12 1 e ple/2 2 -ple2/12 Şekil 5. Böylece genel sonlu eleman eşitliğnden [K ]{Q} = {F} sonra mesnet reaksiyonları hesaplanabilir. TOPCU. Bu denklemlerin çözümünden genel deplasman vektörü elde edilir. Daha Şekil 6. Galerkin formülasyonunun sol tarafına da ψ j C (Qm − a ) ’ kadarlık bir virtüel iş terimi eklenmesi gerekir. M. genel kuvvet vektörünün Fm elemanına da Ca yükü ilave edilmiş olur (Şekil 6). C kiriş rijitliğine göre çok büyük bir değerdir. Bir kiriş için sınır koşulları Bölüm 5-99 . Bir eleman üzerinde yayılı yük 2. Ca i C SD=2i-1 a=tanımlı deplasman Ca SD=2j j C (37) elde edilmiş olur.2 Sınır Şartları Genel olarak herhangi bir m serbestlik derecesi için tanımlı yer değiştirme a olarak verilmiş (1 / 2)[C (Qm − a )2 ] olsun. Bunun sonucunda genel rijitlik matrisinin Kmm elemanına C değeri.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S.

TOPCU. R3 ve R4 ile göstererek. (E=30x106 N/cm2.V = ve { }= [H ]{q} ) υ dx dx kullanılarak. Q7 ve Q9 deplasmanları 0 dır. M. Elemanın iki ucundaki kesme kuvvetleri. Hesaplanacak deplasmanlar Q2. V1 = R1 ve V2 = − R3 tür. Q5. Uç dönme momentleri ise M 1 = − R2 ve M 2 = R4 olmaktadır. Q10 dur. EI [6r q1 + (3r − 1)le q 2 − 6r q3 + (3r + 1)le q 4 ] l e2 6 EI V = 3 (2q1 + l e q 2 − 2q3 + l e q 4 ) le M = (38) (39) Bu eğilme momenti ve kesme kuvveti eşitlikleri eşdeğer düğüm yüklerinin kullanılmasıyla elde edilmiştir. R2 . Görüldüğü gibi sağ taraftaki ilk terim [k ]e {q} dur. ve 2. ⎧ − pl e ⎫ ⎪ 2 ⎪ 6l e ⎤ ⎧ q1 ⎫ ⎪ − pl 2 ⎪ e ⎪ ⎪ 2l e2 ⎥ ⎪q 2 ⎪ ⎪ 2 ⎪ ⎥⎪ ⎪ + ⎨ ⎨ ⎬ ⎬ − 6l e ⎥ ⎪q3 ⎪ ⎪ − pl e ⎪ ⎥ 4l e2 ⎦ ⎪q 4 ⎪ ⎪ 2 2 ⎪ ⎩ ⎭ ⎪ pl e ⎪ ⎪ ⎪ ⎩ 2 ⎭ 6l ⎡ 12 ⎧ R1 ⎫ ⎢ ⎪R ⎪ 4l e2 ⎪ 2 ⎪ EI ⎢ 6l e = 3 ⎨ ⎬ ⎪ R3 ⎪ l e ⎢− 12 − 6l e ⎢ ⎪ R4 ⎪ 2l e2 ⎩ ⎭ ⎣ 6l e − 12 − 6l e 12 − 6l e (40) şeklinde elde edilir. Bu terim aynı zamanda sabituç reaksiyonları olarak isimlendirilir. Q3. Bölüm 5-1010 . Elemanlar aynı olduğundan eleman rijitlik matrisleri ve genel vektördeki yerleri. I=305 cm4) Çözüm: Kirişin sonlu eleman modeli şekilde verilmiştir. 1. Örnek: Şekilde verilen üç açıklıklı kirişin çökme eğrisini tespit ediniz ve mesnetlerdeki reaksiyonları hesaplayınız. Q6.3 Kesme Kuvveti ve Eğilme Momenti Eğilme momenti ve kesme kuvveti denklemleri ( M = EI d 2υ dM . S. Q8. TAŞGETİREN 2. Q4. İkinci terim ise yalnızca üzerinde yayılı yük bulunan elemanlara ilave edilir. eleman için eğilme momenti ve kesme kuvveti değerleri elde edilebilir. Q1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Denge ve reaksiyon kuvvetlerini R1 .

Burada r=0 alınarak. 0.3x10-2.3 ⎥ ⎦ ⎣ genel denklemde yerleştirilir ve eliminasyon yaklaşımı uygulanırsa.2 ⎛ 30 ⋅ 106 × 304 ⎞ ⎢ 1476 59040 − 1476 29520 ⎥ ⎥ ⎟⎢ =⎜ ⎜ 884736 ⎟ ⎢− 49. Reaksiyon kuvvetleri ise {R}=[2. Elemanın orta noktasını alalım.1 49144. 2.1 ⎥ ⎥ olarak ⎟⎢ =⎜ ⎜ 884736 ⎟ ⎢ − 28. büyük kirişler doğrudan elastik cidarlar üzerine inşaa edilirler.4x10-4. Buradan. 3. Tek sıralı bilyalı yataklamalarda her bilyanın mile karşılık gelen yeri bir düğüm olarak değerlendirilir ve genel rijitlik matrisinin diyagonalinde. Örnek olarak 4.2 − 1476⎥ ⎝ ⎠⎢ ⎥ ⎢ 1476 29520 − 1476 59040 ⎥ ⎣ ⎦ 576 576 ⎤ −12 ⎡ 12 ⎛ 30 ⋅ 106 × 304 ⎞ ⎢ 576 36864 − 576 18432 ⎥ ⎥ ⎟⎢ [k ]3 = ⎜ ⎜ 884736 ⎟ ⎢− 12 − 576 12 − 576 ⎥ ⎝ ⎠⎢ ⎥ ⎢ 576 18432 − 576 36864⎥ ⎣ ⎦ q7 q8 q9 q10 bulunur.8⎥ ⎝ ⎠⎢ ⎥ ⎢1023.61x10-4.3 − 1023. 0.4 − 1023.8 1023. düğümün düşey serbestlik derecesine karşılık gelen elemana kayma rijitliği (kB) ilave edilir (Şekil 7). Bölüm 5-1111 . {Q}=[0.1⎥ q8 − 43200⎪ ⎢ 0 ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ 0 0 0 24572.4 Elastik Mesnetler Üzerindeki Kirişler Pek çok mühendislik uygulamasında kirişler elastik elemanlarla mesnetlenir. -1.2 1476 ⎤ ⎡ 49.45] kN olarak elde edilir.23.1 − 1023. {υ } = [H ]{Q} yardımıyla. TOPCU.8 24572.4 − 1023. S.3⎥ ⎪q10 ⎪ ⎪ 43200 ⎪ ⎣ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ edilir.56x10-4]T olarak bulunur. -3.8 28. 3.5. Buradan deplasmanlar. 2. Bu eleman matrisleri [k ]4 1023. Geniş kaymalı yataklar ve Winkler temeli türündeki mesnetlerde birim uzunluğun (s) rijitliği hesaba katılır.4 ⎡ 28.4 ⎛ 30 ⋅ 106 × 304 ⎞ ⎢1023. 3. v=-5x10-3 cm hesaplanır. 0 ⎤ ⎧ q2 ⎫ ⎧ 0 ⎫ 0 0 ⎡ 59040 −1476 ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 1476 0 0 ⎥ ⎪ q3 ⎪ ⎪ − 5000 ⎪ − 1476 98.8 ⎤ −28.8 24572. Mesnet uzunluğu boyunca toplam potansiyel enerji eşitliğine. 0. υ = 0 + le / 2H 2Q8 + 0 + le / 2H 4Q10 yazılır.8 49144. -1.8 49144. Miller çeşitli rulmanlı yataklarla mesnetlenirken. TAŞGETİREN q1 q3 q2 q4 q3 q5 q4 q6 q5 q6 q7 q8 [k ]1 = [k ]2 1476 −49. Silindirik rulmanlı yataklar ve kaymalı yataklarda ise dönme rijitliği aynı şekilde hesaba katılmalıdır.1. 3. Örneğin toprak üzerine inşaa edilmiş kirişlerin mesnetleri Winkler Temeli olarak adlandırılan geniş bir çalışma konusunu oluşturmaktadır.2 − 1476 49.4 ⎛ 30 ⋅ 106 × 304 ⎞ ⎢ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎜ ⎟⎢ 0 1476 95904 18432 0 ⎥ ⎨ q6 ⎬ = ⎨ 0 ⎬ elde ⎜ 884736 ⎟ ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎝ ⎠ 0 18432 86008. Herhangi bir elemanın istenen bir noktasındaki deplasmanlar şekil fonksiyonları yardımıyla bulunur.29x10-5.29x10-4. M.3 24572.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

Sonlu eleman υ modeli ele alınarak { } = [H ]{q} dönüşümü yapıldığında bu ifade. Bu toplamda rijitlik terimi. TOPCU. İntegrasyon yapıldığında. (42) [k ]e− s s l e +1 T = s ∫ [H ] [H ]dx = ∫ [H ] [H ]dr 2 −1 e T (43) şekilindedir. TAŞGETİREN Rulman Elastik Mesnet Birim boyun rijitliği=s kB ls Şekil 7 Elastik mesnet 1 sυ 2 dx 2∫ 0 terimi ilave edilmelidir. DÜZLEM ÇERÇEVELER Düzlem çerçeveler kafes sistemlerinde görülen yapılardan farklı olarak uçlarından birbirine rijit olarak birleştirilmiş elemanlardan oluşur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 3. ⎡ 156 ⎢ 22l sl e = e ⎢ ⎢ 54 420 ⎢ ⎣− 13l e 22l e 4l e2 13l e − 3l e2 54 13l e 156 − 22l e − 13l e ⎤ − 3l e2 ⎥ ⎥ − 22l e ⎥ ⎥ 4l e2 ⎦ [k ]e− s (44) elde edilir. bu terim l (41) ∫ sυφdx 0 l dir. Düzlem çerçevelerin kirişlerden olan farkı Bölüm 5-1212 . Galerkin yaklaşımında. 1 T T ∑ {q} s ∫ [H ] [H ] dx {q} 2 e e olur. M. Elastik bir mesnet üzerinde bulunan elemanların rijitlik matrislerine mesnetin elastikiyetinden doğan bu rijitlik matrisinin eklenmesi gerekir. S.

q 2 . Burada transformasyon matrisi. Lokal sistem içindeki düğüm yer değiştirme vektörü {q}′ = [q1' . q5’ q5 q4’ θ q4 x’ q6 (q6’) y’ q2’ y x q3 (q3’) q2 q1 q1’ Şekil 8 Çerçeve elemanı Görüldüğü gibi her düğümde iki ötelenme bir de dönme deformasyonu bulunmaktadır. q4' . Bu durumda lokal-global koordinat dönüşümünü {q}' = [L]{q} olarak tanımlayabiliriz. y ' ) ve global (x. TOPCU. (47) Bölüm 5-1313 .q3 . M. S.q5 . q5' . Dönme serbestlik derecelerinin herhangi bir (46) transformasyonu ' ' gerekmediğinden q 3 = q 3 ve q 6 = q 6 dır. q2' . TAŞGETİREN ise eksenel yük ve deplasmalara da sahip olmalarının yanında yatay duran kirişlere nazaran düzlem çerçeve elamanları düzlem içinde farklı doğrultularda da bulunabilmeleridir (Şekil 8). m = sin θ ) olan elemanın ekseni doğrultusundaki (1-2 doğrultusu) lokal ekseni göstermektedir. x' doğrultu kosinüsleri l ve m (l = cosθ . y) koordinat sistemleri olarak iki koordinat sistemi tanımlanması gerekmektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. {q} = [q1 .q 4 . kafes yapılarındakine benzer şekilde lokal ( x ' . q3' . Burada. Bu durumda eleman deplasman vektörü. q6' ]T şeklindedir.q6 ] T (45) olur.

M. Galerkin yaklaşımında ise eleman dahili virtual işi We = { }'T [k ]e {q}' = { } [k ]e [L]{q} ψ ψ ' T ' (51) dir. [k ]e = [L ]T [k ]'e [L ] (52) olarak elde edilir. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q 2 . Bölüm 5-1414 . Bir Boyutlu Problemler) yer değiştirmelere benzemektedir. rijitlik matrisi yerel olarak elde edildikten sonra bu dönüşümle global koordinatlardaki rijitlik matrisine ulaşılabilir. Çubuk ve kiriş elemanlardan gelen bu iki rijitlik matrisini birleştirir ve serbestlik derecelerine göre düzenlersek çerçeve elemanın lokal rijitlik matrisi.q5 ve q 6 deformasyonları kirişte ele alınan serbestlik derecelerinin ' aynısıdır.q3 . Sonlu eleman program uygulaması içinde. q1' ve q 4 ise çubuk elemandaki (bkz. TAŞGETİREN m 0 0 0 0⎤ ⎡ l 0 0⎥ ⎢− m l 0 0 0 0 0 0 [L] = ⎢ 0 0 1 0 m 0⎥ ⎥ ⎢ 0 l ⎢ 0 0 0 − m l 0⎥ ⎢ 0 0 0 0 0 1⎥ ⎦ ⎣ (48) ' ' ' ' şeklindedir. Her iki yaklaşımda da global koordinat sistemindeki eleman rijitlik matrisi. Kafes elemanlarda verildiği gibi eleman şekil değiştirme enerjisi. Ue = 1 {q}'T [k ]e' {q}' = 1 {q}T [L]T [k ]'e [L]{q} 2 2 (50) şeklindedir. ⎡ EA ⎢ l ⎢ ⎢ 0 ⎢ ⎢ 0 ⎢ =⎢ − EA ⎢ ⎢ l ⎢ 0 ⎢ ⎢ ⎢ 0 ⎣ − EI l 0 0 EA l 0 0 ⎤ ⎥ 6 EI ⎥ ⎥ l2 ⎥ 2 EI ⎥ l ⎥ ⎥ 0 ⎥ ⎥ − 6 EI ⎥ l2 ⎥ 4 EI ⎥ ⎥ l ⎦ 0 0 12 EI l3 6 EI l2 0 − 12 EI l3 6 EI l2 0 6 EI l2 4 EI l 0 − 6 EI l2 2 EI l 0 12 EI l3 − 6 EI l2 0 12 EI l3 − 6 EI l2 [k ]e' (49) olarak elde edilir. S. Burada. { ψ ' } ve { ψ } sırayla lokal ve global koordinat sistemleri içinde virtual düğüm yer değiştirmeleridir.

. y’ yönünün + yön olarak alındığına dikkat edilmelidir. yük dağılımı yerel koordinatlarda kiriş elamanı ile aynı olmak üzere (Şekil 9). 0. M. { f } = [L]T { f }' (55) ile dönüştürülür. Bir düzlem çerçeve elemanı üzerinde yayılı yük Bölüm 5-1515 . Elde edilen yükler bilinen yöntemlerle genel yük vektörüne ilave edilir. Tekil yükler ve kuvvet çiftleri ile eksenel yükler doğrudan serbestlik dereceleri dikkate alınarak global yük vektörüne ilave edilerek genel sonlu eleman denklemi. p yayılı yükü nedeniyle meydana gelen düğüm yükleri global koordinatlara. S. {q}'T { f }' = {q}T [L ]T { f }' dönüşümü yazılabilir. (53) ⎡ pl e pl e2 pl e pl e2 ⎤ { f }' = ⎢0. x’ 2 p y y’ le ple/2 -ple2/12 1 θ x ple/2 -ple2/12 Şekil 9. . TOPCU. − ⎥ 2 12 ⎦ ⎣ 2 12 (54) şeklindedir. Yerel koordinatlardaki eleman kuvvet vektörü ise. [K ]{Q} = {F } (56) olarak elde edilir. TAŞGETİREN Eleman üzerinde bir yayılı yük varsa. . Sınır şartları penaltı yaklaşımı ile uygulanarak deplasmanlar elde dilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

568 − 76.447 0 0 0 0⎥ ⎢ ⎢ 0 0 1 0 0 0⎥ [L] = ⎢ ⎥ 0 0 0.3 240 268.7 ⎢ ⎥ 0.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1 ve 4 numaralı düğümlerde bütün deplasmanlar 0 olduğundan eliminasyon yaklaşımında bu SD’lerine karşılık gelen satır ve sütunlar silinecektir.3 I(cm4) 305 125 305 A(cm2) 15 7. 0 0 0⎤ ⎡ 0.7 0 0 ⎤ ⎡ 167.447 0⎥ ⎢ ⎥ 0 0 0 0 1⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ şeklinde elde edilir.325 − 39.894 0.7 ⎢ 0 − 0.447 0. 0 0 −167.325 39. M. 2.447 olarak bulunur.06 6250 0 − 39.75 ⎢ ⎥ 0 0.06 3125 0 39.26 6820.5 15 m 0.26 ⎥ ⎢ 0 ⎢ 0 76.568 76.75 0 0 ⎤ ⎡ 93.4⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ ' ' [k ]1 = [k ]3 Transformasyon matrisi ise.26 0 0.26 1341.3 [L] formülüyle gerekli eleman rijitlik matrisleri Bölüm 5-1616 .894 l 0.75 0 0 ⎥ ⎢ ⎢ 0 − 0.7 0 − 76. Bu nedenle deplasmanların numaralandırılmasında bu SD’lerine yer verilmemiştir.7 ⎥ = 104 ⎢ ⎥ dir.06 0 0. ve 3.26 0 0. Eleman bilgileri ve doğrultu kosinüsleri e 1 2 3 e 1 2 3 le (cm) 268.894 1 0.447 0.447 0 0. − 93.06 ⎥ ⎢ ⎢ 0 39.06 3125 ⎥ = 104 ⎢ ⎥ olur.325 39.325 − 39.894 0⎥ ⎢ 0 ⎢ 0 0 0 − 0.28 6820. S.06 0 0. ' Buradan [k ]1.894 0.3 = [L]T [k ]1.75 0 0 93.894 0 ⎢ ⎥ − 0.26 ⎥ ⎢ ⎥ 76.26 13641.568 − 76.06⎥ ⎢ ⎥ 39. TAŞGETİREN Örnek: Şekilde verilen düzlem çerçeve için düğüm noktalarındaki deplasmanları hesaplayınız.06 6250 ⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ [k ]'2 = [k ]2 1. 0 0 167. Elemanlarda ise dönüşüm gereklidir. Çözüm: Sonlu eleman modeli şekilde verilmiştir.538 76. Yerel koordinatlarda eleman rijitlik matrisleri.7 0 0 ⎥ ⎢− 167. Eleman düzleme paralel olduğundan herhangi bir transformasyona gerek yoktur bu nedenle eleman rijitlik matrisi 0 0 −93.4 0 − 76. TOPCU.

06 19891 0 10 4 ⎢ ⎥⎨ ⎬ = ⎨ ⎬ dir.489x10-3. 4. Örnek olarak mafsallarla bağlanmış düzlem çerçeveli mekanizmalar. Gerçek mühendislik uygulamalarında ise çok daha karmaşık problemlerle karşılaşılır. {Q}=[0. 4. v1.191x10-2. uzay çerçeveler. -2. − 93. Bu bölümde simetrik kesitli kirişler ve düzlem çerçeveler işlenmiştir. θ4. θ1. M. w2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.06⎥ ⎪q5 ⎪ ⎪ − 12000 ⎪ ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 39. simetrik olmayan kirişler.325 − 39.06 19819 ⎥ ⎪q 6 ⎪ ⎪ 480000 ⎪ ⎢ 0 ⎣ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ Buradan deplasmanlar.3 − 73.489x10-3. Bölüm 5-1717 . 0. TOPCU. 0]T olarak elde edilir. 0.3 5. eksenel yük altında kirişlerin burkulması.06 0 0. θ3.75 67 68 ⎥ ⎪q 4 ⎪ ⎪ 0 ⎢ ⎪ ⎢ 0 − 0. UZAY ÇERÇEVE ELEMANI Uzay çerçeve elemanında her düğümde 6 olmak üzere toplam 12 serbestlik derecesi vardır (Şekil.191x10-2. Burada. w1.75 ⎫ ⎢ ⎥⎪ ⎪ ⎪ ⎪ 67 134.906x10-3. kayma gerilmeleri ve büyük plastik deformasyonlar alınabilir. Eliminasyon uygulanmış genel denklem ise −93. Bu tür problemlerin analizi ve formülasyonu için daha ileri Sonlu Elemanlar Metodu kitaplarına.325 39. -4. 0. θ5. u2. θ6] Lokal koordinatlarda yazılmış uzay çerçeve elemanı direngenlik matrisi de ⎡k k ⎤ ' [k ]e = ⎢ 11 12 ⎥ ⎣k 21 k 22 ⎦ (56) (57) şeklindedir. ileri mukavemet ve Elastisite ve Platisite teorisi gibi konulara bakılması tavsiye edilir. daire kesitli bir çubuk için. 0. TAŞGETİREN [k ]1 = [k ]3 −68 −33 −67 −68 ⎤ 67 ⎡ 34 ⎢ ⎥ − 67 − 134 67 134 34 34 ⎥ ⎢ ⎢ − 68 34 13641 68 − 34 6821 ⎥ = 104 ⎢ ⎥ elde 68 34 67 68 ⎥ ⎢ − 34 − 67 ⎢ − 67 − 134 − 34 − 34 ⎥ 67 134 ⎢ ⎥ − 34 13641⎥ 6821 68 ⎢ − 68 34 ⎣ ⎦ edilir.06 67 134.906x10-3.06 3125 ⎥ ⎪ q3 ⎪ ⎪− 480000⎪ 5.06 3125 68 − 73. {u}=[u1.10). S.75 0 0 127.75 0 67 68 0 0 ⎤ ⎧ q1 ⎫ ⎧ ⎡ 127. -1. v2. 1. 2. θ2.06 ⎥ ⎪q 2 ⎪ ⎪ − 12000 ⎪ ⎢ ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ 68 ⎪ − 39.

M. TAŞGETİREN ⎡ EA ⎤ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢ l ⎢ 12 EI z 6 EI z ⎥ ⎢ 0 ⎥ 0 0 0 l3 l2 ⎥ ⎢ 12 EI y 6 EI y ⎢ ⎥ 0 0 − 2 0 ⎥ ⎢ 0 l3 l ⎥ [k11 ] = ⎢ GI p ⎢ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢ ⎥ l ⎢ ⎥ 6 EI y 4 EI y ⎢ 0 − 2 0 0 0 ⎥ l ⎢ ⎥ l ⎢ 6 EI z 4 EI z ⎥ 0 0 0 ⎢ 0 l ⎥ l2 ⎣ ⎦ ⎡ EA ⎤ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢− l ⎢ 12 EI 6 EI z ⎥ ⎢ 0 − 3 z ⎥ 0 0 0 l l2 ⎥ ⎢ 12 EI y 6 EI y ⎢ ⎥ − 3 − 2 0 0 0 ⎥ ⎢ 0 l l ⎥ [k12 ] = [k12 ] = ⎢ GI p ⎢ 0 − 0 0 0 0 ⎥ ⎢ ⎥ l ⎢ ⎥ 6 EI y 2 EI y ⎢ 0 0 0 0 ⎥ l ⎢ ⎥ l2 ⎢ 6 EI z 2 EI z ⎥ − 2 0 0 0 ⎢ 0 l ⎥ l ⎣ ⎦ ⎡ EA ⎤ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢ l ⎢ 12 EI z 6 EI z ⎥ ⎢ 0 0 0 0 − 2 ⎥ l3 l ⎥ ⎢ 12 EI y 6 EI y ⎢ ⎥ 0 0 0 ⎥ ⎢ 0 l3 l2 ⎥ [k 22 ] = ⎢ GI p ⎢ 0 0 0 0 0 ⎥ ⎢ ⎥ l ⎢ ⎥ 6 EI y 4 EI y ⎢ 0 0 0 0 ⎥ l ⎢ ⎥ l2 ⎢ 6 EI z 4 EI z ⎥ 0 0 0 ⎢ 0 − 2 l ⎥ l ⎣ ⎦ (58) (59) (60) dir. Transformasyon matrisi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. G kayma modülü. Bölüm 5-1818 . Genel koordinatlara yapılacak dönüşüm için bir transformasyon matrisi tanımlanmalıdır. TOPCU. Iy ve Iz. Kesitin daire dışında bir kesit olması durumunda kesit eksenlerinin düzeltilmesi için de üçüncü bir döndürme açısı gerekecektir. Daire kesitli çerçeve elemanı için iki açı genel-yerel eksen dönüşümü yapmak mümkündür (Şekil 10). Ip polar atalet momentidir. y ve z eksenlerine göre atalet momenti.

Bölüm 5-1919 (64) . S. (61) [L1 ] = ⎢− (cos α sin β + sin α ) ⎢ cos α sin β − sin α ⎣ ⎡ cos αCosβ sin β sin α cos β ⎤ cos α + cos β − sin α sin β + cos α ⎥ cos α − cos β sin α sin β + cos α ⎥ ⎦ (62) dir. sin β = 2 l cos α = olur. sin α = 2 → l = ( x2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 + ( z 2 − z1 ) 2 ll1 ll1 1 → l1 = ( x2 − x1 ) 2 + ( z 2 − z1 ) 2 l (63) y − y1 cos β = l1 . M. TAŞGETİREN y x’ θ5 x z v2 w2 y’ θ4 u2 θ6 y’ y x’ θ2 v1 u1 θ1 β α w1 x θ3 z’ z z’ Şekil 10 Yerel koordinatlarda uzay çerçeve elemanı ve yerel-genel dönüşümü 0⎤ ⎡ L1 ⎢ ⎥ L1 [ L] = ⎢ ⎥ L1 ⎢ ⎥ L1 ⎦ ⎣0 olup burada. x 2 − x1 y − y1 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Eleman boyu l ise. TOPCU. Genel koordinatlardaki eleman rijitlik matrisi de [ke]=[L]T[ke]’[L] ile elde edilir. Açı değerleri eleman boyutları ve koordinatlar cinsinden yazılabilir.

2)THEN NQ=NE+1 CALL BAR(S.KES CHARACTER*16 FILE1. NU(10).ND.' PRINT *. X(N) CONTINUE DO 12 I = 1.NQ.A.DT. FILE = FILE2) FORMAT(I4.ALP(50).. NE.F..REAK. NE+1 F(I)=0 IF (NL.. F(N) PRINT *.. 'ISLEM TAMAM.YM(59).. ' SONUCLAR ICIN DOSYA ADI ?' READ '(A)'. U(I) CONTINUE DO 13 I=1..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. NN READ(LINP. YM(N).17)(I.REAK. I=1.NU.2) THEN WRITE(LOUT.22) FORMAT('DUGNO REAKS') WRITE(LOUT. DT(59).NQ) IF (ESD. FILE1 LINP = 5 OPEN (UNIT = 5.0) GO TO 15 DO 14 I = 1.ND) CLOSE(LOUT) Bölüm 5-2020 . NL.2E15.16)(I.ALP.EQ..4) DIMENSION F(60).ESD.. A(N).21) FORMAT('ELEMNO MOMENT KESME_KUV') WRITE(LOUT.U..F..I=1.NQ. KES(I).NL) ELSE NN=NE+1 NQ=2*NN CALL BEAM(S. F(I). TOPCU.ESD.STR1.STR..MOM(59).16)(NU(I). NL READ(LINP.4) FORMAT(I4. MOM(I).I=1. S.MOM.YM..STR(59).*)ESD.*)N.EQ.19) FORMAT('ELEMNO GERILME') WRITE(LOUT.KES.I=1. A(59).NE.E15.*) N.18) FORMAT('DUGNO DEPL') WRITE(LOUT.NE.DT.REAK(I). NE READ(LINP.EQ. TAŞGETİREN C C C 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 21 22 ***** CUBUK VE KIRIS PROBLEMLERI ***** DIMENSION X(60). ALP(N). FILE = FILE1) READ(LINP.FILE2 **********************************OKUMA PRINT *. STR(I). 'DOSYA ADI =?' READ '(A)'.4) WRITE(LOUT. ND NN=NE+1 DO 10 I = 1.YM.X.*)N.NU.ALP.A. M.' IF (ESD.U.16)(I.*)NU(I). FILE2 LOUT = 11 OPEN (UNIT = 11. ND READ(LINP.NE) END IF WRITE(LOUT.X.REAK(10). S(60.NE) ELSE WRITE(LOUT.NL) END IF PRINT *.KES(59) :::::::::::::::::BOYUTLAR DEGISTIRILIR INTEGER ESD REAL*8 MOM. 'HER SEY YOLUNDA.ND. U(10).. DT(N) CONTINUE DO 11 I = 1.

TL F(I+1) = F(I+1) + TL C *** ELEMAM rijitligi *** S(I.NL) INTEGER ESD.F(NQ). 2) .NE. 2) + EIL * 6 * EL S(I1.REAK. 3) = S(I1. 1) + EIL * 12 Bölüm 5-2121 .NU(10).YM(NE).NU.A(NE) DIMENSION ALP(NE).A.STR.YM.F. NQ. 1) = S(I.X.DT. C *** Rijitlik *** DO 22 I = 1. 1) = S(I1 + 2.X(I)) EIL = YM(I) * A(I) / EL**3 S(I1.NU. NE I1 = 2 * I .ESD.ESD. S. 1) + 12 * EIL S(I1.STR(NE). *ND. 1) + EAL S(I+1.A(NE) DIMENSION ALP(NE). ESD). 1) = S(I+1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1) = S(I1 + 1. FILE2 END C ===CUBUK PROGRAMI===== SUBROUTINE BAR(S. NN) CALL REA(ND.X(I) EL = ABS(X21) EAL = YM(I) * A(I) / EL TL = YM(I) * ALP(I) * DT(I) * A(I) * EL / X21 C *** SISL YUK *** F(I) = F(I) .NQ. *ND.DT.NQ.REAK(10) YBG = 2 NN=NE+1 DO 21 I = 1. M.MOM.ESD) C *** Denklem cozumu *** CALL BAND(S. ESD.YBG DIMENSION S(NQ.DT(NE). 4) = S(I1. NN DO 21 J = 1. 4) + EIL * 6 * EL S(I1 + 1.YM.U(10). 2) = S(I1.U.ALP.U. YBG.KES.ALP(I) * DT(I)) RETURN END C ===KIRIS PROGRAMI===== SUBROUTINE BEAM(S.REAK.X(I)) 24 STR(I) = YM(I) * (EPS .NE.REAK(10) C ** TOPLAM SERBESTLIK ** NN = NE+1 YBG = 4 C *** Genel rijitlik *** DO 31 I = 1.X.F. 1) + S(2. 2) = S(I1 + 1. 1) + EIL * 4 * EL * EL S(I1 + 1.S.NU. J) = 0.MOM(NE). 1)) * 10000 CALL SINIR(ND. NE EPS = (F(I + 1) . TAŞGETİREN PRINT *.STR1.A.ALP. YBG 21 S(I.DT(NE). 2) = S(I.EAL 22 CONTINUE CNST = (S(1. 'Sonuclar su dosyada ='.U.X(NQ).NN) C *** Gerilme hes *** DO 24 I = 1.KES(NE).F.F(I)) / (X(I + 1) .12 * EIL S(I1.X(NQ).F. 3) = S(I1 + 1. F.REAK.1 EL = ABS(X(I + 1) .U.YM(NE).KES DIMENSION S(NQ.EIL * 6 * EL S(I1 + 1.NQ. 3) + EIL * 2 * EL * EL S(I1 + 2.NL) INTEGER ESD.U(10). ESD). 1) = S(I1.YBG REAL*8 MOM. NE X21 = X(I+1) .F(NQ). TOPCU.NU. 2) .CNST. 3) .CNST. 1) + EAL S(I.NU(10).

NQ) CALL REA(ND.K + 1 A(I.I + 1 A(I1. J1) = A(I.I + 1 J2 = J . 1) DO 14 II = 1. NK1 I1 = I .EQ.S. 1) I1 = K + I .EQ.NU.NQ. F.II Bölüm 5-2222 . J1) . TAŞGETİREN 31 C C C 33 c 13 12 22 21 c S(I1 + 2. J1) = A(I1. I) / A(K.CNST. 2) = S(I1 + 2. TOPCU.ESD) *** Denklem cozumu *** CALL BAND(S. B(IMAX) N1 = N . YBG) NK = YBG DO 21 I = 2. NK C1 = A(K. YBG) NBK = YBG K1 = K + 1 NK1 = NBK + K .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. J) B(I1) = B(I1) .U. NK1 J1 = J .K + 1 IF(NK .C1 * A(K.GT.C1 * B(K) END IF *** yerlestirme *** IF (ESD. 1)) * 10000 CALL SINIR(ND.F. NE LE=X(I + 1) . ESD DIMENSION A(IMAX.U.NU.CNST. YBG. YBG. IMAX. 1) = S(I1 + 3.NQ) *** Moment ve Kesme kuvveti hes *** *** R=0.1 DO 22 J = I. I1) / A(K.EIL * 6 * EL S(I1 + 3. ESD.1 DO 12 I = K1. S.YBG). J2) B(I) = B(I) . M.K + 1 C = A(K. B. ESD.K + 1 IF (NBK .F.2)THEN N1 = N . N1 NBK = N .1 DO 12 K = 1. N1 NK = N . ELEMANIN ORTA NOKTASI *** R=0 DO 33 I = 1. N) INTEGER YBG.X(I) YMM=YM(I)/LE**2 YMV=YM(I)/LE**3 AE=A(I) Q1=F(2*I-1) Q2=F(2*I) Q3=F(2*I+1) Q4=F(2*I+2) MOM(I)=YMM*AE*(6*R*Q1+(3*R-1)*LE*Q2-6*R*Q3+(3*R+1)*LE*Q4) KES(I)=6*YMV*AE*(2*Q1+LE*Q2-2*Q3+LE*Q4) RETURN END SUBROUTINE BAND(A.2)THEN B(N) = B(N) / A(N. J1) .C * B(K) ELSE DO 21 K = 1. 1) + S(2. 1) + EIL * 4 * EL * EL CONTINUE CNST = (S(1. NK J1 = J . 1) DO 13 J = I. NQ.1 *** Eliminasyon *** IF (ESD. N1 I = N .GT.REAK. 2) .C * A(K.

J) * B(K + J .NOC(N.U(10). 1) = S(N. 2) . NE READ(LINP.I + 1 IF (NBI .2).NU.F(200).CNST.1) CONTINUE END IF RETURN END *** Sinir sartlari *** SUBROUTINE SINIR(ND.U(50).2).NU(10) DO 1 I = 1.NOC(N.NL.U(10). SE6(6.3). ND N = NU(I) R = CNST * (U(I) .$)'. 1) DO 3 KK = 1.SUM) / A(I. YBG) NBI = YBG SUM = 0.NQ) DIMENSION REAK(10).F.YBG REAL*8 MOM.NA. S. TOPCU. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) RETURN END *** Reaksiyon *** SUBROUTINE REA(ND.NOC(N. TAŞGETİREN 15 14 4 3 C 1 C 1 NBI = N .TEMP(200).50).F(IMAX).F(N)) REAK(I) = R RETURN END C C C ******** KAFES VE CERCEVE PROBLEMLERI ******** DIMENSION X(100.*) DSD.NM.NU. NBI SUM = SUM + A(I.IMAX. M.FILE1 LINP = 5 OPEN (UNIT = 5.SE4(4.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1) B(I) = (B(I) .NOC(N.GT.1).NE.GT. J) * B(I + J . FILE = FILE1) READ(LINP.ESD).NOC(N. 1) ELSE B(N) = B(N) / A(N.*) N. 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N .4) :::::::::::::::::BOYUTLAR DEGISTIRILIR CHARACTER*16 FILE1.K + 1 IF (NK .ARIN(20.KES IMAX = 200 PRINT '(A.KK C1 = 1 / A(K. ND N = NU(I) S(N.4) C = DSD * (ABS(NOC(N.CNST.F.NU(10) DO 1 I = 1. DO 15 J = 2.U.C1 * A(K. YBG) NK = YBG DO 4 J = 2.FILE2 INTEGER DSD.2). 'DOSYA ADI =?' READ '(A)'. N1 K = N .4).NOC(100.NSET(200) DIMENSION S(200.F(NQ).S.ND. 1)) + 1) Bölüm 5-2323 .NTEL NQ = DSD * NN *** YARIBANT GENISLIGI YBG = 0 DO 100 I = 1.NN.2) DIMENSION NU(50). NK B(K) = B(K) .PM(10.ESD) INTEGER ESD DIMENSION S(IMAX.REAK.U.6).

I=1. 1) + S(3.CS. 1).. 2).SN.*) (N. NQ F(NQ) = 0 DO 110 J = 1..CS.I2. PM(N.NOC.*) (NSET(I). 1).EE0 * CS F(II2) = F(II2) .1) II1=DSD*I1-DSD+1 II2=DSD*I1-DSD+2 JJ1=DSD*I2-DSD+1 JJ2=DSD*I2-DSD+2 F(II1) = F(II1) . TEMP(I). TAŞGETİREN C C C C C IF (YBG .S. NSET(IJT) ) GO TO 151 EE0 = PM(I3.EL. NC) + SE4(I.I1. I=1. NE CALL ATA(NE. 2) * TEMP(IJT) * PM(I3. NC) = S(NR. F. 0) GO TO 180 IF (DSD..EAL) ELSE CALL TRUSS(JEL. F(N).CNST. 1)) * 100000 CALL SINIR(ND.1) DO 180 IT = 1. TOPCU. 0 ) GO TO 111 READ(LINP. DSD J = DSD * (JJ . X(N. NC) + SE6(I.1) + JT NC = NCT + JT .EQ..NA) READ(LINP.NTEL) 111 READ(LINP.*) (NU(I).1) + IT DO 180 JJ = 1.*) (N.NM) READ(LINP. 2 NRT = DSD * (NOC(N. IMAX. J) = 0 110 CONTINUE READ(LINP.I4.EAL. J) 180 CONTINUE IF( NTEL .EL. 'HER SEY YOLUNDA.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.I=1..NR + 1 IF(NC .NL) CLOSE (LINP) PRINT *. 2).EQ. 1) * ARIN(I4.I=1.CS. YBG S(I. ARIN(N. I=1.I3. 1).SN. DSD NR = NRT + IT I = DSD * (II .NE.EE0 * SN F(JJ1) = F(JJ1) + EE0 * CS F(JJ2) = F(JJ2) + EE0 * SN 151 CONTINUE 190 CONTINUE CNST = (S(1.EQ. C) YBG = C 100 CONTINUE *** SIFIRLAMA *** DO 110 I = 1.EIL.LT.EIL. NQ) Bölüm 5-2424 .ARIN.EAL) END IF '''''''''YERLESTIRME'''''''''' DO 180 II = 1. J) GOTO 180 179 S(NR. M. U(I).. 1) + S(2.EL.*) (N.EQ.. PM(N.ND) IF( NTEL . NTEL IF( N .SE6.IMAX. NC) = S(NR.F. II) .N. X(N.I=1.U.NN) READ(LINP. 2). ARIN(N. 0 ) GO TO 190 DO 151 IJT = 1.SN.*) (N.LE.2) GOTO 179 S(NR.SE4...3)THEN CALL FRAME(JEL.EIL..DSD) *** DENKLEM COZUMU *** CALL BAND(S... YBG. 2 NCT = DSD * (NOC(N.. JJ) .PM.NU.1) DO 180 JT = 1. S.NN) +++ ELEMAN RIJITLIGI +++ IF (DSD.' *** GLOBAL STIFFNESS MATRIX *** DO 190 N = 1.X.

2E15.'(1X.I2.F(I2).EIL.3E12.EAL.NOC.2) Q1=F(3*I1-2)*CS+F(3*I1-1)*SN Q2=-F(3*I1-2)*SN+F(3*I1-1)*CS Q3=F(3*I1) Q4=F(3*I2-2)*CS+F(3*I2-1)*SN Q5=-F(3*I2-2)*SN+F(3*I2-1)*CS Q6=F(3*I2) MOM=YMM*AE*(6*R*Q1+(3*R-1)*EL*Q2-6*R*Q3+(3*R+1)*EL*Q4) KES=6*YMV*AE*(2*Q1+EL*Q2-2*Q3+EL*Q4) 33 WRITE(LOUT.NE. NSET(IJT)) GO TO 180 STRESS = STRESS .NN) J2 = 2 * I1 J1 = J2 .1 DT = (F(K1) .EL.I=1.PM(I3. NN I1 = 3*I .R 220 CONTINUE IF (DSD.4)') I.2 I2 = I1 + 1 I3 = I1 + 2 WRITE (LOUT. NE CALL ATA(NE.I.$)'. '(A)') 'SDNO REAKSIYON' DO 220 I = 1.NN) YMM=EIL/EL YVM=YMM/EL AE=ARIN(I4.I4.'(I4.EAL.NOC.E15. 1) / EL DO 182 IJT = 1. NE CALL ATA(NE. 1) * PM(I3.4)')N.X.FILE2 OPEN (UNIT = 11.ARIN.I.I4. S.CS.F(I3) 210 CONTINUE *** Moment ve Kesme kuvveti hes *** *** R=0.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.'(A)') ' DUGNO X-DEP Y-DEP' WRITE(LOUT. ND N = NU(I) R = CNST * (U(I) .NN) *** GERILME HESABI *** WRITE(LOUT.4)') (I. TAŞGETİREN C C C C PRINT '(A.I2.EQ.F(N)) WRITE (LOUT. NTEL IF(I .EL. FILE = FILE2) LOUT = 11 *** REAKSIYONLAR *** WRITE (LOUT.'(A)') ' DUGNO X-DEP Y-DEP DONME' DO 210 I = 1. STRESS 192 CONTINUE GOTO 34 209 WRITE(LOUT.F(2*I).I4.F(2*I-1).'SONUCLAR SU DOSYADA ='. '(A)') 'ELEMNO MOMENT KESME_KUVVETI' R=0 YVM=0 EL=0 DO 33 I = 1.PM.CS. '(1X.I1.1 K2 = 2 * I2 K1 = K2 .3) GOTO 209 WRITE(LOUT.EIL.SN.4)')I.I1.SN. MOM.2E15.F(J1)) * CS + (F(K2) . ' CIKTI DOSYASI =?' READ '(A)'.I3. KES CLOSE(LOUT) 34 PRINT *.PM.E12.I4. 2) * TEMP(IJT) 182 CONTINUE WRITE(LOUT. '(1X.'(I4.F(I1).I3. M.FILE2 END Bölüm 5-2525 . TOPCU.'(A)') ' ELEMNO GERILME' DO 192 I = 1.4)') I.X.I4.ARIN.F(J2)) * SN STRESS = DT * PM(I3. ELEMANIN ORTA NOKTASI *** WRITE (LOUT.

EIL. 4) = SE(4.I4. S.I3. 2) . 1) = SE(1. 5) = -SE(1. 5) = SE(2. 1) = SE(1.X(I1. 1) SE(4.CS. 5) = SE(1. 3) SE(2. 3) SE(6. 5) SE(2.NOC. 4) = SE(4.EL.EL. 1) = SE(1.EAL) ===== EL RIJITLIGI ===== DIMENSION SE(6. 3) = SE(3. 3) SE(6. 6) SE(4. 5) = SE(5. 1) = CS * CS * EAL SE(1. 2) / EL CS = X21 / EL SN = Y21 / EL RETURN END SUBROUTINE FRAME(JEL. 4) SE(1. 6) = -SE(1.CS.4) SE(1. 3) = 4 * EIL SE(3. 4) = -SE(1. 2) = SE(2.6) SE(1. 2) = CS * SN * EAL Bölüm 5-2626 .SN. 6) SE(2. 6) SE(3.EIL.EAL. 1) / EL EIL = PM(I3) * ARIN(I4. 1) . 4) SE(3. 6) = 4 * EIL RETURN END SUBROUTINE TRUSS(JEL. 4) SE(2. 2) = SE(2. 2) I3 = NOC(N. 3) SE(4.EIL.2). 2) = EAL * SN * SN + 12 * EIL * CS * CS / EL ** 2 SE(2. 2) SE(4. 1) = SE(1.PM(10).EAL) DIMENSION SE(4. 6) = SE(2. TOPCU.SE. 5) SE(3.4). *X.SN. 2) SE(5. 1) = EAL * CS * CS + 12 * EIL * SN * SN / EL ** 2 SE(1. 3) SE(5.I2. 3) = -6 * EIL * SN / EL SE(3. 4) = -SE(1. 6) = 2 * EIL SE(6. 2) = EAL * CS * SN . 5) = -SE(2. 1) I2 = NOC(N.ARIN. 2) = SE(2. 5) = -SE(2. 6) = -SE(2. 6) = SE(1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 3) SE(1. 4) = -SE(1. 2) SE(5. 2) SE(5. 4) X21 = X(I2. 1) SE(4.ARIN(20. 5) SE(4. 2) = SE(2. 3) = 6 * EIL * CS / EL SE(3.X(I1. 3) = SE(3. TAŞGETİREN C SUBROUTINE ATA(JE. 6) SE(6. 3) I4 = NOC(N. 1) Y21 = X(I2. 3) SE(6. 2) SE(1. 1) = SE(1.SE.SN. 4) = SE(1.12 * EIL * CS * SN / EL ** 2 SE(2.N.PM. 3) = SE(3. 2) SE(5.2) I1 = NOC(N.EL. 3) SE(6. 5) SE(1.X(100.I1.IN) DIMENSION NOC(100.CS. 2) EL = SQRT(X21 * X21 + Y21 * Y21) EAL = PM(I3) * ARIN(I4. M. 6) SE(5.

NK J1 = J .U(10). YBG) NK = YBG DO 23 J = 2.C1 * A(K. 1) = SE(1. 4) = SN * SN * EAL RETURN END *** SINIRSART *** SUBROUTINE SINIR(ND.K + 1 IF (NK . J) * B(K + J . 3) SE(1. 1) DO 23 KK = 1. 3) SE(2. 2) = SN * SN * EAL SE(2. 2) SE(1. YBG. 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N . NK C1 = A(K.U. 3) = -CS * SN * EAL SE(3.CNST.NU. 4) = CS * SN * EAL SE(4. 4) SE(2.1 DO 22 J = I. N1 K = N . I) / A(K. YBG) NK = YBG DO 21 I = 2. 4) SE(3. J1) .F(IMAX). ND N = NU(I) S(N.S.YBG). 1) = SE(1.K + 1 IF (NK . 3) = CS * CS * EAL SE(3. J) B(I1) = B(I1) .IMAX.DSD) INTEGER DSD DIMENSION S(IMAX.C1 * B(K) *** YERLESTIRME *** B(N) = B(N) / A(N.GT. 2) = SE(2. NK B(K) = B(K) . 1) = SE(1.GT.DSD).1) RETURN END Bölüm 5-2727 . B.NU(10) DO 1 I = 1.1 *** ELIMINASYON ***' DO 21 K = 1. 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) RETURN END SUBROUTINE BAND(A. 1) I1 = K + I . IMAX. M. 2) = SE(2. 4) = -SN * SN * EAL SE(4. 4) SE(4.C1 * A(K.KK C1 = 1 / A(K. 4) = -CS * SN * EAL SE(4. N1 NK = N .F. TOPCU. 3) = -CS * CS * EAL SE(3. B(IMAX) INTEGER YBG N1 = N . N) DIMENSION A(IMAX. TAŞGETİREN C 1 C 22 21 C 23 SE(2. J1) = A(I1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1) = S(N. 3) = SE(3. S.I + 1 A(I1.

fy Şekil 1.y) y i Px x u=0 d noktasında kalınlık=t d noktasında kütle kuvveti bileşenleri=fx. {σ} = [σx. {u} = [u. yüzey kuvvetleri.σy. y doğrultularındaki bileşenleridir. Yer değiştirme vektörü {u}. Şekil 1’de genel olarak gösterilen iki boyutlu problemdeki kütle kuvveti.y) ile verilen koordinatın fonksiyonlarıdır.ALTINCI BÖLÜM İKİ BOYUTLU PROBLEMLER 1. Gerilme ve şekil değiştirme bileşenleri ise.γxy]T (2) (3) şeklinde olup σ. yayılı kütle kuvvetleri ve tekil kuvvet bileşenleri (x. deplasman vektörünün x. ε ise birim şekil değiştirmedir. yüzey kuvvet vektörü ve diferansiyel hacim. Burada u ve v.τxy]T {ε} = [εx.v]T (1) şeklinde verilir. İki boyutlu problem . T L v u Py A d(x. GİRİŞ Bu bölümde verilen iki boyutlu sonlu eleman formülasyonu da aynen bir boyutlu problemlerde kullanılan adımları takip etmektedir.εy. gerilme. Yer değiştirme.

M. {σ} = [D]{ε} (6) olarak verilir. dV = t. dv . Gerilmeler ve şekil değiştirmeler arasındaki ilişki ise. Burada D elastisite matrisi olup problemin düzlem şekil değiştime veya düzlem gerilme olmasına göre değişen durumları ilerde verilecektir. Elemanlar eğriliklere sahip sınırlar dışında bütün bölgeyi kaplamıştır. sınırlardaki kaplanmamış bölgeler de daha küçük üçgenlerin seçilmesiyle kaplanabilir.fy]T. Burada gözönüne alınan iki boyutlu problemde her düğüm x ve y yönünde yer değiştirebilir.dA (4) dır. dV diferansiyel hacim. {T} = [Tx. Esasen. her düğümün iki serbestlik derecesi vardır. T yüzey kuvveti. ÜÇGEN ELEMANLAR İki boyutlu problemlerin sonlu eleman modelinin oluşturulmasında öncelikle eleman içinde şekil değişiminin sabit olduğu üçgen elemanlar kullanılmış daha sonraki bölümlerde ise dörtgen elemanlara geçilmiştir. Böylece bir üçgen eleman üç düğüm ve üç kenardan meydana gelir. Burada f kütle kuvveti. kare içine alınmıştır.Ty]T. TAŞGETİREN {f} = [fx. 2. Şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi. Modelde. ⎜ ⎟ {ε } = ⎢ ∂u . Bu nedenle.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. eleman numaraları ise. ⎛ ∂u + ∂v ⎞⎥ ⎜ ⎟ ⎣ ∂x dy ⎝ ∂y ⎡ ⎤ ∂x ⎠ ⎦ (5) olarak verilir. düğüm numaraları köşelerde belirtilmiş. Kafes sisteminde Bölüm 6-22 . t ise z yönündeki kalınlıktır. Sonlu elemanlar metodu yaklaşık bir çözüm tekniği olduğundan bu kaplanmamış kısımlar da yaklaşıklığın bir bölümünü oluşturmakta ve kabul edilebilir sınırlar içinde bulundukları sürece sonuçların güvenilirliğini etkilememektedir. yüzey kuvveti ise birim yüzey alanına düşen kuvvet olarak alınır. Eleman rijitlik matrisleri ve yük ifadeleri bir boyutlu problemlerde de görüldüğü gibi enerji ve Galerkin yaklaşımlarıyla elde edilmiştir. Kütle kuvveti birim hacime düşen kuvvet. S. Üçgen elemanlarla modelleme işine çözüm bölgesinin üçgenlere ayrılması ile başlanır (Şekil 2). TOPCU. Üçgenlerin köşelerinin birleştiği noktalar düğümleri oluşturmaktadır.

.. Elemanlar arasıdaki süreklilik için de eleman numaraları ve her elemanın genel numaralamada sahip olduğu düğümlerin numaralarını gösteren iki boyutlu bir dizi oluşturulabilir.Q2.. Çözüm bölgesinin üçgen elemanlara ayrılması uygulanan numaralandırma yönteminde de görüldüğü gibi j düğümünün yer değiştirme bileşenleri x yönünde Q2j-1 ve y yönünde Q2j olarak alınırsa genel yer değiştirme vektörü. Şekil 3’de q6 3 v q2 y 1 x (x1.y1) q1 e u (x3. TAŞGETİREN Q32 T 12 15 14 9 8 8 Q6 y 3 9 Q5 4 6 5 Q2 1 x 6 4 1 2 Q4 Q1 2 3 5 Q3 10 1 7 7 u=0 19 15 20 13 16 17 10 1 13 11 16 18 14 Düğüm i j Q31 Q2j Q2j-1 Şekil 2.. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Q3. TOPCU. {Q} = [Q1.y3) q5 q4 q3 2 (x2.y2) (x. Burada n. Bilgisayar uygulaması açısından üçgen eleman bilgileri.. toplam serbestlik derecesi sayısıdır..y) Şekil 3 Üçgen eleman Bölüm 6-33 . toplam düğüm sayısını ve düğümün iki koordinatını gösteren iki boyutlu bir dizi olarak ele alınabilir. M. düğüm noktası koordinatları ve eleman süreklilik bilgileri matrisi şeklinde gösterilebilir.. Düğüm noktası koordinatları.Qn]T (7) şeklinde gösterilir.

{q} =[q1.. 15 9 13 12 .q6] (8) olur. Süreklilik matrisinde elemana ait düğüm numaraları sıralanırken belirli bir düzene uyulması (saat ibresi yönü gibi) hesaplamalarda kolaylık sağlar. elemanın düğüm noktalarının yer değiştirmelerinden faydalanılarak hesaplanır. M. Lokal sistemde 1. . .. . 2 ve 3 olarak numaralandırılmış olan elemanın genel sistemdeki numaralandırılması Şekil 2’de verilmiştir.. . 1. Süreklilik bilgilerinin gösterimi için Tablo 1 hazırlanmıştır. TAŞGETİREN eleman süreklilik durumu tipik bir üçgen eleman üzerinde gösterilmiştir. .. S. Eleman Süreklilik Bilgileri Eleman no Düğüm numaraları e 1 2 3 1 1 2 4 2 7 4 2 3 2 5 7 . TOPCU. Bu da şekil fonksiyonları yardımıyla yapılabilir. . Birinci düğümde N1 şekil fonksiyonunun değeri 1 olup diğer düğümlerde sıfıra doğru lineer olarak azalır. 20 13 16 15 Şekil 3’te verilen elemanın j düğümünün x ve y doğrultularındaki yer değiştirme bileşenleri sırasıyla q2j-1 ve q2j olarak verilmiştir. .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. N2 ve N3 şekil fonksiyonları Şekil 4’de verilmiştir. Dolayısıyla N1 şekil fonksiyonu bir düzlem yüzey belirtir. SŞDÜ elemanda şekil fonksiyonları lineer fonksiyonlardır. . Tablo 1. Tablo 1’de verilen bilgilerden yararlanarak genel sonlu eleman denkleminden hesaplanan sistem deplasman vektörünün {Q} içinden eleman deplasman vektörü {q} kolayca elde edilebilir.. Buna göre eleman yer değiştirme vektörü. 2 ve 3 düğümlerine karşılık gelen N1. Üçgen elemanda da seçilen şekil fonksiyonu eleman içinde şekil değiştirmeyi sabit olacak şekilde modelleme imkanı veriyorsa buna sabit şekil değişimli üçgen (SŞDÜ) eleman denir... SABİT ŞEKİL DEĞİŞİMLİ ÜÇGEN ELEMAN Bir boyutlu problemlerin incelendiği bölümde seçilen şekil fonksiyonuna göre eleman içindeki gerilme ve şekil değiştirmenin sabit veya değişken olarak modellenebildiğini görmüştük.q2. Bir eleman içindeki herhangi bir noktanın yer değiştirmeleri.q3.. 3.. Bölüm 6-44 .

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Şekil 5’de gösterildiği gibi üçgen üzerindeki herhangi bir (x. (10) Ν1 = Α1 Α Ν2 = Α2 Α Ν3 = Α3 Α r=0 3 s=0 (11) (a) r=0 N1 3 s=0 (b) (c) N3 r=0 3 s=0 r=1 1 (x. ve 3. N3 şekil fonksiyonları da bu alan bölmelerine bağlı olarak elde edilebilir. Şekil fonksiyonları Bölüm 6-55 . Bu şekil fonksiyonlarının bütün lineer konbinasyonları da birer düzlem yüzey belirtir. Lineer olarak bağımsız olan şekil fonksiyonları r ve s çiftiyle N1 = r. Bunun sonucu olarak N1+N2+N3 = 1 (9) yazılabilir. N3 = 1-r-s olarak bulunur. A. Burada r ve s doğal koordinatlardır (Şekil 4). y) noktasında N1 Şekil 4. N1. Bunların sadece iki tanesi lineer bağımsızdır. Şekil fonksiyonları fiziksel olarak alan koordinatları ile gösterilebilir. S. N2 = s. M. düğümde 1 değeri alarak benzer birer yüzey oluşturan N2 ve N3 şekil fonksiyonları da sırasıyla 1-3 ve 1-2 düğümlerinde 0 değerini alır. bir boyutlu problemde x koordinatı r doğal koordinatı cinsinden ifade edilmiş ve şekil fonksiyonu r’nin fonksiyonu olarak elde edilmişti. y) koordinatları r ve s doğal koordinatları cinsinden ifade edilmiş ve şekil fonksiyonları r ve s’nin fonksiyonları olarak elde edilmiştir. Üçgen içindeki herhangi bir noktada N1+N2+N3 = 1 olduğundan. TOPCU. Örneğin.y) noktası üçgeni A1. Burada ise (x.Bu yüzden N1. Bir boyutlu eleman ile olan benzerliğe dikkat çekilecek olursa. TAŞGETİREN 2.y) 1 r=1 N2 1 s=1 2 r=1 1 1 s=1 2 1 s=1 2 (x. N2 ve N3 lineer olarak bağımsız değildirler. N1+N2+N3 şeklindeki bir kombinasyon da düğüm noktalarındaki yüksekliği 1 olan bir yüzey oluşturur ki bu yüzey elemana pararaleldir. N2. A2 ve A3 olmak üzere 3 alana böler. elemanın alanı olmak üzere şekil fonksiyonları şu şekilde elde edilir.

y) A3 1 r=1 s=1 2 r=0 Şekil 5. M. Şekil fonksiyonları matrisi ise. y koordinatları aynı şekil fonksiyonları kullanılarak düğüm noktası koordinatları cinsinden ifade edilebilir.{q} olarak yazılabilir. TOPCU. [N ] = N1 0 0 N1 N2 0 0 N2 N3 0 0 N3 (14) (13) (12a) (12b) dir. {u} = [N]. Ya da şekil fonksiyonlarının yerleştirilmesi ile.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1 İzoparametrik Gösterim Eleman içindeki yer değiştirmeler. bilinmeyen yer değiştirme alanının düğüm noktalarındaki değerleri ve şekil fonksiyonları kullanılarak u = N1 q1+N2 q3+N3 q5 v = N1 q2+N2 q4+N3 q6 şeklinde yazılır. (12a)’daki ilişki bir [N] şekil fonksiyonu matrisi ile matris formunda. S. TAŞGETİREN s=0 3 A1+A2+A3=A A1 A2 (x. (10) yardımıyla doğal koordinatlar cinsinden u=(q1-q5)r + (q3-q5)s+q5 v=(q2-q6)r + (q4-q6)s+q6 şeklinde de ifade edilebilir. Alan koordinatları 3. Bölüm 6-66 . Yani. Üçgen bir eleman için x. x = Ν 1 x1 + Ν 2 x 2 + Ν 3 x3 y = Ν 1 y1 + Ν 2 y 2 + Ν 3 y3 (15a) dir.

5 N 1 + 7 N 2 + 4 N 3 = −2. (12) ve (15) eşitliklerinden deplasman ve koordinatların r ve s’nin fonksiyonları olduğu görülür. TOPCU.2 ve N3 = 0.8 = 2 N 1 + 3.85 = 1.2 eşitlikleri elde edilir.5r − 3s = 0. Bu durumda şekil x fonksiyonları N1 = 0.5) P(3. ⎧ ∂u ⎫ ⎡ ∂x ⎪ ∂r ⎪ ⎢ ∂r ⎨ ∂u ⎬ = ⎢ ∂x ⎪ ⎪ ⎢ ⎩ ∂s ⎭ ⎣ ∂s ∂u ∂u ∂x ∂u ∂y ∂u ∂u ∂x ∂u ∂y ve = + eşitlikleri = + ∂s ∂x ∂s ∂y ∂s ∂r ∂x ∂r ∂y ∂r ∂y ⎤ ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ⎪ ∂r ⎥ ⎪ ∂x ⎪ ∂y ⎥ ⎨ ∂u ⎬ ⎥⎪ ⎪ ∂s ⎦ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ (16) şeklinde yazılabilir.3. y(r .2 hesaplanır.5 N 2 + 7 N 3 = −5r − 3. Şekil değiştirmelerin hesaplanmasında. s )) dir. N2.5s + 7 denklemleri yazılır. u ve v’nin x ve y’ye göre kısmi türevleri gereklidir. N3 şekil fonksiyonlarını hesaplayınız.5r + 3s + 4 4. ⎡ ∂x ⎢ [ J ] = ⎢ ∂r ∂x ⎢ ⎣ ∂s ∂y ⎤ ∂r ⎥ ∂y ⎥ ⎥ ∂s ⎦ (17) Bölüm 6-77 .8) 2.85.2) r=0. s ). s=0. Yani u = u ( x(r .5s = 2.15 5r + 3. u’nun kısmi türevi için zincir kuralı kullanılarak elde edilir. Buradan da 1 (1. M.5 olur. matris notasyonunda ise. TAŞGETİREN x = ( x1 − x3 )r + ( x 2 − x3 )s + x3 x = ( y1 − y 3 )r + ( y 2 − y 3 )s + y 3 (15b) elde edilir.7) 3. S. 3 (4. y (r .3.5. Çözüm: (15)’de verilen isoparametrik y gösterimi kullanarak.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Görüldüğü gibi (12) u ve v’nin doğal koordinatlardaki ifadesini verirken (15c)’ de x ve y’nin doğal koordinatlarla ilişkisini göstermektedir. s ). N2 = 0.3. x = x13 r + x 23 s + x3 y = y13 r + y 23 s + y 3 (15c) elde edilir. Buradaki (2x2)’lik kare matris dönüşümünün jakobiyeni olarak adlandırılır. Örnek: Şekilde gösterilen üçgen eleman için P noktasındaki N1. Bu iki denklemden 2 (7.4. s )) ve benzer şekilde v = v( x(r . xij = xi − x j ve y ij = y i − y j şeklinde bir dönüşüm uygulanırsa.

det[J]=23.75 birim. Örnek: Önceki örnekte verilen üçgen eleman için [J] matrisini hesaplayınız. M.0⎤ = Çözüm: [ J ] = ⎢ .875 birimkare olur. Bu durumda üçgenin x 23 y 23 ⎥ ⎢ 3. Bölüm 6-88 . A= 1 det J 2 (22) olarak yazmak mümkündür. Üçgen alan bilgilerinden. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. det[J]’nin büyüklüğünün.5 − 5. ⎡ x13 y13 ⎤ ⎡− 2.0 − 3. 3 noktaları saat ibresinin tersi yönünde olursa det[J] pozitif çıkar. (19) ve (20)’den. Bu durumda üçgenin alanını. ⎡x [ J ] = ⎢ 13 ⎣ x 23 y13 ⎤ y 23 ⎥ ⎦ (18) elde edilir. Burada [J]-1 ise [ J ] −1 = 1 ⎡ y 23 det[ J ] ⎢− x 23 ⎣ − y13 ⎤ x13 ⎥ ⎦ (20) (21) det[ J ] = x13 y 23 − x 23 y13 dir. TAŞGETİREN x ve y’nin türevi alınarak. ⎧ ∂u ⎫ ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ −1 ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ∂u ⎬ = [ J ] ⎨ ∂u ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (19) yazılabilir. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎪ ⎪ ⎨ ∂u ⎬ = ⎪ ⎪ det J ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ∂u ∂u ⎫ ⎧ ⎪ y 23 ∂r − y13 ∂s ⎪ ⎨ ∂u ∂u ⎬ ⎪− x 23 + x13 ⎪ ∂r ∂s ⎭ ⎩ (23a) yada v için. (16)’dan.5⎥ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ alanı da 11. Eğer 1. üçgenin alanının iki katı olduğu görülür. 2.

S. xij ve yij tanımından y31=-y13 ve y12=y13-y23 gibi düzenlemeler yapılabilir. Burada [B]. Bu durumda ⎧ y23q1 + y31q3 + y12 q5 1 ⎪ ε= ⎨x32 q2 + x13q 4 + x21q6 det J ⎪ ⎩ x32 q1 + y23q2 + x13q3 ⎫ ⎪ ⎬ + y31q4 + x21q5 + y12 q6 ⎪ ⎭ (24b) elde edilir. 1 3 2 ⎡ y 23 0 y 31 0 y12 0 ⎤ e=2 2 cm Çözüm: [ B ] = 1 ⎢ 0 x32 0 x13 0 x 21 ⎥ 1 ⎢ ⎥ det J e=1 ⎢ x32 y 23 x13 y 31 x 21 y12 ⎥ ⎣ ⎦ 2 3 1 3 cm Bölüm 6-99 . üç adet şekil değiştirmenin. köşelerde verilen lokal düğüm numaralarını kullanarak [B] matrislerini hesaplayınız. TAŞGETİREN ⎧ ∂v ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎪ ⎪ ⎨ ∂v ⎬ = ⎪ ⎪ det J ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ∂v ∂v ⎫ ⎧ ⎪ y 23 ∂r − y13 ∂s ⎪ ⎨ ∂v ∂v ⎬ ⎪− x 23 + x13 ⎪ ∂r ∂s ⎭ ⎩ (23b) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Matris formunda ise. Görüldüğü gibi [B] matrisinin bütün elemanları düğüm koordinatlarından elde edilen sabit terimlerdir. altı adet düğüm yer değiştirmeleri ile ilişkisini belirleyen (3x6)’lık eleman şekil değiştirme-deplasman matrisi olup ⎡ y 23 1 ⎢ 0 [ B] = det J ⎢ ⎢ x32 ⎣ 0 x32 y 23 y 31 0 x13 0 x13 y 31 y12 0 x 21 0 ⎤ x 21 ⎥ ⎥ y12 ⎥ ⎦ (26) şeklinde elde edilir. M. {ε } = [ B ]{q} (25) yazılabilir. Örnek: Şekil’de gösterilen elemanlar için. (5)’te verilen şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi ile beraber (12b) ve (23)’ten ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ⎪ ⎧ y23 ( q1 − q5 ) − y13 ( q3 − q5 ) ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎪ ⎪ ⎪ ∂v ⎪ ε=⎨ ⎨− x23 (q2 − q6 ) + x13 ( q4 − q6 ) ⎬ ⎬= ⎪ ∂y ⎪ det J ⎪ − x ( q − q ) + x ( q − q ) + y ( q − q ) − y (q − q )⎪ 13 3 5 23 2 6 13 4 6 ⎭ ⎩ 23 1 5 ⎪ ∂u + ∂v ⎪ ⎪ ∂y ∂x ⎪ ⎭ ⎩ (24a) elde edilir. TOPCU.

Bölüm 6-1010 . TAŞGETİREN 0 ⎡2 1⎢ [B]1= ⎢ 0 − 3 6 ⎢− 3 2 ⎣ (detJ x13 y23 − x23 y13 0 0 −2 0 3 0 3 0 0 = ( 3)( 2) − ( 3)( 0) = 6 olarak hesaplanır. Burada U e = 1 T ∫e{ε } [ D]{ε }tdA eleman şekil değiştirme enerjisidir. S. Şekil 2’de gösterilen üçgen elemanı kullanarak toplam potansiyel enerji.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. TOPCU. (25)’de verilen şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisinden elemanın şekil değiştirme enerjisi Ue = 1 T T ∫ {q} [ B] [D][ B]{q}tdA 2 (29a) [D] ve [B] matrisleri sabit olduğundan. Π = ∑U e − ∑ ∫ {u}T { f }tdA − ∫ {u}T {T }tdl − ∑{u}i {P}i T e e e L i (28b) olarak elde edilir. Şekil 2 değiştirme için. ∫ dA = A e olarak elemanın alanını verdiğinden. Son terimde i.2 Potansiyel Enerji Yaklaşımı İle Eleman Rijitliğinin Hesabı Sistemin potansiyel enerjisi Π = 1 T T T T ∫A {ε } [ D]{ε }tdA − ∫A{u} { f }tdA − ∫L {u} {T }tdl − ∑ {u}i {Pi } 2 (27) eşitliği ile verilmektedir. kullanarak [ B] 2 = ⎢ 0 ⎥ 6 ⎢ 3 − 2 − 3 0 0 2⎥ ⎦ ⎣ 3. şeklindedir. 1 U e = {q}T [ B ]T [ D ][ B ]t e ∫ dA {q} 2 ( ) (29b) eşitliği yazılabilir. eleman kalınlığı te’yi eleman üzerinde sabit alarak. Π =∑ e 1 T T T T ∫e{ε } [ D]{ε }tdA − ∑ ∫e{u} { f }tdA − ∫L {u} {T }tdl − ∑ {u}i {P}i 2 e i (28a) veya.) Köşelerdeki lokal numaraları 0⎤ 0⎥ ⎥ − 2⎥ ⎦ 0 0 2 0⎤ ⎡− 2 0 1⎢ 3 0 − 3 0 0⎥ elde edilir.Ρy]iT. Pi yükünün uygulandığı düğümün numarasını göstermekte olup tekil yük {Ρi}=[Ρx.

Buradan genel rijitlik matrisinin bant genişliği de. Sınır şartlarının hesaba katılması için bu matrisin değiştirilmesi gerekmektedir. [k ]e = t e Ae [ B ]T [ D][ B] (30) olarak elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 2 ise herbir düğümün serbestlik derecesidir. eleman düğüm numaraları arasındaki maksimum fark me = max( i1 − i2 . YBG = 2 max (me ) + 1 1≤ e ≤ ES (32a) [ ] (32b) olarak verilir. Elde edilen global rijitlik matrisi simetriktir. i2 − i3 . Kuvvet ve deplasmanlar doğrultulara göre ayrıldığında. M. Burada ES eleman sayısı. i1. e elemanının düğüm numaraları olmak üzere. 3. TOPCU. ∫ {u} { f }tdA = t ∫ (uf T e e e x + vf y )dA Bölüm 6-1111 . i3 − i1 ) ile hesaplanır. Eleman rijitlik matrisi bu durumda. TAŞGETİREN 1 U e = {q}T t e Ae [ B ]T [ D ][ B]{q} 2 (29c) ve eleman rijitlik matrisinin tanımlanmasıyla 1 U e = {q}T [k ]e {q} 2 (29d) elde edilir.1 Kuvvet Terimleri (28b) de verilen toplam potansiyel enerji ifadesinden ilk olarak kütle kuvvet terimini ( ∫ {u}T { f }tdA ) ele alalım. K global rijitliği bütün serbestlik derecelerinin serbest olduğu bir formdadır ve bu nedenle de tekildir. Eleman rijitlik matrislerinin uygun şekilde toplanmasıyla potansiyel enerji ifadesi (29d) Ue = 1 {Q}T [K ]{Q} 2 (31) olarak elde edilir. Daha önce belirtilen [D] uygun malzeme matrisi alınarak düzlem gerilme veya düzlem şekil değiştirme için eleman rijitlik matrisi elde edilebilir.2. i2 ve i3. S. bant formda ve elemanlarının çoğu sıfır olan bir matristir.

{ f }e = t e Ae fx. TAŞGETİREN elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Şekil 4’de gösterilen. fy 3 [ ] T (36) r=0 2 s=1 ds 3 s=0 h=1 N1 dA r=1 Ae dr 1 ∫ N dA = 1 / 3 A e 1 −1 1− s e 1 0 0 e ∫ N dA = ∫ ∫ N 1 det Jdrds = 2 Ae ∫ 0 −1 1− s ∫ drds = 1 / 3 A 0 e Şekil 6 Şekil fonksiyonunun integrali Bölüm 6-1212 . fy. S. Aynı şekilde. TOPCU. Böylece (33) 3 (35) ∫ {u} { f }tdA = {q} { f } e formunda yazılabilir. fy. fx. Bu durumda ∫ N dA = 3 A i e 1 e (34) dır. (12a) da verilen interpolasyon denklemlerinden ∫ {u} e T ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ { f }tdA = q1 ⎢t e f x ∫ N 1 dA⎥ + q 2 ⎢t e f y ∫ N 1 dA⎥ + q3 ⎢t e f x ∫ N 2 dA⎥ e e e ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ ⎡ ⎤ + q 4 ⎢t e f y ∫ N 2 dA⎥ + q5 ⎢t e f x ∫ N 3 dA⎥ + q 6 ⎢t e f y ∫ N 3 dA⎥ e e e ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ (33) olur. fx. ∫ N dA . Burada {f}e. ifadesinin Ae taban alanı ve bir köşesinin yüksekliği bir birim olan bir prizmanın e 1 hacmini verdiği görülür. bir üçgen eleman üzerindeki şekil fonksiyonun tanımından. elemanın kütle kuvvet vektörüdür ve şu eşitlikle tanımlanır. M. T ∫ N 2 dA = ∫ N 3dA = e e T e 1 Ae olur. Diğer taraftan böyle bir prizmanın hacminin (1/3 x Taban alanı x Yükseklik) olduğunu biliyoruz (Şekil 6).

(40) l1− 2 ∫ {u} {T }tdl = {q} {T } olur. q4 2 y q6 q5 x q3 l1-2 q2 1 q1 Ty Tx 3 Şekil 7. Ty kuvvetleri birim yüzey alana etkiyen kuvvetlerdir. Burada { q }. TOPCU. taban uzunluğu le’nin yarısı ile yüksekliğin (h=1) çarpımına eşittir. ∫ {u} L T {T }tdl = l1 − 2 ∫ (uTx + vTy )tdl (38a) olur. l 1− 2 ∫ {u} T {T }tdl = q1 t eTx ∫ N 1 dl + q 2 t eT y ∫ N 1 dl + q3 t eTx ∫ N 2 dl + q 4 t eT y ∫ N 2 dl (38b) ( ) ( ) ( ) ( ) elde edilir. Ty yüzey kuvvetleri ile yüklenmiştir. {u} = [N]{q} dönüşümünü kullanarak.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. İşlem sembolik olarak şu şekilde ifade edilir. Bu durumda enerji ifadesi. M. Böylece yüzey kuvveti. TAŞGETİREN Elde edilen bu eleman yük değerleri daha önce bahsedildiği gibi genel yük vektörünü oluşturacak şekilde toplanır. Yüzey Kuvveti Bölüm 6-1313 . Burada 1-2 kenarı boyunca N3 = 0 olduğundan N1 ve N2 bir boyuttaki N1+N2=1 koşulunu sağlayan şekil fonksiyonlarına benzerdir. S. {F } ← Σ e { f }e (37) İkinci olarak potansiyel enerji ifadesindeki yüzey kuvveti terimini ( ∫ {u}T {T }tdl ) ele alalım. ∫ l1− 2 N i dl = 1 l 1− 2 2 (39) kenar uzunluğu da l1− 2 = T ( x2 − x1 )2 + ( y2 − y1 ) 2 T e dir. Toplama işleminde eleman süreklilik bilgileri dikkate alınır. 1-2 kenarındaki serbestlik derecelerine karşılık gelen deplasman vektörü olup. Şekil 7’de bir elemanın l1-2 kenarı Tx. (38b)’deki herbir integral. Tx.

Py olsun. {u}i {P}i = Q2i −1 Px + Q2i Py T [ ] T tekil yükünün uygulandığı düğüm (43) olarak yazılabilir. q2 . bu durumda enerji ifadesi. Tx . Tekil yükler. q3 . y . Şekil değiştirme enerjisi ve kuvvet terimlerinin birlikte düşünülmesi ile toplam potansiyel enerji. Bu durumda eleman yüzey kuvvet vektörü. x + y ⎥ ∂x ⎦ ⎣ ∂x ∂y ∂y T (47) Bölüm 6-1414 . yüzey kuvveti ve tekil kuvvetlerin.3 Galerkin Yaklaşımı (45) Galerkin yaklaşımında işleme uygun bir virtüel deplasman vektörü seçilerek başlanır. M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ϕ Y ]T Buradan şekil değiştirme (46) ∂ϕ ⎤ ⎡ ∂ϕ ∂ϕ ∂ϕ {ε (ϕ )} = ⎢ x . 1 Π = {Q}T [ K ]{Q} − {Q}T {F } 2 (44) olarak elde edilir. (41) {T }e = t e l 1− 2 Tx . S. yükün uygulandığı noktanın elemanlara ayırma esnasında. T y . Burada Px ve Py. i noktası. {F} global kuvvet vektörüne etkileri {F } ← Σ e ({ f } + {T }) + {P} şeklinde gösterilebilir. T y 2 [ ] T (42) olarak elde edilir. q4 ]T ile verilebilir. {ϕ} = [ϕ X . Yüzey kuvvetleri de genel kuvvet vektörü {F}’e eklenir. TOPCU. Kütle kuvveti. {Pi } = Px . Pi’nin x ve y bileşenleri olup doğrudan {F} global kuvvet vektörünün (2i-1) ve (2i) bileşenlerine eklenir. 3. düğüm olarak tanımlanmasıyla kolayca sisteme eklenebilir. TAŞGETİREN {q } = [q1 . Sınır şartları ile ilgili düzenlemeler yapılarak sonlu eleman denklemleri [K]{Q} = {F} elde edilir.

Varyasyonel form. parantez içindeki ifade ise dış virtual işi verir. T T T T ∫ {σ } {ε (φ )}tdA − ⎜ ∫ {φ } { f }tdA + ∫ {φ } {T }tdl + Σ i {φ}i {P}i ⎟ = 0 ⎜ ⎟ A ⎛ ⎞ ⎠ ⎝A (48) L ile verilir. [k ]e = t e Ae [ B ]T [ D ][ B ] (54) (55) Bölüm 6-1515 . Global düğüm noktası yer değiştirme vektörü ise. S.Ψ 6 ] Ψ Ψ (52) elde edilir.Ψ 3 ..Ψ 2 . Çözüm bölgesi üzerinde ise. TOPCU... Ψ = [ 1 . TAŞGETİREN olur. Burada ilk terim iç virtual işi. [B] ve [D]’nin bütün terimlerinin sabit olduğu.Ψ 2 . (12) ve (14) deki interpolasyon adımlarını kullanarak. ∫ {ε } e T [D]{ε (φ )}tdA = {q}T [ B]T [ D][ B]t e ∫ dA{ } Ψ e = {q}T t e Ae [ B ]T [ D ][ B ]{ } Ψ = {q}T [k ]e { } Ψ elde edilir..Ψ 5 . {φ } = [ N ]{ } Ψ (50) (51) T ε (φ ) = [ B]{ } Ψ { } = [ 1 . te ve Ae’nin sırasıyla eleman kalınlığı ve alanı olduğu bilindiğinden. Burada {Ψ}. Seçilen yer değiştirme vektörünün sınır şartlarını sağlaması gereklidir.. (53) ∫ε e T [D]ε (φ )tdA = ∫ {q}T [B]T [ D][ B]{ }tdA Ψ e eşitliği ile ifade edilebilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Eleman rijitlik matrisi. ⎛ ⎞ Σ e ∫ {ε }T [ D]{ε (φ )}tdA − ⎜ Σ e ∫ {φ }T { f }tdA + ∫ {φ }T {T }tdl + Σ i {φ }i T {P}i ⎟ = 0 (49) ⎜ ⎟ e L ⎝ e ⎠ dir. (49)’dan elemanın iç virtüel iş terimi.. M...Ψ 4 . herhangi bir e elemanının düğüm noktalarının yer değiştirme vektörüdür. N ] Ψ Ψ dir.

Aynı şekilde yüzey kuvveti ve tekil yükler de (38) ve (43) ile verilen sonuçlara ulaşır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Varyasyonel formüldeki terimler. Sonlu eleman denkleminin çözülmesi ile elde edilen sistem deplasman vektöründen eleman süreklilik değerleri de dikkate alınarak elemana ait düğüm deplasman değerleri çıkarılır. Kuvvet ifadeleri. TOPCU. ∫ {φ} { f }tdA = {Ψ } { f } T T e e (57) dir. 3. Bu da sonuçta (33) ve (36) ile verilen kütle kuvvet vektörünü verir. Ψ İç Virtual İş: { }T [ K ]{Q} Ψ Dış Virtual İş: { }T {F } (58a) (58b) Şeklinde tüm sistem için elde edilir. TAŞGETİREN dir. S. Buradan genel rijitlik matrisine iç virtüel işlerin toplanmasıyla Σ e ∫ {ε }T [ D]{ε (φ )}tdA = Σ e {q}T [k ]e { } Ψ e = Σ e { }T [ k ]e {q} Ψ (56) Ψ = { }T [ K ]{Q} şeklinde bir geçiş yapılabilir. dış virtuel iş terimleri kullanılarak elde edilir. Uygun bir deplasman fonksiyonu seçimi ile sınır şartlarının uygulanmasından [ K ]{Q} = {F } (59) sonucuna ulaşılır. Bu değerlerin kullanılmasıyla elemana ait gerilme değeri Bölüm 6-1616 . Gerilme ile yer değiştirmeler arasında (6) ve (25) kullanılarak. Bu nedenle her eleman için bir gerilme hesaplanması yeterlidir.4 Gerilme Hesapları Ele aldığımız SŞDÜ elemanında eleman içindeki şekil değiştirmeler sabit olduğundan bunlara karşılık gelen gerilmeler de sabittir. M. Potansiyel enerji formülasyonunda kullanılan adımların aynen geçerli olduğu Galerkin yaklaşımında deplasmanları ifade eden {u} yerine {φ} kullanılmaktadır. {σ } = [ D][ B]{q} (60) şeklinde bir ilişki elde edilir. Bu nedenle.

2 ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ sim 0.3⎥ 0.267 1.4⎥ ⎣ ⎣ ⎦ ⎦ 7 olarak elde edilir.8 × 10 7 0 ⎤ ⎢ ⎥ 7 7 0 ⎥ = ⎢0.[DB]e çarpımı ile.2 × 10 ⎢ 0 0 1.2 − 0. Gerilmelerin ara bölgelerdeki değerlerini elde etmek için interpolasyon yapılmak istenirse hesaplanan değerlerin elemanların merkezindeki değerler olduğu kabul edilebilir.267 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ − 0. Yalnızca 4 nolu serbestlik derecesine uygulanan 1 Bölüm 6-1717 .2 1. 3 2 y 1 4 1 x 3 cm 2 cm 2 Çözüm: Düzlem gerilme hali için elastisite matrisi şu şekilde verilir: ⎡ ⎤ 0 ⎥ ⎢1 ν Ε ⎢ν 1 0 ⎥ D= 1 −ν 2 ⎢ 1 −ν ⎥ ⎢0 0 ⎥ 2 ⎦ ⎣ ⎡3.2 − 0. S.2 − 0 . E=30 106 N/cm2. Q5. TAŞGETİREN hesaplanabilir.6 0.067 0 ⎤ ⎡1.533 0.53 0. Buna göre eleman rijitlik matrisleri de.6 0 1. M.4 − 1.267 − 1. ν=0.533 0 ⎥ sim ⎥ ⎢ ⎢ ⎥ 0.533 0 ⎥ 0.5 − 045 0.983 − 0.4 1.6 0. TOPCU.[B]eT.3 ⎤ ⎢ ⎢ − 0.6 − 0.2 0. 1 2 3 4 5 6 5 6 7 8 3 4 ⎡0. [D][B]e çarpım matrisleri.2 0 ⎥ − 0 . Asal gerilmeler ve bunların yönleri Mohr çemberi prensipleri kullanılarak hesaplanır.3 ⎤ ⎡0.2 1 . Q6.267 ⎥ 7⎢ [ DB]1 = 10 ⎢ 0 ⎥ [ DB] 2 = 10 − 0.Ae.4 − 0.4 0. Sınır şartları nedeniyle Q2.2 × 10 7 ⎥ ⎣ ⎦ Verilen numaralama sistemi için süreklilik bilgileri tablosu ise Eleman Düğüm no No 1 2 3 1 2 4 1 3 4 2 2 Şeklindedir.2 ⎥ ⎢ ⎢ ⎦ ⎣ ⎣ ⎦ elde edilir.6 0 − 1.4 0 .45 0 0 − 0 .983 − 0.6 0 ⎢ 0. Eleman matrislerinin sutunlarına karşılık gelen serbestlik dereceleri üstlerinde verilmiştir.5 cm. Örnek: Şekilde yükleme durumu ve sınır şartları verilen levha için 1 ve 2 düğümlerinin yer değiştirmelerini ve düzlem gerilme 1 kN t=0.. te.25 durumuna göre elemanlardaki gerilmeleri hesaplayınız. Q3 ve Q4 serbestlik derecelerine karşılık gelen satır ve sütunların alınması yeterlidir.067 0.067 − 0.6 0 − 0.3 − 1 .4 0 0.6 0 0 0.2 × 10 7 0.2 0 ⎥ 1 .45 0 0 ⎢ 0.8 × 10 3.4⎥ − 0.2 0 .5 − 045 0.2 ⎥ ⎥ ⎢ ⎢ ⎥ ⎢ − 0. Q7 ve Q8 değerleri sıfır olduğundan eliminasyon yaklaşımını kullanarak Q1.4 ⎢0.3 ⎥ 7 7 [k ]1 = 10 ⎢ ⎥ [k ]2 = 10 ⎢ ⎥ − 0.2 ⎥ 0 .4 0.067 ⎡ − 1.3 − 1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.2⎥ 1. 0 ⎤ 0 − 0.

Bölüm 6-1818 . Birinci elemanın yer değiştirme vektörü. T −5 {q}1 = 10 [1. Buradan deplasmanlar Q1=1.875 − 7. (61) {ε 0 } = (1 − ν )[α∆Τ .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Elastisite teorisinden düzlem gerilme için ε0.α∆Τ . Sıcaklık şekil değiştirme enerjisinde U= T 1 ({ε } − {ε 0 }) [ D]({ε } − {ε 0 })tdA 2∫ 1 T T T = ∫ {ε } [ D ]{ε } − 2{ε } [ D ]{ε 0 } + {ε 0 } [ D ]{ε 0 } tdA 2 (63) ( ) (64) şeklinde bir artışa neden olur.913x10-5 cm. Gerilme ve şekil değiştirme ilişkileri ise.875x10-5 cm ve Q4=-7.45 0.4] N / cm 2 bulunur.436x10-5 cm olarak hesaplanır.4 23.4 − 297.5 Sıcaklık Etkisi Eğer sıcaklık değişiminin dağılımı (∆T(x.2⎤ ⎧ Q1 ⎫ ⎪ ⎪ 10 ⎢−0.983 −0. TAŞGETİREN kN’lik bir tekil kuvvet bulunduğundan genel yük vektörünün bir adet sıfırdan farklı bileşeni bulunmaktadır.0]T düzlem şekil değiştirme için de. S. Benzer olarak ikinci elemanın deplasmanları {q}2 = 10 −5 [0 0 0 0 0.875 − 7.3]T N / cm 2 olarak hesaplanır.{q}’ dan 3. Burada birinci terim rijitlik matrisini verir. Gerilme ise buna bağlı olarak gerilmeler de σ 2 = [− 93.4 ⎥ ⎪ Q3 ⎪ ⎦⎩ ⎭ ⎣ 7 ⎧ 0 ⎫ ⎪ ⎪ ⎨ 0 ⎬ ⎪−1000⎪ ⎩ ⎭ olur. bu değişim nedeniyle meydana gelen şekil değiştirme.913 0 0. T σ = [− 93. Ortadaki terim ise sıcaklık sebebiyle oluşan yükü vermektedir. Q3=0. TOPCU.α∆Τ .436 0 0] olur.45 0.983 0 ⎥ ⎨Q2 ⎬ = ⎥ ⎢ ⎢ 0. Şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi {ε}=[B]{q} kullanılarak yük terimi. {ε 0 } = [α∆Τ .0]T şeklinde verilmektedir. Son terim sabit olduğundan minimizasyonda etkisi yoktur. başlangıç şekil değiştirmesi (ε0) olarak ele alınabilir. O da F4 = -1 kN dir.3 − 1138. M.436 ] ve σ1=[DB]1.2 0 1. Bu durumda sonlu eleman denklemleri ⎡ 0.7 − 62. (62) {σ } = [ D]({ε } − {ε 0 }) şeklindedir.y)) biliniyorsa.

Görüldüğü gibi problemin yalnızca ¼’ünün modellenmesi aranan şekil (a) (b) y 30 MPa 30 MPa 3 cm 6 cm x Şekil 8 Dikdörtgen levha ve sonlu eleman modellemesi Bölüm 6-1919 . TAŞGETİREN ∫ {ε } A T [ D ]{ε 0 }tdA = Σ e {q}T [ B ]T [ D ]ε 0 t e dA ( ) (65) şeklinde açılabilir.θ 3 . Aynı şekilde y ekseni üzerindeki noktalar da x ekseni yönünde sabittirler. {θ }e = t e Ae [ B]T [ D]{ε 0 } olarak elde edilir.θ 6 ] T (67) Başlangıç şekil değişimi (ε0) eleman içinde ortalama sıcaklık değişimi nedeniyle oluşan birim şekil değiştirme olarak alınır. Yükleme şekli ve geometrisi buna benzeyen bir çok problemle gerçek hayatta karşılaşılabilir.θ 5 . Buradan elemanın sıcaklık yükü. y ekseni boyunca ise sabittirler.6 Problem Modellenmesi ve Sınır Şartları (68) Sonlu eleman metodu.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 3. sınır şartları ve geometrisinden kaynaklanan simetri durumları modelleme ve değerlendirme gibi açılardan kolaylık sağlar. M.θ 2 . Buradan eleman içindeki gerilmeler. Esas olarak elemanın şekil değiştirmesi ile ilgili analizler yaptığımızdan ele aldığımız problemlerin yükleme. Eleman sıcaklık vektörünün 6 bileşeni bulunmaktadır. (66) {θ }e = [θ 1 .θ 4 . x ve y simetri eksenleri olmak üzere (Şekil 8b) x ekseni üzerindeki noktalar yalnızca. Bazı problemlerde ise bu bazı zorluklar getirmektedir. Az önce verilen örnekte ele alındığı gibi bazı problemlerde. çeşitli türdeki problemlerde gerilmeleri ve şekil değiştirmeleri hesaplamak için kullanılır. Şekil 8a’da gösterilen levha buna bir örnektir. x ekseni boyunca hareket ederler. TOPCU. fiziksel boyutlar yükleme ve sınır şartları açıkça görülebilmektedir. {σ } = [ D]{[ B]{q} − ε 0 } dan hesaplanır. S.

Bu durumda herhangi borunun herhangi bir dilimi ele alınabilir. büyük bir sayıdır. Q2 i − 1Sinθ − Q2 i Cosθ = 0 (69) yazılabilir. Bu durum bir çok noktalı sınır şartı verir. Sınır koşulları x ve n üzerindeki noktaların bu iki doğruya dik yönde sabitlenmiş olmasını gerektirmektedir. x eksenine göre n’in eğimi θ olmak üzere. Q2i ]⎢ 2 2 ⎣− CSinθCosθ − CSinθCosθ ⎤ ⎧Q2i −1 ⎫ ⎬ (71) ⎥⎨ CCosθ ⎦ ⎩ Q2 i ⎭ elde edilir. Burada C. Bu eşitlikteki kareli terim açılırsa.5° x n θ i x θ Q2i-1 Şekil 9 Sekizgen boru ve sonlu eleman modellemesi Bölüm 6-2020 . 22.5°’lik dilimin hesaba katılması yeterli olacaktır. Hatta problem tek boyutlu olarak ta modellenebilir.5° P x P 22. TOPCU. İçten veya dıştan basınca maruz bir dairesel borunun üzerindeki tüm noktalar simetri nedeniyle radyal doğrultuda hareket ederler. ⎡ CSin 2θ 1 1 2 C (Q2i −1 Sinθ − Q2i Cosθ ) = [Q2i −1 . TAŞGETİREN değiştirme ve gerilmelerin elde edilmesi için yeterli olmaktadır. Elde edilen CSin2θ. Simetri nedeniyle. S. Eğer n doğrusu üzerindeki i düğümü Q2i-1 ve Q2i serbestlik dereceli ve Şekil 9’da gösterildiği gibi n boyunca hareket edebiliyorsa. n doğrusu üzerindeki noktalar için ise bazı düzenlemeler yapmak gerekecektir. Şekil 9b’de gösterildiği gibi. Başka bir örnek olarak içten basınca maruz sekizgen boru verilebilir (Şekil 9). M. Bu nedenle genel potansiyel enerji ifadesine Π = {Q}T [ K ]{Q} − {Q}T {F } + C (Q2i −1 Sinθ − Q2i Cosθ )2 1 2 1 2 (70) şeklinde bir ekleme yapılır. Şekil 9’da verilen durum için x ekseni üzerindeki noktalar penaltı yaklaşımı ile kolayca değerlendirilebilir. -CSinθCosθ ve Ccos2θ terimleri eğik çizgi (n) üzerinde Q2i n n 22.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Eşkenar üçgenlerin kullanılması en uygun seçim olacaktır. üçgenin en büyük ve en küçük kenar boyları oranının çok fazla olmamasına dikkat edilmelidir. TOPCU. 3. üçgenin açılarını 30° ile 120° arasında kalmasına dikkat etmek olacaktır. Şekil 11’de dört düğümlü dörtgen eleman verilmiştir. 2. eleman sayısını arttırarak daha iyi sonuç alınması sağlanır. Bundan sonra gerilme değişikliklerinin yüksek olduğu bölgelerde. çok sayıda elemanı devreye sokmadan da hatalar saptanabilir. 3. TAŞGETİREN bulunan her düğüm için global rijitlik matrisine eklenerek genel rijitlik matrisi sınır şartlarına göre düzenlenmiş olur. 4. ilk denemelerde kaba eleman dağılımı yeterli olabilir. Bir boyutlu problemde çok noktalı sınır şartları ele alınırken kullanılan β0. Bu aşamada. İZOPARAMETRİK ELEMANLAR Bu bölümde izoparametrik elemanların gerilme analizi problemlerinin çözümünde kullanımı üzerinde durulacaktır. İsoparametrik elemanlar iki ve üç boyutlu problemlerin çözümünde geniş bir kullanım alanı bulmuş ve deneysel verilerle iyi bir uyum sağlayan sonuçlar elde edilmiş bir eleman türüdür. Sonuçların ve verilerin uygun olup olmadığının kontrolü için. Burada dört düğümlü izoparametrik elemanlar anlatılarak temel prosedür ayrıntılı bir şekilde verildikten sonra daha yüksek dereceden izoparametrik elemanların nasıl ele alınacağı üzerinde durulacaktır. i düğümü Bölüm 6-2121 . M. Bu nedenle yapılabilecek en uygun şey. Buna yakınsama yöntemi adı verilir. 4 şeklinde verilmiş olup ve düğüm koordinatları. Lokal düğüm numaraları saat ibresinin ters yönünde 1. SŞDÜ elemanında eleman üzerinde gerilmelerin sabit olduğu kabul edildiğinden mümkün olduğu kadar küçük elemanların seçilmesi modellemenin sağlığı açısından önem kazanır.7 Elemanlara Ayırma İle İlgili Genel Uyarılar Bir alanı üçgenlere bölerken. S. β1 ve β2 sabitlerine karşılık burada sırasıyla 0. Bununla beraber eşkenar üçgenlerin kullanılması her zaman mümkün olmaz. Sinθ ve .Cosθ alınmasıyla da aynı sonuç elde edilebilirdi. Çentikler ve faturalar gibi gerilmelerin çok büyük yığılma gösterdiği bölgelerde gerilmelerin doğru hesaplanabilmesi için eleman boyutlarının küçük seçilmesi yararlı olur.

q8 ] dir. T Şekil fonksiyonları öncelikle doğal koordinatlardaki bir temel eleman üzerinde geliştirilir. 4 olarak düğüm numaraları olmak üzere Ni şeklinde gösterilir. 1. N1=0 (71) olarak kısaca gösterilebilir. 3 ve 4. Buna göre. 2.0) 1 (-1. Bu da N1=c(1-r)(1-s) (72) formunda bir eşitlik verir. düğümde N1=1. y )] şeklindedir. T Eleman içindeki P noktasının deplasmanları ise. Örnek olarak 1. r=1 ve s=1 kenarları boyunca sıfır olmak zorundadır. Buradaki sabit c katsayısı 1 düğümünde N1=1 olması şartından s (-1. v( x.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S.yi) dir. q3 . Her şekil fonksiyonu tanımlı olduğu düğümde 1 diğer düğümlerde ise sıfırdır. TOPCU. Temel eleman (r. q 4 . N1.-1) 2 (1. {u} = [u ( x.1) 4 P(r.1) Şekil 11 Doğal koordinatlarda temel eleman Bölüm 6-2222 .s) (0. s) doğal koordinatlarında düzgün bir kare olarak tanımlanabilir (Şekil11). q6 . M. Düğüm deplasmanları vektörü. 2. Düğümde. y ).y) Şekil 10 Dört düğümlü dörtgen eleman için (xi. düğüm için. 3. Langrange şekil fonksiyonları i=1. q 2 . q5 . {q} = [q1 . TAŞGETİREN q6 q8 4 y q2 1 q1 x 2 q3 q7 v u q4 3 q5 P(x. q7 .-1) r 3 (1.

S. kısa gösterimde Ni = 1 (1 + rri )(1 + ssi ) 4 (75) olarak yazılabilir. u = N 1 q1 + N 2 q3 + N 3 q5 + N 4 q7 (76) v = N 1 q 2 + N 2 q 4 + N 3 q 6 + N 4 q8 olarak yazılabilir. Eleman içinde herhangi bir noktanın yer değiştirmeleri şekil fonksiyonları yardımıyla.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. TAŞGETİREN bulunur. N 4 = (1 − r )(1 + s) olarak bulunur. 4 olarak elde edilir. Matris formunda ise. Bilgisayar uygulasında kolaylık 4 4 sağlaması açısından şeklil fonksiyonları ri ve si ilgili düğümün doğal koordinatlardaki yerini vermek üzere. Bu durumda 1 düğümünde r=s=-1 olduğundan (72). TOPCU. Buradan c=1/4 olarak elde edilir. Diğer düğümler için de benzer yoldan N 2 = N3 = 1 1 (1 + r )(1 + s) . eleman içindeki herhangi bir noktanın koordinatı. {u} = [ N ]{q} (77) Burada [N] şekil fonksiyonları matrisi olup. x = N 1 x1 + N 2 x 2 + N 3 x 3 + N 4 x 4 y = N 1 y1 + N 2 y 2 + N 3 y 3 + N 4 y 4 (79) Bölüm 6-2323 . 1=c(2)(2) olur. İzoparametrik formülasyonda koordinatlar da aynı şekil fonksiyonları ile gösterilebildiğinden. ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 N2 N3 0 0 N3 N4 0 0⎤ N4 ⎥ ⎦ (78) şeklindedir. Böylece 1 düğümündeki şekil fonksiyonu N1 = (73) 1 (1 − r )(1 − s) 4 (74) 1 (1 + r )(1 − s) .

Bundan sonra şekil değiştirmelerin hesabına geçilir. S. ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ∂N ⎬ = ⎪ ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ J ⎨ ∂N ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ (85) olur. M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.y(r. Jakobiyen matrisi ise ∂x ∂r [ J ] = ∂x ∂s ∂y ∂r ∂y ∂s (82) şeklindedir. ⎧ ∂N ⎫ ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ −1 ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ∂N ⎬ = J ⎨ ∂N ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (86) Bölüm 6-2424 .s koordinatlarında verilen şekil fonksiyonlarının x. f fonksiyonu yerine şekil fonksiyonlarını yazarsak (82). Buradan zincir kuralı ile (üçgen elemanlardakine benzer şekilde) herhangi bir f=f[x(r. Matris notasyonu ile J jakobiyen matrisi olmak üzere.y koordinatlarındaki türevlerine ihtiyaç vardır. Şekil fonksiyonlarının x ve y’ye göre türevi gerektiğinden bu eşitliğin tersi alınarak. TOPCU. (75) ve (79) yardımıyla 1 ⎡− (1 − s )x1 + (1 − s )x2 + (1 + s )x3 − (1 + s )x4 J= ⎢ 4 ⎣− (1 − r )x1 − (1 + r )x2 + (1 + r )x3 + (1 − r )x4 − (1 − s ) y1 + (1 + s ) y 2 (1 + s ) y3 − (1 + s ) y 4 ⎤ (83) − (1 − r ) y1 − (1 + r ) y 2 + (1 + r ) y3 + (1 − r ) y 4 ⎥ ⎦ J= J 11 J 21 J 12 J 22 (84) elde edilir. TAŞGETİREN olarak yazılır. ⎧ ∂f ⎫ ⎧ ∂f ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂f ⎬ = [J ]⎨ ∂f ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (81) yazılır.s)] fonksiyonu için ∂f ∂f ∂x ∂f ∂y = + ∂r ∂x ∂r ∂y ∂r ∂f ∂f ∂x ∂f ∂y = + ∂s ∂x ∂s ∂y ∂s (80) yazılır.s). Bunun için r.

U = ∑ te ∫ e 1 {σ }{ε }dA 2 e (90) olur. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ⎪ ⎧ ε x ⎫ ⎪ ∂x ⎪ {ε } = ⎪ ε y ⎪ = ⎪ ∂v ⎪ ⎨ ⎬ ⎨ ⎬ ⎪ε xy ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ⎪ ∂u ∂v ⎪ ⎪ ∂y + ∂x ⎪ ⎩ ⎭ şeklindedir. Diğer taraftan bir çok matematik analiz kitabında verildiği üzere doğal koordinatlardaki alan ile kartezyen koordinatlardaki alan arasında dA = dxdy = det Jdr . S. U =∫ 1 {σ }{ε }dV 2 v (89) şeklindedir. TOPCU. Kalınlık sabit alınır ve eleman boyutunda yazılırsa. Bu eşitlik. M. Bu da. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎡ J 22 ⎪ ⎪ ⎨ ∂u ⎬ = ⎢ ⎪ ⎪ det J ⎣− J 21 ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂u ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ⎬ J 11 ⎥ ⎪ ∂u ⎪ ⎦ ⎩ ∂s ⎭ (91) (92a) Bölüm 6-2525 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎪ ⎪ ⎨ ∂N ⎬ = ⎪ ⎪ det J ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ⎡ J 22 ⎢− J ⎣ 21 ⎧ ∂N ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ⎬ J 11 ⎥ ⎪ ∂N ⎪ ⎦ ⎩ ∂s ⎭ (87) şeklinde ifade edilebilir.1 Eleman Rijitlik Matrisi Dörtgen elemanlar için rijitlik matrisi elastik enerji ifadesinden hareketle elde edilebilir. (81)’de f = u alınırsa. ds (88) şeklinde verilen bir ilişki vardır. Şekil değiştirme-yer değiştirme ilişkisi ise. 4. TAŞGETİREN yazılır. Bu ilişki eleman rijitlik matrisi hesaplarında sıklıkla kullanılacaktır.

Bu durumda yer değiştirmelerin şekil fonksiyonları cinsinden yazıldığı (76) yardımıyla ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂s ⎪ ⎨ ∂v ⎬ = [G ]{q} ⎪ ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂v ⎪ ⎪ ∂s ⎪ ⎩ ⎭ (95) yazılabilir ki burada [G]. S. (91) ve (92a-b) eşitliklerinden. Bölüm 6-2626 . ⎡ J 22 1 ⎢ [ A] = 0 det J ⎢ ⎢− J 21 ⎣ − J 12 0 J 11 0 − J 21 J 22 0 ⎤ J 11 ⎥ ⎥ − J 12 ⎥ ⎦ (94) dir. TAŞGETİREN olur. M. ⎧ ∂v ⎫ ⎪ ∂x ⎪ 1 ⎡ J 22 ⎪ ⎪ ⎨ ∂v ⎬ = ⎢ ⎪ ⎪ det J ⎣− J 21 ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂v ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ⎬ J 11 ⎥ ⎪ ∂v ⎪ ⎦ ⎩ ∂s ⎭ (92b) yazılır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada [A].Şekil değiştirme ve yer değiştirmeler matris formunda {ε}=[B]{q} olarak verildiğinden (93) ve (95)’ten [B]=[A][G] olarak elde edilir. Aynı şekilde v için de. TOPCU. ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ⎪ ∂s {ε } = [ A]⎪ ∂v ⎪ ⎨ ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂v ⎪ ⎪ ∂s ⎪ ⎩ ⎭ (93) elde edilir. − (1 − s ) 1 − (1 − r ) [G ] = 0 4 0 0 0 − (1 − s ) − (1 − r ) (1 − s ) − (1 + r ) 0 0 0 0 (1 − s ) − (1 + r ) (1 + s ) (1 + r ) 0 0 0 0 (1 + s ) (1 + r ) − (1 + s ) (1 − r ) 0 0 0 0 (96) − (1 + s ) (1 − r ) şeklinde elde edilir. Diğer taraftan {σ}=[D]{ε} olduğundan eleman içindeki gerilmeler.

TAŞGETİREN {σ } = [ D][ B]{q} olur. S. Bu da U = Σe 1 T {q} [k ]e {q} 2 (98b) olup eleman rijitlik matrisi olan [k]e. 4. T y şeklinde bir yüzey kuvveti etkiyor olsun.2 Kuvvet Vektörleri Kütle kuvvetleri birim hacimdeki kuvvetler olup potansiyel enerji eşitliğindeki kütle kuvveti teriminden elde edilebilir. Eleman rijitlik matrisi (8x8) boyutundadır. Eleman rijitlik matrisinde olduğu gibi kütle kuvveti vektörü de nümerik integrasyonla hesaplanır. Bu durumda şekil değiştirme enerjisi ifadesini. TOPCU. Nümerik integrallerle ilgili geniş bilgi daha sonra verilecektir. M. Bu kenarda r=1 [ ] T Bölüm 6-2727 . [B] ve [J]. 1 1 ⎤ 1 T⎡ U = Σ e {q} ⎢t ∫ ∫ [ B ]T [ D ][ B ] det Jdr. Dörtgen elemanın 2-3 kenarına {T } = Tx .ds ⎥ ⎨ ⎬ ⎣ −1 −1 ⎦⎩ f y ⎭ (101) elde edilir.ds −1 −1 1 1 (99) şeklindedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Yüzey Kuvvetleri birim yüzey alanına etkiyen kuvvetlerdir. [k ]e = t ∫ ∫ [ B]T [D][ B] det Jdr. ∫ {u} T { f }dV (100) {u} = [ N ]{q} ve { f } = f x . r ve s ye bağlı olduklarından gerekli integraller nümerik olarak yapılacaktır. f y [ ] T açılımları ile ve eleman içindeki kütle kuvvetinin sabit olduğu kabulu ile.ds ⎥{q} 2 ⎣ −1 −1 ⎦ (97) (98a) şeklinde yazabiliriz. { f }e ⎡1 1 ⎤⎧ f x ⎫ = t e ⎢ ∫ ∫ [ N ]T det Jdr.

r1.3 Nümerik İntegral Bir boyutlu bir problemde nümerik integral.. Burada W1. N3=(1+s)/2 olacaktır..Wn... Ι= −1 ∫ f (r )dr 1 (103) şeklindedir.. l2-3: 2-3 kenar uzunluğudur. Tekil kuvvetlerin uygulanmasında daha önce gösterilen durumlar dışında herhangi bir değişiklik yoktur. I= −1 ∫ f (r )dr = W f (r ) + W f (r )+... ağırlık çarpanları. Bu noktalara bu yaklaşımda Gauss noktası adı verilir.. {T }e = t e . Buna karşılık büyük n değerleri bilgisayar uygulaması açısından gereksiz bir kapasite artırımına neden olur. (104) n değerinin büyük tutulmasıyla aslında gerçek çözümü veren bir eşitliktir. 4...+W f (r ) 1 1 2 2 1 n n (104) şeklinde verilmiştir.. Gauss yaklaşımında en doğru çözümü elde edecek sayıda nokta ve ağırlık katsayısının bulunması önem taşır. rn de hesaplama noktalarını göstermektedir. n=1 için. Yöntemin iki ve üç katlı integrallere uygulanması da çok kolaydır.. M.Böylece potansiyel enerji eşitliğindeki yüzey kuvveti vektörü. Yüzey yükünün değişken olması durumunda nümerik integrasyon yapılabilir.. Ele aldığımız fonksiyon bir polinom olduğundan ve şekli yaklaşık olarak bilindiğinden n değerinin tesbit edilmesi yeterince yaklaşık bir değere ulaşılmasını sağlar. W2. r2. −1 ∫ f (r )dr = W f (r ) 1 1 1 (105) Bölüm 6-2828 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.l 2−3 0 0 Tx 2 [ Ty Tx Ty 0 0 ] T (102) olur. TOPCU.. n noktalı yaklaşık hesap. Metodu 1 ve 2 noktalı hesaplama ile izah etmeye çalışalım. TAŞGETİREN olduğundan bı kenarda şekil fonksiyonları N1=N4=0. S. I’nın hesabı için Gauss tarafından önerilen yaklaşım sonlu elemanlar metodu uygulamalarında kullanışlı ve verimli bir metod olarak ispatlanmıştır. N2=(1-s)/2.

Görüldüğü gibi hatanın 0 olabilmesi için W1=2 ve r1=0 olmalıdır. TAŞGETİREN elde edilir. Dereceden bir polinom benzetimi yapılabilir. Hata = a 0 (2 − W1 ) − W1 a1 r1 = 0 (106b) olur. f f(x) Gerçek alan= ∫ 1 −1 f ( x)dx Yaklaşık alan=2f(0) f(0) -1 0 1 x Şekil 12 Bir noktalı Gauss yaklaşımı İki noktalı yaklaşımda ise integral değeri −1 ∫ f (r )dr = W f (r ) + W f (r ) 1 1 2 2 1 (108) dir. Buna göre herhangi bir fonksiyon için −1 ∫ f (r )dr = 2 f (0) 1 (107) elde edilir. Buna göre f ( r ) = a 0 + a1r alındığında. Çözüm için 3. TOPCU. Hata = ∫ (a0 + a1 r )dr − W1 f (r1 ) = 0 −1 1 (106a) veya Hata = 2a 0 − W1 (a0 + a1 r1 ) = 0 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 1 Hata = ⎡ ∫ (a 0 + a1 r + a 2 r 2 + a3 r 3 )dr ⎤ − [W1 f (r1 ) + W2 f (r 2 )] = 0 ⎢ −1 ⎥ ⎣ ⎦ (109) Bölüm 6-2929 . Bu eşitlikten polinomun derecesi 1 olduğunda kesin çözüm elde edilir. M. Burada belirlenmesi gereken 4 parametre görülmektedir. S. Bu da orta noktaya göre yapılan alan hesabıdır (Şekil12). Burada hesaplanması gereken yalnızca iki parametre vardır (W1. f ( r ) = a 0 + a1r + a 2 r 2 + a 3 r 3 seçildiğinde hata ifadesi.r1).

9061798459 ±0. W1r1+W2r2=0..0 0. Örnek: 1 ⎡ Yaklaşımının iki katlı integrallerdeki şekli I =∫ 1 −1 −1 ∫ 1 f (r .0 ±0.5773502.0 ±0.2369268851 0. s j ) −1 j =1 ⎣ i =1 ⎦ ⎣ i =1 ⎦ i =1 j =1 (112) Bölüm 6-3030 . W1r13+W2r23=0 ile sağlanabilir.7857 bulunur. Elde edilen bu nonlineer denklemelerin çözümünden W1=W2=1 -r1=r2=0.5773502692 ±0. (110) elde edilir.577 x2 = 0. Simetrik noktaların aynı ağırlık değerini aldığı görülmektedir.5688888889 0.0 bulunur.2386191861 1 ⎤ Ağırlık Katsayısı (Wi) 2.5384693101 0. Tablo 2’de altı noktaya kadar olan Gauss nümerik integralleri için W ve r değerleri verilmiştir.8611363116 ±0. Çözüm: 1 nokta için W1 = 2 ve x1 = 0 olduğundan I=7.5555555556 0.3607615730 0. TOPCU.4679139346 Ι = ∫ ⎢3e x + x 2 + dx integralini 1 ve 2 noktalı Gauss yaklaımı ile x + 2⎥ ⎦ −1 ⎣ hesaplayınız.. s)drds (111) olarak yazılabilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.4786286705 0. W1r12+W2r22=2/3.9324695142 ±0. TAŞGETİREN Bu da W1+W2=2. Gerçek çözüm ise I= 8. s j )⎥ = ∑∑ WiW j f (ri . Tablo 2.6521451549 0.0 1.. s)⎥ds = ∑ W j ⎢∑ Wi f (ri . Gauss Yaklaşımı ile Nümerik İntegrasyon İçin Gaus Noktaları ve Ağırlık Katsayıları ( ∫ f (r )dr = ∑ Wi f (ri ) ) 1 −1 i =1 n Nokta Sayısı 1 2 3 4 5 6 Yer (ri) 0. 2 nokta için W1 = W2 = 1 ve x1 = -0. Görüldüğü gibi Gauss yaklaşımı ile n adet integral noktasından 2n-1 dereceli polinom için gerçek çözüm elde edilebilmektedir. İntegraller sırasıyla alınırsa. n 1 ⎡ n ⎤ ⎡n ⎤ n n I = ∫ ⎢∑ Wi f (ri .3478548451 0. M.3399810436 ±0.6612093865 ±0.8888888889 0.1713244924 0.0 ±0.577 olduğundan I = 8.816 dır. S. Çözümün doğruluğa yaklaşması için verilen ondalıklı değerlerin mümkün olduğunca kullanılması gerekmektedir.7745966692 0.

s )drds = W12φ (r1 . TOPCU.57735) 1 1 2 (0. Bu durumda. 3. φ integrali alınacak i’inci eleman olsun. 2 noktaya göre iki boyutlu integral için Gauss yaklaşımı Bölüm 6-3131 ..57735) ∫∫ −1 −1 f (r . s 2 ) Şekil 13. s (-0.57735) r 1 (-0. s1 ) + W1 W2 φ (r1 . [k ]e = t e ∫−1 ∫−1 [B]T [D][B]det Jdrds 1 1 şeklinde hesaplanmıştı. Eleman rijitlik matrisi. İki katlı integralin bir uygulaması olarak eleman rijitlik matrisinin hesaplanması ele alınabilir.57735) 4 3 (0. s 2 ) + W2 W1 φ (r2 .alınır (Şekil 13).57735.0.-0. s 2 ) + W2 W1 φ (r2 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. r2=s2=0. s1 ) + W1 W2 φ (r1 . Buradan her iki integral de 2 nokta kuralına göre alınırsa... s 2 ) (114) elde edilir.-0. s ) = t e [B ]T [D ][B ]det J ( ) ij (113) yazılabilir. φ (r .. kij = W12φ (r1 .57735.57735.57735.57735. Burada φIP φ’nin IP integral noktasındaki değerini WIP ise ağırlık katsayısını göstermektedir. Eleman rijitlik matrisi aslında 8x8 boyutlarında bir matris olduğundan 64 elemanın ayrı ayrı integralinin alınması gerekir. r1=s1=-0. Bu denklem Gauss noktaları 1. s1 ) + W22φ (r2 .57735. Bununla beraber matris simetrik olduğundan yalnızca diyagonal ve üstündeki elemanların integralinin alınması yeterli olacaktır. 4 olarak numaralandırarak yazılırsa k ij = IP =1 ∑W 4 IP φ IP (115) elde edilir.. Burada W1=W2=1. M.0. Burada [B] ve [J] r ve s nin fonksiyonlarıdır. 2... S. TAŞGETİREN elde edilir. s1 ) + W22φ (r2 ..

0. Ancak düğümlerden biri içbükey kenar meydana getirecek bir konumda bulunursa Jakobiyen negatif çıkar ve matris işlemlerinin hata vermesine neden olur.3 ve {q}=[0. 0. Bu durum hata oranını artırmakla beraber hesaplamalarda herhangi bir olumsuzluk meydana getirmez. Bu eleman için [J] sabit olarak elde edildi. Bazı durumlarda dörtgen elemanların düğüm noktalarının kayması ile üçgen eleman şeklini alması mümkündür (Şekil 14). M.002. Bu durumda bir düğümü ortak kullanan eleman sayısı kadar gerilme değeri bulunmuş olur. S. (-1.1) c (1. ν=. Bölüm 6-3232 . düzlem gerilme durumu.0) x Çözüm: (83)’den 2(1 − s) + 2(1 + s) (1 + s) − (1 + s)⎤ ⎡1 0 ⎤ [J ] = ⎡ ⎢− 2(1 + r) + 2(1 + s) (1 + s) + (1 − s)⎥ = ⎢0 1/ 2⎥ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ hesaplanır. y 4 (0.0) 2 (2.003. TAŞGETİREN Gerilme hesabında sabit şekil değiştirmeli üçgen elemandakinin tersine izoparametrik elemanda gerilmeler eleman içindeki koordinatlara göre değişir.0)’ı hesaplayınız.5’ten küçük olmamasına dikkat edilmelidir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. [B] ve σ(0. [G] matrisi ise r=s=0 için elde edildikten sonra.5) 1 (0. (94)’den ⎡1 / 2 0 0 0⎤ 1 ⎢ [A] = ⎢ 0 0 0 1⎥ ⎥ 1/ 2 ⎢ 0 1 1 / 2 0⎥ ⎦ ⎣ olarak elde edilir. 0). 0. 0. Dörtgen elemanlarda da en boy oranının çok küçülmesi hatalı sonuçlar doğuracağından bu oranın 0.0.1) 3 (2. Alternatif bir yöntem olarak her elemanın belli bir koordinatındaki [(0. (a) (b) (c) Şekil 14 Şekil değiştirmiş dörtgen elemanlar (a ve b kabul edilebilir c hatalı) Örnek: Şekildeki dikdörtgen eleman için. Normal olarak gerilmeler de Gauss noktalarına göre hesaplanır. TOPCU.006.0032. 0. 0]T cm için [J].-1) gibi ] gerilmelerin hesaplanmasının yeterli görülmesi en azından başlangıç değerlendirmelerine kolaylık sağlar. Bu ise elde edilen gerilmelerin değerlendirilmesinde veri çokluğundan kaynaklanan zorlukların çıkmasına neden olur. E=30x106 N/cm2. 0. [B]=[A][G] yardımıyla.

08 40. Dokuz Düğümlü Dörtgen Elemanlar: Sonlu eleman uygulamalarında dokuz düğümlü elemanlar geniş bir uygulama sahası bulmuştur.3 1 ⎥ 1 − 0. S.92 23. Böylece L1=-r(1-r)/2 olarak ilk düğümün bir boyuttaki şekil fonksiyonu bulunmuş olur. 0 ve 1 koordinatları sırasıyla 1. ⎢0.09 ⎢0 0 0. TOPCU. Dörtgenin herhangi bir kenarını bir boyutlu üç düğümlü eleman olarak düşünelim ve ilk olarak r eksenini göz önüne alalım. Yani. Buna göre –1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Benzer şekilde ele Bölüm 6-3333 . Dört düğümlü elemanın şekil fonksiyonları lineer formda olmasına karşılık bir kenarında ikiden fazla düğüm içeren elemanların şekil fonksiyonları doğal olarak daha üst dereceden olacaktır. r=0. Buna göre istenen noktadaki gerilmeler.96]T kN / cm 2 olarak hesaplanır. i düğümünde Li (r ) = 1 diğer düğümlerde Li ( r ) = 0 (116) Buna göre ilk olarak L1’i ele alalım. Elemanın doğal ve kartezyen koordinatlarındaki durumu Şekil 15’te verilmiştir. 4. M. c katsayısı şekil fonksiyonunun tanımından –1/2 olarak hesaplanır. 2 ve 3 olarak numaralandırılmış olsun.3 0 ⎤ 30 x106 ⎢ [D] = 0 ⎥ dir. Bilindiği gibi şekil fonksiyonu tanımlandığı düğümde 1 diğer düğümlerde 0 değerini almalıdır. Elastisite matrisi ⎢ ⎥ ⎢ − 1 / 2 − 1 / 4 − 1 / 2 1 / 4 1 / 2 1 / 4 1 / 2 − 1 / 4⎥ ⎣ ⎦ ise ⎡ 1 0.4 Yüksek Dereceden Elemanlar Buraya kadar anlatılan dört düğümlü dörtgen eleman için verilen prosedür daha fazla düğüm içeren elemanlar için de geçerlidir. Bu da modellemede daha fazla doğruluk sağlayacaktır.35⎥ ⎣ ⎦ σ = [66. r=+1 düğümlerinde 0 değerini alacağından bir boyutlu elemanda görüldüğü üzere şekil fonksiyonu L1=c r(1-r) formunda olacaktır. L1. TAŞGETİREN 0 1/ 4 0 1/ 4 0 − 1/ 4 0 ⎤ ⎡− 1 / 4 [B] = ⎢ 0 − 1 / 2 0 1 / 2 0 1 / 2 0 1 / 2 ⎥ bulunur. Burada yüksek dereceden elemanlar için yalnızca şekil fonksiyonları elde edilecek olup diğer eleman bilgileri verilen prosedüre uygun olarak kolayca elde edilebileceğinden ve el ile hesaplamak için uygun olmadığından burada verilmeyecektir.

9 düğümlü elemanların bir avantajı olarak deplasmanlar gibi koordinatlar da yüksek dereceden polinomlarla tanımlandığından eğri kenarlı elemanlar kullanılması da mümkündür. L3 (r ) = 2 2 (117) olarak bulunur. TAŞGETİREN s s s=1 7 4 6 r=1 8 r=-1 y x 1 9 L1(s) 5 s=-1 2 3 r L2(s) 8 r=-1 9 6 r r=1 2 1 L1(r) 5 s=-1 L2(r) L3(r) L3(s) 4 s=1 7 3 Şekil 15 Dokuz düğümlü dörtgen elemanın doğal ve kartezyen koordinatlardaki görünümü aldığımız r ekseni için şekil fonksiyonları L1 (r ) = − r (1 − r ) r (1 + r ) . Bölüm 6-3434 . s ekseni içinde aynı işlemleri yaparak. L3 ( s ) = 2 2 (118) elde edilir. TOPCU. M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. L2 (r ) = (1 + r )(1 − r ). Çarpım sonucunda da Ni şekil fonksiyonlarının i düğümünde 1 diğer 8 düğümde sıfır değerini aldığı görülür. L1 ( s ) = − s (1 − s ) s (1 + s ) . Bununla beraber kolaylık sağlaması açısından koordinatları lineer şekil fonksiyonları ile deplasmanları ise burada verilen polinomlarla tanımlamak da mümkün olmaktadır. S. Diğer taraftan iki boyutlu elemanın her düğümünde (r.s) şeklinde iki koordinat tanımlı olduğundan bir boyutta elde edilen bu fonksiyonların birbirleriyle koordinat uyumuna göre çarpılması aranan şekil fonksiyonlarını verecektir. Bu durumda N 1 = L1 (r ) L1 ( s) N 5 = L2 (r ) L1 ( s) N 2 = L3 (r ) L1 ( s ) N 8 = L1 (r ) L2 ( s ) N 9 = L2 (r ) L2 ( s ) N 6 = L3 (r ) L2 ( s) N 4 = L1 (r ) L3 ( s ) N 7 = L2 (r ) L3 ( s) N 3 = L3 (r ) L3 ( s) (119) elde edilir. L2 ( s ) = (1 + s )(1 − s ).

1 düğümü dışındaki düğümlerde sıfır değerini alacağından c katsayısı -1/4 olarak hesaplanır. N1 = −1 / 4(1 − r )(1 − s)(1 + r + s ) N 3 = −1 / 4(1 + r )(1 + s )(1 − r − s) N 2 = −1 / 4(1 + r )(1 − s )(1 − r + s ) N 4 = −1 / 4(1 − r )(1 + s )(1 + r − s ) (121) olarak hesaplanır. Bu durumda N1 = c(1 − r )(1 − s)(1 + r + s) (120) yazılabilir. TOPCU. Dolayısıyla şekil fonksiyonu.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Benzer şekilde köşe düğümlerinin şekil fonksiyonları. Bölüm 6-3535 . N1 için r=1. Orta noktalardaki düğümler için ilk olarak N5’i ele alalım. s=1 ve r=-1 doğruları üzerinde sıfırlanmaları gerektiği söylenebilir. Şekil fonksiyonu şartlarından c=1/2 olarak hesaplanır. Böylece orta düğümlerin şekil fonksiyonları. M. Dolayısıyla r=0 ve s=0 eksenleri üzerinde 2 şer eleman r=±1 ve s=±1 eksenleri üzerinde de üçer eleman bulunmaktadır. r=1. Şekil fonksiyonunun bir gereği olarak N1. s=1 ve r+s=-1 doğruları üzerinde sıfırlanması gerektiği söylenebilir. Bu şekil fonksiyonu için. TAŞGETİREN Sekiz Düğümlü Dörtgen Elemanlar: Bütün düğümlerin eleman sınırlarında bulunduğu bu elemanların 9 düğümlü elemandan farkı eleman ortasında düğüm tanımlanmış olmamasıdır (Şekil 16). N 5 = c (1 − r )(1 − s )(1 + r ) = c(1 − r 2 )(1 − s ) (122) formunda olmalıdır. S. s s=1 7 4 6 r=1 8 r=-1 y x 1 5 s=-1 2 1 1+r+s=0 5 s=-1 3 r 8 r=-1 6 r r=1 2 1+r-s=0 s 4 s=1 7 1-r-s=0 3 1-r+s=0 Şekil 16 Sekiz düğümlü dörtgen elemanın doğal ve kartezyen koordinatlardaki görünümü İlk olarak köşe düğümlerini ele alalım.

S. i=6 i=7 i=8 -1/2N8 -1/2N6 -1/2N6 -1/2N7 -1/2N7 -1/2N8 i=9 -1/4N9 -1/4N9 -1/4N9 -1/4N9 -1/2N9 -1/2N9 -1/2N9 -1/2N9 Örnek: Şekilde verilen eleman için şekil fonksiyonlarını yazınız. (123) Değişken Düğüm Sayılı Eleman: Verilen şekil fonksiyonlarından görüldüğü üzere dörtgen elemanların şekil fonksiyonları arasında bir benzerlik bulunmaktadır.1/8(1-r2)(1-s2) N7=1/2(1-r2)(1-s2) 2 1 5 s=-1 Altı Düğümlü Üçgen Elemanlar: Eleman sınırlarında orta noktalarda birer düğüm tanımlanmasıyla oluşurlar (Şekil 17). TAŞGETİREN N 5 = 1 / 2(1 − r 2 )(1 − s) N 6 = 1 / 2(1 + r )(1 − s 2 ) N 7 = 1 / 2(1 − r 2 )(1 + s) N 8 = 1 / 2(1 − r )(1 − s 2 ) olarak elde edilir. Bundan yararlanarak 4 ile 9 düğüm arasında düğüm sayılarına sahip genel bir eleman için şekil fonksiyonları bir sistem içinde geliştirilebilir. s 3 Çözüm: N1=1/4[(1+r)(1+s)-(1-r2)(1+s)]-1/8(1-r2)(1-s2) N2=1/4[(1-r)(1+s)-(1-r2)(1+s)-(1-s2)(1-r)] r 4 -1/8(1-r2)(1-s2) 6 N3=1/4[(1-r)(1-s)-(1-s2)(1-r)]-1/8(1-r2)(1-s2) r=1 N4=1/4(1+r)(1-s)-1/8(1-r2)(1-s2) 7 N5=1/2(1-r2)(1+s)-1/8(1-r2)(1-s2) N6=1/2(1-s2)(1-r). Doğal koordinatlardaki çizim yardımıyla 9 ve 8 düğümlü elemandaki yol izlenerek şekil fonksiyonları. M. Tablo 3. Tablo 3’de bu sistem verilmiştir. N 1 = r (2r − 1) N 2 = s(2s − 1) N 3 = t (2t − 1) N 4 = 4rs N 5 = 4ts N 6 = 4rt (124) Bölüm 6-3636 . TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 4 ile 9 düğüm arası düğüme sahip dörtgen eleman için şekil fonksiyonları N1=1/4(1+r)(1+s) N2=1/4(1-r)(1+s) N3=1/4(1-r)(1-s) N4=1/4(1+r)(1-s) N5=1/2(1-r2)(1+s) N6=1/2(1-s2)(1-r) N7=1/2(1-r2)(1-s) N8=1/2(1-s2)(1+r) N9=1/2(1-r2)(1-s2) i=5 -1/2N5 -1/2N5 i numaralı düğüm mevcutsa ekleyiniz.

TOPCU. Tabloda üçgensel simetriye uygun olarak oluşturulmuş değerler verilmiştir.109039 Bölüm 6-3737 . Başka Gauss noktaları ve bunların ağırlık fonksiyonları Tablo 4’de verilmiştir. 2/3) koordinatlarında bulunmaktadır. si ) i =1 n Nokta Sayısı Ağırlık Katsayısı n Wi 1 ½ 3 1/6 1/6 4 -9/32 25/96 6 1/12 Çarpan 1 3 3 1 3 6 ri 1/3 2/3 ½ 1/3 3/5 0.23193336 ti 1/3 1/6 0 1/3 1/5 0. S. Burada t=1-r-s dir. Üçgen elemanda nümerik integral alınırken Gauss noktaları da değişir. 1/6. M. 2/3. TAŞGETİREN s=1 5 3 3 r=1/2 6 4 t=1 6 y x 1 t=1/2 1 t=0 r=1 4 2 s=1/2 s=0 5 2 r=0 Şekil 17 Altı düğümlü üçgen elemanın kartezyen ve doğal koordinatlardaki gösterimi şeklinde elde edilir. 1/6.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Tablo 4.65902762 si 1/3 1/6 ½ 1/3 1/5 0. 1/6) ve (1/6. Üçgen İçin Gauss Nümerik İntegrasyon Değerleri ∫∫ 1 1− r 0 0 f (r . Bu simetri nedeniyle Gauss değerleri arasına bir de çarpan ifadesi eklenmiş olmaktadır. Şekil fonksiyonlarında bulunan kareli ifadeler nedeniyle bu elemana karesel üçgen eleman da denir. En kolay yol eleman merkezinde koordinatları r=s=t= 1/3 olan ve ağırlık katsayısı da ½ olan bir noktalı Gauss yaklaşımını kullanmaktır. s )drds = ∑ Wi f (ri . 1/6) değerlerine ilaveten simetriyi oluşturan diğer noktalar da (1/6. Örneğin çarpanın 3 olması durumunda tabloda Gauss noktası olarak verilen (2/3.

'deplasmanlar icin DOSYA ADI' READ '(A)'.2). J=1. * ) 'DUZLEM SEKIL DEGISTIRME' C Bölüm 6-3838 . STR(3).XNI.deltaa CLOSE(10) IF(LC .TI(464. ' S. *) (NU(I).NE) READ (10. FILE2.DELTAA INTEGER*4 NOC. *) (MAT(I). 1) WRITE(11.ens DIMENSION X(519. J).1).2). 'gerilmeler icin DOSYA ADI' READ '(A)'.STRT(3).COUNT. F(1038).NM) READ (10. FILE3 OPEN (UNIT = 12. I=1. PM(2.8). * ) 'DUZLEM GERILME' IF(LC . ' by ' PRINT *.NL) READ (10.B(3.4). J). FILE4. C C ***** GER4 ***** *** 4 DUGUMLU ELEMANLARLA GERILME ANALIZI *** IMPLICIT REAL*8 (A-H. I=1.NM. STATUS = 'OLD') PRINT *.4). Burada verilen temel adımlar kullanılarak ele alınan problemin modellenmesi için gereken daha yüksek dereceden elemanların tanımlanması ve şekil fonksiyonlarının ortaya konması mümkündür.EE0(3). + ATV(235).EQ.F.8). NE) READ (10. SJ(1038.PM(I. FILE = FILE4) NQ = 2 * NN nbw=2*nbw ============ DATALAR OKUNUYOR =========== READ (10.SJ1. Aksi halde [J]’nin sıfır değer alma ihtimali ortaya çıkar. FILE = FILE2) READ(10. 'GIRDI DOSYASI ' READ '(A)'.NBW PRINT *. TC(10).RRT. U(I).*) NN.PM(I.S. NOC(464.EE0.TC.th. 2) WRITE(11. C. + NU(100).NN) READ (10.O-Z) REAL*8 X.U.basla.DB(3. FILE1 OPEN (UNIT = 10. + D(3.2).3). I=1.tboy INTEGER*4 MAT.ND) READ (10. *) (II.4). T(1038).NDIM). f2(1038).118).SJ.STR. *) ((NOC(I. M. RRT(1038). U(100). TT(464. R(8). TOPCU. S(1038. I=1.8).TT. F(II). NL. '=======================================' PRINT *. '=======================================' PRINT *.RR. Q(8). ND. FILE = FILE3) PRINT *. MAT(464).Q.4).EN. TASGETIREN ' PRINT *. FILE5 PRINT *. NE.118). FILE4 OPEN (UNIT = 13.COUNT(100).PM(I. BTD(8. S. NM.118). I=1.D. FILE2 OPEN (UNIT = 11.DB. 'kararli hal icin CIKTI DOSYASI' READ '(A)'.SJ1(1038. J=1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.R REAL*8 STRT. *) lc.EQ. I = 1.NM) READ (10.3) CHARACTER*16 FILE1. XNI(4.3).4). C. NEN. *) (PM(I.B. NDIM. FILE = FILE1. + RR(1038).NEN). FILE3. + SE(8. TAŞGETİREN Yüksek dereceli izoparametrik elemanlarda arada bulunan düğümler mümkün olduğunca orta noktaya yakın yerleştirilmelidirler. *) ((X(I.SE.NU.T. Mümkün olmadığı durumlarda da köşe düğülerden en az kenar uzunluğunun ¼’ü kadar uzaklıkta olmasına dikkat edilmelidir.PM. *) (TC(I).I=1.

NQ F(I)=0. NQ RR(I)=0. TOPCU.2). NDIM.ENS c CALL SET_CURSOR_POS@(15.F8. STATUS = 'OLD') do 87 i=1.E15.J) Bölüm 6-3939 . RRT(I)=0.8 121 R(I)=0.4 TT2=TT2+TI(N.4)')(NU(I). S. J) = 0. Y-KOORD.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. jhes DO 180 N = 1. NE c DO 179 EN=1.(NOC(I.4.4 90 TT(I.4).NBW 122 Sj1(I.J).J).NE DO 90 J=1.14) PRINT *. NBW S(I.e15.4)')(I.13) PRINT *. U(I). NE. ND. TAŞGETİREN WRITE(11. 1001 DO 120 I = 1. * )' NN NE ND NL NM NDIM NEN' WRITE(11.I=1. * )'KALINLIK' WRITE(11.4)') TH WRITE(11. J) = 0. * )'MALZEME# E POISSON ORANI ALFA' WRITE(11. .' WRITE(11.3). '(I4.NE) WRITE(11.1). 'SICAKLIKLARIN BULUNDUGU DOSYA' READ '(A)'. DO 120 J = 1.15) c PRINT *.NN) WRITE(11. READ (9. J) = 0. 120 CONTINUE DO 121 I=1.ND) WRITE(11. NEN WRITE(11.NN) DO 90 I=1. J=1.*) (T(I). Sj(I. sure CALL SET_CURSOR_POS@(11.4. 'jhes= '.NM) PRINT *. '(F8. M. 'HESABI YAPILAN ELEMAN= '. JVEC(I)=0.4.E15. '(6I5)') (I.J) 181 TT1=TT1+TT(N.I=1. '(f8. I=1. NL.PM(I.PM(I. * )'DUG# X-KOORD.NE DO 88 J=1.J)=T(NOC(I. JHES=0.I=1. NM.PM(I. * )'ELEM# N1 N2 N3 N4 MALZEME#' WRITE(11. C ****** GENEL RIJITLIK MATRISI ****** CALL INTEG(XNI) CALL CLEAR_SCREEN@ CALL SET_CURSOR_POS@(10. N TT1=0.J=1.nq 87 f2(i)=0. DO 181 J=1.J)) DO 122 I=1.4 88 TI(I.' WRITE(11. (X(I. DO 122 J=1.2f15. * )'SD# TANIMLI DEP.J)=BASLA C *** sicaklik dongusu *** 4444 CONTINUE JINT=0. FILE5 OPEN (UNIT = 9.MAT(I).'(I4. TT2=0.*) SURE READ (9. DO 88 I=1. '(7I5)') NN.4)') (I. deltat=0.I=1. FILE = FILE5. 'sure= '.2).

NQ 182 F(I)=F(I)+RRT(I) CNST = S(1. NBW. c 179 CONTINUE 180 CONTINUE IF(JHES.XNI. JJ) . TAŞGETİREN DELTAT=(TT1-TT2)/4 CALL DMAT(n.D.4 RR(2*(NOC(N. 1) * 1000000. 4 NCT = 2 * (NOC(N.1) GO TO 1592 C '--.tt1) CALL ELSTIF(X.R) C PRINT *.nn.NM.SE.deltat.nq 192 f2(iii)=f2(iii)+f(iii) C *** CIKTILAR YAZILIYOR WRITE(11. J) 1161 CONTINUE 1171 CONTINUE c 176 DO 171 J=1.4 DO 171 J=1. 2 NR = NRT + IT I = 2 * (II . 1) = S(N. JJ) . 1) + CNST F(N) = F(N) + CNST * U(I) 190 CONTINUE print *.D.EE0. NC) = S(NR.EE0. 2 J = 2 * (JJ .J))-1)=R(2*J-1) 171 RR(2*(NOC(N. II) .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.n. * )'kararli hal icin degerler ' Bölüm 6-4040 . DO 190 I = 1. NC) + SE(I.1) DO 160 JT = 1.LE. 4 NCT = 2 * (NOC(N.NR + 1 IF(NC .J)))=R(2*J) DO 172 K=1. 4 NRT = 2 * (NOC(N. ND N = NU(I) S(N. TOPCU. EE0 IF(JHES. 2 NR = NRT + IT I = 2 * (II . 4 NRT = 2 * (NOC(N.1) + JT NC = NCT + JT .NQ RRT(K)=RRT(K)+RR(K) 172 RR(K)=0.YERLESTIRME ---' DO 170 II = 1.NR + 1 IF(NC .1) DO 1171 IT = 1.1) GO TO 999 C '***** SINIR SARTLARINA GORE DUZENLEME *****' DO 182 I=1. M. NC) = SJ(NR.COUNT(EN)) GO TO 176 1592 DO 1171 II = 1. 2 J = 2 * (JJ .J ICIN YERLESTIRME ---' c 1592 IF(N. NC) + SE(I.LE.1) + IT DO 1171 JJ = 1.1) DO 1161 JT = 1. J) 160 CONTINUE 170 CONTINUE c '--.1) + IT DO 170 JJ = 1. II) .MAT. S.EQ.TH.LC.EQ. 'deplasman hesabi' CALL BAND(S. 0) GO TO 1161 SJ(NR. F. NQ) do 192 iii=1.ne.1) + JT NC = NCT + JT . 0) GO TO 160 S(NR.1) DO 170 IT = 1.NE.PM.NOC.ne.

1)+DELTAA DO 310 N = 1.18) PRINT *.n. 8 STR(I) = STR(I) + DB(I.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.J) TT2=TT2+basla 1081 TT1=TT1+TT(N.EE0.4)')(I.B. TAŞGETİREN WRITE(11.D.DJ.MAT.4 c TT2=TT2+TI(N.2F15. 3 STR(I) = 0.1) II = 2 * (I .XI.NN) WRITE(13. S2) GO TO 300 S1 = STR(2) S2 = STR(1) ANG = 90 GO TO 300 S1 Bölüm 6-4141 .ne.nn. * )'DUG# X-DEPL Y-DEPL' WRITE(11. * )'ELEM# SX SY TXY 1 S2 ACI SX->S1' c deplasmanlar yaziliyor 201 WRITE(12.'(2F15.I=1. 'GERILME HESABI' X(ARTIM.*) N. *) sure CALL SET_CURSOR_POS@(20. N XI = 0 ETA = 0 TT1=0. DO 241 J=1.NOC.tt1) CALL DBMAT(X.4)')(f2(2*I-1). DO 240 K = 1.18) c PRINT *.DB.J) DELTAT=(TT1-TT2)/4 CALL DMAT(n.J)*EE0(J) DO 242 I=1. S.LC. TT2=0.3 STRT(I)=0.PM.NE.3 242 STR(I)=STR(I)-STRT(I) C *** ASAL GERILMELER *** IF(INT(STR(3)) . ND N = NU(I) KR = CNST * (U(I) . 0) GO TO 280 S1 = STR(1) S2 = STR(2) ANG = 0 IF(S1 . f2(2*I).f2(2*I-1).GT. DO 1081 J=1.ETA.deltat. KR 200 CONTINUE C *** GERILME HESABI *** WRITE(11. 'GERILME HESAPLANAN ELEMAN'.1)=X(ARTIM. * )' SD# REAKSIYON' DO 200 I = 1.EE0) DO 230 I = 1.*)sure WRITE(12.3 241 STRT(I)=STRT(I)+D(I. deltat=0. TOPCU.NM.BTD.'(I5.NN) C *** REAKSIYON HESABI *** WRITE(11. M.f2(N)) WRITE(11. NE c CALL SET_CURSOR_POS@(20. 2 Q(II + J) = f2(IN + J) 230 CONTINUE DO 240 I = 1.ne. f2(2*I).D. K) * Q(K) 240 CONTINUE DO 241 I=1. I) .1) DO 230 J = 1. 4 IN = 2 * (NOC(N.I=1.

D. 2) = C XNI(4. 2) = C RETURN END SUBROUTINE DMAT(n.J)=TT(I. 1) = -C XNI(4.2) C --. 1) = C XNI(3. '----HESAPLAMALAR TAMAMALANDI -----' END SUBROUTINE INTEG(XNI) REAL*8 XNI DIMENSION XNI(4.NM.LT.500)GO TO 301 WRITE(11.S3.STR(1).PM.KR IF(C .ANG 300 S3=S1-S2 SVM=SQRT(S1**2-S1*S2+S2**2) IF (sure.ANG IF(STR(3) .SVM 310 CONTINUE DO 89 I=1.GT. 2) = -C XNI(3. 3).2*PNU)) Bölüm 6-4242 .f10. 3) ALFA=PM(MATN. 0) ANG = 90 .EE0 INTEGER*4 MAT.25 * (STR(1) .'(I4.D.29577951 * ATAN(STR(3) / (S1 .S2.STR(2))**2 + (STR(3))**2) S1 = C + KR S2 = C . D(3.J) IF (sure.NE DO 89 J=1. 2) GO TO 1520 C *** DUZLEM GERILME *** C1 = E / (1 . M. 2) = -C XNI(2.S2)) GO TO 300 290 ANG = 57.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.deltat.5 * (STR(1) + STR(2)) KR = SQRT(.LT.STR(2).S2. TAŞGETİREN 280 C = .500)GO TO 4444 CLOSE (9) CLOSE (11) CLOSE (12) CLOSE (13) CLOSE (14) PRINT *. EE0(3) C ----. 1) Bc = PM(MATN.GT.STR(2).29577951 * ATAN(STR(3) / (STR(1) . 1) = -C XNI(1. S.EQ.ne.LT.57735026919 XNI(1.LC. PM(NM.O-Z) REAL*8 PM.4))')N.4 89 TI(I. 4). 0) ANG = -90 .'(7(1X.S1.STR(1))) IF(STR(3) .f10.D MATRISI----MATN = MAT(N) Ab = PM(MATN.4))')STR(1).MAT.PNU*PNU) C2 = C1 * PNU GO TO 1530 C *** DUZLEM SEKIL DEGISTIRME 1520 C = E / ((1 + PNU) * (1 . 2) PNU = PM(MATN.S1.NM DIMENSION MAT(ne).tt1) IMPLICIT REAL*8 (A-H. 1) = C XNI(2.ANG 301 WRITE(13. STR(1)) GO TO 290 ANG = 57.INTEGRASYON NOKTALARI --C = .STR(3).6(1X.4) E=Ab-Bc*TT1/4 IF(LC .EE0.STR(3). TOPCU.

RETURN END SUBROUTINE ELSTIF(X.I)*DB(K.XI. 3) = C3 EE0(1)=ALFA*DELTAT EE0(2)=ALFA*DELTAT EE0(3)=0.BT. 4) X1 = X(N1.BTD(8.ETA.DJ. 3) = 0 D(3.O-Z) REAL*8 X.nn.A(3.BTD(8.n.R.DB. 1) ETA = XNI(IP. 2) = 0 D(3.DB(3.EE0.nn.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. DO 1550 J = 1.G INTEGER*4 NOC DIMENSION X(nn.3).nn. 8 SE(I. TOPCU. 1550 CONTINUE DO 1580 IP = 1.8 DO 1571 K=1.2). TAŞGETİREN C1 = C * (1 .B.2).D.ne.4).B.B(3.B. 1)/3 Bölüm 6-4343 .3) DIMENSION BT(8. 3) = 0 D(2.TH.D.3) DIMENSION SE(8. 2) CALL DBMAT(X.3 1571 R(I)=R(I)+BTD(I. 8 DO 1570 J = 1.8).XI.EE0) IMPLICIT REAL*8 (A-H. 1) N2 = NOC(N.XNI(4.8). 2) = C1 D(2.8) DIMENSION R(8).4). 2) N3 = NOC(N.D.8) DIMENSION B(3.n.NOC.DB. 2) = C2 D(1.XNI.BTD.3) C ***** DB MATRISI ***** N1 = NOC(N.D. 1) = 0 D(3.BTD.DB. 8 DO 1570 K = 1.R) IMPLICIT REAL*8 (A-H.NOC. 4 XI = XNI(IP.DB.J) = SE(I.EE0.J)+B(K.5 * E / (1 + PNU) D(1.ne. 8 R(I)=0. 1) = C2 D(2.8).ne.3) C SIFIRLAMA DO 1550 I = 1. 3 SE(I.n.ETA.B. M.K)*EE0(K)*DJ*TH 1580 CONTINUE RETURN END SUBROUTINE DBMAT(X.A.D(3.4).8).SE. 3) N4 = NOC(N. S. 1) = C1 D(1. 2)/3 X2 = X(N2.NOC. J) = 0.BTD INTEGER*4 NOC DIMENSION X(nn.SE.NOC(ne.D(3.BTD.D.EE0) DO 1570 I = 1. 1)/3 Y1 = X(N1.EE0(3).J)*DJ*TH 1570 CONTINUE DO 1571 I=1.G(4.DB(3.O-Z) REAL*8 X.2).PNU) C2 = C * PNU ALFA=ALFA*(1+PNU) 1530 C3 = .NOC(ne.DJ.

ETA) * (X2 . DO 1610 K = 1. K) * G(K.XI) * (Y4 .ETA) * (Y2 . CONTINUE G(1. J) = 0. 8 B(I. J) = B(I. TOPCU. J) + A(I.3 BT(I. 6) = (1 + XI) / 4 G(1. 3) = TJ22 / DJ A(1. 4) = 0 A(2.J)=B(J. 3) = 0 A(2. 2) = -(1 . 1) = TJ22 / DJ A(2. 4) = -TJ12 / DJ DO 1600 I = 1.XI) * (X4 .3 BTD(I.J)=BTD(I.K)*D(K. 4 DO 1600 J = 1.J)+BT(I. DO 1613 K=1. 1) = -(1 . 7) = (1 . 3) = -(1 + XI) / 4 G(3. DO 1612 I=1.XI) / 4 G(3. 3 DO 1610 J = 1. 3 DO 1620 J = 1. 2)/3 X4 = X(N4. 2) = 0 A(3.J)=0.XI) / 4 DO 1610 I = 1. 2) = -TJ12 / DJ A(2.X4)) .ETA) / 4 G(2. 1)/3 Y3 = X(N3.8 DO 1611 J=1.8 DO 1612 J=1.3 BTD(I. 8) = -(1 + ETA) / 4 G(4. 1) = -TJ21 / DJ A(1. 3) = -TJ21 / DJ A(3. 2) = TJ11 / DJ A(1. 5) = (1 + XI) / 4 G(3. 1)/3 Y4 = X(N4. 2) = -(1 . 4) = TJ11 / DJ A(3. 6) = (1 + ETA) / 4 G(4.ETA) / 4 G(4. 8) = (1 . TAŞGETİREN 1600 1610 1611 1612 1613 Y2 = X(N2.Y1) + (1 + XI) * DJ = TJ11 * TJ22 .ETA) / 4 G(4. 3) = (1 .XI) / 4 G(1. 2)/3 X3 = X(N3.XI) / 4 G(3. 4) = -(1 + XI) / 4 G(1.Y1) + (1 + ETA) TJ21 = ((1 .J) DO 1620 I = 1.8 DO 1613 J=1. 5) = (1 + ETA) / 4 G(2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.X1) + (1 + XI) * TJ22 = ((1 . 8 * (X3 * (Y3 (X3 (Y3 - .TJ12 * TJ21 A(1. J) CONTINUE DO 1611 I=1.3 BT(I.Y4)) X2)) / Y2)) / / 4 / 4 4 4 Bölüm 6-4444 . 7) = -(1 + ETA) / 4 G(2.X1) + (1 + ETA) TJ12 = ((1 .J)=0. M. J) = 0.ETA) / 4 G(2. 1) = -(1 . 8 G(I. 4 B(I. 4) = (1 . S. 1) = 0 A(3. 2)/3 TJ11 = ((1 .I) DO 1613 I=1.

NP CAR(I)=0.TBOY. S.F.NBW. NBW) GOTO 2 AYV(j) = ev(j.NBW). 0) GOTO 10 if( i .1 if( i . B.GT. NBW) GOTO 3 AYV(j) = ev(j + i . j) GOTO 20 AYV(NBW + j .NP. K) * B(K. NBW) Tt = 0 if( k + Tt . NK C1 = A(K. NBW) ii = NBW do 10 j = 1. N) IMPLICIT REAL*8 (A-H.1) = ev(i.CAR.1 DO 2000 J = I. J1) = A(I1.EQ.GT.2 * NBW . DO 1620 K = 1. NBW) NK = NBW DO 2100 I = 2. TOPCU. NBW) GOTO 4 k = i + j .O-Z) REAL*8 EV. J) Bölüm 6-4545 . ii) if( i .TBOY AYV(I)=0. NK J1 = J . car(NP) ii = 0 k = 0 DO 19 I=1.O-Z) REAL*8 B. 1) I1 = K + I .A DIMENSION A(N. do 1 i = 1. NBW.1 C '*** ELIMINASYON ***' DO 2100 K = 1. M.1 AYV(k) = ev(i. j) CONTINUE do 33 k = 1.I + 1 2000 A(I1. J1) . J) = DB(I. TAŞGETİREN DB(I.AYV) IMPLICIT REAL*8 (A-H. ii) ii = ii . J) = 0. J) + D(I.C1 * A(K. 3 DB(I. I) / A(K. AYV(TBOY).LE.TBOY DIMENSION ev(NP. B(N) N1 = N .K + 1 IF(NK . J) 1620 CONTINUE RETURN END SUBROUTINE BANDCAR(EV.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.GT.GT. f(NP). DO 21 I=1.GT.LT.NBW if( i . NBW).NP ii = i if( i .NBW if( ii .NBW.1 CONTINUE do 20 j = 2.F. N1 NK = N . NP) GOTO 33 car(i) = car(i) + AYV(k) * f(k + Tt) CONTINUE Tt = Tt + 1 CONTINUE RETURN END 19 21 2 3 10 4 20 33 1 SUBROUTINE BAND(A.CAR INTEGER*4 TT.AYV.

GT. N1 K = N . M. 1) B(K) = C1 * B(K) NK = N . S. TOPCU.K + 1 IF (NK . TAŞGETİREN 2100 B(I1) = B(I1) .C1 * A(K.1) 2200 CONTINUE 2300 CONTINUE RETURN END Bölüm 6-4646 .KK C1 = 1 / A(K. 1) DO 2300 KK = 1.C1 * B(K) C *** YERLESTIRME ***' B(N) = B(N) / A(N. NBW) NK = NBW DO 2200 J = 2. J) * B(K + J . NK B(K) = B(K) .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

şekilde görülen alan üzerindeki iki boyutlu bir problem olarak ele alınabilir. Yerçekimi kuvvetleri eğer z doğrultusunda etkiyorsa hesaba katılabilir. Bu nedenle.YEDİNCİ BÖLÜM EKSENEL SİMETRİK PROBLEMLER 1. 2. Şekil 1'de görüldüğü gibi z ekseni etrafında çepeçevre simetri olması nedeniyle deformasyonlar ve gerilmeler. GİRİŞ Üç boyutlu eksenel simetriye sahip cisimler ve dönen cisimler yükleme durumu da eksenel simetriye uygun olduğu zaman bazı basitleştirmelerle iki boyutlu problem olarak ele alınabilirler.z dA Deplasman {u}=[u. Kalınlık olarak ta elemanın ağırlık merkezininin çevresi alınabilir. Volan benzeri dönel cisimlerdeki merkezkaç kuvvetleri kütle kuvvetlerine ilave edilerek ele alınır.w]T η θ KESİT YÜZEY η Şekil 1 Eksenel simetrik problem . problem r-z düzleminde. EKSENEL SİMETRİK FORMÜLASYON Eksenel simetriye sahip bir cisimden alınan hacim elemanı (Şekil 2) için potansiyel enerji ifadesi 1 Π = 2 2π 2π 2π ∫ ∫ {σ } {ε }ηr dAdθ − ∫ ∫ {u} T 0 A 0 A T {f}ηdAdθ − ∫ ∫ {u} 0L T {T}η dl dθ − ∑ {u}i T {P}i (1) i z z P(Çepeçevre) i L=Sınır T (η. θ dönme açısından bağımsızdırlar.

S. M. {σ }= [σ η .τ ηz . ε θ ] T (6) ∂w ∂z ∂u ∂w + ∂z ∂η u⎤ η⎥ ⎦ T olarak elde edilir.σ θ ]T (7) Bölüm 7-22 . ε z . w]T { f } = [ f r . Buradaki vektörler.σ z .Burada η dl dθ. İntegrallerdeki bütün değişkenlerθ'dan bağımsız olduğundan Π = 2π ⎜ ⎛1 ⎞ {σ }T {ε }η dA − ∫ {u}T { f }η dA − ∫ {u}T {T }η dl ⎟ − ∑{u}i T {P}i ⎜2∫ ⎟ i A L ⎝ A ⎠ (2) yazılabilir. Tz ]T (3) (4) (5) şeklinde bileşke vektörlerdir. γ ηz . Pi tekil yükü ise eksenel simetriyi sağlayacak şekilde cismin etrafını çepeçevre dolanan bir çizgisel yüktür.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. f z ]T {T } = [Tr . elemanın yüzey alanıdır. {u} = [u. TOPCU. TAŞGETİREN dθ ηdθ η dV=ηdθdrdz =ηdθdA dz dA Dη dV Şekil 2 Eksenel simetrik birim hacim şeklindedir. Şekil değiştirmeler ile deplasmanlar arasındaki ilişki Şekil 3’ten {ε }= [ε η ⎡ ∂u =⎢ ⎣ ∂η . Buna göre gerilmeler.

M. . TOPCU. ⎞ ⎛ 2 π ∫ {σ }T {ε (φ )}ηdA − ⎜ 2π ∫ {φ }T { f }η dA + 2π ∫ {φ }T {T } dl + ∑ {φ }i T {P}i ⎟ = 0 (9) η ⎟ ⎜ L ⎠ ⎝ A ν 1 -ν 1 0 0 0 1 . Eksenel simetrik problem için elastisite matrisi. (4x4) boyutlarında olup ⎡ ⎢ 1 ⎢ ν ⎢ E (1 − ν ) ⎢ 1 . Gerilme ile şekil değiştirme arasındaki bağıntı {σ } = [D]{ε } dir.ν [D] = (1 + ν )(1 − 2ν ) ⎢ 0 ⎢ ⎢ ν ⎢ ⎣1 -ν şeklindedir. . Bu denklemde şeklindedir. Galerkin yaklaşımında ise. {φ } = [φη .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.ν ) 0 ν 1 -ν ν 1 -ν 0 1 ν 1 -ν ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ (8) olur. ⎥ ∂z ∂z ∂η η ⎦ ⎣ ∂η T dθ ηdθ u u+ (η+u)dθ ∂u dz ∂z η z ∂w dz ∂z u+ ∂u dz ∂z w+ dz w u dη Şekil 3 Hacim elemanın deformasyonu w+ ∂w dη ∂η η Bölüm 7-33 . TAŞGETİREN olur. S.2ν 2(1 . φ z ]T ve {ε (φ )} ⎡ ∂ φ η ∂ φ z ∂ φη ∂φ z φ η ⎤ =⎢ + .

SONLU ELEMAN MODELİ 3. z )]T şeklindedir. M. TAŞGETİREN 3. Düğüm deplasmanları vektörü. Örnek olarak verilen modelde 14 eleman ve 24 düğüm bulunmaktadır. TOPCU. {u} = [u(η. Şekil fonksiyonları daha önce elde edildiği şekilde kısaca 24 13 14 21 18 15 12 9 3 4 1 1 2 2 3 Q2j-1 5 6 Q2j Şekil 4 Eksenel simetrik problemde elemanlara ayırma Bölüm 7-44 . y ekseni yerine de z ekseni alınmakta kalınlık ise elemanın merkezden uzaklığına bağlı olarak değişmektedir. q3 . q6 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q8 ] olup T Eleman içindeki P noktasının deplasmanları ise. Burada yalnızca x ekseni yerine r. Bu durumda şekil fonksiyonları matrisi. {q} = [q1 . ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 N2 N3 0 0 N3 N4 0 0⎤ N4 ⎥ ⎦ (10) şeklindedir. Deplasmanlar şekil fonksiyonları ile {u}=[N]{q} şeklinde gösterilebilir. S.1 İzoparametrik Eleman Ele alınan çözüm bölgesi Şekil 4’de gösterildiği gibi 4 düğümlü dörtgen elemanlara ayrılmıştır. z ). w(η. Her ne kadar elemanların her biri dörtgen gibi görünüyor ise de eksenel simetrik problemde elemanlar z ekseni etrafında dönen halka şekilli elemanlardır (Şekil 5). Her düğümün serbestlik derecesi 2 olduğundan sistemin toplam serbestlik derecesi 48 olur. q 2 . Eleman bilgilerinin ve süreklilik ifadelerinin elde edilmesinde izoparametrik elemanda anlatılan yolun aynısı izlenir. q7 . q5 . q 4 .

J= 1 ⎡ − (1 − s )η1 + (1 − s )η 2 + (1 + s )η3 − (1 + s )η 4 4 ⎢− (1 − r )η1 − (1 + r )η 2 + (1 + r )η3 + (1 − r )η 4 ⎣ − (1 − s )z1 + (1 + s )z 2 (1 + s )z 3 − (1 + s )z 4 ⎤ − (1 − r )z1 − (1 + r )z 2 + (1 + r )z 3 + (1 − r )z 4 ⎥ ⎦ (15a) Bölüm 7-55 .z) 1(η 1. Jakobiyen matrisi ise. M.z2) Alan=A η Şekil 5. Eksenek simetrik izoparametrik eleman Ni = 1 (1 + rri )(1 + ssi ) 4 (11) olarak yazılabilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Eleman içindeki herhangi bir noktanın koordinatı. ⎧ ∂N ⎫ ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂η ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂N ⎬ = [J ]⎨ ⎬ ⎪ ∂N ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (13) elde edilir. S.z3) q2 q4 q3 2(η2. η = N1η1 + N 2η 2 + N 3η 3 + N 4η 4 (12) z = N 1 z1 + N 2 z 2 + N 3 z 3 + N 4 z 4 olarak yazılır. ∂η ∂r [J ] = ∂η ∂s ∂z ∂r ∂z ∂s (14) şeklindedir. Zincir kuralı ile J yakobiyen matrisi olmak üzere matris formunda.z4) w (r.z1) u q1 3(η 3. TAŞGETİREN q8 z q6 q5 q7 4(η4. TOPCU. Buradan koordinat ifadelerinin türevleri alınarak.

⎧ ∂u ⎫ ⎪ ⎪ 1 ⎪ ∂η ⎪ ⎨ ⎬= ⎪ ∂u ⎪ det J ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂u ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ J 11 ⎥ ⎨ ∂u ⎬ ⎦⎪ ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎧ ∂w ⎫ ⎪ ⎪ 1 ⎪ ∂η ⎪ ⎨ ⎬= ⎪ ∂w ⎪ det J ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂w ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ (18) J 11 ⎥ ⎨ ∂w ⎬ ⎦⎪ ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎡ J 22 ⎢− J 21 ⎣ ⎡ J 22 ⎢− J 21 ⎣ şeklinde deplasmanların türevleri alındıktan sonra şekil değiştirme denkleminin bileşenleri göz önüne alınarak. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. (17) olarak elde edilir. ⎧ ∂N ⎫ ⎪ ∂η ⎪ 1 ⎡ J 22 ⎪ ⎪ ⎨ ⎬= ⎢− J ⎪ ∂N ⎪ det J ⎣ 21 ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎧ ∂N ⎫ − J 12 ⎤ ⎪ ∂r ⎪ J 11 ⎥ ⎨ ∂N ⎬ ⎦⎪ ⎪ ⎩ ∂s ⎭ (16) olarak elde edilir. Şekil fonksiyonlarının türevlerini. Şekil değiştirme ifadesinin bileşenlerini elde etmek için öncelikle düzlem levha probleminin şekil değiştirme bileşenleri elde edilir. ⎡ J 22 ⎢ det J ⎢ ⎢ 0 [ A] = ⎢ ⎢ J 21 ⎢− det J ⎢ ⎣ − J 12 det J 0 J 11 det J ⎤ ⎥ J 11 ⎥ ⎥ det J ⎥ J ⎥ − 12 ⎥ det J ⎥ ⎦ 0 0 − J 21 det J J 22 det J (19) şeklindeki bir tanımlamayla iki boyutlu problem için şekil değiştirmeler {ε } = [ A]⎡ ∂u ⎢ ∂η ⎣ ∂u ∂z ∂w ∂η ∂w ⎤ ∂z ⎥ ⎦ T (20) elde edilir. İşlemlerde koordinatları gösteren η ile şekil fonksiyonlarındaki r’nin karıştırılmamasına dikkat edilmelidir. Buna göre şekil fonksiyonlarının η ve z ye göre türevleri. Buna göre. Alan ise. TAŞGETİREN [J ] = J 11 J 21 J 12 J 22 (15b) elde edilir. Bölüm 7-66 . dA= d η dz = detJdrds . TOPCU.

Eleman Rijitlik Matrisi: Toplam potansiyel enerji ifadesindeki ilk terim şekil değiştirme nerjisi ifadsini verir. satırı şekil fonksiyonlarının koordinata bölümünü (Ni/η) içerdiğinden ayrıca eleman rijitlik matrisi integralinde de bir koordinat terimi ( η ) bulunduğundan basit bir yaklaşık çözümleme olarak eleman ağırlık merkezinin koordinatı kullanılırsa eleman rijitlik matrisi. Bölüm 7-77 . Oysa eksenel simetrik problemde şekil değiştirme ifadesi (u/η) terimini de içermektedir. TAŞGETİREN −(1 − s) 0 0 (1 − s) −(1 + r ) 0 0 1 −(1 − r ) G= −(1 − s) 0 0 4 (1 − s) −(1 − r ) −(1 + r ) 0 0 (1 + s) (1 + r ) 0 0 0 0 (1 + s) (1 + r ) −(1 + s) (1 − r ) 0 0 0 0 −(1 + s) (1 − r ) (21) şeklinde bir matriste göstererek şekil değiştirmeler için ⎡ ∂u ⎢ ∂η ⎣ ∂u ∂z ∂w ∂η ∂w ⎤ = [G ]{q} ∂z ⎥ ⎦ T (22) yazılabilir. Buradan da [B]=[A][G] (23) elde edilir. M. İzoprametrik elemanda dA=detJ dr ds olduğundan [k ]e = 2π ∫−1 ∫−1[ B]T [ D][ B]η det Jdrds 1 1 (26) yazılabilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Buraya kadar elde edilen [B] matrisi koordinat gösterimi dışında iki boyutlu gerilme probleminin izoparametrik eleman kullanılarak incelenmesindeki adımların aynısıdır. [B]’nin 4. Bunu bir eleman için yazarsak. satır eklenir. S. Bu nedenle elde edilen (3x8) boyutundaki bu matrise ⎡N B+ = ⎢ 1 ⎣η (24) 0 N2 η 0 N3 η 0 N4 η ⎤ 0⎥ ⎦ şeklinde bir 4. Parantez içindeki ifade eleman rijitlik matrisini vermektedir. TOPCU. Ue = 1 T {q} 2π ∫e[ B]T [ D][ B]ηdA {q} 2 ( ) (25) elde edilir.

Potansiyel enerji ifadesindeki yüzey kuvvet terimi. [ ]T açılımları ile ve eleman içindeki kütle kuvvetinin sabit { f }e ⎤⎧ f ⎫ ⎡1 1 = 2πη ⎢ ∫ ∫ [ N ]T det Jdr. Yüzey Kuvvetleri birim yüzey alanına etkiyen kuvvetlerdir. Bununla beraber tüm değişkenler için de nümerik integrasyon yapılabilir.ds ⎥ ⎨ η ⎬ ⎥⎩ f z ⎭ ⎢−1−1 ⎦ ⎣ (29) elde edilir. {u} = [ N ]{q} ve { f } = fη . Dörtgen elemanın 1-2 kenarına {T } = Tη . { f } = [ fη fz ] = ρηω 2 T [ − ρg ] T (30) olur. Potansiyel enerji eşitliğindeki kütle kuvveti terimi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Birim hacime gelen kuvvet ρηω 2 olarak alınırsa (ρ=yoğunluk. Düğüm değerleri de yukarıda verilen nümerik integrasyonla hesaplanır. 2π ∫ {u} {T }ηdl = {q} {T }e T T e (31) Bölüm 7-88 . Daha önce merkezkaç kuvvetin kütle kuvvetlerine ilave edileceğinden bahsedilmişti. ω=eksenel hız). Kuvvet Vektörleri: İlk olarak kütle kuvvetlerini ele alalım. M. TOPCU. ∫ {u} T { f }dV (28) dir. Eleman rijitlik matrisinde olduğu gibi kütle kuvveti vektörü de nümerik integrasyonla hesaplanır. TAŞGETİREN [k ]e = 2πη ∫−1 ∫−1 [B ]T [D][B ]det Jdrds 1 1 (27) olur. ağırlık kuvvetlerinin de ilavesiyle dönen tekerdeki kütle kuvvetleri. f z olduğu kabulu ile. Dönme eksenine yakın yerlerde ağırlık merkezinin tesbitine dikkat edilmeli ve bu bölgelerde daha küçük elemanlar kullanılmalıdır. S. Tz [ ] T şeklinde bir yüzey kuvveti etkiyor olsun. Üstü çizgili ifadeler eleman ağırlık merkezinde hesaplanmış değerleri göstermektedir. 2πη eleman ağırlık merkezinin oluşturduğu daireyi verir ve görüldüğü gibi iki boyutlu problemdeki kalınlığın yerini almıştır.

q 2 .2 Üçgen Eleman Dönel iki boyutlu çözüm bölgesi bu kez üçgen elemanlara bölünmektedir. q 6 . N3 = 1 − r − s deplasmanlar şekil fonksiyonları ile. ]T N2 = s ve (33) olduğundan. M. uygulandığı serbestlik derecesi dikkate alınarak ilave edilir. TAŞGETİREN olarak yazılabilir. [N ] = ⎢ şeklindedir. Her bir eleman η-z düzleminde bir üçgen olup. q 4 . 3.z) 1(η 1. ⎡ N1 0 N 2 0 N 3 0⎤ ⎥ ⎣ 0 N1 0 N 2 0 N3 ⎦ Şekil {q}= [ q1 . Burada {q} = [ q1 . Yüzey yükünün değişken olması durumunda nümerik integrasyon yapılabilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. q 2 . z ekseni etrafında üçgenin dönmesiyle elde edilmiş bir halka şeklindedir (Şekil 6). q 3 .z3) w (r. Tekil kuvvetler elde edilen genel kuvvet vektörüne. q 4 ]T ve 1-2 kenarında doğal koordinatlardan s=1 ve yalnızca r değişken olduğundan {T }e = 2πη ∫e [N ]{T }dr 0 0 şeklindedir. q 5 .z2) q6 q5 q3 Alan=A η Şekil 6. S. z 3(η3. Buradan (32) {T }e = πr l1−2 {T η Tz Tη Tz 0 0 } elde edilir. fonksiyonları N 1 = r . u = rq1 + sq 3 + (1 − r − s)q 5 (34) w = rq 2 + sq 4 + (1 − r − s)q 6 Bölüm 7-99 .z1) u q2 q4 q1 2(η 2. Eksenel simetrik üçgen eleman Şekil fonksiyonları matrisi ve deplasman vektörü. q 3 .

M. Aynı şekilde koordinatlar da. ⎡ z 23 (q1 − q5 ) − z13 (q3 − q5 ) ⎤ ⎢ ⎥ det J ⎢ . η [J ] = ⎡η13 ⎢ ⎣ 23 z13 ⎤ z 23 ⎥ ⎦ (37) şeklindedir. Jakobiyen matrisinin tersi ise [J ]−1 = 1 det J ⎡ z 23 ⎢− η 23 ⎣ − z13 ⎤ . det J= η13 z23 . Aradığımız ifade deplasmanları koordinatlara göre türevi olduğundan ters alma işlemi ile.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. r = rη1 + sη 2 + (1 − r − s )η3 (35) z = rz1 + s z 2 + (1 − r − s ) z 3 olur. S. ⎧∂ u ⎫ ⎧∂ u ⎫ ⎪∂ r ⎪ ⎪∂η ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂ u ⎬ = [J ]⎨ ∂ u ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪∂ s ⎪ ⎪∂ z ⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ ⎧∂ w ⎫ ⎧∂ w ⎫ ⎪∂r ⎪ ⎪ ∂η ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂ w ⎬ = [J ]⎨ ∂ w ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪∂ z ⎪ ⎪∂s ⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (36) olarak alınır.η23 z13 olup |detJ| = 2Ae olduğu daha önceki bölümlerde gösterilmişti. Jakobiyen matrisi ise. Burada ηij = ηi -ηj ve zij = zi -zj notasyonu kullanılmıştır.η (q − q det J (q − q ) + z (q − q ) − z (q − q ) ⎥ 5 ) + η13 3 5 23 2 6 13 4 6 ⎥ ⎢ 23 1 ⎢ ⎥ det J ⎢ N 1 q1 + N 2 q3 + N 3 q5 ⎥ ⎢ ⎥ η ⎣ ⎦ (40) Bölüm 7-1010 . Türev zincir kuralı ile. η13 ⎥ ⎦ (39) şeklindedir. TAŞGETİREN şeklinde yazılır.η 23 (q 2 − q6 ) + η13 (q 4 − q 6 ) ⎥ ⎢ ⎥ ε = ⎢ . ⎧∂ u ⎫ ⎪ ∂η ⎪ ⎪ ⎪ −1 ⎨ ∂ u ⎬ = [J ] ⎪ ⎪ ⎪∂ z ⎪ ⎩ ⎭ ⎧∂ w ⎫ ⎧∂ u ⎫ ⎧∂ w ⎫ ⎪∂η ⎪ ⎪∂ r ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ −1 ⎪ ∂r ⎪ ⎨ ∂ u ⎬ ve ⎨ ∂ w ⎬ = [J ] ⎨ ∂ w ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪∂ s ⎪ ⎪∂ z ⎪ ⎪∂ s ⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (38) elde edilir. Buradan şekil değiştirmeler. TOPCU.

{ε}=[B]{q} olduğundan. eleman ağırlık merkezinde N 1 = N 2 = N 3 = 1 olmasından. M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. elemanın (4x6) boyutundaki şekil değiştirmedeplasman ilişkileri matrisi. TOPCU. Değerleri elemanın ağırlık merkezine göre alarak Bölüm 7-1111 . S. Kalınlık olarak 2 görüldüğü gibi eleman ağırlık merkezinden geçen çemberin çevresi alınmaktadır. TAŞGETİREN Diğer taraftan. Elemanın alanı A e = (43) 1 det J şeklinde hesaplanır. Satırı ile değişmektedir. 2π ∫ {u} e T { f } dA = 2π ∫ {fη + wf z }r dA η e = 2π ∫ [( N 1 q1 + N 2 q 3 + N 3 q 5 ) fη + ( N 1 q 2 + N 2 q 4 + N 3 q6 ) f z ]ηdA (44) e olarak yazılır. 3 η= η1 + η 2 + η3 3 (42) olarak hesaplandıktan sonra. Kütle kuvveti sabit bir vektör olup dörtgen elemanda olduğu gibi potansiyel enerjideki kütle kuvveti teriminden. Görüldüğü gibi matris SŞDÜ elemandan sadece 4. Ortalama yarıçap. Matris sabit olduğundan nümerik integrasyona gerek yoktur. Eleman rijitlik matrisi eleman şekil değiştirme enerjisi ifadesinden dörtgen elemanda izlenen yolla elde edilir. z 31 ⎡ z 23 0 0 ⎢ detJ detJ ⎢ η 32 η13 ⎢ 0 0 [B] = ⎢ η det J η detJ ⎢ 32 z 23 z 13 13 ⎢ ⎢ det J detJ det J detJ N2 ⎢ N1 0 0 ⎢ η η ⎣ z 12 det J 0 ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎦ 0 η 21 detJ z 12 det J det J N3 0 η 21 η (41) elde edilir. [ B ] elemanın kütle merkezinde hesaplanmış [B] olmak üzere eleman rijitlik matrisi [k ]e = 2π r Ae [B ]T [D][B ] olarak elde edilir.

{ f }η = ρη ω 2 ve { f }z = − ρg olmak üzere kütle kuvvet vektörü. { f } = [ fη . Bu durumda kuvvet vektörü. üniform yayılı yük bileşenleri Tη ve Tz. Burada elemanın kütle kuvveti. elemanın 1-2 kenarına etki ediyor olsun. M. q 3 . TOPCU. fz ] = [ρη w 2 . f z ]T 3 (46) olarak bulunur. Kütle kuvvetlerinin sisteme etkiyen asıl yük olarak değerlendirildiği durumlarda η=N1 η1+N2 η2+N3 η3 şeklinde bir tanımlama yapılarak nümerik integrasyona da gidilebilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (E=2x105 MPa. S. q 4 ]T şeklindedir. f z . bT z ]T (49) elde edilir. a= η + 2η 2 2η1 + η 2 b= 1 şeklinde a ve b sabitleri ile. 6 6 {T }e = 2π l1− 2 [ aT r . Örnek: Şekilde verilen dış çapı 120 mm ve iç çapı 80 mm olan uzun bir silindir. fη . q 2 . Birim hacim başına ρηω2 radyal merkezkaç kuvvetini uygulanıyor ve ağırlık ta –z yönünde etki ediyorsa. fη . { f }e = 2π η Ae [ fη . η=N1 η1+N2 η2 alınarak yapılan nümerik integrasyonla. f z . aT z .3) Bölüm 7-1212 . Silindir 2MPa’lık bir iç basınç uygulandığında iç çaptaki büyüme ne olur. l1-2 yükün uygulandığı kenarın boyu olup l1− 2 = (r2 − r1 ) 2 + (z 2 − z1 ) 2 şeklinde hesaplanır. buradan potansiyel enerji eşitliğindeki yüzey kuvveti 2π ∫ {u} {T }ηdl = {q} {T }e T T e (48) olarak yazılır. olarak elde edilir. Bir örnek olarak z ekseni etrafında dönen bir döner tekerdeki yükü alalım. kendinden daha uzun rijit bir deliğin içine sıkı geçme yerleştirilmiştir. TAŞGETİREN 2π ∫ {u} e T { f }η dA = {q}T { f }e (45) elde edilir. Deplasman vektörü 4 bileşenli olup {q}= [ q1 . bTr . − ρg ] T T (47) Yüzey kuvvetlerinde. ν=0.

4 Yapılan hesaplamalar sonucu detJ=200.05 .1 ⎥ − 0.27 ⎡ −1.69 0.05 ⎢ 0 0 0 0 0.0071 [ 0⎤ 0 0.15 0.385 − 0.082 − 2.77 − 0.15 ⎣ ⎦ ⎣ T 0.0071 0 ⎦ ⎣0.657 0.647 − 2.77 0 0 0. 1 10 F dolayısıyla elemanların 2 alanları 100 mm2 bulunur.05 0 0 ⎡ . [ ] 1.1 0.77 − 0.15x10 ⎣ ⎦ eleman şekil değiştirmelerine bağlayan [B] matrislerinin hesabında ortalama yarıçaplar.05⎥ ⎢ ⎥ 0 0. 2πη1l e pi 2π (40)(10)(2) F1 = F2 = = = 2514 N elde edilir.1 0 ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ ⎥ 0.77 0 ⎥ ⎥ 0.15 ⎢− 0. S. 1 1 1.15x10 2.91 − 1.168 1.1⎥ − 0.766 0 ⎥ 0. Silindir uzunluğu istenildiği gibi alınabilir ise de hesaplama kolaylığı açısından 10 mm tercih edilmiştir.15x10 5 0 1.42 −1. İçten basınç bir yüzey kuvveti olduğundan 1-2 kenarına gelen yükün düğümlere karşılık gelen değerleri.1 0 0 ⎥ ⎥ B [B ]1 = ⎢ 0 .15⎥ ⎦ Eleman rijitlik matrisleri ise 2π η Ae [B ] [D ][B ] ’yi hesaplamak suretiyle Bölüm 7-1313 . 2 3 Bu sonuç elemanların 40 geometrisinden de 60 görülmektedir.0063 0 ⎦ ⎣ Elemanların gerilme-deplasman matrisleri [D] ile [B]'nin çarpımından hesaplanır.0063 0 0.0.05 .15 ⎡ −1. ⎡2.15x10 5 ⎥ şeklindedir.407 1.15x10 5 ⎤ 5 5 ⎢ 0 1.0.385 0.15 ⎢− 0.15⎤ ⎥ 0.05 0. eleman için η2 = (40+60+60)=53.0.69x10 5 1.69⎥ − 0.77x10 0 ⎢ 0 ⎥ 5 5 0 2. 1-2 kenarı z eksenine paralel 2 2 olduğundan ortalama yarıçap hesaplamaya gerek kalmamıştır. TAŞGETİREN 2 MPa 20 80 Çözüm: Prosedürün anlaşılması ve sabit eleman matrisleri nedeniyle üçgen elemanlar kullanılarak şekildeki sonlu eleman modeli elde edilmiştir.05 ⎢ 0 0.072 2.69 − 0.0063 0 0.05 0 ⎤ ⎡ .384 1.385 − 0.1 0 − 0. Düğüm deplasmanlarını [D] = ⎢1.15x10 1. TOPCU.743 1.69 0. M.1 0 ⎢ 0 0.69x10 ⎥ 5 0 0.67 mm ve 2. eleman için η1 = (40+40+60)=46.33 3 3 mm hesaplanarak 1 0 0 0 0. Elastisite matrisi.43 0 ⎤ 0 1.0071 0 0.26 ⎢ ⎥ ⎢ 2.385⎥ − 0.503 − 0.385 ⎢ ⎥ ⎢ 0.082 −1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.15 0.1 ]2 = ⎢ 0 .0.15 1.0.0.69x10 5 ⎥ ⎢1.49 DB 1 = 104 ⎢ [DB]2 = 104 ⎢ ⎢ 0 ⎢ 0.072 1.

Bu da eksenel simetrik problemlerde.0133. τ rz gerilmelerine karşılık gelen σ 1 .69 ⎡2.014 x 10-2 mm ve Q3 = 0. M.13 ⎤ ⎡4.46 [k ]1 = 107 ⎢ ⎥ [k ] = 107 ⎢ − 1.932 0 − 2. Çözüm: Genel deplasman vektöründen eleman deplasmanları. 6.01 ⎥ 2.69⎤ ⎥ 0 ⎥ − 1. σ r .26 − 0.3.16 ⎢ 5. Genel serbestlik dereceleri de dikkate alınarak matrisler birleştirildikten sonra 2.085 − 1. 0.89 0 ⎥ 2 9.241 ⎥ ⎥ 9.645 ⎢ ⎢ ⎢ − 1.62 0. 0.01 ⎥ ⎦ olarak hesaplanır. 5.05 ⎥ ⎢ ⎢ − 0. 0. 0] x10 {q}2 = [0. 3.0. 0] x 10 -2 elde edilir.4.13 ⎥ 2.34 ⎤ ⎧Q1 ⎫ ⎧2514 ⎫ eliminasyon yaklaşımının uygulanmasıyla. σ 2 asal gerilmeleri mohr çemberinden yararlanılarak hesaplanabilir. {ε 0 } = [α∆T . 4.22 1.17 − 7. Örnek: Önceki örnekte elde edilen deplasmanları kullanarak elemanların ağırlık merkezindeki gerilmeleri hesaplayınız.42 2.1]T x10 -2 MPa hesaplanır.ε 0 ) (51) Bölüm 7-1414 .93 0. − 58. {σ } = [D ][B ]{q} eşitliği kullanılarak hesaplanır.11 − 3. − 66.9. T -2 ve T {q}1 = [0. S. TOPCU. σθ 'asal gerilme olup. Buradan eleman içindeki gerilmeler izoparametrik elemanda nümerik integrasyonla üçgen elemanda ise sabit matrislerin çarpılmasıyla.30 0.45 1. 0. 0. 7 ve 8 numaralı SD’ler sabit odluğundan genel matriste ⎡ 4. Aslında aynı çıkması gereken bu deplasmanların eleman matrislerinin elemanın ağırlık merkezindeki yarıçapa göre hesaplanması nedeniyle küçük de olsa farklı çıktıkları görülmektedir. Gerilmeler ise.34 4.α∆T] T şeklindedir.α∆T .34 1. ⎥⎨ ⎬=⎨ ⎣− 2. − 28. Daha önce hesaplanan [DB]e ve elemanlara karşılık gelen deplasmanları kullanarak σ 1 = [−166.2.45 − 1.35 ⎦ ⎩Q3 ⎭ ⎩2514 ⎭ Buradan da Q1 = 0. 0.0133.25 0 ⎥ ⎥ ⎢ ⎢ sim 0. 0.58 − 2.05 9.645 1.0140. 5. TAŞGETİREN genel SD → 3 4 5 6 7 1.17 ⎥ ⎥ 1.3 Sıcaklık Etkisi Sıcaklıktaki ∆T kadarlık artış ε0 kadarlık başlangıç şekil değişikliğine sebeb olur. 10 7 ⎢ ⎬ elde edilir.89 1.03 − 2. 0.565 ⎥ simetrik ⎢ ⎢ ⎦ ⎣ ⎣ genel SD → 1 2 3 4 7 8 8 − 0. Gerilme Hesabı: Genel deplasman vektörü elde edildikten sonra eleman süreklilik bilgileri yardımıyla eleman deplasman vektörü oluşturulur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.4]T x10 -2 MPa σ 2 = [−169. σ z .29 − 2. (50) σ = [D ]( ε .66 ⎢ ⎢ ⎢ ⎢ 2.565⎥ 8. − 54.0133 x 10-2 mm olarak hesaplanır.93 7.24 0.03 − 2. 0.

Eleman şekil değiştirme-deplasman bağıntısını kullanarak. ε 0 elemandaki ortalama sıcaklık artışına göre hesaplanmış eleman ağırlık merkezindeki başlangıç şekil değişimidir. S. 2π ∫ ε T [D ]ε 0 rdA = ∑ {q} (2π r Ae [B ] [D ]ε 0 ) T T A e (52) eleman sıcaklık yükü elde edilir. Şekil değiştirme enerjisinde bu terim yerleştirildiğinde toplam potansiyel enerji denkleminde − ε T [D ]ε 0 terimi ortaya çıkar. Duvara sabitlenmiş olan uçtaki düğümlerin hareketi z ve r doğrultularında sınırlanmış olup genel matrislerde bu serbestlik derecelerine karşılık gelen elemanlarda düzenleme yapılır. TOPCU. Silindirin bir ucu rijit bir duvara bağlıdır. Problemin θ dan bağımsız olması çevre boyunca olmayan yükleme ve sınır şartlarının eksenel simetrik problem olarak ele alınmasını engeller. Sınır şartları da bu yüzeyde belirtilmek zorundadır.θ3 .θ5 . PROBLEM MODELLENMESI VE SINIR ŞARTLARI Eksenel simetrik problemin basit olarak dönen bir yüzeye indirgenerek iki boyutlu bir problem olarak ele alındığını gördük. Bu problemde sonra ηi ve ηd arasında sınırlanmış L uzunluğundaki dikdörtgen şeklindeki bölgeyi modellemek gerekmektedir. üçgen eleman için. {θ}e = 2π r Ae [B ] [D ] ε 0 T (53) olup vektörel olarak. Yük ifadesi. M. Burada tipik bazı problemlerin modellenmsi üzerinde durulacaktır. θ2 . {θ}e = [θ1.θ4 . 4. Yani problemin eksenel simetrik bir problem olabilmesi için geometri yanında yükleme ve sınır şartlarının da eksenel simetrik olması gerekmektedir. İç Basınca Maruz Silindir: Şekil 7’de iç basınç uygulanmış L uzunluğundaki içi boş bir silindir verilmiştir. Bölüm 7-1515 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.θ6]T (54) İzoparametrik eleman kullanıldığında bu ifadenin iki katlı nümerik integralle elde edileceği ve 8x1 boyutlarında olduğu açıktır. TAŞGETİREN olup ε toplam şekil değiştirmeyi ifade eder.

bu düzlem z doğrultusunda tutulmuş olur. Boyuna şekil değişikliği olmadığı kabul edilerek düzlem şekil değiştirme şartları oluşturulmuş birim uzunluğun modellenmesi bu problem için yeterli olmaktadır. Halkanın iç kısımlarındaki düğümler şaftın rijit olması nedeniyle δ kadarlık bir radyal ötelenmeye maruz kalacaklarından bu düğümlere karşılık gelen genel rijitlik matrisinin diyagonal Bölüm 7-1616 . P η P ηd 1 ηi z Şekil 8 Dış basınca maruz sonsuz uzunluktaki silindir Rijit Şaft Üzerine Sıkı Geçme: İç yarıçap ri uzunluğu L olan bir halkanın yarıçapı ri+δ olan rijit bir şaft üzerine sıkı geçme yapılması Şekil 9'da verilmiştir. Sınır şartları ise ele alının birim uzunluğun dış kenarlarındaki düğümlerin z doğrultusunda hareket etmemesi olarak tanımlanır (Örnek olarak çözülen problem dışardaki rijit silindir dışında bu probleme benzemektedir). Orta düzleme göre simetrik olduğu kabul edilirse. M. TOPCU. S. TAŞGETİREN P ηi ηd z L η P ηi ηd z Şekil 7 İç basınca maruz içi boş silindir Sonsuz Uzunluktaki Silindir: Şekil 8'de dış basınca maruz sonsuz uzunluktaki bir silindirin modeli verilmiştir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

TAŞGETİREN elemanların büyük bir C katsayısının eklenmesi gerekir. Bir elastik manşon elastik şaft üzerinde basınç uygulandığı zaman birbirine temas eden sınırda ilginç bir probleme yol açar. Ara düğümleri biri şaft diğeri halka üzerinde bulunan düğüm çiftleri olarak ele alırsak.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. Buradan potansiyel enerji eşitliğine 1 C (Q j − Qi − δ ) 2 şeklinde bir terim ilave edilirse buradaki sınır şartı yaklaşık olarak 2 tanımlanmış olur. Daha önce tartışılan penaltı yaklaşımından yola çıkarak Qj i j Qi Qj – Qi=δ Şekil 10 Elastik şaft üzerine elastik halkanın sıkı geçmesi Bölüm 7-1717 . bu çiftlerin deplasmanları arasında çiftin radyal deplasmanları Qi ve Qj. Aynı şekilde yük vektörünün ilgili düğümlere karşılık gelen elemanlarına da Cδ kadarlık bir kuvvet ilavesi yapılır. olmak üzere. M. TOPCU. η L Orta Düzlem δ ηi ηd z ηd ηi ηi+δ Şekil 9 Rijit şaft üzerine sıkı geçme Elastik Şaf Üzerine Sıkı Geçme: Bu kez de hem şaftın hem de halkanın elastik olması durumunu inceleyelim. Şekil 10’ birlikte hareket eden ara düğümlerin durumu verilmiştir. Q j − Qi = δ (55) şeklinde çok noktalı bir sınır şartı tanımlanabilir.

Bu yük eksenel doğrultuda uygulanmaktadır. M.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN 1 1 1 1 1 C(Q j − Qi − δ ) 2 = CQi 2 + CQ j 2 − C(Qi Q j + Q j Qi ) + CQi δ − CQ j δ + Cδ 2 (56) 2 2 2 2 2 yazılır. Yük-deplasman karakteristikleri ve gerilme dağılımı kesit yüzeyin sonlu elemanlara bölünmesi ile bilgisayar yardımıyla elde edilebilir. Görüldüğü gibi sonlu eleman modeli geliştirilirken şaft ve halka tek bir geometri olarak ele alınacak ara bölgede ise aynı koordinatlara sahip iki düğüm tanımlanacaktır. Konik Halka Yay: Şekil 11’de verilen konik halka şekilli yay (rondela yay) üst kenarından z eksenine paralel olarak yüklenirken alt yüzeyi rijit zemin üzerinde durmaktadır. Konik halka yay Bölüm 7-1818 . TOPCU. Bu nedenle problemin çözümünde yükü yavaş yavaş artırarak uygulama yüküne ulaşmak gerekecektir. S. dolayısıyla yay üst kenarının yaptığı deplasman hareketine göre değişir. Bu da genel rijitlik matrisi ve yük vektörlerinde ⎡ Kii ⎢K ⎣ ji Kij ⎤ ⎡ Kii + C Kij − C⎤ ⎯ ⎥ ⎯ →⎢ K + C k + C ⎥ K jj ⎦ jj ⎣ ji ⎦ (57) ⎡ Fi ⎤ ⎡ Fi − Cδ ⎤ ⎯ →⎢ ⎯ ⎢F ⎥ ⎥ ⎣ j⎦ ⎣ F j + Cδ ⎦ (58) şeklinde yapılan düzenlemelerle tanımlanmış olur. z P δ η P δ Şekil 11. Bu problemde yaydaki deplasmanlar yükle lineer olarak değişmez. Yük deplasman eğrisi şekilde verildiği gibidir. Sonlu eleman modeli yapılacak bölge kesit olarak verilmiştir. Yayın rijitliği geometriye.

Rijit duvar ile temas eden düğümler radyal yönde. Problem simetri eksenine göre L/2 uzunluğundaki bir alanın modellenmesiyle çözülür. Verilen geometri için [K](x) rijitlik matrisi hesaplanır. yalıtılmış duvar Şekil 12. Buradan ∆F yük artımı için ∆Q deplasmanları elde edilir. M. L Modellenecek Kısım Manşon Rijit. [K ](x) {∆Q}= {∆F } edilirerek yeni koordinatlar bulunur. ηd. Rijit yuva içindeki manşonda ısıl gerilmeler Bölüm 7-1919 . Isıl Gerilmeler: Şekil 12 yalıtılmış-rijit bir duvar içine sıkıca yerleştirilmiş bir çelik manşonu göstermektedir. ∆u ve ∆w bileşenlerine ayrılarak başlangıç koordinatlarına ilave (60) [K] bu yeni geometri için tekrar hesaplanıp yeniden yük artırılırarak yeni deplasmanlar elde edilir. Bu işlem tam yüke ulaşılıncaya kadar devam eder. simetri eksenindeki düğümler de eksenel yönde tutulmuşlardır. Manşondaki ∆T kadarlık sıcaklık artışı manşonun genleşmesine izin verilmediğinden dolayı gerilmeler oluşmasına neden olur. Manşon Ölçüleri ηi. Geometrik nonlineerliğe sahip problemlerin çözümünde bu metod her zaman uygulanan bir metoddur. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. TAŞGETİREN Yöntem şöyledir. ⎯⎯ x + ∆u x← (59) ∆Q deplasmanları.

{σ}=[D]{ε} ile verilir. σy. Aslında mühendislik problemlerinin bir çoğu üç boyutludur. {u}=[u. Burada u. Gerilme ile şekil değiştirmeler arasındaki ilişki.SEKİZİNCİ BÖLÜM GERİLME ANALİZİNDE ÜÇ BOYUTLU PROBLEMLER 1. {σ}=[σx.5 − υ ⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ (4) . τyz.w]T (1) dir. γxz. Bu bölümde üç boyutlu gerilme analizi konusu dört düğümlü üçgen prizma eleman kullanılarak izah edilecek daha sonra 8 düğümlü kübik elemanlar için temel ifadeler çıkarılacaktır.v. y ve z doğrultularındaki bileşenleri göstermektedir. εy. GİRİŞ Buraya kadar olan bölümlerde bir ve iki boyutlu problemler üzerinde durulmuştu. σz.5 − υ 0 0 ⎥ (1 + υ )(1 − 2υ ) ⎢ 0 0 0 0 . γxy]T olmaktadır. εz. γyz. Üç boyutlu halde deplasman bileşenleri. τxy]T {ε}=[εx.5 − υ 0 ⎥ ⎢ 0 0 0 0 0 0 . v ve w sırasıyla x. Bir ve iki boyutlu olarak yapılan çözümler yeterli doğrulukta sonuçlar verdiğinden üç boyuta göre tercih edilmektedir. Burada [D] 6x6 boyutlarında elastisite matrisidir. τxz. Gerilme ve şekil değiştirmeler ise. (3) (2) υ 0 0 0 ⎤ ⎡1 − υ υ 0 0 0 ⎥ ⎢ υ 1−υ υ E υ 1−υ 0 0 0 ⎥ ⎢ υ [ D] = 0 0 0 0 .

Tz] T (6) şeklindedir.. Q2.z) w 2 u 3i i 3 3i-2 (8) Şekil 1 Üçgen prizmatik (4 yüzlü) eleman Bölüm 8-22 . TAŞGETİREN Şekil değiştirmelerle yer değiştirmeler arasındaki ilişki ise.y. {Q}=[Q1. q8. Her düğümde üç adet serbestlik derecesi bulunmaktadır... .fz]T {T}=[Tx. TOPCU...Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q6. q7. Bu eleman 4 yüzlü eleman olarak da adlandırılır. Kütle ve yüzey kuvvet vektörleri üç bileşenli olarak sırasıyla {f}=[fx.. i düğümüne ait deplasmanlar ise 3i-2. 3i-1 y 4 x z v 1 (x. Bu durumda eleman deplasman vektörü. q3. q5. S. M. SONLU ELEMAN FORMÜLASYONU Tipik bir üçgen prizmatik eleman şekil 1’de verilmiştir. . + .. {q}=[q1.fy. Potansiyel enerji ve Galerkin yaklaşımları önceki bölümlerde anlatıldığı şekilde uygulanır... + ⎥ ⎣ ∂x ∂y ∂z ∂z ∂y ∂z ∂x ∂y ∂x ⎦ T (5) şeklindedir. q12]T (7) dir. ⎡ ∂u ∂v ∂w ∂v ∂w ∂u ∂w ∂u ∂v ⎤ {ε } = ⎢ .. q4. 3i-1 ve 3i olarak numaralandırılır. Genel deplasman vektörü ise. + . toplam serbestlik derecesi N olmak üzere. q2. q11. q10..Ty. q9. 2.QN]T şeklindedir.

s 2(0.0. Şekil fonksiyonlarının genel kuralı nedeniyle ilgili düğümde 1 diğer düğümlerde 0 değerini alması gerekmektedir. Kısmi türevler için zincir kuralı kullanılarak örneğin u deplasman bileşeni için. ⎡ N1 0 0 N 2 0 0 N 3 0 0 N 4 0 0 ⎤ N1 0 0 N 2 0 0 N 3 0 0 N 4 0 ⎥ ⎢0 0 N 0 0 N 0 0 N 0 0 N ⎥ 1 2 4⎦ 3 ⎣ (10) (9) [N ] = ⎢ 0 (11) şeklindedir. N4=1-r-s olur. Şekil 2 de verilen temel eleman alınarak tanımlanan şekil fonksiyonları.1) t Şekil 2 Üçgen prizmatik (4 yüzlü) temel eleman Bölüm 8-33 . Burada şekil fonksiyonları matrisi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU.0. N2=s.1.0) r 1(0.0) 1(1.0. x=N1x1+ N2x2+ N3x3+N4x4 y=N1y1+ N2y2+ N3y3+N4y4 z=N1z1+ N2z2+ N3z3+N4z4 Buradan da xij=xi-xj şeklindeki bir tanımlamayla. x=x4+x14r+x24s+x34t y=y4+y14r+y24s+y34t z=z4+z14r+z24s+z34t (13) (12) elde edilir.0) 4(0. İzoparametrik gösterim nedeniyle şekil fonksiyonları aynı zamanda koordinat tanımlamasında da kullanılabilir. Herhangi bir noktadaki deplasmanlar şekil fonksiyonları yardımıyla {u}=[N]{q} olarak yazılır. TAŞGETİREN Eleman modellemesi için 4 adet Langrange tipi şekil fonksiyonu seçilir. S. N3=t. M. N1=r.

S. det J = x14 ( y 24 z 34 − y 34 z 24 ) − x 24 ( y14 z 34 − y 34 z14 ) + x34 ( y14 z 24 − y 24 z14 ) (16) olur. Ve = 1 6 det J (19) olarak elde edilir. Elemanın hacmi. TOPCU. Bölüm 8-44 . (15).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Ve = ∫0 ∫0 ∫0 1 1− r 1− r − s det Jdrdsdt = det J ∫0 ∫0 ∫0 1 1− r 1− r − s drdsdt (17) dir. ∫0 ∫0 ∫0 1 1− r 1− r − s r m s n t k drdsdt = m!+ n!+ k! (m + n + k + 3)! (18) olduğundan eleman hacmi. Jakobean matrisin determinantı ise. Burada. M. TAŞGETİREN ⎧ ∂u ⎫ ⎧ ∂u ⎫ ⎡ ∂x ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎢ ∂r ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎢ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ⎬ = [ J ]⎨ ⎬ → [J ] = ⎢ ⎢ ∂s ⎪ ∂s ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ∂u ⎪ ⎢ ∂x ∂u ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ ∂t ⎪ ∂t ⎪ ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎣ ⎩ ⎭ ∂y ∂r ∂y ∂s ∂y ∂t ∂z ⎤ ∂r ⎥ ∂z ⎥ ⎥ ∂s ⎥ ∂z ⎥ ∂t ⎥ ⎦ (14) elde edilir. Öte yandan alınan türevler ile Jakobean matrisi ⎡ x14 y14 z14 ⎤ y 24 z 24 ⎥ ⎢x y z ⎥ ⎣ 34 34 34 ⎦ [J ] = ⎢ x24 (15) olur. İntegrasyon formülü. [A]=[J]-1 alınırsa. ⎧ ∂u ⎫ ⎧ ∂u ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ⎬ = [ A]⎨ ⎬ ⎪ ∂y ⎪ ⎪ ∂s ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ∂u ⎪ ⎪ ∂t ⎪ ⎪ ∂z ⎪ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (20) olur.

{ε}=[B]{q} yazılabilir. Buradan eleman rijitlik matrisi. (25) ∫e{u} T { f }dV = {q}T ∫ ∫ ∫ [ N ]T { f } det Jdrdsdt = {q}T { f }e (26) dir. Eleman hacmi 1/6 det J olarak daha önce elde edilmiştir. M. TAŞGETİREN [A] = 1 det J ⎡ y 24 z 34 − z 24 y 34 y 34 z14 − z 34 y14 y14 z 24 − z14 y 24 ⎤ ⎢ z 24 x34 − x 24 z 34 z 34 x14 − x34 z14 z14 x 24 − x14 z 24 ⎥ ⎢x y − y x x y − y x x y − y x ⎥ 24 34 34 14 34 14 14 24 14 24 ⎦ ⎣ 24 34 (21) şeklindedir. İntegral (20) de verildiği şekilde alınırsa. Ue = 1 2 T T T T T 2 2 ∫ {ε } [D]{ε }dV = 1 {q} [ B] [ D][ B]{q}∫ dV = 1 {q} Ve [ B] [ D][ B]{q} (24) e e olarak yazılır. Bu durumda [B] y34 z14 − z34 y14 0 0 0 0 ⎡ y24 z34 − z24 y34 ⎢ z34 x14 − x34 z14 z24 x34 − x24 z34 0 0 0 0 1 ⎢ x34 y14 − y34 x14 x24 y34 − y24 x34 0 0 0 0 ⎢ [B] = x34 y14 − y34 x14 z34 x14 − x34 z14 x24 y34 − y24 x34 z24 x34 − x24 z34 0 0 det J ⎢ y24 z34 − z24 y34 x34 y14 − y34 x14 0 0 y34 z14 − z34 y14 ⎢ x24 y34 − y24 x34 ⎢ z24 x34 − x24 z34 y24 z34 − z24 y34 0 z34 x14 − x34 z14 y34 z14 − z34 y14 ⎣ y14 z24 − z14 y24 0 0 a 0 0⎤ 0 z14 x24 − x14 z24 0 0 b 0⎥ a = −( y24 z34 − z24 y34 + y34 z14 − z34 y14 + y14 z24 − z14 y24 ) 0 0 x14 y24 − y14 x24 0 0 c ⎥ ⎥ → b = −( z24 x34 − x24 z34 + z34 x14 − x34 z14 + z14 x24 − x14 z24 ) 0 x14 y24 − y14 x24 z14 x24 − x14 z24 0 c b ⎥ c = −( x24 y34 − y24 x34 + x34 y14 − y34 x14 + x14 y24 − y14 x24 ) x14 y24 − y14 x24 0 y14 z24 − z14 y24 c 0 a ⎥ ⎥ z14 x24 − x14 z24 y14 z24 − z14 y24 0 b a 0⎦ (22) (23) şeklindedir. türevler matrisini [B] ile göstermek suretiyle. 12x1 boyutundaki yük vektörü Bölüm 8-55 .1 Eleman Rijitlik Matrisi ve Yük Vektörleri Toplam potansiyel enerji ifadesinde eleman şekil değiştirme enerjisi terimi. TOPCU. [k]e=Ve[B]T[D][B] olarak tanımlanır. Şekil değiştirme – yer değiştirme ilişkisi. Görüldüğü gibi [B] nin bütün elemanları sabit olup sonuçta elemana ait şekil değiştirmeler de sabit olarak elde edilecektir. Kütle kuvvetleri.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 2. S.

. Tz . TAŞGETİREN { f }e = Ve [ f x .. Tx . q4.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. f x . T y . Gerilme tensörünün invaryantları. Yüzey bir üçgen olup alanı da Ae ise. Buradan ⎛I I12 a= − I 2 . kuvvetlerin uygulandığı yüzey üzerinde hesaplanacaktır. Tekil yükler ilgili serbestlik derecesine göre sistem yük vektörüne ilave edildikten sonra genel denklem oluşturularak sistemin sınır şartları altında deplasmanlar bulunur. yüzey yük vektörü ∫e{u} T {T }dA = {q}T ∫ [ N ]T {T }dA = {q}T {T }e Ae (28) olur. f y .0]T 3 (29) elde edilir.0.. Örenek olarak 123 düğümlerinin oluşturduğu yüzey üzerine uygulanan kuvveti ele alalım. Tz .. ⎟ 3 ⎠ 3 (31) c=2 a ... TOPCU. T y . T y . I1=σx+σy+σz I2=σx σy +σy σz + σxσz−τ2yz−τ2xz−τ2xy I3=σx σy σz+2τyzτxzτxy−σxτ2yz−σyτ2xz−σzτ2xy şeklindedir. q7 ve q10 serbestlik derecelerine eşit olarak dağıtılmış olmaktadır. Tz .0. f z ]T 4 (27) olur. Yüzey kuvvetleri ise. İntegrasyondan sonra {T }e = Ae [Tx .. 3 θ= 1 3 a cos⎜ − ⎛ 3b ⎞ ⎟ (32) ⎝ ac ⎠ tanımlamasıyla asal gerilmeler Bölüm 8-66 . b = −2⎜ 1 ⎜ 3 3 ⎝ ⎞ ⎟ − I1 I 2 − I 3 . GERİLME HESABI {σ}=[D]{ε} ve {ε}=[B]{q} olduğundan gerilmeler doğrudan {σ}=[D][B]{q} (30) eşitliğinden bulunabilir. M... S. f z . Tx . 3. Vefx olarak hesaplanan yük vektörü ağırlık kuvvetinin x bileşeni olup q1.. Üç boyutlu durumda asla gerilmelerin hesaplanması için (3x3) boyutlu olan gerilme tensörünün invaryantlarından yararlanılır..

q24]T (35) i düğümüne ait aynı şekilde deplasmanlar 3i-2... N i = 1 (1 + rri )(1 + ssi ) + (1 + tt i ) 8 i = 1. si ve ti temal eleman üzerindeki düğüm koordinatlarını vermektedir.. TAŞGETİREN σ 1 = I1 3 + c cosθ . q2.8 (34) olarak elde edilir.. Burada ri.1. Kübik elemanda düğüm numaralaması belirli bir düzende yapılmak zorundadır. 3i-1 ve 3i olarak numaralandırılır. Temel eleman üzerinde şekil fonksiyonları.1) Şekil 3 Altı yüzlü eleman ve temel eleman düğüm koordinatları Bölüm 8-77 ... Düzensiz yapılan numaralama negatif det J değeri verecektir..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. q3.y.z) w 4 2 3 u 1 t 7 (-1.-1. ( ) ( ) (33) 4.1.. {q}=[q1.... Eleman düğüm deplasmanları vektörünün 24 elemanı bulunmaktadır. S..-1) (1. ALTI YÜZLÜ ELEMAN Altı yüzlü eleman temel elemanı küb şeklinde olan bir izoparametrik eleman olup iki boyutlu gerilme analizi problemlerinde verilen 4 düğümlü izoparametrik elemana benzemektedir (Şekil 3).1... TOPCU.-1) (-1. σ 2 = I1 3 + c cos θ + 2π 3 . Eleman içindeki herhangi bir noktadaki deplasmanlar şekil fonksiyonları yardımıyla 3i-1 s y x z 6 v (x. σ 3 = I1 3 + c cos θ + 4π 3 olarak bulunur..-1) 5 3i 8 r i 3i-2 (-1. M...

.......... x=N1x1+ N2x2+ N3x3+N4x4 y=N1y1+ N2y2+ N3y3+N4y4 z=N1z1+ N2z2+ N3z3+N4z4 (36) (37) dan bulunur. TOPCU.... M.+N8q24 şeklinde hesaplanır.. [k ]e = ∫−1 ∫−1 ∫−1[ B]T [ D][ B] det Jdrdsdt 1 1 1 (38) olarak elde edilir... YÜKSEK DERECEDEN DEĞİŞKEN DÜĞÜM SAYILI ELEMAN Burada 8 düğümden 20 düğüme kadar düğümlere sahip 6 yüzlü eleman için genel şekil fonksiyonları verilecektir... 20 düğümlü eleman Şekil 4 te verilmiştir...+N8q23 w=N1q3+ N2q6+ N3q9+. 5......+N8q22 v=N1q2+ N2q5+ N3q8+.......... İki boyutlu problemde izlenen yoldan gidildiğinde eleman rijitlik matrisi. TAŞGETİREN u=N1q1+ N2q4+ N3q7+.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.. t 3 z y x 4 15 1 12 8 r 5 17 13 s 9 6 11 7 19 14 18 10 2 20 16 Şekil 4 8 den 20 ye kadar düğümlere sahip altı yüzlü eleman Bölüm 8-88 . S... Buna göre şekil fonksiyonları... İntegrasyon işlemi nümerik integrasyon yöntemiyle Gauss yaklaşımına uygun olarak yapılır. Koordinatlar da.

0 olması durumunda N(β.20 için Ni=ni Eğer elemanda herhangi bir i noktası tanımlanmıyorsa.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.ri)N(s... TAŞGETİREN N1=n1-(n9+n12+n17)/2 N4=n4-(n11+n12+n20)/2 N7=n7-(n14+n15+n19)/2 N2=n2-(n9+n10+n18)/2 N5=n5-(n13+n16+n17)/2 N8=n8-(n15+n16+n20)/2 N3=n3-(n10+n11+n19)/2 N6=n6-(n13+n14+n18)/2 i=9. Örneğin Şekil 5’de verilen 12 düğümlü eleman için şekil fonksiyonları. koordinat değerlerinin ±1 olması durumunda N(β...si)N(t. ni=0 alınır.ti) şeklinde hesaplanır. N1=1/8[(1+r)(1+s)(1+t)-((1-r2)(1+s)(1+t)+ (1-s2)(1+r)(1+t))] N2=1/8[(1-r)(1+s)(1+t)-((1-r2)(1+s)(1+t)+ (1-s2)(1-r)(1+t))] N3=1/8[(1-r)(1-s)(1+t)-((1-s2)(1-r)(1+t)+ (1-r2)(1-s)(1+t))] N4=1/8[(1+r)(1-s)(1+t)-((1-r2)(1-s)(1+t)+ (1-s2)(1+r)(1+t))] N5=1/8(1+r)(1+s)(1-t) N7=1/8(1-r)(1-s)(1-t) N9=1/4(1-r2)(1+s)(1+t) N11=1/4(1-r2)(1-s)(1+t) şeklindedir.βi)=(1-β2) olur.. Aksi halde. t 3 z y x 4 9 1 12 8 r 5 s 6 11 7 10 2 N6=1/8(1-r)(1+s)(1-t) N8=1/8(1+r)(1-s)(1-t) N10=1/4(1-s2)(1-r)(1+t) N12=1/4(1-s2)(1+r)(1+t) Şekil 5 Örnek 12 düğümlü eleman Bölüm 8-99 .βi)=1/2(1+ββi). S. M. TOPCU. Ayrıca β. koordinat değerlerini göstermek üzere. ni=N(r.

Bunlardan birinde küb 5 adet 4 yüzlü elemana ayrılır. eleman düğüm numaraları. biri ise diğerlerinin iki katı hacme sahip olur (Şekil 6a). Bu ayırma işlemleri sonunda elde edilen düğüm bilgileri Tablo 1 de verilmiştir. AĞ OLUŞTURULMASI Üç boyutlu problemlerin analizi için sonlu eleman ağı oluşturulmasında ve gerekli değerlerin hazırlanmasında belirli bir yöntem izlenmesine ihtiyaç vardır. Gerekli olan bilgiler. elemanların dördü eşit hacimli. S. Diğer küb içinde kalan elemanların düğüm numaraları 4 er artırılmak suretiyle kolayca elde edilebilecektir. malzeme bilgileri ve sınır şartlarıdır. Başlangıç olarak bir çözüm yapıldıktan sonra daha hassas bir ağ yapısı elde edilmek üzere yeni elemanlara ayırma işlemlerine geçilebilir. Problem modellemesinde öncelikle kaba bir ağ yapısı oluşturulur. Bu nedenle başlangıçta bir temel eleman alınarak bunun tekrarı şeklinde bir ağ oluşturma yoluna gidilmesi önemli kolaylıklar getirir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. Üçüncü boyuttaki koordinat değerlerinin ve düğüm bilgilerinin elde edilmesi. Eğer düğümün bir doğrultuda hareketine izin verilmiş ise bu durumda da çizgisel sınır şartı vardır. TOPCU. Sınır şartlarının belirlenmesinde üç boyutlu problemlerde düzlem için bir tanımlama gerekebilir. İkinci yolda ise küb 6 adet eşit hacimli elemana ayrılır (Şekil 6b). düğüm koordinatları. TAŞGETİREN 6. Kübik bir bölge 4 yüzlü elemanlara iki şekilde ayrılabilir. Bir düğümün her yönde hareketi sınırlanmış ise burada tam nokta sınır şartı vardır denilir. Özellikle basit geometriler için 6 yüzlü 8 düğümlü elemanın temel alınıp bunun tekrarlanması izlenecek iyi bir yöntemdir. düğümün görülmemesi nedeniyle bir çok zorluklar ortaya çıkarır. Öte yandan düğümün bir düzlem içinde hareketi söz konusu Tablo 1 Temel 6 yüzlü elemanın 5 ve 6 adet 4 yüzlü elemana bölünmesi 5 Eleman Düğümler Eleman no 4 eleman Düğümler 4 6 7 1 3 8 Eleman no 1 1 1 6 6 1 2 3 3 8 8 3 3 2 4 5 7 6 1 1 1 2 1 1 1 2 2 2 7 4 8 7 3 3 7 5 3 7 3 4 7 5 6 7 5 8 1 2 3 4 5 1 2 3 4 5 6 Bölüm 8-1010 .

TOPCU.n olan bir t doğrusu boyunca hareket edebiliyorsa penaltı yaklaşımı. Nokta sınır şartında genel rijitlik matrisinin ilgili serbetlik derecesine karşılık gelen diyagonal elelamına büyük bir C katsayısı eklenmekle sınır şartının sisteme dahil edildiği görülmüştü. TAŞGETİREN t 5 8 6 7 1 s 4 2 r t 8 3 (a) 5 7 6 4 1 s 3 r 2 (b) Şekil 6Temel kübün 4 yüzlü elemanlara ayrılması a) 5 adet 4 yüzlü. S.m. M. b) 6 adet 4 yüzlü olursa burada düzlemsel sınırlama söz konusudur. Düğüm doğrultu kosinüsleri l.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 3I − 2 3I − 1 3I ⎡ 2 Clm Cl n ⎤ 3I − 2 ⎢Cl ⎥ 3I − 1 ⎢ Cm 2 Cmn⎥ 3I ⎢ Sim Cn 2 ⎥ ⎣ ⎦ (39) Bölüm 8-1111 .

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bölüm 8-1212 .n doğrultu kosinüslerine sahip t doğrusu ise. TOPCU.m. TAŞGETİREN şeklindeki bir rijitlik teriminin uygun serbestlik dereceleri ile sistem matrisini eklenmesı sonucunu verir. 3I − 2 2 ⎡ 3I − 2 ⎢C (1 − l ) 3I − 1 ⎢ 3I ⎢ Sim ⎣ 3I − 1 − Clm C (1 − m 2 ) 3I − Cl n ⎤ ⎥ − Cmn ⎥ C (1 − n 2 )⎥ ⎦ (40) rijitlik teriminin eklenmesi gerekecektir. M. Düzlemsel sınır şartında ise düzlemin normali. l. S.

y. k. Skaler alan problemlerinin en çarpıcı özelliği. GİRİŞ Önceki bölümlerde ele alınan problemlerdeki bilinmeyenler. burulma. sızıntı ve elektrik/manyetik alan problemleri üzerinde durulacaktır. sıcaklık. Bu modeller daha sonra problemin doğasına uygun olarak düzenlenir ve çözümler elde edilir. Örneğin iki boyutlu levhalarda. Temel adımlar anlaşılırsa problem çözümü de kolaylaşmış olur. Örnek olarak yalnızca (x. ∂2T/∂x2-∂2T/∂y2-Q=0 olarak elde edilir. λ=0 dönüşümlerini yaparsak.y)) skaler büyüklüklerin en bilinen örneklerinden biridir.z) aranan alan değişkenidir. basınç ve akış potansiyeli gibi büyüklükler doğal olarak skaler büyüklüklerdir. Matematik olarak Helmotz denklemini kullanarak pek çok alan probleminin sonlu eleman modeli oluşturulabilir. bir vektör alanın bileşenlerinden oluşmakta idi. Bu denklemde φ= φ (x. Diğer taraftan. Tablo 1’de genel Helmotz denklemini yardımıyla çözümlenebilen mühendislik problemleri verilmiştir. sıvı akışı. . Bunlar genellikle Genel Helmholtz denklemi olarak bilinen ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ⎟ + ⎜ kz ⎟ + λφ + Q = 0 ⎟ + ⎜ ky ⎜ kx ∂x ⎝ ∂x ⎠ ∂y ⎜ ∂y ⎟ ∂z ⎝ ∂z ⎠ ⎝ ⎠ (1) denklemin özel halleri olarak karşımıza çıkar. Bu bölümde sakaler alan problemlerinden olan ısı iletimi.y) düzlemini göz önünde bulundurur ve φ=T. Bu denklem de iki boyutlu kararlı hal ısı iletimi denklemidir. ısıl iletkenlik ve Q da iç ısı kaynağını göstermek üzere genel denklemi. Burada ısı iletimi ve burulma konuları sınır şartlarının detaylı olarak ele alınabilmesi açısından genişçe işlenecek diğer konular nisbeten kısa tutulacaktır. mühendisliğin ve fiziğin hemen hemen her dalında bulunabilmesidir. İki boyutlu kararlı hal ısı iletimi problemindeki bilinmeyen sıcaklık alanı (T(x.DOKUZUNCU BÖLÜM SKALER ALAN PROBLEMLERİ 1. bilinmeyen değer (2x1) boyutlarındaki deplasman vektörüdür. kx=ky=k.

Bu noktada elemanların hem ısıl hem de mekanik analizinde benzer yöntemlerin kullanılıyor olması nedeniyle sonlu elemanlar metodu büyük bir kullanım imkanı bulur. =0 ∂n φ=y u=u0 ∂u =0 ∂n W=0 ε⎜ ⎜ ⎛ ∂ 2u ⎝ ∂x 2 + ∂ 2u ⎞ ⎟ = −p ∂y 2 ⎟ ⎠ ⎞ ⎟ +1 = 0 ⎟ ⎠ ⎛ ∂ 2W ∂ 2W ⎜ 2 + ⎜ ∂x ∂y 2 ⎝ 2. Bu sırada da çevre şartlarının belirlenmesi. Termal olarak izotropik ortamda. W ψ = ψ0 φ = φ0 ∂φ . T ∂n iletkenlik. M. k ∂y ⎠ ⎝ ∂x ∂T − k.⎜ 2 + 2 ⎟ + Q = 0 ∂y ⎠ ⎝ ∂x Akım fonksiyonu. çalışma esnasında normalin dışında sıcaklık etkisine maruz kalan parçaların tasarımı gibi konularda bir ilk adım oluşturur. = h( T − T0 ) ∂n ⎛ ∂ 2θ ∂ 2θ ⎞ Gerilme ⎜ 2 + 2 ⎟+2 =0 θ=0 ⎜ ∂x ⎟ fonksiyonu. genellikle malzeme seçimi. ISI İLETİMİ Makina tasarımında sıcaklık dağılımının belirlenmesi.ψ Hidrolik Hidrolik potansiyeli φ iletkenlik. Bu bölümde genel geçişli hal ısı iletimi probleminin sonlu eleman formülasyonu verilecektir. Isı transferi bir cisim içinde çeşitli noktalar arasında sıcaklık farkı oluşmasıyla bu noktalar arasında yada cisim ile çevresi arasındaki sıcaklık farkı nedeniyle meydana gelir. iki boyutlu ısı akışını ifade eden Fourier kanunu : Bölüm 9-22 . ε Boyutsuz hız. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. θ ∂y ⎠ ⎝ ⎛ ∂ 2ψ ∂ 2ψ ⎞ ⎜ 2 + 2⎟=0 ∂y ⎠ ⎝ ∂x ⎛ ∂ 2φ ∂ 2φ ⎞ k . = q0 Termal k ⎜ 2 + 2 ⎟ + Q = 0 Sıcaklık. Mühendislikte Karşılaşılan Skaler Alan Problemleri Alan Formül Parametre Sınır Şartları Değişkenleri T=T0 ∂T ⎛ ∂ 2T ∂ 2T ⎞ − k. karmaşık geometrilerin modellenmesi ve en temel sabit özellikleri olan izotrop malzemeden her doğrultuda farklı özellikler gösteren kompozit malzemeye kadar çok çeşitli malzemelerin dikkate alınması gerekmektedir. k Elektrik Elektrik potansiyeli. u İletkenliği. TAŞGETİREN Problem Isı İletimi Burulma Potansiyel akış Sızıntı ve yeraltı akışı Elektrik potansiyeli Kanallarda sıvı akışı Tablo 1.

∂q y ∂q z ⎛ ∂q −⎜ x + + ⎜ ∂x ∂y ∂z ⎝ ⎞ ∂T ⎟ + Q = ρc ⎟ ∂t ⎠ (3) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Şekil 1 İki boyutlu genel ısı iletimi için çözüm bölgesi ve sınır şartları Bölüm 9-33 . Denklemlerin sağ tarafındaki (–) işareti ısının düşük sıcaklığa doğru transfer olduğunu göstermektedir.0) = T0 ( x. Bu ısı iletim denklemi olup bir başlangıç ve çeşitli sınır şartlarına göre çözülür. ve ∂T ∂T . sırasıyla sabit yada zamana ve koordinata göre tanımlanmış sıcaklık. ∂x ∂y sıcaklık değişimleridir. M. Burada T= T(x. TOPCU. Bu şartlar aşağıdaki şekilde formüle edilir. (1)’de φ=T alınır ve Fourier yasası da uygulanırsa. y ) şeklinde başlangıç halindeki sıcaklık dağılımı olarak ele alınabilir. S. Şekil 1 de gösterilen cisim için sınır şartları ise. Burada ρ ve c malzemeya ait özellikler olup sırasıyla yoğunluk ve özgül ısıyı t ise zamanı göstermektedir. Meydana gelen ısı akışı qx ve qy'nin vektörel toplamıdır.t) olarak doğrultularındaki ısı akışı. de x ve y doğrultusundaki . Başlangıç şartı olarak iki boyutlu hal için T ( x. qx ve qy. ısı iletim katsayısı. k. TAŞGETİREN q x = −k ∂T ∂T . q y = −k ∂x ∂y (2) ortamdaki sıcaklık alanı. sabit yada zamanla ve konumla değişen ısı akışı. y.y. taşınımla ısı akışı ve ışınımla ısı akışı şeklindedir. x ve y şeklindedir.

y )]{T (t )} ⎤ ⎡ ∂T ⎢ ∂x ( x. h konveksiyonla ısı transferi katsayısı. y. t )⎥ ⎥ ⎢ ∂y ⎦ ⎣ (7) olur. nx. y. y. Bir eleman içindeki sıcaklık ve sıcaklık gradyenti şekil fonksiyonlarının yardımıyla. ny yüzeyin doğrultu kosinüsleri. Burada [N] sıcaklık interpolasyon matrisi. Burada bir enerji denklemi olan (3) numaralı denkleme minumum potansiyel enerji ilkesi uygulanır. y )Ti (t ) ∂x i =1 ∂x r ∂N ∂T ( x. T ( x. M. Te çevre sıcaklığı. y. [B] ise sıcaklık değişimi interpolasyon matrisi olarak adlandırılır. t )⎥ ⎥ = [B ( x. ε ve α yüzey özellikleri ve qr de birim alandan yapılan radyasyonla ısı taransferini göstermektedir. Ts bilinmeyen yüzey sıcaklığı. y )Ti (t ) ∂y i =1 ∂y (6) olarak yazılabilir. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. T ( x. 2. y. y. t ) = ∑ i ( x. t ) = ∑ N i ( x. Ti her düğümün sıcaklığı {T(t)} de eleman düğüm sıcaklıkları vektörüdür. y )Ti (t ) i =1 r (5) r ∂N ∂T ( x. σ Stephan-Boltzman sabiti. TAŞGETİREN S1 Üzerinde S 2 Üzerinde S 3 Üzerinde S 4 Üzerinde Ts = T1 ( x. t ) = [N ( x.1 Sonlu Eleman Formülasyonu Şekil 1'de verilen Ω çözüm bölgesi herbirinde r adet düğüm bulunan M adet elemana bölünür. t ) = ∑ i ( x. t ) h(Ts − Te ) = q x n x + q y n y −q s = q x n x + q y n y (4) σεTs4 − αq r = q x n x + q y n y Burada T1 yüzey sıcaklığı. y )]{T (t )} ⎢ ∂T ⎢ ( x. Matris notasyonu kullanıldığında ise. qs birim alandan tanımlı ısı akışı. y. ⎛ ∂q x ∂q y ∂T ⎞ ∫ ⎜ ∂x + ∂y − Q + ρc ∂t ⎟ N i dΩ = 0 ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ (8) Bölüm 9-44 . S.

[N ]. Bunlardan en çok karşılaşılan 4 örnek aşağıda verilmiştir. TOPCU. [Kc]. yüzey taşınımı ve ışınımdan kaynaklanan ısıl yük vektörleri. Bölüm 9-55 . Sonuçta genel denklem ve eleman denklemleri matris formunda.dΓ S1 {R } = ∫ Q{N }. {RQ}. Taşınım ve ışınım matrisleri yalnızca yüzeyi ilgili sınır şartına maruz elemanlar için hesaplanır. taşınım ve ışınım).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.dr ∂y ⎥ ⎢ q y ⎥ ⎦⎣ ⎦ Ω Γ i = 1.{N }.dΓ S3 [K r ].dΓ − ∫ h(T − Te ).dΓ S4 şeklindedir.dΓ S4 {RT } =− ∫ (q n ){.r (11) elde edilir.dΓ S4 ( ) i = 1.{N }. q.{N }.dΩ Ω [K h ] = ∫ h..... S. [C ]⎧ ∂T ⎫+ [[K c ] + [K h ] + [Kr ]]{T }= {Rt }+{RQ }+ {Rq }{Rh }{Rr } ⎨ ⎬ ⎩ ∂t ⎭ (12) olarak elde edilir.N i .dΓ + ∫ q s .N i . {RT}..N .. {Rh} ve {Rr}: tanımlı düğüm sıcaklığı.N }.3.N i ..2.. {Rq}.dΩ − ∫ (q n ).T 4 .dΓ S1 S2 S3 − ∫ σεT 4 − αq r N i .2.[N ]. Verilen her bir ifade sırasıyla şu şekilde tanımlanır.{N }. tanımlı yüzey ısı akışı.{N }..dΓ S3 {Rr } = ∫ α .{T }= ∫ σ ε .dΩ Ω [K c ] = ∫ k [B]T .. ∫ ρc ∂t N dΩ − Ω ⎢ ∂x ∫⎣ Ω i ∂T ⎡ ∂N ∂N ⎤ ⎡ q x ⎤ dΩ = ∫ Q.dΓ q S2 {Rh } = ∫ hT . son terim her bir sınır şartı için ayrı integre edilirse. [C ] = ∫ ρ.3. M.[B].N i . − ∫ (q n ).c. Elde edilen bu genel ifade ele alınan problemin durumuna göre çeşitli şekillerde düzenlenebilir.r (10) elde edilir. [C]:eleman kapasitans matrisi. TAŞGETİREN ve ∫ ⎜ ∂x ⎜ ⎝ ⎛ ∂q x + ∂q y ⎞ ⎟N i dΩ ∂y ⎟ ⎠ (9) kısmı integre edilerek ifade yeniden yazılırsa. Yüzey bölgesi her bölgede etkili olan sınır şartlarının toplamı olarak ifade edilebileceği için. [Kh] ve [Kr]: eleman iletim matrisleri (iletim. Buradaki matris ve vektörler.{N }. iç ısı kaynağı.dΩ Q Ω {R } = ∫ q.

Bu değer genel olarak Bölüm 9-66 . Türev sonlu farklar yaklaşımı ve θ metodu ile.{T (t )} = {RQ }+ {Rq} + {Rh } ⎨ ⎬ ⎩ dt ⎭ (14) Nonlineer kararlı hal: [[K c (T )] + [K h (T )]+ [K r (T )]].{T (t )} = {RQ (T .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (17) θ [[K c ] + [K h ]] + 1 [C ]{T }n +1 = ⎡− (1 − θ )[[K c ] + [K h ]] + 1 [C ]⎤{T }n ⎢ ∆t ∆t ⎥ ⎦ ⎣ + (1 − θ ){R}n + θ {R}n +1 (18) şeklinde ifade edilir. Her metodun avantaj ve dezavantajları olmakla birlikte ileri farklar metodu dışında zaman aralığının çok büyük olmadığı durumlarda kararlı sonuçlar alınırken.{T } = {RQ }+ {Rq} + {Rh } (13) Lineer geçişli hal ısı iletimi: [C ]⎧ dT ⎫ + [[K c ] + [K h (t )]]. θ=2/3 alındığında Galerkin metodu ve θ=1 alındığında ise geri farklar (backward difference) metodu seçilmiş olur. TAŞGETİREN Lineer kararlı hal ısı iletimi: [[K c ] + [K h ]]. [C ] ⋅ ⎧ dT ⎫ + [[K c ] + [K h (t )]] ⋅ {T (t )} = {Rh (t )} ⎨ ⎬ ⎩ dt ⎭ şeklinde düzenlenebilir. [K ]{T } n +1 = R {} n +1 (19) şeklini alır. t )} + {Rr (T .{T } = {RQ (T )}+ {Rq (T )} + {Rh (T )} + {Rr (T )} (15) Nonlineer geçişli hal: [C (T )]⎧ dT ⎫[[K c (T )] + [K h (T . θ’nın seçimi farklı algoritmalar verir. S. t )} ⎨ ⎬ ⎩ dt ⎭ + {Rq(T . TOPCU. θ=0 alındığında ileri farklar (forward difference) metodu. Problemde iç ısı kaynağı ve dış ısı yükü olmadığından ilgili yük vektörlerini kaldırırsak (14). Buna göre. t )} + {Rh (T . Kısa gösterimde ise. t )]+[K r (T )]]. t )} (16) Örnek olarak suyla soğutulan bir çubuğun orta düzlemindeki sıcaklık dağılımının zamanla değişimini araştıralım. Problem taşınım sınır şartına maruz iki boyutlu geçişli hal ısı iletimi problemidir (14). M. θ=0 alındığında mutlaka kritik bir değerin altında kalmak gerekmektedir. θ=1/2 alındığında Crank-Nicolson metodu.

hacme giren ve hacim içinde üretilen ısıya eşit olması gerektiğinden hareketle. (Şekil 2). Bir boyutlu ısı iletimi Şekil 2’de verilen hacim için çıkan ısının. Her iki taraftaki qA birbirini götüreceğinden. Q (W/m3) birim hacminde üretilen ısı olsun. A ısı akış doğrultusuna dik bir alan.A x x dx Şekil 2. Kontrol Hacmi Duvar Isı Akışı (QAdx) qA [q+(dq/dx)dx]. sınır şartlarının uygulanma pratiği ve çeşitli özel problemlerin çözüm yöntemlerinin verilmesi açısından temel problemlerden başlayarak detaylı bir inceleme yapılacaktır. dq ⎞ ⎛ qA + QA.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. S. Sistem m özdeğerini hesaplamadan yaklaşık bir zaman aralığı hesabı ise ∆t kr = ⎛ ρc 2 ⎞ad 2 ile ⎜ ⎟ ⎝ kπ ⎠ verilmektedir.dx = ⎜ q + dx ⎟ A dx ⎠ ⎝ (20) yazılabilir.R/V verilebilir. a ise 3 ile 5 arasında seçilecek bir katsayıdır. Burada λm the maksimum sistem özdeğeridir. TAŞGETİREN ∆t kr = 2 λ şeklinde verilir. Bölüm 9-77 . Bundan sonra eleman şekil fonksiyonlarının elde edilmesi. M.2 Bir Boyutlu Isı İletimi Düzgün bir ısı üretiminin olduğu düz bir duvardaki ısı iletimini düşünelim. Isı üretimine örnek olarak R direncine sahip bir kablodan I akımının geçmesiyle V hacminde oluşan Q=I2. Burada d en küçük eleman genişliği. 2.

lineer şekil fonksiyonlarına sahip iki düğümlü elemanlar ele alınmıştır. Şekilde verildiği gibi problemi x koordinatında ele alıp çeşitli noktalardaki bilinmeyenler olarak da T’yi tanımlarsak.1] x2 − x1 (26) Bölüm 9-88 .{T}e (23) yazılabilir. . N2 = (1+r)/2 dir. r = olduğundan zincir kuralı ile. Bir Boyutlu Eleman: Burada. 2 dN dT dT dr = .T1 + N2. TOPCU. M. Denklem sınır şartlarına bağlı olarak çözülür (Şekil 1). Q pozitif olduğunda kaynak. Matris formunda ise. T(r) = N1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. negatif olduğunda ise kuyu olarak adlandırılır.T2]T dir. Burada N1=(1-r)/2. e elemanı üzerindeki herhangi bir noktadaki sıcaklık şekil fonksiyonları yardımıyla. genellikle x’in fonksiyonudur. Fourier denklemi yerine konursa d ⎛ dT ⎞ ⎜k ⎟ +Q=0 dx ⎝ dx ⎠ (22) olarak bir boyutlu kararlı hal ısı iletim denklemi elde edilmiş olur. {T }e = dx dr dx x 2 − x1 dr 2 2 ( x − x1 ) − 1 ve dr = dx x 2 − x1 x 2 − x1 (24) elde edilir. N2] ve {T}e= [T1. Bir boyutlu problemler incelenirken anlatılan 3 düğümlü quadratik elemanlar için de burada izlenen yöntemle gerekli ifadeler elde edilebilir. Diğer taraftan. S. [N]=[N1. TAŞGETİREN Q= dq dx (21) elde edilir.T2 = [N]. Burada sıcaklık değişimi interpolasyon matrisi olan [B] [B ] = 1 [− 1. dT = [ B ]{T }e dx (25) olur. r –1 ile +1 aralığında değişir. Isı iletim katsayısı (k).

k=ke alarak ve şekil fonksiyonlarını da devreye koyarak.T2 T1 T2 r 1 e 2 Şekil 3. Çözüm bölgesinin sonlu eleman modeli ve lineer elemanın şekil fonksiyonları olarak elde edilir.T1+N2. Bölüm 9-99 . [k ]e k . M. TAŞGETİREN N1 = 1− r 2 Ni N2 = 1+ r 2 1 1 r 1 2 3 T1 = T0 L q = h.[B]dr = le ⎡− 1 ⎢ ⎣ − 1⎤ 1⎥ ⎦ (29) {R } Q −1 ∫ [N ]. T(x=0)=T0. Genel rijitlik matrisi ve genel yük vektörü daha önceki bölümlerde olduğu gibi eleman süreklilik bilgileri yardımıyla. ∏r = ∑ ⎡ 1 {T }T ⎢ k e l e e 2 ⎣ 2 Qe l e 1 T 2 ∫ [B] [B ]dr ⎥{T }e − ∑ ⎢ ∫ [N ]. TOPCU.(TL-T∞) 1 x -1 T e 0 2 +1 T=N1.dr ⎥. Buradan eleman iletkenlik matrisi ve ısıl yük vektörlerini. Buna göre bir boyutlu ısı iletimi denklemi 1 ⎛ dT ⎞ 1 2 ∏T = ∫ k⎜ ⎟ dx − ∫ QTdx + h(TL − T∞ ) 2 ⎝ dx ⎠ 2 0 0 yazılır.l = e e 2 Q . Enerji denklemindeki son terim açılır ve bazı matris işlemleri yapılırsa.{T }e + h(TL − T∞ ) ⎦ ⎣ 2 −1 1 L 2 L (27) ⎤ ⎡ 1 ⎤ ⎦ −1 2 (28) elde edilir. eleman matris ve vektörlerinin toplanması ile oluşturulur.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.dr = 1 Qe . Q=Q0.l e 2 ⎧1⎫ ⎨1⎬ ⎩⎭ (30) olarak elde ederiz. Şekildeki tanımlı sıcaklık ve konveksiyon sınır şartları altında enerjinin minimizasyonu yapılacaktır.l = e e 2 +1 −1 ke 1 T ∫ [B] . S.

..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ....... K 2 L ⎥ ⎪T2 ⎪ ⎪ R2 ⎪ ⎢ ⎥⎪ . ⎪ ⎪ . 0⎤ 0⎤ ⎡ 1 −1 0 ⎡1. K 1L ⎤ ⎧ T1 ⎫ ⎧ ( R1 + CT0 ) ⎫ ⎡( K 11 + C ) K 12 . 1 [k ]1 = 20 ⎡− 1 − 1⎤ T0 = 20°C 1⎥ k2 ⎢ k3 k1 ⎦ 0 . Böylece konveksiyon sınır şartı da genel rijitlik matrisinin (L. .. ....15m 0.. ⎢ K.15 ⎢− 1 1 ⎥ T∞ = 800°C T1 1 T2 2 T3 3 T4 olarak elde edilir. TAŞGETİREN 1 {T }L h{T }L − (hT∞ ){T }L + 1 hT∞ 2 2 2 (31) olarak yazılabilir. Bölüm 9-1010 ...........375 − 1 0 4 −3 0 ⎥ ⎢− 1 4 − 3 0 ⎥ ⎢ −1 [K ] = 66. . ⎢ ⎥ ⎪ ...7 ⎢ 0 − 3 8 − 5⎥ ⎢0 ⎢ 0 0 −5 5 ⎥ 0 −5 5 ⎥ ⎣ ⎣ ⎦ ⎦ (1 numaralı düğümde konveksiyon olduğundan.T∞ [k ]2 = 30 ⎡− 1 − 1⎤ 1⎥ k2 = 30 W/m°C ⎢ ⎦ 0..... ( K LL + h)⎥ ⎪TL ⎪ ⎪( R L + hT∞ )⎪ L1 ⎣ ⎦⎩ ⎭ ⎩ ⎭ (32) Örnek: Şekilde verilen üç tabakadan oluşan duvarda dış sıcaklık T0=20°C olup duvarın iç yüzeyi konveksiyona maruzdur (Too=800°C ve h=25W/m2°C). . . ⎪ ⎢ K 21 K 22 ....3 ⎣ k1 = 20 W/m°C 1 h.. . Eleman iletkenlik matrisileri..7 ⎢ 0 − 3 8 − 5⎥ [K ] = 66. TOPCU.. K L1 ..15 ⎣ 0. ⎪ . 1/2hT∞2 sabit olduğundan minimizasyonda dışarıda kalır. . .. ⎪ = ⎪ ⎨ ⎬ ⎨ ⎬ . .15m 0. . Genel matris ise. ...... . ...3 m k3 = 50 W/m°C 50 ⎡ 1 − 1⎤ [k ]3 = h = 25 W/m°C ⎣ ⎦ 0. . ⎪ ⎪ .. M.. . Çözüm: 3 elemandan oluşan bir sonlu eleman modeli oluşturulmuştur.L) elemanına h eklenmesi ve yük vektörünün (L) elemanına da hT∞ eklenmesiyle işleme katılmış olur... . h=25 sabitinde [K]’nın (1. . .. ⎪ ⎪ ⎪ . ⎪ . En son olarak olarak sabit sıcaklık sınır şartları (T1=T0) da daha önceki bölümlerde 0’dan farklı olarak belirlenmiş deplasman sınır şartında olduğu gibi rijitlik matrisinin ilgili diyagonaline büyük bir C sayısı...... . ⎢ ⎥⎪ .... .) Problemde ısı üretimi olmadığından yük vektörü sadece konveksiyon teriminden oluşur. Duvardaki sıcaklık dağılımını hesaplayınız. ⎢ ⎥ ⎪ .1) elemanına ilave edildi. . . yük vektörüne de CT0 yükü eklenmesiyle işleme alınmış olur. S...

6. Burada dikkat edilmesi gereken önemli bir husus ısının çözüm bölgesine girmesi durumunda negatif değer almasıdır. q=0 ise yüzey tamamen izole edilmiştir. 0]T. Burada q0 sınırda belirlenmiş ısı akışıdır. ⎢ 0 0 −3 8 − 5 ⎥ ⎪T3 ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ ⎥ 0 0 − 5 80005⎦ ⎪T4 ⎪ ⎪10672 x10 4 ⎪ ⎣ ⎩ ⎭ ⎩ ⎭ Buradan sıcaklık vektörü. S.119.prar) şeklinde düzenlenerek ⎡1.0. + Kn.p1a1+Ki. Burada ısının dışardan cismin içine doğru olduğu kabul edilmiştir.T2. Tanımlı ısı akışı sınır şartı: Belirli fiziksel durumlar.119.375 − 1 0 ⎤ ⎧ T1 ⎫ ⎥⎪ ⎪ ⎢ 66. Yüzeye temas eden herhangi bir ısı kaynağı olması durumunda q0 sıfırdan farklı değer alır. Satır ve sütun silinir ve yük vektörü de Ri=Ri-(Ki.0]T°C olarak bulunur..0. Bu sınır şartı yük vektörüne tanımlı ısı değerinin doğrudan ilave edilmesi şeklinde tatbik edilir. ⎪ ⎪ 0 ⎪ ⎭ ⎩ elde edilir.1]°C olarak bulunur. TOPCU.7*104 alınarak). 0. Buna karşılık q(x=0)=q0 veya –k(dT/dx)(x=0)=q0 şeklinde alan değişkeninin türevine bağlı olarak verilen sınır şartları ise doğal sınır şartları olarak adlandırılır. q=q0=0 olarak verilen bir sınır Bölüm 9-1111 ..p2a2+ .57... T4=20°C sınır şartı da penaltı yaklaşımı uygulanarak (C=8*66. ⎧− q 0 ⎫ ⎪ 0 ⎪ [K ]{T } = {R} + ⎪ ⎪ ⎬ ⎨ ⎪ . Sonuç olarak. T4=20°C sınır şartı eliminasyon yaklaşımıyla da uygulanabilir. (x=0) da q=q0 (33) şeklinde sınır şartı olarak modellenebilir. TAŞGETİREN {R}=[25x800.. M. 0.1. [K]’dan 4. Zorlanmış ve Doğal Sınır Şartları: Buradaki problemde alan değişkenlerine bağlı olarak (34) verilen (T=T0 benzeri) sınır şartları zorlanmış sınır şartları olarak adlandırılır.67 ⎨ ⎬ ⎨ ⎬ şeklinde uygulanır. 0 ⎤ ⎧ T1 ⎫ ⎧ 25x800 ⎫ ⎡1.20. {T}=[304.7 ⎢ − 1 4 − 3⎥ ⎨T2 ⎬ = ⎢ 0 − 3 8 ⎥ ⎪T3 ⎪ ⎦⎩ ⎭ ⎣ ⎡ 25x800 ⎤ ⎥ ⎢ ⎢ 0 ⎥ elde edildikten sonra sıcaklık vektörü ⎢0 + 6670⎥ ⎦ ⎣ [T1.57.T3]=[304.375 − 1 0 ⎢ −1 ⎪ 0 4 −3 0 ⎥ ⎪T2 ⎪ ⎪ ⎪ ⎢ ⎥⎪ ⎪ = ⎪ 6.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.6.

S.8 W/m°C olan büyük bir levhada 4000 W/m3 lük bir ısı kaynağı bulunmaktadır.8 + 20)⎥ ⎣ ⎦ T Yük vektörü ise. Simetri ekseninden 1 2 3 6.8 0 ⎡ ⎤ − 12. Burada silindir üzerindeki kanatçıklar ısıyı hızlı bir şekilde konveksiyon yoluyla ortama aktarır ve motor silindiri bu şekilde soğutulmuş olur. TAŞGETİREN şartında denklemlerde herhangi bir düzeltmeye gerek yoktur. Sistemin genel iletim matrisi [K ] = ⎢− 12.6 ⎢ 0 − 12. TOPCU. 84. Bu sınır şartı kendiliğinden sağlanır. dx ) h( T − T∞ ) Ph =− (T − T∞ ) Ac dx Ac (35) Bölüm 9-1212 . Örnek: k=0.T∞ olmayacağından bu düğümde sınır şartı olarak q=0 alınır. M. {R} = [125. 250. Simetri ekseni 2.0.8 ⎥ şeklindedir. k=0.8 dir. Q=− ( P. kanatçığın genişliği boyuna göre fazla olduğundan kanatçığın derinliğine doğru yayılan ısı ihmal edilirse.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.625=12. yan yüzeylerden konveksiyonla meydan gelen ısı akışı dışında tek boyutlu bir problem olarak ele alınabilir. 55.8 − 12. Bu durumda kanatçıktan konveksiyonla meydana gelen ısı kaybı.) 12. [K]{T}={R} denklem takımının çözümünden {T}=[94. Burada ince filmlerde meydana gelen ısı transferinin sonlu elemanlarla modellenmesi üzerinde durulacaktır (Şekil 4). Levhanın kalınlığı 25 cm olup dış yüzeyi (h= 20 W/m2°C ve Too= 30 oC) konveksiyona maruzdur.8 W/m°C.8 (12.25 h . Problem. T∞=30 °C (k/l=0. Çözüm: Problem tabakanın ortasından geçen düzleme Q=4000 W/m3 göre simetriktir. (125+20x30)] olarak elde edilir. Hava ile soğutulan motorsiklet motorunun dış yüzeyinde kanatçıkların örneğini görmek mümkündür.3 İnce Kanatçıklarda Isı Transferi Isı transferi yüzeyini artırmak için herhangi bir yapıya ilave edilen ince levhalar kanatçık olarak adlandırılır. Levha boyunca sıcaklık dağılımını belirleyiniz. İki elemanlı bir sonlu eleman modeli oluşturularak • • q=0 • çözülür.3. Tek bir kanatçık ele alalım (Şekil 5). h=20 W/m°C.8/0.25 sol tarafa ısı akışı 6.8 25.0 ]T 0C elde edilir.

Böylece. Sıcak Ortam Şekil 4 İnce dikdörtgen kanatlardan oluşmuş bir düzen (36) T=T0 Konveksiyon Isı Kaybı w q=0 Kanatçık kalınlığı=t Kanatçık Çevresi P=2(w+t) Kanatçık Kesiti Ac=wt Sıcak Ortam q dx L x x Şekil 5. kanatçığın dibinde sabit sıcaklık sınır şartı (T=T0). d ⎛ dT ⎞ Ph (T − T∞ ) = 0 ⎜ k. TAŞGETİREN Isı Yayılması olarak yazılabilir. TOPCU. S. ucunda da alan çok küçük olduğundan q=0 sınır şartı kabul edilerek. M. Burada P.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. İnce dikdörtgen kanatçıktaki ısı akışı Bölüm 9-1313 . bir boyutlu ısı iletimi denklemindeki ısı kaynağı ifadesi yerine konveksiyon ısı kaybı yazılırsa. ⎟ − dx ⎝ dx ⎠ Ac elde edilir. kanatçığın çevresi ve Ac de kesit alanıdır.

{Rh } = Ph T∞ le ∫ [N ]T .l {} 1 1 2 ∞ e (41) dir. Bu da genel denklemi verecek şekilde toplanarak Bölüm 9-1414 . dT L dφ dT Ph Ph φk − ∫ k. le Ac 2 −1 1 Ac 1 1 {}= h.dx = 0 ⎟− ⎜ k. Buradan konveksiyon iletim matrisi. M. ⎣ dx ⎝ dx ⎠ Ac ⎦ (37) olmasını gerektirir. dx − ∫ φTdx + Ac T∞ ∫ φdx = 0 dx 0 0 dx dx Ac 0 0 L L L (38) φ(0) = 0 ve k(L)[dT(L)/dx] = 0 şartları kullanılıp izoparametrik eşitlikler yazılarak dx = le dr 2 {T}=[N]{T}e {φ}=[N]{ψ} dT = [ B ]{T }e dx dφ = [ B ]{ψ } dx genel denklem ⎡ k . [K h ] = Ph l e . TOPCU. φ(0)=0 şartını sağlayan herhangi bir fonksiyonu olsun.l − ∑{ } ⎢ e e ψ T ⎢ 2 e ⎣ +1 −1 Ph T T T ∫ [B ] [B ]dr ⎥{T }e − ∑ {ψ } ∫ [N ] [N ]dr{T }e ⎥ ⎦ Ac −1 ⎤ +1 PhT∞ + Ac ∑ {ψ } T de T ∫ [N ] dr = 0 2 −1 +1 (39) olarak elde edilir. Galerkin yaklaşımı ∫φ ⎢ 0 L ⎡ d ⎛ dT ⎞ Ph ⎤ (T − T∞ )⎥.dr = P. S. Konveksiyon yük vektörü ise. TAŞGETİREN Sonlu Eleman Modeli: Galerkin Yaklaşımı : Galerkin yaklaşımı minimize edilecek bir fonksiyonel araştırılmasına gerek olmadığı için bazı önemli avantajlar sağlar.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. φ(x). 6 ⎡1 ⎢ ⎣ 1⎤ = hl e ⎡2 2⎥ 3t ⎢1 ⎣ ⎦ 1⎤ 2⎥ ⎦ (40) olarak elde edilir. Ac 2 +1 −1 Ph l e 2 T ∫ [N ] [N ]dr = Ae . T ile aynı temelde. .T∞ . Böylece izoparametrik olarak yazılmış denklem ∑ {ψ }T ([K ] + [K h ]){T }e + ∑ {ψ }T {Rh } = 0 e e (42) olarak indirgenir. İlk terimin kısmi integrasyonu ile.Tt .h. Bu nedenle ince kanatçıklar için eleman matrisleri elde edilirken bu yaklaşımdan hareket edilecektir.

T = 20°C denklemler ⎡ 360 ⎢ ⎢ 3. ⎢ ..33x3=10cm uç q=0 sonlu eleman modeli 2 oluşturduktan sonra genel t=0.4 İki Boyutlu Kararlı Hal Isı İletimi e Önceki bölümde elde edilen iki boyutlu kararlı hal ısı iletimi denklemi için bu bölümde eleman matrisleri ve yük vektörleri elde edilecektir. .. ⎥⎪ . S. Bunun içinde sabit matrislere sahip Bölüm 9-1515 . ⎥ ⎨ .. TAŞGETİREN { }T ([K ] + [K h ]) + { }T {R} = 0 Ψ Ψ (43) elde edilir.2]°C elde edilir. Buna göre H = 333 W/m bulunur.33 x10 ⎩ ⎭ ⎧− 1⎫ ⎪ ⎪ ⎨0⎬ ⎪0⎪ ⎩ ⎭ olarak yazılır.33 x10 − 2 ⎪ ⎪ ⎢1 4 1 ⎥ ⎥ ⎨T3 ⎬ = 10 −3 ⎢0 1 2⎥ ⎥ ⎪T ⎪ ⎣ ⎦⎦⎩ 4 ⎭ ⎧2⎫ 360 x 235 ⎪ ⎪ ⎨2 ⎬ − −2 ⎪1 ⎪ 3. ⎪ ⎥⎪ .33 x10 − 2 ⎣ ⎡ 2 − 1 0 ⎤ 9 x3.. ⎢ ⎣K L2 K 23 K 33 . iletkenliği k = 360 W/m°C olan bir kanatçık.... T1=T0 şeklinde verilebilecek tanımlı sıcaklık sınır şartı [K]ij = ([K]+[Kh])ij şeklinde sistem iletim matrisi elde edildikten ve varsa diğer ısıl yükler de yük vektöründe hesaba katıldıktan sonra genel denklemde. K L2 .. M. ⎡ K 22 ⎢ K 32 ⎢ .1cm. K 2 L ⎤ ⎧T2 ⎫ ⎧ K 21T0 ⎫ ⎪ K 31T0 ⎪ ⎥ ⎪T3 ⎪ K 3L ⎪ .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. 2. h = 9 W/m2 °C lik konveksiyon katsayısı ile 20°C sıcaklığındaki havaya transfer edilen ısının miktarını ve sıcaklık dağılımını belirleyiniz. Başka türden sınır şartları da daha önce gösterildiği şekilde işleme alınır..0333)m2 olup Tor. Örnek: 0. eleman içindeki ortalama sıcaklığı gösterir. ⎪ . Duvar Kanatçığın genişliğini 1m o T=235 C alınız.192.7. 10 cm uzunluğunda. ⎪ . Buradan [T2. . Her eleman içindeki kayıp He = h(Tor – Too) Ay dir... sıcaklığı 235°C olan bir duvar üzerindedir....1 mm kalınlığında.. ⎪ ..... Kanatçıktan meydana gelen toplam ısı kaybı elemanlardan meydana helen ısı kayıplarının toplanması ( H = ∑ H e ) şeklinde hesaplanır. ⎬ = {R} − ⎨ .0.197. . w=1m. Çözüm: Kanatçığın ucunun 1 3 2 4 izole edildiğini kabul edelim. TOPCU.T3..T4] = [211.33 x10 − 2 ⎢− 1 2 − 1⎥ + 3 x10−3 ⎢ 0 −1 1 ⎥ ⎣ ⎦ ⎡4 1 0⎤ ⎤ ⎧T2 ⎫ 9 x 20 x3. ... ⎬ . ⎢ ... Eleman yüzey alanı Ay = 2x(1x0... k=360 W/m°C h = 9W/m °C. İzole edilmiş Şekildeki gibi üç elemanlı bir 3. ⎪ ⎪ ⎪ ⎥⎪ ⎪ K LL ⎦ ⎩TL ⎭ ⎩ K L1T0 ⎭ (44) şeklinde bir düzenleme yapılarak eliminasyon yaklaşımıyla hesaba katılmış olur. Bu denklem tüm {ψ}’ler ψ1=0 şartını sağladığı sürece geçerlidir..

Benzer yöntemlerle diğer elemanlar için de gerekli matrisler elde edilebilir. s. Aradığımız sıcaklığın global koordinatlara göre türevi olduğundan. + . yij = yi . TAŞGETİREN olması nedeniyle lineer üçgen eleman ele alınacaktır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ∂r ∂x ∂r ∂y ∂r ∂s ∂x ∂s ∂y ∂s olduğundan sıcaklık gradyanı matris formunda ⎧ ∂T ⎫ ⎧ ∂T ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂T ⎬ = [J ]⎨ ∂T ⎬ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ (48) (49) elde edilir. M. Üçgen Eleman: Isı iletimi probleminde aranan alan değişkeni yalnızca skalar bir büyüklük olan sıcaklık (T) olduğundan düğümlerdeki serbestlik derecesi bir olarak değerlendirilebilir (Şekil 5). + . Koordinatlar da aynı şekilde x = N1x1 + N2x2 + N3x3 yazılır. x. Zincir kuralı. [J] ise. . ters alma işlemi ile ⎧ ∂T ⎫ ⎧ ∂T ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ∂r ⎪ 1 ⎡ y 23 ⎪ ⎪ ⎨ ∂T ⎬ = [J ]⎨ ∂T ⎬ = ⎢− x ⎪ ⎪ ⎪ ⎪ det J ⎣ 23 ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ∂s ⎭ ⎩ ⎭ − y13 ⎤ ⎡1 0 − 1⎤ {T } x13 ⎥ ⎢0 1 − 1⎥ e ⎦ ⎦⎣ (51) Bölüm 9-1616 . {T}e = [T1. Burada xij = xi . {T} = N1T1 + N2T2 + N3T3 veya matris formunda {T} = [N]{T}e (46) (45) olarak yazılabilir. 1-r-s] şeklinde verilen eleman şekil fonksiyonlarıdır. y düzleminde verilen sabit uzunluğa sahip bir üçgen eleman içindeki sıcaklık alanı.xj. y = N1y1 + N2y2 + N3y3 (47) ∂T ∂T ∂x ∂T ∂y ∂T ∂T ∂x ∂T ∂y = . = . ⎡ x13 J=⎢ ⎣ x 23 y13 ⎤ y 23 ⎥ ⎦ (50) dir. T2.yj ve |detJ| = 2Ae olduğunu biliyoruz. Burada [N] = [r. S. TOPCU. T3]T şeklindedir.

⎥ ⎨ ∂T ⎬ ⎝ ∂x ⎠ ⎝ ∂y ⎠ ⎣ ∂x ∂y ⎦ ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ 2 2 (54) = {T }e [B ] [B ]{T }e T T (55) elde edilir. TOPCU. ⎧ ∂T ⎫ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ ⎨ ∂T ⎬ = [B ]{T }e ⎪ ⎪ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭ (52) yazılabilir.⎜ ∂x ⎟ + k. ⎟ + ⎜ k. Burada [B ] = 1 ⎡ y 23 det J ⎢− x 23 ⎣ − y13 x13 1 ⎡ y 23 ( y13 − y 23 )⎤ = ( x 23 − x13 ) ⎥ det J ⎢ x32 ⎦ ⎣ y 31 x13 y12 ⎤ x 21 ⎥ ⎦ (53) şeklindedir. S. İlk terim.{T }e [B] [B]{T }e dA ⎜ ⎟ 2 A⎢ ⎝ ⎠ e ⎝ ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ 1 T T = ∑ {T }e k e Ae [B ] [B ]{T }e e 2 (58) Bölüm 9-1717 .dA + ∫ q0Tds + ∫ h(T − T∞ ) 2 ds ⎜ ∂y ⎟ 2 2 A ⎢ ⎝ ∂x ⎠ ⎥ ⎝ ⎠ s2 s3 ⎣ ⎦ (57) fonksiyoneli minimize edilir. ⎟ + Q = 0 ∂x ⎝ ∂x ⎠ ∂y ⎝ ∂y ⎠ (56) dir.⎜ ⎟ + k ⎜ ⎟ − 2QT ⎥. M. 2 2 ⎛ ∂T ⎞ ⎤ 1 ⎡ ⎛ ∂T ⎞ 1 T T ∫∫ ⎢k. Bu da.⎜ ∂y ⎟ ⎥dA = ∑ 2 ∫ k. ∂ ⎛ ∂T ⎞ ∂ ⎛ ∂T ⎞ ⎜ k.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN elde edilir. ⎧ ∂T ⎫ ⎛ ∂T ⎞ ⎡ ∂T ∂T ⎤ ⎪ ∂x ⎪ ⎪ ⎪ ⎛ ∂T ⎞ ⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ = ⎢ . Çözümün sabit sıcaklık sınır şartını da sağlaması gereklidir. Eleman denklemleri: İki boyutlu kararlı hal ısı iletimi denklemi. Türevlerin karelerinin alınmasıyla. Şekil 1’de verilen sabit sıcaklık (T = T0) sabit ısı akışı (qn = q0) ve konveksiyon (qn=h(T-Too) ) sınır şartlarını göz önüne alarak çözüm için 2 2 ⎤ ⎛ ∂T ⎞ 1 1 ⎡ ⎛ ∂T ⎞ Π T = ∫∫ ⎢k .

s0) noktasında ise bunun eleman düğümlerine dağıtılması. s)} = [N ]{Q}e yazılır.s0) koordinatında bulunan tekil kaynak olsun. ∫ N dA = A i e e / 3 olduğundan eleman ısı yükü vektörü {RQ } = Qe3Ae [1. {Q}= [Q1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1.1]T (60) olarak elde edilir. Son olarak ısının sıcak su kanalı veya elektrik teli gibi eleman içinden geçen bir kaynak ile üretilmiş olduğunu düşünelim. Burada eleman iletim matrisi [k ]e = ke Ae [B ] [B ] olarak tarif edildikten T sonra genel iletkenlik matrisi [K] eleman iletkenlik matrislerinin toplanmasıyla elde edilir. M. Böyle bir ısı kaynağını modele koymanın en kolay yolu elemanlara ayırırken bu noktada bir düğüm tanımlamaktır.Q2. İkinci terim olan ısı kaynağını ele alalım. e (61) {R } = A [(2Q 12 e Q 1 + Q2 + Q3 ). − ∫ QTdA = −∑ Qe ∫ [N ]. Bu tür kaynaklar noktasal (tekil) kaynak olarak adlandırılır. İkinci durum olarak Q’nun eleman içinde lineer olarak dağılım gösterdiğini düşünelim. ∫ QTdA = {Q0 }{T0 } = {Q0 }{N (r0 . Buna rağmen kaynak eleman içinde herhangi bir (r0. Eleman içinde üç farklı ısı kaynağı bulunabilir. Enerji eşitliğinde yerine konduğunda ( − Σ e ∫ QTdA ) eleman yük vektörü.dA {T }e = −∑ {RQ } {T }e T e e e e ( ) (59) elde edilir. TOPCU. Q0 eleman içinde (r0. (Q1 + 2Q2 + Q3 ). Buradan eleman içinde sabit olarak üretilen ısının üç düğüme eşit olarak dağıtıldığı anlaşılır. Böylece Q0 doğrudan yük vektörüne ilave edilebilir. {Q(r . Bu durumda. S. TAŞGETİREN olarak yazılabilir. İlk olarak ısı kaynağının eleman içinde sabit ısı yaydığını kabul edelim (Q=Q0).Q3]T şeklinde düğüm değerleri yazılabileceğinden şekil fonksiyonları yardımıyla. (Q1 + Q2 + 2Q3 )] T (62) olarak elde edilir. s0 )}{T }e = {RQ } {T }e T (63) e Bölüm 9-1818 .

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

şeklinde yapılır. Burada {RQ}= {Q0}[N(r0,s 0)]T= {Q0}[r0,s0,1-r0-s0]T dir. Π içindeki sabit ısı akışı sınır şartı terimi ⎛ ⎞ q 0Tds = ∑ ⎜ ∫ {q0 }[N ]dS 2 ⎟{T }e ∫ ⎜ ⎟ e ⎝e s1 ⎠ (64)

dir. Isı akışının elemanın 2-3 kenarından olduğunu kabul edersek (üçgen elemandaki yayılı yükü hatırlayınız) bu kenarda [N] = [0, s,1-s] ve l2-3 2-3 kenarının uzunluğu olmak üzere, dS=l2-3ds olduğundan (Şekil 6),
1 ⎤ ⎡ ⎛ ⎞ ⎜ {q0 }[N ]dS 2 ⎟{T }e = ∑ ⎢q0 l 2−3 [0, r ,1 − r ]dr ⎥{T }e = ∑ {Rq}T {T }e ∑⎜∫ ∫ ⎟ ⎥ e e ⎝e e ⎢ 0 ⎦ ⎣ ⎠

(65)

elde edilir. Sabit ısı akışı nedeniyle oluşan ısıl yük

{Rq} =

q 0 l 2 −3 [0,1,1]T 2

(66)

dir. Isı akışı 1-2 kenarında olsa idi vektör, {Rq} = idi {Rq} =

q 0 l 2 −3 [1,1, 0]T , yada 3-1 kenarında olsa 2

q 0 l 2 −3 [1, 0,1]T olarak elde edilecek idi. 2
q=q0 3 3 e q=h(Ty-Too) 2

2-3 kenarı sabit ısı akısı olan elemanlar 1

e

2 Çözüm bölgesi sınırı Çözüm bölgesi sınırı

1

2-3 kenarı konveksiyona maruz elemanlar

Şekil 6 Üçgen elemanın 2-3 kenarı üzerinde tanımlı ısı akışı ve konveksiyon sınır şartları

Şimdi de konveksiyon terimini ele alalım. ⎞ 1 1 T⎛ T T 2 ∫ hT dS = ∑ 2 {T }e ⎜ ∫ h[N ] [N ]dS 3 ⎟{T }e = 1 / 2∑ {T }e [K h ]{T }e ⎜ ⎟ 2 s3 e e ⎝e ⎠ (67)

Bölüm 9-1919

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

olur. Bu terim kiriş problemindeki elastik temel sınır şartına benzemektedir. [Kh] konveksiyon iletim matrisi olarak adlandırılır ve elemanın konveksiyona maruz kenarı için hesaplanır. Üçgen elemanın 2-3 kenarı için,

[K h ] = h.l 2−3 ⎢0
6

⎡0 ⎢0 ⎣

0 2 1

0⎤ 1⎥ 2⎥ ⎦

(68)

elde edilir. Konveksiyon nedeniyle meydana gelen yük ise, ⎛ ⎞ − ∫ hTT∞ dS = −∑ ⎜ ∫ hT∞ [N ]dS 3 ⎟{T }e = −∑ {Rh }T {T }e ⎜ ⎟ e ⎝e e s3 ⎠ olarak elde edilir. 2-3 kenarı için konveksiyon yükü (69)

{Rh } = hT∞ l 2−3 [0,1,1]T
2
dir. Böylece Π,

(70)

Π =

1 {T }T [K ]{T } − {R}T {T } 2

(71)

olarak elde edilmiş olur. Burada,

[K ] = ∑ [K c ] + ∑ [K h ]
e e

ve

[R] = ∑ ({RQ }+ {Rq }+ {Rh })
e

(72)

şeklindedir. Π’nin minimizasyonu S1 üzerindeki tüm düğümlerde T=T0 sınır şartını sağlayacak şekilde elde edilir. Belirlenmiş sıcaklıkları hesaplamak için penaltı veya eliminasyon yaklaşımlarından herhangi biri kullanılabilir.
Örnek: Kesiti ve sınır şartları verilen uzun dikdörtgen çubuktaki sıcaklık dağılımını belirleyiniz. Çözüm: Simetri nedeniyle dikdörtgenin yarısının modellenmesi yeterlidir. Simetri ekseninden sol tarafa ısı akışı olmayacağından bu eksen izole edilmiş olarak alınır. 3 elemanlı bir sonlu eleman modeli oluşturulmuştur.

Eleman 1 2 3

1 1 5 1

2 3 4 5

3 2 3 3

Eleman süreklilik matrisi yanda verilmiştir. Sıcaklık değişimi şekil matrisi y y y [B ] = 1 ⎡ x 32 x 31 x12 ⎤ dir. Buna ⎢ 32 ⎥ det J ⎣ 13 21 ⎦

göre elemanlar için

Bölüm 9-2020

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

h=50W/m2°C, T∞=25°C 2

h=50W/m2°C, T∞=25°C 3 1 2 T=180°C 5 4

T=180°C

T=180°C

0.4 m

k=1.5 W/m°C

q=0

3 q=0

q=0 0.6m 1

0.3m

[B]1

=

1 ⎡− 0,15 0,15 0 ⎤ −1 ⎡0,15 − 0,15 0 ⎤ , [B ]2 = , − 0,4 0,4⎥ − 0,4 0,4⎥ 0,06 ⎢ 0 0,06 ⎢ 0 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦

[B]3 =

1 ⎡− 0,15 − 0,15 0,3⎤ − 0,4 0 ⎥ 0,12 ⎢ 0,4 ⎣ ⎦

olarak hesaplanır. Buradan eleman iletim matrisleri, [k] = k.Ae.[B]T.[B] formülünden,
− 2,8125 ⎤ 0,86 ⎡ 1,14 ⎡ 0,28125 − 0,28125 0 ⎤ ⎡ 0,28125 − 0,28125 0 ⎤ ⎥ [k ]1 = ⎢− 0,28125 2,28125 − 2⎥, [k ]2 = ⎢− 0,28125 2,28125 − 2⎥, [k ]3 = ⎢− 0,28125 − 0,28125 1,14 ⎢− 0,28125 − 0,28125 0,5625 ⎥ ⎢ ⎢ −2 0 −2 2⎥ 0 2⎥ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ ⎦

olarak hesaplanır. Konveksiyona maruz kenarları bulunan 1 ve 2 elemanları için ilgili matris ve vektörler her iki elemanın da 2-3 kenarı konveksiyona maruz olduğundan elde edilen matris yardımıyla,

[K h ]1 = ⎢0
⎢0 ⎣

⎡0

0 2,5 1,25

0 ⎤ 1,25⎥ 2,5 ⎥ ⎦

[K h ]2 = ⎢0
⎢0 ⎣

⎡0

0 2,5 1,25

0 ⎤ 1,25⎥ 2 ⎥ ⎦

elde edilir. [K] = ∑ ([Kc]+[Kh]) ile genel iletkenlik matrisi elde edilir. Eliminasyon yaklaşımı kullanılarak 4 ve 5 düğümlerindeki t=180 oC sınır şartı uygulanarak genel matris,

[K ] = ⎢− 0,28125

− 0,28125 − 0,28125⎤ 4,78125 − 0,75 ⎥ ⎢− 0,28125 − 0,75 9,5625 ⎥ ⎣ ⎦ ⎡ 1,42125 h.T∞ l 2−3 [0 2 1 1]T 1 1]T

olur. Yük vektörü için konveksiyondan gelen yük, {R h } =

olduğundan,

{Rh}1

=

(50).(25).(0,15) [0 1 1]T 2

{Rh}2 = (50).(25).(0,15) [0
2

ve eliminasyonla genel vektör, {R} = 93.75 [0 1 2]T elde edilir. Eliminasyon yaklaşımıyla genel denklem modifiye edilerek sıcaklıklar, [T1, T2, T3] = [124.5, 34.0, 45.4]°C olarak bulunur. Görüldüğü gibi 2 ve 3 düğümlerini bağlayan hat boyunca büyük bir sıcaklık değişimi bulunmaktadır. Bunun sebebi 2 numaralı düğümün sıcaklığı ortam sıcaklığı olan T∞ = 25°C a yakınken 4 düğümündeki sıcaklığın 180°C de sabit tutulmasıdır. 2-4 kenarında daha fazla düğüm olacak şekilde bir modelleme yapılarak daha doğru bir sıcaklık dağılımı elde edilebilir.

Bölüm 9-2121

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

3. BURULMA
Burulma probleminde esas amaç, rastgele bir kesit şekline sahip ve M döndürme momentine maruz prizmatik bir çubukta (Şekil 7) oluşan kayma gerilmelerini (τxz, τyz) ve birim boyun dönme açısını (α) belirlemektir. Basit kesit şekline sahip bu türden problemler iki boyutlu problem olarak ele alınır. Çözülmesi gereken problem,

∂ 2θ ∂ 2θ + + 2 = 0 , Yüzeyde θ = 0 A içinde, ∂x 2 ∂y 2

(73)

şeklindedir. Görüldüğü gibi çözülmesi gereken denklem Helmotz denkleminin özel bir halidir. Burada θ gerilme fonksiyonu olarak adlandırılır. θ elde edildiğinde kayma gerilmeleri,

τ xz = G.α .

∂θ , ∂y

τ yz = −G.α .

∂θ ∂x

(74)

yardımıyla hesaplanır. Birim boydaki dönme ise,

α=

M 2G ∫∫θ .dA
A

(75)

şeklinde bulunur. Burada G malzemenin kayma modülüdür.

y y x

τyz

τxz (x,y) A x

M z

S

Şekil 7 Burulmaya maruz keyfi kesit şekline sahip çubuk ve kayma gerilmeleri

Bölüm 9-2222

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

3.1 Üçgen Eleman

Üçgen eleman içinde herhangi bir noktadaki θ gerilme fonksiyonu şekil fonksiyonları yardımıyla

{θ } = [N ].{θ }e
{θ}e=[θ1, θ2, θ3]T olarak bir vektörle gösterilebilir. İzoparametrik gösterimde, x = N1x1+N2x2+N3x3
⎧ ∂θ ⎫ ⎡ ∂x ⎪ ∂r ⎪ ⎢ ∂r ⎨ ∂θ ⎬ = ⎢ ∂x ⎪ ⎪ ⎢ ⎩ ∂s ⎭ ⎣ ∂s

(76)

olarak hesaplanır. [N] = [r, s,1-r-s] olup gerilme fonksiyonunun düğüm değerleri ise,

y = N1y1+N2y2+N3y3

(77)

∂y ⎤ ⎧ ∂θ ⎫ ⎪ ⎪ ∂r ⎥ ⎪ ∂x ⎪ = [J ]⎡ ∂θ ⎢ ∂x ∂y ⎥ ⎨ ∂θ ⎬ ⎣ ⎥⎪ ⎪ ∂s ⎦ ⎪ ∂y ⎪ ⎩ ⎭

∂θ ⎤ ∂y ⎥ ⎦

T

(78)

dir. Jakobiyen matrisi xij = xi - xj , yij = yi - yj alınmak suretiyle
x [J ] = ⎡ x13 ⎢ ⎣ y13 ⎤ y 23 ⎥ ⎦

(79)

23

şeklinde elde edilir. Böylece sıcaklık analizleri sırasında elde edildiği şekliyle y y y [B ] = 1 ⎡ x 23 x31 x12 ⎤ olduğundan, ⎢ 32 ⎥ det J ⎣ 13 21 ⎦ ⎡ ∂θ ⎢ ∂x ⎣

∂θ ⎤ = [B ].{ }e θ ∂y ⎥ ⎦

T

(80)

veya gerilmeler cinsinden

[− τ
yazılır.

yz

τ xz ]T = G.α .[B ].{θ }e

(81)

3.2 Potansiyel Enerji Yaklaşımı

Burulmaya maruz çubuk için birim boydaki potansiyel enerji ifadesi,

⎫ ⎧ 1 ⎡⎛ ∂θ ⎞ 2 ⎛ ∂θ ⎞ 2 ⎤ ⎪ ⎪ Π = G.α ∫∫ ⎨ ⎢⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ ⎥ − 2θ ⎬.dA 2 ⎝ ∂x ⎠ ⎝ ∂y ⎠ ⎥ ⎪ A ⎪ ⎢ ⎦ ⎭ ⎩ ⎣
2

(82)

Bölüm 9-2323

(86) ∫∫ 2θdA = ∑ ⎜ 2∫ [N ].dA = ∑ {θ }e { f } e A (88) elde edilir.{F } 2 (90) şeklinde oluşturulur. Eleman rijitlik matrisi ve yük vektörü Π yardımıyla elde edilebilir. Yük terimi ise. ⎡ ∂θ ⎛ ∂θ ⎞ ⎛ ∂θ ⎞ ⎜ ⎟ +⎜ ⎟ = ⎢ ⎜ ∂y ⎟ ⎝ ∂x ⎠ ⎝ ⎠ ⎣ ∂x 2 2 ⎧ ∂θ ∂θ ⎤ ⎪ ∂x ⎪ ⎥ ⎨ ∂θ ∂y ⎦ ⎪ ⎪ ∂y ⎩ ⎫ ⎪ ⎪ ⎬ ⎪ ⎪ ⎭ (83) şeklinde matris formunda yazılarak kısa gösterimde = { }e [B ] .{ }e θ θ T T (84) elde edilir. TAŞGETİREN dır. 2 2 1 ⎡⎛ ∂θ ⎞ ⎛ ∂θ ⎞ ⎤ 1 T ∫∫ 2 ⎢⎜ ∂x ⎟ + ⎜ ∂y ⎟ ⎥.dA = A i e e / 3 olduğundan.[K ]. TOPCU. Böylece Π içindeki burulma enerjisi terimi.dA = ∑ 2 {θ }e [k ]{θ }e ⎜ ⎟ e ⎢⎝ ⎠ ⎝ ⎠ ⎥ A ⎦ ⎣ (85) olur.dA ⎟{θ } ⎜ ⎟ ⎝ ⎠ A e e ⎛ ⎞ e (87) yazılarak ∫ [N ] . Bu denklemin minimizasyonu sınırlar üzerindeki düğümlerde gerilmelerin sıfır olması şartını sağlamak üzere yapılırsa. S. Eleman rijitlik matrisi.[B]T[B] dir. Gα2 sabit olduğundan minimizasyonda etkisi yoktur.[B]. Bölüm 9-2424 . Yük vektörü { f } = 2 Ae [1 3 1 1] T (89) olur. [k] = Ae. M. Eleman matris ve vektörleri bilinen yollarla toplanarak genel denklem Π = 1 T {θ } . T ∫∫ 2θ . Bu nedenle gerilme fonksiyonunun türevleri.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.{θ } − {θ }T .

¼ lük kısım 4 elemanlı ve 5 düğümlü bir modelle modellenmiştir. Buradan.292 − 0. 3.042 0.292 − 1. Elemanın rijitlik matrisi.75⎥ şeklindedir.7x 106 N/cm2 olduğuna göre birim boydaki dönme açısını bulunuz.676. Eleman rijitlik matrisleri için türev şekil fonksiyonları x M [B] = 1 ⎡ y 23 det J ⎢ x 32 ⎣ y 31 x13 y12 ⎤ formülünden. 4 ve 5 düğümleri sınırlarda olduğundan buralarda θ3=θ4=θ5=0 sınır şartlarını tanımlarsak eliminasyon uygulanmış genel denklem 1 ⎡ 2. [B ]1 = 1 ⎡− 125 ⎢− olarak hesaplandıktan sonra 1.292 − 0.838] olarak gerilme fonksiyonu değerleri bulunur. Benzer şekilde diğer elemanlar için.333⎥ 2 ⎢ Sim 2.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.042 − 1. dA olduğundan. TAŞGETİREN [K]. [k ]1 = 1 ⎢ ⎡1.083⎤ ⎧θ 1 ⎫ ⎧4⎫ ⎨ ⎬ = ⎨ ⎬ olarak elde edilir. Örnek: Şekildeki dikdörtgen kesitli çubuk M=2 kNcm döndürme momentine maruzdur.1]T olup buradan elemanların herbirinin alanı 3 cm2 olduğundan { f }i = {2 2 2}T .042 − 0.75⎥ 2 ⎢ Sim 2. M.θ2]=[7.667 ⎥ ⎣ ⎦ 1 ⎡1.4 olarak elde edilir. 2 ⎢− 2. Burada üçgen eleman için elde edilen matris ve vektörler benzer yollarla diğer elemanlar için de elde edilebilir. {θ } = [N ].75⎤ 1.084 − 2.75⎤ 1. TOPCU. Çubuk için G= 7. Gerilmeler ve dönmeler ise elde edilen gerilme fonksiyon değerleri yardımıyla başta verilen denklemlerden bulunur. S.083 8.333⎤ 1. Formülümüz M = 2Gα ∫∫ θ .dA = e Ae [1 1 1] 3 olmasından faydalanarak M = 2Gα ⎢∑ ⎢ ⎣ e ⎡ ⎤ Ae (θ 1 + θ 2 + θ 3 )⎥ x 4 3 ⎥ ⎦ yazılabilir. 4 çarpanı kesitin yalnızca ¼ ünün Bölüm 9-2525 .334 ⎥ ⎩θ 2 ⎭ ⎩8⎭ ⎣ ⎦ [θ1.667 ⎥ ⎣ ⎦ ⎡1.2.1.042 − 1. 3. [k ]2 = 1 ⎢ [k ]3 ⎡1.{θ} = {F} (91) sonlu eleman denklemleri elde edilir.042 − 0.667 ⎥ ⎣ ⎦ buludu. 2 ⎢ Sim 1. i = 1.{θ }e gösterimi ve A ∫ [N ]. birinci x 21 ⎥ ⎦ 6⎣ 1.042 − 0.5 ⎥ ⎣ ⎦ [k ]4 = 1 ⎢ Her eleman için yük vektörü {f} = (2Ae/3)[1.042 − 0.3. y 8 cm Çözüm: Simetri nedeniyle kesitin ¼ ünün modellenmesi yeterlidir. Eliminasyon yaklaşımına göre sınırlar üzerinde bulunan bütün düğümlere karşılık gelen satır ve sütunlar silinerek çözüm yapılır.333⎥ olarak 2 ⎢ Sim 2.5 0⎤ − 2 4⎥ ⎦ eleman 8 cm y 5 3 4 2 1 1 3 x 2 4 için .333⎤ = ⎢ 1.042 0.292 − 1.

Akış çizgisi boyunca Ψ’ sabit bir değer alır.4⎫ N/cm2 dir. Elemanda. Gelen akışın hızı u0 olduğuna göre silindir etrafındaki akış ne olacaktır.04 x10 −6 G 7. u= ∂Ψ ∂y v= − ∂Ψ ∂x (93) şeklinde hesaplanır.[B ]. DİĞER SKALER ALAN PROBLEMLERİ İki boyutlu ısı transferi ve burulma problemlerine detaylı olarak inceledikten sonra bu bölümde Helmotz denkleminin diğer özel halleri olan potansiyel akış.1 Potansiyel Akış Şekil 8 de görüldüğü gibi bir silindir etrafında sıkıştırılamayan bir akışkanın sürtünmesiz ve dönmesiz akışını göz önüne alalım.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.004 = 1. ⎧7. (1 / cm) Böylece olarak birim boyun dönme Gerilmeler açısı ise.5 0⎤. Örneğin 1. Komşu iki akış çizgisi arasındaki akışkanların davranışı bir tüp içindeki akış şeklinde değerlendirilebilir.y) tesbit edildikten sonra hızın x ve y doğrultularındaki u ve v bileşenleri. [− τ yz τ xz ]T = G. Bu problemin matematik ifadesi ∂ 2Ψ ∂ 2Ψ + =0 ∂x 2 ∂y 2 (92) diferansiyel denklemidir. sızıntı.α . elektrik ve manyetik alan ve kanallarda akış problemleri bu bölümde kısaca incelenecektir. Akış çizgisi hız vektörüne teğet bir çizgi olup tanımı nedeniyle akış çizgileri birbirini kesmezler. Ayrıca A ve B olarak adlandırılan iki akış çizgisi arasında meydana gelen akış miktarı.838⎬ ⎨ 0 ⎬ ⎭ 6⎢− ⎦⎪ ⎣ ⎩ τ xz ⎭1 ⎪1 ⎩ ⎩ ⎭ 4.676⎫ 1 ⎧− τ ⎫ . Q = Ψ B −Ψ A (94) Bölüm 9-2626 . M 2000 α = 0.⎪ 0 ⎪ = ⎧− 15. ⎨ yz ⎬ = 7. Akış fonksiyonu Ψ = Ψ(x. burulma problemindeki gerilme fonksiyonuna benzemektedir. TAŞGETİREN modellenmesi nedeniyle alınmıştır. − 2 4⎥ ⎨3.04 x10 −6 ⎡− 125 1. TOPCU. 4. S.004 = 0.7 x10 6 x1. Burada Ψ (m3/s) z yönünde 1 metrelik boy için akış fonksiyonudur.{θ }e formülünden her eleman için ayrı ayrı hesaplanır. Görüldüğü gibi akış fonksiyonu.7 x10 6 hesaplanır. M.

H elde edilir. Örneğin sızıntının belli noktalardan pompalar vasıtasıyla tahliye edilmesi negatif bir akış kaynağı oluşturur. Bu durumda akış fonksiyonu için bir referans değer seçilebilir. Denklem ısı iletimi probleminde olduğu gibi bir kaynak veya kuyu da içerebilir.y) hidrolik potansiyeli. Simetri nedeniyle şekilde verilen problemin ¼ ünnün modellenmesi yeterlidir. y y D H x Ψ=u0H Ψ=u0y Ψ=? S u0 Ψ=0 L Ψ=0 x Şekil 8 İdeal akışkanın silindir etrafındaki akışı ve sonlu eleman modeli için sınır şartları 4. Akışın meydana geldiği φ=sabit çizgileri eşit potansiyelli yüzeyler olarak adlandırılır. TOPCU. kx ve ky de x ve y yönlerindeki hidrolik iletkenliktir. Hızlar yalnızca akış fonksiyonunun türevine bağlıdır.y sınır şartını vermek üzere integre edilebilir. Burada φ=φ(x. vx=-kx(∂φ/∂x) vy=-ky(∂φ/∂y) şeklinde verilmektedir. TAŞGETİREN şeklinde hesaplanır. Yani y ekseni üzerindeki herhangi bir i noktası için ψ=u0y. Böylece çözüm bölgesi etrafında oluşturulan sınır şartları vasıtasıyla bir akış çizgisi elde edilmiş olur. Silindir üzerinde silindir içine doğru akışkan hızının sıfır olduğunu biliyoruz (∂ψ/∂s = 0). Bölüm 9-2727 . ⎟ + ⎜k ⎟ =0 ∂x ⎝ x ∂x ⎠ ∂y ⎝ y ∂y ⎠ (95) ile modellenir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Laplace denklemi görüldüğü gibi ısı iletim denklemine benzemektedir. Şekilde referans değer olarak x ekseni üzerindeki tüm noktalarda Ψ=0 seçilmiştir. Bu durumda y ekseni üzerindeki noktalarda da u = u0 veya ∂ψ/∂y = u0 olur. M.2 Sızıntı Arazi drenajı veya baraj altındaki sızıntı gibi su akışları belirli şartlar altında Laplace formülü olarak verilen ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ∂ ⎛ ∂φ ⎞ ⎜k . Bu da. ve y=H doğrusu üzerindeki noktalar için de ψ=u0. S. Akışkan hız bileşenleri Darcy yasası yardımıyla hesaplanır. Bu ifade ψ = u0.

Sonlu elemanlar metodu ile incelenecek bölge şekilde taralı olarak gösterilmiştir. Bunun için sızıntı hattına tahmini bir yer alınır ve yüzey üzerindeki her bir i noktası için φ=yi sınır şartı uygulanır. TOPCU. Hata oranına göre düğüm yerleri güncelleştirilerek yeni bir sızıntı hattı elde edilir. TAŞGETİREN Denklemin çözümü için gerekli olan sınır şartları bir toprak dolgu barajı örneğinde verilmiştir (Şekil 9). M. Sonra φ = φ’ çözüm yapılarak hata (φ’i-yi) araştırılır. Burada y yüzeyin koordinatıdır. Çözüm bölgesinin üst sınırı ise sızıntı çizgisi yada serbest yüzey olarak adlandırılır. Burada ∂φ/∂n = 0 olup integrasyondan φ=y (98) elde edilir. (96) ∂φ/∂n = 0 (97) B φ=y C D φ=hA hA y hB x φ=hB A Geçirimsiz Şekil 9 Toprak dolgu barajında sızıntı olayı şeklinde bir doğal sınır şartı geçerlidir. Bu sınır şartı eleman değişkenlerine bağlı olarak elde edildiğinden artımlı (iteratif) çözüm yapılmasını gerektirir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (99) Bölüm 9-2828 . S. Sağ ve sol yüzeylerda φ = sabit sınır şartı. Sonuçta elde edilen CD parçası gerçek sızıntı yüzeyi olarak belirlenir. Şayet bu yüzeyde buharlaşma yoksa φ=y sınır şartı elde edilmiş olur. Bu yöntem hata yeterince küçük oluncaya kadar tekrar edilir. geçirimsiz alt bölgede ise n yüzeyin normali olmak üzere. Doğal sınır şartlarının eleman matrisini etkilemediği daha önce görülmüştü.

dy − ∫ ρ. TAŞGETİREN 4. S2 üzerinde ise u=b şeklinde verilir (Şekil 10). dA = 0 ⎝ ⎠ A A ⎛ ∂u ∂φ ∂u ∂φ ⎞ (102) den elde edilmeye çalışılır. depolanmış alan enerjisinin minimizasyonu ile sonlu eleman formülleri elde edilebilir. S.φ.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. u=b ρ u=a S1 y x S2 D ε=Geçirgenlik ρ=Yük yoğunluğu Şekil 10 Elektrik potansiyeli problemi Birim kalınlık alınarak. dA 2 A ⎣⎝ ∂x ⎠ ⎝ ∂y ⎠ ⎦ ⎢ ⎥ A Glarkin yaklaşımında ise u’nun yaklaşık bir çözümü. ⎡⎛ ∂u ⎞ 2 ⎛ ∂u ⎞ 2 ⎤ 1 Π = ∫∫ ε ⎢⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ ⎥. dy − ∫ ρ. Sınır şartları ise S1 üzerinde u=a.3 Elektrik ve Manyetik Alan Problemleri Elektrik mühendisliği alanında iki ve üç boyutlu hem skaler ve hem de vektörel alan problemleri vardır. u. ε⎜ ⎛ ∂ 2u ∂ 2u⎞ + ⎟ = −ρ ⎝ ∂x 2 ∂y 2 ⎠ (100) diferansiyel denklemini sağlar. ∂x + ∂y . Burada bazı iki boyutlu skaler alan problemleri ele alınacaktır. dx. Bölüm 9-2929 . Buradaki her φ. dx. (101) ∫∫ ε ⎜ ∂x . Denklemin çözümünde kısmi integrasyonlar kullanılır. ε (F/m) geçirgenliğine sahip ve ρ (c/m3) yük yoğunluğuna maruz izotrop bir dielektrik ortamda elektrik potansiyeli u(V). u’nun temel fonksiyonundan S1 ve S2 üzerinde 0 olacak şekilde elde edilir. ∂y ⎟ . M.

µ⎜ ⎛ ∂ 2u ∂ 2u⎞ + ⎟ =0 ⎝ ∂x 2 ∂y 2 ⎠ (103) şeklinde verilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN Bir çok malzeme için geçirgenlik yerine bağıl geçirgenlik kullanılır (ε-εR) Boşluğun geçirgenliği ε0 = (8. M. TOPCU. Burada alan sonsuza uzanır. Saf demir için µR yaklaşık 4000. Kauçuğun bağıl geçirgenliği 2. Bölüm 9-3030 . Eş eksenli kablo problemi elektrik alan problemlerinin en tipik örneklerinden biridir. u (A) manyetik alan potansiyeli µ (H/m) de geçirgenlik olarak alınırsa manyetik alanın diferansiyel ifadesi. yeterince geniş bir bölge (D) rastgele alınabilir.5-3 civarındadır. S. Bu alanın boyutları levha boyutlarının 5-10 misli olmalıdır. relatif geçirgenlik µR ve boşluğun geçirgenliği µ0=(4πx10-7 H/m) terimleri arasında µ=µRµ0 şeklinde bir ilişki bulunur. Bir başka örnek ise Şekil 12’de verilen dielektrik ortamla ayrılmış 2 paralel levha arasındaki elektrik alan dağılımının belirlenmesidir. Simetri nedeniyle şekilde verilen dikdörtgen kesitli eş eksenli kablonun ¼ ünün modellenmesi yeterli olacaktır. Bu da denklemlerde herhangi bir düzeltmeye gidilmeden otomatik olarak sağlanmaktadır. Levhalardan uzaklaştıkça alan değeri düştüğünden problemin çözümü için levha etrafında simetrik olarak. Ayrılmış sınır üzerinde y y u=b u=a ∂u =0 ∂n u=b x u=a x ∂u =0 ∂n Şekil 11 Dikdörtgen kesitli eş eksenli kablo doğal bir sınır şartı olarak ∂u/∂n =0 tanımlanır.854x10-12 F/m) olup bununla bağıl geçirgenlik arasında ε=εRε0 şeklinde bir ilişki bulunmaktadır. Buna karşılık çok geniş bir alan alınıp dış kenarlara doğru büyüyen elemanlarla modelleme yoluna da gidilebilir. Alınan bu keyfi sınır (S) üzerinde u = 0 kabul edilir. alüminyum ve bakır için ise 1 civarındadır. Bu problemde yük yoğunluğu ρ=0 dır (Şekil 11). Geçirgenlik µ.

Bu bölümde genel bir kesite sahip borular için tam gelişmiş laminar akış halinde sürtünme katsayısının sonlu elemanlar metodu ile elde edilmesi üzerinde durulacaktır. 4. L ise borunun uzunluğudur. Vm sıvının ortalama hızı. S. demir yüzeyler üzerinde u=a ve u=b sınır şartları geçerlidir. Rasgele belirlenmiş sınır üzerinde ise u=c sınır şartı geçerlidir.Vm2 L Dh (104) ile verilmektedir. ρ.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu sınır eğer oldukça uzak bir noktada belirlenseydi u=0 alınabilirdi. f .4 Kanallarda Akış Uzun. düz ve düzgün kesitli borular içerisindeki akışta meydana gelen basınç kaybı ∆p = 2. M. Kondüktörden herhangi bir akım geçmemesi durumunda. ρ yoğunluk. TOPCU. Bölüm 9-3131 . Burada f sürtünme katsayısı. Hidrolik çap olarak adlandırılan Dh= 4 x alan / çevre formülü ile hesaplanır. TAŞGETİREN D u=a ε u=b ε0 u=0 rastgele alınmış sınır S Şekil 12 Dielektrik ortamla ayrılmış paralel levhalar Kondüktör Stator(Demir) Demir Hava y Sargı Rotor (Demir) x Kondüktör ∂u =0 ∂n u=a u=a u=c Şekil 13 Basit elektrik motorunun modeli Manyetik alan probleminin tipik bir uygulaması elektrik motorlarıdır (Şekil 13).

Akışkanın çeperlerle temas halinde olduğu noktada hızı sıfır olacağından Sınırda W = 0 (111) Şeklinde sınır şartı elde edilir. TAŞGETİREN Akışın z doğrultusunda olduğunu ve x-y nin kesit düzlemi olduğunu kabul edelim. Momentum denklemi.∆z dz ⎠ ⎝ (105) veya − dp 4. Bölüm 9-3232 . − dp 2µ . M.τ w = dz Dh (106) elde edilir.y) de akışkanın z yönündeki hızıdır. A − τ W p. Bunlar X = x Dh Y= y Dh W= w 2Vm fRe (109) boyutsuz kesit koordinatları ve boyutsuz hız büyüklükleridir. Kuvvet dengesinden (Şekil 14) dp ⎞ ⎛ 0 = pA − ⎜ p + ∆z ⎟. Böylece ısı transferi ve burulma da izlenen yollarla W elde edilebilir. TOPCU. µ ise mutlak viskozitedir. S. Böylece z boyunca basınç kaybının diferansiyel ifadesi. Burada τw cidardaki kayma gerilmesidir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. ∂ 2W ∂ 2W + 2 −1= 0 ∂x 2 ∂y (110) elde edilir. ⎛ ∂ 2 w ∂ 2 w ⎞ dp µ.Vm .Re = 2 dz Dh (107) olur. f . Burada bazı boyutsuz büyüklükler tanımlanır. Sürtünme katsayısı f= τw/(ρVm2/2) Reynold sayısı ise Re=VmDh/ν olarak tanımlanır.⎜ 2 + 2 ⎟ − =0 ⎜ ∂x ∂y ⎟ dz ⎠ ⎝ (108) olup w=w(x. Burada ν=µ/ρ kinematik viskozite. W bilindiğinde ortalama değer. Böylece.

S. f = wm Vm = 2Vm fRe 2Vm f . Bundan ] Wm = yardımıyla.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN Wm = ∫ WdA A ∫ dA A (112) τw Akış ∆z z Şekil 14 Kanal içindeki akış için kuvvet dengesi ile hesaplanır. TOPCU. Bu durumda sonlu eleman analizinden elde edilecek değer 1/(2Wm) değeridir. SABIT ISI AKISI VE KONVEKSIYON SS ILE DUG SAY DEGISIYOR EL SAY DEGISIYOR Bölüm 9-3333 .Re (113) 1 / (2Wm ) Re (114) elde edilir. Bu sadece kesit şekline bağlıdır. ∫ WdA eleman şekil fonksiyonlarından faydalanarak kolayca hesaplanabilir. Analizde girilecek koordinatların boyutsuz koordinatlar olduğuna dikkat edilmelidir. ∫ WdA = ∑ [ A ( w e A e 1 + w2 + w3 ) / 3 olarak bulunur. C C C C C ******** 2BISI4 ********* IKI BOYUTLU ISI ILETIMI SABIT SICAKLIK. A Örneğin SŞDÜ elemanlarıyla sonra. M.

MTN.FILE2 OPEN (UNIT = 11.S3(519. I.59).2).FILE5.EQ.*) NP.YON.RHAND(519).NOC(464. 'CIKTI DOSYASI ADI' READ '(A)'. FILE3.59).NP) Bölüm 9-3434 .2).F(519).59). *TC(11). 'BILGI DOSYASI ADI' READ '(A)'.SCOZ(519.*) (X(I. '1.SCT. NMAT.I=1. 4 DUGUM.CT(519).4). *B(2.CCP.4). 1).NT.XNI. 'MALZEME CESIDI' READ *. FILE = FILE1.EQ.2). 1) GO TO 100 PRINT *.X3.Y3.Y2.XTI(4. ' SECIMINIZ <1 / 2> ' READ *. (N. KOORDINATLAR.FT(4). IFL1 IF(IFL1 .NP) PRINT *. '2.CAR INTEGER*4 NOC. X(N.I=1.NE. *KARTEMP(519).S.ABCD(519).(NOC(N.J).U. *SSOL(519.FILE1 OPEN (UNIT = 10.Y1.KARTEMP.IFLN. NMAT ** NMAT= MALZEME CESIDI ** NP = DUGUM SAYISI = SERBESTLIK DERECESI SAYISI ** NE = ELEMAN SAYISI ** X = KOORDINATLAR ** NOC = DUGUM NUMARALARI ** MTN = HER ELEMANIN MALZEME NUMARASI ** TC = HER ELEMANIN ISIL ILETKENLIGI 110 PRINT *.MTN(464). *TN(519).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.RHAND.SSAG(519.CCP(11).4).CE(4.X2. DOSYADAN BILGI GIRISI' PRINT *. TC(N).S4(519.59).XTI. NE PRINT *.59) COMMON X1.FILE6 IMAX = 519 KAL=6 PRINT *. 'DUGUM BILGILERI VE MALZEME OZELLIKLERI BULUNMALIDIR' PRINT *. EKRANDAN BILGI GIRISI' PRINT *.' PRINT *. (N.MTN(N).SE. kararli hal' PRINT *.O-Z) REAL*8 X. S.KAL. gecisli hal' PRINT *.ESKI1(519).2).59).S2(519. ifln COZUM=1 PRINT *. '1.SE(4. 2) GO TO 120 PRINT *.SEN(4). 2).RO.F.I=1.ESKI(519).FT.CAR(519).NE) PRINT *.X4. STATUS = 'OLD') LINP = 10 READ(LINP.4). 'ELEMAN SAYISI' READ *.DJ REAL*8 TC. *S(519.ATV(117).B. I. 'DUGUM SAYISI' READ *. NBW GO TO 110 100 PRINT *. FILE = FILE2) LOUT = 11 IF(IFL1 .COZUM. MAL#' READ *.RO(11).S1. ND. TAŞGETİREN C C C C C C C C C YAR BAN DEGISIYOR IMPLICIT REAL*8 (A-H. TOPCU. 'DUGUM NUMARASI VE IKI KOORDINATINI GIR' READ *.1).59).S1(519. FILE4.NT(100).4).59). M.I=1.XNI(4. (N. '2.FYK(4). X(I.U(100).'MAL# ISIL ILETKENLIK' READ *. X(N. NP PRINT *.NMAT) GO TO 130 ** DOSYADAN GIRIS ** 120 READ(LINP.SCT(4. 'ELEM#.NL.TBOY DIMENSION X(519.Y4 CHARACTER*16 FILE1. FILE2.J=1.F1(519). 'BILGI DOSYASINDA KONTROL BILGILERI.4). ' SECIMINIZ <1 / 2> ' READ *.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

C

C

C C

READ(LINP,*) (NOC(I,1), NOC(I,2), NOC(I,3), NOC(I,4), I=1,NE) READ(LINP,*) (MTN(I),I=1,NE) READ(LINP,*)(TC(I), CCP(I), RO(I), I=1,NMAT) CLOSE(LINP) ** BILGILER YAZILIYOR ** 130 WRITE(LOUT,*)'DUGUM SAYISI, ELEMAN SAYISI, MALZEME CESIDI' WRITE(LOUT,'(3I5)') NP, NE, NMAT WRITE(LOUT,*) 'DUG# X-KOORD Y-KOORD' WRITE(LOUT,'(I5,2F12.4)')(I, X(I,1), X(I,2), I=1,NP) WRITE(LOUT,*)'ELEMAN#, 4 DUGUM, MALZEME#' WRITE(LOUT,'(6I5)')(I,(NOC(I,J),J=1,4),MTN(I),I=1,NE) WRITE(LOUT,*)'MAL# ISIL ILETKENLIK OZGUL ISI YOGUNLUK' WRITE(LOUT,'(I5,3F12.4)')(I,TC(I),CCP(I), RO(I), I=1,NMAT) write(*,*)nbw ** SIFIRLAMA DO 160 I = 1, NP F(I) = 0. F1(I) = 0. DO 160 J = 1, NBW S(I, J) = 0. S1(I, J) = 0. S2(I, J) = 0. S3(I, J) = 0. S4(I, J) = 0. SSOL(I, J) = 0. SSAG(I, J) = 0. 160 CONTINUE PRINT *, 'SINIR SARTLARININ BULUNDUGU DOSYA ADI' READ '(A)',FILE4 OPEN (UNIT = 10, FILE = FILE4, STATUS = 'OLD') LINP=10 PRINT *, 'SINIR SARTLARI ' WRITE(LOUT,*)' ** SINIR SARTLARI ** ' ** ND = TANIMLI DUGUM SICAKLIGI OLAN DUGUM SAYISI ** NT(.) = DUGUM NUMARASI U(.) = SICAKLIK READ(LINP,*) ND WRITE(LOUT,*) 'TANIMLI SICAKLIK OLAN DUGUM SAYISI' WRITE(LOUT,'(I5)') ND IF(ND .EQ. 0)GO TO 170 WRITE(LOUT,*) 'DUG# SICAKLIK' READ (LINP,*) (NT(I), U(I),I=1,ND) WRITE(LOUT,'(2F12.4)') (NT(I), U(I),I=1,ND) 170 READ (LINP,*) NHF WRITE(LOUT,*) 'TANIMLI ISI AKISI OLAN KENAR' WRITE(LOUT,'(I5)') NHF IF(NHF .EQ. 0) GO TO 190 WRITE(LOUT,*) 'KENARIN IKI DUGUMU, ISI AKISI' CALL INTCOOR(XNI, XTI) DO 180 I = 1, NHF READ (LINP,*) N,N1, N2, V,YON WRITE(LOUT,*) N,N1, N2, V,YON ELEN = SQRT((X(N1,1)-X(N2,1))**2+(X(N1,2)-X(N2,2))**2)*.5 CALL SHAPES(FT,SCT,XTI,YON) DO 175 K=1,4 F(NOC(N,K)) = F(NOC(N,K)) - FT(K)*ELEN * V 175 CONTINUE 180 CONTINUE 190 READ (LINP,*) NCONV WRITE(LOUT,*)'KONVEKSIYON OLAN KENAR SAYISI' WRITE(LOUT,'(I5)') NCONV IF(NCONV .EQ. 0) GO TO 215

Bölüm 9-3535

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

PRINT *,'DUG1 DUG2 KONVEKSIYON KATSAYISI ORTAM SICAKLIGI' WRITE(LOUT,*)'IKI DUGUM, TANIMLI KONVEKSIYON' CALL INTCOOR(XNI, XTI) DO 200 I = 1, NCONV READ (LINP,*) N, N1, N2, H, TINF,YON WRITE(LOUT,*)N,N1, N2, H, TINF,YON ELEN = SQRT((X(N1,1)-X(N2,1))**2+(X(N1,2)-X(N2,2))**2)*.5 CALL SHAPES(FT,SCT,XTI,YON) DO 195 K=1,4 F(NOC(N,K)) = F(NOC(N,K)) + FT(K)*ELEN * H * TINF 195 CONTINUE DO 194 II=1,4 DO 194 JJ=1,4 II1=NOC(N,II) II2=NOC(N,JJ) IF(II1.GT.II2) GOTO 194 SUM=0 SUM=SUM+SCT(JJ,II) S1(II1,II2-II1+1)=S1(II1,II2-II1+1)+SUM*H*ELEN 194 CONTINUE 200 CONTINUE C ** ISIL YUK VEKTORU OKUNUYOR 215 READ (LINP,*) NQ WRITE(LOUT,*)'DUGUM ISI YUKU SAYISI' WRITE(LOUT,'(I5)')NQ IF(NQ .EQ. 0) GO TO 230 WRITE(LOUT,*) 'DUG# ISI YUKU' DO 220 I = 1, NQ READ (LINP,*) N, Q WRITE(LOUT,'(I5,E12.4)') N, Q 220 F(N) = F(N) + Q 230 READ (LINP,*) NEQ WRITE(LOUT,*)'ELEMAN ISI YUKU SAYISI' WRITE(LOUT,'(I5)') NEQ IF(NEQ .EQ. 0) GO TO 250 WRITE(LOUT,*) 'ELEM#. ORTALAMA HACIM ISI YUKU' DO 240 I = 1, NEQ READ (LINP,*) N, EQ WRITE(LOUT,'(I5,E12.4)') N, EQ CALL INTCOOR(XNI, XTI) CALL ATM(N,NOC,TCE,TC,ROE,RO,CPE,CCP,MTN,N1,N2,N3,N4,X) CALL MATRIS(SE,XNI,B,TCE,DJ) AREA=DJ C = EQ * AREA / 4 F(N1) = F(N1) + C F(N2) = F(N2) + C F(N3) = F(N3) + C F(N4) = F(N4) + C 240 CONTINUE CLOSE(LINP) C **** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ** ILETIM MATRISI 250 CALL INTCOOR(XNI, XTI) CALL CLEAR_SCREEN@ DO 290 I = 1, NE CALL SET_CURSOR_POS@(40,20) PRINT *, 'HESABI YAPILAN ELEMAN ', I CALL ATM(I,NOC,TCE,TC,ROE,RO,CPE,CCP,MTN,N1,N2,N3,N4,X) CALL MATRIS(SE,XNI,B,TCE,DJ) CALL RIGID(CE,FYK,XNI,SEN) DO 280 II = 1, 4 DO 280 JJ = 1, 4

Bölüm 9-3636

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

II1 = NOC(I, II) II2 = NOC(I, JJ) IF (II1 .GT. II2) GO TO 280 SUM = 0 SUM3 = 0 SUM = SUM + SE(JJ, II) SUM3 = SUM3 + CE(JJ, II) II21=II2-II1+1 S(II1,II21) = S(II1,II21)+SUM*KAL S3(II1,II21) = S3(II1,II21)+SUM3*CPE*ROE*KAL S4(II1,II21) = S4(II1,II21)+SUM3*H*2 280 CONTINUE C ============================YUZEY KONVEKSIYONU YUK VEKTORU C =========[S]=[KC], [S1]=[KHkenar], [S3]= [C], [S4]=[KHyuzey] DO 281 K=1,4 281 F(NOC(I,K))=F(NOC(I,K))+FYK(K)*H*TINF*2 290 CONTINUE c ==============================eleman dongusu bitti DO 291 JT=1,NP DO 291 IT=1,NBW 291 S(JT,IT)=S(JT,IT)+S1(JT,IT)+S4(JT,IT) DO 292 JT=1,NP F1(JT)=F(JT) DO 292 IT=1,NBW 292 S2(JT,IT)=S(JT,IT) IF(ND .EQ. 0) GO TO 309 C ** SINIR SATLARI SUM = 0. DO 300 I = 1, NP 300 SUM = SUM + S(I, 1) SUM = SUM / NP CNST = SUM * 1000000. DO 310 I = 1, ND N = NT(I) S(N, 1) = S(N, 1) + CNST 310 F(N) = F(N) + CNST * U(I) 309 DO 321 I=1,NP 321 KARTEMP(I)=F(I) CALL BAND(S,KARTEMP,IMAX,NBW,NP) GOTO 312 c=============================deltat girilecek 311 DELTAT=4. TILK=30. TETA=1. c=============================TILK TANIMLANACAK DO 293 JD=1,NP TN(JD)=TILK ESKI(JD)=TILK f1(JD)=f1(jd)*deltat DO 293 ID=1,NBW SSAG(JD,ID)=S2(JD,ID)*(TETA-1)*deltat 293 SSOL(JD,ID)=S2(JD,ID)*TETA*deltat DO 296 JDC=1,NP DO 296 IDC=1,NBW SSAG(JDC,IDC)=SSAG(JDC,IDC)+S3(JDC,IDC) 296 SSOL(JDC,IDC)=SSOL(JDC,IDC)+S3(JDC,IDC) C =================================COZUM DONGUSU ITERASYON=0 PRINT *, 'SICAKLIK DOSYASI ADI' READ '(A)',FILE5 OPEN (UNIT = 6, FILE = FILE5)

Bölüm 9-3737

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

PRINT *, 'KONTROL DOSYASI ADI' READ '(A)',FILE6 OPEN (UNIT = 7, FILE = FILE6) c ==!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!1 nnd=nd nd=0 1000 CONTINUE DO 5900 I=1,NP 5900 RHAND(I)=0. C ===================BAND CARPIMI YAPILIYOR TBOY=2*NBW-1 CALL BANDCAR(SSag,NP,NBW,TBOY,CAR,TN,ATV) C ===================IKINCI TARAF TOPLANIYOR DO 6300 I=1,NP 6300 RHAND(I)=F1(I)+CAR(I) DO 6299 ICOZ=1,NP DO 6299 JCOZ=1,NBW 6299 SCOZ(ICOZ,JCOZ)=SSOL(ICOZ,JCOZ) c =============================sinir sarti IF(ND .EQ. 0) GO TO 6309 SUM = 0. DO 6301 I = 1, NP 6301 SUM = SUM + SCOZ(I, 1) SUM = SUM / NP CNST = SUM * 1000000. DO 6310 I = 1, ND N = NT(I) Scoz(N, 1) = Scoz(N, 1) + CNST 6310 RHAND(N) = RHAND(N) + CNST * U(I) C ===================BAND COZUM YAPILIYOR 6309 CALL BAND(Scoz, RHAND, IMAX, NBW, NP) DO 1100 I=1,NP TN(I)=RHAND(I) IF(TN(I).LT.TILK)TN(I)=TILK 1100 CONTINUE c !!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!!! do 6298 i=1,nnd n=nt(i) if(tn(n).ge.100.) then nd=nnd else nd=0 end if 6298 continue ITERASYON=ITERASYON+1 SURE=ITERASYON*DELTAT C =================KONTROL ICIN ALGORITMA DO 1101 IKON=1,NP 1101 ESKI1(IKON)=TN(IKON) DO 1102 IKON=1,NP 1102 CT(IKON)=ABS(ESKI1(IKON)-ESKI(IKON)) IF((CT(1).ge.10).OR.(CT(16).ge.10).OR.(CT(32).ge.10).OR. *(CT(40).ge.10).OR.(CT(53).ge.10).OR.(CT(66).ge.10).or. *(CT(79).ge.10).OR.(CT(134).ge.10).OR.(CT(186).ge.10).or. *(CT(253).ge.10).OR.(CT(275).ge.10).OR.(CT(397).ge.10))THEN WRITE(6,*)SURE WRITE(6,1310)TN WRITE(7,*)sure WRITE(7,*)TN(1),TN(61),TN(121),TN(193) WRITE(7,*)TN(253),TN(313),TN(343),TN(445),TN(504)

Bölüm 9-3838

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu, M. TOPCU, S. TAŞGETİREN

WRITE(*,*)sure WRITE(*,*)TN(1),TN(16),TN(33) WRITE(*,*)TN(66),TN(253),TN(264) DO 1103 IKON=1,NP ESKI(IKON)=ESKI1(IKON) 1103 CONTINUE END IF C ============================= C ============================= c DO 1104 I=1,NP c 1104 ABCD(I)=TN(I)-KARTEMP(I) c IF((ABCD(1).ne.0.).or.(ABCD(6).ne.0.).or.(ABCD(7).ne.0.).or. c *(ABCD(15).ne.0.).or.(ABCD(45).ne.0.).or.(ABCD(30).ne.0.))THEN GOTO 1000 c ELSE c GOTO 1500 c END IF c 1500 WRITE(6,*)SURE WRITE(6,1310)TN WRITE(*,*)'CALCULATIONS COMPLETED' CLOSE (6) CLOSE (7) GOTO 9876 1310 FORMAT (15F10.4) 312 WRITE(LOUT,*) 'DUG# SICAKLIK' WRITE(LOUT,'(I5,E15.4)')(I,KARTEMP(I),I=1,NP) PRINT *,'DUGUM SICAKLIKLARINI SAKLAMAK ISTIYORMUSUNUZ' PRINT *,'1 = EVET, 2=HAYIR' PRINT *,'SECIMINIZ' READ *, IANS IF(IANS.EQ.2) GO TO 330 PRINT *,'DOSYA ADI' READ '(A)', FILE3 OPEN (UNIT = 12, FILE = FILE3) WRITE(12,1310)KARTEMP WRITE(*,*)KARTEMP(1) close(12) 330 WRITE(LOUT,*) 'HER ELEMANIN BIRIM ALANINDAN GECEN ISI' WRITE(LOUT,*) 'ELEM# QX=-K*DT/DX QY=-K*DT/DY ' DO 350 N = 1, NE CALL INTCOOR(XNI, XTI) CALL ATM(N,NOC,TCE,TC,ROE,RO,CPE,CCP,MTN,N1,N2,N3,N4,X) CALL MATRIS(SE,XNI,B,TCE,DJ) QX=B(1,1)*KARTEMP(N1)+B(1,2)*KARTEMP(N2)+B(1,3)* .KARTEMP(N3)+B(1,4)*KARTEMP(N4) QX = -QX * TCE QY=B(2,1)*KARTEMP(N1)+B(2,2)*KARTEMP(N2)+B(2,3)* .KARTEMP(N3)+B(2,4)*KARTEMP(N4) QY = -QY * TCE WRITE(LOUT,'(I5,2E15.4)') N, QX, QY 350 CONTINUE close(lout) COZUM=COZUM+1 IF ((ifln.EQ.2).AND.(COZUM.EQ.2))GOTO 311 9876 END C ------------------------------------->SUBROUTINES SUBROUTINE INTCOOR(XNI, XTI) IMPLICIT REAL*8 (A-H,O-Z) REAL*8 XTI,XNI DIMENSION XNI(4,2), XTI(4,2) XNI(1, 1) = -.57735026919

Bölüm 9-3939

4).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. J) = SE(I.NOC.ro. XNI(4. 1) Y2 = X(N2.Y3.57735026919 1) = -.SE. J) * TCE * DJ 1112 CONTINUE RETURN END C -------------------------------------------->B MATRISI Bölüm 9-4040 .N2. I) * B(K. 2) = -. TOPCU. 2) N3 = NOC(N. 1) ETA = XNI(IP. 4 DO 1111 J = 1.RO. 2) CALL MATHES(ETA.57735026919 XTI(1. XNI(2.57735026919 2) = .Ccp INTEGER*4 NOC.TCE. 4 DO 1113 K = 1.Y4 TCE = TC(MTN(N)) ROE = RO(MTN(N)) CPE = CCP(MTN(N)) N1 = NOC(N.N4.X2. 4) X1 = X(N1.Y2. 2) X4 = X(N4. 1) Y3 = X(N3.X) IMPLICIT REAL*8 (A-H.Y4 DO 1111 I = 1. TAŞGETİREN XNI(1.X4.CCP(11).TC.MTN(464). 2 1113 SE(I. 2) = 1 RETURN END SUBROUTINE ATM(N.XNI. XNI(4. XNI(2. 1) Y1 = X(N1. 1) = 1 XTI(2. XNI(4.57735026919 2) = -.4).Y2.N1.O-Z) REAL*8 X.2) COMMON X1.Y1. S. 2) = -1 XTI(2.X4. 1) = -1 XTI(4. XNI(3.XI. 4 DO 1113 J = 1.CPE. 1) N2 = NOC(N.CCP.B) DO 1113 I = 1.X3.XNI DIMENSION SE(4.57735026919 1) = .TC. J) = 0 1111 CONTINUE DO 1112 IP = 1. 1) = 1 XTI(3. 2) = 1 XTI(4.N3.RO(11). 1) = -1 XTI(1.Y3. XNI(3.DJ. J) + B(K.2) COMMON X1.57735026919 1) = .X3. 3) N4 = NOC(N.NOC(464.57735026919 2) = . M. 2) RETURN END SUBROUTINE MATRIS(SE. 2) = -1 XTI(3. 4 SE(I. 1) Y4 = X(N4.X(519.X2.TCE.ROE.4).O-Z) REAL*8 B.Y1. 2) X2 = X(N2.DJ) IMPLICIT REAL*8 (A-H.MTN. B(2. 4 XI = XNI(IP. 2) X3 = X(N3.MTN DIMENSION TC(11).B.

X1) + (1 + ETA) * (X3 .Y2)) / C DET J DJ = TJ11 * TJ22 . 1) CALL FONK(ST. 1) CALL FONK(ST. 1) = -(1 . S. 1) = -(1 .X1) + (1 + XI) * (X3 . ETAT) CALL HESAP(FT.EQ.1). ST(4). 1) = -TJ21 / DJ A(1.X2)) / TJ22 = ((1 . 2) = -(1 + XI) / 4 G(1.ETA) / 4 G(2.DJ.Y1) + (1 + ETA) * (Y3 . 1) = TJ22 / DJ A(2.2) DO 3330 I = 1. G(2.XI) / 4 C B(2.O-Z) REAL*8 FT.Y2.EQ.Y1. 2 DO 2222 J = 1. 4 2221 G(I.XI) * (X4 .B) IMPLICIT REAL*8 (A-H. 2 DO 2221 J = 1. SCT(4.Y1) + (1 + XI) * (Y3 . K) * G(K.X3. J) = 0! IF((YON.Y4 TJ11 = ((1 . 2 2222 B(I.ETA) * (X2 .4).2 ETAT = YON / 2 XIT = XTI(IP.SCT.ETA) / 4 G(2. J) RETURN END C====================================================== SUBROUTINE SHAPES(FT.-2))THEN DO 3332 IP = 1. 2 XIT = YON ETAT = XTI(IP.EQ.2). B(2. 4 B(I. ST.Y4)) TJ21 = ((1 . M.4). ETAT) CALL HESAP(FT. 4) = (1 . 4) = -(1 + ETA) / 4 G(2. 3) = (1 + ETA) / 4 G(2. TOPCU. 2) = -TJ12 / DJ A(2.OR. 3) = (1 + XI) / 4 G(1. 2) = (1 . J) = 0 G(1.XI) / 4 G(1. J) = 0 DO 2222 K = 1.O-Z) REAL*8 A.XTI. 4 FT(I) = 0! DO 3330 J = 1. TAŞGETİREN SUBROUTINE MATHES(ETA. J) + A(I.4) MATRISI DO 2222 I = 1.XTI. J) = B(I.XI.XTI(4.YON) IMPLICIT REAL*8 (A-H.(YON.4) COMMON X1.Y3. B.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.ST INTEGER*4 YON DIMENSION FT(4).SCT. ST. SCT) 3332 CONTINUE / 4 / 4 4 4 Bölüm 9-4141 .XI) * (Y4 .4) TUREVLER MATRISI DO 2221 I = 1.2) GEOMETRIK SABITLER MATRISI A(1. DJ DIMENSION A(2.TJ12 * TJ21 C A(2. XIT. 2) = TJ11 / DJ C G(2.-1))THEN DO 3331 IP = 1. G. SCT) 3331 CONTINUE RETURN ELSEIF((YON.ETA) * (Y2 .(YON.X2. XIT.X4.X4)) TJ12 = ((1 .2).EQ.OR. 4 3330 SCT(I.

ST DIMENSION FT(4).ETA) * (X2 . J) + SEN(I) * SEN(J) * DJ continue RETURN end SUBROUTINE SEKFOK1(sen.ETA) / 4 sen(3) = (1 + XI) * (1 + ETA) / 4 sen(4) = (1 . 4 FYK(I)=FYK(I)+SEN(I)*DJ do 7004 J = 1.ETA) do 7004 I = 1. SCT) IMPLICIT REAL*8 (A-H.XIT) * (1 .DJ dimension SEN(4) COMMON X1.X3.X3. ETAT) IMPLICIT REAL*8 (A-H.X4)) .X4.DJ.SEN. SCT(4. SEN(4).Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Y4)) X2)) / Y2)) / / 4 / 4 4 4 Bölüm 9-4242 . J) = SCT(I.O-Z) REAL*8 ST DIMENSION ST(4) ST(1) = (1 . S.ETAT) / 4 ST(2) = (1 + XIT) * (1 .Y4 sen(1) = (1 .xi. 4 3333 SCT(I.X1) + (1 + ETA) * (X3 TJ12 = ((1 .XNI. 4 FYK(I)=0 do 7002 J = 1.ETA.X1) + (1 + XI) * (X3 TJ22 = ((1 . J) = CE(I.XNI.XNI(4.Y3.O-Z) REAL*8 CE. J) + ST(I) * ST(J) RETURN END SUBROUTINE FONK(ST. FYK(4).O-Z) REAL*8 XI.ETA) * (Y2 . J) = 0 do 7003 IP = 1.X2. 4 ce(I. XIT.Y1.X4.SEN.O-Z) REAL*8 FT.XIT) * (1 + ETAT) / 4 RETURN END SUBROUTINE RIGID(CE.Y3.FYK DIMENSION CE(4.SEN) IMPLICIT REAL*8 (A-H.TJ12 * TJ21 RETURN end 7002 7004 7003 .Y2. 1) ETA = XNI(IP.Y1.Y1) + (1 + XI) * (Y3 DJ = TJ11 * TJ22 .ETAT) / 4 ST(3) = (1 + XIT) * (1 + ETAT) / 4 ST(4) = (1 .2) COMMON X1.eta) IMPLICIT REAL*8 (A-H.XI) * (1 .dj.XI.FYK.ETA) / 4 sen(2) = (1 + XI) * (1 .4). 4 XI = XNI(IP.XI) * (X4 .4) DO 3333 I = 1. M.X2. 4 CE(I.XI) * (Y4 . ST(4).Y4 do 7002 I = 1. 2) CALL SEKFOK1(SEN.SCT.XI) * (1 + ETA) / 4 TJ11 = ((1 .Y1) + (1 + ETA) * (Y3 TJ21 = ((1 . 4 FT(I) = FT(I) + ST(I) DO 3333 J = 1.Y2. TAŞGETİREN RETURN END IF END SUBROUTINE HESAP(FT. TOPCU. ST.

1) I1 = K + I .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. N1 K = N .O-Z) REAL*8 EV. TAŞGETİREN 19 21 2 3 10 4 20 33 1 SUBROUTINE BANDCAR(EV. NBW) GOTO 4 k = i + j .NP ii = i if( i . j) CONTINUE do 33 k = 1.NBW.F.1 if( i .GT.TBOY DIMENSION ev(NP.1) = ev(i. 1) B(K) = C1 * B(K) Bölüm 9-4343 . J1) = A(I1. N1 NK = N . car(NP) ii = 0 k = 0 DO 19 I=1. 1) DO 2300 KK = 1.1 DO 2000 J = I.AYV) IMPLICIT REAL*8 (A-H.TBOY AYV(I)=0 DO 21 I=1. 0) GOTO 10 if( i . IMAX. AYV(TBOY).KK C1 = 1 / A(K.1 C PRINT *. I) / A(K.GT.CAR INTEGER*4 TT. f(NP). B(IMAX) N1 = N .NBW.K + 1 IF (NK .1 CONTINUE do 20 j = 2.LE.I + 1 2000 A(I1. M. NBW). ii) if( i . NP) GOTO 33 car(i) = car(i) + AYV(k) * f(k + Tt) CONTINUE Tt = Tt + 1 CONTINUE RETURN END SUBROUTINE BAND(A.GT.F. NBW) GOTO 2 AYV(j) = ev(j.1 AYV(k) = ev(i. NBW) ii = NBW do 10 j = 1. TOPCU. '*** ELIMINASYON ***' DO 2100 K = 1. NBW) Tt = 0 if( k + Tt . NBW) GOTO 3 AYV(j) = ev(j + i .B DIMENSION A(IMAX.GT.NP. N) IMPLICIT REAL*8 (A-H.GT.2 * NBW .NP CAR(I)=0 do 1 i = 1.TBOY. NK C1 = A(K. B.AYV.NBW).CAR.LT. NK J1 = J .NBW if( i .NBW if( ii . J) 2100 B(I1) = B(I1) . ii) ii = ii . S. j) GOTO 20 AYV(NBW + j .C1 * B(K) C PRINT *.EQ. NBW.O-Z) REAL*8 A. J1) . '*** YERLESTIRME ***' B(N) = B(N) / A(N.C1 * A(K. NBW) NK = NBW DO 2100 I = 2.

1) 2200 CONTINUE 2300 CONTINUE RETURN END Bölüm 9-4444 . NK B(K) = B(K) .C1 * A(K.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. J) * B(K + J . TAŞGETİREN NK = N .K + 1 IF (NK .GT. NBW) NK = NBW DO 2200 J = 2. M. S.

ONUNCU BÖLÜM ÖZDEĞER PROBLEMLERİ 1. yeniden denge haline dönünceye kadar bir titreşim hareketi yapar. ANALİTİK FORMÜLASYON Herhangi bir yapıda kinetik enerji ile potansiyel enerji arasındaki fark Langrange olarak isimlendirilir ve L=T-Π (1) olarak gösterilir. hem de uygulanan yükler sistem üzerine yavaşça uygulanıyor herhangi bir çarpma etkisi göstermiyor idi. Rastgele alınmış bir t1-t2 zaman aralığında cismin hareket durumu I = ∫ Ldt t1 t2 (2) . Bir katı cisim elastik olarak denge halinden uzaklaştırılarak serbest bırakılırsa. Gerçek hayatta sönümleme etkisi gösteren bir çok nedenle salınım zamanla yavaşlar ve cisim denge halinde tekrar durur. salınım sırasında cismin yaptığı en büyük deplasman hareketi de genlik olarak adlandırılır. 2. Basit modellerde sönümleme etkisi ihmal edilir ve yapının dinamik davranışı sönümsüz serbest titreşim durumunda incelenir. Cisim içinde hapsedilmiş olan şekil değiştirme enerjisi nedeniyle meydana gelen ve periyodik olarak cereyan eden bu hareket serbest titreşim olarak adlandırılır. Yük aniden uygulanır veya zamanla değişen bir durum gösterirse kütle ve ivme kavramlarının göz önüne alınması zorunluluğu ortaya çıkar. Bu bölümde mekanik sistemlerin sönümsüz serbest titreşimleri üzerinde durularak özdeğer problemlerinin sonlu elemanlar metoduyla modellenmesine bir giriş yapılacaktır. GİRİŞ Daha önceki bölümlerde ele alınan problemlerde yükler ve uygulandığı cisimler statik durumda idi. Hem sistem hareketsizdi yada ivmesiz bir hareketi vardı. Birim zamnda meydana gelen salınım hareketi de frekans olarak.

.. ⎞ ∂L ⎟− = m 2 x 2 + k 2 ( x 2 − x1 ) = 0 ⎟ ∂x 2 ⎠ olur. Matris formunda yazılırsa... TAŞGETİREN fonksiyonelini minimium veya maksimum değerini alır. dq2/dt.. ⎬ ⎢ − k 2 ⎦⎪x 2 ⎪ ⎣ ⎩ ⎭ elde edilir. &T & T = 1 / 2∫ {u} {u}ρdv v (4) Bölüm 10-22 .dqn/dt) cinsinden ifade edilebilirse. x1 k2 m2 x2 .1 Yayılmış Kütleli Katı Cisim () Şekil 1 de verilen yayılmış kütleli katı cismi ele alalım.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TOPCU. hareket denklemleri d ⎛ ∂L ⎜ dt ⎜ ∂qi ⎝ & ⎞ ∂L ⎟− ⎟ ∂q = 0 i ⎠ i = 1.qn.. ⎧ ⎫ − k 2 ⎤ ⎪ x1 ⎪ =0 k 2 ⎥⎨ ⎬ ⎦⎪x 2 ⎪ ⎩ ⎭ }de deplasman ve ivme ⎡m1 ⎢0 ⎣ ⎧ .. q3. dq1/dt. [K] rijitlik matrisi {x} ve {x vektörlerini göstermek üzere [M] {x }+[K]{x}=0 olarak yazılabilir. S.. & &2 T = 1 / 2m1 x12 + 1 / 2m2 x 2 k1 Π = 1 / 2k1 x12 + 1 / 2k 2 ( x 2 − x1 ) 2 dir.. L=T-Π olduğundan. Potansiyel enerji için daha önce gerekli ifadeler elde edilmiştir. Bu durum Hamilton prensibi olarak adlandırılır. Prensibi bir örnek üzerinde inceleyelim.... d ⎛ ∂L ⎞ ∂L ⎜ ⎟− = m1 x1 + k1 x1 + k 2 ( x 2 − x1 ) = 0 dt ⎜ ∂x1 ⎟ ∂x1 ⎝ & ⎠ m1 x1 ... x2 d ⎛ ∂L ⎜ dt ⎜ ∂x 2 ⎝ & ... ⎫ 0 ⎤ ⎪ x1 ⎪ ⎡k1 + k 2 + m2 ⎥ ⎨ . [M] kütle matrisi. Kinetik ve potansiyel enerjiler...n (3) şeklinde yazılabilir. Şekildeki yay kütle sistemini ele alalım.. 2.. q2.. hareket denklemleri . Cisim için kinetik enerji ifadesi.. Eğer L genel değişkenler (q1. Bu da. M.

v z u. Daha sonra bahsedileceği üzere kütlenin düğümlerde toplanmış olarak kabul edildiği yığılmış kütle matrisi de vardır. w bileşenlerine sahip x w. Parantez içindeki ifade eleman kütle matrisini verir. S. w]T (5) Sonlu eleman modelinde cisim belirli sayıda elemanlara bölünerek deplasmanlar düğüm deplasmanları cinsinden ve şekil fonksiyonları yardımıyla. diferansiyel hacim üzerinde deplasman ve hız bileşenleri & & & & {u} = [u. v . v. {u}=[N]{q} (6) şeklinde gösterildiğinden. } ise u . Kütle matrisi daha önce gösterilen yöntemlerle toplanarak sistemin kütle matrisi elde edilir. {u }=[N]{q (7) } olarak yazılabilir. Bunu kinetik enerji eşitliğinde yerine koyarak eleman bazında yazarsak.u dV y x Şekil 1 Yayılmış kütleli katı cisim. TAŞGETİREN şeklinde yazılabilir. dinamik analizde düğüm deplasmanları vektörü zamana bağlı olarak değiştiğinden hız vektörü benzer şekilde. [m]e = ∫e ρ [N ]T [N ]dV (9) Burada elde edilen matris yayılmış kütle matrisi olarak adlandırılır. Bölüm 10-33 . Böylece. Seçilen şekil fonksiyonlarına bağlı olarak elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. TOPCU.w v. & Te = 1 / 2{q} T [∫ ρ[N ] [N ]dV ]{q&} T e (8) olur. Burada ρ yoğunluk {u noktasının hız vektörüdür.

Kararlı durumda denge halinden başlanarak deplasman ifadesini. Burada yalnızca kütle matrislerinin elde edilmesi üzerinde durulacaktır. M. & & L = 1 / 2{Q}T [ M ]{Q} − 1 / 2{Q}T [ K ]{Q} + {Q}T {F } olarak elde edilir. 3. ELEMAN KÜTLE MATRİSLERİ Önceki bölümlerde çeşitli elemanlar için şekil fonksiyonları detaylı olarak incelenmiştir. Bu nedenle hareket denklemi && [M ]{Q}+ [K ]{Q} = 0 (14) olarak indirgenebilir. L eşitliği. düğümlerin titreşim genliği. Serbest titreşim durumunda yük yoktur. Π = 1 / 2{Q}T [ K ]{Q} − {Q}T {F } olarak elde edildiğinden. Yoğunluğun eleman içinde sabit olduğunu kabul edersek kütle matrisi. TOPCU. Genel özdeğer problemi formülasyonu da. [K]{U}=ω2[M]{U} elde edilir. Potansiyel enerji ifadesi daha önceden. Burada {U} titreşim modunu temsil eden özvektör λ de buna karşılık gelen özdeğerdir. S. Böylece. ω (rad/s)ise dairesel salınım frekansıdır. {Q}={U}sin ωt (15) ile hesaplayabiliriz. [K]{U}=λ[M]{U} (17) (16) şeklindedir. Buradan hareket denklemi && [M ]{Q}+ [K ]{Q} = {F } (11) (12) (13) olarak bulunur. Burada {U}.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada elde edilen eşitlikler sonlu elemanlarla modellemenin diğer temel yöntemlerinden olan Galerkin yaklaşımı ve virtüel işler prensipleri ile de elde edilebileceği gibi D’alambert prensibinin uygulanmasıyla da aynı sonuca ulaşılır. TAŞGETİREN & & & & T = ∑ Te = ∑1 / 2{q}T [m]e {q} = 1 / 2{Q}[ M ]{Q} e (10) elde edilir. Bölüm 10-44 .

Kafes elemanında ise her düğümde iki serbestlik derecesi olduğundan deplasman vektörünün 4 bileşeni olur. ⎡156 22l e 54 4l e2 13l e [H ]T [H ]dr = ⎢ ∫−1 156 420 ⎢ ⎢ sim ⎣ 1 [m]e = dir.q4]T ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 ⎤ N2 ⎥ ⎦ (21) Şekil fonksiyonları çubuk elemanla aynı olduğundan gerekli işlemler yapıldığında kütle matrisi. ρAe l e 2 ρAe l e ⎢ − 13l e ⎤ − 3l e2 ⎥ − 22l e ⎥ ⎥ 4l e2 ⎥ ⎦ (23) Bölüm 10-55 . Kiriş elemanında Hermite şekil fonksiyonlarının kullanıldığı daha önce gösterilmişti.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. kütle matrisi. 1+ r 1− r (19) . TOPCU. Çubuk eleman için {q}=[q1. TAŞGETİREN [m]e = ∫e ρ [N ]T [N ]dV (18) olur. S.q2. [m]e = ρ ∫e[N ]T [N ]dx = ρAe le ∫−1 [N ]T [N ]dr 1 ρAe l e ⎡2 1 ⎤ = 1 2 6 ⎢ ⎣ ⎥ ⎦ 2 (20) olur. M. {q}=[q1. ⎡ 2 0 1 0⎤ (22) ⎢0 1 0 2⎥ ⎣ ⎦ 0 2 [m]e = ρAe l e ⎢1 0 0 1⎥ ⎢ 2 0⎥ 6 olarak elde edilir.q2]T ve [N]=[N1. q3. N1 = N2 = 2 2 olduğundan.N2] ve şekil fonksiyonları da. Bu durumda kiriş eleman kütle matrisi.

⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 N3 N2 0 0⎤ N3 ⎥ ⎦ (26) dir. Bunun dışında düğüm deplasmanları vektörü ve şekil fonksiyonları üçgen elemanla aynıdır. (25) Şabit şekil değiştirmeli üçgen elemanın şekil fonksiyonları. Buradan genel koordinatlardaki kütle matrisi transformasyon matrisleri vasıtasıyla. M. N3=1-r-s olarak verilmektedir. a 0 0 0 0 ⎤ ⎡ 2a 156b 22l e b 0 54b − 13l e b ⎥ ⎢ ρAe l e ⎢ 4l e2 b 0 13l e b − 3l e2 b ⎥ ⎢ ⎥ [m]e = 2a 0 0 ⎥ 420 ⎢ 156b − 22l e b ⎥ ⎢ ⎢ sim 4l e2 b ⎥ ⎣ ⎦ (24) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bölüm 10-66 (28) . S. TOPCU. Bu durumda yerel koordinatlardaki kütle matrisi. N1=r. (27) Eksenel simetrik üçgen elemanda deplasman bileşenleri eksenel ve radyal deplasmanlar olmak üzere u ve w olarak gösterilir.b= ρAe l e 420 şeklindeki bir tanımlamayla. a = ρAe l e 6 . [m]e = [L ][m]'e [L ] olur. Bu durumda hacimsel integral. N2=s. Buradan eleman kalınlığını sabit alarak integral alındığında ⎡ 2 0 1 0 1 0⎤ 2 0 1 0 1⎥ ⎢ ρt e Ae ⎢ 2 0 1 0⎥ [m]e = ⎢ 2 0 1⎥ 12 ⎢ ⎥ 2 0⎥ ⎢ 2⎥ ⎢ sim ⎣ ⎦ elde edilir. Eleman şekil fonksiyonları matrisi ise. r=N1r1+ N2r2+ N3r3 alınırsa. [m]e = ρ ∫e[N ]T [N ]dV = 2πρ ∫e [N ]T [N ]rdA olarak yazılabilir. TAŞGETİREN Düzlem çerçeve elemanında eleman matrislerinin yerel koordinatlarda kiriş ve çubuk elemanın toplanmasıyla oluştuğu gösterilmişti.

⎡ 4 r1 + 2r 3 ⎢ πρAe ⎢ ⎢ [m]e = 10 ⎢ ⎢ ⎢ sim ⎣ 0 r + 2r 2r − 1 r3 3 0 4 3 r2 + 2r 0 2r − 1 r3 3 0 4 3 r2 + 2r 2r − 1 r2 3 0 2r − 1 r1 3 0 4 3 r3 + 2r 0 ⎤ 2r − 1 r2 ⎥ 3 ⎥ 0 ⎥ 2r − 1 r1 ⎥ 3 0 ⎥ ⎥ 4 3 r3 + 2r ⎦ (30) elde edilir. ∫ N12 N 2 dA = Ae / 30. Bölüm 10-77 . S. Dörtgen eleman için hem düzlem gerilme hem de düzlem şekil değiştirme durumunda deplasman bileşenleri u ve v dir.w]) olduğundan eleman şekil fonksiyonları matrisi ⎡ N1 ⎢0 ⎣ 0 N1 0 0 0 N1 N2 0 0 0 N2 0 0 N3 0 0 N2 0 0 N3 0 0 0 N3 N4 0 0 0 N4 0 0⎤ 0⎥ N4 ⎥ ⎦ [N ] = ⎢ 0 (34) şeklindedir.v. Diğer taraftan (29) ∫N e 4 3 1 3 1 dA = Ae / 10.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. [m]e = ρt e ∫e[N ]T [N ]det jdrds (32) şeklindedir. Buradan alınan integrasyon ile. Burada r .. Düğüm deplasmanları vektörünün 8 elemanı vardır. ağırlık merkezinden geçen çemberin yarıçapıdır. (33) Üçgen prizmatik eleman için her düğümde üç serbestlik derecesi ({u}=[u. ⎡N [N ] = ⎢ 1 ⎣0 0 N1 N2 0 0 N3 N2 0 0 N4 N3 0 0 ⎤ N4 ⎥ ⎦ (31) şeklinde yazılır. . e e olduğundan integrasyon sonunda kütle matrisi. Bu integrasyon nümerik olarak yapıldığında eleman kütle matrisi elde edilir. ∫ N1 N 2 N 3 dA = Ae / 60. Eksenel simetrik dörtgen elemanda ise [m]e = 2πρ ∫er[N ]T [N ]det jdrds şeklindedir. M. TAŞGETİREN [m]e = 2πρ ∫e (N 1 r1 + N 2 r2 + N 3 r3 ) [N ]T [N ]rdA elde edilir. Eleman şekil fonksiyonları matrisi ise. Bu durumda eleman kütle matrisi. TOPCU.

Burada kütle yalnızca ötelenme serbestlik derecelerine göre hesaplanır. 4. Daha önce verildiği şekilde özdeğer problemi [K]{U}=λ[M]{U} (38) Bölüm 10-88 . Konsistent kütle matrisleri daha doğru sonuçlar verir. Kiriş elemanı için ise.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Lump Kütle Matrisleri: Buraya kadar verilen yayılmış kütle matrislerinin dışında eleman kütlesinin düğümlere eşit olarak dağıtılmasıyla oluşturulan lump kütle matrisleri de pratikte kullanılmaktadır. ⎡ 1 0 0 0⎤ 1 0 0⎥ ⎢ 1 0⎥ ⎢ sim 1⎥ ⎣ ⎦ [m]e = ρAe l e ⎢ 2 (36) şeklindedir. TAŞGETİREN ⎡2 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1 0 ⎤ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1 0 0 0 1⎥ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1 0 0 0⎥ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1 0 0⎥ ⎥ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1 0⎥ ⎢ 2 0 0 1 0 0 1⎥ [m]e = ρVe ⎢ 2 0 0 1 0 0⎥ 20 ⎢ ⎢ 2 0 0 1 0⎥ ⎢ 2 0 0 1⎥ ⎢ 2 0 0⎥ sim ⎢ 2 0⎥ ⎥ ⎢ 2⎦ ⎣ (35) elde edilir. [m]e = ρAe l e ⎢ 2 0 0 0⎤ 0 0 0⎥ ⎢ 1 0⎥ ⎢ sim 0⎥ ⎦ ⎣ ⎡ 1 (37) dır. TOPCU. Kafes eleman için kütle matrisi. ÖZDEĞER VE ÖZVEKTÖRLERİN ELDE EDİLMESİ Serbest titreşim probleminde esas amaç titreşimin özdeğeri olan λ (=ω2) yi elde etmektir. M. Buna karşılık lump matrislerde yalnızca diyagonal üzerinde değerler olduğundan hesap yapmak daha kolaydır. S. Lump matrisle elde edilen özdeğerler gerçek özdeğerlerden daha küçüktür. Bununla beraber λ nın elde edilmesiyle titreşim modunun bir göstergesi olan özvektörler de elde edilir.

..{U2}. 0 ≤ λ1 ≤ λ1 ≤ . Sistemin sıfır çözümden başka bir çözümünün bulunabilmesi için Bölüm 10-99 .. Özdeğerin boyu genel olarak normaliz edilmiş olup. Bu normalizasyon da. ise. 1. Transformasyon yöntemi Burada sırasıyla bu yöntemler gösterilecektir.λ n (39) şeklinde sıralanabilir.. Bu özdeğerlere karşılık gelen özvektörler {U}1. {Ui}T[K]{Uj}=0 (41) dır.. M.. {Ui}T[K]{Ui}=λi eşitliğini verir. {Ui}T[M]{Ui}=1 dir. Özdeğerler büyükten küçüğe doğru. Burada hem rijitlik hem de kütle matrisleri simetrik matrisler olup. uygun sınır şartları altında denklem sistemi pozitif tanımlıdır. 4. Özvektörler kütle ve rijitlik matrislerine göre ortogonaldir. TOPCU... Vektör iterasyon yötemi 3. S. nxn boyutlarındaki simetrik bir rijitlik matrisi için n adet gerçek özdeğer ve bunlara karşılık gelen n adet özvektör vardır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.{Un}. Karakteristik polinom Yöntemi: [K]{U}=λ[M]{U} denkleminden ([K]-λ[M]){U}=0 (44) denklemi elde edilir. TAŞGETİREN şeklindedir.. Yani: i≠j ise {Ui}T[M]{Uj}=0..Özvektörün boyu önceden tesbit edilmiş bir değerle sabitlenebilir. özdeğer eşitliği [K]{Ui}=λι[M]{Ui} (40) olarak yazılabilir. 4. Karakteristik Polinom Yöntemi 2.1 Özvektörün Özellikleri Pozitif tanımlı.2 Özdeğer ve Özvektörlerin Hesabı (42) (43) Özdeğer ve özvektörlerin hesabında genel olarak üç yol izlenir..

{U}1T[M]{U}1=1 yazılarak.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Karakteristik denklem ise.236U 3 ] elde edilir. Buradan özdeğerler. A2=0.684 x108 ve λ2=7.592 ⎥ ⎩U 3 ⎭ ⎦ ⎣ 3.61x109 olarak hesaplanır. T {U }1 = [U 2 .1x10 λ ) ⎦ dir. TOPCU.5⎤ ⎨ 2 ⎬ ⎢2. -37.1 0.527 {U}2T =[11.05 x10 λ ) (3 x10 − 6. (45) Örnek: Şekilde verilen kademeli mil için özdeğer ve özvektörleri bulunuz.1 ⎥ ⎩U 3 ⎭ ⎦ ⎣ ⎦ ⎣ olur.2 − 0.22 x10 − 4 ⎡ 25 2. Görüldüğü gibi vektör bileşenleri bağımlı olarak elde edilmiştir. (E=30x106 N/cm2. Verilecek diğer yöntemler bu açıdan daha avantajlıdır. Titresim modları şekilde verilmiştir. M. Bunlardan birçoğu Rayleigh Bölmesi yöntemini kullanır.24 2. ⎢− 3. Normalizasyon için. Bu durumda.96U 2 = 3.572 17. Bu şartı sağlayan değerlere sistemin karakteristik polinomu denir.5 x10 −4 λ ) (−3 x10 6 − 3. Ele aldığımız genel serbest titreşim problemi için Rayleigh Bölmesi Bölüm 10-1010 .465 x10 4 λ + 9 x1012 = 0 elde edilir. Benzer şekilde diğer özvektör. TAŞGETİREN det ([K]-λ[M])=0 olmalıdır. Sadeleştirildiğinde ise. ⎧U ⎫ 10 6 ⎡ 3.1⎤ ⎨ 2 ⎬ = λ1.5 5 ⎥ ⎩U 3 ⎭ ⎢− 0. ⎡ (6 x10 6 − 30.05 x10 −4 λ )⎤ det ⎢ ⎥=0 6 −4 6 −4 ⎣(−3x10 − 3.77 x10 −6 λ 2 − 1.956] elde edilir.96 − 3. l1=10 cm. ρ=7. 1. λ1 için özvektör ([K]-λ[M]){U}1=0 eşitliğinden. λ1=6.324 N/cm3. A1=1 cm2.5 cm2. Vektör İterasyon Yöntemi: Çeşitli vektör iterasyon yöntemleri vardır. S.204U 3 .45] olarak bulunur. Bu yöntemin bilgisayar uygulaması zordur ve daha fazla işlem gerektirmektedir. {U}1T =[14. l2=5 cm) Çözüm: Q2 ve Q3 serbestlik derecelerini dikkate alarak gerekli kütle ve rijitlik matrislerini yazarak denklem sistemini oluşturalım ⎡ A1 A2 ⎢l + l 2 E⎢ 1 ⎢ − A2 ⎢ l2 ⎣ − A2 ⎤ ρ ⎡2( A l + A2 l 2 ) l 2 ⎥ ⎧U 2 ⎫ ⎥ =λ ⎢ 11 A2 ⎥ ⎨U 3 ⎬ A2 l 2 6⎣ ⎩ ⎭ ⎥ l2 ⎦ Q1 Q2 Q3 u Mod 1 1 2 3 A2 l 2 ⎤ ⎧U 2 ⎫ A2 l 2 ⎥ ⎨U 3 ⎬ ⎦⎩ ⎭ değerleri yerine koyarsak. Mod 2 ⎧U ⎫ ⎧U ⎫ 30 x10 6 ⎡ 0. 1.24⎤ ⎨ 2 ⎬ = 0.

Bu konular için uygun nümerik analiz kitaplarına başvurulmalıdır.9 w=4. Burada ters iterasyon yöntemi izah edilecektir. tolerans sağlandı ise olarak özvektör elde edilir sağlanmadı ise başa dönülür. v=0.65 v=0. Burada {v} rastgele alınmış bir vektördür. Ters iterasyon yönteminde ise en küçük özdeğer elde edilir. Eliminasyon yaklaşımına göre yalnızca 2 ve 3 düğümlerini dikkate alarak sistem matrislerini elde edebiliriz. Diğer ödeğerler rijitlik matrisinin ötelenmesi yoluyla yada deneme vektörlerinin kütle matrisinin ortogonal vektörlerinden seçilmesi yoluyla elde edilebilir. E=200 GPa. Örnek: Şekildeki kiriş için en küçük özdeğeri ve buna karşılık gelen özvektörü bulunuz.1. λ1≤Q(v) ≤λn (47) Bu yöntem kuvvet iterasyonu. Ters yerleştirme yöntemi büyük sistemler için uygun bir yöntemdir. özdeğeri bulunur. ters iterasyon ve ters yerleştirme iterasyonlarında kullanılmaktadır. Ters iterasyon yönteminde bir başlangıç deneme vektörü seçildikten sonra döngü k=0 alınarak başlatılır. özvektör normalize edilir. TAŞGETİREN {v}T [K ]{v} Q (v ) = T {v} [M ]{v} (46) şeklinde verilir.64 w=3. TOPCU. kontrol edilir. Kuvvet iterasyon yönteminde en büyük özdeğer elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Bundan sonra k=k+1 {v}k-1=[M]{u}k-1 [K]{u}’k={v}k-1 {v}’k=[M]{u}’k λk=({u}’kTvk-1)/ ({u}’kTvk) {u}k={u}’k)/ ({u}’kTvk)1/2 (λk-λk-1)/ λk≤tolerans {U}={u}k hesaplanır çözülür yazılır.33 Bölüm 10-1111 . r=7800 kg/m3. I=2000 mm4. Eğer deneme özvektörü olarak seçilen vektör özvektörlerden biri değil ise bu prosedürden en küçük özdeğer elde edilir. S. 1 2 3 A=240 mm2 600 mm Çözüm: İki elemanlı bir model oluşturalım. Rayleigh Bölmesinden elde edilen değerin temel özelliği sistemin en büyük ve en küçük özdeğerlerinin arasında bulunmasıdır. M.

[K]U=[M]UA olarak yazılabilir. Transformasyon Yöntemleri: Bu yöntemde temel amaç matrisleri daha basit hale getirerek özdeğerlerin elde edilmesidir. ⎥ λn ⎦ (49) şeklindedir. Bunlar genelleştirilmiş Jakobi yöntemi ile QR yöntemleridir. {U}=[0.65. İki temel yöntem kullanılır..0005 ⎥ ⎦ ⎣ buradan uygun bir bilgisayar programıyla (bir çok nümerik analiz kitabında verilmiştir..9..005 ⎤ ⎡0.0004⎥ ⎢ [M ] = ⎢ 0..33]T dir.6 10.64. . Genelleştirilmiş Jakobi Yöntemi: Bu yöntemde P1.001 0..Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada Jakobi yönteminden bahsedilecektir. U2. TOPCU. Burada (48) ⎡λ1 ⎢ U=[U1. Bu öz vektörün oluşturduğu titreşim modu şekilde verilmiştir. . 4.21 − 0. ..07 − 0... Un] ve A= ⎢ ⎢ ⎣0 λ2 0⎤ ⎥ ⎥ . Sistemin bütün özdeğerlerinin U kare matrisinin sütunları olduğunu ve özdeğerlerinin de A kare matrisinin diyagonaline yerleştiğini kabul edelim.P2.. 3. P2. Bu metodlarda bant matris yerine matrislerin tamamı kullanılır ve sonuçta bütün özdeğerler birlikte elde edilir.7 2.005 − 0.009 ⎥ ⎢ sim 0. 1.42 0. Bu durumda genel özdeğer problemi..) en küçük özdeğer λ1=20300 olarak elde edilir. UT[K]U=A ve UT[K]U=I (50) Elde edilir. İlgili okuyucular daha geniş bilgi için Nümerik Analiz kitaplarına bakmalıdırlar... Özvektörlerin ortonormalliğini kullanısak.7 ⎤ ⎡355. S.8 − 26. 177. M. Jakobi metodu ise matrislerin diyagonal haline getirilmesi esasına dayanmaktadır. TAŞGETİREN 0 − 177.7 − 26. Buna karşılık gelen özvektör ise. I birim matristir.7 ⎥ ⎢ [K ] = ⎢ . Pl şeklindeki transformasyonlar P=P1..7⎥ ⎥ ⎢ sim 5.. Büyük ölçekli problemler için daha uygun olan bu metodlardan QR metodu matrislerin üst veya alt üçgen matris haline getirilmesi. Pl (51) Bölüm 10-1212 .3 ⎦ ⎣ 0 0.8 26....

M. Görüldüğü gibi seçilen transformasyon matrisinin diyagonal elemanları 1. TAŞGETİREN çarpımını veriyorsa ve PT[K]P ve PT[M]P çarpımlarının diyagonal dışındaki terimleri sıfır olacaktır. Bu denklemlerin çözümü için aşağıdaki prosedür izlenir: A = K ii M ij − M ii K ij B = K jj M ij − M jj K ij C = K ii M jj − M ii K jj (56) A ≠ 0 ve B ≠ 0 → α = A=0→ B=0→ A=B=0→ − 1 / 2C + 1 / 4C 2 + AB − Aα ..β= A B K ij ..i elemanı da β olup diğer bütün elemanları 0 dır.j elemanları sıfır olacak şekilde seçilir. α ve β değerleri PkT[K]P ve PkT[M]P çarpımlarının i. αK ii + (1 + αβ ) K ij + βK jj = 0 αM ii + (1 + αβ ) M ij + βM jj = 0 olmalıdır. Burada ([M]’)-1 ve ([M]’)-1/2 '− ⎡ M 111 ⎢ =⎢ ⎢ ⎢ 0 ⎣ ' −1 22 '− ⎡ M 111 / 2 0 ⎤ ⎢ ⎥ − ⎥. Örneğin k ıncı adımda Pk şeklinde bir transformasyon matrisi seçilir. ⎢ ⎥ '− M nn1 ⎥ ⎢ 0 ⎣ ⎦ ' −1 / 2 22 ([M ]' ) −1 M M ⎤ ⎥ ⎥ . β =0 α =− K ii K ij K ii (57) α = 0.. TOPCU.j elemanı α ve j. Yani. ⎥ '− M nn1 / 2 ⎥ ⎦ 0 (53) (52) de P nin her bir satırının [M]’ nün diyagonal elemanlarının kareköküne bölüneceği. ([M ]' ) 1 / 2 = ⎢ . i. Prtaikte bu değerler belli bir tolerans aralığında kabul edilebilir. Bu diyagonal matrisleri [K]’ ve [M’] ile gösterirsek özvektörler için. U=([M]’)-1/2P ve A=([M]’)-1[K]’ (52) Yazılabilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. [K]’ nün diyagonal elemanlarının ise [M]’ nün diyagonal elemanlarına bölüneceği görülür. S. Diyagonalleştirme işlemi bir çok adımdan oluşur.. Bu da i ⎡1 i ⎢ ⎢ Pk = ⎢ ⎢ j⎢ ⎢ ⎣ 1 1 j α 1 1 β ⎤ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ ⎥ 1⎥ ⎦ (55) şeklinde olabilir. β = − Yukardakilerden herhangi biri Bölüm 10-1313 .

. yükler ise noktasal kütleler olarak doğrudan kütle matrisine eklenebilir.556. 1.n-2. 1. Çözüm: Uygun bir program yazıldıktan veya nümerik analiz kitaplarından elde edildikten sonra.9. 2. İşlem diyagonal dışındaki bütün elemanların toleransdan küçük olmasına kadar devam ettirilir.9. λ1 den n= λ 60 = 20304 x9. 4. M. TAŞGETİREN Diyagonalleştirme işleminde prensip olarak matrislerin belirli bir elemanının sıfırlanmasıyla başlanıp bir sıra takip edilir.89.2]T şeklinde elde edilir.. kütle matrisi için de yine diyagonal üzerindeki elemanın 106 da biri alınabilir.65.n .2. 2. 1. şeklinde bir sıra izlenebilir. Daha hassas değerler elde etmek için rakamların büyültülmesi de mümkündür. Sistem üzerinde bulunan yayların rijitlikleri ilgili serbestlik derecesi dikkate alınarak rijitlik matrisine.3]T λ3=9265100 {U}3=[-0.. Bunlara karşılık gelen titreşim modları şekilde verilmiştir. Böyle bir çubuk için en küçük kritik devir sayısı. 15. 1 2 600 mm u 3 1 2 3 4 Örnek: Daha önce verilen örnekteki çubuk için diğer öz değer ve özvektörleri de hesaplayınız.88.12.8]T λ4=77974000 {U}4=[0. 3. 3.37. 1. TOPCU. Örnek olarak nxn boyutlu bir matriste 1. Sıfırlama işleminde rijitlik matrisi için diyagonal üzerindeki en küçük elemanın 106 katı.26. -33. Bölüm 10-1414 .64. S.n-1. 27. Bir kere sıfırlanan bir eleman için yeni bir işlem yapmaya gerek yoktur. λ1=20304 {U}1=[0. 119. özdeğerler ve özvektörler.n elemanından başlanarak 1. 30.4.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.n. -2. 3.55 = 1361 devir / dakika 2π (58) olarak hesaplanabilir.32]T λ2=809870 {U}2=[-1.n-1.

Rijitlik matrisi değişimi metodu problem için en doğru yaklaşımı vermekle beraber plastik deformasyon bölgesinde her iterasyon sonunda direngenlik matrisinin yeniden hesaplanmasını gerektirir. c) Başlangıç gerilmesi metodu olarak adlandırılan üç temel yöntem kullanılmaktadır. Oysa özellikle metalik malzemeler belli bir yüklemeden sonra kalıcı bir şekilde (plastik) şekil değiştirmeye başlarlar. Bunun için çeşitli metodlar vardır. Metot. Plastik şekil değişimine uğramış olan elemandan yükleme kaldırıldığında yalnızca eleastik uzamalar kalkar. Buna göre uygulanan yük kaldırıldığında eleman başlangıç boyutlarına geri dönmektedir. Bu bölümde malzemenin elasto-plastik davranışını nümerik olarak modellenmesi üzerinde durulacaktır. Başlangıç şekil değişimi metodunda elastik olarak hesaplanmış gerilme için malzemenin gerçek davranışına uygun bir elasto-plastik başlangıç şekil değiştirmesi aranır. a) Rijitlik matrisi metodu. bir akma kriteri tarafından belirlenir ve akma sonrası deformasyon malzeme rijitliğinin düşmesi ile ortaya çıkar. plastik uzamalar ise eleman üzerinde kalır. Plastik deformasyonun başlangıcı. b) Başlangıç şekil değişimi metodu. Bu da problem çözme süresini uzatacağından düşük hızlı bilgisayarlar için daha az tercih edilen bir yöntemdir. akma başladıktan sonra da mukavemet artışı devam eden malzemeler için . Genelde.ONBİRİNCİ BÖLÜM ÖZEL KONULAR 1. Malzeme lineer bir davranış göstermektedir. ELASTO-PLASTİK GERİLME ANALİZİ Buraya kadar ele aldığımız problemlerde malzeme davranışı σ=Eε ile verilen Hook yasasına uygun olarak ele alınmıştır. Bu durum elastik davranış olarak da adlandırılır.

tek boyutlu bir problemin zorlanmasına dayanılarak anlatılmış. Birinci durum. TAŞGETİREN geliştirildiğinden. Teori. İzotropik bir malzeme için.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. [Cijkl] = λδ ij δ kl (1) Burada {σij} ve {εkl} sırasıyla gerilme ve şekil değiştirme bileşenlerini ifade etmektedir.durumlarda bu metot kullanışsızdır. Başlangıç gerilmesi metodu Zienkiewicz’in çalışmalarına dayanır ve elasto-plastik problemlerin çözümü için en çok kullanılan metottur. 1. S. TOPCU. çok eksenli gerilme durumu için genelleştirilmiştir. Öte yandan.1 PLASTİSİTENİN MATEMATİK TEORİSİ Plastisitenin matematik teorisi. Plastik davranışlar zamana bağlı olmayan kalıcı şekil değiştirmelerle karekterize edilir. + µδ ik δ jk + µδ il δ jk (2) şeklinde yazılabilir. 3-Akma başladıktan sonra gerilme ve şekil değiştirmeler arasında bir formülizasyona ihtiyaç vardır. ε0’ın tanımlanamadığı ideal elasto-plastik malzeme gibi. elasto-plastik özellik gösteren malzemelerin gerilme şekil değiştirme ilişkilerini izah etmekten ibarettir. Kroneker delta olarak adlandırılmaktadır ve Bölüm 11-22 . 1-Elastik şartlarda malzeme davranışını tarif etmek için gerilme ve şekil değiştirmeler arasında lineer bir ilişki olmalıdır. M. Elasto-plastik incelemenin yapılabilmesi için şu üç şartın gerçekleşmesi gerekir. 2-Plastik akmanın meydana geldiği noktada bir akma kriterinin göz önüne alınması gerekir. Bu şekil değiştirmeler malzemenin özelliğine göre belli bir gerilme değerine ulaşıldıktan sonra meydana gelir.burada λ ve µ Lame sabitleridir δ. Hooke yasası tensör formunda şöyle ifade edilebilir. {σij }= [Cijkl]{εkl} [Cijkl] ise elastik sabitler tensörüdür. kitabın daha önceki bölümlerinde geniş olarak izah edilmiştir.

Malzemenin akmasıyla ilgili bir çok kriter ortaya konmuştur. I2 ve I3 deviatorik gerilmelerin ikinci ve üçüncü invaryantlarıdır (Bkz Bölüm 8). Asal gerilmeler büyükten küçüğe doğru σ1. g(K) ise deneysel olarak belirlenen malzemenin plastik deformasyon katsayısı (K) nın bir fonksiyonunu ifade etmektedir. σ3 şelinde sıralanıyorsa. S. Bir malzemede sadece asal gerilmeler mevcutsa f(σ1. Bu yüzden akma fonksiyonu invaryantlara bağlı olarak. Tresca kriteri maksimum kayma gerilmesi belirli bir değere ulaştığında akmanın başladığı kabulu üzerine kurulmuştur. Malzemenin akması için gerekli olan gerilmenin {σij} her istikamet ve yükleme şekli için değiştiği kabul ediliyorsa. Metaller için en geçerli teoriler. Lame sabitleri ise. Von Misses ise akmanın başlangıcı için Bölüm 11-33 . Yalnızca gerilme invaryantlarına bağlıdır. λ = υE (1 + υ )(1 − 2υ ) . Tresca ve Von-Misses akma teorileridir. TOPCU. Akma kriterleri koordinat sistemine bağlı değildir. σ2. σ'ij = σij – 1/3 δijσkk (6) şeklinde ifade edilebilir. Tresca ya göre.σ3)=g(K) akma fonksiyonunu verecektir. TAŞGETİREN δij = ⎨ ⎧1 ⎩0 i= j i≠ j (3) olarak verilir. 1−υ İkinci şart için. µ= E şeklindedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada f(σij) bir fonksiyon.σ2. σ1. plastik deformasyonun başlangıcı her hangi bir akma kriterlerine göre belirlenebilir. σ0 tek eksenli çekme deneyinden elde edilen akma sınırıdır. Deviatorik gerilmeler. f(σij) = g(K) (4) bize akma denklemini verecektir. f(I2.σ3= σ0 (7) olduğunda akma başlar. Deneysel gözlemler plastik deformasyonun hidrostatik basınçtan bağımsız olduğunu göstermiştir.I3) = g(K) (5) şeklinde tanımlanabilir. M.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Akma sebebiyle lokal hasarlar oluşur ve akma yüzeyi hasar Bölüm 11-44 . S. Bu. Bu yüzden izotropik bir model için sırasıyla ilk akma eğrisi ile daha sonra meydana gelen akma eğrileri birbiriyle çakışır. şekil değiştirme sertleşmesi (strain hardening) olarak adlandırılır. plastik deformasyonu meydana getiren gerilmenin şiddetine bağlıdır. TOPCU. Eğer bir sonraki akma yüzeyleri önceki akma eğrisine göre üniform bir artış gösteriyorsa Şekil. σ τ σ Geçerli akma yüzeyi Yükleme τ (a) Tam plastik malzeme davranışı σ Geçerli akma yüzeyi Yükleme τ Başlangıç akma yüzeyi (b) İzotropik sertleşme davranışı Başlangıç akma yüzeyi (c) Kinematik sertleşme davranışı Şekil 1. Değişik durumlar Şekil 1’de izah edilmiştir.1b’de görüldüğü gibi şekil değiştirme sertleşmesi modeli izotropiktir. Akma yüzeyi. Akmanın başlamasından sonra plastik şekil değiştirmenin derecesi. Plastikleşme derecesi ile akma gerilmesi bağımsızdır.) şekil değiştirme sertleşmesi yerine şekil değiştirme yumuşaması meydana gelir. TAŞGETİREN 1 2 (8) [(σ 1 − σ 2 ) 2 + (σ 2 − σ 3 ) 2 + (σ 3 − σ 1 ) 2 ] = σ 0 2 eşitliğini vermektedir. Akma yüzeyi plastik deformasyon ilişkisi Bazı malzemelerde (toprak vb. şekil ve yönlenmeleri korur fakat gerilme uzayında yer (konum) değiştirirlerse (Şekil 1c) bu mekanizma da kinematik sertleşme mekanizması olarak adlandırılır. Burada denklemin sol tarafı eşdeğer gerilme olarak da adlandırılmaktadır. Plastik deformasyon arttıkça akma gerilmesi düşer. Diğer taraftan bir sonraki akma yüzeyleri. Şekil 1a’da tam plastik malzeme davranışı gösterilmiştir. M. plastik deformasyonun her derecesinde değişeceği için ardarda gelen akma yüzeyleri çeşitli sebeplerden plastik şekil değiştirmeye bağlıdır.

(dεij)p = dλ δQ δσ i j (11) Burada orantı sabiti olan dλ' ya plastik çarpan denir. TOPCU. Gerilme artımıyla plastik şekil değiştirme bileşeni arasında bir ilişki kurmak istenirse malzeme davranışı üzerinde bir kabul daha yapmak gerekir. dikkate alınan gerilme noktasıdır.1 Elasto-Plastik Gerilme Şekil Değiştirme İlişkisi Başlangıç akmasından sonra malzemenin davranışı kısmen elastik kısmen de plastiktir. Q. (dεij)p = dλ δf δσ ij (12) verir. I2 ve I3'ün fonksiyonu olmalıdır.1. (dεij)t = (dεij)e + (dεij)p (9) elastik şekil değiştirmenin artımı (1) deki gerilme-şekil değiştirme ilişkisinin diferansiyel ifadesiyle verilmiştir. S. sertleşme parametresi K ile ifade edilmesi sonucu bulunur. f ve Q her ikisi de I2 ve I3' nün fonksiyonu olduğundan birbirine denk kabul edilebilir. 1. Malzemenin tamamının plastik deformasyonuna kadar toplam şekil değiştirme elastik ve plastik bileşenlerden meydana gelir. Plastik potansiyel (Q) olarak adlandırılan gerilme gradyanı ile plastik şekil değiştirme artımı orantılı olmalıdır. Her ne kadar f≡Q ise de bu durum için özel bir dönüştürme prensibi geliştirilebilir. Gerilmeleri deviarotik ve hidrostatik bileşenlere ayırarak plastik şekil değiştirme artışı. Böyle bir kabul. Bu eşitliğe Normalite şartı denir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN kriteri olarak adlandırılır. (11) akmadan sonraki plastik şekil değiştirmeyi gösterdiğinden akma şartı olarak adlandırılır. Temas noktası. M. Akma yüzeyindeki değişmeler akma gerilmesi fonksiyonu g'nin. df/δσij akma yüzeyine dik bir vektör gösterir (Şekil 2). Bölüm 11-55 . (dεij)p = dσ ij 2υ ′ + (1 − 2υ ) δij dσ kk E (10) şeklinde elde edilir.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN Plastik şekil değiştirme artımının akma yüzeyine dik bir vektör vermesi için n boyutlu uzay vektörü oluşturması gerekir. (akma gerilmesi olarak kabul edilen σy’ya ulaşıncaya kadar) Hook yasasına uygun olarak Bölüm 11-66 .2. Prandtl Reuss denklemi teorik çalışmalarda çok geniş uygulama alanı bulmuştur. 13. (12. dεij = δσ' ij 2υ + δf (1 − 2υ ) δij dσ ij + dλ δσ ij E (15) şeklinde yazılabilir.) idealize edilmiş gerilme şekil değiştirme eğrisini göstermektedir. Malzeme başlangıçta.1 Bir Boyutlu İdeal Elasto-Plastik Problem Bir boyutlu durumda gerekli malzeme parametreleri tek eksenli çekme deneyi ile belirlenir. Buna Prandtl Reuss denklemi denir.2. ELASTO-PLASTİK PROBLEMLERİN NÜMERİK ÇÖZÜMLERİ 1. S. f=g Şekil 2 Akma yüzeyi ve normal vektörü ∂ f ∂ σ = ij ∂I 2 σ ij = σ ' ij (13) olur. TOPCU. (Şekil 3. Böylece. σ2 ∂f ∂σij ∂f ∂σ1 σ1 ∂f ∂σ 2 Akma Yüzeyi. 1. Burada malzeme davranışı çekme ve basmada aynı olarak kabul edilmiştir. (dεij)p = dλσ'ij (14) olur. 14) denklemeleri kullanılarak tam artım denklemi. f=I2 durumunda. M.

Bölüm 11-77 . M. Eğim=E dεe dεp dε ε Şekil 3 Bir boyutlu durumda lineer gerilme-şekil değiştirme ilişkisi H' = dσ = dε t − dε e ET E 1− T E (18) elde edilir. TAŞGETİREN şekil değiştirir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Akmadan sonra bir yük artımı kabul edersek bu artımdan dolayı meydana gelen gerilme artması dσ ve buna karşılık gelen şekil değiştirme de dε olmak üzere. σ Elasto-plastik davranış. (16) ve (17) den. dε = dεe + dεp Şekil değiştirme sertleşmesi parametresi (H') ise H' = (16) dσ dε p (17) şeklindedir. Kuvvetin daha fazla arttırılmasıyla malzemenin teğetsel modülü ET'ye uygun olarak lineer bir deformasyon sertleşmesi gösterdiği farz edilmiştir. S. TOPCU. Eğim=ET dσ Elastik davranış. şekil değiştirme elastik ve plastik kısımlara ayrılabilir.

Meydana gelen uzama δ ise ve F/A akma gerilmesinden küçükse malzemenin davranışı elastik olur ve direngenliği. TOPCU. Eleman rijitlik matrisi sonlu elemanlar metodunda şöyle yazılabilir: [k]e =∫ [B]T[D] [B]dV = A ∫ [B]T [D] [B] dx (26) Bölüm 11-88 . Kuvvet artışı ise. [k]e = EA ⎡ 1 − 1⎤ L ⎢− 1 1 ⎥ ⎦ ⎣ (20) şeklinde ifade edebilir. Bu elemana gittikçe artan eksenel bir F kuvveti tatbik edelim. dε = dε e + dε p L (21) olarak ifade edilebilir.H'. bunu matris formunda şöyle ifade edebiliriz: [k]ep = ⎡ 1 − 1⎤ EA E (1 − )⎢ L E + H ' ⎣− 1 1 ⎥ ⎦ (25) Burada ilk terim elastik rijitliği ikinci terim akma nedeni ile oluşan indirgenmiş rijitliği gösterir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.dεp şeklinde yazılabilir. [k]e = F = EA L δ (19) dir. TAŞGETİREN L boyunda ve kesit alanı A olan lineer bir bir çubuk eleman düşünelim.H '. Matris formunda ise. Kuvvet malzemede akma meydana gelinceye kadar arttırıldığında meydana gelen dF artışı. dF = dσ. M. S. dδ lik bir uzamaya sebep olur ve şekil değiştirme. Malzemenin plastik bölgedeki davranışı için.A = A. [k]ep = veya [k]ep = EA E (1 − ) L E + H' A.dε p dF = dδ L ( dσ / E + d ε p ) (22) (23) (24) elde edilir.

2. Elastik rijitlik matrisi daha önce verilmiştir. Elestoplastik malzeme davranışında [D]. Tek eksenli gerilme durumu için σ=σ1=σ2=σ3 olup. Tam plastik malzeme davranışı için başlangıç akma eşitliği (18)'den H'=0 bulunur. S. [D]ep = E( 1E ) E + H' (27) şeklinde ifade edilir. Bu durumda sertleşme-şekil değiştirme hipotezi (K=f(K)) ni sağlayacak şekilde. (28) dσ dε = H ' (ε p ) (29) yazılır. 1.): σ= 3 ( σ ' ij σ' ij )1/2 = σ 2 (30) Bölüm 11-99 . dolayısıyla eşdeğer gerilme (I2 ile orantılıdır. TAŞGETİREN Bir boyutlu uygulamada [D]=E dir. Akmaya noktasına kadar malzeme davranışı lineer elastiktir ve bir elastisite modülü (E) ile uygunluk gösterir. M. Akmadan sonra ise malzeme eğrinin her noktasında değişen elastoplastik teğetsel modül (ET) ye uygun davranır.2 Şekil Değiştirme Sertleşmesi Lineer Olmayan İki Boyutlu Elosto-Plastik Problem Gerilme-şekil değiştirme eğrisi Şekil 4'de verilen elosto-plastik bir malzeme düşünelim. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. uygulanan eşdeğer gerilme ifade edilebilir: σ = H ' (ε p ) veya türevi alınarak.

3 Elasto-Plastik Problemlerin Matris Formülasyonu İlk olarak akma şartının gerçekleşip gerçekleşmediğine bakılır. S. TOPCU. Sertleşme fonksiyonu (H') tek eksenli çekme deneyi ile bulunur.5dεp olur. TAŞGETİREN σ σ (a) (b) σ3 σ2 Eğim=ET σ03 σ02 σ01 σs2 σs1 σs3 σ1 σY dεe Eğim=E dεp dε ε ε1 ε2 ε3 εn ε Şekil 4.2. Nümerik hesaplar için (H')'nün önceden bulunması gerekir. M. Akma fonksiyonu f(σ) = g(K) Bölüm 11-1010 (34) .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Buradan. 1 2 d ε p = ( ){(ε ' ij ) p (ε ' ij ) p 2 = dε p 3 (31) olarak elde edilir. Buna göre eşdeğer eşdeğer plastik şekil değiştirme.5 alınarak (dε2)p=-0. Şekil değiştirme sertleşmesi lineer olmayan malzemede gerilme şekil değiştirme ilişkisi ve Newton-Rapson iterasyonu Eğer yükleme yönünde şekil değiştirme artımı dεp ise (dεl)p=dεp ve plastik şekil sıkıştırılamaz kabul edildiğinde paisson oranı 0. 1. H'= ET E 1− T E (33) olur. (30) ve (31) kullanılarak (29) denklemi: H' ( ε p ) = dσ dσ 1 = = dε p dεt − dε e dεt dε e − dσ dσ (32) elde edilir.

Burada [D] elastik sabitler matrisidir. ∂σ x ∂σ y ∂τ xy dσ (39) {a}= − 1 ∂F . Bu durumuda şekil değiştirmedeki değişim dε = [D]-1 dσ + dε ∂F ∂σ (41) şeklinde elde edilir. TAŞGETİREN ile verilmektedir. Son iki denklemi birleştirirsek elosto-plastik artımlı gerilme değiştirme ilişkisi. K sertleşme parametresi olmak üzere dK = {σ}T d{εp} şeklinde diferansiyel olarak tanımlanır. Akma yüzeyi denklemi ise. S. M. {a} akma vektörü olarak adlandırılır. Her iki tarafı {a}T[D]={dD}T alınarak {a}Tdσ ortadan kaldırılısa plastik çarpan. Burada. (38) {a}T = ve ∂F ∂F ∂F dF ] . Burada {σ} gerilme vektörü. dλ = 1 [ A + {a } [ D ]{a }] T {a }T { d D }d {ε } (42) bulunur. Burada.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Kısmî türevler alınırsa. (35) f(σ. dK ∂λ ∂K (40) dır. TOPCU. {a}Td{σ} . (36) dF = ∂F ∂F dσ + dK = 0 ∂σ ∂K (37) veya kısa ifadesiyle.K) = f(σ) – g(K) = 0 şeklinde ifade edilebilir. =[ . d{σ}= [D]ep d{ε} şeklini alır. (43) Bölüm 11-1111 .Adλ = 0 dır.

{dD}=[D]{a} (44) Bu formül bir boyut için bulunanın yaklaşık aynısıdır. 1. Normalite şartı uygulanarak (39) ifadesi. (46) dK =σY d{ ε p}=d{ε}{a}T{σ} buradan da. S.2. Tek eksenli durumda akma gerilmesi σ Y 3 = σ 1 = k olduğundan (39) ifadesi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (46) dan dλ = d ε p ve A = H' elde edilir. TAŞGETİREN [D]ep = [D] − {d D }{d D }T A + { d} T { a } . Hesaplanan gerilme malzemenin akma sınırını geçiyorsa malzemede elasto-plastik gerilmeler meydana gelmiş demektir Bu durumda başlangıç gerilmesi yaklaşımı Bölüm 11-1212 . M. A= 1 ∂F 1 ∂σ Y dK dK = . ∂λ ∂K ∂λ ∂K (45) halini alır. σY yalnızca k'nın fonksiyonu olduğundan son terim tam diferansiyel olarak ele alınabilir. ∂f σ = σY ∂σ (49) yazılabilir veya {a}T{σ} = σY (42). dK ={σ}Td{εp} ={σ}Tdλ{a} = dλ{a}T{σ} olur veya tek eksenli durumda σ= σ =σY ve dεp = d ε p olduğundan. (47) dσ dε p = dσ Y dε p = H' (48) bulunur.4 Elasto-plastik problemlerin nümerik çözümü (50) Malzeme lineer elastik davranış gösterdiği kabuluyle yapılan elastik gerilme hesabından elde edilen gerilmelerin eşdeğeri her hangi bir akma kriterine göre (Von Mises) hesaplanır. (44). Euler'in homojen fonksiyonlar için tanımı kullanılırsa. TOPCU.

(58) olarak hesaplanır.τ0 xy } (59) yazabiliriz.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu gerilme şekil değiştirme diyagramı eşdeğer σ-εt diyagramıdır. Bunun doğruluğu için {σ } nin eşdeğerinin σ e ye eşit olması gerekir. σs bulunur. iç gerilme( σo ) aşağıdaki eşitlikten σ0 = σe − σs olarak gösterirsek. Eşdeğer gerilme (σe) elastisite modülü E'ye bölünerek eşdeğer birim şekil değiştirme bulunur.σ0 y . S. ⎝ E⎠ σ 01 = σ e − σ s1 (61) Bölüm 11-1313 . Hesaplama yöntemi Şekil 4 de verilmiştir. ⎜ ε1 = ⎟ olduğuna göre. M. Başlangıç gerilmesi de bu gerilmelerle orantılıdır. σ-εt eğrisinden ε1 e karşılık gelen σs1 Newton Rapson σe ⎞ ⎛ yöntemiyle bulunur. TOPCU. Bundan sonra iterasyona başlanabilir. Bunun eşdeğeri σ1e dır. Lineer elastik hesaplanmış gerilme vektörü σ1 olsun. TAŞGETİREN kullanılarak elasto-plastik gerilmeler ile iç gerilmelerin hesabı yapılabilir. Artık gerilmeler tek eksenli değildir. Burada i indisi ile gösterilen gerilmeler elastik olarak hesaplanan gerilme bileşenleridir. Bu durumda 0i 0e e yukarda verilen şekil üzerindeki gerilmeler en genel gerilme durumundaki eş değer gerilmeleri verir. Başlangıç gerilmesini vektörel {σ } = {σ 0 0x . {σ } = {σ } 0i i {σ } {σ } 0i ei (60) elde edilir. Yani {σ } = {σ } olmalıdır. εe = σe E (57) Bu eşdeğer birim şekil değiştirme miktarı σ-εt diyagramına götürülerek elasto-plastik gerilme miktarı. Buradan.

Metalik malzemeler için çekme-uzama eğrisi denklemi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu ikisinin farkı alınarak malzemenin tam plastik olduğu bölgeye ulaşıp ulaşmadığı kontrol edilir. Bir önceki iterasyondaki deplasmanlar bilinmektedir. K sertleşme katsayısı ve n de sertleşme üsteli olmak üzere. M. εt = σei E (65) olarak gösterilebilir. Bu kuvvet etkisi altında tüm düğümlere ait deplasmanlar hesaplanır. εn-εn-1=0 Bölüm 11-1414 (69) . genel olarak σ si = σY + K(εti )n için başlangıç gerilmesi (66) şeklindedir. Bu da σ0i = σei −σsi . S. σ 2 = {σ 1 } + {σ 01 } olduğu görülür. TAŞGETİREN elde edilir. Rijitlik matrisi bilinmektedir. {σ } = {σ } σ 01 1 σ 01 e1 (62) (63) {σ } = {σ } σ 0i i σ0i ei (64) yazılabilir. Burada iç gerilmeden dolayı oluşan kuvvet (67) { P } = ∫ [ B]{σ } dv i 0 v (68) olarak hesaplanır. Buradan elasto-plastik gerilme σsi bulunabilir ve buna göre ikinci iterasyon {σ } ={σ} +{σ } n+1 1 0n olarak elde edilir. Bu ifadeyi genelleştirerek iç gerilme için. Şekil 1’den. TOPCU.

Başlangıçta tarafsız eksene dik olan çizgiler yüklemeden sonra da düz ve tarafsız eksene dik kalırlar. Plaklar pratikte hafif ve ekonomik yapı üretimi için bir çok avantaja sahiptir. v ve w dır. eğilme rijitliği. Küçük çökmeli ve büyük çökmeli plaklar. S. TOPCU. Bu şart sağlandığı durumdaki eşdeğer gerilme ile o düğümde hesaplanan elasto-plastik gerilme farkı o düğüme ait iç gerilmeyi verecektir. Eğilme levhaları. eğilebilir levhalar ve kalın levhalar gibi çeşitli kategorilerde incelenmektedirler. basit ve serbest sınır şartlarına sahip oldukları gibi elastik zeminler ve tekil mesnetler üzerinde de bulunabilirler. 3. Bu levhanın düzgün veya eğrisel sınırları bulunabilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Tarafsız eksende düzlemde uygulanan kuvvetlerden dolayı meydana gelen şekil değiştirme eğilme şekil değiştirmesi yanında ihmal edilebilir. kalınlığı diğer boyutlarına göre küçük olan düzgün levha olarak tanımlanır. Deplasman bileşenleri u . 6. Ayrıca elastik ve elasto plastik davranışa göre de farklı inceleme alanları bulunmaktadır. membranlar. Bu bölümde elastik davranış gösteren küçük çökmeli plaklar konusuna giriş yapılacaktır. 2.Çökmesi kalınlığının en fazla 1/50 si kadardır.Plak izotrop malzemeden yapılmış olup elastik ve homojen davranış gösterir. TAŞGETİREN Bu şart sağlanıyorsa çözüm bitmiştir. Bu şartlar altındaki düşey yüklü levhanın tanım denklemi. Ankastre. EĞILMEYE ÇALIŞAN LEVHA Plak.Kalınlığı diğer boyutlarına göre küçüktür. M. 4. Plak elemanın dengesi için tarafsız eksen üzerine etki eden iç ve dış kuvvetler Şekil de verilmiştir. Plaklar mekanik açıdan çökme miktarına göre iki kategoride incelenmektedir. 2. Şekilde karışıklığı önlemek için (–) işaretli bileşenler çizilmemiştir. Küçük çökme yapan plaklar için Kirchhoff tarafından geliştirilen teori aşağıdaki kabulleri yapmaktadır: 1.Tarafsız eksene dik yöndeki gerilmeler ihmal edilebilir seviyededir. Bölüm 11-1515 . 5.

y ) +2 2 2 + 2 = z D ∂x 4 ∂x ∂y ∂y ile verilmektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1 Sonlu Eleman Formülasyonu Bölüm 11-1616 .σ y = − +ν 2 ⎟ ⎜ ∂x 2 ∂y ⎠ 1 −ν 2 ⎝ ⎛ ∂ 2w ∂2w ∂ 2w ⎞ ⎜ ⎟ . S. TAŞGETİREN D= olmak üzere Et 3 12(1 − ν2 ) (70) ∂ 4w ∂ 4w ∂ 4 w P ( x. Tarafsız düzlem üzerindeki iç ve dış kuvvetler olur. Buna göre oluşan momentler ve gerilmeler ise. Deplasmanlar ise çökme cinsinden. ∂w ∂w v = −z ∂x ∂y (73) 2. M xy = M yx = −(1 − ν )D M x = − D⎜ 2 + ν ⎜ ∂y 2 + ν ∂x 2 ⎟ ∂x∂y ∂y 2 ⎟ ⎝ ∂x ⎠ ⎝ ⎠ Şekil 5. TOPCU. M y = − D⎜ ⎟ . M. u = zυ = − z şeklindedir. τ xy = G +ν ⎜ ∂y 2 ∂x∂y ∂x 2 ⎟ ⎝ ⎠ (71) σx = − (72) ⎛ ∂ 2w ⎛ ∂ 2w ∂ 2w ∂ 2w ⎞ ∂ 2w ⎞ ⎜ ⎟ . Ez 1 −ν 2 ⎛ ∂ 2w ∂ 2w ⎞ Ez ⎜ ⎟ .

Burada Ni. θx. y = ∂x ∂y (76) [B] kısaca. y N i. Bölüm 11-1717 . M. TAŞGETİREN Bu bölümde hem düşey yük (z doğrultusunda) hemde kenarlardan etkiyen düzlem yükleri (x ve y doğrultusunda) etkisindeki plak problemi analizine uygun bir eleman modeli geliştirilecektir.4) (77) şeklinde yazılabilir. x ve Ni. [k ] = t ∫ ∫ [ B]T [D][ B] det Jdr. x ⎥ ⎣ ⎦ (i = 1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. x = ∂N i ∂N i . N i.2. θy]T (74) dür (Şekil ). Bu durumda düğüm deplasman vektörü.3. y ⎥ ⎢ ⎥ ⎢ N i. S. w. y Ni şekil fonksiyonlarının kısmi türevlerini göstermek üzere N i. x 0 ⎤ [ B] = ⎢ 0 N i. {u}=[u . Elastisite matrisi ise. Bu plak elemanında iki boyutlu problemlerde ele alınan deplasman bileşenlerine ilaveten çökme ve iki adet de dönme bileşeni bulunmaktadır.v. ⎡ N i. TOPCU. Düzlem gerilme elemanı için rijitlik matrisi.ds −1−1 1 1 (75) idi. Görüldüğü gibi problem çerçeve elemandakine benzer şekilde bir düzlem gerilme elemanı ve bir de eğilme elemanı tanımlanmasıyla modellenebilir durumdadır. Düzlem gerilme elemanı daha önce verildiğinden burada yalnızca eğilme elemanı üzerinde durulacaktır.

Şekil fonksiyonları daha önce verildiği şekilde.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Ni = 1 (1 + rri )(1 + ssi ) 4 i=1.2. S.3.3. qi3 ] T ⎡ ∂wi ∂wi ⎤ = ⎢ wi .4 (79) dür.− ⎥ ∂y ∂x ⎦ ⎣ T (i = 1. M. Eğilme elemanı için düğüm deplasman vektörü {qi } = [qi1 . TAŞGETİREN Şekil 6 Düzlem gerilme ve eğilme elemanları ⎤ ⎡ ⎢1 ν 0 ⎥ [D] = Et 2 ⎢ν 1 0 ⎥ 1 −ν ⎢ (1 − ν ) ⎥ ⎥ ⎢0 0 2 ⎦ ⎣ (78) dir.4) (80) Bölüm 11-1818 . .2. qi 2 . TOPCU.

2. . xx ⎤ [ B]b = {q}[ N i ] = ⎢ N i1. Deplasman fonksiyonu Lagranj polinomlarından kübik satırın tamamı ve 4. Buradan şekil fonksiyonları. ri=±1). ⎧ ∂ 2 ∂ 2 2∂ 2 ⎫ ⎪ ⎪ .4) (85) {σ } = {σ x . yy N i 2.σ xy } = [D]e [ B]b {d } Bölüm 11-1919 (86) . S. M. ve i3 = 3i şeklinde hesaplanır. İndisli ifadelerin yerine koordinat değerleri konulacaktır (si=±1. Buradan gerilmeler. xy 2 N i 2.2. Şekil fonksiyonları matrisi ise kısaca. yy N i 3. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN şeklindedir.3. σ y .3.4) (82) olur. [N i ] = [N i1 N i2 olarak yazılır. xy 2 N i 3. (i = 1. i 2 = 3i − 1 . xx N i 3. Deplasman elemanlarının indisleri i1 = 3i − 2 . xy ⎥ ⎣ ⎦ olarak yazılabilir. qi3 = − konmuştur. yy ⎥ ⎢ ⎥ ⎢2 N i1. Buradan genelleştirilmiş şekil değiştirme-yer değiştirme matrisi ⎡ N i1. 2 2 ∂x∂y ⎬ ⎪ ⎪ ∂x ∂y ⎭ ⎩ q=⎨ (84) yazabiliriz. xx N i 2. N i1 = 1 8 (1 + r0 )(1 + s0 )(2 + r0 + s0 − r 2 − s 2 ) ( )( ( )( 1 2 N i 2 = − s i 1 + r0 1 − s 0 1 + s 0 8 1 2 N i 3 = ri 1 − r0 1 + s 1 + r 0 0 8 r0 = ri r s 0 = s i s )( )( ) ) (i = 1. N i3 ] (83) Genelleştirilmiş şekil değiştirme tanımları vasıtasıyla lineer türev operatörünü. Satırdan iki terim alınacak şekilde w = c1 + c2r + c3s + c4r2 + c5rs + c6s2 + c7r3 + c8r2s + c9rs2 + c10s3 + c11r3s + c12rs3 ∂wi ∂x deki (-) işareti düğüm reaksiyonundaki işaret uygunluğu nedeniyle (81) seçilir.

3. Bunlar: malzeme tokluğu. kaynak. Kırılma mekaniğinin temel prensibi.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. malzeme tokluğu. Giriş Ortam sıcaklığı. keskin bir çatlak ucundaki gerilme alanının K olarak tanımlanan bir parametreyle karakterize edilmesine dayanmaktadır. Buna göre çatlak içeren herhangi bir eleman yada deney numunesi aynen çatlaksız Bölüm 11-2020 . Eleman rijitlik matrisi ise bu iki matris yardımıyla [k ]e = ⎡[k ] [k0] ⎢0 ⎣ ⎤ ⎥ b⎦ (89) olarak bulunur. KIRILMA MEKANİĞİ UYGULAMASI 3. K. İlgilenenler ayrıntılı bilgiyi referans kitaplardan alabilirler. Bu tip elemanlar genellikle burkulma yüküne maruz levhalar için kullanılmaktadır. gerilme yoğunluk (yığılma) faktörü olarak adlandırılır. Bu faktör uygulanan gerilme (σ) ve çatlak boyutu (a) arasında bir ilişki kurulmasına yaramaktadır. tasarımdan kaynaklanan çeşitli hatalar.1. çatlak büyüklüğü ve gerilme seviyesidir. TOPCU. Eleman rijitlik matrisi her düğümde 5 serbestlik derecesi olduğundan 20x20 boyutlarındadır. S. M. Bununla beraber herhangi bir elemanda gevrek kırılmaya neden olarak üç temel faktör belirlenmiştir. TAŞGETİREN olur. ⎡ ⎢1 Et ⎢ν = 12(1 − ν 2 ) ⎢ ⎢0 ⎣ 3 [D]e ν 1 0 ⎤ 0 ⎥ 0 ⎥ (1 − ν ) ⎥ ⎥ 2 ⎦ (87) şeklindedir. Burada hem düşey yüke hem de düzlemsel yüke maruz levha için eleman rijitlik matrisinin elde edilişi kısaca anlatılmıştır. artık gerilmeler ve yorulma gibi bir çok faktör makine elemanlarında ve yapılarda gevrek kırılmaya neden olabilir. Buradan eleman için eğilme rijitlik matrisi [k ]b = ∫−1 ∫−1[ B]T [D]e [ B] det Jdrds b 1 1 (88) olarak elde edilir. Fakat burkulma yükünün elde edilmesi için ilaveten gerilme rijitlik matrisi hesabı da gerekmektedir. Eğilme için elastisite matrisi ise.

lineer elastik ve elastik-plastik kırılma mekaniği olarak temelde iki grupta incelenir. çatlağın geometrik durumu ve malzeme özellikleri arasında analitik bir ilişki kurulması lineer elastik kırılma mekaniğinin temel amacıdır. Her çatlak modu farklı bir gerilme alanına karşılık gelmektedir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. M. Elastik cisimlerdeki gerilme analizi için kırılma mekaniği çatlak tiplerini üç kısma ayırmıştır (Şekil 7). Mode III yırtılma modu olup her iki düzleme göre vida simetrisine sahiptir. Kayma modu olarak adlandırılan Mode II de ise deplasmanlar z-y düzlemine göre simetrik x-z düzlemine göre ise vida simetrisine sahiptir. çatlak büyüklüğü. K değeri böylece malzemenin bir özelliği olur. TOPCU. TAŞGETİREN malzemelerin çeşitli gerilme seviyelerine (σ) kadar yüklenebilmeleri gibi çeşitli K değerlerine kadar yüklenebilirler. S. Yüzeyler ters yönde yanlara doğru birbiri üzerinde kayarak hareket ederler. Mod I de deplasmanlar x-y ve x-z düzlemlerine göre simetrik olup y y x z Mod I Mod II y x z Mod III x z Şekil 7 Çatlak yüzey hareketinin üç temel şekli açılma modu olarak adlandırılır. Lineer eleastik kırılma mekaniğinin teorisi günümüze kadar oldukça iyi bir şekilde ortaya konmuş ve elastik-plastik kırılma mekaniğinin de temellerini oluşturmuştur. Eleman üzerinde çatlak modları tek tek yada bu modların bir kombinasyonu olarak bulunurlar (Şekil 8). Yüzeyler çatlak ucu çizgisine paralel olarak hareket ederler. Bölüm 11-2121 . Kırılma mekaniği. Çatlak veya çatlağa benzeyen süreksizlikler civarındaki gerilme durumu ile elemana uygulanan ortalama gerilme. Çatlağın karşılıklı yüzeyleri birbirine ters yönde hareket ederler.

σx = τ xy θ⎛ θ 3θ ⎞ K θ⎛ θ 3θ ⎞ cos ⎜1 − sin sin ⎟ σ y = cos ⎜1 + sin sin ⎟ 2⎝ 2 2⎠ 2⎝ 2 2⎠ 2πr 2πr K K ⎛ θ 3θ ⎞ θ = ⎜ sin cos cos ⎟ 2 2⎠ 2πr ⎝ 2 σz = 0 σ z = υ( σ x + σ y ) (90) Düzlemgerilme Düzlemşekildeğeğiştir şeklindedir. TOPCU. Bölüm 11-2222 .2. Bu durum çatlak ucunda plastik deformasyon bölgesi oluşması şeklinde yorumlanır. S. İki modun birlikte olma hali ( K I = σ sin 2 β πa .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Çatlak Civarında Gerilme Dağılımı Şekil 9 da verilen notasyona göre çatlak civarında meydana gelen gerilmeler. Kalın lavhalarda düzlem gerilme ve düzlem şekil değiştirme dışında da σz gerilmeleri meydana gelirek üç boyutlu gerilme hali oluşmasına neden olur. Görüldüğü gibi çatlak ucuna doğru yaklaştıkça gerilmeler çok büyük değer almaktadır. TAŞGETİREN σ y x 2a z β σ Şekil 8. r=0 için gerilme değeri sonsuz olur. K II = σ sin β cos β πa ) 3. M.

Bu tanımlamaya göre bütün özellikleri aynı fakat çatlak boylarında küçük Bölüm 11-2323 . TOPCU. TAŞGETİREN y σy σx τxy r σx σz σy x θ z Şekil 9 Çatlak civarında gerilmeler Çatlak bulunan bir elemandaki kırılma ile ilgili temeller Griffith tarafından ortaya konmuştur. M. Bu ifade plastik deformasyonu göz önüne almadığından daha sonra Orowan tarafından plastik deformasyon enerjisini de dikkate alacak şekilde 2( γ s + γ p ) = πσ s a E (92) olarak düzeltilmiştir. Daha sonra Rice tarafından elasto-plastik bölge için J integral adında bir parametre tanımlanmıştır. Daha sonra Irwin tarafından enerjinin çatlak boyu ile değişimini ifade eden Enerji Salıverme Oranı (G= ∂U / ∂a U=potansiyel enerji) tanımlanmış ve bunun yukardaki eşitliğin sol tarafına eşit olduğu ispatlanmıştır. S. Buna göre keskin uçlu çatlak bulunan numuneler için G değeri bir malzeme parametresi olarak kullanılabilir ve kritik bir değerden sonra çatlak kontrolsüz olarak büyümeye başlar. elastik bir malzemede bir çatlak oluşması veya büyümesi için dış kuvvetlerin yaptığı iş ve depolanan elastik enerjinin toplamından oluşan cismin potansiyel enerjisindeki azalma ile cismin yüzey enerjisindeki artma arasında bir denge kurulması gerekmektedir. Yüzey enerjisi ifadesi Griffith tarafından 2γ s = πσ s a E (91) ile verilmektedir. Griffith’in ortaya koyduğu bu sisteme göre.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

S. yüzey gerilmesi olmayan ve malzeme arayüzeylerinin çatlağa paralel olduğu durumlarda yoldan bağımsızdır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN bir farklılık bulunan iki elemanın enerjileri arasındaki fark çatlak büyüesi için bir karşılaştırma parametresi olarak kullanılabilir. u deplasmanları. J integral J= ∂( U / B ) ∂a (93) olarak tanımlanmaktadır. J integral değerinin elastik bölgede G değeriyle aynı sonucu verdiği gösterilmiştir. Bu yaklaşım Γ y x n Şekil 10 J integral hesabı için kullanılan tipik eğri Bölüm 11-2424 . Sonlu Eleman Formülasyonu J integrali diğer taraftan elastik plastik bir malzeme için iki boyutlu bir şekil değişimi alanında J = ∫ Wdy − niσ ij Γ ∂u i dx ds (94) şelinde bir çizgisel integral olarak tanımlanmaktadır. Şekil 10’da görüldüğü gibi. 3. Burada Γ çatlağın alt yüzeyinden başlayıp üst yüzeyinde tamamlanan herhangi bir eğriyi göstermektedir. TOPCU.3. İntegral. düz. B eleman kalınlığı olup. J integrali aynı sınır şartlarına ve yüklemeye sahip eş yapıların artımlı çatlak boyuna sahip olmaları durumu için potansiyel enerji farkı olarak hesaplanmaktadır. ds de eğri üzerindeki diferansiyel elemanı göstermektedir. n bu eğrinin normalinin birim vektörünü. M. W = ∫ σ ij dε ij şekil değiştirme 0 ε enerjisini.

Türevler sonlu farklar yöntemiyle ifade edildiğinde. ∂ [K ] 1 ([K ]a + ∆a − [K ]a ) = ∂a ∆a ∂ {F } 1 ({F }a + ∆a − {F }a ) = ∂a ∆a (100) Bölüm 11-2525 . TAŞGETİREN nümerik hesaplamalar ve sonlu eleman analizleri için uygun bir araç oluşturmaktadır. J =− 1 T ∂ [K ] {q} {q} + {q}T ∂ {F } ∂a ∂a 2 (99) olur. Lineer elastik durumiçin G=J olduğundan potansiyel enerji teriminim türevi alındığında J =− T ∂Π ∂ [K ] 1 {q} + {q}T ∂ {F } − ∂ {q} [K ]{q} − {F } = − {q}T ∂a 2 ∂a ∂a ∂a (98) elde edilir. Ayrıca nonlineer malzeme davranışı ve elasto-plastik kırılma mekaniği uygulamaları için de uygundur. a boyunda bir çatlak için enerji salıverme oranı potansiyel enerji ifadesinin çatlak boyuna göre türevinden ibarettir. M. ∂Π = [K ]{q} − {F } = 0 ∂ {q} (96) şeklinde hesaplanır. TOPCU.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. S. Bu da. Düğüm deplasman değerleri potansiyel enerjinin minimizasyonu ile. {F} yükleri. Minimizasyondan elde edilen eşitlikle birleştirildiğinde ise. Daha önce de verildiği gibi herhangi bir cisimdeki toplam potansiyel enerji Π = 1 T {q} [K ]{q} − {q}T {F } 2 (95) şeklinde hesaplanmaktadır. Burada {q}deplasman vektörünü. G=− ∂Π ∂a (97) şeklinde gösterilebilir. [K] da rijitlik matrisini göstermektedir.

Buna göre yalnızca halkayı oluşturan elemanlar şekil değiştirmektedir. Denklemlerde verilen çarpma işlemleri de küçük matris ve vektörlerle halledilmiş olmaktadır. TAŞGETİREN elde edilir. Örnek bir eleman halkası Şekil 11 deki taralı elemanlar olarak verilmiştir. [K]a ve [K]a+∆a ise sırasıyla a ve a+∆a boyutlarında çatlağa sahip olan çözüm bölgesi için genel rijitlik matrisini göstermektedir. çatlak ucuna karşılık gelen düğümün koordinatları çatlak boyunda küçük artışa sebeb olacak şekilde ilerletilmektedir. Öncelikle çatlaklı yapı deplasmanları {q} elde edecek şekilde klasik yoldan çözülmekte. Dışardaki elemanlar için ∂ [K ] ∂a = 0 olmaktadır. Bunlardan birinde çatlak ilerlemesi çatlak ucu civarındaki bir halkayı oluşturan elemanların rijit bir şekilde hareket ettirilmesi şeklinde yapılmaktadır. Diğer yöntemde ise. M. a Şekil 11 J integral hesabında kullanılan eleman halkası Bölüm 11-2626 . İkinci çözüm için iki yöntem önerilmektedir. daha sonra çatlak boyuna küçük bir artım verilerek yeni bir çözüm elde edilmektedir. Genel olarak Virtüel Çatlak İlerlemesi olarak adlandırılan bu yöntem sonlu elemanlarla J integrali hesabı için oldukça basit bir yol ortaya koymaktadır. Burada ∆a çatlak boyunda meydana gelen küçük bir artışı. Metod şu şekilde uygulanmaktadır. S.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bu durumda rijitliği değişen elemanlar yalnızca bu düğüme sahip olan elemanlar olmaktadır. Bu durumda şekil değiştiren halka dışındaki bütün elemanlar aynı kalmakta ve ikinci hesap yalnızca bu halkayı oluşturan elemanlar için yapılmaktadır. TOPCU. Bu ikinci yöntem daha kolay olmakla beraber çatlak ucunda plastik deformasyon oluşan yükleme durumlarında uygulanamaz.

S. TOPCU. Buradan koordinat değerleri (0. TAŞGETİREN 3.75b 6 0. Bu eleman için örneğin 1-2 doğrusu boyunca x-r koordinat dönüşümü şekil fonksiyonları yardımıyla. a/4. ∂x = ax ∂r y s 4 7 3 (103) a 0. Bu amaçla 8 düğümlü dörtgen elemanın ara düğümü şekil 12 de verildiği gibi yer değiştirerek kullanılmaktadır.25b 8 1 5 0. Bu durum verilen gerilme dağılımına daha uygun şekil fonksiyonu elde edilmesini sağlamaktadır.25a a 0. Bu elemana çeyrek nokta düğümlü eleman denir.75a 2 r x Şekil 12 Orta düğümü değişmiş 8 düğümlü dörtgen eleman Bölüm 11-2727 .4. Bu durum özellikle çatlak ucuyla temas eden elemanlarda bazı düzenlemeler yapılmasını zorunlu hale getirmiştir. M. x= 1/2r(1-r)x1+1/2r(1+r)x2+(1-r2)x5 şeklindedir. a) yerlerine konduğunda (101) r = −1 ± 2 x a (102) elde edilir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Çatlak Civarında Kullanılan Elemanlar (90) denkleminde görüldüğü gibi çatlak civarındaki gerilmelerde σ = 1 şeklinde bir r dağılım bulunmaktadır. Türev ise.

Şekil değişimi ise. M.0 ) = − ⎢ 2 − ⎥u 5 − 1⎥ ⎢1 − ⎥ u 2 + 4⎢ ⎥ u1 + ⎢− 1 + 2 a⎦ a⎦ a ⎣ a a⎦ ⎣ ⎣ a ⎦⎣ (104) olur. Bu eleman için şekil fonksiyonları N1=1/2 (1-r) N2=1/4 (1+r)(s2-s) 2 N3=1/4 (1+r)(s +s) N4=1/2 (1+r)(1−s ) 2 (106) Şeklindedir. Dört düğümlü elemanlarla kullanılmak üzere geliştirilen bir üçgen eleman ise şekil 13 te verilmiştir. Bu durumda deplasman ifadesi ⎡ x x⎤ ⎡ ⎡ x ⎤⎡ x⎤ x⎤ x u( x . Benzer yolla s için ve iki boyutlu durum için de eşitlikler elde edilebilir. S. Bu da tekillik için aranan modelin bulunduğu anlamına gelir.-1) (b) x (a) Şekil 13 Dört düğümlü üçgen eleman Bölüm 11-2828 . ⎡ 1 ⎧1 ⎡ 1⎡ ∂u( x . s 1 3 2 4 1 (-1. TOPCU. 4 numaralı düğümün koordinatı değiştirildiğinde tekilğin bu elemanla da modellenebilir olduğu görülecektir. Görüldüğü gibi x sıfıra yaklaşırken şekil değişimi koordinatın karekökü ile ters orantılı olarak artmaktadır.1) 3 4 r y 2 (1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. TAŞGETİREN olur.0 ) x⎤ ⎫ x⎤ x⎤ ⎪ ⎪ = ⎨ ⎢3 − 4 ⎥u1 + ⎢− 1 + 4 ⎥u 2 + 2⎢1 − 2 ⎥u 5 ⎬ ∂x 2⎣ a⎦ ⎪ a⎦ a⎦ ax ⎪ 2 ⎣ ⎣ ⎩ ⎭ (105) olarak elde edilir.-1) (1.

Bu yüzden elemanlara bölme işleminin bilgisayarla yapılması için yöntemler geliştirilmiştir. Ön ve son işlemler sonlu elemanlar metodunda önemli bir ağırlığı vardır.deforme şekillerin elde edilmesi. Bunlar. Sonlu elemanlar metodu 1920’li yıllardan itibaren kullanılmaya başlanmış olmakla beraber bilgisayar teknolojisindeki gelişmelerle ancak 1960’lı yıllardan itibaren geniş bir kullanım alanı bulabilmiştir.değişkenlerin çözüm bölgesindeki dağılımlarının görsel olarak elde edilmesini içermektedir.sıcaklık hız dağılımı vs). Sonlu elemanlara ayırma işlemi ve problemin giriş bilgilerinin hazırlanması eleman sayısı arttıkça hem zaman alıcı olmakta hem de hata yapma oranını artırmaktadır.öncelikle bir elemana ait sistem özelliklerini içeren denklemlerin çıkartılıp tüm sistemi temsil edecek şekilde eleman denklemlerini birleştirerek sisteme ait lineer denklem takımının elde edilmesi olduğu daha önceki bölümlerde anlatılmıştı. hazırlık işlemleri (preprosesing). Çözüm safhası. GİRİŞ Sonlu elemanlar metodunun temel prensibi.elemanların birbirleri arasındaki süreklilik. problemin özelliğine göre gerekli hesaplamaların yapılarak çözümlerin elde edilmesini. Hazırlık işlemleri. Otomatik ağ oluşturma yöntemleri de bunlara .düğüm koordinatları. elde edilen alan değişkenlerinin grafik çizimi (gerilme. Çoğu zaman problemin doğru ve yeterince hassas çözümünün elde edilmesi için bir çok değişik sonlu eleman ağının denenmesi gerekebilmektedir. Yöntemde genel olarak kullanılan üç temel basamak vardır. Bu nedenle özellikle sonlu eleman ağ bilgilerinin (düğüm koordinatları ve eleman sürekliliği) otomatik olarak hazırlanması büyük öneme sahiptir.sınır şartları yükler ve malzeme bilgileri ile ilgili dataların hazırlanması safhasıdır.çözüm (prosesing) ve değerlendirme işlemleri (postprosesing) olarak sıralanabilir.ONİKİNCİ BÖLÜM İKİ BOYUTLU PROBLEMLER İÇİN SONLU ELEMANLAR AĞI OLUŞTURULMASI 1.değerlendirme safhası ise.

Zienkiewicz ve ark.1. TOPCU. TAŞGETİREN duyulan ihtiyaçla beraber 1970’lerden itibaren geliştirilmeye başlanmıştır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. (1971) tarafından önerilen ağ oluşturma yöntemi aktarılacaktır.az sayıdaki anahtar noktalar için girilmiş olan elemanların süreklilik ve düğüm koordinat bilgilerinden yola çıkarak işlem yapılan bölgeyi istenen incelikte elemanlara ayırma olarak tanımlanabilir. YÖNTEM 2. Bu bölümde. Bu yöntemde genel olarak kompleks bir bölge. 2.8 ve 9 düğümlü dörtgen elemanlar için ağ bilgilerini oluşturan ve elde edilen ağı ekranda görüntüleyen bir program verilecektir.S. Yapılan çalışmalar iki boyutlu ve üç boyutlu problemler için sonlu eleman ağı geliştirilmesi. 17 12 11 19 14 15 6 7 2 4 9 10 Şekil 1. Bölge ve Blok Şeması Ağ oluşturma işleminin temel mantığı. 4.eleman tipine göre ağ optimizasyonu ve ele alınan problemin özelliklerine göre sonlu eleman ağlarının düzenlenmesi şeklinde genel bir sınıflandırmaya tabi tutulabilir.dikdörtgen model olarak ele alınır.M. blok şemasını oluşturmak için daha küçük dikdörtgen bloklardan oluşan bir dikdörtgen blok modeli Şekil 2’ de görüldüğü gibi elde edilir. Bölgelerin tanımlanabilmesi için 1. Ortasında delik bulunan dikdörtgen levha için örnek alt blok bölüntüsü. Bu bölüm. Dikdörtgen bloklardan bazıları boşaltılır ve bazı kenarlar birleştirilerek istenen şekil elde edilir.sistemin işleyişi hakkında teorik bilgileri ve ağ oluşturma işleminde bilgisayar çözümünü içermektedir. İstenen bölgelerde daha sık bir sonlu eleman ağı oluşturulması için ve sonlu eleman ağının alan değişkenlerinin gradyanına göre daha hassas oluşturulması için bir çok çalışma yapılmıştır. Bölüm-12-22 .küçük dikdörtgen bloklardan oluşmuş. Bölümün sonunda 3 düğümlü üçgen.3.5. Şekil 1' de verilen bölge göz önüne alınırsa.

13.bu da bilgisayar kapasitesinin artmasını gerektirmekte ve çözüm zamanının uzamasına yol açarak yapılacak hesapları zorlaştırmaktadır.aralık sayısı az olan tarafın Y ekseni üzerine oturmasıdır. Model. numaralandırmayı yatay eksenden başlayarak yaptığından az sayıda düğüm bulunan kenarın yatay eksene yerleştirilmesi elde edilecek matrisin daha düzgün olmasını sağlamaktadır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Bir elemanın düğümleri arasındaki farkın büyümesi. Aralık numaraları düşeydeki aralık sayısı (ND) ve yataydaki aralık sayısı (NY) olarak adlandırılmıştır. Bunun nedeni. Bölüm-12-33 .18 ve 20 numaralı bloklar boş blok olarak alınmalı ve koyu çizgi ile belirtilen kenarlar karşılıklı olarak birleştirilmelidir.yatay (Y)-düşey (D) eksen takımına yerleştirilmiştir. Şekil 3' de dikdörtgen bloklardan oluşmuş bir tüm dikdörtgen modelin genel konfigürasyonu görülmektedir. Düğümler numaralandırılırken ilk noktadan başlanarak Y yönünde ilerlemek şartıyla numaralar verilir.S. TAŞGETİREN 8. Sonlu eleman modeli koordinat eksenine yerleştirilirken dikkat edilecek nokta. Aralıklarının alt bölümleri KD ve KY olmak üzere düşeydeki toplam aralık (NDD(KD)) ve yataydaki toplam aralık (NYD(KY)) olarak adlandırılmıştır. Program. İlk sıra bittiğinde D yönündeki sonraki sıranın ilk düğümünden itibaren aynı işlem tekrar edilir. Şekil 1 için bölge ve blok diyagramı. TOPCU.bir blok üzerinde bulunan düğümlerin numaraları arasındaki farkın minimum olmasını sağlamaktır. D 25 26 27 28 29 30 16 19 20 17 D21 21 18 22 19 D22 23 20 24 11 13 14 12 D15 15 13 16 14 D16 17 15 18 6 7 8 7 D9 9 8 3 D3 9 D10 10 11 10 12 1 1 2 2 3 4 D4 4 5 5 Y 6 Şekil 2.M. Ağ oluştururken her aralık alt bölümlere ayrılır.16.genel matriste yerleştirilen değerlerin dağınık olmasına sebep olmakta. Sonlu elemanlar metodunda.elemanlar için hesaplanmış rijitlik matrisleri genel rijitlik matrisi içine yerleştirilirken düğüm numaralarına bağlı sistematik içinde yerleştirilmektedir.

Y ve D yönündeki toplan düğüm sayısı: NNY = 1 + KY =1 ∑ NYD( KY ) ∑ NDD( KD) ND NY (1) (2) NND = 1 + KD =1 mümkün olan maksimum düğüm sayısı ise: NNT = NNY × NND (3) olarak ifade edilir.farklı bölgeler için farklı malzeme numaraları vermemiz gerekmektedir. Ayrıca blokların tanımlanması için de bir dizi kullanılmaktadır. TAŞGETİREN D KY bloğu alt bölüntüsü KD bloğu alt bölüntüs NY+1 D1 1 D 2 2 1 Y1 2 Y 2 Blok no D3 3 N Y Yatay kenar Düşey kenar Köşe Şekil 3. Farklı özelliklerdeki malzemelerden oluşmuş bir bölge üzerinde inceleme yapıyorsak. Bu dizi blokların malzeme numaralarını içermektedir.blok ve kenarların numaralandırılması. Eğer bir blok için bu değer sıfır olursa o blok boşaltılmış demektir. İlk olarak tüm kenarlar orta düğümleri. Blok şeması üzerinde tanımlamış olduğumuz tüm blok köşe düğümlerinin x ve y koordinatları ile alt blokların herbirinde bulunması muhtemel eğri kenarların orta nokta koordinatları da bilgi olarak verilmelidir. Düğüm.S.M.köşe düğümleri arasındaki doğrunun orta noktasında bulunan doğrusal kenarlar olarak kabul Bölüm-12-44 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Problemdeki düğümlerin tanımlanması için bir dizi oluşturulur. Normalde mevcut bloklar için bu değer 1'dir. TOPCU.

2.bu gerçek değerler dizideki daha önceden kabul edilmiş bulunan değerlerin yerini alır.birleştirilecek iki kenardan düğüm numaraları büyük olan kenar üzerindeki her bir düğümün dizideki yerine. Düğüm numaralandırılması için örnek problem.S. Bu düğümlerin dizideki yerleri sıfırlanır. Düğüm numaralarını içeren dizindeki her değişkene önce -1 değeri verilir. Birleştirilmiş kenarların varlığı kontrol edilir.düğüm numaraları büyük olan kenar. Daha sonra birleştirilecek kenarlar önceden verilen bilgilere göre işlenir. Daha sonra eğrisel kenarlar için orta düğüm koordinatları girildiğinde.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.birleştirilecek olan diğer kenar üzerindeki karşılık düğümünün numarası konur. Oluşabilecek en büyük düğüm numarası 30 dur. 18-20 kenarı ile 18-28 kenarı birleştirilecek kenarlar olmaktadır. Eğer böyle kenarlar varsa. TAŞGETİREN edilerek. TOPCU. Bu yüzden mevcut düğümlerin yeniden numaralandırılması gerekmektedir.orta düğümlerin x ve y koordinatları hesaplanır. 29 ve 30 numaralı düğümler mevcut değildir. Yatayda 2 ve düşeyde de 2 blok vardır. Bölüm-12-55 . Örnekte 24. Düğümlerin numaralandırılmış şekli ise Şekil 5'te verilmiştir.bu noktaların dizideki yerlerine 0 değeri konur. Düğüm numaraları küçük olan kenar için bir işlem yapılmaz.M. Şekil 4. Şekil 4'de bir örnek problem için bölge ve ona ait blok şeması görülmektedir.2 Düğümlerin Numaralandırılması Düğümlerin numaralandırılışını bir örnek üzerinde açıklamak yerinde olacaktır. Sonuç olarak.diğeri üzerine taşınmış olur. Düğümlerden bazıları yok edildiği için düğüm numaraları arasındaki ardışıklık bozulmuştur. Bunun anlamı her düğümün mevcut ve bağımsız olduğudur. Daha sonra boş blok üzerinde mevcut olmayan noktalar varsa. 4 Numaralı blok ise boşaltılmıştır. 25.

Y ( I ) I =1 8 Bölüm-12-66 .diğer 8 düğümle olan ilişkisi biliniyorsa. Bölge üzerindeki bir blok alt bölümlere ayrıldığında.dizideki yeri sıfır olarak kalır.4'ü orta) X ve Y koordinatları tarafımızdan girilmiş olduğu için bilinmektedir.alt bölümler Y-D düzleminde eşit aralıklarla oluşturulur. 3. Son basamakta yapılan işlemden sonra düğümlerin aldığı gerçek numaralar Şekil 5.şekil fonksiyonları yardımıyla bu düğümün X ve Y koordinatları bulunabilir.olmayan düğümler için sıfır. Bu bilgi. Buradaki değerler blok şemasındaki düğümlere hiç bir işlem yapılmadan önce verilmiş numaralardır. Numaralandırma işlemi bu şekilde tamamlanır. X ( I ) I =1 8 (4) Y= ∑ SH ( I ).c'de görülmektedir.b'de ise dizinin tüm düğümler için (-1) değeri verildikten sonra. İncelenen blok için 8 temel düğümün (4'ü köşe. (c) Bu veriler doğrultusunda N1 düğümünün X ve Y koordinatları X= ∑ SH ( I ).S. TOPCU. Değeri pozitif olan düğümün ise birleştirilmiş (taşınmış) bir düğüm olduğu bilindiğinden.a'da düğüm numaraları dizisinin genel hali görülmektedir. düğümlerin X ve Y koordinatlarının hesaplanabilmesi için yeterlidir. TAŞGETİREN Numaralandırma işlemine 1'den başlanır.karşılık düğümünün dizideki yeni değeri verilir. Şekil 5. 2. Şekil 5. ⎧26 ⎪ 21 ⎪ ⎪16 ⎨ ⎪11 ⎪6 ⎪ ⎩1 27 28 29 30⎫ ⎪ 22 23 24 25 ⎪ 17 18 19 20⎪ ⎬ 12 13 14 15 ⎪ 7 8 9 10 ⎪ ⎪ 2 3 4 5⎭ ⎧−1 ⎪ −1 ⎪ ⎪−1 ⎨ ⎪−1 ⎪−1 ⎪ ⎩−1 0 0⎫ ⎪ −1 19 0 0 ⎪ −1 18 −1 −1⎪ ⎬ −1 −1 −1 −1⎪ −1 −1 −1 −1⎪ ⎪ −1 −1 −1 −1⎭ −1 20 ⎧23 ⎪ 21 ⎪ ⎪16 ⎨ ⎪11 ⎪6 ⎪ ⎩1 0 0⎫ ⎪ 22 19 0 0 ⎪ 17 18 19 20⎪ ⎬ 12 13 14 15⎪ 7 8 9 10 ⎪ ⎪ 2 3 4 5⎭ 24 20 (a) (b) Şekil 5 Düğümlerin numaralandırılması. Koordinatların Bulunması Bölge üzerindeki herhangi bir bloğu alt bölümlere ayırdığımızda oluşan kesişim noktalarındaki alt düğümlerin koordinatlarının hesaplanması gerekmektedir.düğüm numaraları dizisinde değeri negatif olan düğümler 1'er artırılarak numaralandırılır.M.taşınmış düğümler için ise karşılık düğümünün numarası verilmiş durumu görülmektedir. Y-D koordinat sisteminde blok üzerinde bulunan bir N1 alt düğümünün. Eğer düğümün değeri sıfır ise o düğüme numara verilmez.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

Son işlem olarak ilgili noktalar birleştirilir ve ağ oluşturulur..(1 + s ).(1 − s 2 ) 2 − (1 + r ).(1 − r − s) 4 SH (5) = SH (6) = (1 − r 2 ).(1 − s ). Bu değerler N1 düğümünün Y-D düzleminde.. 8 düğümlü izoparametrik eleman için şekil fonksiyonları SH (1) = − (1 − r ).X(I)..Y(I).(1 + s) 2 − (1 − r ). Burada. s 4 7 3 (1.M. TOPCU.S.-1) 5 2 Şekil 6.bölge üzerindeki tüm düğümlerin koordinatları bulunmuş olur.8 temel düğüm ile olan uzaklık ilişkisini göstermektedir.SH(I).3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Burada r ve s lokal koordinatlarda bir eleman için eksen takımıdır (Şekil 6)..1) 8 6 r 1 (-1.(1 + r + s ) 4 (5) (6) (7) (8) (9) (10) (11) (12) SH (2) = (1 − r 2 ).(1 − s) 2 − (1 + r )..8 olmak üzere sırasıyla şekil fonksiyonlarını ve blok içindeki 8 temel düğümün koordinatlarını göstermektedir. Altbölümlerden dolayı oluşan bu alt düğümlerin X ve Y koordinatlarının hesaplanmasıyla.(1 − s ).(1 + r − s) 4 SH (7) = SH (8) = (1 − r ). Alt bölümlere ayrılmış bir blok üzerindeki bir N1 düğümünün r ve s koordinatları yukarıda verilmiş olan formüllerle bulunur. I=1.(1 − s 2 ) 2 şeklindedir. TAŞGETİREN yardımıyla hesaplanabilir.(1 − r + s) 4 SH (3) = SH (4) = (1 + r ). 8 düğümlü izoparametrik eleman Bölüm-12-77 .(1 + s ).2.

koordinatların bulunması. yalnızca ¼’lük bölümünün incelenmesi mümkündür.M.Y koordinatı Yatayda eğri kenar sayısı (Kenardaki ara düğümün yeri değiştirilmek istendiğinde de bu kullanılır) X koordinatı.5 Düğümlü=3.) Bu bölümde sonlu elemanlar ağının oluşturulması ile ilgili bazı örnek çözümler verilecektir. Şeklin orta noktasına göre simetrik olması dolayısıyla.Eleman sayısı. Bölüm-12-88 .S.Y koordinatı Birleşecek kenar sayısı İlk kenarın iki düğümü İkinci kenarın iki düğümü Çıktı dosyası adı Bu bilgiler girildikten sonra program çıktı dosyasında şu bilgileri oluşturur Düğüm sayısı. Daha sonraki örneklerde ise yalnızca hesaplanmış veriler sunulacaktır. boş blok ve birleştirilmiş kenar içeren.9 Düğümlü=5) Yataydaki bölüntü sayısı.8 Düğümlü=4. birleştirilecek kenarların tanımlanması gibi konular ayrıntılı olarak anlatılacaktır. dolayısıyla konunun tüm ayrıntılarını kapsayan zincir baklası seçilmiştir (Şekil 7).4 Düğümlü=2.Yarıbant genişliği. incelenecek bölge için blok şemasının oluşturulması. Fakat konunun ayrıntılı anlatılabilmesi için şeklin tamamını incelemek yerinde olacaktır. İlk örnekte. Malzeme sayısı.Eleman düğüm sayısı.Yük sayısı (0) Düğümlerin X ve Y koordinatları Eleman düğüm bilgileri Malzeme Numaraları (Tutulu düğüm sayısı ve Yük sayısı herhangi bir editörle yazıldıktan sonra bu dosyanın altına Serbestlik derecesi numarası. TAŞGETİREN 3.Boyut. Ayrıntılı anlatılacak bu örnek için.Tutulu düğüm sayısı (0).Tanımlı deplasman Serbestlik derecesi numarası. ÖRNEKLER Program girdi dosyasında şu bilgileri istemektedir: Eleman Tipi (Üçgen veya Dörtgen) Düğüm sayısı (Üçgen=1. TOPCU.Yük Şeklinde ekleme yapılır.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.Düşeydeki Bölüntü Sayısı Malzeme sayısı Malzeme çeşidi 1 den farklı olan bloklar (Boş bloklar için 0) Blokların yatayda alt bölüntü sayısı Blokların düşeyde alt bölüntü sayısı Düğüm sayısı X koordinatı.Y koordinatı Düşeyde eğri kenar sayısı X Koordinatı. bir çok eğrisel kenar. boş blokların tespiti.

11.S. Örnekteki 21 ve 13 düğümleri arasındaki eğrisel kenarı. 10-14 ile 11-15. 2. Yani 1 ve 3 numaralı blokların komşuluğu sağlanmış olacaktır. 14 ve 17 numaralı bloklar boşaltılıp 1-2 ile 3-4. 8. Doğrusal olan kenarlar bunu sağlamaktadır. 14-18 ile 15-19 ve 2526 ile 27-28 kenarları birleştirilirse blok diyagramı süreklilik açısında bölgemizdeki tasarlanan elemanlara benzeyecektir. Oluşan her iki kenar da birer dairesel yaydır. 10 ve 12. 5. tek bir tepe noktası bulunan eğrisel kenarlar elde edilene kadar ilgili kenarın bölünmesi gerekir. ayrılan elemanlara göre. Zincir baklasının geometrisi İlk önce bölgenin şekli çizilerek muhtemel düğümler tasarlanır. tek bir elemanın kenarı olarak tanımlayamayız. Daha sonra oluşturulan elemanlara göre blok şeması tasarlanır. Dolayısıyla tanımlanması mümkündür. Bu yüzden eğrinin dönüm noktası olan yere bir düğüm konularak kenar ikiye bölünmüştür. Örnekteki bölge için.incelenebiliyor olmasıdır. Benzer şekilde 7 ve 9. Eğrisel kenarların bu şartı sağlayabilmesi için. Şekil 8'deki gibi 3x6'lık bir blok şeması uygun olacaktır. Dikkat edilecek nokta. TOPCU. 16 ve 18 numaralı bloklar da komşu olacaktır. Tasarlanmış düğümler Şekilde görülmektedir. Bölüm-12-99 . TAŞGETİREN Şekil 7. Bunun için kenarlar tek bir fonksiyonla ifade edilebilir olmalıdır.M. her dört düğümün oluşturduğu her bir elemanın kendi başına -daha başka bir bölünmeyi gerektirmeden.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.

Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. eğri fonksiyonunun birinci türevi.17 9.1 19.M.7 18 39.807 23 42 16 Son olarak.5 6 14.5 5 16.83 17 37.17 14.8 2 9. TAŞGETİREN Şekil 8.1 4.7 23 44. X koordinatı.8 20 37. Y koordinatı) şöyledir: 1 0 12 7 12 16 21.17 19 39. Eğrisel kenarların orta nokta koordinatları ise (W Aralık Numarası.1 0.51 20. Sırada düğümlerin koordinatlarının bulunması gelmektedir.51 7 14.72 22 44.5 3.17 9. eğrisel kenarların tanımlanabilmesi için tepe nokta koordinatlarının da bulunması gerekmektedir.713 17 34.8 14 27 12 20 34.8 9.2 26 46 12 4 0 12 10 16 12 15 27 12 21 42 0 27 46 12 5 12 0 11 16 12 16 27 19 22 42 8 28 54 12 6 12 8 12 19. TOPCU.28 9 22. Hesaplanmış olan koordinatlar (Düğüm numarası.82 4 3.S.1 23.28 21 50.3 21.5 20.48 8 16. X koordinatı. Zincir baklasına ait blok diyagramı.3 24 50. Birleştirilmiş kenarlardan dolayı çakışan düğümlerin koordinatları da aynı olacaktır.8 14. Eğer eğriler bir fonksiyonla ifade edilmiş olsaydı.1 Birleştirilecek olan kenarlara ait düğüm numaraları ise (birinci kenar 1 ve 2 düğümü-ikinci kenar 1 ve 2 düğümü): Bölüm-12-1010 .17 16 31.51 3.83 9. iki uç nokta arasından geçen doğrunun eğimine eşitlenerek koordinatlar bulunabilirdi. Y koordinatı) şöyledir: 1 3.9 19.28 12 22. Koordinatlar çizim yoluyla ya da analitik metotla bulunabilir.83 14.17 3 9.9 23.9 4. Bunlar da eğrileri ikiye bölen noktalar olacaktır (eğriler dairesel olduğu için).71 2.286 2.17 14.9 0.72 13 31.192 18 38 12 24 42 24 2 8 12 8 12 24 13 27 5 19 38 12 25 54 12 3 8 12 9 19.

.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu..üçgen elemanlarla oluşturulmuş ağ için 1152.....8 12 49.....18976 15...8 12 6.. 4 düğümlü elemanlarla oluşturulmuş ağ için çıktı dosyası şu şekilde elde edilmiştir: 658 576 1 2 4 314 0 12 1. 11... Bütün ağlar için düğüm sayısı 658 olup eleman sayıları......S. 257 0 258 0 571 -1000 572 2000 2 2 Şekil 9 Eğri dış kenarlara ve çeşitli sayıda deliklere sahip bir levhanın üçgen ve 4 ve 9 düğümlü dörtgen elemanlarla hazırlanmış sonlu eleman ağları Bölüm-12-1111 .. 395 396 401 402 397 398 399 400 .80896 8.....6 12 3.... 8.. 314 ve 315 olmaktadır.. Bundan sonra istenen eleman tipi ve alt bölüntü sayıları belirlenerek istenen sıklık ve eleman tipinde ağ elde etmek mümkündür..4 12 8 12 .6 12 46 12 1 2 8 7 3 4 10 9 . TOPCU..M. 4 düğümlü elemanlarla oluşturulmuş ağ için 576 ve 9 düğümlü elemanlarla oluşturulmuş ağ için 144 dür.4 12 50....2 12 47. 5. TAŞGETİREN 10 14-11 15 14 18-15 19 Boş blokların numaraları ise şunlardır: 2.2 12 4...9904 54 12 52.... Ortasında ilave bir delik bulunan zincir baklası için elde edilmiş olan 3 değişik ağ şekil 8’de verilmiştir..... 1 1 1 1 .. 14 ve 17. Yarı bant genişliği ise sırasıyla 314.....00896 ... 53....

Yatay aralıkla 4.1 10.15 16 12. Geometri için tasarlanan ağ yapısı ve blok şeması Şekil 10 ve 11 de verilmiştir.8 10.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.7 0 10 12.23 6.23 21 8.3 9. Fakat birleştirme nedeniyle 2.8 15 7 8 21 7.8 10.15 5.15 10.8 5.8 11 15 0 12 20 0 13 0 8 14 5 8 16 13 8 17 15 8 18 20 8 19 0 16 20 5 16 22 12.8 15 7.S.M.23 9 7. TOPCU.1 5.8 22 11.1 28 10 11 0 8 3 8.8 5.7 Dört düğümlü dörtgen eleman Malzeme sayısı 50 80 13 0 16 0 18 0 20 0 Boş bloklar Alt bölüntü sayıları istenen hassasiyete göre değiştirilebilir.1 23 15 16 24 20 16 26 10 16 27 10 11 29 10 16 0 bitiş 0 la yapılmaktadır yatayda eğri kenar yoktur 4 11.7 9. Bu örnek için gerekli data dosyası şu şekildedir: 22 54 2 10 30 33133 3333 30 2 10 0 9 7.7 6.15 Şekil 10 Delikli levha için tasarlanan ağ Bölüm-12-1212 . TAŞGETİREN İkinci bir örnek olarak ortasında dairesel bir delik bulunan bir dikdörtgen kesit (Şekil 1) incelenmiştir. Düşey aralığın sayıları uygun olmalıdır Düğüm sayısı (Blok şemasında bulunan fakat boş bloklar sebebiyle gerçekte olmayan düğümlerin tanımlanmasına gerek yoktur) 3 10 5 4 10 5 5 10 0 700 850 10 12.

Bölüm-12-1313 .yatay ve düşey blokların bölüntü sayıları değiştirilerek de istenen bölgede istenen sıklıkta ağ oluşturulabilmektedir. Bu datalardan yalnızca eleman düğüm sayısı değiştirilerek ağın eleman yapısı değiştirilebileceği gibi.S. Bu örnekte ise biri merkezde olmak üzere 3 adet dairesel delik bulunan bir dairesel kesit için model hazırlama ve girdi dosyası bilgileri verilmiştir (Şekil 13. Şekil 12 Ortası delikli dikdörtgen levha için elde edilen. simetrik bir yapıya sahip olan kesitin. 2 2354 26 27 29 28 çıktı. Burada. her iki eksende de simetrik olduğundan.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. Gerçekte kesit. 14).mes birleşecek kenar sayısı dosya adı Bu örnek için hazırlanmış değişik eleman sıklıklarına sahip üç örnek Şekil 12 de verilmiştir. bu kesitin yalnızca ¼’lük bir dilimini incelemek yeterli olacaktır. yarısı incelenmiştir.çeşitli sıklıklara sahip ağlar. TOPCU.M. Hazırlanan program sonlu eleman modellemesindeki boyut sorununa yardımcı olmak için yarı bant genişliğini de hesaplamaktadır. TAŞGETİREN Şekil 11 Delikli levhaya ait blok şeması.

TAŞGETİREN Girdi dosyası bilgileri aşağıda verilmiştir.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.M. Buna göre ilgilenenler istediği şekilde bir sonlu eleman ağı oluşturabilirler. 11 46 2 50 80 2222 333333 Üç düğümlü üçgen eleman 90 12 0 13 0 16 0 17 0 20 0 Şekil 13 Çeşitli sayıda delik bulunan dairesel kesit için taslak ağ Bölüm-12-1414 .S. TOPCU.

234 4 13.557 9.765 4.S. 640 ve 160 tır.84 20.847 19.12 8 16.192 3.878 9 22.5 1.258 19. TOPCU.557 25 13. TAŞGETİREN 35 1 13 8 2 14.414 4.42 21 13.121 15.5 33 15 20 34 14. aralıkların altbölüm sayıları.897 24 16.76 21.5 28 17 20 29 19.414 3 15 6 4 14.897 12.76 28 13.4 18.847 6.364 25.414 7. Burada da düğüm sayıları her üç ağ için de 705 olup eleman sayıları sırasıyla 1280.557 16.25 6.mes Örnekte birleştirilecek kenar çifti bulunmadığından.121 24 22.765 18. 91 ve 109 olmaktadır.5 23 19 17 24 24.192 22.401 8 17 6 9 19. Şekil 14 Şekil 13 için blok şeması Şekil 15 de kırılma mekaniği analizi için hazırlanmış sonlu eleman ağları verilmiştir.5 26 13 16 27 14. Yarı bant genişliği ise 91.192 0 0 Birleşecek kenar yoktur. Bölüm-12-1515 .121 10.5 11.234 27 14.847 5.776 10.87 0 8 Düşeyde eğri kenar sayısı 7 15.585 5 13 4 6 13 0 7 14.152 26 14.5 13 19 9 14 24.5 17 16 13 18 19 13 19 26 13 22 11.364 22 15.5 15. çıktı.63 17 15.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.741 10 13 0 12 15.598 14.5 10.847 2 14.776 19 25.36 0.776 15.765 3 14.5 24.25 30 13 26 31 13 18 32 14.152 5 13.4 35 13 22 0 12 Yatayda eğri kenar sayısı 1 13.807 12 15.223 14 25.M.4 21.765 7. arzu edilen hassasiyete göre rahatça seçilebilir.897 13.

4 VE 9 DÜĞÜM İÇİN EKRANA ÇİZER * REM* ADAPTE EDEN SÜLEYMAN TAŞGETİREN * REM******************************************************* 1001 CLS : DEFINT I-N: NDIM=2 INPUT "AG OLUŞTURMAK İÇİN DOSYA ADI=".9 DÜĞÜMLÜ DÖRTGEN ELEMANLARLA * REM* SONLU ELEMAN MODELINI OLUSTURUR * REM* 3.4 düğümlü ve 9 düğümlü dörtgen elemanlar 4. Int. alan değişkenlerinin çözüm bölgesindeki dağılımı da dikkate alınarak çeşitli ağ inceltme işlemleri de yapılabilmektedir. 1971.D.NTMP IF NTMP=0 GOTO 1030 INPUT #2.Blok tanımlama ve malzeme numarası -------FOR I=1 TO NSW: IDBLK(I)=1: NEXT I 1020 INPUT #2. Üçgen.Philips.8. C.DS 1010 INPUT #2.5. TAŞGETİREN Şekil 15 Kırılma mekaniği analizi için hazırlanmış sonlu eleman ağları.NTMP IF NTMP=2 THEN NEN=4 ELSE NEN=3: DS=1: GOTO 1010 REM DS<1-DÖRT 2-BES 3-SEKIZ 4-DOKUZ INPUT #2.NW NSW=NS*NW: NGN=(NS+1)*(NW+1): NM=1 DIM IDBLK(NSW). FILE1$ OPEN FILE1$ FOR INPUT AS #2 REM"ELEMAN TİPİ VE DÜĞÜM SAYISININ BELİRLENMESİ" INPUT #2. V. TOPCU.NWD(NW).S.IDBLK(NTMP) IF NM < IDBLK(NTMP) THEN NM=IDBLK(NTMP) GOTO 1020 Bölüm-12-1616 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu. J.O.NSD(NS).NS. SONUÇ Bu çalışmada nümerik yöntemlerle yapılan analizin ilk basamağı olan çözüm bölgesi için ağ geliştirme üzerinde durulmuş ve bu amaçla geliştirilen yöntem kullanılarak bir bilgisayar programı hazırlanmıştır. Geliştirilen yöntemle her türlü geometrinin üçgen ve 4 veya 9 düğümlü dörtgen elemanlara bölünmesi mümkün olduğu gibi..NGCM(NGN) '-------. Numerical Methods in Engineering (3) 519-528 1000 REM**************** AĞOLUŞTURMA ************************ REM* IKI BOYUTLU HER TÜR PROBLEM İÇİN * REM* 3 DÜĞÜMLÜ ÜÇGEN * REM* 4. (*)Zienkiewicz. Çalışmada ele alınan geometrinin mümkün olduğu kadar iyi modellenmesinin yanında analiz sırasında meydana gelecek denklem sistemi ve bu sistemde oluşan genel matrislerin de homojen hale getirilmesi ve çözüm zamanının azaltılması düşünülmüştür.An automatic mesh generation scheme for plane and curved surfaces by isoparametric coordinates.NGCN(NGN).M.

2) GOTO 1080 1090 INPUT #2.WR(NWR.3)=L3: MERG(I.4)=L4 NEXT I '------.NSJ IF NSJ=0 GOTO 1120 DIM MERG(NSJ.NSD(KS) NNS=NNS+NSD(KS): NEXT KS FOR KW=1 TO NW INPUT #2.1)+XB(IJ+I.L4 I1=L3: I2=L4: GOSUB 2100: II2=IDIV IF II1=II2 THEN 1110 PRINT "Altbölüm sayıları farklı.2)+XB(IJ+I.1)) WR(IJ.": END 1110 MERG(I.5*(XB(IJ+I-1.Eğri kenarlar ve orta nokta koordinatları -----1080 INPUT #2.SR(NTMP.2) GOTO 1050 '-------.WR(NTMP.2)) NEXT J: NEXT I '-------.SR(NTMP.1)=L1: MERG(I.5*(XB(IJ.Düğümler ve koordinatları --------------1040 NSR=NS*(NW+1) NWR=NW*(NS+1) DIM XB(NGN.NTMP IF NTMP=0 GOTO 1090 INPUT #2.4) FOR I=1 TO NSJ INPUT #2.2)=L2 MERG(I.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1).2) 1050 INPUT #2.XB(NTMP.NWD(KW) NNW=NNW+NWD(KW): NEXT KW '-----------.NTMP IF NTMP=0 GOTO 1060 INPUT #2.SR(NSR.2).NTMP IF NTMP=0 GOTO 1100 INPUT #2.2)+XB(IJ+NS+1.1).Y kenarları orta nokta koordinatları -------1070 FOR I=1 TO NW: FOR J=1 TO NS+1 IJ=(I-1)*(NS+1)+J WR(IJ.Birleşik kenarlar ---------------------1100 INPUT #2.D kenarları orta nokta koordinatları -------1060 FOR I=1 TO NW+1: FOR J=1 TO NS IJ=(I-1)*NS+J SR(IJ.1)=.5*(XB(IJ+I-1.L2 I1=L1: I2=L2: GOSUB 2100: II1=IDIV INPUT #2.2)=.L1.5*(XB(IJ.2) GOTO 1090 '-----------------.Altbölümler --------------1030 NNS=1: NNW=1 FOR KS=1 TO NS INPUT #2.S.XB(NTMP.L3. TOPCU.1)+XB(IJ+NS+1.1).2). TAŞGETİREN '------------.2)) NEXT J: NEXT I '-----.M.1)) SR(IJ.1)=.WR(NTMP.Temel düğümlerin global koordinatları --------1120 NTMPI=1 FOR I=1 TO NW+1 IF I=1 THEN IINC=0 ELSE IINC=NNS*NWD(I-1) NTMPI=NTMPI+IINC: NTMPJ=0 FOR J=1 TO NS+1 IJ=(NS+1)*(I-1)+J IF J=1 THEN JINC=0 ELSE JINC=NSD(J-1) NTMPJ=NTMPJ+JINC Bölüm-12-1717 .2)=." PRINT "Kontrol edip yeniden başlayınız.

2)=-1 NEXT Bölüm-12-1818 .Bos bloklar -------K1=(KW-1)*(NS+1)+KS N1=NGCN(K1) NS1=2: IF KS=1 THEN NS1=1 NW1=2: IF KW=1 THEN NW1=1 NS2=NSD(KS)+1: IF KS=NS GOTO 1180 IF IDBLK(KSW+1) > 0 THEN NS2=NSD(KS) NW2=NWD(KW)+1: IF KW=NW GOTO 1190 IF IDBLK(KSW+NS) > 0 THEN NW2=NWD(KW) FOR I=NW1 TO NW2: IN1=N1+(I-1)*NNS FOR J=NS1 TO NS2: IJ=IN1+J-1 NNAR(IJ)=0: NEXT J: NEXT I IF NS2=NSD(KS) OR NW2=NWD(KW) GOTO 1200 IF KS=NS OR KW=NW GOTO 1200 IF IDBLK(KSW+NS+1) > 0 THEN NNAR(IJ)=-1 NEXT KS: NEXT KW '-------.Koordinatlar --------------NN=NODE NELM=0 DIM X(LAS*2.S.4): GOSUB 2100 IB1=NGCN(I1): IB2=NGCN(I2): IBSTP=(IB2-IB1)/IDIV IAA=IA1-IASTP FOR IBB=IB1 TO IB2 STEP IBSTP IAA=IAA+IASTP IF IBB=IAA THEN NNAR(IAA)=-1: GOTO 1220 IF IBB > IAA THEN NNAR(IBB)=IAA ELSE NNAR(IAA)=IBB NEXT IBB: NEXT I '---------.M.2800.Düğüm noktaları dizisi -------------------NNT=NNS*NNW DIM NNAR(NNT) FOR I=1 TO NNT NNAR(I)=-1: NEXT I '--------.Mevcut olmayan düğümler --------FOR KW=1 TO NW: FOR KS=1 TO NS KSW=NS*(KW-1)+KS IF IDBLK(KSW) > 0 GOTO 1200 '-------.Düğümlerin gerçek numaraları -------NODE=0 FOR I=1 TO NNT IF NNAR(I)=0 GOTO 1250 IF NNAR(I) > 0 GOTO 1240 NODE=NODE+1 NNAR(I)=NODE GOTO 1250 II=NNAR(I) NNAR(I)=NNAR(II)*(-1) NEXT I LAS=NODE IF DS=1 THEN 1260 ON DS-1 GOSUB 2600.2800 '----------------------------.3): I2=MERG(I.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.2).NEN*2) DIM MAT(2*NNT).2) FOR I=1 TO LAS X(I.2).NOC(2*NNT.PMN(2*NNT.2): GOSUB 2100 IA1=NGCN(I1): IA2=NGCN(I2): IASTP=(IA2-IA1)/IDIV I1=MERG(I.XP(8.1): I2=MERG(I.Birleşik kenarlar -----IF NSJ=0 GOTO 1230 FOR I=1 TO NSJ I1=MERG(I.1)=-1:X(I. TAŞGETİREN 1140 1160 1170 1180 1190 1200 1210 1220 1230 1240 1250 1260 NGCN(IJ)=NTMPI+NTMPJ: NEXT J: NEXT I '---------------. TOPCU.

1):Y24=X(N2.3)=N4: NOC(2*I.1)-X(N4.1)=XB(N1.2)=N2 NOC(NELM.2) N3=NOC(I1.2) X13=X(N1.2)=N4 NOC(NELM.3)=N2 NEXT I DIM PM(NE).1): XP(1.4)=N4: GOTO 1320 '------------------.2) Bölüm-12-1919 .M.1)=N3: NOC(NELM.3)=N3: MAT(NELM)=IDBLK(KSW) NELM=NELM+1: NOC(NELM.1*(X24*X24+Y24*Y24) GOTO 1350 NOC(I1.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1)=N1: NOC(NELM.I2 kenarı altbölüm sayısı =========== IMIN=I1: IMAX=I2 IF IMIN > I2 THEN IMIN=I2 IMAX=I1 IF (IMAX-IMIN)=1 THEN IDIV=NGCN(IMAX)-NGCN(IMIN) RETURN IDIV=(NGCN(IMAX)-NGCN(IMIN))/NNS RETURN '====== Bloktaki 8 düğümün koordinatları ====== N1=KSW+KW-1 XP(1.2) IF (X13*X13+Y13*Y13)<=1.J)=C1 NEXT J '------------------------------------------IF JS=NSD(KS)+1 OR JW=NWD(KW)+1 GOTO 1320 N1=NODE: N2=NNAR(NODS+1) N4=NNAR(NODS+NNS): N3=NNAR(NODS+NNS+1) NELM=NELM+1: IF NEN=3 GOTO 1310 '------------------.1):Y13=X(N1.Üçgen eleman ------------------NOC(NELM.J) NEXT I X(NODE.2)-X(N4.2)=N2: MAT(NELM)=IDBLK(KSW) NOC(NELM.S.2)-X(N3.PN(NE): ON DS-1 GOSUB 2500.1)-X(N3. TOPCU.Dörtgen eleman -------------------NOC(NELM. TAŞGETİREN 1270 1280 1290 1300 1310 1320 1330 1340 1350 1360 1370 2100 2200 FOR KW=1 TO NW:FOR KS=1 TO NS KSW=NS*(KW-1)+KS IF IDBLK(KSW)=0 GOTO 1330 '------------------------------.1)=N1: NOC(NELM.Alt düğümler ---------NODW=NGCN(KSW+KW-1)-NNS-1 FOR JW=1 TO NWD(KW)+1 ETA=-1+2*(JW-1)/NWD(KW) NODW=NODW+NNS: NODS=NODW FOR JS=1 TO NSD(KS)+1 XI=-1+2*(JS-1)/NSD(KS) NODS=NODS+1 NODE=NNAR(NODS) GOSUB 2200: GOSUB 2300 FOR J=1 TO 2 C1=0 FOR I=1 TO 8 C1=C1+SH(I)*XP(I.2) X24=X(N2.3)=N3: NOC(NELM.3)=N1: MAT(NELM)=IDBLK(KSW) NEXT JS: NEXT JW NEXT KS: NEXT KW NE=NELM: IF NEN=4 GOTO 1360 '---------------------------------------------------NE2=NE/2 FOR I=1 TO NE2 I1=2*I-1 N1=NOC(I1.2)=XB(N1.3000.1): N2=NOC(I1.3): N4=NOC(2*I.3000: GOSUB 2400 GOSUB 4000 END '=========== I1.

2) XP(7.1): XP(2.1): XP(4.2) XP(8.1)=XB(N1+NS+1. CLOSE #1 RETURN 2500 '-------.2)=SR(KSW+NS.J).J) THEN CMIN=NOC(N. NEXT J PRINT #1.1): XP(8.M.3): P4=NOC(WI.1): P2=NOC(WI.1): XP(6.2)=XB(N1+1.1)=WR(N1. NE. NEN.1)=WR(N1+1.1)=SR(KSW.2)=WR(N1.2) XP(4.1): XP(7.2):P3=NOC(WI. NDIM.MAT(I). NM.2)=SR(KSW.4) Bölüm-12-2020 .X(I.LAS.J) IF CMAX < NOC(N.2) XP(3. DS.1)=XB(N1+1.2) XP(6.1): XP(5. NEXT J: PRINT #1. NEXT I PRINT #1.J).1)=SR(KSW+NS.J) THEN CMAX=NOC(N.2) XP(5.FILE$ OPEN FILE$ FOR OUTPUT AS #1 ND=0: NL=0 PRINT #1.2)=XB(N1+NS+2.1)=XB(N1+NS+2. NEXT I FOR I=1 TO NE FOR J=ST TO ED PRINT #1. TOPCU.2)=WR(N1+1.NOC(I. NBW FOR I=1 TO LAS FOR J=1 TO NDIM PRINT #1.2) RETURN '============== Sekil fonksiyonları ================ 2300 SH(1)=-(1-XI)*(1-ETA)*(1+XI+ETA)/4:SH(2)=(1-XI*XI)*(1-ETA)/2 SH(3)=-(1+XI)*(1-ETA)*(1-XI+ETA)/4:SH(4)=(1-ETA*ETA)*(1+XI)/2 SH(5)=-(1+XI)*(1+ETA)*(1-XI-ETA)/4:SH(6)=(1-XI*XI)*(1+ETA)/2 SH(7)=-(1-XI)*(1+ETA)*(1+XI-ETA)/4:SH(8)=(1-ETA*ETA)*(1-XI)/2 RETURN '=============== Yarı bant genişliği =================== 2400 ST=1: ED=NEN IF DS=2 THEN ST=0 IF DS=3 THEN ED=ED*2 IF DS=4 THEN ST=0: ED=ED*2 NBW=0 FOR N=1 TO NE CMIN=NN+1: CMAX=0 FOR J=ST TO ED IF CMIN > NOC(N.Eleman orta düğüm koordinatları -------VI=1: TJ=0: TM=0 FOR I=1 TO NW FOR K=1 TO NWD(I) FOR J=1 TO NS IF IDBLK((I-1)*NS+J)=0 THEN 2520 JM=(NSD(J)*(K-1)) FOR JI=1 TO NSD(J) WI=JM+JI+TJ+TM IF MAT(WI) <> 1 THEN 2510 P1=NOC(WI.: NEXT I FOR I=1 TO NE PRINT #1. TAŞGETİREN XP(2.S.1): XP(3.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.J) NEXT J C=(CMAX-CMIN+1) IF NBW < C THEN NBW=C NEXT N '=============== Verilerin Kaydedilmesi =================== INPUT #2.2)=XB(N1+NS+1.

2)+X(P3. TAŞGETİREN 2510 2520 2530 2600 2610 2620 2700 2710 2720 2730 2800 2810 PN(VI)=WI PMN(VI.M.1))/2)/2 PMN(VI.2))/2+(X(P2.2)=-1 THEN 2730 NEXT FOR I=1 TO NE:NOC(I.1)=-1 AND X(I.0)=PM(I):NEXT RETURN X(I.2)=PMN((J).2)+X(P4.1)=PMN((J). TOPCU.2)=((X(P1.1))/2+(X(P4.1)+X(P3.S.1)+X(P2.1): X(I.2) PM(PN(J))=I:J=J+1 GOTO 2720 IF DS=2 THEN 2600 JM=0: TB=0 FOR I=1 TO NNT IF NNAR(I) < 0 THEN NNAR(I)=NNAR(I)*(-1) NEXT: RETURN DIM TN(NNW) L=1: TB=1: B=1: BC=0 FOR I=1 TO NW IF I <> NW THEN NRW=NWD(I) ELSE NRW=NWD(I)+1 FOR K=1 TO NRW FOR J=1 TO NNS IF NNAR(B) < 0 THEN 2900 IF NNAR(B)=0 THEN 2810 FOR JG=1 TO NGN IF NGCN(JG)=NNAR(B) THEN NGCM(JG)=TB+BC NEXT NNAR(B)=TB+BC: LAS=NNAR(B) BC=BC+2: B=B+1 Bölüm-12-2121 .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.2))/2)/2 VI=VI+1 NEXT JI TJ=TJ+(NSD(J)*NWD(I)) NEXT J TG=TJ: TJ=0 NEXT K TM=TM+TG: TJ=0 NEXT I: GOSUB 2710 RETURN TB=0: B=1 FOR J=1 TO NS IF IDBLK(J) <> 0 THEN B=B+NSD(J) NEXT B=B+1 FOR I=1 TO NW JM=0 FOR J=1 TO NS IF IDBLK((I-1)*NS+J)<>0 THEN JM=JM+NSD(J) NEXT FOR K=1 TO NWD(I) FOR J=1 TO NNS IF NNAR(B)<0 THEN 2700 IF NNAR(B)=0 THEN 2610 NNAR(B)=NNAR(B)+JM*K+TB LAS=NNAR(B) B=B+1 NEXT: NEXT TB=TB+JM*NWD(I) NEXT RETURN II=NNAR(B)*(-1): NNAR(B)=NNAR(II) GOTO 2610 J=1: FOR I=1 TO LAS IF X(I.1)=((X(P1.

2))/2 X(P4.7)=P7: NOC(WI.1)+X(P8.1)+X(P8.2)+X(P6.2)+X(P9.1)=(X(P7.1))/2:X(P4.1)=(X(P3.3)=P4: NOC(WI.1))/2:X(P7.3): P4=NOC(WI.1)=P2: NOC(WI.6)=P7: NOC(WI.1)=(X(P1.2)+X(P8.4)=P4: NOC(WI.1)+X(P6.1)+X(P6.2))/2 VI=VI+1 NEXT JI TJ=TJ+(NSD(J)*NWD(I)) NEXT J VI=1: TG=TJ: TJ=0: L=L+1 NEXT K TM=TM+TG: TJ=0 NEXT I RETURN:RETURN 4000 '************** SEMAGCİZ **************** '======== EKRAN DÜZENLEME ========= Bölüm-12-2222 .M.2)=(X(P3.2)=P2: NOC(WI.2)=(X(P1.1))/2:X(P8.1)+X(P3.1))/2:X(P2.2)=(X(P2.1)=(X(P3.1)=(X(P6.1))/2:X(P2.1)=(X(P1. TOPCU.2)=(X(P1. TAŞGETİREN 2900 3000 3010 3020 3030 NEXT TN(L)=BC+TB-2 L=L+1 KDS=1 IF DS=4 THEN KDS=2 FOR R=1 TO NS IF IDBLK((I-1)*NS+R) <> 0 THEN BC=BC+NSD(R)*KDS NEXT R TB=BC+TB: BC=0 NEXT: NEXT RETURN II=NNAR(B)*(-1) NNAR(B)=NNAR(II): GOTO 2810 REM"---------------------------------SEKIZ DÜGÜM L=1: VI=1: TJ=0: TM=0 FOR I=1 TO NW FOR K=1 TO NWD(I) FOR J=1 TO NS IF IDBLK((I-1)*NS+J)=0 THEN 3030 JM=(NSD(J)*(K-1)) FOR JI=1 TO NSD(J) WI=JM+JI+TJ+TM IF MAT(WI) <> 1 THEN 3020 P1=NOC(WI.2))/2 X(P8.1)=(X(P1.2)=P3 NOC(WI.1))/2:X(P4.2))/2 X(P5.2))/2 X(P4.S.2)=(X(P6.2)+X(P8.2))/2 X(P5.1)+X(P9.2)=(X(P1.2))/2 X(P6.7)=P8: NOC(WI.1): P2=NOC(WI.2)=(X(P1.1)=(X(P4.2))/2 GOTO 3020 REM"----------------------------------DOKUZ DUGUM P9=P8: P5=P4+1: P6=P5+1: P7=P9-2: P8=P9-1 VI=VI+1 NOC(WI.6)=P6 NOC(WI.2))/2 X(P7.5)=P5: NOC(WI.1))/2:X(P5.8)=P8 X(P2.2)+X(P3.1)=P1: NOC(WI.1)+X(P3.4)=P5: NOC(WI.2)=(X(P3.2)+X(P8.5)=P6 NOC(WI.0)=P1: NOC(WI.1)+X(P7.1)=(X(P1.2)+X(P3.2)+X(P9.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.1))/2:X(P5.4) P6=TN(L)+VI: P7=P6+1 P5=P1+1: P8=P4+1 P10=P6: P11=P8: P8=P3: P3=P2: P2=P5 P5=P7: P7=P11: P1=P1: P6=P4: P4=P10 IF DS=4 GOTO 3010 NOC(WI.1)+X(P9.8)=P9 X(P2.1))/2:X(P6.2)+X(P7.3)=P3 NOC(WI.2) P3=NOC(WI.2)=(X(P7.

II+1).1): IF YMIN > X(I.3: PRINT USING F$. Y0 IF NEN=9 GOTO 4100 '=========== ELEMAN ÇİZİMİ ================ CLS FOR IE=1 TO NE FOR II=1 TO NEN X1=X1(NOC(IE.J)=X(I.NBW.Y2) GOTO 4040 X2=X1(NOC(IE.II).NDIM).X(I.II+1). XMAX LOCATE 23.NDIM).M. TAŞGETİREN 4010 4015 4020 4030 4040 4100 KEY OFF SCREEN 11: F$="####.2) THEN YMAX=X(I.Y1)-(X2.2) LINE (X1.2) IF II=NEN GOTO 4030 X2=X1(NOC(IE. X0 LOCATE 22.J) NEXT J: NEXT I XMAX=X(1.Y2) NEXT II FOR II=7 TO 8 X1=X1(NOC(IE.Y0)-(XMAX.NDIM) '============= DATALAR =============== FOR I=1 TO NN: FOR J=1 TO NDIM DEP(I.J) NEXT J: NEXT I FOR I=1 TO NE: FOR J=1 TO NEN INPUT #1.II).J)=0 NEXT J: NEXT I FOR I=1 TO NN: FOR J=1 TO NDIM INPUT #1.NN.1): Y1=X1(NOC(IE.10: PRINT USING F$.2) THEN YMIN=X(I.J): NEXT J: NEXT I FOR I=1 TO NN FOR J=1 TO NDIM X1(I.350): LINE (80.1): YMIN=X(1.II).II+1).1): Y2=X1(NOC(IE.1): YMAX=X(1.2) X2=X1(NOC(IE.1): Y2=X1(NOC(IE.1) THEN XMAX=X(I.Y1)-(X2.NOC(I.NDIM).2): XMIN=X(1.J)=0: X(I.NEN).NL DIM X(NN.NM.2) LINE (X1.3: PRINT USING F$.1): IF YMAX < X(I.Y1)-(X2.II).II+1).1) THEN XMIN=X(I.##" ASP=.350) VIEW (82.1)-(639.3*XL: YMAX=Y0+1.1).1)-(80.1): Y2=X1(NOC(IE.46 LOCATE 16.II).2) IF XMIN > X(I.X1(NN.YMAX) LOCATE 1. TOPCU.25 OPEN FILE$ FOR INPUT AS #3 INPUT #3.NE.S.73: PRINT USING F$.Y2) NEXT II: NEXT IE CLS FOR IE=1 TO NE FOR II=1 TO 2 X1=X1(NOC(IE.1): Y2=X1(NOC(IE.348) AA=538*ASP/167 IF XL/YL > AA THEN YL=XL/AA: IF XL/YL < AA THEN XL=YL*AA XMAX=X0+1.1): Y1=X1(NOC(IE.2) FOR I=2 TO NN IF XMAX < X(I.2) LINE (X1.II+1).II+1).ND.1).K(NN.3*YL WINDOW (X0.1): Y1=X1(NOC(IE.Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.2) NEXT I CLS XL=(XMAX-XMIN): YL=(YMAX-YMIN) X0=XMIN-XL/10: Y0=YMIN-YL/10 LINE (80.II).NDIM.2) Bölüm-12-2323 .DEP(NN.NEN.2) X2=X1(NOC(IE.350)-(639.NOC(NE. YMAX LOCATE 23.

A$ IF A$="H" OR A$="h" GOTO 4300 FOR I=1 TO NN ICOL=(100+(538*(X1(I.2) LINE (X1.II+3).II).Y1)-(X2.5).1): Y1=X1(NOC(IE.Y2) NEXT II FOR II=3 TO 8 STEP 3 X1=X1(NOC(IE.2*XL)))/8 IROW=(168-167*(X1(I. "DÜĞÜMSÜZ ÇİZİM İSTERMİSİN < E/H > ".2)-Y0)/(1. TAŞGETİREN LINE (X1.II).2)).S.1)-X0)/(1.II+3). TOPCU.1): Y1=X1(NOC(IE.Y1)-(X2.20 INPUT .Y2) NEXT II FOR II=1 TO 6 STEP 3 X1=X1(NOC(IE.. " DÜĞÜM NUMARALARINI İSTERMİSİN > ".II).5).Y1)-(X2.X1(NOC(IE.II+3).20: INPUT .Mühendisler İçin Sonlu Elemanlar Metodu.A$ IF A$="E" OR A$="e" GOTO 4015 4300 END Bölüm-12-2424 .ICOL: PRINT I.2) LINE (X1.1): Y2=X1(NOC(IE.1). : NEXT I: LOCATE 24.2*YL))/8 LOCATE IROW.2 NEXT IE '================ DÜĞÜM NUMARALARI =============== 4200 LOCATE 24.II).2) X2=X1(NOC(IE.2) X2=X1(NOC(IE.M.1): Y2=X1(NOC(IE.II+3).Y2) NEXT II CIRCLE (X1(NOC(IE.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful