YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ İNŞAAT MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ MEKANİK ANABİLİM DALI

STATİK 042 13 12 DERSİ NOTLARI ŞUBAT 2008

Prof. Dr. Turgut KOCATÜRK

1. Giriş ve ana ilkeler 2. Vektörler ve kuvvetler, maddesel noktaların statiği • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • • Tanımlar Vektör işlemleri ve kuvvetler Maddesel noktaların statiği Rijit cisimler. Dış ve iç kuvvetler Bir noktaya göre moment Varignon teoremi Bir eksene göre moment Kuvvet çiftinin momenti Eşdeğer kuvvet çiftleri Bir kuvveti başka bir noktada etkiyen bir kuvvet ile bir kuvvet çiftine dönüştürme Bir kuvvetler sisteminin bir kuvvet ve bir kuvvet çiftine indirgenmesi Bir kuvvetler sisteminin bir kuvvet vidasına indirgenmesi Eşdeğer kuvvet sistemleri Giriş Düzlem alan ve eğrilerin ağırlık merkezi Bileşik plak ve teller Pappus-Guldinus teoremleri Üç boyutlu cisimlerin ağırlık merkezi Rijit cisimlerin dengesi Serbestlik derecesi İki boyutlu yapılarda çeşitli mesnet ve bağ tipleri Düzlemsel yapı sistemleri Düzlemsel yapı sistemlerine etkiyen çeşitli yük tipleri İki boyutlu yapısal sistemlerin mesnetlenmesi Çok parçalı yapısal sistemlere giriş Üç boyutlu yapıların mesnet ve bağlarındaki kuvvetler Üç boyutlu yapıların mesnetlenmesi Çubuklardaki iç kuvvetler Çubuklarda normal kuvvet, kesme kuvveti ve eğilme momenti Yük, normal kuvvet, kesme kuvveti ve eğilme momenti arasındaki

3. Rijit cisimler. Eşdeğer kuvvet sistemleri

4. Ağırlık merkezleri, statik moment

5. Rijit cisimlerin dengesi

6. Düzlem taşıyıcı çubuk elemanlardaki iç statik büyüklükler-Kesit tesirleri

bağıntılar

7. Düzlem ve uzay kafes sistemler • • • • • 8. Kablolar • • Tekil yük etkisindeki kablolar Yayılı yük etkisindeki kablolar Kafes sistemin tanımı Basit kafes sistemler Bileşik kafes sistemler Kafes sistemlerin çözüm yöntemleri (Düğüm noktaları yöntemi, kesim yöntemi) Uzay kafes sistemler ve çözüm yöntemleri

2

• • • • • • •

Parabolik kablo Zincir eğrisi kablo Tanımlar Paralel eksenler teoremi Asal eksenler ve asal atalet momentleri. Eksenlerin döndürülmesi. Mohr çemberi Kütlelerin atalet momentleri

9. Atalet momentleri

10. Virtüel iş. Potansiyel enerji. Dengenin kararlılığı (Stabilite)

3

GİRİŞ 1. Statikte cisimler aşağıda verilen iki ana idealleştirmeyle tanımlanırlar: 1. Tanımından da anlaşılacağı üzere statikte üç temel büyüklük olup. Akışkanlar mekaniği a. çok sayıda maddesel noktanın bileşimi olan ideal bir cisimdir. Şekil değiştiren cisimlerin mekaniği a. Maddesel nokta olarak dikkate alınabilen cismin kütlesi bir noktada toplanmış olarak kabul edilir. Mekanik üç kısma ayrılabilir: 1. doğrultusu. Rijit cisim: Kuvvetler etkisinde boyutları değişmediği kabul edilen. 2.Rijit cisimler mekaniği: Şekil değiştirmeyen cisimler mekaniği: a. Çeşitli etkiler altında katı cisimlerin • 4 . uzayda kuvvetler etkisi altındaki cisimlerin denge koşullarını inceler. kuvvetlerin etkisi altında cisimlerin denge ve hareket şartlarını anlatan ve inceleyen bilim dalıdır.2 Statiğin Konusu Statik. Sıkışamayan 1. Cisim: Fiziksel olayın etkilerinin ölçüldüğü geometrik bölgeye verilen addır.1. yönü ve şiddeti ile bir bütündür. Sıkışabilen b. İncelenen problemin türüne göre uzay bir boyutlu. diğer bir deyimle herhangi iki noktası arasındaki uzaklık daima sabit kalan. Kuvvet: Hareketin nedeni olarak düşünülen fiziksel etkenin matematik modelidir. iki boyutlu ve üç boyutlu olabilir. bunlar aşağıda verilmiştir: • • Uzay: Fiziksel olayların meydana geldiği geometrik bir bölgedir. Bir kuvvet uygulama noktası. Statik : Dengede bulunan cisimleri inceleyen bilim dalıdır. Maddesel nokta(Parçacık): İncelenen statik problemin karakteri nedeniyle boyutları ihmal edilebilecek mertebede küçük olan cisme verilen addır. b. 2. Dinamik: Hareket halindeki cisimleri inceleyen bilim dalıdır.1 Mekanik Mekanik. Bu özelliklere sahip büyüklüklerin vektörel büyüklükler olduğu matematikten bilinmektedir. Mukavemet 3.

Newton mekaniğinde. Bunların anlamı her yerde aynı kalır. kütlesi 1 kg olan bir cismin deniz düzeyinde ve 45o enlemdeki ağırlığı olarak tanımlanır. yalnız. mutlak kavramlardır. Metre. zaman ve kütle. kütle temel birimler. 1 kg kütlesindeki bir cisme 1 m/sn2 lik ivme kazandıran bir büyüklüktür. /sn2) N (kg. F = ma temel denklemi kullanılırken bu büyüklükler keyfi olarak seçilemez. Uzay. saniye ve kilogram kütle kinetik olarak uyuşan bir birim sistemi oluşturmaz. Bu nedenle bir karışıklığa meydan verilmemesi için kg kuvvet birimi olarak kullanıldığında kgf olarak gösterilecek ve kilogram kuvvet olarak okunacaktır. kilogram ve saniye dünyanın her hangi bir yerinde. kuvvet birimidir. m. diğerleri ise türetilen birimler olarak alınırlar. Metrik salt birimler sistemleri olan MKS (Metre-uzunluk. m. Bununla beraber. uzay.boyutlarındaki değişme küçük olduğunda. Kinetik açıdan uyumlu birimler seçilirken bazı büyüklükler temel. O halde dört birimden üçü istenildiği gibi seçilebilir. zaman. Söz konusu mekanikte uzay. boyut değişimiyle ilgilenilmeyen durumlarda yapılan bir kabul olup. ft. Mühendislikte uzun yıllar çekimsel birim sistemleri kullanılmasına karşın günümüzde salt birim sistemlerinin kullanımı artık tüm dünyada bir zorunluluk haline gelmektedir. kütle ve kuvvettir. Eğer öyle yapılırsa F kuvvetinin şiddeti ma çarpımının şiddetine eşit olamaz. Sistemler CGS MKS SI İngiliz Uzunluk cm m m ft Kütle gr kg kg lb Kuvvet Din (gr. O halde metre.81 m/sn2 olduğundan 1 kilogramkuvvetin 1 kilogramlık kütleye 9.3 Birimler Newton mekaniğinde kullanılan temel büyüklükler uzay. Metrik çekimsel birimler sisteminde kuvvet birimi kilogramdır. /sn2) N (kg. 5 . dördüncüsü ise Newton’ un ikinci hareket kanunu olan F = ma sağlanacak şekilde seçilmelidir.81m/sn2 lik ivme verdiği görülür. kütle türetilen birim olarak alınırsa böylesi birim sistemlerine de çekimsel birim sistemleri denir. /sn2) Poundal (lb. /sn2) salt birimler sistemi kullanılacağından bu konu üzerinde daha fazla durulmayacak. Bu durumda birimler kinetik açıdan uyuşurlar. Burada kilogram kütle birimi değil. zaman. birbirinden bağımsız. cm. kuvvet türetilen birim olarak alınırsa bu şekilde oluşturulan birim sistemlerine salt (mutlak) birim sistemleri. Saniye-zaman) ve SI (the International System of Units) birim sistemlerinde kuvvetin şiddeti Newton olup şöyle tanımlanır: 1 Newton. kuvvet temel birimler. 1. kilogram kuvvet. Böyle bir yerde serbest düşen bir cismin ivmesi 9. hatta başka bir gezegende bile kullanılabilir.81 N olduğu not edilmekle yetinilecektir. Kilogram-kütle.1 Birim sistemleri. zaman. Bu kuvvet. bu kabul işlemlerde çok büyük kolaylıklar sağlar. bu kitapta Tablo 1. tanımından da anlaşıldığı üzere 1 kg kuvvet ≈ 9.

3 de bu kolayca görülmektedir. Bu kuvvet.2 de verilmiştir. 1 lb=453.81 N. 6 . Şekil 1. doğrultu ve yönde başka bir noktaya etkiyen bir kuvvet olarak göz önüne alınabileceği görülebilir.2.1 Şekil 1.2 Tersine olarak paralelkenar ilkesi.2 Birim çevirmeleri. 1. yani aynı tesir çizgisi üzerinde. m=9.1) Şekil 1. verilen bir kuvveti verilen iki doğrultuda belli iki kuvvete (bileşenlerine) ayırmak için de kullanılabilir.54cm 1 kgf.2046 lb 1 psi=0. Birim alana gelen kuvvet (gerilme) birimi 1 pa = 1 N / m 2 dir. Örneğin F1 = − F2 ise şekildeki kuvvetler dengede olurlar. rijit cisim statiğinde kuvvetin bir kayan vektör olduğu.59 Din 1 kgf=2. Bileşke kuvvet göz önüne alınan iki kuvvetin vektörel toplamıdır.48 cm 1 N.0703 kgf/cm2=6.m=Joule. 1 Pa=1 N/m2.81 J 1 ft=12 in=30.4 Statiğin Temel İlkeleri 1) Kuvvet paralelkenarı ilkesi: Bir rijit cisimde bir noktaya etkiyen iki kuvvet yerine bir kuvvet konulabilir.894kPa=6. Şekil 1. aynı şiddet. 3) Süperpozisyon ilkesi: Rijit bir cisme etkiyen bir kuvvet sistemine.1. 1 kgf=9.Çeşitli salt birim sistemleri Tablo 1. Pa= Pascal Kinetikte iş birimi olarak kullanılan Joule 1 Newton’luk kuvvetin 1 metre yol alması durumunda yaptığı iş olarak tanımlanmaktadır. Tablo 1. Şekil 1. şiddetlerinin eşit ve yönlerinin zıt olması gerekir. 2) Denge ilkesi: Bir rijit cisme etkiyen iki kuvvetin dengede olabilmeleri için tesir çizgilerinin aynı. J=Joule. psi=lb/in2 . R = F1 + F2 F1 A R F2 F2 A B F1 Statik dört temel ilkeye dayanır: (1. dengedeki bir kuvvet sistemini eklemek veya çıkarmak rijit cismin durumunu değiştirmez. İkinci ve üçüncü ilke birleştirilerek. kenarları eşit olan paralelkenarın köşegenini çizerek elde edilir ve bu iki kuvvetin bileşkesi olarak anılır. Ayrıca gerekli olabilecek bazı birim çevirmeleri de Tablo 1.894 N/m2 1 in=2.1 de verilmiştir.

F1 A F2 A -F 2 F 1 Şekil 1. her birine etkiyen kuvvetleri açıkça gösteren ayrı ayrı diyagramlar çizilmelidir. ortak teğet R AB R BA A B Ortak teğet Etki=Tepki Şekil 1. Bu diyagramların elde edilebilmesi için. Statik problemleri incelenirken. Dengesi incelenecek olan sistemin ya da cismin üzerine etkiyen bütün kuvvetlerin gösterildiği diyagramlara serbest cisim diyagramları (SCD) denir. 2. Eğer kuvvetler sistemi bir tek kuvvete indirgenebilirse bu kuvvet aranan bileşke olur. Denge problemi: Kuvvetler sisteminin dengede olması için sağlaması gereken koşulların incelenmesidir. Bu durumda bileşenlere ayırma problemi ile karşılaşılabilir. 3. problemdeki cisimlerin hepsi için. b) bağlardan ve diğer cisimlerden ayrılan cismin serbest cismi üzerine uygulanan kuvvetler gösterilir.3 4) Etki tepki ilkesi: Birbirlerine değen iki cismin değme noktalarında etki ve tepki kuvvetleri aynı şiddette. Şekil 1.4 1. Bileşke aranması: Kuvvetler sisteminde kuvvetlerin sayısını azaltmak hesaplarda önemli kolaylıklar sağlar. 7 .5 Statiğin Problemleri ve Yöntemi R BA= RAB Statik problemlerinde aşağıdaki gibi üç durumla karşılaşılabilir: 1. a) incelenecek olan cisim bağlarından ve diğer cisimlerden ayrılır.4. aynı tesir çizgisi üzerinde ve zıt yöndedirler. Bileşenlere ayırma: Bazı durumlarda bir kuvvetin kendisi yerine belirli doğrultulardaki bileşenlerinin kullanılması daha elverişli olabilir.

5 8 . e) bağ kuvvetleri (mesnet tepkileri veya mesnet reaksiyonları) de. F A B HA A V A V B B F F q A R1 q B R2 F HA V A V B Şekil 1. tüm cismin SCD da. d) bilinen dış kuvvetler şiddet ve doğrultularıyla SCD da çizilir. bu parçaların birbirlerine uyguladığı kuvvetler göz önüne alınmamalıdır. Bazı SCD ları Şekil 1. Böylece elde edilen SCD da denge denklemleri yazılarak bilinmeyenler hesaplanabilir. bağın özelliğine göre SCD da cisim üzerine etkitilir.5 de görülmektedir.c) serbest cisim birkaç parçadan oluşuyorsa.

z A ) ve B( x B . Mekanik problemlerin incelenmesinde skaler tanımı yeterli olmayıp. A noktasına etkiyen F kuvveti ele alınsın. y B . 2. hem doğrultusu. Bir F vektörünün şiddeti F ya da F ile simgelenir. Şekil 2. Denge ilkesinden cisim içerisindeki bir B noktasına F kuvveti ile aynı tesir çizgisi üzerinde olan. bir cismin yoğunluğu ve herhangi bir sayı gibi sadece büyüklüğü olan ifadelere skaler denmekte olup. yönleri ters.yA. mekanikte en sade ifadeler skalerlerdir. Süperpozisyon ilkesi kullanılarak A noktasındaki F kuvveti ile B noktasındaki − F kuvveti kaldırılabilir. Kayan vektör: Aynı doğrultu üzerinde olmak koşuluyla istenilen noktaya uygulanabilen vektör. y A .1 deki A( x A .1 Tanımlar Kütle. Şekil 2. şiddetleri F olan iki kuvvet yerleştirilebilir. z B ) vektör doğrultusu üzerindeki iki nokta olup. zaman. dolayısıyla vektörün doğrultusu belirlidir.1. Şekil 2. yönünü de bir ok belirler.1 Vektörler aşağıdaki gibi guruplandırılabilirler: 1. VEKTÖRLER VE KUVVETLER 2.zA) B(x B. Statikte kuvvetler kayan vektörlerdir. • Vektörel büyüklükler: Hız. Serbest vektör: Yönü ve şiddeti korunmak şartıyla uzayda serbestçe hareket edebilen vektör.z B) x z Şekil 2. bu noktalar koordinatlarıyla verilmişlerdir. 9 .2. ivme ve kuvvet gibi hem yönü.2a da. Şekil 2.2b. hem de şiddeti olan büyüklüklere vektör adı verilir. y F A(xA.yB. Vektör doğrultusunu bir doğru. Statikte kuvvetlerin kayan vektörler olduğu süperpozisyon ve denge ilkeleri yardımıyla gösterilebilir. uzunluk. buna ek olarak vektör tanımına ihtiyaç vardır.

3) şeklindedir. Şekil 2. Şekil 2. Şekil 2. üç boyutlu problemlerde vektörel hesap sonuca daha kolay götürdüğünden özellikle tercih edilmektedir.2c. boyları. yani şiddetleri birim olan λ = 1 vektörlerdir. Bu ilkenin matematik gösterimi R = F1 + F2 (2.4. y λ θy θx θz λxi ( ) λyj O λz k x z Şekil 2. Birim vektör konusunda daha ayrıntılı çalışma kısım 2.3 den de görüldüğü gibi dik kartezyen koordinat takımında birim vektör x doğrultusu ile θ x .3. F F A B (b) Şekil 2.Sonuç olarak A noktasına etkiyen F kuvveti cisim üzerindeki B noktasına taşınmış olur. 4.2 Vektörel İşlemler ve Kuvvetler Statikte bütün işlemler vektörel olarak yapılabilmesine karşın. Bu aşamada statikte kullanılacak olan bazı temel vektörel işlemlerden söz edilecektir. y doğrultusu ile θ y ve z doğrultusu ile θ z açılarını yapmaktadır. F A B (a) 3.3 2. Şekil 2. Birim vektör: Bu vektörler burada λ simgesi ile gösterilecek olup.2 -F F A B (c) Sabit vektör: Uygulama noktası sabit olan vektör. 10 . • Paralelkenar ilkesi: Vektörler bu ilke ile toplanırlar.2 de yapılacaktır.

Şekil 2. şiddeti.F2 R F2 F1 A F1 F1 R F2 A Şekil 2. • Vektörlerin bir sabit ile çarpımı: A noktasına uygulanmış bir F vektörü a gibi bir skalerle çarpılırsa.4) Q Şekil 2.6 da görüldüğü gibi elde edilir. (2.7 y Fy F x D z E (c) O F Fz θz x C D x A A 11 . uygulama noktası. a > 0 → P = aF ve Q = −aF için P ve Q vektörleri Şekil 2.5 • Üçgen ilkesi: F1 ve F2 vektörleri birbirlerinin ucuna eklenerek Şekil 2. y B Fy O Fz z E (a) F θx Fx C A x D z E O Fz B y B Fy θyF Fx C (b) Şekil 2. doğrultusu ve yönü ile belirlendiğine daha önce değinilmiş ve kuvvetin vektörel bir büyüklük olduğu ifade edilmişti. Üç boyutta verilen bir kuvvetin dik bileşenleri.6 F P • Kuvvetin vektörel gösterimi: Bir kuvvetin.7. Bu aşamada bir F vektörü kuvvet olarak göz önüne alınsın.5 de gösterildiği gibi bileşkenin bulunması mümkündür.4 Şekil 2.

Burada F kuvvetin şiddetini gösterir.5) olur. Birim yer vektörü için izleyen bağıntılar geçerlidir: 12 . cosθ x . cosθ x .8) λ = λx i + λ y j + λ z k şeklinde bir ifade tanımlanırsa.7a.6) şeklini alır.8. k ⎪ ⎭ (2. Bu durumda kuvvet F = Fx i + Fy j + Fz k → → → → → → → (2. cosθ y . Şekil 2. i ⎪ → ⎪ F y j = F .7) şeklinde yazılabilir. (2. j ⎬ →⎪ Fz k = F . λ ise doğrultu ve yönü gösteren birim yer vektörüdür. cosθ z lere doğrultman kosinüsleri denir ve bunlar. cosθ y . y Fy j λ (Siddet=1) cosθzj F=F λ x cosθzi cosθzk Fx i z Fz k Şekil 2. Burada λ y = cosθ y λ z = cosθ z (2. bu durumda F kuvveti F = Fλ (2.c.9) (2. cosθ z .8 λ x = cosθ x şeklinde gösterilir.10) olarak yazılır. Şekil 2.→⎫ Fx i = F .5) in sağ tarafındaki ifadeler cinsinden kuvvet F = F (cosθ x i + cosθ y j + cosθ z k ) → (2.b.

Fy . z1 ) ve N ( x 2 . tesir çizgisi üzerindeki M ( x1 . Fz bileşenleri (2. Burada cosθ x = (2. cosθ z doğrultman kosinüsleri Şekil 2.9 F = F (cosθ x i + cosθ y j + cos θ z k ) → → → → şeklinde bilinmekte olup.14) 13 .7) den N(x2. y1 .9. Bu kuvvetin Fx . F = F .11) λ =1 • λ = λ ⋅ λ = λ 2 + λ 2 + λ2 x y z Şiddeti ve tesir çizgisi üzerindeki iki nokta ile tanımlanan kuvvet: Uygulamaların bir çoğunda. y 2 . cosθ y .13) şeklinde bağıntıların olduğu görülmektedir. F kuvvetinin doğrultusu. z 2 ) gibi iki noktasının koordinatları yardımıyla tanımlanır.9 dan λ MN d x i + dy j + d z k ( x 2 − x1 ) i + ( y 2 − y1 ) j + ( z 2 − z1 ) k = = d ( x 2 − x1 ) 2 + ( y 2 − y1 ) 2 + ( z 2 − z1 ) 2 dy dx d cosθ y = cosθ z = z d d d cosθ y cosθ z 1 cosθ x = = = d dx dy dz → → → (2. Şekil 2.y2 .λ 2 + λ 2 + λ2 = 1 x y z cos 2 θ x + cos 2 θ y + cos 2 θ z = 1 (2.λ = F λ x i + λ y j + λ z k = Fx i + Fy j + Fz k ( ) (2.z2) F y d y=y2-y1 dz=z 2-z 1<0 x M(x1.z1) d x=x2-x1 O λ z Şekil 2. cos θ x .y1 .12) şeklini alır.

biçiminde yazılabilir. Burada F , F vektörünün şiddetidir. Şekil 2.8 den

λ x = cosθ x , λ y = cosθ y , λ z = cosθ z
olur. F vektörünün şiddeti F = Fx2 + Fy2 + Fz2 olarak hesaplanır. •
Vektörel çarpım: P ve Q vektörlerinin vektörel çarpımı matematikte

(2.15)

(2.16)

V = P× Q

(2.17)

şeklinde gösterilir. P ve Q gibi iki vektörün vektörel çarpımı aşağıdaki şartları sağlayan bir V vektörü olarak tanımlanır, Şekil 2.10.
V=P x Q

Q
θ

P

Şekil 2.10 a) V ’nin tesir çizgisi P ve Q vektörlerinin oluşturduğu düzleme diktir, Şekil 2.10.

Vektörün yönü sağ el kuralı ile belirlenebilir; şöyle ki sağ elin dört parmağı P den Q ya dönüş yönünü gösterirken başparmağın yönü V nin yönünü gösterir.
b) V ’nin şiddeti
→ →

V = P.Q.sin θ ( θ ≤ 180 0 )

(2.18)

olur.
c) Dağılma (disribütiflik) özelliği sağlanır:

P × (Q1 + Q2 ) = P × Q1 + P × Q2
d) Assosyatif özellik geçerli değildir:

(2.19)

14

P× (Q× S ) ≠ ( P × Q) × S

(2.20)

e) Komütatif özellik geçerli değildir :

P× Q ≠ Q× P

(2.21)
P ve Q

f) Q vektörünün ucundan P vektörüne paralel çizildiğinde, başlangıcı

vektörlerinin başlangıcında, bitimi ise Q nun ucundan P ye çizilen paralel üzerinde olan bir Q ′ vektörü için
P × Q = P × Q′

(2.22)

ilişkisi vardır, Şekil 2.11.
V

Q

Q'

P

Şekil 2.11

Vektörel Çarpımın Dik Koordinatlar Cinsinden İfadesi: Şimdi i , j , k birim vektörlerinin herhangi iki tanesinin vektörel çarpımı belirtilecektir. Önce i × j çarpımı göz önüne alınsın, Şekil 2.12. Vektörlerin ikisinin de şiddeti bire eşit olduğu ve birbirlerine dik olduğu için vektörel çarpımları da bir birim vektör olacaktır. Bu birim vektör de k olmak zorundadır, çünkü i , j , k vektörlerinin hepsi birbirine diktir ve bir

sağ üçlü oluştururlar. Bir birim vektörün kendisi ile vektörel çarpımı, örneğin i × i sıfıra eşittir, çünkü iki vektör de aynı doğrultudadır. Birim vektörlerden oluşturulması mümkün olan çiftlerin vektörel çarpımları şöyledir:

15

y j O ixj=k z (a) z i x O

y j

j x i = -k i x

(b)

Şekil 2.12
i ×i = 0 i× j =k i ×k = −j j × i = −k j× j =0 j ×k = i k ×i = j k × j = −i k ×k = 0 (2.23)

Birim vektörleri gösteren üç harf bir daire üzerinde sıralanırsa, Şekil 2.13, iki birim vektörün vektörel çarpımının işaretinin belirtilmesi kolaylaştırılabilir: İki birim vektör birbirini saat ibrelerinin aksi yönde izliyorsa vektörel çarpımları pozitif, aksi halde negatiftir.

j

k
Şekil 2.13
Verilmiş olan P

i

ve Q vektörlerinin V vektörel çarpımı artık bu vektörlerin dik
ve Q vektörleri bileşenlerine

bileşenleri cinsinden kolayca ifade edilebilir. P ayrılarak önce aşağıdaki ifade yazılabilir: V = P× Q
→ → →

→ → → → → ⎛ → ⎞ ⎛ → ⎞ V = ⎜ Px i + Py j + Pz k ⎟ × ⎜ Q x i + Q y j + Q z k ⎟ ⎝ ⎠ ⎝ ⎠

Distribütif özellikten yararlanılarak V , (2.23) özdeşlikleri kullanılarak, i , j ve k ortak çarpan alınmak suretiyle izleyen şekilde yazılabilir:

16

26) İki Vektörün Skaler Çarpımı: P ve Q vektörlerinin skaler çarpımı. (2. Skaler çarpıma iç çarpım da denir. Skaler çarpıma ilişkin izleyen özellikler vardır: a) İki vektörün skaler çarpımı komütatiftir.Q2 (2. i + (Pz Q x − Px Q z ). j + Px Q y − Py Q x .P bağıntısı geçerlidir. Bu şöyle yazılabilir: Q α Şekil 2.14.24) denklemine dönülürse bunun sağ yanının bir determinantın açılımını gösterdiği görülür. cos α (2. hatırda tutulması daha kolay olan şöyle bir şekilde ifade edilebilir: (2.28) P.29) 17 . Şekil 2. bu husus skaler çarpım adını açıklamaktadır.(Q1 + Q2 ) = P.V = Px Q y k − Px Q z j − Py Q x k − Py Q z i + Pz Q x j − Pz Q y i → → → → → → → → V = Py Q z − Pz Q y . b) Skaler çarpım distribütif tir.24) V x = Py Q z − Pz Q y V y = Pz Q x − Px Q z V z = Px Q y − Py Q x (2.25) i V = Px Qx • j Py Qy k Pz Qz (2. k Böylece V vektörel çarpımının dik bileşenleri şöyle olur: ( ) → → ( ) → (2.Q = Q. Q = P. yani P. P ve Q vektörlerinin şiddetleri ile P ve Q nun yaptığı θ açısının kosinüsünün çarpımı olarak tanımlanır.14 → → P P .Q1 + P.27) Tanımlanan bu ifadenin bir vektör olmayıp bir skaler olduğuna dikkat edilmelidir. Bu hale göre V vektörel çarpımı.Q.

35) cosθ = Px . P ve Q vektörleri bileşenlerine ayrılırsa izleyen ifade yazılabilir: P ⋅ Q = Px i + Py j + Pz k . Px i ⋅ Q x i ve Px i ⋅ Q y j şeklindeki çarpımların toplamı olarak ifade edilebilir. ( ) ( ) Şimdi P ve Q gibi iki vektörün skaler çarpımı vektörlerin dik koordinatları cinsinden ifade edilecektir.33) • Verilen İki Vektör Arasındaki Açı: İki vektör. Gerçekten P ⋅ Q ⋅ S nin anlamı yoktur. Q x i + Q y j + Q z k ( )( ) (2. bileşenleri cinsinden verilmiş olsun. Fakat skaler çarpımın tanımından yararlanılarak birim vektörlerinin çarpımlarının ya sıfır veya bir olduğu kolayca sağlanabilir: i ⋅i =1 i ⋅ j =0 j ⋅ j =1 k ⋅k =1 j ⋅k = 0 k ⋅i = 0 (2.Q y + Pz .Q z P. Q .Q x + Py .31) Böylece P . P = Px i + Py j + Pz k Q = Qx i + Q y j + Qz k (2.36) 18 .Q (2. çünkü P ⋅ Q bir vektör değil. skalerdir.30) Distribütif özellikten yararlanılarak P .32) P ⋅ P = Px2 + Py2 + Pz2 olduğu görülür.21) ve (3. Q için elde edilen ifade şu basit şekle iner: P ⋅ Q = Px Q x + Py Q y + Pz Q z Özel olarak P ve Q aynı ise (2.34) Bu iki vektörün arasındaki açının bulunması için. vektörlerin skaler çarpımlarına ait (3. (2.c) Üçüncü özelliğe – assosiyatif özellik – gelince bunun skaler çarpıma uygulanamayacağını görürüz.28) ifadeleri birbirine eşitlenecektir: PQ cos θ = Px Q x + Py Q y + Pz Q z Buradan cos θ çözülerek aşağıdaki eşitlik bulunur: (2.

Şekil 2. OL ekseni ile aynı yönde ise.• Bir Vektörün Verilen Bir Eksen Üzerindeki İzdüşümü: y L A . Şekil 2. ile θ açısı yapan bir P vektörü göz önüne alalınsın.17. P ile Q nun skaler çarpımı P ⋅ Q = P ⋅ Q cosθ = POL Q (2. P nin OL üzerindeki izdüşümü şu şekilde ifade edilebilir: POL = Px cos θ x + Py cos θ y + Pz cos θ z (2. izdüşüm pozitif olacak. cos θ (2. OA doğru parçasının boyuna eşit olduğu görülmektedir. P ile OL birbirine dikse P nin OL üzerindeki izdüşümü sıfır olur. λ birim vektörü ise izleyen ifade yazılabilir: POL = P ⋅ λ (2. θ y ve θ z .18 Bir eksen veya yönlü bir OL doğrusu. θ O A .39) sonucu elde edilir. yani θ dar açı ise.16. P x z z z Şekil 2.18 19 .38) şeklinde ifade edilebilir.16 Şekil 2. Özel olarak OL üzerindeki vektör.17 Şekil 2. OA. buradan POL = P ⋅ Q Px Q x + Py Q y + Pz Q z = Q Q (2. OL ekseninin koordinat ekseni ile yaptığı açıları göstermektedir. x θ O y Q L y P P x O θy λ θx θz A . Şimdi OL üzerinde bulunan ve OL ile aynı yönde olan bir vektör göz önüne alınsın.40) P ve λ dik bileşenlerine ayrılırsa. aksi halde negatif olacaktır.41) Burada θ x . Şekil 2. P nin OL ekseni üzerindeki izdüşümü şu skaler ile tanımlanır: POL = P .37) POL izdüşümünün.

bu dönme ise F nin cisme yaptırmak istediği dönmedir. F vektörünün üstüne götürecek dönmenin yönü ile tanımlanır.2 Bir Kuvvetin Bir Noktaya Göre Momenti Şimdi rijit cisme etkiyen bir F kuvveti göz önüne alınsın. Dış Kuvvetler: Cismin dış davranışından tamamen bu kuvvetler sorumludur. 2. M 0 un yönü ile rijit cismin hareketi arasındaki bağıntıyı ifade etmek için sağ el 20 . sabit karşılaştırma noktası olan O yu A ile birleştiren r vektörü yardımıyla kolayca tanımlanabilir. Mo F O d r A θ Şekil 3. Bunlar ya cismin hareket etmesine ya da dengede olmasına sebep olurlar. bu vektöre A nın yer vektörü denir. M 0 ın yönü. r yer vektörü ile F kuvveti Şekil 3.1 Rijit Cisimler.1 de gösterilen düzlemi belirler.3. r ile F nin vektörel çarpımı olarak tanımlanacaktır: M 0 = r× F → → → (3. kuvvetin şiddet ve doğrultusunu tanımlayan bir vektörle gösterilebilmektedir. r vektörünü. M 0 momentinin tesir çizgisi. M 0 momentinin yönü F nin rijit cisme yaptırmağa uğraştığı dönmenin yönünü karakterize eder.(1) Dış kuvvetler (2) İç kuvvetler 1. Dış ve İç Kuvvetler Daha önce tanımı yapılan rijit cisme etkiyen kuvvetler iki kısma ayrılabilir.1 F nin O ya göre momenti. O noktasından bağlanmış ve F kuvveti etkisindeki cismin yapacağı dönmenin eksenini gösterecektir. şu halde.1) Vektörel çarpımın tanımı gereğince M 0 momenti. RİJİT CİSİMLER VE EŞDEĞER KUVVET SİSTEMLERİ 3. 3. Oysa kuvvetin rijit cisme etkisi A uygulama noktasına bağlıdır. A nın yeri. O halde. Bilindiği gibi F kuvveti. İç Kuvvetler: Cisim birkaç parçadan veya maddesel noktalardan ibaret ise bu cismi bir arada tutan kuvvetlere iç kuvvetler denir. O ile F nin bulunduğu düzleme dik olacaktır.

O nun F kuvvetinin tesir çizgisine olan uzaklığını göstermektedir.2) olarak bulunur. M 0 momentine dik düzlemde bulunacaktır. bu kuvvetlerin O noktasına göre momentlerinin toplamına eşittir..3 Varignon Teoremi Tesir çizgileri bir noktada kesişen çok sayıda kuvvetin bileşkesinin bir O noktasına göre momenti. bu durumda baş parmak M 0 momentinin yönünü gösterecektir: Son olarak. buradaki d. F kuvvetinin M 0 momenti.kuralı kullanılr. F nin tesir çizgisinin O nun bir yanında veya öte yanında alınacağını belirtir. Gerçekten. F nin O ya göre momentinin şiddeti M 0 = r. F nin tesir çizgisi O dan geçen. sin θ = F ..d (3. M 0 ile F nin şiddetlerinin bölümü olan M 0 / F ye eşit olmak zorundadır. + Fn M 0 = r OA × R y → → → → ( ) (3.. Bir kuvvetin bir noktaya göre M 0 momenti kuvvetin şiddetine. O dan olan d uzaklığı. kuvvetin kendi tesir çizgisi üzerindeki gerçek yerine bağlı olmadığını görmek mümkündür. r yer vektörü ile F kuvveti arasındaki açı θ ile gösterilirse. Karşıt olarak..3) F4 A rA/0 F1 F3 F2 x O z Şekil 3. M 0 ın yönü de. tesir çizgisine ve yönüne bağlı olmakla beraber. F nin uygulama noktasının yerini karakterize etmez. M o = rOA × F1 + F2 + . Ancak.2 21 . 3. F nin tesir çizgisini tam olarak tanımlar. şiddet ve doğrultusu verilmiş olan bir F kuvvetinin M 0 momenti.F .. Buna göre: Sağ el kapatılır ve parmaklar F nin rijit cisme yaptırmak istediği dönme yönünde kıvrılmış şekilde tutulur.

F kuvvetinin rijit cisme sırasıyla x. M y ve M z şu bağıntılarla tanımlanmaktadır: (3.4) ve (3.3.5) (3.6) ifadesinde yerine konulmak ve kısım 3. koordinatları x.4 Bir Kuvvetin Momentinin Dik Bileşenleri Uzayda bir kuvvetin momentinin bulunması. bileşenleri Fx . r yer vektörünün bileşenlerinin de sırasıyla A noktasının x. M y ve M z skaler bileşenleri. y ve z eksenleri etrafında yaptırmak istediği dönme hareketinin eğilimi ölçer.7) de yerine konursa M O determinant şeklinde de yazılabilir: 22 .z dik bileşenlerine ayırarak genellikle bir hayli basitleştirilebilir. Fy ve Fz .5) da verilen değerler M0 = r × F (3. (3. Şekil.7) M x = yFz − zF y M y = zFx − xFz M z = xFy − yFx (3. 3.y. kuvveti ve kuvvetin uygulama noktasının yer vektörünü. F nin O ya göre M O momenti M O = M xi + M y j + M z k şeklinde elde edilir ki burada M x . x.8) Kısım 3.4) (3. Örnek olarak. y ve z olan bir A noktasına etkiyen bir F kuvvetinin O noktasına göre M o momenti göz önüne alınsın.2 de elde edilen sonuçlar hatırlanmak suretiyle. (3. y ve z koordinatlarına eşit olduğu dikkate alınarak izleyen ifade yazılabilir: y yj r O Fy j A Fx i xi Fz k x z zk Şekil 3.5 de görüleceği gibi M O momentinin M x .3.8).3 r = xi + yj + zk F = Fx i + Fy j + Fz k r ve F için (3.

M O 23 . Şekil 3.4 M o = xFy − yFx k elde edilir.5 Şekil 3.9) Sadece iki boyutun işe karıştığı problemlerde F kuvvetinin xy düzleminde bulunduğu edilebilir. (3. F nin O ya göre momentinin şekil düzlemine dik olduğu ve ( ) M o = M z = xFy − yFx skaleri ile tam olarak tanımlandığı sağlanmış olur.MO i = x Fx j y Fy k z Fz (3.4. O dan geçen bir eksen olsun.y.9) bağıntılarında z = 0 ve Fz = 0 konularak kabul Fy j y yj r x xi z Mo=Mzk F A(x.6 Rijit cisme etkiyen bir F kuvveti ve bu kuvvetin O noktasına göre M O momenti göz önüne alınsın.0) Fx i Şekil 3.10) F1 A x P B F λ O r1 λ O r2 A F2 z r Şekil 3.5. OL. r L F L (3. Şekil 3. F nin OL ye göre momenti olan M OL .5 Bir Kuvvetin Verilen Bir Eksene Göre Momenti y Mo C . 3.

6) ifadeleri hatırlanırsa M OL = λ ⋅ M O = λ ⋅ r × F ( ) (3. z Fx . öteki OL ye dik P düzleminde bulunan F2 bileşenlerine ayırmak suretiyle daha açık görülebilir. λy y Fy λz z Fz (3. bu göstermektedir ki. Şekil. hepsinin aynı düzlemde vektörlerin çarpımı olmak bakımından sıfıra eşit olduğuna dikkat edilerek M OL = λ ⋅ r2 × F2 ( ) olarak bulunur. y.3.11) yazılabilir. r2 × F2 vektörel çarpımı P düzlemine diktir ve F nin F2 bileşeninin. F nin öteki F2 bileşeni cismi OL etrafında döndürmeye uğraşmayacağı için şu sonuca varılmış olunur: F2 nin OL ye göre momenti olan M OL . OL nin P yi kestiği B noktasına göre momentini göstermektedir.13) yazılabilir.12) λx . Bir F kuvvetinin sabit OL eksenine göre M OL momentinin fiziksel anlamı.11) de yerlerine konursa M OL )] = λ ⋅ (r × F ) + λ ⋅ (r × F ) + λ ⋅ (r × F ) + λ ⋅ (r M OL = λ ⋅ (r1 + r2 ) × F1 + F2 1 1 2 2 [ ( 1 1 2 × F2 ) (3. r ve F nin karışık üçlü çarpımından elde edilen skalerdir. Şu halde r2 × F2 ile OL aynı yönde ise pozitif.6. M O nun bu eksen üzerindeki bileşenlerine eşittir: (3. Bir kuvvetin bir eksene göre momentinin tanımından şu sonuç çıkar: F nin koordinat eksenlerinden birine göre momenti. F nin OL eksenine göre M OL momenti. F y . λz x.40) ve bir F kuvvetinin momentine ait (3. Bu karışık üçlü çarpımlardan.11) de 24 . sonuncusu hariç. aksi halde negatif olacak olan M OL skaleri F2 nin rijit cismi sabit OL ekseni etrafında döndürmeye eğilimini ölçer. F kuvvetini biri OL ye paralel F1 . OL üzerindeki birim vektör λ ile gösterilir ve daha önce bir vektörün verilen bir eksen üzerindeki izdüşümüne ait (2. Fz OL ekseninin doğrultman kosinüsleri F nin uygulama noktasının koordinatları F kuvvetinin bileşenleridir.momentinin OL ekseni üzerindeki izdüşümü olarak tanımlanmıştır. F kuvvetinin rijit cismi sabit OL ekseni etrafında döndürme çabasını ölçmektedir. λ y . M OL bir determinant şeklinde ifade edilerek şöyle yazılabilir: λx M OL = x Fx Burada. Benzer şekilde r de r1 ve r2 bileşenlerine ayrılıp F ve r (3. λ .

kısım 3.6 Bir Kuvvet Çiftinin Momenti -F F Şekil 3. F y ve Fz bileşenlerinin.λ yerine sırasıyla i . F ve .8. Buna karşı.4 de F nin O ya göre M O momentinin bileşenleri için elde edilen ifadelerin aynı olduğu görülür: M x = yFz − zF y M y = zFx − xFz M z = xFy − yFx (3. Sonuç olarak eksene göre moment eksen üzerinde noktaya göre moment almak için seçilen noktadan bağımsızdır. Bu iki kuvvetin herhangi bir doğrultudaki bileşenleri toplamının sıfır edeceği açıktır. M y ve M z de F nin rijit cismi x. y ve z eksenleri etrafında döndürme eğilimini ölçer. tesir çizgileri paralel ve yönleri zıt F ve .8 25 . Şekil 3. 3. Şekil 3. F nin rijit cismi x.8) Tıpkı rijit cisme etkiyen bir F kuvvetinin Fx . y ve z doğrultularında hareket ettirme eğilimini ölçmesi gibi F nin koordinat eksenlerine göre momentleri olan M x . Böyle iki kuvvet etkidikleri cismi ötelenme yapmaya değil. iki kuvvetin verilen bir noktaya göre momentleri toplamı sıfır değildir.7. kuvvetlerin O noktasına göre momentleri toplamı şöyle ifade edilebilir: y -F d M rB rA θx A F O x z Şekil 3.7 Şiddetleri aynı. dönme yapmaya zorlarlar.F kuvvetleri bir kuvvet çifti oluştururlar. j ve k yı koymak suretiyle F nin koordinat eksenlerine göre momentleri için elde edilen ifadelerin.F kuvvetlerinin bir O noktasına göre yer vektörleri sırasıyla rA ve rB ile gösterilirse.

ci kısım) olup herhangi bir noktaya uygulanabilir (Şekil 3. momentlerinin eşit olması için -F1 d1 F1 d2 -F2 F2 Şekil 3. sin θ = F .F1 gibi iki kuvvetin yaptığı bir kuvvet çifti ile F2 ve . iki çift paralel düzlemlerde (veya aynı düzlemde) bulunmalı ve yönleri aynı olmalıdır.F nin tesir çizgileri arasındaki dik uzaklık olan d olmak üzere şöyle ifade edilir: M nin yönü sağ el kuralı ile tanımlanır. Şekil 3.10. F ve .F2 kuvvetlerinin yaptığı başka bir kuvvet çiftinin. 26 .11) olmalı. M vektörüne kuvvet çiftinin momenti denir.F nin momentleri başka bir O ′ noktasına göre hesaplansa da aynı sonucun elde edileceğine dikkat edilmelidir.9 Bir kuvvet çiftinin momentinin tanımından şu sonuç da çıkar: F1 ve .9) daki r yer vektörü koordinat eksenlerinin başlangıç noktası olan O dan bağımsız olduğu için F ve .18).9) vektörü ile gösterilir.F .F nin O ya göre momentleri toplamı ( ) M = r×F (3. M = r. bu moment kuvvetlerin bulunduğu düzleme diktir ve şiddeti de F ve .1.rA × F + rB × − F = (rA − rB ) × F r iki vektörün uygulama noktalarını birleştiren vektörü göstermek üzere rA .d1 = F2 .d 2 (3. Böylece bir kuvvet çiftinin momenti serbest vektör (2.10 F1 . M -F d F Şekil 3.10) (3.rB = r konarak.d (3.

Şekilde görülen bu üç kuvvet çiftinin de M momentleri aynı (doğrultuları aynı ve şiddetleri M=300 Ncm olduğuna göre) olduğu için üçünün de kutuya etkisinin aynı olup bu durum statiğin temel ilkeleri kullanılarak ispat edilebilir.3. Böylece yukarıda sözü edilen bu özellik rijit cisimler mekaniğini doğru olarak anlamak bakımından son derece önemlidir.11 Şekil 3. Momentleri aynı olan kuvvet çiftleri rijit cisme aynı etkiyi yaparlar. 27 .8 Verilen Bir Kuvveti O Noktasına Etkiyen Bir Kuvvet İle Bir Kuvvet Çiftine Dönüştürmek F A r O -F (a) (b) (c) O F A r Mo F F O A Şekil 3.7 Eşdeğer Kuvvet Çiftleri y M y M y M 30 N 10 cm x 10 cm 20 N z 15 cm 20 N z (b) 30 N 10 cm 30 N z x 10 cm 30 N x (a) (c) Şekil 3. Bu ispat burada verilmeyecektir. mümkün değildir. Fakat ilk tesir çizgisinin dışında bulunan bir O noktasına götürmek. F kuvvetinin kendi tesir çizgisi üzerinde hareket ettirilebileceği bilinmektedir.11 de gösterilen. Sadece kuvvet çiftinin momenti (şiddeti ve doğrultusu) önemlidir. F nin rijit cisme etkisi değişmeksizin. 3. Şekil 3. M momentleri birbirine eşit olan kuvvet çiftleri eşdeğerdir. Buradan şu sonuca varılmış olur: İster aynı ister paralel düzlemlerde olsun. şiddetleri ve doğrultularının ne olduğunun önemi yoktur. Bu özellik göstermektedir ki.12a. Herhangi bir nedenle kuvvetin O noktasına etkimesi istenmiş olsun.12 Bir rijit cismin r yer vektörü ile tanımlanan bir A noktasına etkiyen bir F kuvveti göz önüne alınsın. paralelyüz şeklindeki aynı kutuya ayrı ayrı etkiyen üç kuvvet çifti göz önüne alınsın. bir kuvvet çifti bir rijit cisme etkidiği takdirde kuvvet çiftini oluşturan kuvvetlerin nereye etkidiğinin. Bundan önceki kısımda olduğu gibi bir kuvvet çiftinin rijit cisme verebileceği hareket sadece dönme olabilir.

Karşıt olarak. Şu halde . O ya etkiyen F kuvvetinin O ′ ne göre momentini göstermektedir.12c. A dan başka bir O ′ noktasına götürülmüş olsaydı. Şekil 3. Bu suretle M O′ kuvvet çifti vektörü. öteki iki kuvvet ise momenti M 0 = r × F olan bir kuvvet çifti oluşturur.12b. rijit cisme etkiyen herhangi bir F kuvveti. Bu dönüşümün sonucu olarak şimdi O ya bir F kuvveti etkimiş olur. F yi O dan O ′ ne götürmek için ise.12) yazarak elde edilir. O ′ nü O ya birleştiren vektör s olmak üzere. O noktasına biri F ye. birbirine dik bir F kuvveti ile M 0 kuvvet çifti vektöründen ibaret 28 . şu hususa dikkat edilerek de elde edilebilirdi: O ya etkiyen kuvvet-kuvvet çifti sistemini O ′ ne taşımak için. Yukarıda işaret edildiği gibi. Şekil 3. F nin O ′ ne göre M O′ momenti. bir F kuvveti bir A noktasından bir O noktasına taşınınca elde edilen kuvvet-kuvvet çifti sistemi. Böylece. Bu sonuç. M 0 serbest vektör olduğu için istenilen yere uygulanabilir. öteki . bu çarpım. kuvvet çifti tarafından yaptırılır. F kuvveti ile F ye dik M 0 = r × F kuvvet çifti vektöründen ibarettir. F r O A r' Mo O FA r r' s r O A r' F M o' s s Şekil 3.Bununla beraber ilk kuvvetin rijit cisme etkisini değiştirmeden. yeter ki F nin O ya göre momentine eşit momente sahip bir kuvvet çifti eklensin. F nin O ya göre M 0 momentine s × F vektörel çarpımı eklenerek elde edilir. Şekil 3. F nin O ′ ne göre momenti olan M O′ = r ′ × F hesaplanacaktı ve F kuvveti ile M O′ kuvvet çifti vektöründen oluşan yeni bir kuvvet-kuvvet çifti sistemi O ′ ne konacaktı. M O′ = r ′ × F = (r + s ) × F = r × F + s × F M O′ = M 0 + s × F (3. M 0 kuvvet çifti vektörü serbestçe O ′ ne götürülebilir.F ye eşit iki vektör eklenebilir.13 Eğer F kuvveti. gelişigüzel bir O noktasına götürülebilir.13b ve c. bununla beraber kolay olsun diye kuvvet çifti vektörü çok kere F ile birlikte O ya konur ve elde edilen sisteme kuvvet-kuvvet çifti sistemi denir. F nin O ve O ′ ne göre momentleri arasındaki bağıntı. M 0 ile s × F nin toplamı olmalıdır.13a ve c. F nin O ya götürülmeden önce rijit cisme yaptırmak istediği dönmenin aynı. r ile F nin bulunduğu düzleme dik bir M 0 kuvvet çifti vektörü ile gösterilir. Kuvvet çifti. O ya etkiyen F kuvvetinin O ′ ne göre momenti olan s × F kuvvet çifti vektörünü F ye eklemek gerekir. Şekil 3.

.9 Bir Kuvvetler İndirgenmesi Sisteminin Bir Kuvvet ve Bir R M3 F1 M2 M1 F2 O R Mo Kuvvet Çiftine F2 F1 A1 r1 O A2 r3 r2 A3 F3 F3 O Şekil 3. Benzer şekilde.14b deki M 1 . bu yolla verilen bir O noktasında etkiyen eşdeğer bir kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgenebilir (Şekil 3.15: 29 .25c). R M 2 . kuvvetler bir noktada kesiştikleri için vektörel olarak toplanabilir ve yerlerine bileşkesi olan R konulabilir.. F kuvvetini M 0 ya dik düzlemde hareket ettirip O ya göre momenti M 0 kuvvet çifti vektörüne eşit olmak suretiyle onu yok etmesiyle sağlanır. ..... Bundan önceki kısımda görüldüğü gibi. Şekil 3.14 Bir rijit cisimde r1 . F1 in O ya göre momenti olan r1 × F1 e eşit olsun. Kuvvetler sistemi ne kadar karmaşık olursa olsun. F3 . yer vektörleri ile tanımlanan A1 .. Bu işlemi F2 . Şu hususa dikkat edilmelidir: Şekil 3. Şekil 3. kuvvet çifti vektörlerinin her biri kendine karşı gelen kuvvete dik olduğu halde. A2 . A3 .14c deki R bileşke kuvveti ile M 0 bileşke kuvvet çifti vektörü(moment bileşkesi) genel olarak birbirine dik değildir. .14b de gösterilen. kuvvetleri için tekrarlamak suretiyle Şekil 3.14a.. F1 kuvveti A1 den verilen bir O noktasına götürülebilir. Bu. Eşdeğer kuvvet-kuvvet çifti sistemi şu denklemlerle tanımlanır: R R =∑F M0 = ∑M0 = ∑ r × F R ( ) (3. bunun için ilk kuvvetler sistemine öyle bir kuvvet çifti eklemek gerekir ki. M 1 . M 3 .13) Bir kuvvetler sistemi bir kere O noktasındaki bir kuvvetle bir kuvvet çiftine indirgenince artık başka bir O ′ noktasındaki bir kuvvetle bir kuvvet çiftine indirgenmesi kolaydır.. M 3 . kuvvet çifti vektörleri de vektörel olarak toplanabilir ve yerlerine bir tek M 0 kuvvet çifti vektörü konulabilir.. M 2 . Şekil 3. 3.herhangi bir kuvvet-kuvvet çifti sisteminin yerine eşdeğer bir tek kuvvet konulabilir. . . noktalarına etkiyen bir F1 . M 0 kuvvet çifti vektörü ile O daki R R kuvvetinin O ′ ne göre momentinin toplamına eşit olacaktır. O da etkiyen kuvvetlerle kuvvet çiftinden ibaret sistem elde edilir. F3 .. r3 . Artık. kuvvetler sistemi göz önüne alınsın. r2 . .. R bileşke kuvveti aynı kaldığı halde yeni M O′ R kuvvet çifti vektörü. bu kuvvet çiftinin M 1 momenti.. F2 .

R MR o s
O'
Şekil 3.15

R
O

=

O

MR o
O'

s

M O′ R = M 0 R + s × R
Pratikte verilen bir kuvvetler sisteminin O da bir R kuvveti ile bir M 0
R

(3.14) kuvvet çiftine

indirgenmesi bileşenler cinsinden yapılır. r yer vektörü ile F kuvvetlerinin her biri dik bileşenlerine ayrılarak

r = xi + yj + zk F = Fx i + F y j + F z k
R

(3.15) (3.16)

yazılabilir. r ve F nin değerleri (3.13) de yerine konulmak ve i , j , k birim vektörleri ortak çarpan alınmak suretiyle R ve M 0 şu şekilde elde edilir:
R R R R

R = Rx i + R y j + Rz k

M0 = Mx i + M y j + Mz k

(3.17)

R x , R y , R z bileşenleri sırasıyla verilen kuvvetlerin x, y ve z bileşenlerinin toplamını gösterir ve sistemin rijit cisme x, y ve z doğrultularında yaptırmak istediği ötelenme hareketinin eğilimi R R R ölçer. Benzer şekilde M x , M y , M z bileşenleri sırasıyla verilen kuvvetlerin x, y ve z eksenlerine göre momentlerinin toplamıdır ve sistemin rijit cisme x, y ve z eksenleri etrafında yaptırmak istediği dönme hareketi eğilimini ölçer.
3.10 Bir Kuvvetler Sisteminin Kuvvet Vidasına İndirgenmesi

Kısım 3.9 da görüldü ki, verilmiş her hangi bir kuvvetler sistemi O da etkiyen bir kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgenebilmektedir; bu R kuvveti, kuvvetler sistemindeki kuvvetlerin R toplamından ibarettir, M O kuvvet çifti vektörü ise sistemin moment bileşkesine eşit olmaktadır.
R Eğer R = 0 olursa kuvvet-kuvvet çifti sistemi bir tek M O kuvvet çifti vektörüne indirgenmiş olur, buna sistemin bileşke kuvvet çifti adı verilir.

Şimdi verilen kuvvetler sisteminin hangi şartlar altında bir tek kuvvete indirgenebileceği R araştırılacaktır. Kısım 3.8 de görüldü ki, eğer R ve M O birbirine dik iseler, O daki kuvvetkuvvet çifti sisteminin yerine yeni bir tesir çizgisi üzerinde etkiyen bir tek R kuvveti koymak

30

mümkün olmaktaydı. Şu halde bir tek kuvvete veya bir bileşkeye indirgenebilen kuvvet R sistemleri, R kuvveti ile M O kuvvet çifti vektörü birbirlerine dik olan sistemlerdir. Bu şart uzay kuvvet sistemleri halinde genellikle sağlanmaz, buna karşın,
1) bir noktada kesişen kuvvetler, 2) düzlem kuvvetler, 3) paralel kuvvetlerden ibaret sistemlerde sağlanır.

Bu haller ayrı ayrı gözden geçirilecektir:
1) Bir noktada kesişen kuvvetler aynı noktaya etkir ve bu nedenle doğrudan doğruya toplanarak R bileşkeleri bulunur. Şu halde böyle sistemler daima tek bir kuvvete indirgenir. 2) Düzlemde bulunan tüm kuvvetlerin, yine bu düzlem üzerindeki bir noktaya göre momentleri daima düzleme dik olacağından, bu momentlerin toplamı da bileşke kuvvete dik olacaktır.
y F1 O F3 x MR k z z F2 z MR o z O y R MR i x x O x y R A z x

Şekil 3.16 3) Paralel kuvvetlerin tesir çizgileri birbirlerine paraleldir; yönleri aynı olabilir veya olmayabilir. Bu halde kuvvetlerin y eksenine göre paralel olduğu kabul edilerek, Şekil 3.16a, toplamları olan R nin de y eksenine paralel olacağı görülür. Öte yandan, bir kuvvetin momenti bu kuvvete dik olacağından, sistemdeki kuvvetlerin O ya göre R momentlerinin hepsi ve dolayısıyla M 0 moment bileşkesi zx düzleminde bulunacaktır.

Şu halde O daki kuvvet-kuvvet çifti sistemi, birbirine dik bir R kuvveti ile M 0 kuvvet çifti vektöründen ibaret olacaktır, Şekil 3.16b. Bunlar da ya bir tek R kuvvetine, Şekil R 3.16c, veya R =0 ise M 0 momentine sahip bir kuvvet çiftine indirgenir. Pratikte O daki kuvvet-kuvvet çifti sistemi şu bileşenlerle karakterize edilir:

R

R = ∑ Fy M xR = ∑ M x M zR = ∑Mz
(3.18)

31

Sistemin bir tek kuvvete indirgenmesi, R yi yeni bir A(x, 0, z) uygulama noktasına R götürmekle sağlanacaktır; bu nokta o şekilde seçilecektir ki R nin O ya momenti M 0 ye eşit olsun:

M0 = r × R

R

(xi + zk )× R

y

j =Mx i + Mz k

R

R

vektörel çarpımları hesaplanıp denklemin iki yanındaki karşılıklı birim vektörlerin katsayıları eşitlenerek A nın koordinatlarını tanımlayan iki skaler denklem elde edilir: − zR y = M x R

xR y = M z R

Bu denklemler R nin x ve y eksenlerine göre momentlerini ifade ederler ve sırasıyla R R M x ve M z ye eşit olmaları gerekir.
R M O
R o

R M1 O M2 O A

R M1

Şekil 3.17

Uzayda genel kuvvetler sistemi halinde O daki kuvvet-kuvvet çifti sistemi, birbirine dik olmayan R ve ikisi de sıfırdan farklı olan bir R kuvveti ile bir M 0 kuvvet çifti vektöründen ibaret olur, Şekil 3.17a. O halde kuvvetler sistemi bir tek kuvvet veya bir tek kuvvet çiftine indirgenemez. R Bununla beraber M 0 yi biri R doğrultusunda olan M 1 , öteki R ye dik düzlemde bulunan M 2 bileşenlerine ayırarak kuvvet çifti vektörünün yerine başka iki kuvvet çifti konulabilir, Şekil 3.17b. Bu takdirde M kuvvet çifti vektörü ile R kuvvetinin yerine, tesir çizgisi farklı bir tek R kuvveti ile bir M 1 momenti konulabilir. Böylece ilk kuvvetler sistemi R ile M 1 kuvvet çifti vektörüne indirgenmiş olur, Şekil 3.17c; bu sistem ise R ile R ye dik düzlemde etkiyen bir kuvvet çiftidir. Bu özel kuvvet-kuvvet çifti ikilisine kuvvet vidası denir. R kuvveti ile M 1 kuvvet çifti vektörü, üzerine etkidikleri rijit cisme R doğrultusunda bir ötelenme ve aynı zamanda R nin tesir çizgisi etrafında bir dönme yaptırmaya çalışırlar. R nin tesir çizgisine vida ekseni ve M 1 / R oranına vida adımı adı verilir. Bir vektörün, başka bir vektörün tesir çizgisi üzerindeki izdüşümüne ait (3.33) ifadesi R hatırlanırsa, M 0 nin, R nin tesir çizgisi üzerindeki izdüşümünün

R.M 0 R M1 = R
olduğu görülür. Bu suretle vida adımı için
32

(3.19)

rijit cisme etkiyen herhangi bir kuvvetler sistemi... Böyle bir sistem. y ve z doğrultularında aynı ötelenmeyi x. F3′ .21) deki kuvvetler ve momentler dik bileşenlerine ayrılarak iki kuvvetler sisteminin eşdeğerliliğine ait gerek ve yeter şartlar şu şekilde ifade edilebilir: ∑ Fx = ∑ Fx′ ∑Mx = ∑M′ x • • ∑ Fy = ∑ Fy′ ∑My = ∑M′ y ∑ Fz = ∑ Fz′ ′ ∑Mz = ∑Mz (3.. bu halde cisim dengededir denir. Buna karşılık eğer iki sistem eşdeğer ise bu gelişigüzel her nokta için sağlanacaktır. 33 . verilen bir O noktasında aynı kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgenebiliyorsa birbirine eşdeğerdir. eğer iki kuvvetler sistemi. F3 . sistemlerin birbirine eşdeğer olduklarını ifade etmektedir. Bu eşdeğer kuvvet-kuvvet çifti sistemi. F2′ .11 Eşdeğer Kuvvet Sistemleri Bundan önceki kısımda görüldü ki. eğer iki kuvvetler sistemi bir rijit cisme x. (3. y ve z eksenleri etrafında aynı dönmeyi yaptırmaya çalışıyorsa. ..21) İki kuvvet sisteminin eşdeğer olduğunu ispat etmek için (3.Vida adımı = bulunmuş olur. gibi iki kuvvetler sisteminin eşdeğer olması için gerek ve yeter şartlar şunlardır : ∑ F = ∑ F′ ve ∑M 0 ′ = ∑M0 (3. O daki kuvvet-kuvvet çifti sisteminin (3. Şu halde.13) bağıntıları ile tanımlandığı düşünülerek şu söylenebilir : F1 .ve F1′ .22) Bu denklemlerin basit bir fizik anlamı vardır. üzerine uygulandığı rijit cisme hiçbir etki yapmaz. Bunlar. R M1 R ⋅ M 0 = R R2 (3. Bu hal rijit cisimlerin dengesine ilişkin bölümde anlatılacaktır. . verilen sistemin rijit cisme olan etkisini tam olarak karakterize eder. F2 . O zaman kuvvetler sisteminin sıfıra eşdeğer olduğu söylenir. 3..20) Bir kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgemede önemli bir özel hal hem R kuvvetinin. verilen bir O noktasındaki kuvvet-kuvvet çifti sistemine indirgenebilmektedir. hem de R M 0 nin sıfıra eşit olması halidir.21) bağıntılarından ikincisinin sadece bir tek O noktası için yazılmasının yeteceğine dikkat edilmelidir.

Bu durumda cismin ağırlığı W = −Wk nın şiddeti. statikte çok küçük bir alana etki eden birbirlerine paralel yayılı kuvvetlerin toplamı. a) Plaklar: Sabit t kalınlıklı.AĞIRLIK MERKEZİ 4. Bu kuvvet. 34 . bunlar paralel kuvvetler oluştururlar.1 W dW dA y x M(xM . Şöyle ki. yani M O = 0 durumu elde edilecek bir konumda bileşke kuvvet etki ettirilebileceğinden. Buna örnek olarak bir cismin ağırlığı verilebilir. M ağırlık merkezinin koordinatları. cismin her konumunda geçtiği C (xC . Bu yayılı kuvvetlerin toplamı cismin ağırlığıdır.1 deki homojen plak üzerinde olan bir B noktasındaki dW = − dWk ağırlıklı diferansiyel eleman incelensin. tekil yük problemlerin çözümünü kolaylaştıran bir idealleştirmedir. ρ özgül ağırlıklı Şekil 4. • Cismin ağırlığı: Dünyanın bir cisme uyguladığı yerçekimi kuvvetine o cismin ağırlığı denmektedir. Düzlem Alan ve Eğrilerin Ağırlık Merkezi • 4. Bir cismin ağırlık merkezi: Cismin ağırlığı W nun. fakat önce iki önemli tanım verilerek işe başlanacaktır. o alanın merkezinde tek bir tekil kuvvet olarak göz önüne alınabilmektedir. Cismin her bir küçük parçasının ağırlığı dünya merkezine doğru yönlenmiş olup.1) R olur. cismin üzerine yayılmış çok sayıda kuvvet ile gösterilir ve bunların bileşkesi de W olarak alınır. y C ) koordinatlarının bulunması görülecektir. Paralel kuvvetler bir tek bileşke kuvvete indirgenebileceğinden. Bu bölümde bu soruya yanıt aranacaktır.2 Şimdi bir düzlemde bulunan alanların ve eğrilerin C ( xC .yM) W = ∫ dW − k V ( ) (4. Bu noktada akla gelen ilk soru “Bu ağırlı kuvveti cismin hangi noktasında etkir?” olmaktadır.1 Tanım Gerçekte yükler yayılı olup.4. y C ) noktasına verilen addır. z O A t Şekil 4.

Şekil 4.2b. (4.1 deki levhanın alanı. y= 1 y. (4.2 Kartezyen koordinat takımı kullanılması: Şekil 4. (4.1 de verilmiştir.xC = ∫ xdW ∫ dW V V ve yC = ∫ ydW ∫ dW V V (4.6) 35 . Sıkça karşılaşılan bazı alanlar ve ağırlık merkezleri Tablo 4.5) alanın statik momenti denir. çoğu durumda dA elemanı ince bir şerit şeklinde alınarak. xC = ∫ xdA ∫ dA A A ve yC = ∫ ydA ∫ dA A A (4. Şekil 4. 2 dA = ydx (4.5) deki S x = ∫ ydA ve S y = ∫ xdA ifadelerine sırası ile x ve y eksenlerine göre A A dθ dx O (a) x O r d A=r d r d θ x (b) i) Şekil 4.4). A = ∫ dA A (4. çift katlı integral tek katlı integrale dönüştürülebilir.dy dy y dr rdθ olur. Kartezyen koordinatlarda dA = dxdy olurken.2a.3a da görüldüğü üzere diferansiyel elemanın ağırlık merkezinin koordinatları ve alanı için. y dA=dx. polar koordinatlarda dA = rdrdθ çift katlı integrali olur. Şekil 4.2) ifadelerinden bulunur.4) diferansiyel elemanın ağırlığının hesaplanmasında kullanılırsa. x = x. pay ve paydadaki ρ t ler sadeleştirilirse. dW = ρ tdA → W = ρ t A bulunur. İşlemlerin basitleştirilmesi için.2) de yerleştirilip.3) (4.

3θ r = lim 2r ⎛1 ⎞ 2 sin ⎜ ∆θ ⎟ ≈ r .5) de yerleştirilirse. ii) Polar koordinat takımı kullanılması: Daire diliminin ağırlık merkezi 2 r sin θ (Tablo 4.3 P(x. dA = (a − x )dy (4.y) x O x a (b) M(x.4 deki alan elemanına ∆θ << koşulu altında uygulanabilir ve ağırlık merkezi C nin O başlangıcına olan radyal uzaklığı ise.4 olur. Şekil 4.y y P(x. 36 .y) O x (a) Şekil 4.y) M(x.y) x Şekil 4.y) r dθ O θ M(x.7) ifadeleri de yazılabilir. Verilen eğrinin biçimine en uygun olan (4.y) dy y x dx ifadeleri kullanılabileceği gibi. Bu noktanın x-y koordinatları ve diferansiyel elemanın alanı.3b de görüldüğü üzere x= 1 (a + x ). tek katlı integral hesabı ile de ağırlık merkezi hesaplanabilir. 2 ⎫ r cosθ ⎪ 3 ⎪ 2 ⎪ y = r sin θ ⎬ 3 ⎪ 1 2 ⎪ dA = r dθ ⎪ 2 ⎭ x= y (4. 2 ∆θ →0 ⎛ 1 ⎞ ⎠ 3 3⎜ ∆θ ⎟ ⎝ ⎝2 ⎠ dir. 2 y = y.1) ifadesi Şekil 4.6-8) bağıntılarından biri (4.8) P(x.

1 Bazı alanların ağırlık merkezleri 37 .Tablo 4.

y dL x M(xM . Bazı sık karşılaşılan düzlemsel alanlar ve eğrilerin ağırlık merkezi.2 de verilmiştir.10.2) de kullanılırsa.6a daki boy elemanı dL = dx 2 + dy 2 . dx dy 2 2 (4.b) Teller: Şekil 4. 11) de y ′ = dx dy ve x ′ = dir. hesap kolaylığı nedeniyle. alan ve boylarının formülleri Tablo 4. telin ağırlık merkezinin koordinatları. eğrinin yapısına bağlı olarak Pythagorean (Pisagor) teoremine göre.yM) y O Şekil 4. ya ⎛ dy ⎞ 2 dL = 1 + ⎜ ⎟ dx = 1 + ( y ′) dx ⎝ dx ⎠ ya da. Şimdi bunlar incelenecektir : i) Kartezyen koordinat takımı kullanılması: Şekil 4.5 deki homojen.9) olur. kullanılmak istenilen koordinat takımında çeşitli biçimlerde yazılabilir. (4. (4.11) y dA=dx.10) (4. ⎛ dx ⎞ 2 dL = 1 + ⎜ ⎟ dy = 1 + ( x ′) dy ⎜ dy ⎟ ⎝ ⎠ biçiminde yazılabilir.5 x xC = ∫ xdL ∫ dL L L ve yC = ∫ ydL ∫ dL L L (4. Bu yay elemanının ağırlığı dW = ρ adL (4.9) daki dL uzunluk elemanı.dy dy r dx O (a) x O r dθ dθ θ y dL dr x (b) 38 . sabit a kesitli ve ρ özgül ağırlıklı telin üzerinde diferansiyel bir dL yay elemanı ele alınsın.

3 Bileşik Plak ve Teller Ağırlık merkezi aranan cisim eğer üçgen. Ayrıca integral yapısındaki (4. Sonuç olarak (4.12) boy dL = (r ) 2 ⎛ dr ⎞ +⎜ ⎟ dθ ⎝ dθ ⎠ 2 elde edilir.7. Şekil 4. (rdθ )2 + (dr )2 (4.2) denklemi de aşağıda verildiği gibi bir toplama dönüşür. daire veya Tablo 4. bu durumda cismi oluşturan parçalar ayrıklaştırılarak incelenebilir.2 Bazı eğrilerin ağırlık merkezleri 4.6b deki dL = elemanı düzenlenirse.Şekil 4.14) 39 .9) da uygun problem tipleri için kolayca kullanılabilir. dikdörtgen. x W + x 2W2 + ⋅ ⋅ ⋅ + x nWn xC = 1 1 = W1 + W2 + ⋅ ⋅ ⋅ + Wn ∑ ∑ n i =1 n xiWi W i =1 i (4. Tablo 4.1 ve 4.13) ve yC ∑ = ∑ n i =1 n y iWi W i =1 i (4.10-12) denklemleri (4.6 ii) Polar koordinat takımı kullanılması: Şekil 4.2 de verilen ve ağırlık merkezi ile alanları/boyları bilinen diğer şekillerden oluşuyorsa.

9b.y A2 W2 W1 W3 A3 z A1 x t Şekil 4.y1 ) M2 (x2. Burada n. Şekil 4.8.7 elde edilir. sabit bir eksen etrafında döndürülmesi ile meydana getirilen yüzeylerdir.9) ifadesi de toplama dönüştürülebilir: xC ∑ = ∑ i =1 n xi Li L i =1 i ve yC ∑ = ∑ n i =1 n yi Li L i =1 i (4.8 M3 (x3. Sabit kalınlık durumunda kullanılan integral yapısındaki (4. 4.5) denklemi aşağıda sunulduğu üzere bir toplama dönüşür: xC ∑ = ∑ n n i =1 n xi Ai A i =1 i ve yC ∑ = ∑ n i =1 n y i Ai A i =1 i (4.9a. ayrıklaştırılması istenen toplam parça sayısıdır.4 Pappus-Guldinus Teoremleri Pappus-Guldinus teoremi bazı üç boyutlu cisimlerin yüzey alanları ve hacimlerinin hesaplanmasında büyük kolaylık sağlamaktadır.16) y M1 (x1.y2 ) O Şekil 4. 40 . Şekil 4. Şekil 4. (4.15) Aynı şekilde sabit kesit alanlı homojen eğrilerin ağırlık merkezi de basit parçalara ayrıklaştırılarak bulunabiliyorsa. Bu aşamada iki adet tanıma ihtiyaç vardır. ayrıklaştırılması istenen toplam parça sayısıdır. a) Dönel Yüzey: Düzlemsel bir doğrunun ya da eğrinin.y3 ) x Burada da n.

kendisini oluşturan A alanı ile bu alanın ağırlık merkezinin ( xC ya da y C ) bu hacmi oluşturmak için kat ettiği uzaklığın çarpımıdır. sabit bir eksen etrafında döndürülmesi ile meydana getirilen hacimlerdir.17) olur.5. bu cismin hacmi. rC × W = ∫ r × dW V (4. Örneğin bu alan x ekseni etrafında θ radyan kadar dönecek olursa. Örneğin boyu L olan bu eğri x ekseni etrafında θ radyan kadar dönecek olursa. As = θ y C L (4.yM) L x As x (a) (b) Şekil 4.5 Üç Boyutlu Cisimlerin Ağırlık Merkezi Üç boyutlu bir cismin küçük hacim elemanlarının dW ağırlıklarının toplamının eşdeğeri olan W nun etkidiği kabul edilen noktaya M ağırlık merkezi denecektir.18) 4.10a. O noktasına göre momentlerin eşit olması gerektiğinden. (4. bu yüzeyi meydana getirecek eğrinin L boyu ile bu yüzeyin oluşumu sırasında eğrinin ağırlık merkezinin ( xC ya da y C ) kat ettiği uzaklığın çarpımıdır.M(xM . bu yüzeyin alanı.10 Teorem I: Bir dönel yüzeyin alanı. Şekil 4. Bir tam devir durumunda V = 2π y C A dır. Bir tam devir durumunda As = 2π y C L dir. Şekil 4.yM) x V x (a) (b) Şekil 4. Şekil 4.10.9 b) Dönel Cisim: Düzlemsel bir alanın.10b.19) 41 . A M(xM . V = θ yC A olur. Şekil 4. Teorem II: Bir dönel cismin hacmi.

22) elde edilir. Bu vektörel ifade üç skaler bileşen cinsinden. zC = V ∫ zdW V ∫ dW (4. xC = V ∫ xdW V ∫ dW . W yC = ∑y i =1 n Ci Wi W .22) ifadelerinden xC = sonucuna ulaşılır. ∑x i =1 n C i Vi V . Eğer üç boyutlu cisim homojen bir malzemeden yapılmışsa. yC = V ∫ ydW V ∫ dW . yC = V ∫ ydV V ∫ dV .11 elde edilir. zC = V ∫ zdV V ∫ dV (4. yC = ∑y i =1 n C i Vi V .3 de verilmiştir. dW = ρ dV nin integrali W = ρ dV dir ve bu iki sonuç (4. zC = ∑z i =1 n Ci Wi (4.21) W olur. 42 . Homojen bileşik cisimler için hacim integralleri toplama dönüşür ve (4.20) biçiminde yazılabilir. Bileşik cisimlerde integral işaretleri toplam işaretine döner ve W = ∑ Wi i =1 n olarak ifade edilirse xC = ∑x i =1 n Ci Wi .y dW M r r M O W x Şekil 4.23) V Bazı sık karşılaşılan hacimlere ait ağırlık merkezleri Tablo 4. zC = ∑z i =1 n Ci Vi (4.20) de yerine konursa xC = V ∫ xdV V ∫ dV .

Tablo 4.3 Bazı hacimlerin ağırlık merkezleri 43 .

Gerçek yapılarla ilgili problemlerin bir çoğu bir maddesel noktanın dengesini ilgilendiren problemlere indirgenebilir. üç boyutlu problemlere göre daha basit olduğundan ayrı bir kısımda incelenmeyecektir. denge şartları sadece (5.2a) denklemleri. Bu halde denge durumu üç boyutta iki vektörel denklemle R = 0 . ilk çizgisel hız V ve ilk açısal hız ω olmak üzere. ilk çizgisel ve açısal hızlar sıfır alınmak şartıyla. baştan kabul edilmektedir.2a) eşitlikleri kullanılarak üç bilinmeyen çözülebilir. sıfır kuvvet ve sıfır kuvvet çiftine indirgenebiliyorsa. uzayda bir maddesel noktanın dengesi için gerek ve yeter şartları gösterir. Böyle bir diyagrama daha önce de sözü edildiği gibi serbest cisim diyagramı denir. R (3. Üç boyutta denge problemlerini çözmek için. Burada V maddesel noktanın ilk hızıdır. yani dış kuvvetler . bir rijit cismin dengesi için gerek ve yeter olan aşağıdaki şartlar elde edilir: R = ∑F = 0 R MO = ∑ r × F = 0 ( ) V =0 ω =0 (5.5. Bundan sonraki çalışmalarda. Bu.2) şartlarının sağlanması durumunda dış kuvvetler sistemi. A noktası ya dengededir.2a) denklemi ile ifade edilir.2 Uzayda Bir Maddesel Noktanın Dengesi Rijit cismin özel durumu olan bir A maddesel noktasına etkiyen bütün kuvvetlerin bileşkesi sıfırsa. 5. bir noktada kesişen kuvvetlerde R = 0 ise. İki boyutlu problemlerde maddesel noktaya etkiyen tüm kuvvetler aynı düzlem içindedir. bu maddesel noktayı gösteren ayrı bir diyagram çizmek ve noktaya etkiyen bütün kuvvetleri göstermek suretiyle yapılır. RİJİT CİSİMLERİN DENGESİ 5. İlk hız sıfır olduğunda. ne de bir dönme yaptırabilir. bu duruma değinme ihtiyacı duyulmadan. göz önüne alınan cisme ne bir ötelenme. V = 0 şeklinde ifade edilebilir. bu kuvvetler sisteminin herhangi bir noktaya göre momentleri de sıfır olacağından.1 Dengede Olan Rijit Cisim Bir rijit cisme etkiyen dış kuvvetler sıfıra eşdeğer bir kuvvet sistemi oluşturuyorsa. elverişli bir maddesel nokta seçip. (5. Rastlanan problemlerin bir çoğunda bu bilinmeyenler 1) bir tek kuvvetin üç bileşenini veya 2) doğrultuları bilinen üç kuvvetin şiddetlerini gösterir. 44 . altı skaler denklemle de ifade edilebilir : ∑ Fx = 0 ∑ Fy = 0 ∑ Fz = 0 (5.2b) ∑Mx = 0 ∑M y = 0 ∑Mz = 0 (5. önce dengede olan maddesel noktayı ve bu noktaya etkiyen kuvvetlerin tümünü gösteren bir serbest cisim diyagramı çizilmelidir. Daha sonra (5.1) Kuvvetler ve momentler dik bileşenlere ayrılarak rijit cismin dengesi için gerek ve yeter şartlar. ya da eğer başlangıçta bir hızı varsa sabit hızlı bir ötelenme hareketi yapar.2a) (5. Böylesi durum üç boyutlu problemin özel bir hali olup. çizgisel ve açısal hızların sıfır olarak alındığı.37) bağıntılarında R ve M O yi sıfıra eşitleyerek. o cisme dengededir denir.

41) bağıntılarındaki R ve M O büyüklüklerinin her biri sıfır değilse. M O nin de x. Ortaya çıkabilecek bu hareketlerin tümüne birden o cismin serbestlik derecesi denir. y eksenleri doğrultularında iki ötelenmeye ayrılabilir. y doğrultularında ötelenme ve z ekseni etrafında dönme). • Düzlemde serbestlik derecesi: Üç boyutlu sistemlerde serbestlik derecesi 6 olmasına karşın( x. Ötelenmede cisim üzerindeki bir doğru hareket esnasında kendine paralel kalır. bu durumda sistem tam bağlı adını alır. Eğer tüm doğrultulardaki ötelenme ve tüm eksenler etrafındaki dönmeler gerekli minimum sayıdaki düzeneklerle önlenirse. Şekil 5. R ve M O etkisindeki bir cisimde birbirinden bağımsız altı hareket oluşur. y. Dönmede ise cisim sabit bir nokta etrafında döner. Örneğin x doğrultusundaki ötelenme engellenirse serbestlik derecesi 5 e düşer. Üç boyutlu durumda. Bu durumda cisim x. z doğrultularındaki bileşenleriyle orantılı çizgisel ivmeli ötelenmeler sözü geçen eksenler R doğrultusunda. R nin x. y eksenleri etrafında iki ötelenme ve z ekseni etrafında bir dönme olmak üzere birbirinden bağımsız üç hareket yapar.1 B2 B1 45 .37) ve (3. Bu mesnetlerin çeşitleri ve bu mesnetlerde oluşabilecek tepkiler sırasıyla iki ve üç boyutlu durumlar için gelecek kısımda verilecektir. yukarıda sözü geçen düzeneklere mesnet adı verilir.1 de görülmektedir. A1 A2 B'2 Şekil 5. Düzlem durumdaki genel bir hareket Şekil 5. Mesnet: Ötelenmeleri ve dönmeleri önleyen. Aşağıda konuya ilişkin bazı tanımlar verilecektir: • R Serbestlik derecesi: Üç boyutlu durumda. R den dolayı bir R ötelenme ve M O den dolayı bir dönme yapacaktır.2 de görüldüğü üzere ötelenme x.5.3 Serbestlik Derecesi R Üçüncü bölümdeki (3. z doğrultularında ötelenme ve bu eksenler etrafında dönmeler). Böylesi bir hareket bir ötelenme ve bir dönmenin toplamıdır. Mesnetler önlediği hareketin tip ve sayısına göre çeşitli adlar alırlar. göz önüne alınan cisim kuvvetler ve momentlerle orantılı olarak. bu eksenler etrafında açısal ivmeli hareketler ortaya çıkar. xy düzleminde bulunan ve xy düzlemindeki kuvvetler etkisindeki bir cisimde bu sayı 3 e düşer(x. y. z eksenleri doğrultularındaki bileşenleriyle orantılı. • Tam bağlı sistem: Eğer uygun bir düzenekle bir doğrultudaki hareket engellenirse serbestlik derecesi bir azalır. y.

Kayıcı mafsal: Şekil 5. Şekil 5. Şekil 5. Böylelikle benzer özelliklere sahip fakat farklı görüntüdeki fiziki(gerçek) mesnetlenmeler bir bakışta ayırt edilir hale gelmekte ve algılama kolaylığı sağlanmaktadır.2 5. Şimdi sembolik bağ gösterimleri aşağıda tanımlanacaktır: • Mafsal: Dönme serbestliği olan bütün bağlara mafsallı denir.3a. taralı bölge de sabit duran yüzeyi tanımlar. Sabit mafsal: İki doğrultuda (Şekil 5.1 de uygulamada karşılaşılan yaygın bağ tipleri.3b da belirtildiği gibi serbestlik tanınan doğrultuda iki paralel çizginin üzerine oturtulmuş bir üçgen biçimindeki mesnet ile tanımlanır. 46 . Mafsal. Bir mühendislik problemi. SCD leri ve tutulu oldukları serbestlik dereceleriyle birlikte verilmiştir. Mafsal noktası G harfi ile gösterilir.4 Bağ Çeşitleri Uzayda çeşitli kuvvetler altında dengede duran bir cismin bazı noktalarından çevresine bağlanması söz konusudur. Eğer bir bağın ötelenme serbestliği yoksa sabit mesnet adını alır. bağ koşulunun moment taşımadığını. ilişkilendirdiği sistemlerin x-y doğrultusunda ötelenmelerini birbirine bağlayan (eşit kılan) ama birinden ötekine moment aktarmayan yani dönmeye açık bir bağ elemanıdır. Ankastre mesnet: İki doğrultuda ötelenmeye ve bağlantı noktasında dönmeye kapalı olan ankastre mesnet Şekil 5. üçgen biçimli mesnet sembolü tabanından sabit yüzeye(taralı bölgeye) temas ettirerek belirtilir.3b daki kayıcı mafsal sadece y ekseni doğrultusunda yaptırılmak istenen hareketlere karşı bir engel oluşturur.3c de x-y eksenleri) ötelenmeye engel olacağından.3d de çizildiği gibi tanımlanabilir. Bu mesnet sembolündeki küçük daire. üstünde hesap yürütülebilmesi için kağıt üzerine aktarılmak istendiğinde cismin bağları çeşitli sembollerle çizilir.A2 B2 A2 B2 A1 A1 A' 1 B' 1 B1 B1 Şekil 5. • • • Tablo 5.

3 Tablo 5.y x y x y G (1) (2) (d) x (a) (b) (c) Şekil 5.1 Çeşitli Taşıyıcı Sistemler 47 .

tonozlar).5. Kaba bir gruplama. plağa etkiyen F1 kuvveti. taşıyıcı sistemin bir.5 Düzlem Taşıyıcı Sistemler Taşıyıcı Sistemler: Verilen yüklemeleri Güvenlik sınırları içerisinde taşıyan rijit ya da şekil değiştirebilen cisim veya cisimlerdir. Çubuk ekseni. iki boyutu. fakat sağlıklı olanı bir sistemin kaç adet hakim boyutunun olduğuna karar verilerek yapılandır. Levha ve Plaklar İki boyutu. Çubuklar Bir boyutu (çubuk ekseni). F2 . Geometrilerine bağlı olarak. Küçük olan boyut h kalınlığıdır.5 de görülen silolar.) olabileceği de hatırlatılmalıdır. diğer iki boyutu yanında büyük olan sistemlerdir. Çubuk ekseni Çubuk kesiti z t F1 F 2 F3 z y F 1 F F 3 2 t y Kesitin ağırlık merkezi x Levha (b) Şekil 5. diğer bir boyutu yanında büyük olan düzlemsel sistemlerdir.4 x Plak (a) 2. hiperbolik paraboloid kabuk gibi çeşitli isimler altında toplanırlar.4c. Levhaya uygulanan Şekil 5. Şekil 5. Ayrıca çubuklar kendi aralarında doğru ve eğri eksenli diye iki alt gruba ayrılabilirler. Taşıyıcı sistemler geometrileriyle yükleme durumlarına göre farklılıklar gösterir. Kabuklar Kabuklar.s. çubuğun kesitlerinin ağırlık merkezlerinden geçen bir eğridir (ağırlık merkezlerinin geometrik yeri). silindirik kabuk (örneğin Şekil 5. 48 . Şekil 5. diğer boyutu yanında büyük olan eğrisel yüzeyli taşıyıcı sistemlerdir. 3. İkisi arasındaki ayrım yükleme durumunda ortaya çıkar. F3 yükleri levha düzlemi y-z içinde kalırken. İncelenilen uzayın iki boyutlu (düzlemde doğrusal ve eğrisel çubuklar) ya da üç boyutlu (çok parçalı uzay çubuk sistemler ile helisel çubuklar v. küresel kabuk (örneğin Cami kubbeleri).4b deki F1 . iki ya da üç boyutlu olmasına göre yapılabilir. Büyük olan boyut çubuğun L boyunu tanımlar. plak düzlemi x-y ye dik doğrultuda (z yönünde) olmaktadır. Bu durumda sınıflamayı aşağıda sunulduğu gibi vermek mümkündür: 1. Statik kapsamı içerisinde incelenecek taşıyıcı sistemler hep rijit cisimler olacaktır. Küçük olan boyut h kalınlığıdır.4a.

7 Düzlem Taşıyıcı Sistemlerde Yükleme Durumları Bu aşamada taşıyıcı sisteme etkiyen yükler incelenecektir. Şekil 5. Böylesi yükler mühendislik uygulamaları bakımından en sık karşılaşılan yük tipleridirler. Şekil 5.6 Çeşitli Yapı Elemanlardan Oluşmuş Taşıyıcı Sistemler Aynı veya farklı türden bir çok taşıyıcı elemanın belli bir şekilde birbirine bağlanması sonucu elde edilen taşıyıcı sistemlerdir. Bu kuvvetler üç gruba ayrılabilir: 1) Tekil Kuvvetler Gerçekte böylesi kuvvetler ortaya çıkmamasına karşın.7b deki gibi doğrusal yayılı olabileceği gibi.7a. v. gibi).5 Yukarıda açıklanan taşıyıcı sistemler tek tek kullanılabileceği gibi. 5. 49 . birkaçının da bir arada kullanılması pratikte çok yaygın olarak karşılaşılan bir durumdur. pandül ayak.6.7 2) Yayılı Kuvvetler Bunlar Şekil 5. Kabuk Plak Çubuk Şekil 5.6 5.s. hesaplarda sadelik sağlamak amacıyla idealleştirmeye gidilerek.F1 F2 h Şekil 5. tek bir noktaya etkiyor olarak kabul edilir. q1 F q q2 (a) (b) (c) Şekil 5. Taşıyıcı sistemler arasındaki bağlantılar da çeşitli biçimlerde idealize edilir (örneğin mafsallı. çok küçük bir alana etkiyen yoğun bir yükleme. Şekil 5.8c de gösterildiği gibi değişken yayılı da olabilirler.

Bu tip mesnetler moment türü tepki almazlar. B y olarak görülmektedir.9a da görülen tekil F kuvvetiyle yüklü kirişe ait serbest cisim diyagramı (S. Kısaca mesnet tipleri sınıflandırılırsa aşağıdaki guruplama verilebilir: • • • Tesir çizgisi bilinen bir kuvvete eşdeğer tepkiler: Örneğin.L q R=1/2. hem de dönmeyi engelleyecek kuvvet ve moment büyüklüklerine sahiptir. q R=q. sürtünmeli yüzeyler. dönmeyi de serbest bırakır. taşıyıcı sisteme uygulanmış olan yayılı yükler. cilalı yüzeyler . Bağ kuvvetlerine örnek teşkil etmek üzere Şekil 5.1. Doğrultusu bilinmeyen bir kuvvete eşdeğer tepkiler: Örneğin. Tablo 5.Yürütülecek hesaplarda basitlik ve sadelik sağlamak için. Burada mesnet tepkileri.1.q. Tablo 5. A mafsalı düşey ve yatay ötelenme hareketlerine kapalı olurken.C. sabit mafsal. sistemin bağ kuvvetlerini değiştirmeyecek biçimde bir takım eşdeğer tekil kuvvetler ile temsil edilebilirler.8 3) Bağ Kuvvetleri Serbest cismin yapacağı hareketlere karşı koyan ve onu belli bir konumda sabit tutan zemin ve diğer cisimlerin tepkilerine verilen toplu bir isimdir. Bir kuvvet-kuvvet çiftine eşdeğer tepkiler: Örneğin. B mafsalı sadece düşey doğrultuda ötelenme hareketlerine kapalıdır. ankastre mesnet. Üçüncüsü hem birbirine dik doğrultulardaki ötelenmeleri. bu uygulamanın sadece bağ kuvvetlerinin hesaplanması esnasında kullanılabileceğidir. sürtünmeli yarıktaki pimler.8 de gösterilmiştir. cilalı yarıktaki pimler. Eşdeğer tekil kuvvet hesabı iki aşamada tamamlanır: • • Bir eşdeğer kuvvetin şiddeti. kablolar. Ay . kayıcı mafsal. İlk ikisi. verilen yayılı yük diyagramının altındaki alana eşittir.L L (a) 1/2L L 1/3L (b) Şekil 5. Eşdeğer kuvvetin uygulama noktası ise bu yayılı yük diyagramının ağırlık merkezi olur. Unutulmaması gereken çok önemli nokta.D. Üç tip bağ kuvveti vardır. 50 . Tablo 5.9b de sunulmuştur.1.) Şekil 5. pandül ayak. Doğrusal ve üçgen yüklemelere ait eşdeğer tekil kuvvetler Şekil 5. sadece ötelenme türü serbestlik derecesi ile ilintili olup ya birini ya da ikisini birden engeller. O nedenle mesnet tepkileri Ax .

9 Bazı taşıyıcı sistemler de.D. n nin aldığı değerlere göre sistem. 51 . hiperstatiklik derecesi adıyla anılan n gibi bir büyüklük tanımlanır. n > 0 ise statikçe belirsiz (hiperstatik-fazla bağlı) sistem. Şöyle ki.10a da görüldüğü gibi iki (ya da daha fazla olabilir) parçanın birleşiminden üretilebilir. örneğin Şekil 5. ise oynak (labil-eksek bağlı) sistem olarak adlandırılır. bütün sistem için mafsaldaki G x ve G y iç kuvvet olurken. bağ durumları açısından.D. Öte yandan G deki mafsal koşulu. d ise kurulabilecek denge denklemleri sayısıdır.10c de belirtilmiş G noktasındaki mafsal kuvvetleri bu tip kuvvetler için tipik bir örnektir. Bir sistemin denge denklemleriyle çözülüp çözülemeyeceğini ve serbestliklerinin tam tutulu olup olmadığını gösteren. O halde bu denklemlerle üç adet bilinmeyen mesnet (bağ) tepkisi çözülebilir. bütün taşıyıcı sistemde klasik dış kuvvetlerden ayrı düşünmek gerekir. Ay .10b deki S.C. dönmeye karşı serbestlik tanır ve bunu sağlayan bağlantı noktasındaki etki-tepki kuvvetlerini.10c de S.9 5. B x ve B y olmaktadır. Şimdi bunlar tek tek incelenecektir.C. Burada r bilinmeyen reaksiyon sayısı. İşte Şekil 5. Şekil 5.8 Düzlem Taşıyıcı Sistemlerin Mesnetlenmesi Düzlem halinde taşıyıcı sisteme üç adet denge denkleminin uygulanabileceği daha önce belirtilmişti. Bu durumda parçaları birbirine mafsal ile bağlamak mümkündür. ı çizilen her bir parça için G x ve G y dış kuvvet olmaktadır. Bu büyüklük n = r−d (5.3) şeklinde ifade edilir. Şekil 5. • • • n=0 n<0 ise statikçe belirli (izostatik-tam bağlı) sistem. ında ortaya çıkan bağ kuvvetleri Ax .F HA A B V A F V B (b) SCD (a) Taşıyıcı Sistem Şekil 5. birbirine dik iki doğrultuda ötelemeye engel oluştururken. F1 G F2 HA B V A (b) F1 G V B F2 HA HA V A GX (c) V B Gy GX F2 HA A (a) Şekil 5.11a da A ve B mesnetleri sabit mafsallı olarak verildiğinden Şekil 5.

M A . Bu duruma bir örnek olması için Şekil 5. F A B MA HA V A V B F MB HB Şekil 5. A ve B mesnetleri kayıcı olduğundan iki adet bilinmeyen bağ kuvveti ( Ay . Bu durumda denge denklemleri kullanılarak bağ kuvvetleri tek tek elde edilebilir. denge denklemleri sayısından az olan ve bazı özel yükleme durumları için dengede kalırken.12 tepkileri Ax . Bu sistemlerde tüm serbestlikler önlenmemiştir. mevcut üç denge denklemi yetmez. 3) Eksik bağlı (oynak sistemler) sistemler Bağ kuvvetleri sayısı. B y . eğer bağ kuvvetleri sayısı kullanılabilen denge denklemlerinin sayısından fazla ise böyle sistemlere fazla bağlı (hiperstatik) denir. B y ) için üç denge denklemi yazılmak istendiğinde. Şekil 5. Ay . Örneğin Şekil 5.13 deki iki ucu ankastre mesnetli çubuktaki toplam altı adet bilinmeyen bağ kuvvetini ( Ax . 2) Fazla bağlı (statikçe belirsiz) sistemler Düzlemde tüm serbestlikleri bir taşıyıcı sistemde. M B ) bulmaya.12 deki düzlemde tam bağlı iki çubuktan birincisindeki mesnet (1) A F MA HA V A F (2) A B HA V A (b) SCD V B V B F F (a) Taşıyıcı Sistemler Şekil 5. B y dir. bazı yüklemeler altında hareketli olan sistemlere denir.14a daki düzlem sistem incelenecektir.13 Örneğin. ∑M A = 0 (ya da ∑M B = 0 ). ∑F y = 0 ve ∑F x = 0 dan 52 . Ay . B x . Her iki taşıyıcı sistemde de düzlem halde kullanılan üç denge denklemi yardımı ile bağ kuvvetleri bulunabilir.1) Tam bağlı (statikçe belirli) sistem Düzlemdeki iki ötelenme bir dönme türündeki üç serbestlik derecesi uygun şekilde düzenlenmiş minimum sayıda mesnet ile engelleniyorsa böylesi sistemlere tam bağlı(izostatik) denir. M A ikincisindeki mesnet tepkileri de Ax . Ay .

17 deki sistemde üç adet bilinmeyen bağ kuvveti ( Ay .15 Örneğin Şekil 4. yani sistem P kuvvetinin x ekseni doğrultusundaki bileşeni nedeniyle x ekseni yönünde hareket etmektedir.14 4) Yetersiz (Uyumsuz) bağlı sistemler Bilinmeyen bağ kuvvetleri ile denge denklemlerinin sayısı eşit olmasına ve hatta bazen bağ kuvvetleri denge denklemlerinden daha fazla olmasına rağmen uygun mesnetlenmeyen taşıyıcı sistemler olabilir. F F x A B V A V B (a) : ΣFx=0 Şekil 5. F F x A B C V A V B V C (a) Şekil 5. Tablo 5.mesnet tepkileri hesaplanabilir. C y ) olmasına rağmen ∑F x ≠ 0 olmakta ve sistemde x ekseni yönünde denge sağlatılamamaktadır. Sonuç olarak bu örnek sadece düşey etkiyen dış kuvvetler için dengede olan bir taşıyıcı sistem özelliği göstermektedir. Halbuki Şekil 5.15 (b) : ΣFx≠0 Şekil 5.14b deki sistemde daha baştan ∑ Fx ≠ 0 olmakta. 53 .2 de çeşitli biçimlerde mesnetlenmiş taşıyıcı sistemler toplu olarak verilmiştir. B y .

Çok parçalı sistemlerde hiperstatiklik derecesi n = r−d −m (5. mesnetler haricindeki mafsalların toplam sayısı kastedilmektedir.16b.D.5. A ankastre mesnedinden üç adet ( Ax .9 Çok Parçalı Sistemlere Giriş • • • Mühendislik uygulamalarında sıkça karşılaşılan çok parçalı sistemlere örnek olarak.4) olmaktadır. Ay . Bx . Gerçekten de mafsal koşulu ∑ M G = 0 ihtiyaç olan bu ek denklemi yazma imkanını sağlar.16a da bir Gerber kirişinde. M A ) ve B kayıcı mafsalında bir adet ( B y ) olmak üzere toplam dört bağ kuvveti mevcuttur.C.16c) sayılabilir.c de ise iki adet üç mafsallı sistem görülmektedir. Üç mafsallı çerçeve (Şekil 5. B y ) bağ kuvveti olacaktır. F1 F1 G A B A (a) (b) Şekil 5. Her ikisinde de A ve B sabit mafsallarında toplam dört adet ( Ax . Kemer (Şekil 5. Burada m ara mafsal sayısıdır.16 F2 G F1 B A (c) G F2 B F2 Şekil 5. Önemli olan husus. Bunların üçünün de ortak özelliği bir G mafsalının kullanılmış olmasıdır. Şekil 5. larından yararlanılarak. Düzlem sistemlerin çözümünde üç adet denge denklemi kullanılabileceğine göre. Artık Şekil 5.16a). “Böyle bir denklem var mı?” sorusuna verilecek cevaptır.17 deki S. taşıyıcı sistemin mesnet tepkilerinin hepsinin belirlenebilmesi için ek bir denkleme daha gerek vardır. Ay . Mafsalda yazılacak kullanılabilir: ∑M G =0 koşulu iki biçimde 54 . Gerber kirişi (Şekil 5. bilinmeyen mesnet tepkisi kuvvetlerinin nasıl hesaplanacağı görülecektir. Ara mafsal sayısı ile.16b).

19 55 .18 = 0 denklemi ile birlikte yazılacak üç denge denklemi. aranılan dört Mafsalda yazılan ∑M G mesnet tepkisinin hesaplanması için yeterlidir. G y gibi iki adet ek bilinmeyen ilave edilmiş olur (Şekil 5.17 1) Taşıyıcı sistemin bir bütün olarak çözülmesi G HB HA F2 F2 V B Şekil 5. Taşıyıcı sistem iki parçaya ayrıldığı için düzlem halde uygulanan üç denge denklemi. Bu çözüm yolu izlendiğinde G mafsalına ait bağ kuvvetleri G x . G y artık iç kuvvet olarak gözükeceğinden hesaplara girmez.F1 MA HA V A F1 G V B V A Şekil 5. MA HA V A GX Gy (a) V B V A (b) F1 Gy GX F2 F1 GX Gy GX HA Gy HB V B F2 Şekil 5. parçaların her ikisine ayrı ayrı uygulanarak toplam altı denklem yazılarak dört mesnet tepkisi ile ilave gelen iki mafsal kuvveti çözülür. 2) Taşıyıcı sistemin elemanlara ayrılması Mafsal noktasından hayali olarak kesilen taşıyıcı sisteme etki tepki kuralından G x .18) ve toplam bilinmeyen sayısı altıya yükselir.

Tablo 5.2 Bazı doğru eksenli çubuklarda sıkça karşılaşılan bağ koşulları 56 .

yani bunlarda tepkinin şiddeti olmak üzere tek bir bilinmeyen vardır. x.y. Verilen bir mesnet veya bağa karşı gelen tepkinin tipini ve hesaba giren bilinmeyenlerin sayısını belirtmek için basit bir yol altı temel hareketin (x. Bir çok problemlerde göz önüne alınan rijit cismin dengesine ait şartlar vektörel formda ifade edilirse (5. 5. Buna karşı gelen tepkiler üç kuvvet bileşeninden ibarettir. İki eksen etrafında dönmeye müsaade eden üniversal mafsal. Bazı mesnet ve bağlar ötelenmeye olduğu gibi dönmeye de engel olabilirler.2b) ∑Mx = 0 ∑M y = 0 ∑Mz = 0 Bu denklemler altı bilinmeyenden fazlasını çözmek olanağını sağlamaz. pürüzsüz bir yüzeyden gelen doğrultusu belli bir tek kuvvetten başlayıp ankastre mesnetten gelen bir kuvvet-kuvvet çifti sistemine kadar çıkar. sadece kuvvet bileşenleri işe katılmalıdır. hangisine engel olunduğunu bulmaktır. üç bilinmeyen kuvvet bileşeni ve bir bilinmeyen kuvvet çiftinden ibaret bir tepki meydana getirir. fakat iki kuvvet çiftini de kapsayabilir. ve z eksenleri etrafında dönme) hangisine müsaade edildiği. Bunlar 57 .2a) (5. bazı dönmelere de engel olurlar.11 Üç Boyutlu Halde Rijit Cismin Dengesi Kısım 5.3 de gösterilmiştir. bu bilinmeyenler genel olarak mesnet ve bağlardaki tepkileri gösterir. Örneğin küresel tekerlekli mesnetler. Diğer mesnet ve bağlar öncelikle ötelenmeye engel olmak amacını güder. Başka bir grup pim ve geçmeli mesnetler. ancak yapılışları öyledir ki. bunlara karşı gelen tepkiler bilinmeyen iki kuvvet bileşeninden ibarettir. Buna karşı gelen tepkiler esas itibariyle kuvvet bileşenleridir. ve z doğrultularında ötelenme. Mesnet ve bağların çeşitli tipleri.2) denklemleri daha kolay elde edilir.1 de bir rijit cismin genel üç boyutlu halde denge şartlarını ifade etmek için altı skaler denklem gerektiği görülmüştü: ∑ Fx = 0 ∑ Fy = 0 ∑ Fz = 0 (5. pürüzsüz yüzeyler ve kablolar yalnız bir doğrultuda ötelenmeye engel olur ve dolayısıyla tesir çizgisi bilinen bir tek kuvvet uygularlar.5. Pürüzlü zeminler ve küresel mafsallar üç doğrultuda ötelenmeye engel olur. Pürüzlü zeminde silindirler veya ray üstündeki tekerlekler iki doğrultuda ötelenmeye engel olur. Bununla birlikte bu mesnetlerde normal kullanma şartlarında büyük kuvvet çiftleri oluşmaz. rijit cismin dengesini sağlamak için gerekli olmadığı sürece veya mesnet özel olarak kuvvet çifti ortaya çıkaracak şekilde yapılmış olmadığı sürece.10 Üç Boyutlu Bir Sistemin Mesnet ve Bağlarındaki Tepkiler Üç boyutlu bir sistemde tepkiler. Dolayısıyla üç boyutlu bir sistemin dengesi ile ilgili problemlerde bir mesnet veya bağdaki tepkiden doğan bilinmeyen sayısı birden altıya kadar değişebilir. bunlara karşı gelen tepkiler ise kuvvetlerle birlikte kuvvet çiftini de kapsarlar. Bu tip mesnetlerin bir grubu sadece radyal yükleri taşımak için yapılmış mafsal ve yatakları içine alır (örneğin radyal yataklar. kayıcı mafsallar). her birine karşı gelen tepkilerle birlikte Tablo 5. bu mesnetlerde üç bilinmeyen kuvvet bileşeni vardır. hem de radyal yükü taşımak için yapılmış yataklardır (örneğin bilyalı yataklar). Bunlara karşı gelen tepkiler iki kuvvet bileşeninden ibarettir. Dolayısıyla hesaplanırken.y. mafsallar ve hem eksenel. fakat kuvvet çiftlerini de kapsayabilirler. fakat iki kuvvet çiftini de kapsayabilir.

Uyumsuz bağlı sistemler b) Reaksiyon doğrultuları aynı bir doğrudan geçiyor 58 . Bununla birlikte verilen bir probleme karşı gelen özel yükleme şartları altında bu fazla denklemler çoğu zaman 0=0 şeklinde trivial (anlamsız) özdeşliklere iner ve hesaba katılmaları gerekmez. Daha sonra vektörel çarpımlar yapılır ve (5. mesnetlerin düzeni nedeniyle tepkilerin birbirine paralel veya bir noktada kesişen kuvvetler vermesi halinde ortaya çıkar. Eğer üç boyutlu sistemlerin bağ durumu hiperstatiklik derecesi n cinsinden ifade edilirse. Tepkiler altıdan fazla bilinmeyen kapsarlarsa.1) şeklinde yazılır ve burada F kuvvetleri ile r yer vektörleri skaler bileşenler ve birim vektörler cinsinden alınır.R = ∑F = 0 R MO = ∑ r × F = 0 ( ) (5. (5. denklem sayısından fazla bilinmeyen var demektir ve tepkilerden bazıları statikçe belirsizdir. Eğer tepkiler altıdan az bilinmeyen kapsarlarsa bilinmeyenlerden fazla denklem var demektir ve genel yükleme şartları altında denge denklemleri sağlanamaz. rijit cisim eksik bağlıdır. o zaman rijit cisim yetersiz (Uyumsuz) bağlıdır. a) Reaksiyonlar paralel düzlemlerde Şekil . Altı veya daha fazla denklemle de bazı denge denklemlerinin sağlanmaması mümkündür.3) bağıntısı bu durumda da geçerlidir.1) deki iki bağıntının her birindeki vektörlerin katsayıları sıfıra eşitlenerek istenilen skaler denklemler elde edilir. Bu hal. eksik bağlı olduğu halde rijit cisim dengede durur.

Tablo 5.3 Üç boyutlu yapılarda mesnet ve bağların tipleri 59 .

Kesit üzerinde yayılı olan bu iç kuvvetler. AC parçasında C noktasındaki iç tesirler V .1 c R z x Qy My y Şekil 6. Şekil 6. M . Kesit düzlemi içindeki bileşenler: Kesme kuvvetleri Qx ve Qy. M nin bileşenleri: Burada düzlemsel yükleme altındaki düzlemde bulunan çubuk elemanlar incelenecektir.2 N Mb z x Mx R ve M vektörlerinin koordinat eksenleri doğrultularındaki bileşenleri şunlardır. CB parçasında ise denge ve etki tepki gereği V .1 İç kuvvetler ve Kesit Tesirleri Taşıyıcı sistemlerin boyutlandırılabilmesi için dış kuvvetler etkisindeki cisimlerde iç kuvvet dağılımının incelenmesi çok önemli.s. gibi cisme dıştan etkiyen kuvvetlerdir. N olsun. Bilindiği gibi dış kuvvetler ağırlık kuvvetleri. Kesit düzlemine dik bileşen: Burulma momenti M b . ayırma yüzeylerine birtakım iç tesirlerin konulması gerekir. İç kuvvetler ise. bir R kuvvetiyle bir M momenti elde edilir. parçaların da dengede bulunması için.6. rüzgar ve deprem kuvvetleri. hatta kaçınılamaz bir durumdur.2: R nin bileşenleri: • • • • Kesit düzlemine dik bileşen: Normal kuvvet N.3 de görülen kiriş C noktasından kesilip buradaki denge şartlarını sağlayan iç tesirler bulunmak istensin. cismin parçaları ve cismi oluşturan maddesel noktalar arasındaki etki ve tepkilerdir.ÇUBUKLARDAKİ İÇ KUVVETLER-KESİT TESİRLERİ 6. kesitin C ağırlık merkezine indirgenecek olursa. Çubuk ekseni c Qx M y Şekil 6. Bu değerlere kesit tesirleri adı verilir. N 60 . Şekil 6. M . Kesit tesirleri: Dış kuvvetlerin tesiri altında dengede bulunan bir çubuk hayalen ikiye ayrılacak olursa. bağ kuvvtleri v.1. Kesit düzlemi içindeki bileşenler: Eğilme momentleri M x ve M y . Şekil 6.

diyagramlar üzerinde gösterilebilir. Göz önüne alınan kiriş parçasını saat ibreleri yönünde çeviren kesme kuvvetleri artı kesme kuvvetleri olarak alınır. eğilme momenti. 61 . M ve M ′ vektörlerinin ortak şiddetine M. Kesme kuvveti. Eğer AC parçası üzerinde işlem yapılıp tüm kiriş üzerindeki iç tesir vektörleri elde edilirse ve bunlar bir diyagram üzerinde gösterilirse bu durumda söz konusu diyagram üzerinde bunların gösterilmesi için hangi parçanın göz önüne alındığı belirtilmelidir. normal kuvvet için bunlara özgü işaret kabulleri yapılırsa tüm kiriş üzerindeki iç Şekil 6. hesapların hangi parça üzerinde yapıldığını belirtmeye gerel kalmaksızın. Bu nedenle. M ′. V ve V ′ vektörlerinin ortak şiddetine V. Çünkü CB parçası üzerinde işlem yapıldığından şiddeti AC parçasındaki iç vektörel tesirlere göre negatif olan iç vektörel tesirler ve bu tesirlerin diyagram haline getirilmesi sonucu işaretleri AC parçası göz önüne alınarak elde edilen diyagramın tersi olan bir diyagram elde edilir. N ′ iç vektörel büyüklükleri ortaya çıkar. Tersi kesme kuvvetleri eksidir. eğilme momenti ve normal kuvvete ilişkin işaret kabulü aşağıda verilmiştir: 1.3 büyüklükler. eğer daha uygun bir yol bulunamazsa iç büyüklüklerin elde edilmesinde hangi parçanın incelendiğinin göz önüne alınması gerekli olur. N ve N ′ vektörlerinin ortak şiddetine N denir ve kesme kuvveti.ye eşit şiddetli ve fakat ters yönlü V ′.

AC parçasının dengesinden. kiriş bazı noktalardan kesilerek elde edilsin. →+ 62 . Göz önüne alınan parçanın bir tarafı kesikli çizgi ile işaretlenirse. eğilme momenti ve normal kuvvet için artı işaret kabulleri Şimdi göz önüne alınan kiriş için hangi parça alınırsa alınsın aynı diyagramlar elde edilir. kısaltıyorsa eksi normal kuvvettirler dz N V M V M N Şekil 6. Göz önüne alınan parçaya etkiyen normal kuvvetler parçayı uzatıyorsa artı normal kuvvetler. 3. Şekil 6. Kiriş mesnetlenme durumu ve yüklemesi çok basit olduğu için burada mesnet reaksiyonları yeniden hesaplanmayacaktır. Bu aşamada kirişin kesit tesiri diyagramları.5 AC Parçası + ↑ ∑ Fy = 0 = F −V = 0 → V = F / 2 2 ∑M C =0= F Fx ×x−M =0→ M = 2 2 ∑ Fx = 0 = − P + N = 0 → N = P CB parçasının dengesinden.2. tersi ise eksi eğilme momentlerini tarifler.4 Kesme kuvvet. İk önce tüm kirişin serbest cisim diyagramı çizilerek mesnet tepkileri elde edilir. şekilde verilen eğilme durumları artı.

Şekil 6.7 Kesit tesirleri 63 .6 CB Parçası + ↑ ∑ Fy = 0 = F − F −V = 0 → V = −F / 2 2 ∑M ∑F x C =0= F L Fx FL ×x−F× −M =0→ M = − 2 2 2 2 →+ = 0 = −P + N = 0 → N = P Şekil 6.

8 64 .2) moment VD − VC = − ( C ve D arasında yük eğrisi altındaki alan ) .8 de görülen yayılı yük ile yüklü kirişten dz uzunluklu bir eleman çıkarılıp bu eleman üzerinde denge denklemleri yazılsın.3) (6. Kesme Kuvveti ve Eğilme Momenti Arasındaki Bağıntılar Şekil 6.2 Yayılı Yük.4) M D − M C = − ( C ve D arasında kesme kuvveti eğrisi altındaki alan ) .1) VD − VC = − ∫ q d x xC xD (6. V − (V + ∆V ) − q ∆ x = 0 Denklemin her iki tarafı ∆ x e bölünüp ∆ x sıfıra götürülürse dv = −q dx Elde edilir. (7. (7.6. Denklemin tüm elemanları ∆ x ile bölünüp ∆ x sıfıra götürülürse dM =V dx elde edilir. dz uzunluklu eleman için dengesi yazılırsa ( M + ∆ M ) − M −V ∆ x + q ∆ x 1 2 ∆ M = V ∆ x − q (∆ x) 2 ∆x =0 2 elde edilir.1) bağıntısı C ve D noktaları arasında integre edilirse (6. Şekil 6.3) bağıntısının C ve D noktaları arasında integre edilmesiyle M D − MC = ∫ V d x xC xD (6.

Yük taşıyan sistemlerde çubuğun en solunda/en sağında dış yüklemeler veya oluşması olası bağ kuvvetlerin bileşenleri (reaksiyonlar) ve bu bileşenlerle kesit tesirleri arasındaki bağıntılar (yani uç şartları). Bu denklemlerin integrasyonunda ortaya çıkacak integrasyon sabitleri de tam bağlı çubuğun uç ve bağ şartlarından hesaplanabilirler. Sonuncu denklemlerdeki sonsuz küçük üçüncü terim diğer sonlu terimlerin yanında ihmal edilirse N 2 = N 1 − Fz ⎫ ⎪ Q2 = Q1 − Fy ⎬ M x 2 = M x1 ⎪ ⎭ (6.5) şeklindedir. Me1 T1 N1 F Fy Fx dz Me2 N2 N1 dz Me1 T1 Me2 N2 M T2 T2 (a) (b) Şekil 6.7) bağıntıları bulunur. yukarıdakine benzer şekilde yazılacak denge denklemlerinden N 2 = N1 Q2 = Q1 M x2 ⎫ ⎪ ⎬ = M x1 − µ ⎪ ⎭ (6.3) denklemlerinin integrasyonu ile elde edilebilir. 65 .9b. Metodun örneklerle açıklanmasından önce karşılaşılabilecek uç şartlarını belirlemek yerinde olacaktır. Şekil 6.6) bağıntıları elde edilir. Sonsuz küçük boyda bir doğru eksenli çubuk parçasına etkiyen µ tekil momenti halinde.1 Kesit Tesirlerinin Hesaplanması ve Diyagramların Çizimi a)İntegrasyon metodu: yz düzleminde bulunan ve bu düzlemdeki yayılı yüklerle yüklü ve tam bağlı olan doğru eksenli çubuklarda kesit tesiri ifadeleri (6.1) ve (6.9a da bir tekil yükün etkidiği sonsuz küçük boyda bir doğru eksenli çubuk parçası göz önüne alınmıştır.Çubuğa tekil yükler veya tekil momentler etkimesi halinde bu yük veya momentlerin etkime noktalarından hemen önce ve hemen sonra olan kesitlerdeki kesit tesirlerinin bazıları arasındaki farklar artık sonsuz küçük olmaz ve böylece bu noktalardaki bazı kesit tesirlerinde süreksizlik meydana gelir. Şekil 6.9 6. Bu parça için yazılabilecek denge denklemleri ⎫ N 2 − N 1 + Fz = 0 ⎪ Q2 − Q1 + Fy = 0 ⎬ M x 2 − M x1 + Fy ⋅ dz / 2 = 0⎪ ⎭ (6.

Bu çok basit örnekte bağ kuvvetleri Şekil 6.7 de gösterilen düzgün yayılı yükle yüklü kirişin kesit tesirlerinin bulunması ve kesit tesiri diyagramlarının çizilmesi isteniyor. Bunlardan bazıları bağın türüne göre sıfır oluyorsa. Örnek 6. C 2 . Y A YA A z A α z ZA YA z α ZA MA z A z NA µA FA A z Şekil 6.10 Bu ön bilgilerden sonra integrasyon metodu ve diyagramların çizimi örneklerle gösterilecektir.1: Şekil 6. İkinci işlem: Kesit tesiri diferansiyel denklemlerinin yazılarak integre edilmesidir: dN = 0 → N = C1 dz d 2M x dz 2 = − q y = − q = sabit → dM x z2 = Q = − qz + C 2 → M x = − q + C 2 z + C3 dz 2 • • Üçüncü işlem: Uç şartlarının kullanılması ile C1 . Çözüm: • Birinci işlem: statiğin denge denklemlerinin kullanılması ile bağ kuvvetlerinin hesaplanması işlemidir. C3 integrasyon sabitlerinin hesaplanmasıdır : z = 0 → ( N ) z =0 = N A = 0 → C1 = 0 ( Q ) z =0 = QA = YA = q l / 2 → C2 = q l / 2 ( M x ) z =0 = M xA = 0 → C3 = 0 Bu değerler yerlerine konursa kesit tesirlerinin ifadeleri 66 . karşı gelen uç şartıyla ilgili işlemlerde sıfır alınmalıdır.10 da gösterilmiştir.7a daki kiriş uçlarında gösterilmiştir.en genel haliyle Şekil 6.

örneğin. Yine (6. pozitif eğilme momentlerinin ise referans doğrusunun altında alınmaları adet olmuştur.7) denklemlerine göre kesme kuvveti diyagramının eğiminin eksi işaretle yayılı yükün şiddetine eşit olduğu görülür.N =0 ql − qz 2 l z2 Mx = q z−q 2 2 Q= olarak bulunur. Kesit tesiri diyagramı çizilirken pozitif normal ve kesme kuvvetlerinin referans doğrusunun üzerinde. Yine kesme kuvveti kiriş ortasında sıfır olduğuna göre moment diyagramının kirişin ortasındaki eğimi sıfır olur ki böylece eğilme momentinin bu noktada bir ekstrem değerden (burada maksimumdan) geçtiği anlaşılır. düzgün yayılı yük halinde kesme kuvveti diyagramının sabit eğimli bir doğru olacağı hesap yapmadan da görülür. Bununla birlikte pozitif ve negatif tarafların diyagram üzerinde işaret edilmesi şartı ile farklı yön seçmenin bir sakıncası yoktur. Buna göre. • Diyagram çiziminde yük ve kesit tesirleri arasındaki diferansiyel bağıntıların geometrik yorumlarının göz önünde tutulması büyük kolaylıklar sağlar: (6.7) denklemlerine göre eğilme momentinin türevinin kesme kuvvetine eşit olması. Ele alınan örnekte kesit tesiri ifadelerinden kesme kuvveti diyagramının bir doğru. Alınan örnekte normal kuvvet bütün kiriş boyunca sıfır olduğu için bunun diyagramı çizilmemiştir. • 67 . eğilme momenti diyagramının herhangi bir noktadaki eğiminin o noktadaki kesme kuvvetine eşit olması sonucunu verir. ve böylece eğilme momentinin en büyük değeri ⎛ l ql2 z2 ⎞ M x max = (M x ) z =l / 2 = ⎜ q z − q ⎟ = ⎜ 2 2 ⎟ z =l / 2 8 ⎠ ⎝ olarak hesaplanır. eğilme momenti diyagramının ise bir parabol olacağı görülür. Buradaki örnekte kesme kuvvetinin z=0 başlangıcından itibaren sürekli olarak azalması sonucu eğilme momenti diyagramının içbükey bir parabol olduğu görülür.

2: Şekil 6.l 2 Şekil 6. Çözüm: Mesnet reaksiyonları aşağıdaki gibi bulunur: P ⋅ a + Q (a + b ) l P ⋅ a + Q (a + b ) P (b + c ) + Q ⋅ c Ay = P + Q − B y = P + Q − → Ay = l l ∑ M x A = 0 P ⋅ a + Q(a + b ) − l B y → B y = Kesit tesirleri : Kiriş üzerinde sadece tekil yükler mevcuttur. ∑ Fy = 0 Ay + B y − P − Q = 0 68 .7 Örnek 6. daha önce (6.10. 11) denklemlerinde görüldüğü gibi kesit tesirlerinde süreksizlikler doğurur.8 de gösterilen iki tekil yükle yüklü basit kirişin kesit tesirlerinin hesabı ve diyagramların çizilmesi. Bu çeşit yükler.l V= 2 A q.l 8 2 B z l q.l V= 2 B (Q) l/2 q.q A q.l 2 z (M) q. Bu nedenle kiriş üzerindeki üç farklı bölgede kesit zorları ayrı ayrı hesaplanacaktır.

10) yardımıyla z = a → Q2 = Q1 − P → C3 = VA − P şeklinde bulunur.c Şekil 6. z = a → M x 2 = M x1 → (VA − P ) a + C4 = VA ⋅ a → C4 = P ⋅ a • Kesit tesirleri : M x 2 = (VA − P ) z + P ⋅ a Q2 = VA − P Üçüncü bölge: 69 .A V A a V A B V B l b c (Q) P Q V B (M) Me=VB.8 Birinci bölge: 0 < z < a böl g e si : d 2 M x1 d z2 =0→ d M x1 = Q1 = C1 → M x1 = C1 z + C 2 dz • uç şartlarından (A ucu) z = 0 → M x1 = 0 → C2 = 0 z = 0 → Q1 = VA → C1 = VA • Kesit tesirleri : Q1 = VA M x1 = VA z d 2 M x2 dz 2 İkinci bölge: a < z < a + b böl g e si : • =0→ d M x2 = Q2 = C 3 → M x 2 = C 3 z + C 4 dz z=a noktasındaki süreksizlik şartları (6.

Mühendislikte kesit tesiri diyagramlarının çizimini gerektiren hallerin büyük bir çoğunluğunda yükler ve boyutlar sayısal olarak verilir. yine yukarıda değinilen. Buna karşılık kesit tesirlerini hesaplamaya yarayan denklemler yerine diyagramların genel biçimi ve birtakım önemli noktalardaki kesit tesirlerinin nümerik değerleri aranılır. reaksiyon kuvvetleri hesaplandıktan sonra kirişi. Bu örneğe ait diyagramların çiziminde kesme kuvvetinin P yükünün tatbik noktasında sıfırdan geçtiği varsayılmıştır. kesit tesirleri hesaplanmak istenilen kesitten zihnen keserek ikiye ayırmak ve parçalardan birinin dengesini. sözkonusu kesidin başlangıca uzaklığı değişken alınmak şartıyla. z=a+b noktasındaki süreksizlik şartlarından Kirişte en büyük moment.a + b < z < l b öl g e s i : • d 2 M x3 dz 2 =0→ d M x3 = Q3 = C 5 → M x 3 = C5 z + C 6 dz Uç şartlarından (B ucu) z = l Q3 = −VB z=l M x3 = 0 C5 = −VB 0 = −VB ⋅ l + C6 C6 = VB ⋅ l • Kesit tesirleri : Q3 = −VB M x 3 = −VB z + VB l Bu son bölgedeki integrasyon sabitleri yararlanılarak da hesaplanabilirler. kesme kuvvetinin sıfır olduğu (veya sıfırdan geçtiği) noktada meydana geleceği için diyagram çiziminde ilk olarak kesme diyagramının çizilmesi yararlı olur. Bu metoda ilişkin bir örnek aşağıda verilmiştir : Örnek 6. geometrik yorumlanmaları göz önünde tutulursa kesit tesiri diyagramlarının kesim metodu adı verilen bir yöntemle çok daha kolay olarak elde edilmesi mümkün olur. Böyle durumlarda kesim metodu özellikle yararlı olur ve sadece gerekli noktalarda kesim yapılarak diyagramları çizmek mümkün olur. b)Kesim metodu : İkinci örnekten görüldüğü gibi kirişin üzerinde yük süreksizlikleri bulunması halinde integrasyon bölgeleri artmakta ve bunun sonucu olarak hesaplanması gerekli integrasyon sabitlerinin sayısı da çoğalmaktadır. Bu metodun esası. Kesim metodu. Bu yüzden kesit tesirlerinin diyagramlarının çiziminde İntegrasyon metodu etkinliğini yitirmektedir.9 da gösterilen kirişin kesit tesiri diyagramlarının çizilmesi. Uç şartları ile süreksizlik şartlarının. mekanik anlamları ile kesit tesiri diferansiyel denklemlerinin. kesilen kesite etkidiği düşünülen ve hesaplanması istenilen kesit tesirlerini de hesaba katarak yazmak şeklinde özetlenebilir. sağladığı bu kolaylığın yanında. Yukarıda değinildiği gibi reaksiyonlarla süreksizliklerin mekanik anlamları ve kesit tesiri diferansiyel denklemlerinin geometrik yorumları göz önünde tutulursa kirişi sadece önemli birkaç noktadan kesip buralardaki kesit tesirlerinin hesaplanmasıyla diyagramların kolayca çizilmesi mümkün olur. yukarıdaki örneklerde de değinilen. 70 . kesit tesiri denklemlerinin de yazılışını mümkün kılar.3: Yükleme durumu ve boyutları Şekil 6. Yazılacak bu denge denklemleri ile bilinmeyen kesit tesirleri kolaylıkla hesaplanırlar.

DB. Ancak diyagramların çizilebilmesi için uzun uzadıya bu ifadelerin 71 . üzerine etkiyen iç ve dış kuvvetlerle beraber göz önüne alınırsa Şekil 6. BE bölgeleri için de benzer işlemler yapılarak bu bölgelere ait kesit tesiri ifadeleri bulunabilir. Bu ifadelerin 0<z<4m arasında (AC bölgesi) geçerli olduğuna dikkat etmek gerekir.9b de gösterilen serbest cisim diyagramı elde edilir. CD.q=40 kN/m 120 kN 40 kN A V =140 A kN m C m D m B V =180 B m 2 kN E 4 2 Me 2 A T z 140 kN (Q) 35 m 40 -20 kN kN -140 kN MB =240 kNm (M) Mmax=245 kNm MD =240 kNm MC =240 kNm Şekil 6.9a da gösterilen reaksiyon kuvvetleri hesaplandıktan sonra kirişin z uzunluklu parçası izole edilip bu parça. Sözü edilen parça için denge denklemleri yazılarak aranılan kesit tesirleri ∑F y = 0 → 140 − 40 z − T = 0 → T = 140 − 40 z z2 ∑ M x = 0 → 140 z − 4 0 2 − M x = 0 → M x = 140 z − 20 z 2 şeklinde bulunur.9 Çözüm: Tüm kiriş için denge denklemlerinin kullanılması ile Şekil 6.

Bu değerler sol parçaların gözönüne alınması ile aşağıda hesaplanmıştır : ( M x ) z =3. Kesme kuvveti diyagramının çizimine sol uç yerine sağ uçtan da başlanabilirdi. Yalnız D ve B noktalarında kesme kuvvetlerinde mevcut olan süreksizlikler nedeniyle C-E arasında moment diyagramı kırık doğrulardan oluşacaktır. Bu doğru parabola teğet olacaktır (çünkü C noktasında kesme kuvveti diyagramında bir süreksizlik yoktur). Bu diyagramı çizebilmek için sadece z m = 3.5 m noktasında yatay olacak yani moment bir maksimumdan geçecektir. çünkü kesme kuvveti diyagramının eğimi yayılı yükün şiddetine eşittir.yazılmasına gerek yoktur. yalnız B mesnedinin hemen solu ile hemen sağı arasında 18 kN lik reaksiyon kuvveti kadar bir süreksizlik bulunacak ve böylece QB − E = −140 + 180 = 4 0kN olacaktır. Kesme kuvveti diyagramına göre teğetin eğimi. A-C arasındaki kesme kuvveti diyagramı bir eğik doğru olacaktır. Basit hallerde denge denklemini yazmadan şekil üzerinden gözle dahi bu değer hesaplanabilir( Qc = 140 − 40 ⋅ 4 = −20kN ). C-D arasında kesme kuvveti sabit olduğu için moment diyagramı eğimli bir doğrudur.10) denklemine göre kesme kuvvetinde 120 kN luk azalma şeklinde bir süreksizlik olacak ve D nin hemen sağındaki kesme kuvveti QD sa ğ = −20 − 120 = −140 kN olacaktır. Bunun için kesme kuvveti diyagramının çizimi ile işe başlanır : A ucundaki kesme kuvveti 140 kN luk reaksiyon kuvvetine eşit olacaktır. D.5 m .5 kNm 2 (M x ) D (M x ) B 42 = 240 kNm 2 ⎛4 ⎞ = 14 ⋅ 6 − 4 ⋅ 4⎜ + 2 ⎟ = 20 kNm ⎝2 ⎠ ⎛4 ⎞ = 14 ⋅ 8 − 4 ⋅ 4⎜ + 4 ⎟ = −8 kNm ⎠ ⎝2 72 . C-B ve B-E aralıklarında da moment diyagramı doğrusal olacaktır. Bu hususu sol baştan hareketle bulunan değerin doğruluğunun tahkikinde kullanmak yararlıdır. D-B ve B-E aralarında da yayılı yük sıfır olduğu için kesme kuvveti diyagramları bu bölgelerde de yatay doğrular şeklinde olacak.5 = M ma x = 140 × 3. yani bir parabol olacaktır. C. C noktasındaki kesme kuvveti. Bu şiddet ise sabit olduğundan kesme kuvveti diyagramı.5 − 40 × ( M x )C = 140 × 4 − 40 × 3 × 52 = 24. E noktalarındaki momentlerin kesim metodu ile hesabı yeterlidir. Yukarıdaki düşünme biçimine göre çizilen diyagram şekilde görülmektedir. Eğer böyle yapılsaydı QE = 4 0 kN olacağı görülürdü. teğeti sabit eğimli bir eğri. z arttıkça azalacak yani parabol dış bükey olacaktır. yani bir doğru olmalıdır. AC parçasının izole edilip denge izdüşüm denkleminin yazılması ile hemen bulunur. teğetinin eğimi lineer olarak değişen bir eğri. Moment diyagramının teğeti kesme kuvvetinin sıfır olduğu z m = 3. C-D arasında yayılı yük mevcut olmadığı (veya sıfır olduğu) için kesme kuvveti diyagramı sıfır eğimli (yani yatay referans doğrusuna paralel) bir doğru olacaktır. D noktasında 120 kN luk tekil yük sebebiyle (6. Kesme kuvveti diyagramının çiziminden sonra eğilme momenti diyagramı da bu diyagramdan yararlanılarak kolayca çizilir: A-C bölgesinde kesme kuvveti lineer değiştiği için moment diyagramı.

10b. Yüksüz halde (6.10a da gösterilmiştir.14) bağıntıları 73 . yüklü halde N 2 = Q1 − Fz ⎫ ⎪ Q2 = − N1 − Fy ⎬ ⎪ M 2 = M1 − µ ⎭ (6. Şekil 6.13) şeklini alır. Köşe dik köşe ise. Köşe noktası Fz .14) olur. Böyle bir köşe parçası Şekil 6.Bu değerler sol parçalar yerine sağ parçalar da alınarak hesaplanabilirdi. Uygulamada sol ve sağ parçalardan hesabı en kısa olanını seçmek gerekir. Fy tekil yükleri ve µ tekil momenti ile yüklüyse. parçanın denge şartlarından y Fz M1 x N1 T1 µ Fy α T2 M2 N2 z Fz µ y Fy α M2 T2 N2 z 90° T1 M1 N1 Şekil 6.12) bağıntıları elde edilir.10 N 2 = N1 cos α + Q1 sin α − Fz ⎫ ⎪ Q2 = Q1 cos α − N1 sin α − Fy ⎬ ⎪ M 2 = M1 − µ ⎭ x (6. bu bağıntılar. 6. Bunlara ilaveten bir köşe noktasından hemen önce ve hemen sonraki kesitlerdeki kesit tesirleri arasındaki bağıntıları bilmek yararlı olur.2 Kırık Doğru Parçalarından Oluşan Kiriş ve Çerçevelerin Kesit Tesiri Diyagramları Bu tür sistemlerin kesit tesiri diyagramlarının çizilmesinde yukarıda düz çubuklar için söylenen kurallar aynen geçerlidir. Köşede tekil yükler ve tekil moment mevcut değilse bu bağıntılar N 2 = N1 cos α + Q1 sin α ⎫ ⎪ Q2 = Q1 cos α − N1 sin α ⎬ ⎪ M 2 = M1 ⎭ (6.

diyagramlar ise şekil üzerinde gösterilmiştir.2 sin α = −1.11 Çözüm: Hesaplanan reaksiyonlar şekil üzerinde gösterilmiştir. Q A = QC sol = 14 cos α = 14 ⋅ 0.2 cos α − 1.5 1. N A = N Csol = −14 sin α = −14 ⋅ 0.2 − 16 cos α = 11.6 = 0 kN 74 .8 = 11.2 ⋅ 0.6 kN N Csa ğ = N Dsol == −8.4 + 1 ⋅ 0. Bu bağıntıların ve daha önce çıkarılan kuralların kullanılması ile bu çeşit sistemlerin kesit tesiri diyagramları önemli bir güçlüğe rastlanılmadan çizilebilir.N 2 = Q1 ⎫ ⎪ Q2 = − N 1 ⎬ M 2 = M1 ⎪ ⎭ (6.2 − 16 ⋅ 0.6 = −2 kN N D s a ğ = 1. Kesim metodunun uygulanması ile hesaplanan değerler aşağıda.4 kN QCs a ğ = QD sol = 11.6 cos α − 1.27 kN .8 = −1.8 − 1.2 kN Q D s a ğ = −1.6 sin α = 1.6 ⋅ 0.15) şeklini alır.3: Boyutları ve yükleme durumu Şekil 6.6 = −8.6 = 1. Örnek 6.8 − 1.2 ⋅ 0.11 de gösterilen kırık eksenli kirişin kesit tesiri diyagramlarının çizilmesi (Q) 20 kN 100 q=20 kN/m kN (N) 80 kN 16 160 112 kN kN kN B D V =100 B (Q) kN 1.5 m C A α V =140 A 2 m kN m 2 m 4 m (M) 280 kNm 240 kNm Şekil 6.6 ⋅ 0.

örneğin köprü gibi projelerde ekonomik ve kolay çözümler sağlaması nedeniyle sıkça kullanılan taşıyıcı sistemlerdir. M B = 0 kNm 7. Kafes sistemler aşağıdaki sınıflara ayrılabilirler: 75 . M D = 14 ⋅ 4 − 16 ⋅ 2 = 24 kN m . KAFES SİSTEMLER Kafes sistemler mühendislik uygulamalarında.Q B = −2 − 2 ⋅ 4 = −10 kN N B = 0 kN M A = 0 kNm. M C = 14 ⋅ 2 = 28 kNm .

76 .

Düzlem Kafes Sistemler • • • Basit kafes sistemler Bileşik kafes sistemler Karmaşık kafes sistemler 2. 77 . Şekil 2. Şekil 2 Kafes Sistemlere Ait Bazı Özellikler: • Kafes sistemler düğüm noktası denilen noktalarda birleşen doğru eksenli çubuklardan oluşmuş çok parçalı sistemlerdir. Uzay kafes sistemler Çelik kafes sistem elemanları olan çubuklar birbirleri ile düğüm noktalarında kaynaklı veya perçinli olarak bağlanabilirler.Şekil 1 1.

F1 F2 Şekil 4 Bileşik Kafes Sistemler Birden fazla basit kafes kirişin üç çubuk. Etkiyen yükler köprülerde enleme ve boylama kirişleriyle. Çubukların esnasında her ne kadar mafsal olarak bu noktalarda kaynaklı veya perçinlidir. çatılarda aşıklar vasıtasıyla düğüm noktalarına iletilir. Her bir kafes kiriş kendi düzleminde etkiyen yükleri taşıyıcı şekilde projelendirildiğinden iki boyutlu bir sistem gibi ele alınabilir. Basit Kafes Sistemler Rijit çerçeve (Baz eleman) : En az sayıda çubuk ve düğüm noktası ile elde edilen ve düğüm noktalarının birbirlerine göre yer değiştirmeleri sıfır olan kafes sisteme baz eleman denir. elde edilen kafes sistemlere bileşik kafes 78 . Şekil 3. Şekil 3 Rijit çerçeveye her bir adımda iki çubuk ve bir düğüm noktası ilave edilerek elde edilen kafes sistemlere basit kafes sistemler denir. Şekil 1. Şekil 5a. Şekil 4. verilen düğüm noktalarıyla birleşim noktaları çözüm alınsa da gerçekte çubuklar Şekil 2. Şekil 5b. veya bir çubuk ve bir mafsal ile birleştirilmesinden. Kafes kirişin çubukları sadece normal kuvvet etkisindeki elemanlar olarak göz önüne alınabilir. • • • • Gerçek taşıyıcı sistemler birçok kafes kirişin bir uzaysal sistem oluşturacak şekilde birleştirilmesinden meydana gelir.• Çubuklar uç noktalarında mafsal adı birbirlerine bağlanmıştır.

Şekil 6. Karmaşık sisteme geçmek için genel bir yol basit ya da bileşik esasla bir sistem kurulduktan sonra bir veya birkaç çubuğun yerinin karmaşık kafes sistem elde edilecek şekilde değiştirilmesidir. Şekil 7. S1 A (a) B A (b) S1 B Şekil 7 79 . Üç çubuk ile oluşturulan bileşik kafeslerde bu üç çubuk birbirlerine paralel ya da bir noktada kesişecek şekilde olursa uyumsuz bağlı kafes sistem meydana gelir. B D B A C (a) E F A C (b) E F Şekil 5 B D B D A C (a) E F A C (b) E F Şekil 6 Karmaşık Kafes Sistemler Belli bir kurala göre çubuk bağlantısı yapılmayan kafes sistemlere verilen addır.sistemler denir.

aksi basınç kuvveti olarak isimlendirilir. Çözümde İşlem Sırası: • Tüm sistemin serbest cisim diyagramı çizilerek mesnet reaksiyonları bulunur F1 F2 F1 F2 S1 2 S3 3 A V A S2 (c) S4 B V B F1 F2 S5 4 A (a) B HA V A A (b) B V B HA 1 1 80 . n düğüm noktası sayısıdır. Ritter (Kesim) Yöntemi 3. Burada m çubuk sayısı. Bilgisayarların yaygınlaşmasıyla birlikte grafik yöntemlerin kullanımı giderek azaldığından burada bu çözüm yöntemi anlatılmayacaktır. F (+) Çekme kuvveti F F (-) Basınç kuvveti F Şekil 8 Kafes Sistemlerin Çözüm Yöntemleri: Kafes sistemlerde analitik ve grafik olmak üzere iki çözüm yöntemi vardır.Düzlem kafes sistemlerde hiperstatiklik derecesi h = m + r − 2n olarak hesap edilir. Kafes sistemlerde Çubuk Kuvvetleri İçin İşaretlendirme: Çubuk kesitinin dış normali yönündeki kuvvet çekme kuvveti. Düğüm Noktası Yöntemi: Söz konusu yöntemde her bir düğüm noktası mafsal olarak alındığından ve çubuklara düğüm noktaları dışında kuvvet uygulanmadığından düzlemde kesişen kuvvetlere ait iki denge denklemi her bir düğüm noktası için yazılarak tüm çubuk kuvvetleri bulunur. r mesnet reaksiyonları sayısı. Analitik Çözüm Yöntemleri: 1. Çubuk değiştirme (Henneberg) Yöntemi 1. Düğüm noktası yöntemi 2.

Bir düğüm noktasındaki çubuk kuvvetleri bulunduktan sonra bunların işaretleri de dikkate alınarak çubuk kuvvetleri bulunması istenen düğüm noktasına bilinen kuvvet olarak etki ettirilirler. 2. (-) ise basınç demektir. S1 HA 1 A V A F1 2 S1 S3 S5 F2 S5 4 S4 B V B S2 S2 S3 3 S4 Şekil 10 • • İlk seçilen düğüm noktasından sonra seçilecek düğüm noktasında da yine bilinmeyen çubuk sayısı en fazla iki olacak şekilde seçilir.Şekil 9 • İki çubuğun kesiştiği bir düğüm noktasından başlanılarak bu noktanın serbest cisim diyagramı çizilir ve bilinen denge denklemleri kullanılarak çubuk kuvvetleri bulunur. Her düğüm noktasında bilinmeyen çubuk kuvvetleri çekme olarak alınır. Yani bu kuvvetler düğüm noktasından dışarıya doğru olmalıdır. F1 2 F3 S1 S2 S3 3 1 3 S3 1 F2 2 F3 F1 S1 S2 Şekil 11 Çözümde İşlem Sırası: 81 . Kesim Yöntemi Kafes sistemin bazı çubuk kuvvetlerinin bulunması istendiğinde tercih edilmesi gereken bir yoldur. Bu durumda bulunan çubuk kuvvetlerinin işareti ise (+) ise çekme.

Çözülen yeni sistem ilk sistemden farklı olduğundan gerçek çubuk kuvvetlerinin tayini için sonuçlarda bir düzeltmeye gitmek gereklidir. 1 • • • 2 İlk kesim İkinci kesim 3 Şekil 12 3. Çubuk Değiştirme Yöntemi: Karmaşık olan bir sistem bir çubuğun yeri değiştirilerek basit sisteme dönüştürülür. Hesap sonucunda bazı çubuk kuvvetlerinin işaretleri negatif çıkarsa bu çubukların basınç çubukları oldukları anlaşılır. Hangi çubuk kuvvetinin bulunması isteniyorsa bu çubuğu da kesecek şekilde sistem bir a-a kesimiyle en fazla üç çubuk kesilecek şekilde ikiye ayrılır. Kesim yapıldığında çubuklarla ilgili oldukları düğüm noktalarına çekme kuvvetleri olarak etki ettirilirler. Bileşik ve basit sistemlere uygulamada amaç çözümü daha sade hale getirmektir. Ortaya çıkan kesilmiş iki parçadan en az işlem gerektiren ve üzerinde denge denklemleri en kolay uygulanabilen bir tanesi alınır ve bu parçaya üç adet denge denklemi uygulanır. Daha sonra da yeni sistem bilinen yöntemlerden biriyle çözülür. Eğer bir kafes sistem ikiye ayrılırken üçten fazla kesim yapılması zorunlu ise bu durumda üç adet denge denklemi bilinmeyenleri bulmak için yeterli olmayıp üçten fazla kesilmiş her çubuk sayısı kadar ilave denkleme ihtiyaç vardır. 82 .• • Genellikle önce mesnet reaksiyonları bulunur. Bazı durumlarda mesnet reaksiyonlarının bulunmasına gerek kalmaz. Metot karışık sistemlere uygulandığı gibi bileşik hatta basit sistemlere de rahatlıkla tatbik edilebilir.

S 2 ..... . . S 2 .... Birim yükleme yerine bunun p katı kadar bir kuvvet uygulanmış olsaydı çubuk kuvvetleri ′ ′ pS1′... bu çubuğun bağlı olduğu düğüm noktalarına birim şiddette çekme kuvvetleri uygulanır. 83 .... S10 .. ( S10 + pS10 ). Tüm dış kuvvetler sıfır alınarak sadece bu birim kuvvetler altında sistem çözülürse çubuk kuvvetleri ′ ′ S1′. .. . Bu yeni sistemin çubuk kuvvetleri şu ana kadar anlatılan iki yöntemden biriyle çözülmüş olsun. pS10 .. • Bu aşamada bir düzeltmeye gidilir. S10 . p) kuvvetlerinin birlikte etkimesi sonucunda çubuk kuvvetleri olan S1 .... pS r′ olurdu. pS 2 ... S r büyüklüklerinin her biri ′ ′ ( S1 + pS1′ ).. Burada S r değiştirilen çubuğun üzerine gelen kuvvettir ve gerçekte böyle bir kuvvet yoktur.. Bunun için c şeklinde görüldüğü gibi değiştirilmiş sistemde kaldırılan q çubuğunun doğrultusunda.. S r′ • olarak elde edilir..... S r olur.. S10 .. ( S r + pS r′ ) olur.. Bu sistemin çubuk kuvvetleri düğüm noktaları yöntemiyle çözülmüş olsun. S 2 .. • Bu aşamada dış kuvvetlerle birlikte (p... söz konusu çubuk kuvvetleri S1 .F1 q A (a) F2 F1 r F2 F1 r 1 F2 1 B F3 B F3 A (b) F3 B A (c) Şekil 13 Çözümde İşlem Sırası: • Şekildei q çubuğu r ile değiştirilirse bir basit kafes sistem elde edilir.. ( S 2 + pS 2 )...

Bu sistemde her bir düğüm noktasındaki kuvvetler bir noktada kesiştiğinden her bir düğüm noktasında üç adet kuvvet denge denklemi yazılarak tüm çubuk kuvvetleri bulunabilir. Şekil 14. S 2 ). bu kuvvettin sıfır olması için p kuvvetinin ne olması gerektiği bulunmalıdır..n ifadesiyle hesaplanır.de yerine konursa gerçek sistemin çubuk S S S kuvvetleri ( S1 − r . S1 ).. ( S 2 − r . Uzay Kafes Sistemler Birçok doğrusal elemanın üç boyutlu bir biçim oluşturacak şekilde uçlarından birbirlerine mafsallı olarak bağlanmasıyla elde edilen kafes sistemlere uzay kafes sistemler denmektedir.S i S r′ terimleri de düzeltme katsayılarıdır.• Son olarak gerçek kafes sistemde r çubuğu bulunmadığına göre... Şekil 15. Söz konusu sistemlerde hiperstatiklik derecesi h = m + r − 3.. C C A D E B A D B Şekil 14 Şekil 15 84 .. 2... ( S10 − r . Yani ( S r + pS r′ ) = 0 → p = − Sr S r′ olmalıdır... Uzay kafes sistemlerde baz eleman altı çubuk ve dört düğüm noktası ile oluşturulur. − Sr . Bu sonuç . S10 ) S r′ S r′ S r′ Burada kaldırılmış olan çubuğun üzerindeki kuvvet S q = p olup....

Şekil 1. Kablo Açıklığı: Mesnetler arası L uzaklığına verilen addır.8. enerji iletim hatları. Esnek olduklarından eğilme mukavemetleri ihmal edilebilir: Bu sebeple kablolar sonsuz sayıda mafsalın yanyana gelmesiyle oluşmuş taşıyıcı sistemler olarak göz önüne alınabilirler. yüksek kulelerin gergileri. teleferikler. asma köprüler. Bu kabul kablo kuvvetinin kablonun her noktasında o noktadaki kablo teğeti doğrultusunda ve çekme olduğu anlamına gelmektedir.s. Kablolar yükleme durumlarına göre izleyen sınıflara ayrılabilirler: 1) Tekil yükler etkisindeki kablolar 2) Yayılı yükler etkisindeki kablolar Sözü edilen kablo çeşitlerini incelemeye geçmeden önce kablolarla ilgili izleyen tanımlar verilecektir: • • Kablo Oku (Sarkması): A ve B mesnetlerinin aynı düzeyde olması durumunda mesnetlerden kablonun alt noktasına olan düşey h mesafesidir. Şekil 85 . gibi birçok mühendislik uygulamalarında kullanılırlar. KABLOLAR Kablolar. v.

AD parçasının. x2 . L. x1 . Şekil 2.L A B h Şekil 1 1) Tekil Yükler Etkisindeki Kablolar Tekil yükler etkisindeki kablolarda kablo ağırlığı ihmal edilmekte olup. Kablonun SCD sinde verilen konumlardan hangisinde olduğunun belirlenebilmesi için kablo üzerindeki herhangi bir D( x. y ) noktasının koordinatının belirli olması gereklidir. d . SCD si çizilip ek bir denklem daha yazılabilir. Serbest cisim diyagramından (SCD) bilinmeyen mesnet reaksiyonlarının sayısının dört adet olduğu görülmektedir. x3 büyüklükleri verilmiştir. Bu denklem D noktasına göre D nin solunda veya sağında kalan tüm kuvvetlerin D ye göre toplam momentinin sıfır olduğunu ifade eder. Denge denklemleri tüm sistemde L A y1 C1 F1 x1 C2 F2 x2 C3 F3 d y2 y3 B x3 86 . Buna karşın denge denklemleri sayısı üç olup ilave bir denkleme daha ihtiyaç vardır. Şekil 2. Şekil 2. kablo üzerine tekil yükler düşey olarak etkimektedir.

H A ve VA belirlendikten sonra A noktasından kablonun her hangi bir noktasına olan düşey uzaklık kolayca bulunabilir.V A HA A C1 F1 F2 x1 x2 D L V B HB B d C2 C3 F3 x3 Şekil 2 ∑F ve AD parçasında ise x =0. Bu aşamada minimum ve maksimum kablo kuvvetleri bulunsun: V A HA A C1 F1 x1 x y D T Şekil 3 A-C1 arası 87 . Bunun için düşey mesafenin bulunması istenilen mesafeye göre momentin sıfır olması şartından faydalanılır. (1) ∑M =0 (2) olarak yazılır. ∑F D y =0. ∑M B =0.

Kablonun en alt noktası olan C de kablo eğimi sıfır olup. cosθ 2 T2 = Ax cos θ 2 (4) (1) ve (2) ifadelerinden kablonun herhangi bir kısmındaki kablo kuvvetinin Ti = olduğu sonucuna varılr. Böylesi yükler sadece x apsisinin bir fonksiyonu olarak alınır.V A HA A θ1 C1 T1 ∑F x = 0 → − Ax + T1 . Bu son ifadeden Ax cos θ i (5) θ max → Tmax θ min → Tmin olduğu açıktır. eksen takımı 88 . 2) Yayılı Yükler Etkisindeki Kablolar (6) Yayılı yükler etkisindeki bir kablo Şekil 5 de görülmektedir. cosθ 1 T1 = C1-C2 arası V A HA A Ax cos θ 1 (3) C1 F1 θ2 T 2 Şekil 4 ∑F x = 0 → − Ax + T2 .

Kablo için yatay denge denklemi yazılırsa ∑F x = 0 → −To + T . Şekil 6 da sözkonusu kablo görülmektedir. B A C D y D T0 C T x G Şekil 5 Şekil 5 deki CD kablosunun dengesinden T = To2 + G 2 olduğu görülür. o Parabolik Kablo Böylesi kablolarda q yayılı yükü yatay uzunluk boyunca düşey y doğrultusunda etkiyen düzgün yayılı yükün şiddeti olup kablo ağırlığı bu yük yanında ihmal edilmektedir. Şekil 5. Düşey yönde denge denkleminin yazılmasından T= G sin θ (10) olduğu bulunur. Bu C noktasından kablo üzerindeki bir diğer D noktasına kadar olan kablo parçası için serbest cisim diyagramı çizilsin.buraya yerleştirilmiştir. cosθ = 0 T= To cosθ (9) elde edilir. Bu aşamada belirli yayılı yükler altındaki kablolar incelenecektir. Ayrıca tgθ = G To (8) (7) olmaktadır. CD parçasının dengesinden 89 .

x2 2.x. = 0 2 (11) q.To q.x 2 2.x12 2.To 2 q. Sınır şartlarından D x = 0 → To .To y1 = h = (12) (13) y2 = h + d = (12) ve (13) denklemlerinden y1 x2 h = = 12 y 2 h + d x2 (14) 90 .L d h A C x y D B düzgün yayili yük y D T0 C T h x Şekil 6 ∑M y= elde edilir. y − q.

Ayrıca böylesi yükleme durumunda G = q. (14) ifadesinden x1 = x2 elde edilir. (21) ifadesi bir başka şekilde (21) dx 2 dy 2 ⎛ dy ⎞ ds = + 2 dx = 1 + ⎜ ⎟ dx 2 dx dx ⎝ dx ⎠ olarak ifade edilebilir.x 2 2 Tmax = To2 + q 2 . y 2 (17) bulunur.x2 = 2. y1 2.xmax (18) (19) (20) ifadelerinin geçerli olduğu görülmektedir. Parabolik kabloda kablo boyunun bulunması: ds dy dx Şekil 7 Şekil 7 deki ds yayının boyu ds 2 = dx 2 + dy 2 şeklinde hesap edilir. Daha sonra (11) bağıntısında x1 veya x2 yerine konursa To = 2 q. (11) eşitliği kullanılarak (22) ifadesi 2 (22) ds = 1 + ( y ′) 2 ⎛ q. Ayrıca Şekil 6 dan L = x1 + x2 (16) h h+d (15) olduğu görülmektedir (15) ve (16) bağıntılarından x1 ve x2 elde edilir.x T = To2 + q 2 .x12 q.x ⎞ dx = 1 + ⎜ ⎜ T ⎟ dx ⎟ ⎝ o ⎠ 2 (23) 91 .bulunur.

İkinci terimden sonrakiler çok küçük olduklarından ihmal edilmişlerdir.şekline getirilir. Toplam kablo boyunun bulunması için s B nin de bulunması gereklidir.To ⎠ 0⎝ (25) ifadesi elde elde edilir.. SCD si çizilip söz konusu parçanın dengesi incelenirse izleyen eşitlikler elde edilir: L B y A D C q=q(s) T0 C G=q.s = T . Şekil 8..... Kablonun en alt noktası olan C den D ye kadar olan kablo parçasının.s D T θ Şekil 8 T = To2 + q 2 .To 8...s = To To 92 . Şekil 9. ⎟dx s A = ∫ ⎜1 + 2 4 ⎜ ⎟ 2. Bu boy s A nın hesaplanışındaki yolun aynısı izlenerek bulunur. Daha sonra toplam kablo boyu s = s A + sB (27) olarak elde edilir. o Zincir Eğrisi Kendi ağırlığı etkisindeki kabloda q yükü kablo uzunluğu boyunca düzgün yayılıdır...x ⎞ 1+ ⎜ ⎜ T ⎟ dx ⎟ ⎝ o ⎠ 2 (24) integralinden yaralanılarak hesaplanır.⎥ ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎢ 3 ⎝ xA ⎠ 5 ⎝ xA ⎠ ⎥ ⎣ ⎦ (26) elde edilir. Kablonun en alt noktasından A mesnedine kadar olan kablo boyu SA ∫ ds = ∫ 0 0 xA ⎛ q..... İntegrasyon işlemi yapılırsa s A boyu için ⎡ 2 ⎛ y ⎞2 2 ⎛ y ⎞4 ⎤ s A = x A ⎢1 + ⎜ A ⎟ − ⎜ A ⎟ + . İntegrasyon ifadesi altındaki terim binom serisine açılarak xA ⎛ q2 x2 q4 x4 ⎞ − + .sin θ y ′ = tgθ = G q.s 2 Şekil 9 (28) (29) (30) G = q.

x ⎞ ⎛ q. (35) kullanılarak (30) denklemi y′ = ⎛ q. Kablonun herhangi bir x noktasında oluşacak T kuvveti T 2 = To2 + q 2 s 2 (40) 93 . y ve T ifadeleri x in fonksiyonları olup. bunların x cinsinden hesap edilmeleri gereklidir.x ⎞ To .x ⎞ q.x ⎞ To sinh ⎜ ⎜T ⎟ ⎟ q ⎝ o ⎠ (35) şeklinde yeniden düzenlenebilir. (36) ifadesinin integrasyonu alınırsa y= (37) bulunur. (30) ve (32) den (s′)2 − 1 (32) dx = ds 1 + ⎛ q ⎞ . x=0 için y=0 başlangıç koşulu kullanılırsa d1 = − To = −e q (38) olarak elde edilir. (33) ün integrasyonundan ⎛ q. e nin boyutu uzunluk biriminde olacaktır.s ⎞ To arcsin h⎜ ⎜ T ⎟ + c1 ⎟ q ⎝ o ⎠ x= (34) ifadesi elde edilir.Yukarıdaki ifadelerde s.s 2 ⎜ T ⎟ ⎝ o⎠ 2 (33) bulunur. Bu durumda (34) denklemi s= ⎛ q.s q T → y ′ = . x = 0 için s = 0 koşulundan c1 = 0 bulunur.sinh ⎜ ⎜ T ⎟ = sinh ⎜ T ⎟ ⎟ ⎜ ⎟ To To q ⎝ o ⎠ ⎝ o ⎠ ⎛ q. Bu aşamada ds büyüklüğü dx ve dy cinsinden yazılsın: ds 2 = dx 2 + dy 2 → (s ′) − 1 = ( y ′) 2 2 (31) (31) eşitliğinden y′ = olarak elde edilir. Sonuç olarak e = − d1 alınarak zincir eğrisinin denklemi ⎡ ⎛ x⎞ ⎤ y = e ⎢cosh⎜ ⎟ − 1⎥ ⎝e⎠ ⎦ ⎣ (39) olur. o . cosh ⎜ ⎜ T ⎟ + d1 ⎟ q ⎝ o ⎠ (36) şeklinde elde edilir.

y ⎟ = To + To . L B yb y A D E q=q(s) Şekil 10. Bu ifadenin düzenlenmesiyle ⎛ q. (35) ve (38) den ⎛ x⎞ s 2 = e 2 .bağıntısında (35) denklemi yerine konularak ⎡ ⎛ q x ⎞⎤ T 2 = To2 ⎢1 + sinh 2 ⎜ ⎜ T ⎟⎥ ⎟ ⎝ o ⎠⎦ ⎣ olur. (47) bağıntısı kablonun en alt noktasından düşey olarak en uzaktaki mesnette en büyük kablo kuvvetinin oluştuğunu ifade eder. (46) dan s 2 = y 2 + 2 ye (47) (48) elde edilir.sinh 2 ⎜ ⎟ ⎝e⎠ (39) dan (43) ( y + e) (44) ifadesi 2 ⎛x⎞ = e2 . = To + To e To ⎝ e ⎠ bulunur.q ⎛ y+e⎞ T = To ⎜ = To + q.x ⎞ T = To .cosh 2 ⎜ ⎟ ⎝e⎠ y+e ⎛ x⎞ = cosh ⎜ ⎟ e ⎝e⎠ (44) (45) şeklinde ifade edilebilir. cosh ⎜ ⎜T ⎟ ⎟ ⎝ o ⎠ (41) (42) elde edilir. (43) ve (44) den ( y + e) sonucuna varılır. Zincir eğrisi kabloda mesnetlerin farklı yüksekliklerde olması 94 . (45) ve (46) dan 2 − s 2 = e2 (46) y y.

Eğer mesnetler aynı yükseklikte değilse x A ve x B belli değildir. mesnetler farklı düzeyde değilse (39) denkleminden. (52) eşitliği (49) ile birlikte (50) de yerine konursa L ⎛ y +e⎞ −1 ⎛ y + e ⎞ = cosh −1 ⎜ B ⎟ + cosh ⎜ A ⎟ e ⎝ e ⎠ ⎝ e ⎠ (53) (52) (51) elde edilir. Bu denklemden e bulunarak daha sonra (49) ve (50) denklemlerinden x A ve x B bulunur. aynı düzeyde ise (53) denkleminden e bulunur. x B ve e olmak üzere üçtür. Bu durumda (39) denkleminde A ve B nin koordinatları yerine konursa xA ⎛ y +e⎞ = cosh −1 ⎜ A ⎟ e ⎝ e ⎠ xB ⎛ y +e⎞ = cosh −1 ⎜ B ⎟ e ⎝ e ⎠ (49) (50) bulunur. e bulunduktan sonra (38) ifadesinden To . Gerekli üçüncü denklem L = x A + xB dir. Buradan x A = L − xB bulunur. Sonuç olarak. (47) ifadesinden T ve (35) ifadesinden de s A ve s B bulunarak problem çözülmüş olur. 95 . Burada iki denklem olup bilinmeyenler x A .

2) den ibarettir. O halde J x > 0 . ikincisine y eksenine göre alan atalet momenti ve sonuncusuna da çarpım atalet momenti adı verilir.1 de F ile gösterilen bir dik kesit. Birinci mertebe momentleri de denilen S lerin yanında ikinci mertebe momentleri sayılacak atalet momentlerinin tanımları ise J x = ∫∫ y 2 dF .3) olacak demektir. Yalnız x 2 + y 2 = R 2 olduğundan bu yeni değer öncekilerden bağımsız bir büyüklük olmayıp 96 . Atalet momentleri cm4 cinsinden olan büyüklüklerdir. x.4) bir atalet momenti daha vardır ki adına O noktasına göre polar atalet momenti denir. Atalet momentlerine geçmeden önce izleyen S x = ∫∫ y dF .1) ifadeleriyle tanımlanan büyüklüklere kesitin alan statik momentleri adı verilir. y kartezyen eksen takımına bağlanmış olsun. Bunlardan birincisine x eksenine göre. cm3 cinsinden olan bu büyüklükler. ATALET MOMENTLERİ ALANLARIN ATALET MOMENTLERİ 9.1 Şekil 9. Jy daima pozitif olduğu halde Jxy her işareti alabilir. eksen takımları kesitin ağırlık merkezinden geçerse. S y = ∫∫ x dF F F (9. y dA x R O y x A Şekil 9. J y = ∫∫ x 2 dF ve J x y = ∫∫ x y dF F F F (9.2) de tanımlanan üç esas atalet momentinden başka aşağıdaki gibi tarif edilen J 0 = ∫∫ R 2 dF F (9. Hatta eksenin durumuna göre sıfır da olabilir. (9. sıfır olur. J y > 0 ve J x y ≥ 0 veya J x y ≤ 0 (9.1. dF ile kesitin bir alan elemanı gösterilsin.9. bunlardan Jx . Bunlar arasında alan atalet momentleri adıyla anılan bir takım büyüklükler önemli yer tutar. Tanımlar Çubukların burulma ve özellikle eğilmesi problemlerinde dik kesitin geometrisi ile ilgili bir takım integral büyüklüklere rastlanılır.

2 x = a + x ′ ve y = b + y′ olduğundan tanımdan atalet momentleri için J x = ∫∫ y 2 dF = ∫∫ (b + y ′) dF = ∫∫ y ′ 2 dF + 2b ∫∫ y ′dF + b 2 ∫∫ dF 2 F F F F F J y = ∫∫ x 2 dF = ∫∫ (a + x ′) dF = ∫∫ x ′ 2 dF + 2a ∫∫ x ′dF + a 2 F F F F F F F F F 2 ∫∫ dF F J x y = ∫∫ x y dF = ∫∫ x ′y ′dF + a ∫∫ y ′dF + b ∫∫ x ′dF + a b ∫∫ dF bulunur.J0 = J x + J y gibi diğer iki atalet momentinin toplamına eşittir.7) 97 . örneğin ix = Jx . yalnız ikinci takımın başlangıcı kesit şeklinin G ağırlık merkezinde olsun.5) Bundan başka atalet momentlerinden türetilen bir takım büyüklükler daha vardır.6) tarzında tarif edilen ix ve iy değerlerine kesitin ilgili eksenlere göre atalet yarıçapları denir ve boyutları cm dir. y ′ ) gibi iki takım ele alınsın. 9. J y = J y ′ + a 2 F .2. (9. x ′. y ′ eksenleri G den geçtiği için bunlara göre hesaplanacak statik momentlerin sıfır olduğu düşünülürse dönüşüm formülleri olarak J x = J x′ + b 2 F .2 de olduğu gibi birbirlerine paralel (x. iy = F Jy F 2 2 veya J x = i x F ve J y = i y F (9. J x y = J x′ y ′ + a b F (9. Koordinat dönüşüm formülleri y y' a x G y O b x x' Şekil 9. y) ve ( x ′. Eksenlerin Paralel Kayması Şekil 9.

y koordinatları arasında aşağıda verilen bağıntıların olduğu dikkate a1ınmalıdır : J y = ∫ x 2 dA ve çarpım atalet momenti olan J xy = ∫ xydA değerlerinin bilindiği ve başlangıç 98 . 9.7) den J u 1 = J u′ + d12 F yazılabilir. Her iki eksende ağırlık G d1 d2 U2 U1 U' Şekil 9. Steiner formülleri adı verilen bu dönüşüm ifadeleri uygulanırken paralel eksenlerden birinin ağırlık merkezinden geçtiği unutulmamalıdır.7) den bulmak mümkündür.3 böyle bir hali gösterir. J v ve J uv değerlerinin bulunması istensin. en küçük olan ağırlık merkezinden geçen eksene göre hesap edilendir.3. v ve x.7) ifadeleri açık olarak gösteriyor ki paralel bir çok eksenlere göre hesap edilen atalet momentleri arasında. J u . eksen takımına göre θ açısı yapan u.bulunur. (9.8) bulunur ki bu da iki eksen arasındaki geçiş formülüdür. Asal Eksenler ve Asal Atalet Momentleri A alanının başlangıçta seçilen x y eksenlerine göre atalet momentleri olan J x = ∫ y 2 dA . dönüşüm formülünü yine (9. (9. Şekil 9.v eksenlerine göre. Bunun için önce bir dA alan elemanının u .3 merkezinden geçmiyorsa. Burada J u′ yok edilirse 2 J u 1 = J u 2 + (d12 − d 2 ) F ve 2 J u 2 = J u′ + d 2 F (9.

1Ob) (9.10b).9) şeklinde elde edilebileceği görülmektedir. (9.10a) ve (9.11) verir ki bu sonuç (9.2 ∫ xycosθsinθ .9b) den J u = J x cos 2θ .y v u y.xsinθ (9.10a) (9. (9.dA (9.sin θ trigonornetrik bağıntıları kullanılırsa (9. eksene göre atalet momentlerinin toplamı koordinat dönüşümüne göre değişmezdir (invaryanttır). (9.xsinθ ) 2 dA Ju = ∫ y 2 cos 2θ .4 deki θ açı değişimi için yeni koordinatların eskileri cinsinden u = xcosθ + ysin θ v = ycosθ .10a).11) eşitliğinin her iki tarafındaki ifadeler J o polar atalet momentine eşit olduğundan daha önceden görülebilirdi.sin 2θ ) .10b) bağıntılarının taraf tarafa toplanması Ju + Jv = J x + J y (9.J y sinθcosθ (9.4 Şekil 5. Yeniden ifade edilirse.9) bağıntılarından yararlanılarak Ju = ∫ v 2 dA = ∫ (ycosθ .9a) (9.cos θ Şekil 9.dA + ∫ x 2 sin 2θ .dA .1Oc) J uv = J x sin θcosθ + J xy (cos 2θ .9a) ve (9.2J xy sinθcosθ + J y sin 2θ J y = J x sin 2θ + 2J xy sinθcosθ + J y cos 2θ (9.cos θ y θ O x x dA v u x.9b) (9.I0c) bağıntıları izleyen şekilde yazılabilir : Jx + Jy 2 Jx − Jy 2 Ju = + cos2θ − J xy sin2θ 99 . 2 2 sin2θ = 2sinθcosθ ve cos2θ = cos θ .

12a) ve (9.14) alınarak (9.5a daki A noktasına.min = Jx + Jy 2 ⎛ Jx − Jy ± ⎜ ⎜ 2 ⎝ ⎞ 2 ⎟ + J xy ⎟ ⎠ 2 (9.17a) olduğu görülür.16) şeklinde elde edilir . A noktasında atalet momenti maksimum.5b den J max = J ort + R ve J min = J ort . Bu bağıntı birbirinden 180 farklı olan iki adet 2θ m değeri tanımlar.12) bağıntıları bir dairenin parametrik denklemleridir. buna göre iki θ m değeri arasındaki açı 90 dir. B noktasında ise minimumdur.17b) 100 .R (9.Jv = J uv = Jx + Jy 2 Jx − Jy 2 − Jx − Jy 2 cos2θ + J xy sin2θ sin2θ + J xy cos2θ (9. Böyle tanımlanan birbirine dik iki eksene alanın O ya göre asal atalet momentleri denilir.12c) denklemlerinden θ yok edilir . bu biçimde elde edilen tüm noktaların bir çember üzerinde olacağı anlamındadır. diğeri ise B noktasına karşı gelir. Bu ifadeler açık olarak yazılırsa J max.J ort ) 2 + J uv = R 2 (9. Bu. Bunlardan biri Şekil 9. Bu denklem. Bunun yanı sıra bu noktalar çarpım atalet momenti J uv nin sıfır değerlerine karşı gelir. merkezinin apsisi J ort ve ordinatı sıfır olan R yarıçaplı bir çemberin denklemidir. B noktası ise minimum değerine karşılık gelir . Bu durumda J + Jy ⎛ ⎜ Ju − x ⎜ 2 ⎝ elde edilir .13) bağıntısı 2 (J u . Şekil 9. Böylece θ parametresinin A ve B noktalarına karşılık gelen θm değerleri (9. Burada J ort = Jx + Jy 2 ⎛ J − Jy ⎞ 2 ⎟ + J uv = ⎜ x ⎜ 2 ⎟ ⎝ ⎠ 2 ⎞ 2 ⎟ + J xy ⎟ ⎠ 2 (9.15) şeklinde yazılır . Bu özelliğin elde edilmesi için (9.13) ⎛ Jx − Jy ve R = ⎜ ⎜ 2 ⎝ ⎞ 2 ⎟ + J xy ⎟ ⎠ 2 (9.12c) bağıntısında J uv = 0 konularak tg 2θ m = − 2 J xy Jx − Jy (9. Elde edilen çemberin apsisler eksenini kestiği A ve B noktalarının özel bir önemi vardır: A noktası J u atalet momentinin maksimum değerine. bir dik eksen takımı seçilir ve θ parametresinin verilen bir değeri için apsisi J u ve ordinatı J uv olan bir M noktası işaretlenirse.

Atalet Momentleri ve Çarpım Atalet Momentleri İçin Mohr Çemberi O noktasından geçen iki dik x .olduğu görülür.16) bağıntısından elde edilen θ m değerleri (9. Bir alanın O noktasından geçen bir simetri ekseni varsa. O dan geçen her hangi bir eksen ağırlık merkezinden geçen bir eksendir. O noktası alanın ağırlık merkezi ile çakışık seçilirse. Buraya kadar bulunan özellikler verilen alanın içinde ya da dışında bulunan her hangi bir O noktası için geçerlidir. (9.bu eksenin alanın O dan geçen bir asal ekseni olması gerektiği görülmektedir . bir alanın simetri özellikleri olsun ya da olmasın bunun her hangi bir O noktasından geçen iki asal atalet ekseni olacaktır. Şekil 9.12c) bağıntısında J uv = 0 konularak elde edildiğinden verilen bir alanın asal eksenlerine göre çarpım atalet momentinin sıfır olduğu açıktır. Diğer taraftan bir asal eksenin simetri ekseni olması şart değildir.5 5. alanın ağırlık merkezinden geçen iki asal eksenine alanın ağırlık merkezinden geçen asal eksenleri denilir. y eksenine göre bir Alanın atalet momentleri ve çarpım atalet momenti bilindiğinde. grafik olarak (a) alanın O ya göre asal atalet momentlerini ve asal eksenlerini. v dik eksen takımına göre atalet momentleri ve çarpım atalet momentinin belirlenmesi için ilk olarak Otto Mohr tarafından kullanılan Mohr çemberinden nasıl yararlanılacağı görülecektir 101 . ya da (b) alanın O dan geçen diğer her hangi bir u .4.

aksi halde (-) (Şekil 9.6a ve b den J u = J ort + Rcos(2θ m ± 2θ ) J uv = Rsin(2θ m ± 2θ ) (5.6b).20b) olduğu görülmektedir . bu açı saat ibrelerinin tersi yönde ise (+) (Şekil 9. 2θ m J u ekseninden itibaren CX doğrultusunun saat ibrelerinin tersi yönde yaptığı açı 2θ CX doğrultusundan itibaren CU doğrultusunun yaptığı açı.0⎟ ⎟ ⎝ ⎠ X ( J x .6b) alınır.20a) (5. Şekil 9.6 Atalet momentleri J x .19) olduğu bilinmektedir. 102 . Burada. J xy ) (5. X noktasına karşı gelen eksen takımından itibaren gerçek şekilde θ kadar dönülürse Mohr çemberinde X noktasından itibaren aynı yönde 2θ kadar dönülür ve bu duruma karşı gelen eksenIer için atalet momentleri çember üzerinde basit geometrik işlemler yapılarak elde edilebilir. J y ve çarpım atalet momenti J xy bilindiğinde Mohr çemberinin merkezinin ve çember üzerindeki bir noktanın koordinatlarının sırasıyla ⎛ Jx + Jy ⎞ C⎜ ⎜ 2 .Şekil 9.

Tablo 9.1 Bazı Kesitlerin Atalet Momentleri 103 .

.KÜTLELERİN ATALET MOMENTLERİ 5.7a)..22) bağıntısı ile tanımlanmıştır. Şimdi sistemin verilen bir dönme hızına erişmesi için gerekli zamanın ∆m kütlesi ile orantılı olduğu belirtilmek ve r uzaklığının karesi ile orantılı olduğu gösterilmek istenmektedir. 7 Cismin AA' eksenine göre k atalet yarıçapı I = k 2m veya k= I/m (9. Bundan ötürü k atalet yarıçapı.. Bu hareketin ayrıntıları dinamikte incelenecektir. başlangıçta durma konumunda olduğu kabul edilen çubuk ve kütle. ∆mn olan elemanlara ayrılarak. Bundan ötürü r 2 ∆m çarpımı.. sistemin ataletinin (eylemsizliğinin). atalet momentinin limitte I = ∫ r 2 dm integraline eşit olduğu bulunur A' A' A' (9. + rn2 ∆mn toplamı ile ölçüldüğü bulunur... kütlesi ihmal edilebilen bir çubuk üzerine monte edilmiş küçük bir ∆m kütlesi göz önüne alınsın (Şekil 9.. Sisteme bir kuvvet çifti uygulanırsa. kütlesi m olan bir cisim göz önüne alınsın (Şekil 9. Elemanların sayısı arttırılırsa. cismin bütün kütlesini bir arada konulması gerekli uzaklığı gösterir 104 ..21) ∆m1 ∆m r ∆m2 k m ∆m3 A A A Şekil 9.5.7b)... Cisim kütleleri ∆m1 .. ∆m2 . Bundan dolayı. Bir Kütlenin Atalet Momenti Bir AA' ekseni etrafında serbestçe dönebilen. Bu sebeple r 2 ∆m çarpımına ∆m kütlesinin AA' eksenine göre atalet momenti denilir . yani sistemi harekete geçirilmeye çalışıldığında bunun gösterdiği direnİmin bir ölçüsüdür...AA' etrafında dönmeye başlayacaktır. Şimdi AA' ekseni etrafında döndürülecek.. bu toplam cismin AA' eksenine göre atalet momentini tanımlar. cismin AA' eksenine göre atalet momenti aynı kalmak üzere. cismin dönmeye karşı direniminin r12 ∆m1 + r22 ∆m2 + .

genellikle kgcm cinsinden ifade edilecektir.7c) m kütlesi.7b). r 2 = (x' + d 2 ) + Z' 2 = r' 2 +2x' d' + d 2 yazılır.x' z z' A B Şekil 9.8 r 2 = x2 + z2 r ′2 = x′2 + z ′2 yazılabilir.8 de görülen iki eksen sistemi seçilirse y A' B' r r' y' O d r d' r' z=z' x. ister orijinal biçiminde (Şekil 9.(Şekil 9.6. I = ∫ r 2 dm bağıntısında r 2 yerine değeri konularak. bir kütle elemanının BB' eksenine uzaklığıdır. Bir kütlenin atalet momenti kütle ile bir uzaklığın çarpımı olduğundan. Burada r dm kütle elemanının AA' eksenine olan uzaklığıdır (Şekil 9. Benzer şekilde AA' eksenine paralel olan ve cismin ağırlık merkezinden geçen BB' eksenine göre cismin atalet momenti I = ∫ r ′ 2 dm dir. 5. isterse Şekil 9. Bir kütlenin atalet yarıçapı genellikle cm cinsinden ifade edilir .bu cismin AA' eksenine göre atalet momenti I = ∫ r 2 dm dir. Paralel Eksenler Teoremİ. AA' eksenine göre dönmeye aynı şekilde tepki gösterecektir. Şekil 9. 7 de görüldüğü gibi bir noktada toplanmış olsun. cismin AA' eksenine göre atalet momenti I = ∫ r 2 dm = ∫ r' 2 dm + 2d ∫ x' dm + d 2 ∫ dm 105 .8). Kütlesi m olan bir cisim göz önüne alınsın. Burada r'. AA ' ve BB' arasındaki uzaklık d olduğuna göre x = x ′ + d ve z = z' olduğu göz önüne alınırsa.

dm = ρ tdA olduğundan I AA′kütle = ρ t ∫ r 2 dA yazılır. Bundan ötürü I = l + md 2 yazılır.23) (5. Burada birinci integral ağırlık merkezinden geçen BB' eksenine göre I atalet momentini gösterir. k 2 = k ' 2 +d 2 (5. Levhanın.9 I AA′kütle = ∫ r 2 dm dir. Fakat r.olarak elde edilir . ikinci integral cismin y'z' düzlemine göre birinci momentini (statik moment) gösterir ve G bu düzlemde olduğundan sıfıra eşittir. bundan ötürü integral.9b) 106 (9.25) . son integral cismin toplam m kütlesine eşittir.9a) A' A' dA r t dA r B' dA r C B' C' B B A A Şekil 9. Atalet momentleri bunlara karşılık olan atalet yarıçapları cinsinden yazılırsa.eksenine göre kütle atalet momenti (Şekil 9. dA alan elemanının AA' eksenine olan uzaklığını gösterir. Ievha düzleminde bulunan AA . levha alanının AA' eksenine göre atalet momentine eşittir. Burada k ve k ' sırasıyla AA' ve BB' eksenlerine göre atalet yarıçaplarını gösterirler. 9.7 İnce Levhaların Atalet Momentleri Yoğunluğu ρ (yoğunluk=birim hacim kütlesi) olan homojen malzemeden yapılmış t sabit kalınlıklı ince bir levha göz önüne alınsın.24) elde ediiİr. Benzer şekilde AA' eksenine dik bir BB' eksenine göre (Şekil 9. Buna göre I AA′ kütle = ρ tI AA' alan olur.

I BB′ kütle = ρ tI BB' alan (5. Burada J c levha alanının C noktasına göre polar atalet momentidir.27) Bir alanın eksenel atalet momentleri ile polar atalet momenti arasında J C = I AA′ + I BB′ bağıntısının varlığı hatırlanırsa. ( 5 . Şimdi AA' ve BB' nün C kesim noktasından geçen ve düzleme dik CC' ekseni göz önüne alınarak (Şekil 5.30) 107 . ince bir levhanın kütle atalet momentleri arasında aşağıdaki bağıntı elde edilir: I CC ′ = I AA′ + I BB′ (5.9c).10 ρ a b t çarpımının Ievhanın m kütlesine eşit olduğu göz önüne alınarak.26) bulunur.29) (9.28) Dikdörtgen Levha : Kenarları a ve b olan dikdörtgen levha durumunda (Şekil 9. I CC ′ kütle = ρ tJ C alan yazılır. levhanın ağırlık merkezinden geçen eksenlere göre aşağıda verilen atalet momentleri elde edilir : I AA′ kütle = ρ tI AA' alan = ρt(a 3 b/12) I BB′ kütle = ρ tI BB' alan = ρt(ab 3 /12) B' B b Şekil 9.10). bir ince dikdörtgen levhanın kütle atalet momentleri aşağıdaki gibi yazılır: I AA' = ma 2 /12 I CC' = I AA' + I BB′ = I BB' = mb 2 /12 m 2 (a + b 2 ) 12 (9.

32) B' C B C' A Şekil 9. bir dairesel levhanın kütle atalet momentleri aşağıdaki gibi yazılır: I AA' = I BB′ = mr 2 /4 I CC' = I AA' + I BB′ = mr 2 /2 A' (9.genellikle üç katlı ya da en az iki katlı integral almak gereklidir. Bu integral sadece cismin biçimine bağlıdır. Bunu hesaplamak için.Dairesel Ievha : r yarıçaplı dairesel levha ya da dairesel disk durumunda I AA′ kütle = ρ tI AA' alan = ρt( πr 4 /4) yazılır. 108 . Cisim yoğunluğu ρ olan homojen bir malzemeden yapılmışsa dm = ρ dV ve I = ρ ∫ r 2 dV yazılabilir. ρ π r 3 t çarpımının levhanın m kütlesine eşit ve I AA' = I BB′ olduğu göz önüne alınarak.11 9.8. Üç Boyutlu Bir Cismin Atalet Momentinin İntegrasyonla Bulunması Üç boyutlu bir cismin atalet momenti I = ∫ r 2 dm integrali hesaplanarak elde edilir.31) (9.

.bunun bileşen parçalarının verilen eksene göre atalet momentlerini hesaplayıp toplayarak elde edilebilir.12). Bunun diğer iki koordinat. Alanlar durumunda daha önce belirtildiği gibi. simetri düzlemlerine dik ince bir levhanın kütlesini bir dm kütle elemanı olarak seçip çoğunlukla bunun atalet momentini tek katlı integralle hesaplamak mümkündür .9.12 Bununla birlikte eğer cismin simetri düzlemi varsa. bunun bileşen parçalarının atalet yarıçaplarının toplanmasından elde edilemeyeceği tekrar belirtilmelidir. dönel cismin aranan atalet momentlerini verecektir.12 de belirtildiği gibi kolayca ifade edilebilir. (9. Bu basit biçimlerin birkaçının birleştirilmesiyle yapılmış bir cismin verilen bir eksene göre atalet momenti.31) bağıntısı ve paralel eksenler teoremi kullanılarak elde edilecektir. Şekil 9. 9. Elde edilen bağıntıların integrasyonu.32) bağıntısı kullanılarak.Ömeğin dönel cisimler durumunda. eksenine göre atalet momenti (9.y' y' z' z' C C' Şekil 9. diskin dönme eksenine göre atalet momenti. 109 . bir bileşik cismin atalet yarıçapı.13 de gösterilmiştir. kütle elemanı ince bir disk olacaktır (Şekil 9. Bileşik Alanların Atalet Momentleri Çok karşılaşılan bazı biçimlerin atalet momentleri Şekil 5.

F α (10. Bir rijit cismin maddesel noktalarını bir arada tutan iç kuvvetlerin toplam işi(Şekil 10.1) Şekil 10. 3. Yerdeğiştirmeye dik doğrultuda etkiyen kuvvetler. 5.3). Kaymadan yuvarlanan bir tekerleğe etkiyen sürtünme kuvveti ( herhangi bir anda değme noktası hareket etmediğinden). Bu metot bir kuvvetin işi kavramına dayanmaktadır. ∑ Fy = 0 . Bu aşamada belirli türde problemleri çözmede daha yararlı olacağı görülecek olan bir başka metot göz önüne alınacaktır.1.1).1 İş Yapmayan Kuvvetler 1. Önce yerdeğiştirme ve bir kuvvetin işi terimleri mekanikte kullanıldığı şekliyle tanımlanacaktır: dW = F ⋅ dr = F ⋅ dr ⋅ cos α (10. 2. Sürtünmesiz yüzey boyunca hareket eden bir cisme yüzeyden gelen tepki kuvveti. Şekil 10. Uzamasız bir AB ipi ile birbirine bağlı iki bloktan oluşan sistemde T ve T ′ kuvvetlerinin toplam işi (Şekil 10. Ağırlık merkezi yatay olarak hareket eden bir cismin ağırlığı. Sürtünmesiz bir mafsaldaki tepki kuvveti. 3. VİRTÜEL İŞ METODU 10.2 deki AC ve BC ye etkiyen kuvvetlerin yaptıkları işin toplamı.4) 110 . 6. Yerdeğiştirme ve Bir Kuvvetin İşi Buraya kadar rijit cisimlerin dengesine ilişkin problemler ∑ Fx = 0 .10. ∑ Fz = 0 denge denklemleri ile çözülmüştü. 2. Sabit noktalara uygulanan kuvvetler.1) ifadesi bir kuvvetin işini tanımlar (Şekil 10. Birçok Kuvvetin Yaptığı İşlerin Toplamının Sıfır Olması Durumu 1. 4.

4 10.2) olur. Kuvvet Çiftinin İşi Düzlemde genel yerdeğiştirme yapan Şekil 10.3.3 B -F F A dr dr' B' A' Şekil 10.2 Şekil 10.2. Virtüel İş İlkesi (ds2=rd θ) B'' dθ A' B' dr2 A dr1 -F r B F dr1 Şekil 10. Ötelenmede kuvvet çiftini yaptığı iş ise dW = F ⋅ ds 2 = F ⋅ r ⋅ dθ = M ⋅ dθ (10.F C -F A B T T' B A Şekil 10. Burada dθ radyan cinsinden ifade edilen ve cismin dönmesini gösteren küçük bir açıdır. 10.5 111 .2 deki cisme etkiyen kuvvet çiftinin işi hesap edilmek istensin. Düzlem yerdeğiştirme bir ötelenme ve bir de dönme şeklinde iki bileşene ayrılabilir.

Buna virtüel yerdeğiştirme denir ve δ r ile gösterilir.Şekil 10.4.. . + Fn ⋅ δ r δ W = ( F1 + F2 + . Virtüel yerdeğiştirmeler bir maddesel noktanın denge şartlarının sağlanıp sağlanmadığını saptamakta kullanılabilirler.... δ r birinci dereceden diferansiyel olmasına karşın sanal olduğu için d r yerine δ r kullanılmıştır.. 10..2 deki maddesel noktanın A dan A′ ye küçük bir yerdeğiştirme yaptığı kabul edilsin.. Eğer cisim dengede ise cismi oluşturan tüm maddesel noktalar dengededir... Bu demektir ki maddesel noktalara etkiyen iç kuvvetlerin virtüel işlerinin toplamı sıfır olmalıdır. 112 . bundan ötürü dış kuvvetlerin toplam işi de sıfır olmalıdır. F2 . Virtüel yerdeğiştirme sırasında sistem birleşik durumda kalırsa sadece sistemdeki dış kuvvetler göz önüne alınır. Virtüel İş İlkesinin Uygulamaları Virtüel iş ilkesi birbirine bağlı birçok rijit cisimden oluşan makinalar ya da mekanizmalarla ilgili problemlerin çözümüne uygulandığında özellikle yararlı olur. Yerdeğiştirmenin olması mümkün fakat oluşması gerekli değildir. F2 δr (10. maddesel noktanın virtüel yerdeğiştirmesi için sıfırdır. Burada R bileşke kuvvettir... Çünkü çeşitli birleşimlerdeki iç kuvvetleri toplam işi sıfırdır. maddesel nokta verilen kuvvetler sistemi altında AA′ den başka bir doğrultuda hareket edebilir. + Fn ) ⋅ δ r δ W = R ⋅δ r olur.3) F1 A' Fn A F3 Şekil 10. F1 . Bu nedenle sözü edilen yerdeğiştirme sanal bir yerdeğiştirmedir. Bir Rijit Cisim İçin Virtüel İş İlkesi Rijit cisim dengede ise cismin herhangi bir virtüel yerdeğiştirmesi için rijit cisme etkiyen dış kuvvetlerin toplam virtüel işi sıfır olur.. Kuvvetler dengede ve maddesel nokta hareketsiz yada....... Bu iş δ W = F1 ⋅ δ r + F2 ⋅ δ r + . Virtüel iş ilkesi birbirine bağlı rijit cisimler sistemine de uygulanacak şekilde genişletilebilir. Fn kuvvetlerinin δ r sanal yerdeğiştirmesi sırasında yaptığı işe virtüel iş denir.6 Bir Maddesel Nokta İçin Virtüel İş İlkesi Maddesel nokta dengede ise bu maddesel noktaya etki eden kuvvetlerin virtüel işi.

Oysa ki A noktasına göre moment alınsaydı sadece iki adet bilinmeyen tepki yok edilebilecekti. Verilen P kuvveti C ye uygulanınca (sürtünme yok) aracın bloğa uyguladığı kuvvet bulunmak istensin. uygulanan kuvvetlerin ve sürtünme kuvvetlerinin işlerinin göz önüne alınması gereklidir.4) δ W = δ WP + δ WQ = −Q ⋅ δ x B − P ⋅ δ yC = −2Q ⋅ l ⋅ cosθ ⋅δ θ + P ⋅ l ⋅ sin θ ⋅ δ θ (10.3a daki ahşap bloğu sıkıştırmak için kullanılan ACB mafsallı aracı göz önüne alınsın. Aracın bloğa uyguladığı kuvvet Q olarak alınsın. Bu durumda koordinat sisteminin başlangıcı A da seçilsin.6) Bir taşıyıcı sistemin herhangi bir noktasının konumunun belirlenebilmesi için gereken bağımsız koordinat değişkeni sayısı. θ açısına pozitif bir δ θ rtımı verilsin. δ W = 0 yazılarak 2Q ⋅ l ⋅ cosθ = P ⋅ l ⋅ sin θ ⋅ → Q = elde edilir. Bu durumda dış kuvvetler ve reaksiyon kuvvetlerinin virtüel işi bulunsun: x B = 2 l sin θ → δ x B = 2 l cos θ δ θ yC = l cosθ → δ yC = − l sin θ δ θ elde edilir.F F C l θ θ l yc y C δyc δθ A B HA A θ C' B Q δxB B' x V A (a) xB N (b) Şekil 10. bütün tepkiler ve iç kuvvetler yok edilmiş olur ve yalnız yüklerin. Buna göre Q ve P kuvvetlerinin toplam virtüel işi (10. 10. ya da bir sistemde oluşabilecek bağımsız virtüel yer değiştirmelerin sayısı diye iki ayrı tanım verilebilir.5) olur. Eğer göz önüne alınan virtüel yerdeğiştirmeler mesnetler ve bileşimlerle sağlanan bağlarla uygunsa .5. Virtüel iş metodunun alışılagelmiş denge denklemlerine göre üstünlüğü açıktır: Virtüel iş metodu kullanılarak bütünbilinmeyen tepkilerin yok edilmesi mümkün olmaktadır. Burada görüldüğü gibi tam bağlı sistemlerde her ne kadar göz önüne alınan yerdeğiştirmeler hiçbir zaman olamayacaklarsa da ilgili sistemlerin çözümünde kullanılabilirler.7 Şekil 10. 113 . Serbestlik Derecesi P ⋅ tg θ 2 (10.

5b). A θ1 l1 A θ1 l1 A θ1 l1 l2 θ2 θ2 l2 l3 θ3 (a) (b) (c) Şekil 10. φ skaler bir fonksiyon olarak tanımlansın. iki ve üç serbestlik dereceli sistemler Şekil 10. Böylesi bir φ fonksiyonunun gradyeni olarak yazılabilen kuvvete de konservatif kuvvet denmektedir.d r = ∫ ⎜ i + j+ ⎜ ∂x ∂y ∂z ⎝ ( ) 114 . b ve c de gösterilmiştir.6. bir cismin konumu sebebiyle iş yapma kapasitesi olarak tanımlanmaktadır. Bir F kuvvetini böylesi bir fonksiyonun gradyeni olarak ifade edelim: F= ∂φ ∂φ ∂φ i+ j+ k ∂x ∂y ∂z ⎞ k ⎟. işin tanımından ⎛ ∂φ ∂φ ∂φ (W1→2 ) k = ∫ F .Bir.8 10.5a). (10.8) ⎛ ∂φ ∂φ ∂φ ⎞ φ2 dy + dz ⎟ = ∫ dφ = φ 2 − φ1 ∫ ⎜ dx + ⎜ ∂x ∂y ∂z ⎟ φ1 ⎝ ⎠ olur.4a. Burada φ ye iş fonksiyonu dersek. Eğer kuvvet A1 den A2 ye gittiğinde kapalı bir yörünge çiziyorsa (A1 ile A2 üst üste düşer) işin sıfır ettiği görülür (Şekil 10.7) Bu kuvvetin yaptığı iş. bunun değeri fonksiyonun ilk ve son değerlerine bağlıdır ve iki nokta arasında yapılan iş izlenen yoldan bağımsız kalmaktadır (Şekil 10. dxi + dyj + dzk = ⎟ ⎠ (10. (W1→2 ) k konservatif kuvvetin işi olarak adlandırılmaktadır. Potansiyel Enerji Potansiyel enerji. Bu durumda E p = −φ olarak tanımlanan ifadeye potansiyel enerji fonksiyonu adı verilir. Bu fonksiyonun değeri konum koordinatlarına bağlıdır.

y

F

y

A2(x2;y2 ;z2)
2. yol

F

1. yol

A(x;y;z)

A1(x1;y1 ;z1)
O

x

A1(x1;y1 ;z1)
O

x

z (a)

z (b)

Şekil 10.9
Dengedeki (δ W = 0) korunumlu sistemlerde keyfi x, y, z yer değiştirmeleri için δ x ≠ 0 , δ y ≠ 0 , δ z ≠ 0 olmalıdır. Bu durumda (10.8) den ∂φ ∂φ ∂φ = = =0 ∂x ∂y ∂z olmalıdır. (10.7) denkleminden Fx = ∂φ ∂φ ∂φ , Fy = , Fz = ∂x ∂y ∂z ∂Fz ∂Fy = , ∂z ∂y ∂Fx ∂Fz = ∂x ∂z (10.10) (10.9)

olduğu görülmektedir. (10.10) un karışık türevleri ∂Fx ∂Fy = , ∂x ∂y olmalıdır. (10.7) den (10.11)

∇ × F = ∇ × ∇φ = 0 ?
yazılabilecektir. (10.12) den çok önemli bir sonuç olan
i ∂ ∇×F = ∂x Fx j ∂ ∂y Fy k ∂ =0 ∂z Fz

(10.12)

(10.13)

eşitliği elde edilir. (10.13) ün yalnızca korunumlu kuvvetler için sağlatilebileceğinin yeniden hatırlatılmasında fayda vardır.

115

10.7. Bazı Kuvvetler İçin Potansiyel Enerji İfadeleri
Sabit kuvvet: Sabit bir kuvvet F = ∇φ = ai + bj + ck olarak verildiğine göre Ep potansiyel enerji fonksiyonunu bulalım:

φx =

∂φ =a ∂x

φy =

∂φ =b ∂y

φz =

∂φ =c ∂z

(10.14)

olarak alınır. (10.14) eşitliklerinden birincisinin x e göre integrasyonundan

φ = ∫ a dx = ax + c1

(10.15)

olur. (10.15) deki c1 , içerisinde y ve z değişkenlerini kapsamaktadır. Bu sebeple, (10.15) nin y değişkenine göre türevi

φ y = c1 y =

∂c1 ∂y

(10.16)

olmaktadır. (10.16) ifadesiyle (10.14) eşitliklerinden ikincisi karşılaştırılırsa

φ y = c1 y = b
y

(10.17)

F
x

O

z

Şekil 10.10
olduğu görülür. (10.17) ifadesinin y değişkenine göre integrasyonundan bu kez c1 = by + c 2 olur. (10.18) in z ye göre türevi (10.14) ün üçüncü eşitliğiyle karşılaştırılırsa (10.18) (10.19) (10.20)

φ z = c2 z = c
bulunur. (10.19) un z değişkenine göre integrasyonu ile c 2 = cz + c3 elde edilir ve (10.15), (10.18) ve (10.20) den

φ = ax + by + cz + c3

(10.21)

şeklinde iş fonksiyonu bulunur. İşlemlerde ∆φ kullanıldığından c3 sabitinin her hangi bir değer alması sonuçları etkilemez. Bu sebeple c3 = 0 alınır. Enerji fonksiyonu (10.21) ve E p = −φ den E p = − ax − by − cz (10.22)

116

olarak elde edilir.

Yerçekimi kuvveti: Şekil 10.6 da verilen eksen takımı için F = −mg k olmaktadır. Böylesi bir kuvvetin potansiyel enerji fonksiyonu sabit kuvvet için izlenen işlem aşamaları tekrarlanarak elde edilir. Bu aşamalar aşağıda verilmiştir:
y m

F=-mgk
O x

z

Şekil 10.11
F = −mgk = ∂φ ∂φ ∂φ i+ j+ k ∂x ∂y ∂z ∂φ dφ = = −mg ∂z dz (10.23)

(10.23) de görüldüğü gibi ∂φ ∂φ = = 0, ∂x ∂y (10.24)

(10.24) ün ikinci eşitliğinden

φ = − mg ∫ dz = −mgz + c
olur ve (10.25) ve , E p = −φ den

(10.25)

E p = −φ = mgz − c

c = 0 → E p = mgz

(10.26)

olarak yerçekimi kuvveti için potansiyel enerji fonksiyonu bulunur.

Yay kuvveti : Yay kuvveti durumunda, Şekil 10.7 de seçilen eksen takımı için, yayın x ekseninin artı yönünde x kadar çekilmesi durumunda, yayın maddesel noktaya etki ettirdiği kuvvet F = −k x i olmaktadır. Bu kuvvet, bir φ skaler fonksiyonunun gradyeni olarak
F = − kxi = ∂φ ∂φ ∂φ i+ j+ k ∂x ∂y ∂z (10.27)

117

Potansiyel enerji fonksiyonu ise (10. 10. Tek serbestlik dereceli bir sistemde sağlatılması gereken koşul ∂φ =0 ∂θ 1 (10.8a). 118 . Daha önceki işlemler tekrarlanırsa ∂φ = − kx.8c). Denge incelendiğinde ortaya üç durum çıkacaktır: 1) Kararlı denge (Şekil 10.32) olur.29) ve E p = −φ den Ep = 1 2 1 kx − c . 2) Kararsız denge (Şekil 10. yayın uzaması boy değiştirmemiş konumdan ölçüldüğü sürece geçerlidir. 3) Tarafsız (farksız) denge (Şekil 10.7 de x1 den x2 ye gidilmesi durumundaki potansiyel Ep = 1 2 2 k ( x 2 − x1 ) 2 (10. Dengenin Kararlılığı (Stabilitesi) Denge ve potansiyel enerji arasındaki ilişki (10.30) şeklinde bulunur.28) φ =−= 1 2 kx + c 2 (10. bu ifadede ( x 2 − x1 ) yerine ( x 2 − x1 ) 2 kullanılamaz.8. ∂x olur ve buradan ∂φ ∂φ = =0 ∂y ∂z (10. Yay için elde edilen bu ifade.l A A l+x (a) (b) Şekil 10.12 şeklinde ifade edilir.31) 2 2 olup.8b).29) elde edilir. c = 0 → E p = kx 2 2 2 (10. burada θ 1 sistemin konumunu tarifleyen bir koordinattır.8) denklemleriyle kurulmuştu. Yani şekil 10.

33) denklemleri yerine.9a) (10. Örneğin iki serbestlik dereceli bir sistemde (10.33b) =0. Bu durumda çok değişkenli fonksiyonlar teorisinden yararlanılır. İncelenen sistem çok serbestlik dereceli de olabilir.(a) (b) (c) Şekil 10.9b kararsız denge ve Şekil 10.33c) olur.34b) >0 (10. E p fonksiyonunun serbest değişkene göre değişimine örnek olarak Şekil 10.33a) =0. φ φ φ O (a) θ1 O (b) θ1 O (c) θ1 Şekil 10.14 119 . ∂E p ∂θ 1 ∂E p ∂θ 1 ∂E p ∂θ 1 =0. ∂2Ep 2 ∂θ 1 = 0 → tarafsız denge (Şekil 10. ∂2Ep 2 ∂θ 1 > 0 → kararlı denge (Şekil 10.34c) bağıntıları sırasıyla sağlanıyorsa denge kararlıdır ve E p potansiyeli minimumdur.13 Bu aşamada denge konumuna karar verebilmek için potansiyel enerjinin ikinci türevinin işaretine bakmak gerekir. Şekil 10.9c de tarafsız denge için gösterilebilir.9b) (10. ∂2Ep 2 ∂θ 1 < 0 → kararsız denge (Şekil 10. ∂E p ∂θ 1 = ∂E p ∂θ 2 2 =0 (10. Örneğin tek serbestlik dereceli sistemlerde.9a kararlı denge.9c) (10.34a) ⎛ ∂2Ep ⎜ ⎜ ∂θ 1 ∂θ 2 ⎝ ∂2Ep ∂θ 12 >0 ⎞ ∂2Ep ∂2Ep ⎟ − − <0 2 ⎟ ∂θ 12 ∂θ 2 ⎠ ya da ∂2Ep 2 ∂θ 2 (10.

4) olur. z ) nin değişimini verir. vektörel ve skaler fonksiyonlara uygulanır. ∇ ( A + B) = ∇. Ayrıca ∇ φ . ∇ A ≠ A ∇ Ayrıca ∇ A = diveryans A biçiminde yazılabilir. (φ A) = (∇φ ). bununla uygulamada grad. i ∂ ∇ × A= ∂x Ax j ∂ ∂y Ay k ∂ ∂z Az (E1. Yalnız şunu da belirtelim ki. ∇ × ( A + B) = ∇ × A + ∇ × B 4. y. ∇ türev operatörünün bazı özellikleri: 1. z ) fonksiyonları ile. Simgesel gösterimi ∇ dır. y. ψ ( x. • Gradyan: φ ( x. A + φ (∇ ⋅ A) 120 . z ) . y. A B vektörleri türetilebilir olmak koşuluyla. Nabla. A + ∇. z ) biçimindeki bir türetilebilir vektörle. ∇= ∂ ∂ ∂ i + j+ k ∂x ∂y ∂z (E1. ∇. • Curl: A ( x. ∇ vektörel çarpılırsa. Operatörün açık yazılımı ise. curl olarak karşılaşılmaktadır. y. y.1) dir. c bir sabit olmak üzere.2) Eğer ∇ φ . ∇ (φ + ψ ) = ∇φ + ∇ψ 2. φ ( x. z ) biçimindeki bir türetilebilir fonksiyona uygulandığında. λ gibi bir birim vektörle skaler çarpılırsa. λ .Ek 1: Türev Operatörü Nabla Nabla bir türev operatörü olup. ∇ φ = grad φ biçiminde de yazılabilir.B 3. diverjans. z ) = c yüzeyine dik bir vektör olur. y. ∇ × A = curl A diye de yazılabilir. ∇ φ bir vektör alanı tanımlar: ⎛ ∂φ ⎛ ∂ ∂φ ∂φ ⎞ ∂ ∂ ⎞ ∇φ = ⎜ ⎟ ⎜ ⎟ ⎜ ∂ x i + ∂ y j + ∂ z k ⎟φ = ⎜ ∂ x i + ∂ y j + ∂ z k ⎟ ⎠ ⎝ ⎠ ⎝ (E1.3) = ∂Ay ∂Ax ∂A i+ j+ zk ∂y ∂z ∂x bulunur. λ doğrultusunda φ ( x. vektör özelliklerine sahip olup. φ ( x. ∇ φ . • Diverjans: ⎛ ∂ ∂ ⎞ ∂ ∇ A= ⎜ ⎜ ∂ x i + ∂ y j + ∂ z k ⎟ Ax i + Ay j + Az k ⎟ ⎝ ⎠ ( ) (E1.

∇ .Q1 + P. Q nun y bileşenidir.1) ispatlanmış olur.Q2 (E2.(∇ × A) + A.1 P.1) Genelliği bozmadan P nin y ekseni doğrultusunda olduğu kabul edilebilir.Q y (E2. ∇ × (φA) = (∇φ ) × A + φ (∇ × A) 6. ∇ ⋅ (∇ × A) = 0 9. ∇ × (∇ × A) = ∇ .Q2 = P(Q1 ) y + P(Q2 ) y (E2. Ek 2. Böylece (E2. ⎛ ∂2 ∂2 ∂2 ∇ 2= ⎜ 2 + + 2 ⎜∂x ∂ y2 ∂ z ⎝ ⎞ ⎟ ⎟ ⎠ dir. A) − ∇ 2 A Burada ∇ 2 ye Laplacien denir ve açık yazılımı.Q = P.1.1) in sağ yanı da benzer şekilde şöyle ifade edilebilir: P.( A × B) = B.(Q1 + Q2 ) = P.1) in sol yanı şöyle ifade edilebilir: y Qy . ∇ × (∇φ ) = 0 8. Skaler Çarpımın Distribütif Olduğunun İspatı Skaler çarpımın distribütif de olduğunu göstermek için şu bağıntı ispatlanmalıdır: P.3) de elde edilen ifadeler birbirine eşit ve dolayısıyla (E2. cosθ y = P. P Q1 θy Q Q2 x z Şekil E2.5. Şekil E2.2) burada Q y .Q.3) Q . Q ile Q1 ve Q2 nin toplamlarını.(∇ × B) 7. θ y ile de Q nun y ekseni ile yaptığı açı gösterilirse (E2.2) ve (E2. 121 . y bileşeni de Q1 ve Q2 nin y bileşenlerinin toplamına eşit olacaktır. Q1 ile Q2 nin toplamı olduğundan.Q1 + P.(Q1 + Q2 ) = P.(∇. (E2.

E. 1995. Kopmaz.KAYNAKLAR 1. Johnston. Öz. O. Ş. İzmir Güven Kitabevi. Birsen Yayınevi. E. H. Mühendisler İçin Vektör Mekaniği. M. Beta Basım Yayım Dağıtım A. R. P. Engin. Beer. R. 2007. 3.. Eylül 2007. H. Eisenberg (Çevirenler Ö. Statik. Mühendisler İçin Mekanik. Statik. 2. 1. Gündoğdu. hafta bir kuvvet çiftinin momentine gelindi 122 . F. R. Omurtag. H. E. Çözümlü Statik Problemleri. Ergüven.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful