You are on page 1of 98

Orhan Kololu _ Sorularla Vahidettin Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.

com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz.

Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. Tarayan: Gkhan Aydner Orhan Kololu _ Sorularla Vahidettin SORULARLA VAHDETTN Pozitif Yaynlar Genel Yayn Ynetmeni: Muharrem Katolu Dizi Editr : Saim Akpnar Sayfa Dzeni: Adem enel Kapak Tasarm: Yunus Karaaslan / EYLL 2007 Bask: Kitap Matbaas Ltd.Sti. Kazm Dinol San.Sitesi No. 81 Topkap /stanbul Tel. 0212 567 48 84 GENEL DAITIM ARTI YAYIN DAITIM Alemdar Mah. ataleme Sok. ataleme Han No: 25/2 34110 Caalolu-istanbul Tel: (0212) 50 57 87 Faks: (0212) 512 09 U e-mail.-sdcimenOgmail.com www.artidagitim.com.tr POZTF YAYINLARI Tel: (0212) 512 48 84 Fax: [0212) 512 09 U www.pozitifkitap.com SORULARLA VAHDETTN ORHAN KOLOLU POZTF YAYINLARI NDEKLER NSZ...........................................................9 AMASIZ BEKLEY SRES: 57.5 YIL 1- SYASET DIINDA TUTULAN K NELERLE URAIR?...............11 2- SYASET BLMESE DE HKMDAR OLAN HAYAL KURMAZ MI ? ........13 3- HKMDARLIINDAN NCE SYASETE HC BULATI MI?.............14 4- "BULAIK" OLMAYAN DAMAT ARAYIININ SEBEB NEYD?............16 5- MUSTAFA KEMALN SYASETE EKmE DAVETNE NEDEN KATILMADI?............................17 6- 1918 BASINDA DURUM, ZM NERMES N UYGUN MUYDU? ....19 7- HLAFETN ETKSZLEMESNE ZM DNEBLR MYD? ........20 8VVLSON PRENSPLERN GEREK SAYABLR MYD?..............22 TTHATILARDAN KURTULMA DNEM: 8 AY 9- MUSTAFA KEMAL'DENSE ENVER' NEDEN TERCH ETT?.............24 10- TTHATILARDAN KURTULMAYA NEDEN YUMUAK YNTEM?.......26 11- M.KEMAL' NEDEN ILIMLI TTHATILARA DAHL ETMED?...........27 12- TTHATCILARINKNDEN BAKA BARI FORML VAR MIYDI? ......29 13- NGLZ DESTE 1918'DE RED EDLEBLR MYD?..................30 14- NEDEN MONDROS'A DAMAT FERT' GNDERMEK STYORDU? ......32 15- SEVR' HAZIRLAYAN MONDROS'UN ARTLARI MIDIR?...............33 16- ARAPLARI HL BAIMLI SAYMA TUTKUSU GEREK MYD?.......34 17- HLAFET KONUSUNDAK DNCESNN DESTEKLER VAR MIYDI? 36 18- TTHATI LDERLERN KAIINA ENGEL OLABLR MYD? .........37 19- VAHDETTN'N GVEN KAZANMA TAKT NASILDI?................39 20- TEK ZMN PADAHTAN GELEBLECE TEZN KM YAYDI?.....41 21-VAHDETTN VE SADRAZAMLARI NGLZ TAKTN BLEBLR MYD? .............................42 22- SABIK TTHATI MECLS MONDROS'A ARE GETREBLR MYD? ... 44 23- MECLSN FESH HATALI BR KARAR MIYDI?.......................45 24- MECLSN FESH SADECE SULTANIN KEND KARARI MIYDI? .........47

25- MECLSN FESHNE KAMUOYUNDAN TEPK GELD M?..............49 26- KAPTLASYONLARIN GER GETRLMES ENGELLENEBLR MYD? .. 50 27- STANBUL'U TERKEDEREK ZM ARAYABLR MYD?.............51 28- MEDNE'NN AS ARAPLARA TESLMN ONAYLAMAYABLR MYD? .. 53 29- AZINLIKLARIN POLEMKLERNE SANSRDEN BAKA ARE VAR MIYDI?.......................................55 30- SANSR YALNIZ AZINLIK BASINI MI ZORLADI? ....................57 DAMAT FERTL DNEMN BALAMASI [7 AY) 31- BARI N HAZIRLIKLI OLDUUNA NANIYOR MUYDU?.............59 32- D.FERT'N E KARI CESUR OLMAKTAN BAKA ZELL VAR MIYDI? ...................................61 33- LKEDEK MLLYET DRENC TTHATILIKTAN AYIRABLD M? ... .63 34- NCEL GALCLER TATMNE VERMES HATA MIYDI? ...........65 35- DAMAT FERT'N HABER M YOKTU, BLMEZLKTEN M GELYORDU? . 66 36- ZMR'N GALN ENGELLEYEBLRLER MYD? ..................68 37- BARI KONFERANSINDAN BAKA UMUT KALMI MIYDI?............69 38- M.KEMAL NN PADAHIN GVENN KAZANMAYA ZEN GSTERD? ................................71 39- KM ANADOLU'YA ATADI. M.KEMAL NN KABUL ETT?.........'... .74 40- MEVERET MECLS TOPLANTISI KME YNELKT?.................76 41- OSMANLI BARI HEYET NEDEN KYE AYRILMITI?.................78 42- NCELK SALTANATLA HLAFET KABUL ETTRMEK MYD?..........80 43- NEDEN SULTAN VE SADRAZAMINA BLE TTHATILIK YAKITIRILDI? ...................................82 44- "HASTA ADAM SON NEFESNDE"DEN BAKA DNCELER VAR MIYDI? ..............................83 45- GALCLER STANBUL VE HLAFET N NE DNYORLARDI?.....85 46- AL KEMAL'N SULTANLA TAM UYUMASI HANLK MYD? .........87 47- VELAHT ABDLMECT SESN TTRMEK HTYACINI NEDEN DUYDU?.....................................89 48- HKMET YENLEMEK BARI ARTLARINI DETREBLR MYD? . 91 49- ABDLMECT NEDEN SULTANA DESTEK, SADRAZAMA KARIYDI? . .93 50- M.KEMAL NEDEN SULTAN/HALFE YANLISI, SADRAZAM KARITIYDI? .95 51- SULTAN/HALFENN SADRAZAMINA HAN SULAMASI NASIL BALADI? .............................97 52- "ANADOLU HAREKET ALEVLER SNM SAMAN ATE" MYD?.....W 53- D.FERT'E DESTEK AIRII MI?:" BARI N BRLK GRNMELYZ" ...........................101 54- D.FERT'TEN VAZGERTEN, SULTANA BALILIK GVENCES M? .. .103 55- DETRMEDE HNT MSLMANLARI NE KADAR ETKL OLDU? ... 105 TEKLATI MLLYE LE UZLAMA ABASI (6 AY) 56- PADAH STANBUL'DAN AYRILMAYA RAZI OLUR MUYDU? .........109 57- M.KEMAL NEDEN SULTANI NGLZC DEL, TARAFSIZ SAYIYORDU? .......................................111 58- M.KEMAL'E TTHATI VE BOLEVK DAMGALARI NEDEN TUTMADI?.................................113 59- YEN MECLSTEN KORKAN SADECE SULTAN MIYDI?...............115 60- MECLSN AILIINDA TAM BR UYUMA HAVASI VAR MIYDI?.......116 61- MSAKI MLLNN PADAHI RKTECEK ER VAR MIYDI? .....118 62- MLLYETLERE ILIMLI BR HKMETLE DEVAM EDLEBLR MYD? ...................................120 63- NGLZ, HALFEY ESR ALMADAN STANBUL'DAN VAZGEER M? .. 123 64- "MLLET KOYUN SRS BEN OBANIM"ANLAYIINA NEDEN DN? .................................125 65- HALFE ESR, YENS YA DA VEKL SELMEL NERSNE TEPK M? .............................127 KNC DAMAT FERT DNEM (6.5 AY) 66- MECLS FESHEDLMEDKE D.FERT FORML LEYEBLR MYD?.................................129 67- ANKARA HANET FETVASINDA SULTANIN ETKS NE ORANDA? . .. .131 68- ANKARA SULTAN/HALFEYE BALILIKTAN VAZGET M?..........134

69- SEVR' KABUL EDERSE HALFEYE TAAT EDLR M? ...............136 70- SEVR' SALTANAT URASI ONAYLADI MI, SULTAN MZALADI MI? ... .138 71- ANKARA'YA GELSE ABDLMECD SULTAN LAN EDLECEK MYD? .. .142 72- ABDLMECT D.FERT' ELETRRKEN SULTANI DA HEDEF ALDI MI? .................................144 73- VAHDETTN NEDEN SADECE GZL CELSEDE HAN LAN EDLD? ... 147 TEVFK PAA DNEM 124.5 AY) 74- DAMAT FERT' SULTAN MI UZAKLATIRDI? ......................149 75- STANBUL HKMET YOK EDLSN'E ONAY VEREBLR MYD?......151 76- "SZ MLLETN VEKLLERNNDR" DENECEN BLYOR MUYDU? .154 77- EYH SENUS NEDEN M.KEMAL VAHDETTNE TERCH ETT?......156 78- VAHDETTN SEVR' TEK BASINA MZALAR MIYDI?.................158 79- SADECE VAHDETTN M KL OYNUYORDU?......................161 80- ABDLMECTTE NGLTERESZ HLAFET ZM VAR MIYDI? . .. ^.163 81- DAMAT FERTLESMEK KORKUSU NE KADAR ETKLYOR?.........>. .164 82- STANBUL'UN ASIL MERAKI BARI DEL "SONRA NE YAPACAKSINIZ?" .................................167 83- NGLTEREY BLGLENDRME YARIINI KM DZENLED? .........169 84- NGLTERE+HLAFET'E KAR$I BBIL+ANKARA TTFAKI MI?.......173 85- SADRAZAMIN M.KEMAL' UYARMASINDAN SULTAN HABERL MYD?......................................175 86- TBMM'N TANIMAMAKTA VAHDETTN NEDEN BU KADAR ISRARCIYDI? ...............................177 87- HLAFET/SALTANATIN GELECE BARITAN NEML MYD?.......178 88- NEDEN HAN VAHDETTN DEDRTNCEYE KAdAR NAT ETT?.......181 SRGNDE SYASET (4 YIL 4 AY) 89- HIRSTYANA SIINANIN HALFEL KALIR MI?...................184 90- KAMASA DAM EDLR MYD? ............i....................186 91- MCADELEDEN VAZGEMEY DNYOR MUYDU? ..............188 92- TASARLADII HTLALN MASRAFINI KM KARILAYACAKTI?........190 93- MEKKE'DE BEKLENTLERNE KAVUABLD M? .................191 94- STANBUL'A DNNCEYE KADAR HCAZ'DA BEKLEYECEK MYD? . . .193 95- KEND TEZ ELKLERNN KANITI OLMUYOR MU?...............196 96- NGLTERE'NN ARTIK KENDSN STEMEDN NE ZAMAN ANLADI?...........................................197 97- HLAFETN LGASINDA KENDSN ANIMSAYAN OLDU MU?.........200 98- BOR NDEK BR YAAM VE LMNDE VEN IKTI MI? ........203 99- DESTEKS BR 150LN DEERLENDRMESYLE HAN MYD? . . .205 100- OSMANLI DEVLET HANLKLE M SON BULDU?..................207 KAYNAKA......................................................212 ORHANKOLOLU NSZ Tarihiler, Osmanlnn 37. sultan .Mehmed Vahidettin ile ok ilgilenirler; bu, tarih yazm bir lider olduundan deil, aksine, tarihe gmlme srecini tamamlamak zere olan bir devletin son 4 yl 4 aylk yaamnda, tesadfen banda bulunmu olmasnn sonucudur. Sultan 5. Mehmed Reat lmemi olsayd Vahidettin'in adndan bile bahseden kmazd. Sadece kader o son nefes iin onu semiti. Yapabilecei bir ey yoktu. Bylece, durup dururken, tarihimizde en ok sorgulanan, hain damgas yiyen, etrafa da ayn damgay pskrten biri olarak yer almtr. Sanki yerinde bakas olsayd sonu deiirmi gibi. Bu tr olaylarn cereyan ettikleri anda yaplan deerlendirilmeler.daima ar ular gndeme getirir. Vahidettin de bundan kurtulamamtr, hele 622 yllk bir hanedann son temsilcisi olunca. Buna karlk, aradan neredeyse yz yla yakn bir sre geince objektif deerlendirme art oluyor. Unutmamal ki hl gnmzde de "Osmanl yayor" diyen gibi hain damgasndan medet umanlar var. Konuyu sorularn yant eklinde sunmamz, btn okuyucularmzn ama zellikle bu iki grubun kafalarn kartran konularda daha kolay zm bulmalarn salamak iindir. ORHANKOLOLU AMASIZ BEKLEY SRES: 57.5 YIL 1SYASET DIINDA TUTULAN K NELERLE URAIR?

Mehmed Vahidettin, Sultan Abdlmecid'in Glustu Hanmdan dnyaya gelen 42. ocuu ve son oludur. 2.ubat.1861deki doumundan yaklak be ay sonra babasnn 25.Haziran.1861' de vefat etmesi sebebiyle yetimesi baba ihtimamndan uzak bir ortamda srmtr. Annesi de drt yl sonra ld ve vey anneye teslim edildi. nnde amcas Sultan Abdlaziz, onun taht iin ncelik vermeyi tasarlad olu Yusuf izzettin ve kendisinden nce tahta kan aabeyi ( 5. Murat, 2. Abdlhamit, 5. Mehmed Reat) bulunduu iin - bunlara erken len dier ehzadeleri de katmal - yetime dneminde hibir zel ilgiye lyk grlmedi. Aabeyleri ile arasnda srasyla 21,19 ve 17 yl ya fark bulunmas dolaysyla onlarn deneyimlerine tank olmak imkann da bulamad. Kendisine yirmili yalarnda, snrl da olsa tek ilgi gsteren, tahta ktktan sonra II.Abdlhamit olmutur. Zayf bnyeli, pek salkl olmayan Vahidettin'e btn dier ehzadeler gibi, saraydaki standart eitim uygulanmtr. Doal olarak iyi bir din eitimi ald. Tanzimatla ynelinen modern bilim ve teknoloji alanlarna o da dier ehzadeler gibi pek girmedi ya da sokulmad. Aabeylerinden Murat masonlua ve Beyolu hayatna, Abdlhamit borsa yatrmlarna, Mehmed Reat tasavvufa y11 SORULARLA VAHDETTN nelirken Vahidettin mzik alanndaki yeteneini gelitirdi. Necip Paa'dan bat musikisi dersleri ald; kanun alma ve ark sylemede gelitii gibi 70'den ok beste de yapt Siyasetin aile iinde de ok nde olduu, hanedan iinde ekimelere rastland 1870'li 80'li yllarda ocuk olduu iin bunlarda da rol almad. Delikanllk yllarn, II. Abdlhamit'in baskc ve hanedan sk kontrolda tutan rejimine uyumla geirdii iin saray ii kapanklnn dna kt hakknda hibir iarete rastlanmyor. Abdlhamit'in bu kk kardeine yakn bir ilgi gsterdii ve zaman zaman ba baa sohbete giritii dikkatlerden kamamtr. Neler konutuklar hakknda kimsenin bir bilgisi yoktur ama Abdlhamit'in adeti zere onu aile ii jurnalcilikte kullanm olduu hakknda doruluu kantlanamayan - iddialar ileri srlmtr. Osmanl ailesi iinde sevilen bir tip olmamasnda bu iddiann etkisi bulunduu anlalyor. Bu kapal yaam ttihatlarn iktidar ele geiriinden sonra da aynen devam etmitir. ttihatlar ortaokul, lise andaki ehzadeleri eitmeyi dnmlerdi. Ellisine varm bir kiiye yapabilecekleri bir ey yoktu. Kzkardei Mediha Sultan ile evlenen Damat Ferit Paa kinci Merutiyet'in ilanndan sonra ok aktif bir siyasi hayata ynelirken Vahidettin hi* ortalkta grnmedi, hatta Mehmed Reat tahta kp Yusuf zzettin'in arkasndan ikinci veliaht durumuna geldiinde bile. Ancak 1.ubat.1916 gn Yusuf zzettin intihar edip kendisi 55. yana bast 2.ubat gnnden itibaren birinci veliaht sfatn kazannca adndan bahsedilmeye baland Bu sebepledir ki, ttihatlarn eyhlislam' Kazm Efendi'ye "Ben bu makam iin hazrlanmadm (...) bu makama gelmeyi beklemiyordum; fakat takdiri ilahi bana yneldi, bu ar grevi stlendim; akn haldeyim, bana dua ediniz" dediini ba mabeyincisi Ltfi Simavi aktaryor. 12 ORHAN KOLOLU 2SYASET BLMESE DE HKMDAR OLAN HAYAL KURMAZ MI ? Vahidettin'in kiilii konusundaki yarglar, genellikle 2 yl 5 ay sren veliahtl ve 4 yl 4 ay sren hkmdarl dnemindeki saptamalara dayanr. Siyasal ortamn korkutucu nitelii sebebiyle ihtiyatl konumasn yeteneksizliine vermemek gerektiinde o dnemin saray grevlileri ve en st dzey siyasileri birleiyorlar. Karsndakini deerlendirmekte yetenei olduunu Atatrk de kabul ediyor. Kendisini veliahtl srasnda tanm olan Tevfik Biren de zekasnn, Abdlhamit'in ok yksek olan dzeyine eit olmasa da, muhtemelen dier btn ehzadelerden stn ve delilikten uzak olduunu belirtir. Ancak kendi deyimiyle "Abdlhamit dneminde uzun bir sre iine kapal yaam olduundan" ar bir ihtiyatllnn bulunduu da gerektir. Bu yzden kendi konumalarnda yava bir sluba sahip. Szler azndan ar ar kyor. Ayrca sinirlerine ok hakim olamad, yapsnn zayflnn da bu stili

etkiledii anlalyor. Sadece karsndakini ok iyi tanyorsa rahat konutuu bilinmektedir. Abdlhamit tarznda, dine bal ve saygl olduu derecede adalamay da dlamayan biri. Buna karlk, Abdlhamit'in her konuyu ayn anda birka 'bilene' sorup onlarn yarglarndan bir sentez oluturma alkanlna sahip olamad iin, tam bir deerlendirme yeteneinden yoksun. rnein Rza Tevfik, srf bilgisini snamak iin onunla konuurken hkmet ekilleri konusunu gndeme getirir, biraz deince bu alanda bilgisi bulunmadn anlar. Hkmdarla hazr olmad hakkndaki samimi itirafna karlk, stlendii grevin gereklerini karlayabilmek iin perde gerisi ynlendirmeleri tercih eden bir slup kullanmak zorunluluunu kanlmaz olarak hissetmitir. Lzum grrse slubunu arlatrarak karsndakini etkisizletirme taktiini baaryla kullandna yine Ltfi Simavi tanklk ediyor. Anlalyor ki yakndan tank olduu iki hkmdar aabeyinin uygulamalarn inceleyerek 13 SORULARLA VAHDETTN kendisine uygun bir yntem belirlemitir. Abdlhamit her eyi kendisi kararlatran tek adam oyununun esiz bir rneiydi; bunu yapamazd. Mehmed Reat ise her eyi siyasilere brakm iine kapanm biri; bunu da arzulamad anlalyor. Hkmetlerinde nazrlk yapan Tevfik Biren bunu fark ettii gibi, M. Kemal'in de, biraz aada anlatacamz ekilde daha veliahtliinde ona ar siyasi bir neriyle yanamasnda da bu yaps etkili olmutur. ncelikle, Osmanl hanedanna mensup olmann ve 19. yz-yl yaps ve anlaynn devam ediyor olmasnn ynlendiricilii altnda, siyaset konusunda bir nyargs bulunduunu kabul gerekir. Abdlhamit'in Merutiyeti askya alan rejimi iinde bym olmann etkisiyle, hkmdar siyaset dnda brakan parlamenter sisteme kardr. zellikle de ittihatlar, baskc ynetimleri kadar Osmanl hanedann devlette etkisiz duruma dren uygulamalar sebebiyle sevmemektedir, ideali, eski Osmanl sistemine uygun olarak, parlamento yerine, padiahn seecei ulemalardan oluacak bir kurulda hkmdarn tam yetkili olmasdr. 3HKMDARLIINDAN NCE SYASETE H BULATI MI ? Abdlhamit dneminde jurnalcilikten baka bir damga yaktrlamayan Vahdettin'in 1908-1916 arasnda siyasi faaliyetlerde bulunduu hakkndaki iddialar fazla ciddiye almamak gerektii kansndayz. Bu srede, zellikle 1908-1913 arasndaki siyaset, hkmet darbeleri, suikastlar, srgnler ve uluslar aras savalarla doludur. Devletin varlnn tehdit altnda olduu bir dnemde her Osmanl vatanda bunlarla ilgilenirdi. Dolaysyla ununla ya da bununla konumaktan ileriye gitmeyen ilikileri aktif siyaset diye sunmak yanl olur. Ahmet izzet Paa anlarnda, veliaht Yusuf Izzettin'indeki sinirlilik ve yerini Vahidettin'in alabilecei korkusu sebebiyle 2. veliahtla temastan kandklarn kaydeder. ORHANKOLOLU Hanedan etkisizletirdii iin ittihatlara kar oluuna dayanarak Hrriyet ve Itilafclara daha sempati ile bakt dnlebilirse de bu da gerek deildir. Aslnda "frkac=partici"lerden holanmad saltanat srasnda fark edilmitir. Dorusu istenirse, kinci Merutiyet'in gereklemesini ittihat ve Terakki kadrolarnda yer alarak salayan bir ok kiinin daha sonra kar cepheye gemesi doal karlanrken, hibir eyleme karmam bir kiinin tercihlerinde olaanst nitelikler aramak hakszlk olur. lerde ayrntyla anlatacamz gibi M.Kemal Paa'nn bile iinden geldii ittihat ve Terakki'yle balarn kopard, hatta veliahtlnda Vahidettin'e birlikte kar eylem nerisinde bulunduu dnlrse bu siyaset kartln abartmamak gerekiyor. Osmanl toplumunda bir avu aydn dnda politikay hazmetmi kimse yoktu. Tabii ki hanedanda hi olmayacakt... O yllarda, hanedana damat vermi iki aileden gelen siyasetiler n planda rol oynuyorlard. Birincisi daha 1890'larn sonunda babas Damat Mahmut Celalettin Paa ile birlikte Avrupa'ya snm ve Abdlhamit'e kar youn kampanya srdrm Prens Sabahattin'dir. Ademi Merkeziyeti politikay savunuyor ve ikinci Merutiyet'in ilan anndan itibaren Abdlhamit ve btn kadrolarnn

hemen tasfiyesi tezini ileri sryordu, ittihatlarn bile tam benimsemedii bu tez, hanedann tam dlanmas demekti. ikinci kii ise 1908'den sonra Ayan azas olarak Hrriyet ve itilafn kurulmasnda n planda rol oynayan Damat Ferit Paa idi. Vahidettin'in ablas Mediha Sultan'n ikinci kocas olan Damat'la, her eyden evvel aile yaknl sebebiyle bir gl ba olduu anlalyor. Ayrca onun hanedan konusundaki anlaynn kendisininkine uyduu da bellidir. Bu erevede ittihat kart olduu kesindir. Ancak ittihat kartl deyimini mutlaka bir lmcl dmanlk diye alglamak yanl olur. 15 SORULARLA VAHDETTN 4"BULAIK" OLMAYAN DAMAT ARAYIININ SEBEB NEYD? Enver'in Sultan Mehmed Reat'n yeeni Naciye Sultan ile nianlanmas ve 1914 Martnda evlenmesinin 'ttihat sevmezler'de hayli rahatszlk yaratt biliniyor. Komitac saylan bir kiinin soylu hanedann iine szmasnn yaratt tepkiyi ieren, arivimdeki saray kkenli bir yazl belgenin Vahidettin'in tepkisini de yanstt kansndaym. Bunda "Hanedan li Enveri".nin btn fertleri tek tek ele alnp yerilmektedir. Babasnn "Arnavut kaldrm demek ve kuyu kazmaktan baka bir ey bilmedii", annesinin "bohac kadn" olduu , kendisinin ise "smkl Enver" diye tannd kaydediliyor. ttihat kartlnn btn ileri yataki hanedan mensuplarnda bulunmas doald. Vahidettin'in de kendine dost ararken, "Bulak" olmayan yani ttihatlarla yaknl bulunmayan kimseleri tercih ettii biliniyor. Bunun en belirgin kantna kz Ulviye'ye koca ararken yapt semede rastlanp Herhalde Enver Paann bir sultanla evlenerek hanedann iine girmi olmasndan rahatszlk duyarak, subay ama "bulak" olmayan - deyim ba mabeyincisine aittir - birini aryordu. Yakn adamlarn bu ile grevlendirmi ve sonunda Tevfik Paa'nn byk olu smail Hakk zerinde karar klmlard. kinci Veliaht nce sorunu Tevfik Paa ile grp karara balad, sonra da Padiahn onayna sundu. Ondan olur kararn alnca da damada bilgi verildi. Hayatnda hi grmedii belki varlndan da haberdar olmad bir sultanla evleneceini hem de sokakta yrrken rastgeldii bir mabeyinciden renmek smail Hakk'y da son derece artmt. Ancak kar kacak gc de yoktu. Damat adayn Vahidettin'in gznde daha da deerli hale getiren, ona Enver Paa'nn davranlar olmutur. Nikah 1914'n Kasm'nda Dolmabahe'de kylm ancak smail Hakknn deiik grevlere Harbiye Nezareti tarafndan gnderilii nedeniyle dn ancak, Yusuf zzettin'in l16 ORHANKOLOLU myle Vahidettin'in Birinci Veliaht durumuna gelmesinden sonra 1916 Austos'unda gerekleebilmitir. anakkale'de, Mareal von Moltke'nin yaveri olarak Irak'da, Enver'in zel emriyle Filistin'de n cephede grevlere atanm olmas "bulaksz"lnn kant saylyor olmaldr. Dolaysyla Vahidettin'in birinci veliahtl ile birlikte onu ba yaverliine atamas, evresinde gvenilir bir kadro oluturmak amac gttn kantlyor. Padiah olunca da "damad hazreti ehriyari" ve "hnkr yaveri" unvanlarnn yanna "maiyeti seniye erkan harbiye reisi" sfat eklenmiti. Bu grev, sarayda zel bir 'sava operasyonlarn izleme brosu'nun kurulduu anlamn tayordu. Orada haritalar zerinde durumlar saptyor ve istedii zaman sultana bilgi veriyorlard. Mondros'la sava sona erdiinde ayn bro, Yunan igalleri ve Kurtulu Sava gelimelerini izleme grevini stlenmiti. 5MUSTAFA KEMAL'N SYASETE EKME DAVETNE NEDEN KATILMADI ? Sadece 2 yl 5 ay sren birinci veliahtl dneminde klasik saltanat trenleri dnda ortalkta fazla grndn sylemek mmkn deildir. Bunda ttihatlarn dikkati ve aabeyinin gszl kadar, kendisinin dikkati ekmeme taktii de etkili olmutur. Bu tutumu, Mehmed Reat'n Stlce Sadi Tekkesi eyhi Elif Efendi'ye syledii szleri bildiini gsteriyor: "Herkes benim hibir ie karmadmdan, hatta Kanunu Esasi'nin bana verdii haklar bile kullanmadmdan ikayeti... Halbuki byle yapmasam bu herifler (ttihatlar) beni Konya'ya gnderip 'Cumhuriyet' ilan ederler. Ecdad miras saltanatn yaamas iin byle yapyorum."

Padiahn byle dnd bir ortamda veliahdn onun gibi ihtiyatl davranmasnda tabii ki alacak bir ey yoktur. Nitekim Avusturya mparatoru Franz Jozef'in cenaze trenine katl bile 17 SORULARLA VAHDETTN yanksz gemitir. Sadece, 1917'nin son aynda sultann rahatszl yznden onun yerine mparatorun davetlisi olarak Almanya'ya yapt ziyaret srasnda, hem politikaclar ve kumandanlar, hem de Mustafa Kemal ile grmeleri sebebiyle n plana kmtr. Yanna M.Kemal Paay almay Vahidettin'in istediini tek ileri sren damad smail Hakk'dr. yle yazyor: "Enver Paa Mustafa Kemal'in heyete katlmasn istemiyormu. Heyeti uurlarken M.Kemal'in elini de skmam. M.Kemal; Tevfik Paa'ya 'gryor musunuz u mahalle ocuunun yaptn' diye dert yanm (...) Buna karlk ttihatlara ve Enver'e muhalif grnen ve bu vasfyla mehur olan Veliaht hazretleri, sonralar benim kulaklarmla iittiim gibi 'Benim namalup paam' diye M.Kemal'i birlikte gtrmek iin srar etmi." Yine de Kararn Enver Paa'dan km olmas byk olaslktr. anakkale kahraman ile mttefiklerini etkilemek amacn gtmesi doald 1913'te Bulgaristan'daki askeri ateeliinden beri Alman kartln saklamam ve siyasetin dna itilmekten sklm olan M. Kemal ise bu frsat kullanmay dndn kendi anlarnda aka anlatmaktadr. unu da belirtmekte yarar var ki, Alman kartln ileri srerken ttihat rejimine kartln da vastal olarak gndeme getirmi oluyordu. * Yola kmadan nceki ilk bulumalarna Almanlara bal politikann zararlarn ve bundan syrlmann yolunu anlatmak amacyla giden Paa, veliahtn kelime konumaktan bile kanan tavr karsnda byk hayal krklna urar. "Gelecein padiahndan bir ey beklenemeyecei" kansna kaplr. Buna karlk yolda trende ve daha sonra gezi srasnda onun aldn grr, umutlanr. i, genel devlet politikasnn deitirilmesi iin, Vahidettin'in stanbul'a varnca 5. Ordu kumandanln stlenmesini ve kendisini de bu ordunun erkan harbiye reisi olarak yanna almasn nermee kadar vardrr. Vahidettin nce "Bana vermezler" der. Sonra "stanbul'a gidince dnrm" diyerek ii yokua srer. O 18 ORHANKOLOLU zaman Liman von Sanders komutas altnda olan Beinci Ordu'nun, Boazlarn savunmasn stlenmi kuvvet olduu dnlrse, Enver'e ramen orann ele geirilmesinin bir ihtilalci darbe anlam tadn dnmek hata olmaz. Daha Osmanl yenilgisinin bahis konusu olmad bir srede "Zaferi Nihai - erefli Sulh" slogannn her gn tekrarland bir dnemde her eyi kontrolunda tutan Enver'den byle bir eyi istemeyi tabii ki Vahidettin dnemezdi. Unutmamak gerekir ki ksa sre nce, kendisini ldrmek iin Tekilat Mahsusa iinde dzenlenen suikast giriiminde - hibir dahli olmasa da - M.Kemal' in isminin getiinden Enver haberdard. Mustafa Kemal'in ilerin ok ktye gittiini en iyi fark eden kii olduu inkr edilemez, ancak bunu dzeltme yolunda paravana olarak kullanlmaya katlmad iin Vahidettin de eletirilemez. Alman ve ttihat kart olduu iin Paa'y "bulak" saymamas doald, ama ihtilalci niteliini yok sayamazd. Aabeyinin merutiyeti ttihatlardan bile cumhuriyeti olabilirler korkusu varken Vahidettin'in ttihat kkenli birinden ekinmesi doald. 61918 BAINDA DURUM, ZM NERMES N UYGUN MUYDU? Osmanl Devleti Dnya Sava'nda Merkez ttifak devletleri grubundayd. Bunlar Kuzey Denizi'nden balayp Almanya - Avusturya/Macaristan - Bulgaristan zerinden Osmanl topraklar boyunca uzayp Basra krfezine varan bir orta erit oluturuyorlard. l tilaf diye anlan ingiliz - Fransz - Rus anlamasna talya - Japonya - ABD'nin katlmyla oluan bir emberin iine skmlard. Almanlarn ncln yapt, dnyay ynetmede n plana kma ve daha ok smrgeye sahip olma abasna ttihatlar, Osmanl toplumunu yabanc gdmnden kurtarma (En nde kapitlasyonlardan) ve 19 SORULARLA VAHDETTN

smrge durumuna drlm islam toplumlarn (Balca Orta Asya Trkleri ve Hint Mslmanlar) zgrle kavuturma gibi ok iyi bir niyetle katlmlard. Osmanl ordusunun anakkale'deki baars kadar, Almanlarn Fransz ordusunu alt edememesi ve Avusturya ordusunun Ruslar karsndaki baarszlnn sonucu olarak, bir ylda bitecei beklenen savan beinci ylna girmesi iki grubun da hesaplarn altst etmiti. Btn lkelerde toplumsal bkknlk ve sk'ntlar had safhaya ulamt. Byle bir ortamda ilk fireyi veren arlk Rusyas oldu. 1917 Ekim'indeki Bolevik ayaklanmasndan sonra yeni hkmetin savatan ekildiini ilan ve zellikle Osmanl Devletini paylamaya ynelik gizli SykesPicot anlamasn aklamas, Osmanl politikasnn yeni bir yn almasna yol at O zamanlar dnyann bir numaral gc saylan ngiltere bile aresizliini, Amerika'daki Yahudi lobisinin mali" desteini salamak iin, Filistin'in Yahudi yerlemesine almasn kabul edeceini ilan ederek amaya almt, italya, Libya'nn ^sahillerinden bir kar ieri girememenin bunalm iindeydi. Fransa ise Almanya ile, zehirli gaz kullanm aamasna varm bir siper savan sona erdirememenin skntsn yayordu. ttihatlarn Boleviklerle Brest-Litovsk antlamasn yapp Rus tehdidinden kurtulunmas, stelik Rus ordularnn boaltt Trabzon, Erzurum hatta Kafkaslarn baz ksmlarnn ele geirilmesi byk zaferler havas dourmutu.. Byle bir ortamda Vahidettin'in fikir retmesi, hele ordu ii eyleme girmesi mmkn deildi. ler iyiye gidiyor gibi grnyordu. 7HLAFETN ETKSZLEMESNE ZM DNEBLR MYD? stese de istemese de Vahidettin, sadece gelecein sultan olarak deil, slam Alemi'nin halifesi olarak da admn atmak, iinden 20 ORHAN KOLOLU de olsa fikir retmek zorundayd. 1917' de, tamam tamamna 400 yldr Osmanl'nn gdmnde saylan slamn liderlii, bir yl nceki Mekke merkezli Arap ayaklanmasyla sorgulanr hale gelmiti. Bunda sadece ttihat politikalarna balanamayacak uluslar aras etkenler n planda rol oynamaktayd. Dnyada en ok Mslman nfusa (100 milyon) sahip devlet ngiliz mparatorluu idi. Onun yan sra Rusya, Hollanda, Fransa hatta spanya, Belika gibi devletlerin de Mslman nfuslu smrgeleri vard. Osmanl Devletinde bile nfusun yarya yaknnn gayri-Mslimlerden olumas sorunlarn en nemlilerindendi. Byle bir ortamda ttihatlarn ilan ettii, btn Mslmanlar bamszla kavuturma amal Kutsal Cihad'n, esir Mslmanlarn sadece yzde beinden destek grmesi, Osmanl Hilafetinin oktan etkenliini kaybetmi olduunu kantlyordu. Bu hususta zellikle ngiliz propaganda ve giriimleri ok etkili olmutu. Onlarn maddi destei ve ynlendiricilii altnda 1916 ylnn ortasnda balayan erif Hseyin'in ayaklanmas, gerek propagandas ve gerekse Mekke'nin ve Kuds'n kaybna sebep olmasyla, Osmanl liderliine nemli bir darbe vurmu oldu. Kendisi tahta geince buna bir are bulabilir miydi? O yllarda gizliden gizliye, 1918'in sonundan itibarense aka, Osmanl'nn Araplardan kopmasnn kkeninde ttihatlarn Trk milliyetisi ve masoncu politikalarnn bulunduu iddialarn ileri srenler kmtr. Oysa bu sulamalar abartmayd. ttihatlarn Tanzimat'la balatlan adalama giriimini daha hzl bir srece sokma abas muhafazakar evrelerce - Osmanl ii ve dndaki - aleyhte kullanlyordu. 19. yzyln ortasndan beri Arap milliyetilii gibi, Rum, Ermeni, Arnavut milliyetilikleri batllarca kkrtlyor, 1880'lerin bandan beri de ngiliz politikas Arap Hilafeti'ni krklyordu. Smrgeci gayri-Mslimlerle ibirliine kar kan yoktu. Oysa , ngiliz masonluuna kar milliyeti bir nitelik tayan Osmanl Yksek uras'nn localarn bile Enver Paa 21 SORULARLA VAHDETTN kapatmaya kalkm, en azndan tamamen etkisiz hale getirmiti. Buna ramen, ounluun ve zellikle dine bal kesimin sulamasnn daha akas baka zm nerememenin, Veliahdn inancn da etkiledii anlalyor. Nitekim Hilafete ok bal saylan Hint Mslmanlarndan 700 bine yakn bir kesim, Dnya

Savanda ngiliz ordusunda Osmanl'ya kar (zellikle anakkale ve Irak'ta) savamt. ? 8WLSON PRENSPLERN GEREK SAYABLR MYD? Ekonomik knts zirveye dayanm Osmanl toplumu, salgn hastalklarn yaygn etkisini yaad bir dnemden geiyordu. Halk ekmek bulmakta glk ekiyordu. Dalar, savamamak iin cepheden kam firarilerle doluydu. Rusya'nn savatan ekilmesiyle ttifak Devletleri'nin de kmaza srklendii ortamda ABD'den gelen bir neri, btn savalara bir sre iin nefes alma olanan kazandrmt. Cumhurbakan Wilson Evrensel bar getirecek 14 maddelik bir neriyle btn dnyada olduu gibi Osmanl toplumunda da byk yanklar uyandran bir giriimde bulundu. zellikle her toplumun kendi kaderini kendisinin belirlemesi ilkesi, smrgecilie kar kt iin ttihatlar ok memnun etmiti. Osmanl Devleti ile dorudan ilgili 12. maddesi ise yleydi: "Bugnk Osmanl mparatorluu'nun Trk blgelerine itirazsz bir hkmranlk salanmaldr; ancak Trk boyunduruu altnda bulunan br uluslara kesin bir gven iinde yaama ile zgr ve engelsiz tam bir gelime imkan salanlmaldr. anakkale Boaz uluslar aras gvenceler altnda btn uluslarn ticaret gemilerine ak olmaldr." Kat politikasnda bir yumuama gerektiini fark eden ttihat hkmeti, 1917'nin sonlarnda basn zerindeki sansr hafifletince btn gazetelerde "Zaferi Nihai" slogannn yanna "erefli 22 ORHAN KOLOLU Sulh" deyimini katmaya baladlar. Bununla Amerikan formln tmyle kabul ettiklerini aklam oluyorlard, ve de bir an nce bara kavuma zlemini. Vahidettin bu kampanyadan etkilenmi olabilir miydi? Osmanl dnrlerini Amerikan formlne ynelmeye sev-keden, Avrupallarla hesaplama zorluundan kurtulma arzusuydu. Biraz bilgisi olanlar ABD'nin, Avrupallarn birbirlerine kar binlerce yl kkenli dmanlklarndan syrlamayacaklarn bildiinden yzyl nce "Avrupallarn i ilerine karmama ve Avrupallar i ilerine kartrmama" ilkesini benimsediinin bilincindeydi. Gerekten ABD Cumhurbakan Monroe bu ilkeyi 1823'te ilan etmiti. Amerika'nn bundan birdenbire ayrlmas ne derece etkili olabilirdi?..Bu yzden gereki siyasi zm arayanlar Avrupallarla dorudan temasn gereine inanyorlard.Biraz ileride aklayacamz gibi, Vahidettin de bu ikinci gruptand. Ayrca, Sykes-Picot anlamas gizliliini kaybedince ngiltere Babakan 8.Ocak.1918'de onun koullarn biraz daha yumuattklarn yle aklamt: "Trkiye'yi bakentinden ve Trk rknn stn bulunduu Anadolu ve Trakya'nn zengin lkelerinden mahrum etmek iin savamyoruz (...) Akdeniz'le Karadeniz arasndaki geit uluslar aras ve yansz bir duruma sokularak stanbul bakent olmak zere Trk mparatorluunun Trk rknn yurdu olan lkelerde braklmasna itiraz etmiyoruz. Bizce ayr ulusal durumlarnn tannmas Arabistan, Ermenistan, Irak, Suriye ve Palestin'in hakkdr." SORULARLA VAHDETTN TTHATILARDAN KURTULMA DNEM: 8 AY 9MUSTAFA KEMAL'DENSE ENVER' NEDEN TERCH ETT? Savan kaderi zerinde henz kimsenin tahmin yrtemedii bir aamada,aabeyi 5. Mehmed'in vefat zerine, 4.Temmuz. 1918'de Vahidettin, 6. Mehmed ismiyle padiahlk ve halifelik sfatlarn stlendi. Bylece, 58 yana basmasna pek az zaman kala, sadece 2 yl be aylk bir dorudan siyaset gzlemciliinden sonra, en st sorumlu mevkiye erimi oluyordu. ktidarda, ttihatlarn en yetkilisi olmann yan sra damat sfatyla hanedanla kaynam da olan Enver Paa bulunuyordu. Hem Harbiye Nazr, hem de Bakumandan Vekili'ydi. Vahidettin sorumlu grnse de yetkili olabilir miydi? Mustafa Kemal'in ona ynelik ikinci giriimi bu soruya k tutuyor. Tedavi grmekte olduu Avrupa'dan yurda dnen Paa, sultan/ halife ile grme talebinde bulunur ve nerisini aka belirtir:

"Hemen bakumandanl bizzat stlenin, kendinize vekil deil bir erkan harbiye reisi tayin edin. her eyden evvel orduya sahip ve hakim olmak lazmdr. Ancak ondan sonra dnlecek uygun kararlar uygulanabilir." M.Kemal'i kkrtann, padiahn tahta geince Enver'den Bakumandan Vekili unvann almas olabilir. Vahidettin kendi damad smail Hakk'ya bu giriim sebebiyle "ttihat ve Terakki'de ORHAN KOLOLU ilk gedii atm" demitir ama, hemen ikinci adm atacak kadar cesur olamazd. Onun iin M.Kemal'e "Sizin gibi dnen baka komutanlar var m?" sorusunu yneltti. "Var" yantn alnca da "Dnelim" deyip konumay bitirir. ttihatlar gibi rgtl bir gruba kar kabilecek bir dier askeri rgt olaynn padiaha Balkan Sava srasndaki "Halaskar Zabitan Grubu" olayn ve sonraki vurumalar anmsatmamas mmkn deildi. Birka gn sonra M.Kemal, yaveri ekrem Ahmet zzet Paa ile birlikte sultann huzurundadr. M.Kemal tekrar konuyu amak ister, sultan szn keser ve yantlar:" Ben her eyden evvel stanbul halkn doyurmak mecburiyetindeyim. stanbul halk atr. Bunu temin etmedike alnacak her tedbir isabetsiz olur." M.Kemal stanbul halknn sorunlarnn zlmesinin gereine kar kmamakla birlikte, btn memleketin kurtarlmasnn nemini vurguladktan sonra szlerini: "Devleti, milleti ve btn menfaatleri mdafaa eden kuvvet bakasnn elinde bulunduka, sizin padiahlnz dahi szde olmaktan kurtulamaz " anlamnda bir cmle ile bitirir. Bu sert giriime Vahidettin'in verdii yanttan M.Kemal'in aklnda kalan "Ben gereken eyleri Talat ve Enver Paalarla grtm" cmlesidir. Paa armtr, birka ay nce ttihatlardan nefret ettiine kani olduu kiinin imdi onlara gven belirtmesini anlamakta glk eker. Az sonra da yine Vahidettin ona ahsen Suriye'de ordu komutanlna tayin edildiini bildirir ve oralarn dman eline gemesini nlemesini ister.Tam bir bozgunun yaand Suriye cephesine atanmas, Enver'in onu uzakta tutmak istemesinin sonucu olduu gibi, Vahidettin'in de onun darbe hazrl kokan giriimlerinden korktuunun bir kantdr. Bu davrannda sultan haksz bulmak mmkn deildir. Jn Trk/ttihat kkenli hele subay olanlarn ihtilalci zelliklerinden sadece bizim yneticiler deil, Avrupallar bile kendi smrgelerini ayaklandrabilir diye korkarlard. . ? SORULARLA VAHDETTN Vahidettin'in, gnn artlarnda sonu kestirilemeyecek bir neride bulunan M.Kemal yerine hl her eye hakim iktidardakilerle anlamas doald. stanbul'dan uzaklatrlmasn Enver'e nermekle ttihatlarn gvenini kazanma oyunu oynad da sylenebilir. Enver'i ldrmee kalkan ttihat Yakup Cemil'in akibetine sade M.Kemal'in deil kendisinin de dme olasln dnm olmaldr. / 10- TTHATILARDAN KURTULMAYA NEDEN YUMUAK YNTEM? Vahidettin'in Enver'le atmadan kanmaya dikkat edii, 31 Austos1918 gn Eyp Sultan'da kl kuanmasnn Libyal Senusi eyhi Ahmed erife yaptrlmasn kabulnde grlr. Geleneksel olarak eyhlislam, Konya Mevlevi eyhi ya da bir Nakibl Eraf tarafndan stlenen bu grevin, Enverin yakn dostu Senusi eyhine verilmesi aka ttihatlarn Cihad politikasnn onaylattrlmasna kar kmamas olarak* alglanabilir. Bu arada eyhlislam Musa Kazm ile Mevlevi eyhi Veled elebi'yi arzulamamasn onlarn ttihat balarn red etmesi ve birincinin masonluu ve Nakibleraf'n Hazreti Peygamber soyundan olmamasyla yorumlayanlar da vardr. Dier yandan biat trenini Harbiye Nezareti yerine Topkap Saray'nda geleneksel ekilde yaptrmasn da yine ttihatlardan ayrlma olarak sunanlar da var. Ayan Reisliine de ttihatlarla uzun zamandr ipleri koparm olan Ahmet Rza'y getirmesi dikkatleri ekmiti. Aslnda sadece Vahidettin bu konuda ihtiyatl deildi. ttihatlara kar nasl davranmas gerektii konusunda dant Ahmet Rza da Ahmet zzet Paa da onlarla atmaktan kanmasn aka tavsiye etmilerdi. Bunlara gre ttihatlar iki gruptan oluuyordu. Envercileri "zorba" olmakla nitelerken, Talat yanllarn lml ve samimi sayarak ibirliine layk telakki ediyorlard. Sultann da onlarn tavsiyelerine uygun davrand anlalyor.

26 ORHAN KOLOLU Savata durum giderek ktletike anti-ttihat evrelerde yeni formller daha dorusu yeni bir hkmet aray da giderek artt. Damat Ferit'in bu gnlerde gizli toplantlar dzenledii biliniyor. Sultanla iliki iinde mi bunlar yapt hakknda bir bilgimiz yok, ancak zaman zaman onunla bulutuuna gre baz tavsiyelerde bulunduu ve gzlemlerini aktard da kabul edilmelidir. Dolaysyla Vahidettin iin nemli bir haber kayna oluturuyordu. Artk hibir zm getiremeyeceine kesin, inanan Talat Paa hkmeti 8.Ekim'de istifa edince yeni bir sadrazam aray resmiyet kazand. stifann Sultann isteiyle gerekletii ancak Talat Paa'nn yeni hkmette ttihatlar bulunmas gerektii yolunda art kotuu ileri srlr. Vahdettin'in tercihi tecrbeli ama yal Tevfik Paa'ya ynelikti, ancak temaslar sonusuz kald, onun kabinesine almak istedii baz ttihatlara kar kmt. Bunun zerine grev Yaver-i Ekrem Ahmet zzet Paa'ya verildi. Geri yeni aday ttihatla hi bulamam olmakla vnyordu ama, kabinesine ttihat balantl eski eyhlislam Hayri Efendi, Fethi (Okyar), eski Maliye nazr Cavit Bey, Bahriye kahraman Rauf Bey ve Kzlay Reisi doktor Celal Muhtar' almaktan ekinmedi. 11- M.KEMAL' NEDEN ILIMLI TTHATILARA DAHL ETMED? Talat Paa'nn istifasndan ancak alt gn sonra 14.Ekim gn Ahmet zzet'in kabinesi kurulabildi. Bu konuda karar almak yava ilerken, cephelerdeki knt byk bir hz kazanmt. Suriye'de bozgun zirveye varmt. Bulgarlar teslim olmu ve atekes grmelerine balamlard. Bu, Almanya ile ban tamamen kopmas demekti. Fransz ordusu Dou Trakya snrna yaklamaya balamt. Aka stanbul dorudan tehlikedeydi.Daha sonraki oluumlar etkileyecek bir belge olarak, Ekim banda Talat Paa'nn istifas haberini alnca Mustafa Kemal'in dorudan sultana ulatrlmak zere Seryaver Naci Beye gnderdii bir telgraf aynen aktarmakta yarar var: 27 SORULARLA VAHDETTN "Talat Paa kabinesinin meflu bir halde, Tevfik Paa hazretlerinin muayyen bir kabine tekilinde mkilata maruz bulunmakta olduunu haber alyorum. Ordular muharebe kudretinden mahrum ve zaten mevcut olan kuvvetler mdafaadan aciz bir hale getirilmitir. Dman her gn daha msait ve ezici artlar ortaya koymaktadr. Mttefiklerimizle birlikte olmad takdirde tek bamza mutlaka sulhu kararlatrmak lazmdr. Ve bunun iin kaybedilecek bir an bile kalmamtr. Aksi takdirde memleketin btnyle elden kmas ve devletimizin telafisi imkansz tehlikelere maruz kalmas uzak bir ihtimal olmaktan kar. Muhterem padiahmza olan sadakat ve ballm ve vatanmn temini selameti itibar ile arz ederim ki, Tevfik Paa hazretleri gerekten zorlukla karlamlarsa sadaretin derhal zzet Paa hazretlerine yneltilmesi ve onun da esas Fethi, Tahsin , Rauf, Canbulat, Azmi, eyhlislam Hayri ve acizlerinden oluacak bir kabine kurmas zaruridir. Bu kiilerin oluturaca kabinenin duruma hakim olabilecei zan ve itikadndaym. Tevfik Paa hazretleri size isimlerini saydm zevata mracaat ettii takdirde iler kolaylar zannederim. Uygunsa bu kiilerin evketmeab Efendimize arzn rica ederim." Bu mektup M.Kemal'in on ay kadar nce balatt giriimin hedefini ortaya koymaktadr. Paa daha o zamandan beri acele bara ynelmenin gereini kantlamaa almakta ve ordu ynetimini stlenmesini Vahidettin'e nermekteydi. Ahmet zzet Paaya sadrazamln yan sra Harbiye Nazrl ve Genel Kurmay Bakanlnn da verilmesi, M.Kemal'in formlnn uyguland kansn yaratyor. Ancak kendisinin uygulama d braklmas dikkatlerden kamyor. Anlalyor ki Enverci olmasa da htilalci kesimden sayld iin uzak tutuluyordu. Nitekim padiaha ulatrd mesaj ancak Ahmet zzet Paa hkmetini kurduktan sonra saraydan yeni sadrazama ulatrlmtr. 28 ORHANKOLOLU 12-ttHATILARINKNDEN BAKA BARI FORML VAR MIYDI? ttihat hakimiyeti alamad iin daha nce ele alnamayan bar sorunu Ekim aynn ortasnda gndemin ba konusu haline geldiinde artk Vahidettin'in de

bir rol oynamas mmkn deildi. Sorun tamamen yeni kabineye braklm oluyordu. Sadarete geliinden iki gn sonra, 16.Ekim.1918'de Bern'deki askeri atee Halil Beyin gnderdii mesaj sadrazama ulat. Bunda Bern'deki ngiliz sefirinin mesaj aktarlyordu. Kendi bakanlndan ald talimatta, Osmanl hkmetinin ABD'ye bavuracann haber alnd, oysa ngiltere'ye bavuru halinde - ngiliz-Amerikan hkmetleri arasnda mevcut rekabete binaen Babli'ye daha uygun bar koullarnn salanaca belirtilmekteydi. ngilizlerin byle bir giriim iin Hariciye kanaln deil, Harbiye kanaln kullanmalar, ttihatlar hl muhatap saydklarn gsteriyordu. Ayn srada Irak'ta esir edilmi olan ve Bykada'da ikamette tutulan ngiliz generali Townsend de yeni sadrazama mektup yazp bar aracl nerisinde bulunmutu. kisine de olumlu yant verildi. Ayn srada Osmanl Bankasnn bir Fransz mdr Selanik'teki Fransz komutan Franchet d'Esperay'e gnderildii gibi Hahamba Naum Efendi de Amerika'yla ara bulmas iin yola karld. nerilen kar bar koullar ttihatlarnkine benziyordu. stanbul bakent kalacak, Boazlar anlamalarla alacak, imtiyazlar - yani kapitlasyonlar kaldrlacakt. ngiltere'nin igalinde olduu ve yerel ynetimlerin kurulmasna giriildii halde, Arap blgelerine idari bamszlk tannmas kabul ediliyordu. Sadrazam ayrca ekliyor : " Bylece ngiltere ile eski tarihi balar yeniden glendirilir, idari btnlk gven altna alnr ve Wilson ilkeleri hakkyla tatbik edilirse, yakn gelecekteki muhtemel badirelerde, gerekli grld zaman gcmz yettii oranda yardmc olunaca yolunda istek ve vaatler ortaya konulmutur." Bu formSORULARLA VAHDETTtN ln Sultana da uygun grnd bellidir. O dnemin koullarnda istenebilecek en st dzey artlar bunlard. O anda M.Kemal'in de daha fazlasn dndn zannetmiyoruz. 13- NGLZ DESTE 1918'DE RED EDLEBLR MYD? flas eden gz bal Almancln yerine ABD ile kark ngilizciliin konmaya allmasn yeni bir gz bal ingiliz , yanll olarak alglamak yanl olur. Bunda Vahidettin'in etkisini/' aramak da gereksizdir. Dnya Savann gerek galibi Ingilizlerdi. Dnya politikasnda en etkili sz sahibi olan da "zerinde gnein batmad imparatorluu" yneten Londra hkmetiydi. Sultann Tevfik Paay sadarete getirmek arzusunun arkasnda Paa'nn Dnya Sava'nn balamasndan nceki son Londra elisi olmas vard. ngilizlerle yakn ilgi kurmu ve onlardan sayg da grmt. Wilson'a defalarca yaplm bavurulara cevap alamam olan ttihatlarn, el altndan zmir valisi Rahmi Bey araclyla ngilizlere yaptklar bar bavurularnn da yantsz kald bir dnemde dman iyi tanyan bir diplomat ynetime getirmek akll bir davrant. Vahidettin de Alman kartln, ngiliz bazen de Fransz yandal ile karlamaya alan btn anti-ttihatlar gibiydi. Hatta ttihat kabinesinde bile Cemal Paa ve Cavit Bey gibi Almanlarla ibirliini istemeyen Fransz yanllar vard. M.Kemal'in de daha 1913'de Sofya Askeri ataesi iken Balkan Sava'nda Bulgarlarn ordumuzu yenmesinde Almanlarn onlara savunma sistemimiz hakknda bilgiler vermelerinin ynlendirici olduu hakknda Harbiye Nezaretine raporu vardr; akas Almanlar sevmiyordu, Dnya Sava srasnda da bunu birok kez yzlerine kar ifadeden kanmamtr. Byle bir ortamda Vahidettin'in ngiliz yanlln abartmamak gerekir, hele Mondros sonrasnda. Baka aresi var myd? lk demeci saylabilecek Daily Mail muhabiri Ward Price ile konumasnda iki konunun temeli oluturduu grlr: ttihatlarn sululuu ve ngiliz dostluu. 30 ORHANKOLOLU ngiltere'nin smrgeci olduunu, toplumlar birbirine drerek parsa toplamak (Hint'e, Kbrs'a, Msr'a, Basra Krfezi eyhliklerine el koymak gibi) politikalarn baaryla yrttn bilmeyen yoktu. Ancak Osmanl yneticileri devletin mrnn bir yz yl daha uzamasnda ngiliz mdahalelerinin etkili olduunu da gzard edemiyorlard: - 1798'de Napolyon Msr' igal ettiinde donanmasn yakarak yardm almasn engellemi - 1809'da Fransz-Rus tehdidine kar ittifak yapm - 1829'da

Edirne'ye kadar giren Rus ordularnn daha ileri gitmesini durdurmu - 1840'da Msr Valisi Mehmet Ali'nin stanbul'a girmesine mani olmu - 1853-56 Krm Savanda Osmanlya yardm etmi - 1877-78 savanda kaybedilen Balkan topraklarn Osmanlya iade ettirmilerdi. ngilizcilii Abdlhamit'ten devraldn iddia edenlere de rastlanr. Bu yanltr. Abdlhamit'in en ok ekindii devlet ngiltere'dir, ama politikasnda Londra'y rahatsz etmemeye zen gsterdii de bilinir. Bu yzdendir ki, Abdlhamid'in sadrazamln yapan Kmil Paa gibi Vahidettin de ngilizlerle uyuumlu politika yanlsyd. Hatta kl kuanma treni srasnda Talat Paa ngiliz uaklarnn bomba atabilecei uyarsnda bulunduu zaman yle yant vermiti: -Onlar mtemeddin (uygar) adamlardr, byle dini merasim esnasnda taarruz etmezler. Vahidettin'in aresizliini, 1919 Ocak'nda igalcilerin kendi subaylarn yerletirmek iin hanedann kk ve saraylarna el koymalar karsnda znt duyan hatta alayan baktibi Ali Fuat'a (Trkgeldi) syledii szler kantlar: "Canm siz nasl kafa tarsnz! Biz esaret halindeyiz. Dolmabahe sarayn da isteseler ne yapacaz!" Sonra da ekler : "Bence Osmanl hanedannn mlkne girdikten sonra hudutta bir kulbeye girmekle benim sarayma girmek arasnda bir fark yoktur." SORULARLA VAHDETTN 14- NEDEN MONDROS'A DAMAT FERT' GNDERMEK STYORDU? Bar zlemi toplumda yle yer etmiti ki, daha Mondros'ta balayacak giriim belirmeden stanbul'da duvarlara gizli ellerce yazlm afiler aslmaya balanmt: "Eer namusun, hamiyetin varsa hibir eyden korkma, Allah ve Peygamber akna, lmek zere bulunan biare milletin kuvvetinle imdadna ko! Hevesat iblisane ve caniyaneler yznden sulhumuzu akamete uratanlara bara bara zorla sulhu kabul ettir. Korkma, btn milleti slamiye seninledir. Artk zafer midi kalmamtr. Her gn yzlerce karde, bir iki namussuzun keyfine yerlere seriliyor." in ilginci bu duvar ilanlarnn banda "Ey Zabitan!" kayd vard. Yani tek zm getirecek kurumun siviller deil, yine sava askerlere kar bar askerler olduu itiraf ediliyordu. M.Kemal'in zm askere kar askerle salama nerisine kar kan Vahidettin'in bu ortamda da sivil forml aramas artc deildi. Geri sadareti bir askere vermiti ama ona, ngiliz Amirali Calthorpe'un Mondros'tan yapt atekes anlamas iin grmeleri balatma nerisine Damat Ferit'i gnderme tavsiyesinde bulundu. Herhalde, kendisi aleyhinde kabilecek koullar nlemek iin enitesinin etkili olabileceini hesaplyordu. Bir yandan da onun ngilizciliine gvendii bellidir. Oysa, ncelikle askeri formllerin ele alnaca, bar deil atekesin grlecei bir toplant bahis konusuydu. Sultan herhalde Ferit'in, "Calthorpe ile anlaamazsam Londra'ya gidip ngiliz kralyla dorudan grerek iyi zm bulabilirim" eklindeki tezine de kanm olabilirdi. Nitekim Mondros artlar kendisine iletildiinde sadrazama " artlar her ne kadar ar ise de kabul edelim! mit ederim ki ngilizlerin Dou'daki iyi niyetli politikas ve asrlk dostluu deimez; daha sonra onlarn hogrsn elde ederiz" demi olmas, Damat Ferit/ngiliz btnlemesinin zm olabileceine peinen inandn gsteriyor. 32 ORHAN KOLOLU Hem Ahmet zzet Paa, hem de btn kabine yeleri Damat'n temsilciliine kar ktlar. Hatta sadrazam padiaha, Ferit'in deli olduunu sylemekten bile ekinmedi. Kabul etmek gerekir ki Vahidettin'in endiesi saltanatnn sona ermesiydi. Rusya'da, Almanya'da Avusturya'da, Bulgaristan'da hanedanlarn sona ermi olmasndan etkilenmemesi mmkn deildi. 15- SEVR' HAZIRLAYAN MONDROS'UN ARTLARI MIDIR? Bizde en byk felaket olarak Sevr antlamasn lanetlemek adet olmutur. Oysa Sevr'i hazrlayan ortam dorudan doruya Mondros atekesinin artlardr. Buna ek olarak Mondros metninde bulunmayan uygulamalara- zellikle igal blgelerinin belirlenmesi - bavurarak galip devletlerin keyiflerince istedikleri yere asker

karma ve bar koullar belirmeden ynetme hakkn kullanmalar, Osmanly paralamann tam bir plann yapm olduklarn kantlyordu. Bahriye Nazr Rauf (Orbay) ile iki yardmcsndan oluan heyet stanbul'a zellikle, galiplerin kar diren hareketleri belirirse istedikleri yerleri igal etme hakk konusunda srarc olduklarn ve bundan asla vazgeiremediklerini bildirmiler, hkmette kabulden baka are bulamamt. Dolaysyla Mondros'un yaratt olumsuz durumdan Vahidettin'i sulu bulmak mmkn deildir. Hatta "Damat Ferit gitseydi acaba daha iyi koullar salar myd?" sorusuna zemin hazrlam oldu. Nitekim Rauf Bey Mondros'tan dnte grmek istediinde Sultan onu huzuruna kabul etmemi, Cuma selamlndan sonra karlatklarnda da ask yz gstermitir. Damat Ferit reddinin Sultanla Ahmet zzet Paa arasnda ilk kopuun iaretini verdii anlalyor.Bu ortamda 30.Ekim 1918 gn Mondros'ta, atekes aslnda Osmanl Devleti'nin tam teslim olma anlamas imzaland. lkedeki btn telgraf istasyonlar, demiryollar, limanlar igal altna alnyordu. Ordu tamamen si33 SORULARLA VAHDETTN lahszlandrlacak ve derhal kapsaml bir terhise gidilecekti. Askeri koullarn dnda dikkati eken, aslnda Bar antlamasnda bulunmas gereken, Kafkaslar ile Dou ve Gney Anadolu'ya ait - aka Ermenilerle ilgili - koullara zel yer verilmesiydi. Ayn ekilde Hicaz, Asir, Yemen , Suriye ve Irak'ta bulunan muhafz ktalarla Libya'da talyanlara kar subaylarn en yakndaki Dnya Savann galip devletinin kumandanlarna teslim olmalar art konuyordu. ngilizleri zellikle Medine'de iki yldr kuatma altnda olduu halde, btn skntlara ramen teslim olmayan, Fahri Paa komutasndaki Osmanl birliinin rahatsz ettii anlalyordu. Osmanlnn hilafet iddiasnn tamamen sona ermesi iin Hazreti Peygamber'in kabrinin bulunduu kentin de Trklerden alnmas artt. Mondros balangta pek ok evre tarafndan baarl bir pazarlk olarak alglanmtr. ttihat yanls Va'kt "dahili ilerimize mdahale ve hakimiyeti milliyemize tecavz yok" diye sunmutur. Heyetten Reat Hikmet de "stanbul'un n mukadderat ne mevzuu bahs olmu, ne de bundan sonra olacaktr" diye basna aklama yapmtr. Oysa sadece 7. maddenin tefsiri bile btn Osmanl lkesinin igaline yetmitir. Ancak unu da kabul etmek gerekir ki, Mondros'u sadece oraya gnderilen heyet kabul etmi deildir. nerilen koullar Babli'ye ulatrlm oradan gelen aresiz onay ile kabul edilmilerdir. Padiah istemese de buna engel olamazd. 16- ARAPLARI HL BAIMLI SAYMA TUTKUSU GEREK MYD? Vahidettin ile sadrazam arasnda Damat Ferit tartmasnn ardndan ikinci kartlk hkmetin meclise sunduu programnda Arabistanla ilgili zmnden domutu. Ahmet zzet Paa, padiahn hakimiyeti altnda Arabistan'a bamszlk verilmesini nermiti. Bu kayda Arap milletvekilleri hep birden teekkr ORHANKOLOLU ederken Sultan baktibini yollayp bu bamszlk kavramnn erevesini sorgulamt. Eer sz konusu siyasi bamszlk ise Arabistan'n tamamen terkini tercih edeceini anmsatyordu. Bu hususta Mondros'taki heyete ulaan talimatnn zellikle hilafet ve saltanatn korunmasn hedef ald dikkatlerden kamyor: "Hilafetin, saltanat ve Osmanl hanedannn hukuklarnn tam korunmas. zerklik bekleyen vilayetlere yalnz idari zerklik tannmas, siyasi olmas gerekiyorsa bamszln kabul edilmesi , siyasi zerkliin slam alemine ihanet olaca." Dikkati eken dier cemaatlerin bamszlk isteklerine kar kmazken, artk sadece Trklerden oluma aamasna gelmi Osmanl toplumu iin hilafet, saltanat ve hanedann hukuklarn n plana getirmesidir. Zaten clus hatt hmayununa eklenmesini istedii on maddenin banda "slam adab ve Osmanl vakar ve haysiyetinin korunmas" maddesinin bulunmas, daha ilk admndan itibaren, hakl olarak grevini stlendii kurumun itibarn n planda dndn gsteriyordu. Sadrazam ise en az 25 yldr politikann iinde bulunmu birisi olarak daha gereki bakyordu. Avusturya-Macaristan tarz bir birliktelii dndn, siyasi deil idari bamszln bahis konusu olduunu ve sorun uygulama aamasna gelince kendilerinin iradeleri alnmadan karar verilmekten kanlacan iletti.

Osmanl Sultan ile sadrazam arasndaki bu tartma, aslnda Arap dnyasndaki gelimelere kar ne yaplabileceinin tam bilinmediini gsteriyordu. Sadece ayaklanmakla kalmam, kralln da ilan etmi, hatta hilafete bile el atm olan erif Hseyin'in zaten ele geirmi olduu tam bamszln kendi hkmetinin kabul etmemesini istemekle Vahidettin hayalci bir tavr taknm oluyordu. Anlalyor ki, neredeyse yarm yz yldr ngiltere'nin gdmnde yrtlen Arap Hilafeti kampanyasnn hemen hemen hedefine ulam olduunu kabul etmek istemiyordu. Hkmetinin yaklamnn kendisinin en byk kozunu zayflatacan dnyor olmalyd. SORULARLA VAHiDETTN Ahmet zzet Paa ve danmanlarnn ise daha gereki olduklar ve sultan rahatsz etmeyecek bir orta yol aradklar anlalyordu. Nitekim, am'a muzaffer kumandan olarak girip kendi kralln ilan etmek hazrlklar iinde bulunan Faysal'a gnderdii 21.Ekim.1918 tarihli mektupta sadrazam, ttihatlarn Arap politikasn yermi ve babas erif Hseyin'i hain olarak deil "pederi bzurgvariniz" (Saygdeer ulu babanz) diye anmt Bir yandan Osmanl Devleti'nin istikbalini garanti altna almak iin eski hukukun devam ettirilmesini istiyor, bir yandan da Faysala "Hanedan- lian- Haimaneleri" sfatn layk gryordu. 17- HLAFET KONUSUNDAK DNCESNN DESTEKLER VAR MIYDI? Vahidettin'in hilafet konusuna zel bir ilgi gstermesinin kkeninde, ttihatlara kartl bilinen ve genelde onlar dinsizlik ve Masonlukla sulayan dinci evrelerin desteini salama arzusu da ayrca yatyordu. Bu alann en nl yayn "Sebilrread"da 1918 Aralk'nda Kanunu Esasi'nin eriata kartln belirten ve Islamn esaslarna uygun meveret zere bir hkmet kurulmas gereini savunan yazlar kmt. Osmanl hilafet ve saltanatnn dier slam gruplar zerinde etkisi kalmadn ileri srenlere kar "slam" dergisi de Ceziretl Arab ve Suriye'de en az be hkmet (Beyrut, am, Cebeli Lbnan, Filistin, Hicaz) kurulmu olmasna ramen bunlarla stanbul arasnda balarn kopmam olduunu ileri srp ekler: "Osmanl Devletiyle belkide evvelkinden daha samimi ve daha salam bir byk kitle tekil edecektir. Hakikat halde yeni Devleti Osmaniye'nin byle bir birlik kitlesi husule getirmee o kadar ihtiyac yoktur. Fakat ilikilerin younluu ve asrlardan beri fena idarelerimizin ktlne ramen, yine ahali arasnda ve bilhassa Mslman ksm arasnda, hatta akrabalk ve yaknlklar, ebedi 36 ORHANKOLOLU dostluklara karar vermi olan gayet sk ve yok olmayacak ilikilerin varl bizi birbirimizden ayrmak fikirlerini her zaman men eder." Ahmet zzet Paa'nn istifasyla Tevfik Paa'nn sadarete gelmek zere olduu gnlerde "Sebilrread"n makalesi ise aradan ktler yani ttihatlar ekilince sorunlarn ok daha kolaylkla halledilecei tezini ileri srmektedir: "Osmanllar, temin ederim ki birlemi yekpare bir kitle halinde kalrsak inallah Arabistan' da, Arab kardelerimizi de kazanrz. Onlara fenalk istemisek, aflarn dileriz. Onlar da bizi balarlar ve Mslmanlarn ayrlmasna raz olmazlar. Hilafet meselesine gelince hibir zaman erif bunu istemeyecektir. Zaten istese de kimse ona biat etmez. Daha geen seneden bu hakikati Hint Mslmanlar ngilizlerin arzularna ramen kongrelerinde resmen ve aktan beyan ettiler. Binaenaleyh Hilafet li Osman padiahlarnda kaldka Fransa ve ngiltere ile ho geinmek mmkndr. Yarn, sarih ve doru ve ak bir siyaset takip edip aklmz bamza toplarsak, bu iki hkmet hibir zaman bizden uzak duramazlar. Onlarn idarelerinde Mslman ahali bulunduka bizim nazmz az ok ekmeye mecburdurlar. yle mid ve temenni ederiz ki zat hilafetpenahi tarafndan takip buyurulacak bu islami, bu makul siyaset sayesinde vatan Osmani mesut ve mamur olur." Vahidettin'in esas politikasnn bu olduu ancak yava yava yerine oturtmaa alt bellidir. 18- TTHATI LDERLERN KAIINA ENGEL OLABLR MYD? Mondros atekesinin imzasndan iki gn sonra ttihat ve Terakki Cemiyeti toplant yapt ve kendi kendini feshetti, ama Teceddt adn alp siyasete devam

edeceini de ilandan kanmad. Buna karlk galiplerin istedikleri yerleri askerle igal edebileSORULARLA VAHDETTN ceklerini renen, bata Talat, Enver, Cemal Paalar olmak zere frkann ileri gelenleri Almanlarn da yardmyla yurt dna katlar. Parti olarak mevcut ve meclise tek hakimken onlar rahatsz edebilecek her trl giriimden kanan hkmet birdenbire korkularndan syrlm olan antittihatlarn youn saldrsna urad, iin ilginci, Mondros'a aykr olarak (30 Ekim'de Osmanl ordularnn kontrol altndaki yerlerin Osmanl lkesi saylmas gerekirken) ngiliz ordusu Musul'da ileri harekete girimiti. Bununla ilgilenen yoktu, tek itiraz Yldrm Ordular Kumandan M.Kemal paa'dan geldi. Hkmete, ngiliz ileri harekatna ne dereceye kadar msaade edilebileceini soruyordu. "Atekese aykr" talimat verilse belki de eyleme geerdi. Onun yerine karargah ve kumandanl lavedilip Harbiye Nezareti emrine alnd, yani stanbul'a dnmekten baka yapabilecei ey yoktu. Musul'daki birliklere de bo yere kan dklmesine sebep olmamalar emri verildi. Gndemin ngiliz frsatl yerine tamamen ttihat dmanl ile dolmasnda ba rol onlarn muhalifi basn oynad. Sleyman Nazif ile Cenab ehabettin Hadisat', Mevlnzade Rfat nklab Beer'i, Abdullah Cevdet ctihad', Sait Molla Yeni stanbul'u, Refi Cevat (Ulunay) AlemdarV karmaya baladlar. Ali Kemal de Sabah'in bayazarln stlendi; daha sonra Peyam' ile Sabah ' birletirip Peyam- Sabah'ta en sert muhalefeti srdrd. Bunlardan baka Fransa, ngiltere ve ABD'nin szcln yapan drt yaynla, Rum, Ermeni ve Yahudi cemaatlerinin szcln stlenen 18 gazete de piyasaya srld. Her eyden sadece ttihatlar sulu sayan, hl grevde olan ttihat kkenli memurlarn tasfiyesini hedef alan bir kampanya bar konusunu bile gndem dna itmiti. Ahmet zzet Paa hakl olarak "Bir takm alar doyurmak iin btn eski memurlara bir anda yol verilmesi byle bir nemli zamanda idare arkn durdurmak olurdu" diye dnyordu. 38 ORHANKOLOLU Sadece yolsuzluk yaptklar iddia edilen baz st dzey ttihatlar hakknda soruturma almt. Eski sadrazam Sait Halim Paa, hakknda sorgulama yaplmasn kendisi istemiti. Talat ve Cemal Paalar da sadrazama gnderdikleri ka mektuplarnda hesap vermeye hazr olduklarn sylyorlard. Osmanl ailesinin damad olduu iin mektubunu dorudan saraya gnderen Enver, ihtilalci faaliyetlerine Kafkaslarda devam edeceini, zaman gelince de "padiahna hizmet etmeye hazr olduunu" bildiriyordu. Bu da Vahidettin'in ttihat tehdidinin devam ettiini dnmesi iin yeterliydi. Dolaysyla onlar engellememesi kendi politikasna uygun dmtr. Ahmet zzet Paa istifa ettiinde bunu padiaha geri aldrtma nerisinde bulunan Enver'in yaveri Binba kr Ouz'un tehdidi - bundan haberi olsa da olmasa da - Sultann ihtiyatnda hakl olduunu gstermektedir: "stifanz ltfen geriye isteyiniz. Muvafakat etmezse kuvvetimle saray sarp onu alaa etmek benim iin iten bile deildir." 19- VAHDETTN'N GVEN KAZANMA TAKT NASILDI? Kendisi basnla dorudan iliki kurmaya yanamamakla birlikte Vahidettin'in basnn siyasi haberleri kadar sarayla ilgili yaynlarn da dikkatle izlediini Ltfi Simavi, Ali Fuat Trkgeldi, smail Hakk Okday gibi yakn yardmclar belirtiyorlar. Tevfik paa'nn sadrazaml srasnda baz giriimlerde saray kadrolarnn etkisi bulunduu yolunda Ahmet Emin (Yalman) tarafndan Vakit gazetesinde yaynlanan bir makale zerine yazar saraya davet edilmi ve ba mabeyinci Ltfi Simavi Bey tarafndan sultann uyarlar kendisine ulatrlmtr. Bunun zerine Vakt'ta kan makale Vahidettin'in n planda grnmeme taktiini iyi yanstyor: "Saray evresinde bir geriye dn ve tahakkm etme fikir ve niyetinin bulunduu katiyen sz konusu olamaz. En kuvvetli tahtSORULARLA VAHDETTN larn sarsld ve demokrasi fikrinin gittike glendii bir srada eski usulde bir tahakkm ve istibdat kurmay akla getirmek bile mmkn deildir.

Sarayda hibir kadnlar topluluu ve nfuzu da yoktur. Padiah hazretleri merutiyetin gereklerini yerine getirmeye son derece baldr. Memleket ve milleti ilgilendiren meseleler hakknda, sorumluluk sahibi bulunan sadrazam paadan baka hi kimse ile fikir ve gr alveriinde bulunmazlar. Mabeyin ileri gelenlerinin huzurda bulunduklar srada siyasi konularda sz amak da adet deildir (...) Kabineye gelince, Padiah hazretleri kiilii bakmndan herkesin sayg ve gvenini kazanm olan Tevfik Paa'y kabineyi kurmakla grevlendirmi olup, bu kabinenin kuruluundan doan sorumluluklar ise tamamiyle Tevfik Paa'ya aittir." Akas padiah izlenen politika zerinde hibir ynlendiricilii bulunmadnn kabuln istemitir. Onun mesajn aynen tekrarladktan sonra Ahmet Emin yine de saraydan gelen bir etkinin varln u ekilde yazsna eklemitir: "Biz, herhalde - saray ileri gelenlerinden olsunlar olmasnlar - baz kimselerin, bir 'mensuplar zmresi' eklinde, padiaha deilse bile hkmet ilerine tesir ettikleri iddiasnda srar edeceiz. nk btn ilerimiz o kadar acz iinde ve gnmz durumunun gereklerine o kadar uygunsuz bir tarzda yrtlyor ki, btn bu olup bitenlerin ardnda hibir karanlk etkinin bulunmadna inanmak gerekten gtr Gnmzdeki ahval ve artlarn sadece siyasi yaammzdaki karkln tabii bir sonucu olduunu dnmee kolay kolay ihtimal verilemez." Sorumlu olarak sadece hkmetleri ileri srmek taktiiyle Vahidettin'in kendisini sulamalardan arndrma politikasn baar ile yrtt anlalyor. Bylece gvenilir tek otorite niteliini kazanmay baarmtr. ORHANKOLOLU 20- TEK ZMN PADAH'TAN GELEBLECE TEZN KM YAYDI? Bu ortamda muhalif basnn, Ilml ttihat kabineyi yetersiz bulup hem ttihat tasfiyesi, hem de bar sorununun zmn sultann stlenmesi tezini savunmaya balamas, Vahidettin'in nn bsbtn aan kampanya oldu. Hadisat gazetesinde Sleyman Nazif'in "kmenin Arifesinde" balkl makalesi bu adan arpc bir rnektir: "Padiahlara teden beri 'baba' demekte byk bir vg ve zevk hisseden bu halk Sultan Mehmed Vahidddin efendimizi, biraderi merhumlar Sultan Mehmed Reat'n kaderi kt tahtnda deil, Allah tarafndan gnahlar affedilmi daha byk kardeleri Sultan kinci Abdlhamit hazretlerinin taht hmayunlarnda erefle oturmalarn grmek istiyor. Bir kere daha byk bir sayg ile arzetmek cretinde bulunmu idik ki: Romanoflardan, Hohenzollern aile ve Habsburg slalelerinden bu kere de bir Rusya, bir Almanya ve bir Avusturya kalabilir. Fakat hanedan Osmani bizim tek toparlayanmzdr. Fakirlik ve ihtiya amuru iine her gn biraz daha fazla batan bu halk, hanedan saltanata dua etmek farizasna bu dert ve sefalet arasnda evvelki kadar ihtimam edemezse mazur grlsn." Yaz, ttihatlar sulamakta en ok kullanlan Sultan Abdlhamit'i "ondan sonra bu mlke sahip gelmedi" diye verek devam etmektedir. Byle bir ortamda yeni bir hkmet kurulmas yolunda sarayn yeni giriimleri belirdi. ttihatlardan oluan meclis dlanrken Vahidettin kampanyasnn bana Ayan Reisliine getirdii Ahmed Rza'y yerletirmiti. Onun sadrazama nerisi, kabinesindeki ttihatlar uzaklatrmasyd. 6. Kasmda sultan Abdurrahman erefi de araya koyup sadrazamdan bu konudaki fikrini sordurdu. Hayri ve Cavit Beylerin ekilmesi yetmedi, Fethi Beyin de kabineden ayrlmas istendi. Olay "muhaliflerin sarayda birleerek bir hkmet darbesi yapmalar" olarak niteleyen Ahmet 41 SORULARLA VAHDETTN zzet Paa' nn Ilml ttihat kabinesi 25 gnlk bir iktidardan sonra ekildi. Yerine Tevfik Paa'nn kurduu hkmet geldi (11. Kasm).Yeni kabineye, Rza Tevfik, Damat erif Paa, Kambur zzet ve Sulh ve Selamet Partisi'nden Mustafa Arif gibi ttihatlara aka kar km isimler dahil edilmiti. Diken mizah dergisinde Ramiz'in bir karikatrnde yeni sadrazamn , bann altnda sadece iskelet halinde kemikleri bulunan biri olarak izilmi olmas,

ttihat kart olmalarna ramen bu evrenin de bu hkmetten fazla bir ey beklenemeyeceine inandn gsteriyordu. ki gn sonra 55 ngiliz, Fransz, talyan ve Yunan askeri gemisinden oluan tilaflarn igal donanmas stanbul Boazna yerleti. Vahidettin'in "Artk pencereden bakamyorum" dedii biliniyor. Tabii ki tek sulu olarak ttihatlar gsterilecekti. 21- VAHDETTN VE SADRAZAMLARI NGLZ TAKTN BLEBLR MYD? Padiahn, Ilml ttihatlar uzaklatrp ngiliz yanlln aka ortaya koyabilecek bir hkmet kurdurma tutkusunun, aslnda ngiliz politikasn kendi aleyhinde iler hale getireceini bilmesi imkanszd. 9. Kasm'da ngiliz donanmasnn stanbul'a girmesinden drt gn nce ngiltere Dileri Bakan Balfour'dan komutan Amiral Calthrope'a verilen talimatta ttihat ve Terakki yanllarndan oluacak hkmeti devirmemeleri tavsiyesi vard. Byle bir davrann hem ierdeki hem de Avrupa'ya snm muhalifleri iktidara getirecei, dolaysyla ttihat ve Terakkiye kabul ettirilmesini herkesin doal karlayaca ar koullarn yumuatlmas zorunluluunun doaca belirtiliyordu. Arkasndan, Sykes-Picot anlamasnn esaslarndan vazgeilmi olmad u ekilde anlatlyordu: ORHANKOLOLU "Majeste hkmetinin Osmanl mparatorluu ile yaplacak bar hakkndaki dnceleri sert ve kesindir. Dolaysyla atekesin uygulanaca srece ttihat ve Terakki hkmetinin ibanda kalmas ve ilerde yklenilecek olan bar koullarnn zilletine katlanmas daha iyi olur. Dolaysyla ttihatlarn dmesini abuklatracak hibir davranta bulunmamalsnz, bununla birlikte elbette onlar desteklemez veya ibanda kalmalarn salamaya almazsnz. Trkiye'nin Avrupa ve Anadolu'da yeniden kurulmas iinin Komite (yani ttihat) d bir hkmete mi verilecei konusu bugnk grevinizin alan iinde deildir." Osmanl ynetimlerini kullanmay iyi bilen ngilizlerin bu taktikle, ttihatlar hizmetlerinde kullanma ihtimalini de kaybetmemeyi tasarladklar anlalyor. 1917'nin sonundan beri kapitalist dnya iin en byk tehlikeyi oluturan Bolevik rejimine kar kullanmada sava ttihatlardan, zellikle bunlarn Turanc kesiminden yararlanabilirlerdi.. Vahidettin'in, Ahmet zzet'in, Damat Ferit'in bu olasl dnmeleri mmkn myd?..Hi zannetmiyoruz. Sultan'n Ilml ttihat kabineyi hemen deitirip ngilizlere dost grnen Tevfik Paa'y ksa zamanda iktidara getirmesi ngilizlere gvence vermeye ynelikti ama, Balfour'un tam istemedii oluumun gereklemesiydi. ngiliz politikasna seenek brakmyordu. Dolaysyla Vahidettin ve hkmetleri daha balangta, farknda bile olmadan btn sulamalar stlenme durumuna gelmi oluyorlard Can ekime aamasndaki bir toplumda kanlmaz kader. Sadece sultan m, veliaht da, ttihatln ortadan kaldrlmasnn sadece kendi gleriyle gerekleebileceine inanamyordu. Abdlmecit 7.Aralk.1918'de Morning Post gazetesinde kan demecinde "ttihatlar iktidara tekrar gelmek iin frsat kolluyor, yalnz bamza nleyemeyiz, yardma ihtiyacmz var" demekten kendini alamamt. SORULARLA VAHDETTN Bu durumda ngilizler Vahidettin'i tam tanmaya zen gsterdiler. 1920'deki bir hariciye raporu sultan yle tanmlyordu: "ttihat ve Terakki'ye kar olmasyla tannr ama siyasi hayatnda bir cephede ak biimde yer almamtr. Hatr saylr derecede entelektel ve ho tabiatldr. Memleketine hizmet ve hanedann korumak iin samimi fikirleri vardr. Tahta kmasndan sonra sultan/halife olarak ahsi etkisi ve otoritesi i meselelerde^ bir etken halini ald. Ne ekilde kullanmas gerektiini bildii fikirlere sahipti ama zayfl, rkeklii ve ihtiyat, taht gl bir unsur haline getirmesine engel oldu. Trkiye'yi ngiltere'nin ltfunun kurtarabileceine inanr. Ar derecede sinirli olmasna ramen fikirlerini rahat bir ekilde anlatr. zel hayat skandallardan uzaktr ama zntlerinin tesellisini hanmlarla arkadalkta bulur."

Akas bizimkiler ngilizleri nasl kullanacaklarn bilemezken, onlar bizimkileri nasl kullanacaklarn iyi*biliyorlard. 22- SABIK TTHATI MECLS MONDROS'A ARE GETREBLR MYD? Yeni hkmetin ilk karlat sorun donanmalar deil, igalcilerle karaya karlan askeri birlikler oldu. ou piyade biraz svari olan askerlerin 2000'i Beyolu blgesindeki kla ve binalara, 1500 kadar ise Boaziine yerlemilerdi.Atekeste bahsi gemedii halde Osmanl bakentinin bu ekilde igali herkesi artmt. Harbiye Nezareti sadarete 12Kasmda soruyordu: "Fiilen bir igal var, tilaf mensubu herhangi bir general ve zabitin her istedii yaplacak mdr?" ngiliz Askeri Heyeti reisi Murphy'nin "tilaf filosu Trk milletini selamlamakla yetinecek, biz Trklerle dost olmak istiyoruz" diye sunduu stanbul'a giriin birden byle bir igale dnmesi o zamana kadar siyasette pek aktif olmayan Meclisi Mebusan da harekete geirdi. Divaniye milletvekili Fuat, skenderun ve Musul'un ORHANKOLOLU da igalde olduunu belirtip ekledi: "Bu mtarekename belki bizimle alay maksadyla yaplmtr. Fakat tilaf devletleri emin olsunlar ki kendi imzalaryla istihza ediyorlar. Biz malup olduk amma, elimizde hak ve adalet vardr. Hakkmz mdafaa edeceiz. Bugn hakkmz iittirecek bir makam bulamyorsak, elbette bir gn iittireceiz. Hkmet bunlara kar ne gibi bir hareket yolu tutmutur?." Aka hkmetten medet umuyorlard Ayan Meclisi ile i grmeyi tercih eden Vahidettin iin, ttihatlarn egemen olduu meclisin k phesiz rahatszlk vericiydi. zm neremiyor, sadece nerilenleri eletirmekle yetiniyorlard. stelik Karesi milletvekili Hseyin Kadrinin de atekese aykr igalin btn dnya meclislerine protesto edilmesi iin nerge vermesi onlarn da hayalci bir ortamda bulunduklarn gsteriyordu. Hkmetin yaplabilecek bir ey olmad hususundaki izahat zerine nerge geri alnd. Almanlar ve dier mttefiklerle de ayn koullarn belirlendii, ihtilaf halinde anlamay iptal hakknn da bulunmad anmsatld. Bu arada igalin bedelinin btn topluma detilmesine kar kanlar da vard. Ati'de Reat Hikmet yaknyordu: "gal olaylar milletin izzeti nefsini rencide ediyor. Kuttl-amare'de, anakkale'de, Gazze'de kahramanlk gsteren bir milletiz. Malup olduksa da bu bir cilve-i kaderdir. Harp eden hkmetimiz idi. Bu hususta milletin mesuliyeti mevzuu bahis olamaz." Bylece sorumluluu ttihatlara ykleme kampanyas yeni bir ivme kazanm oldu. Tabii sabk ttihat dolu meclisin gereklilii sorununa da 23- MECLSN FESH HATALI BR KARAR MIYDI? Kabul etmek gerekir ki, karar verme durumundaki Padiah ile hkmeti iin ncelikli sorun meclisin etkenliini amakt. Ahmet zzet paa'nn Ilml ttihat hkmetini bile tam benimseSORULARLA VAHDETTN yemeyen bu meclisin Tevfik Paa kabinesine gven oyu vermemesi olaslndan korkuluyordu. stanbul'a dnm olan M.Kemal de gvenoyu verilmemesi yanllarndand Bunu kendileriyle uzun uzun tartarak savunmutu. Ve stelik Ahmet zzet Paa'y istifa ettii iin yzne kar eletirebiliyordu. Buna mukabil meclisteki eski ttihatlar gven oyu vermezlerse meclisin kapatlmas olasl bulunduunu belirtiyorlard. Nitekim 26 kar, 7 ekimser oya karlk 91 oyla Tevfik Paa hkmeti gven oyu ald. Bunun zerine M. Kemal durumu padiaha anlatp onun vastasyla tezini uygulamaya sokma taktiini bir kere daha denemeye karar verdi. Bir Cuma Selamlnda herkes darda beklerken ba baa uzunca grmelerini anlatrken "o ok ustaca bir tarzda benden nce davrand" szleriyle balayan Paa aralarndaki konumay yle aktaryor: - Ordunun kumandanlar ve subaylar eminim ki seni ok severler; onlardan bana bir fenalk gelmeyeceine teminat verir misin? { Birdenbire sorunun maksat ve anlamn anlayamadn saklamayan Paa, sorar: - Ordunun aleyhinizde bir harekete giritiine dair bilgi ve hisleriniz mi var efendim? Sultan soruyu bir kere daha tekrarlaynca cevap verir:

- Geri ben stanbul'a geleli birka gn oldu; buradaki durumu yakndan bilmiyorum fakat ordu komutanlar ve subaylarnn Zat ahanenizle kar karya gelmesi iin bir sebep olabileceini zannetmiyorum. Onun iin hibir ktlk gelmeyecei noktasnda bana gvenin. ok rtl bir tarzda Sultan devam etti: "Yalnz bugnden bahsetmiyorum, bugnden ve yarndan...Sonra da ekledi, siz akll bir kumandansnz, arkadalarnz tenvir ve teskin edeceinizden eminim." ORHANKOLOLU Vahidettin'in aklnda, zaten etkileyemedii galipler ve bar koullaryla uramaktan ok, lke iinde gcn gvene almann bulunduu anlalyordu. lke iinde sorunlar kt zaman igalcilerin ilknce onu zm bulmas iin sktracaklar bir sr deildi. stelik, tilaf donanmas ile birlikte stanbul'a gelip yerleen ngiliz, Fransz ve talyan Yksek Komiserlerinden Kont Sforza, Osmanl bakentindeki statlerini yle zetlemektedir: "Grnte komiserler sadece hkmetlerinin diplomatik temsilcileriydiler, gerekte ise Trkiye'nin idaresini stlenmilerdi. Tam hakim bir mevkide idiler; gerek iktidar sahibi sayarak btn dnya onlara bavuruyordu. Sadrazamn lmeyecek kadar bir yaama hakk vard, sultan ise bir kenara saklanmt." galcilerle urama gc bulunmayan sultan, en azndan bar konusunda engel karmamalar iin meclisin feshini (21. Aralk. 1918) kolayca salad. Samimiyetle dnlrse o meclisin tutarl zmler nerebileceine de pek gven yoktu. Hemen arkasndan da yolsuzluk, ynetim kusurlar, Ermeni olaylar gibi sularla ttihatlarn kovuturulmasna giriildi. Artk herkese ttihat muhalifi olduunu sylemekten baka seenek kalmamt. 24- MECLSN FESH SADECE SULTANIN KEND KARARI MIYDI? Hkmdarlar yetkisizletiren, siyasilerin oyunca haline getiren parlamenter sistemi sadece bizim hanedann sevmediini sanmak yanl olur. Bunun mucidi Avrupa'da da, meruti sistemin yerlemesi byk mcadeleler ve uzun bir sre sonra mmkn olabilmitir. Bizde, 1877-78'deki ilk meclise ancak be ay dayanlabilmiti. Arkasndan 30 yl ad bile anlmadan yaand. ttihat ayaklanmasyla zoraki yenilenen meruti sistem ise ksa zamanda tek partinin sultas ekline dnmt. Bu tr parlamentarizme kar kan pek ok aydn bulunduu gibi, henz ne yapacaklarn SORULARLA VAHDETTN kestirememi olan ehzadeler iin de kolay onaylanacak bir sistem deildi. Olgunlua Abdlhamit'in tek kii ynetiminde erimi bir hanedan mensubu olarak Vahidettin'in de ayn dncede olmas artc saylmaz. Celal Bayar'n anlarnda yle bir kayt vardr: "Mtareke'den az nce, eyhlislam Musa Kzma, eriattaki meveret etmek buyruunun din dmanlarn kapsamayaca iin parlamentolara yer olmadn, yalnz mavere etmek zere / (balayc karar alamayacak) padiaha seilmi bir kurulun eriat buyruunu yerine getireceini sylemiti." Politikas iin en gvendii ahs olan Damat Ferit'in grnn de onunkine benzediini A.H.Mithat anlarnda, Ferit'ten dinlediklerini aktararak kantlyor. Bu konumann Talat Paa hkmeti ekilmek zereyken yapld unutulmamaldr: "Benim anlaymda, halk ve millet fikirleri yer tutmaz. imdi, artk, bir tek midim kalmtr, o da padiahmzn ilhamdr. Tutulacak yol, bu tredilerin elinden hkmeti kurtararak padiaha teslim etmektir. O zaman ngilizlerle anlamak kabil olabilir. Zira benim konsepsiyonum Trk mantalitesini kapsayamaz." Vahidettin'in ilke olarak meclise kar olmas kadar, onu istedikleri gibi oynatabilmek ve Trk haklarn savunmak isteyenleri de uzaklatrmak iin igalcilerin de meclisi kapatmas yolunda zorlamalarda bulunduklar anlalyor. Baktibi Trkgeldi'ye unlar sylemitir: "Ecnebiler pek amansz! Gece gndz ne ektiimi bir Allah bilir, bir ben bilirim. Bizi tazyik ile Meclisi Mebusan' dattrdlar. Fikirlerini ihsas deil, adeta aktan aa izhar ediyorlar. Ben meruti bir hkmdar olduum halde gya mutlak bir hkmdar imiim gibi muamelede bulunuyorlar ve dorudan doruya bana mracaat eyliyorlar. 'Karmzda mracaat edecek kuvvet olarak yalnz sizi tanrz ve sizi pak addederiz' diyorlar. Yani szlerimizi yerine

ORHANKOLOLU getirmezseniz sizi de tanmayz demek istiyorlar. stiklalimizi kurtarmak iin bizzarure bu hale tahamml ediliyor." Vahidettin ilke olarak meclise kar da olsa, fesihde asl igalci etkeninin ncelik tad 16.Mart.1920 olaynda ortaya kacaktr. 25- MECLSN FESHNE KAMUOYUNDAN TEPK GELD M? Meclisin feshi dorudan doruya Sultann bir kararyd. Dolaysyla, dier olaylarda tepkiler hkmete gelirken burada dorudan ahsna ynelmesi doald. ttihat balantl Yunus Nadi, d zorluklar alabilecekken, "meclisle i grmekten vazgeip Babli'ye ekilerek inzivay tercih etmi bir manzara gsteren hkmetin" bunu engellediini ileri sryordu. Aka bir rejim deiikliinin bahis konusu olduu inancndayd. Dikkati eken padiah dorudan hedef alan bir ifadesi bulunmamasyd. Demokrasi tutkunu Ahmet Emin, Vakt'taki "Hakimiyeti Milliye" balkl yazsnda "Kanunu esasiyi eklen brakan ve hakimiyeti milliye yerine bir vesayet ve mdahale siyaseti tesis edilmekte olunduunu gz biraz ak olanlar ufukda pek iyi fark ediyorlar" diyor, stelik bir iddet politikasna ynelindiini eklemekten de geri kalmyordu: "Sansr konmas ve meclisin feshi suretiyle dahil olduumuz yolun nerelere varabilecei pek kolayca tahmin edilebilir. Drme ve iddet siyasetinde gizli frka nfuzlarnn tesiriyle her gn bir adm daha atlacaktr. Yalnz urasnn unutulmamasn tavsiye ederiz ki iddet ve tahakkm sayesinde elde edilecek neticeler muvakkat bir mahiyeti haizdir. ttihat ve Terakki'nin mfrit tahakkm bile nihayet gnn birinde aleyhine dnmt." Bu tr yazlar dolaysyla Ahmet Emin 1919 ortasnda Damat Ferit hkmetince Ktahya'ya srgne gnderilecektir. Buna karlk, bar zora soktuklar iin ttihat milletvekillerini istifaya SORULARLA VAHDETTN davet kampanyas amak sulamasyla dier gazeteyle birlikte mahkemeye sevk edilen "Tasviri Efkar" fesih kararn yle deerlendiriyordu: "Anszn fesih, kimsenin hayretini mucip olmayacak ve daha garibi olmak zere hatta nazar dikkati celbe deer bir nemli olay gibi bile telakki edilmeyecektir. Talat'n sukutu ve ttihat ve Terakki siyasetinin iflasndan sonra bu Meclis Mebusan'n varlk^ sebep ve hikmeti kalmam idi. Fesih kanunu esasiye uygundur. Bunu tetkike bile lzum grmyoruz. Padiah en meru hakk saltanatlarn kullanmlardr, sadece millet ve devletin saadet ve selametine ynelik bir karardr." Said Molla ve Ali Kemal ise "sabet oldu, haklymz" eklindeki yorumlaryla sultann kararn desteklediler. Karara pek olumlu bakmayanlarn bile ihtiyatl davranmasnn kkeninde anayasaya gre seimlerin drt ay iinde yenilenecek olmas vard. Bylece ttihat tekelindeki meclisten kurtulunup, Ali Kemal'in de bir ay nce savunduu, Merutiyet kaidelerin^ uygun, sansr istemeyen, hr dnceli bir meclise kavuulmas hayal ediliyordu. Bunu hazrlayan Sultana da kimsenin eletirisi yoktu. 26-KAPTLASYONLARIN GER GETRLMES ENGELLENEBLR MYD? ttihatln tasfiyesine igalciler de hemen kapitlasyonlar yeniden geerli klarak katldlar. 19.Ocak.1919'da, ngiliz, talyan, Fransz temsilcilerinin imzasyla sunulan notada aynen yle deniyordu: " mttefik devletin Yksek Komiserleri, Babli'ye anmsatmay gerekli grrler ki, hkmetleri, 1914'deki Osmanl yneticileri tarafndan alnan keyfi ve tek tarafl btn karar ve giriimler gibi kapitlasyon rejiminin kaldrlmasn da, Fransa, Byk Britanya ve talya elilerinin 10 Eyll. 1914 tarihli benzer notalarla gayri kanuni 50 ORHAN KOLOLU sayma kararna uygun olarak red etmektedirler. ngiliz, Fransz ve talyan uyruklularn zarar listelerini daha da ykseltmemek iin -ki bunlarn tazminine, tilaf Devletleri'ne uygun gelecek adli sistem koullarnn zaman gelince Trkiye'de belirmesinden sonra ynelinecektir - Yksek Komiserler Babli'yi acele olarak devletin idari makamlarna, 1914'den beri kapitlasyon rejiminin

yerine konan yasa, karar ve kurallar uygulamaktan vazgemeleri hususunda en kesin talimatlar vermeye davet ederler." Dier devletlerin de haklarn aramalar zerine 30 Ocak 1919'da da yine Osmanl Hariciye Nezaretine u nota sunulmutur: "19.Ocak.1919 tarihli ortak notalarna dayanarak Mttefik Devletin Yksek Komiserleri, Babli'ye anmsatmakta yarar grrler ki, Belika, Yunan, Karada, Romen ve Srp uyruklar da kapitlasyon rejimi konusunda lkelerine Osmanl Devleti ile yaplm olan anlamalarla tannm btn haklar muhafaza etmektedirler. Dolaysyla Osmanl hkmeti bahis konusu devletlerin uyruklarna uygulanan 1914'denberi kapitlasyon sisteminin yerine konulmu kurallarn kaldrlmas iin derhal emir vermek mecburiyetindedir." Wilson Prensiplerinden medet umanlar bylece , btn aznlklara tannan haklarn artk Trkler iin geerli olmadn reniyorlard. Buna ne hkmetin ne de sultann bir itiraz hakk da belirmiyordu. Osmanl devletini Yksek Komiserlerin idare ettii gerei bu suretle kantlanm oldu. 27-STANBUL'U TERKEDEREK ZM ARAYABLR MYD? "Teceddt Frkas" adn alp ihtilalci liderlerinden eksik Olarak faaliyete geince SORULARLA VAHDETTN ttihat etkenliinin byk oranda g kaybetmesi sonucu, ortalk saysz parti ve cemiyet ile doldu. Tark Zafer Tunaya "Trkiye'de Siyasal Partiler" almasnn Mtareke dnemi blmnde, daha 1918'in son iki aynda 10 kuruluun belirdiini ve 1919/1920 sresinde saylarnn 40'a vardn saptamtr. lerinde en etkili grnen Hrriyet ve tilaf bile topluma tam yansmayan bir sekinler topluluuydu. Ayrca, Krdistan Teali, Trkiye Arnavut Teavn, Laz Tekaml-i Milli, ark- Karip erkesleri Temin-i Hukuk, Osmanl Musevileri ntihap gibi Cemiyetler bir btnlemeyi deil kopuu andrr gibiydi. Bunlara tam bir ayrlk kampanya iinde bulunan ve gl basna sahip olan Rum ve Ermeni cemaatlerini de eklemek gerekir. lave olarak Wilson Prensipleri, ngiliz Muhipleri, Trk-Fransz Muhipleri Cemiyetleri apayr birer siyasi kar ekimesinin arac olarak ortaya kmlard. Kafalarn bylesine kark olduu bir ortamda Bolevik htilaline zenen Sosyalist frkalar da - bir tane deil - vard. Ancak kabul gerekir ki, toplumda en etkili rgtlenmeye hl eski ttihatlar sahipti, fakat ilerinde lider nitelikli kimse yoktu. Byle bir ortamda gizli zm arayn, Sultann onayn alamayan M.Kemal yle anlatmtr: "Eski arkadam Fethi Beyle (Okyar) gnlerce ve gecelerce dertletim. Ne yaplabilir? Temas ettiklerim arasnda eski ttihatlardan yahut tilaflardan, igal kuvvetleri ile beraber alanlardan birok kimseler vard. Her biri ile tamamen baka trl konuuyordum (...) Bir gn Fethi Bey ve drt mterek arkadala birlikte, bir hayali mnakaadan sonra, ihtilalci bir komite kurmaya karar verdik.ve ihtilalci tedbirler dnmeye baladk: Padiah deitirmek, kabineyi drmek, yeni bir hkmet tekil ederek daha azimli hareketlere bavurmak gibi. (..) Bir gn drt kiiden biri dedi ki: "Arkadalar, ben ok dndm. Namusumla sz veririm ki, srrnz gizli kalacaktr; fakat komitede almaya devam etmeyeceim. "Hepimiz hayret iinde birbirimize baktk. imizden 52 ORHANKOLOLU biri: "Bu ne demek, baarya ulaacamzdan emin mi deilsiniz?" diye sordu. " Hayr, bunu dnmedim. Baarl olacaksnz. Fakat ihtilalciler baarl olsalar bile, birok tehlike karsndadrlar. Bunu da kabul etmelidirler. te o zaman ben ve benim gibiler sizin kararlarnz uygulamak zere iktidara gelecek yedek alaylar oluruz." Fethi Beyle ben gzlerimizle konutuk. Derhal dedim ki: "Beyefendinin katlmayaca bir teebbs makul de olmayabilir. Onun iin cemiyeti hemen feshetmeliyiz." Byle yaptk. Kendisi izin alp gitti.. .Kalanlar cemiyeti tekrar kurmu oldular." stanbul'daki dnrlerin bu kafa karkl karsnda, ne Vahidettin'i ldrmek, ne de hkmeti devirmekle kkl bir neticeye ulalamayacana bylece karar verdiini ve Anadolu'da zm aramak gerektii fikrinin kafasnda yer

ettiini ekler. Vahidettin ise, stanbul'u terk ederek zm aramak formlne katlabilir miydi? stanbul'a sahip olmak iin dnyay idare eden glerin birbiriyle boazlat ortamda bakentini baka yere tamak bir daha asla ona sahip olamamak sonucunu dourmaz myd Bu ayn zamanda Mekke/Medine ve Kuds'ten sonra nc kutsal slam ehri niteliini kazanm olan stanbul'la birlikte Hilafeti de kaybetmek anlamna gelirdi. Byle bir eyi de ancak Komiteciler dnebilirdi. 28-MEDNE'NN AS ARAPLARA TESLMN ONAYLAMAYABLR MYD? 1918'in son gnleriyle 1919'un ilk gnlerinde sultan en ok uratran konularn banda bir de Medine'nin Araplara verilip verilmemesi sorunu bulunuyordu. Osmanl ynetimi iin Yemen, Asir ve Hicaz Araplar hilafete kar ayaklanm asilerdi. Savan galibi ngilizler ise zellikle, Hicaz'da Trk kontrolunda kalan tek ehir olan Medine'nin para vererek ayaklandrdklar erif Hseyin'e teslim edilmesini istiyorlard. Hazreti Peygamber'in kabrinin bulunduu ehrin halifenin ordusunda kalmas, kendisi hilafet peinSORULARLA VAHDETTN de koan erifi de rahatsz ediyordu, islam dnyasnda zellikle Hindistan Mslmanlarnda mevcut huzursuzluun bir an nce teskin edilebilmesi iin Medine iinin hzla zmn bekliyordu ngilizler. Resmi yazmalarnda grld gibi korkular, Medine Valisi ve Kumandan Fahrettin paa'nn bni Suud'un Vahabileri ile anlap erifi Hicaz'dan kovalamas olaslyd. Bunu gerekirse kendileri yapacaklard - ki 1924'de yapmlardr - ama Trklerin Hicaz'dan kesin kmas gerekliydi, aksi halde yarm yzyldr srdrdkleri hilafeti Osmanl'dan Araplarn kendilerine bal kesimine aktarmak politikas suya decekti. Fahrettin Paa ise dorudan doruya Sultan/Halife'den emir almadka kutsal kenti asla terk etmemekte srarcyd. Hatta zorlanr, hele asi Araplara braklmas istenirse Harem-i erifi kendisiyle birlikte havaya uurmaktan ekinmeyeceini ilan ediyordu, ingilizler bile, Paann Hazreti Peygamber'-in kendisine grnd ve direnmeye devam etmesini nerdii sylentisinden haberdardlar, ingiliz hkmeti Atekes anlamasna gre 15.Aralk'ta gereklemesi gereken teslimin gecikmesi halinde Boazii'ndeki istihkamlar havaya uurmak tehdidini savurarak zm arayna girimiti. Sorun sadece Medine ile ilgili de deildi. Yemen ve Asir'deki Osmanl valilerinin de, bakentle haber balantlar kopuk olduundan Mondros'tan bilgileri yoktu, dolaysyla teslim olma arlarna nasl yant vereceklerini bilemiyorlard. 1919'a girildii halde Medine iine bir hal yolu bulunamamt, istanbul'dan gnderilen bir subayn Mondros Atekesi hakknda bilgi vermesini de Fahrettin Paa yeterli bulmad, ama emrindeki subaylar hatta bkknlam askerler arasnda itirazlar ykselmeye balamt. rade-i Seniye gelince de Msr'a esir olarak gtrlmeyi kabul etmeyeceini, btn askerlerinin de silahlar alnmadan doruca stanbul'a gnderilmesi artn ileri srd. Ama sonunda hastalannca Medine erif Hseyin'in oluna teslim edildi(10.Ocak.1919) Ayn srada, Sultan/Halife'nin temsilcisi olarak Libya'ya 54 ORHAN KOLOLU gnderilmi olan ehzade Osman'n geri getirilmesi de kesinletiriliyordu. Kutsal ehrin teslim ekli Arap bamszlnn sultanca da onay anlamna geliyordu. Evvelki tezlerine aykr olan bu davran Vahidettin onaylamayabilir miydi? Kabul gerekir ki byle bir ey elinde deildi. Ama bunun kendi hilafet sfatna da bir darbe olduu aktr.Artk Araplarn asilik damgasnn silindii bamszlklarnn kabul edildii belgeleniyordu. 29- AZINLIKLARIN POLEMKLERNE SANSRDEN BAKA ARE VAR MIYDI? Sorunun sadece Medine, Yemen ve Libya olduunu sanmak yanl olur. her eyi zmesi beklenen sultann karsnda btn lkenin igali gibi bir sorun vard. zmit, Eskiehir, Afyon, Samsun, Merzifon, Batum, skenderun igal edilmiti. Anadolu demiryolu igalcilerce tam kontrola alnmt. Bunlardan da daha tehlikeli olarak stanbul ve Bat Anadolu'da Rumlar, Dou Gney-Dou Anadolu'da ise Ermeniler eyleme gemilerdi. Gizli Sykes-Picot anlamas erevesinde kendilerine verilmesi vaat edilen blgelerde eylemlerini artryorlard. Anadolu'dan az haber alnyordu ama stanbul'da zellikle Rumlarn eylemleri endie verici bir hal almaktayd. gal kuvvetlerinin gz yumuundan istifade

eden Hrisantos adnda bir eteci aktan adam ldrmekten kanmamasyla n kazanmt. Sadece zmir blgesini deil stanbul'u da ele geirmeyi kafasna koymu olan Yunanllarn Ayasofya'ya ha takmay tasarladklar bile tartlyordu. Atina'da kan, Venizelos'un szcs Patris'den naklen stanbul'un Rumca gazetesi Proidos,Yunanllarn yaylmac amalarn aa vuran tezi aynen aktarmaktan kanmyordu: "Trkiye kendini af ettirmek isteyen bir gnahkra benziyor (...) Rumlarn 55 SORULARLA VAHDETTN Trklerle birlikte yaamas katiyen gayri mmkndr. Trkler Allah'tan af dilesinler. Yunanllar zinde bir rkdr. Artk kendi mukadderatlarna sahip olmak istiyorlar." zmir'de kan bir Rumca gazete de "Turan'dan gelen vahi airetin geldii yere geri dnmesi gerektiini" yazmaktan ekinmiyordu, igal kuvvetleri stanbul'a ktnda btn Beyolu tilaf devletleri ve zellikle Yunan bayraklaryla donanmt. zmir'deki bir kiliseye bile Yunan bayra ekildi. Patrikhanede de bamszlk mitingi yapld. Ermeni gazeteleri de tehcir'in soruturulmasn istiyor, Osmanl hkmetinden bir ey beklenemeyeceine gre kendi balarnn aresine bakacaklarn aka yazyorlard. Trke basnn btn yapabildii suu ttihat hkmetine yklemek, Trk milletini temiz gstermeye almaktan ibaretti. ttihat kart Said Molla "Eski Trklerle Jn Trkleri birbirine kartrmayn" diyerek slogan bile oluturmutu. Hatta ttihatlarn Brest Litovsk'da Boleviklerle bar yapm olmasna atfta bulunarak onlar Bolevik ilan edenlere bile rastland. stanbul'da rgtl ve bilinli bir savunma mekanizmas oluamazken, tarada aznlklarn bu yaylmac ve ar sulayc kampanyalarna kar zmir'de Mdafaa-i Hukuku Osmaniye, Edirne'de Trakya-Paaeli Heyeti Osmaniytsi gibi savunmac cemiyetler belirmeye balamt. Kabul etmek gerekir ki bu giriimlerin banda ou kez sabk ttihatlar vard, sadece artk o eski ball gndeme getirmiyorlard. gerginliin giderek artmas karsnda saray ve hkmetin bulabildii tek are, 5 ubat 1919'da basna yeniden sansr koymak oldu. Bunun ileri daha da kartrdn, Trk haklarnn savunulmasn zora soktuunu unutmamak gerekir. Ancak baka are var myd? ORHAN KOLOLU 30- SANSR YALNIZ AZINLIK BASINI MI ZORLADI? Aznlk basnnn igalcilere yaranma ve avantajlar salama ynnde yayn artrmas hatta youn bir Trk dmanlna ynelmesi sansrn gelii iin tek sebep deildi. Trke basn da kendi iindeki polemiklerle gndemi ncelikli bar sorunundan uzaklatryor ve o zamanki nl deyimle birbirlerine ynelik "ahsiyat kavgalaryla" dolduruyordu. Gemite birbirlerinin ttihat iktidar tarafndan nasl yemlendirildikleri hakkndaki iddialar gelecee bakmaktan ok gemile oyalanma sreci yaratyordu. zellikle Ali Kemal'in zamannda gazeteciliinin engellenmesi zerinde duruu, hele A.zzet paa kabinesinin Dahiliye Nazrn ttihat liderlerin kan kolaylatrmakla sulamas, "Sz" gazetesinin de ttihatlarn gayr kanuni btn giriimlerini teker teker ortaya koyma kampanyas gerginlii bsbtn artryordu. Bu ortamda ilk sansr uygulamas getirildi: Yasaklanan konular unlard: - galci devletlerin askeri harekatlar - eitli cemaatler arasnda dmanlk yaratacak haberler - Padiah ve hem Osmanl hem de yabanc memurlar aleyhinde bulunmak - Genel siyaset konusunda, byk devletler hakknda kkrtc bir nitelik tamamak kouluyla yazlabilir - Kiisel tartmalar - Hkmetin idare eklinin deimesine ve devletin karlarna aykr yaynlar. zgrlklerin en iddetli savunucusu Ali Kemal'di. Ancak ortalk ylesine karkt ki Tasviri Efkar'da Velid Ebzziya sansr kartln srarla belirtmekten geri kalmamakla birlikte eklemekten geri kalmyordu : "Her gazetenin kendine gre bir gr olmasndan daha tabii bir ey olamaz (...ama) bugn miktar 20'ye yaklaan gazetelerimiz iinde ayn fikri takip eden belki iki gazeteye tesadf olunamaz."

Gazetelerde bazen btn bir manet haberin bazen da bir nutkun veya demecin be yerinin kaznm olduu sayfalar skla56 SORULARLA VAHDETTN mt. Bir zm bulmak iin Matbuat Osmaniye Cemiyetinin 1918 Aralk'nn son gnlerinde yapt kongresi de bir sonu vermedi. Orada da gelecei deil gemii daha ok tartp birbirlerini suladlar. Cemiyetten istifalar oldu. Ak sylemek gerekirse basn yneten aydn geinen kesimin fikir dankl da sansrn son derece kat bir yapya ulamasna anak tuttu. Bunlar yetmiyormu gibi, igalciler de Trk'n haklarn ya da toplumun saygnln savunan yazarlara kar ho grszlklerini saklamamaya balamlard. 8.ubat.1919 gn Fransz komutan Franchet d'Esperay'in stanbul iinde at zerinde yapt aalayc gsteriyi "Kara Gn" balkl yazsyla eletiren Sleyman Nazif'in idama mahkumiyeti bile bahis konusu oldu. Zaten, Babli sansrn yeterli grmeyen igalciler 15 ubattan itibaren ayrca kendi sansrlerini de balattlar. Vahidettin'in yapabilecei bir ey yoktu. 58 ORHANKOLOLU DAMAT FERTL DNEMN BALAMASI (7 AY) 31-BARI N HAZIRLIKLI OLDUUNA NANIYOR MUYDU? Tevfik Paa heyecanlarn deil, sakin dncenin adamyd. Oysa sultan, sava galiplerini de etkileyecek byk giriimlerden medet umuyordu. Ocak ay banda hanedann kk ve saraylarna el konulurken buna kar are bulamayan vezirlerinden yaknrken syledii szler Tevfik Paa hkmeti hakkndaki dncesini aklar: "Bunlarn kifayetsizliini ben de gryorum, lkin yerlerine kimi koyacaz?..Memlekette i grebilecek be alt kii varsa onlar da ttihat diye istemiyorlar." Aslnda istemeyen kendisiydi. Padiahn ve Babli'nin etkenliinin bu kadar snrland bir dnemde Tevfik Paa'nn istifas zerine Damat Ferit'i sadarete getirdi (4.Mart.1919). Bu tercihte dnemin koullaryla ilgili bir seim bulunduunu kabul gerekir. Tevfik Paa gerekten ok tecrbeli bir devlet adamyd. Abdlhamit bile 1909'daki 31 Mart Olaylar srasnda onu sadarete getirmeyi denemiti. ttihatlar iktidar tekrar ele geirince Tevfik Paaya tepki gstermemi, aksine onu Londra eliliine atayp uzun sre bu makamda tutmakla gvenilecek bir siyasi olduunu kantlamlard. Damat Ferit'i iktidara getirmekle sultan onu uzaklatrm olmuyordu. Aksine, bar grmeleri gndeme gelince daima onun 59 SORULARLA VAHDETTN bulunmasn da istemitir. ok nemli bir husus da Tevfik Paann byk olu, Vahidettin'in kzyla evli subay ismail Hakknn (Okday) Vahidettin'in yaveri ve sarayn iinde askeri danman olmasyd. ok iyi Almanca ve Franszca bilmesi, asker evreleriyle temas da bulunmas sebebiyle padiah iin iyi bir haber kaynayd. Dolaysyla saraydaki oluumlarn perde gerisinin Tevfik Paaya birinci elden ulatn tahmin g deildir. Ayrca bu kaynak padiahn,., Tevfik Paayla dorudan temas etmeden onun ve Damat Ferit'e muhaliflerin dncelerine de kolayca ulamasn salyordu. Damat Ferit'in sultandan bamsz kendi anlayna gre kararlar ald biliniyor. Ancak ou kez de perde gerisinden ynlendirenin Vahidettin olduu fark edilmitir. Ya da iler karnca emrin sultandan ktnn ifade edilmesiyle gerek yetkilinin kim olduunu zmek glemitir. rnein Mustafa Kemal paa'nn Ordu Mfettiliinde blge valilerine de emir vermesi yetkisi tannmasna kar kan bir bakana "Zat ahanenin arzu ve iradesidir" denince akan sular durur. Aslnda Paa'nn tayini Damat Ferit'in fikridir, bahis konusu yetkiyi de kararnamesine M.Kemal bakanlktaki dostlarn ikna ederek ilave ettirmiti. Dier taraftan ba mabeyinci Ltfi Simavi'nin grevden alnmasnn Damat Ferit'in isteiyle olduu iddias vardr. Vahidettin istemese bu mmkn olabilir miydi?.. Ancak sorumluluun sadrazama yklenmesinin sultann da iine geldii anlalyor. Bir rnei de Nisan 1919 banda Ayan Reisi ve Reis Vekilinin deitirilmesinden verebiliriz. Damat Ferit, Ahmet Rza'y kendisine

rakip grrd. Onu ve reis vekili rksulu Mahmut Paay grevden alrken bar iin nemli bir giriim hesabyla sultan ikna ettii dnlebilir. Ayan Reisliine Mustafa Asm Efendiyi atarken, reis vekilliklerine azadan Aristidi Paa (Rum) ve Azaryan Efendi'yi (Ermeni) getirmesi sava galiplerine kar bir i bar gsterisiydi. Ltfi Simavi anlarnda, Tevfik Paa'y istifaya zorlayann Damat Ferit'in giriimleri deil Sultann karar olduunu belirtip 60 ORHANKOLOLU eklemektedir: "Karar hmayundan kimsenin malumat yoktu ; ba mabeyinci olduum halde ben bile son dakikada olaylara vakf oldum." Tevfik Paa saltanat makamna daima bal ve ok saygl olmakla birlikte, hayalcilikten uzak gereki bir politika uygulaycs olduu cihetle, bar konusu ile ilgili giriimler iin sultana gre yeterli mcadeleci nitelikte grnmyordu. Damat Ferit ise bu konuda iddialyd. 32- D.FERT'N E KARI CESUR OLMAKTAN BAKA ZELL VAR MIYDI? Damat Ferit'in Vahidettin'e uygun den taraf frkacln her eidine kar olmasyd. Tevfik Paa ttihatlarn baz siyasi giriimlerine iddetle kartlna ve onlar tasfiyede kararlna ramen devlet dzenini oluturan kurallara tmyle kar deildi. Damat Ferit'te ise, pek de ayrntyla bilmedii gemiin balarn fazla dikkate almadan, Osmanl saltanatnn saygnl ile zm dnlebilecei kans egemendi. Bu yzden onu vene hi rastlanmamtr. Maliye Nazrln yapan Tevfik Biren'in deerlendirmesi, belki siyaset ehli olmayan, koyu brokrat birinin yargs olarak ar bulunabilir, ama hayli dikkati ekicidir: "Siyaset bilmez, tecrbesiz, ilerin ehemmiyetlisini, ehemmiyetsizini birbirinden ayrmaktan aciz biri. Ayrntlardan kendini kurtaramyor, bu yzden asl nemli sorunlar geriye kalyor (...) Kanuni malumata hi sahip deil, hukuki sahadaki vukufu ise sfrdan da aa. Zaten herhangi bir teklifinin kanuna uygun olmadndan bahsedilecek olursa, fena halde sinirlenir ve 'Efendim bunlar Talat Efendinin kanunlardr. Rica ederim, bunlardan bahsetmeyiniz' der." Kabul gerekir ki, Osmanlya ynelen bask ve aalamalar dier sava yeniine uygulananlardan ok daha kapsamlyd. Dnlsn ki, Almanya'ya snm olan Talat Paa'nn kendi61 SORULARLA VAHDETTN lerine teslimini sava galipleri istediinde yenik Alman hkmeti bunu red etmi ve sabk Osmanl sadrazam ldrlnceye kadar Almanya'da serbest bir yaam srdrmt Osmanl'da ise kimin cezalandrlacana, neler yaplacana sadece igalciler karar veriyordu. Akas kanunlar iyi bilen deil, beklenmeyen giriimlerle zm getirebilecek, igalcilerle diyalog kurabilecek yneticilere ihtiya vard. Vahidettin bu tarife uyabilecek, hem de gvenebilecei kii olarak Enitesinden bakasn bulamamt. ttihat tasfiyesinin ilk dneminin Tevfik Paa ile baaryla atlatld inkar edilemez. Meclisin feshi, ttihat liderlerin tutuklanma ve cezalandrlmas, basna sansr, milletvekili seiminin barn imzasndan sonraya braklmas kararlarn salamakla Vahidettin'in i muhalefetsiz bir iktidar dnemi arzusunu gerekletirmiti. Her evre artk tek yetkili olarak sultan kabul ettiinden istedii politikalar uygulattrmakta glk ekmeyecekti. Abdlhamit'li yllardan beri n planda grnmemee zen gstererek arkadan ynetme taktiine alm olduu iin dediklerini yapacak ve icabnda direnenlerle boazlaacak bir sadrazama ihtiyac vard. Enitesi Damat Ferit'ten daha iyisini de bulamazd. Onun, ttihat sevmezliine, saltanatn meclise stnlne ve ngiltere'ye ballna tam gvendii iin arzuetmedii sonularla karlamak endiesi hissetmiyordu. Ayrca, aile ba sebebiyle aralarnda geecek konuma ve danmalarn darya szma tehlikesi de yoktu. Onun Hrriyet ve tilaf Frkas ile ba bulunmas ve bu yolda bir aklama yapmas da kamuoyunda fiilen taraftarlar bulunduu kansn glendiriyordu. Oysa Damat tam tek bana karar verenlerden biriydi.. Hrriyet ve tilaflara kabinesinde pek az yer verdii gibi, Maarif sonrada Dahiliye Nazrlna getirdii Ali Kemal tr polemikiler de gerektiinde onlara atan tiplerdi.

Uluslar aras ekonomik ambargonun devam ettii lkede i bunalm giderek artyordu. Aka Damat'tan beklenen ilk ve tek ey bar konusunu bir an nce zmesiydi. Bar iin Ocak 1919'da 62 ORHAN KOLOLU Paris'te galip devletler liderleri arasnda balayan toplantlara hazrlk iin Tevfik Paa zamannda, aralarnda Damat Ferit'in de bulunduu bir "stihzarat (Hazrlama) Sulhiye Komisyonu" kurulmutu. Dolaysyla Damat'n karlaaca durumlara hazrlanm olduu dnlebilirdi. 33- LKEDEK MLLYET DRENC TTHATILIKTAN AYIRABLD M? D dnya ile ilikisi sadece igalcilerin izin verdikleri bilgilere dayanan Damat Ferit'in, kamuoyuna haber ulatrmada, kendisinden izin aldrlarak kurulan Trkiye-Havas-Reuter ajansndan baka bir kayna yoktu. Burada da i ve d sansr tam iliyordu.Bu yzden bara ilikin gelimelerle ilgili haberler gerekleri yanstmaktan uzakt. Buna karlk Rum, Ermeni, Yahudi politika merkezleri - hatta basn - igalcilerin zel kaynaklarndan gerek bilgilere ulaabiliyorlard. Damat Ferit hkmetinin kurulduu ayn gn stanbul'da kan "Pontos" gazetesinin "Trabzon Cumhuriyeti'nin kurulduunu" ilan etmesi hi de zentili bir haber deildi. gale kar Trk kesiminde beliren tepkileri bastrmak iin Anadolu'da Yunan ordularn kullanma plannn ngiliz-Fransz-talyan-Amerikan liderlerince kabul edileceinden (14.Mart) tabii ki Rumlarn haberi vard Daha dorusu haberdar edilmilerdi. Bat ve Gney Anadolu'ya ynelik bu uygulamann Dou Karadeniz blgesine de yaylmas iin Pontos harekete gemiti. Anadolu'nun eitli yerlerinde igalcilerin bu yaylmac planlarna kar milliyeti rgtlenmelerin balamas Trk halknda fiili direnme yanls dncenin glenmekte olduunu gsteriyordu. Genelde giriimlerin banda eski ttihatlar bulunmakla birlikte bunlar artk asla ttihat sfatn stlenmiyor yerine ttihat iktidar srecinin kkletirdii milliyeti ve Trk/ slam kimliini n plana karyorlard. SORULARLA VAHDETTN Bu sabk ittihatlardan "Kara emsi'nin Ocak 1919'da Franszca olarak "Trklerin Yokedilmesi" ( L'Extermination des Turcs) adyla yaynlad sekiz sayfalk bir beyannamesi zellikle bar konferansnn ev sahipliini yapan Fransz babakan Clemenceau'nun davranlarn eletiriyordu. "Clemenceau, Trkleri dnyadan silmek amacn gden evrensel bir kampanyay Fransa'da balatt" cmlesiyle balayan beyanname, Yunan, Ermeni ve baz Marunilerin (Hristiyan Arap) ihaneti sonucu Dnya Savanda iki milyon Trk'n yaamn kaybettiini ileri sryordu. Ayrca Balkanlarda da iki milyon kaybn bulunduu ekleniyordu. Sulama dorudan doruya "Hristiyan fanatizmine" yneltilmiti. Daha da ilginci bu kymn karsnda Ermenilerin katli ile Rumlarn srlmesinin birer "plaisanterie = aka/nemsiz i" olduu belirtiliyordu. Clemenceau'nun savan hainlerinden Rum palikaryalarn Ayasofyaya ha dikmek isteme abasnda olanlara destek vermesi son bir Hal Seferi olarak slam'n tek kalm dayana Trkiye'yi yok etmeyi hedeflediini ileri sryordu. Beyannamede Fransa'y ve Franszlar sulama yoktu, tek bana Clemenceau hedef alnmt. Paris bar konferansnda Trklere Venizelos ve Emir Faysal'dan daha aa bir mevki verilmektense bar koullarnn Yunanllarca uygulandrlmas kararn iddetle yeriyordu. En nemlisi de Trklerin liderliinde Mslmanlarn direnip tekrar ayaa kalkacaklarn kendilerini Rumlar ve Ermenilerce ynetilmeye brakmayacaklarn - kabul etmek gerekir ki - tam bir ttihat slubuyla belirtiyordu. lke iinde beliren igal kart rgtlere yurt dna ynelik protestolarn eklenmesi, frkac bir eylemin deil, ulusal bir direncin para para olutuunu kantlyordu. "Vahidettin + Damat Ferit" politikas ise nce bu muhalefeti susturmay planlyordu. ORHANKOLOLU 34- NCEL GALCLER TATMNE VERMES HATA MIYDI? Bar iin tek yetkili kurum olan hkmetin hakl olarak ncelikle igalcileri memnun edecek bir tutum iinde olmas gerekliydi. Orada baarl olursa ierdeki

dikilmeleri krmas ok daha kolaylard. Bar grmelerinin Paris'te yaplacak ve babakan Clemenceau'nun bakanlk edecek olmas sebebiyle Damat Ferit'in ncelikle o taraf yumuatacak forml arayna yneldii anlalyor. Baka aresi de yoktu. Aslnda ngilizlerin haberi yokken Fransa'nn Osmanl Devleti'ni de Paris grmelerine davet etme giriiminde bulunmas, bar politikasnn ngiliz arlkl balatlmas dncesi yerine Fransa temasyla yrtlmesini gndeme getirdi. Yeni sadrazam, iktidara geiinden sadece iki gn sonra ilk olarak Fransz gal kuvvetleri komutan Franchet d'Esperay'i ziyaret etti. Arkasndan da Fransa'nn en etkili gazetesi Le Temps'n muhabirinin sylei nerisini kabul etti. Gazetenin 24 Mart tarihli saysnda kan bu konumay aynen aktaryoruz: "- Trkiye'den bahsetmeden nce Fransa'dan bahsetmek isterim. Uzun sre iinde yaadm ve bir ok vatandam gibi her eyimi medyun olduum Fransa'dan. Beni bir kk ocuk olarak okullarnn sralarnda gren ve her tekrar grdmde belirgin bir heyecan duymaktan kendimi alamadm Fransa'dan. Vatanmn yaad felaketler bir insann tahamml edebileceinden daha ok bana strap ektirdi. Bununla birlikte, Trkiye'nin bir avu macerapereste teslim olarak Fransa'ya sava ilan ettii gn strabmn zirvesini oluturdu. Evet o gn gzyalar arasnda feryat ettik: 'Fransa'ya kar sava ilan etmek insanla kar su ilemektir.' Bu byk ve kanl lgnln getirecei sonucu nceden fark ettiimizi sylemee ihtiya var m? Merkezi devletler ezildi ve memleketimiz rpnarak yerlerde srnd. Kabul etmek lazm ki, efendim, bunlardan milletimiz ve hanedan masumdur. Bugnk sultann tahta knda ayr bir bar yapmay denedik, bugn bu SORULARLA VAHDETTtN gerei aklayabilirim. Padiahmz beni ve Fransa'nn byk bir dostu olan zzet Paay arp Fransz askeri makamlaryla iliki kurmak iin bizi grevlendirdi. Fransz cephesine nce Hollanda zerinden ulamaa altk daha sonra Makedonya ve nihayet anakkale cephelerini denedik. Ama her seferinde Almanlar bizi engelledi. - Altes,eski kabine baz ttihatlar tutuklad, bu konuda ne yapmay dnyorsunuz? _ Ciddi ekilde btn sulular aratracak ve her trl intikam duygusundan arnarak hzla ve eksiksiz olarak adaleti yerine getireceiz. Hkmdarmz ve milletimiz bizimle beraberdir. - Sulh konferansna delege gndermek iin selefinizin giriiminden haberiniz var m? - Yok, gerekirse bugn hemen hareket edebiliriz." Fransa'ya irin grnmeye almak ngiltere'yi ihmal edecei anlamna gelmiyordu. 30 Mart'ta da Amiral Calthorpe'u ziyaret edip ngiltere'nin desteini salamaa, bir bakma devleti ngiliz himayesine sokmaa ynelik artlar ieren bir proje sundu. Dou Trakya'nn geri alnmas istenirken.bazlarna gre, Osmanl Devleti'ni 1914'den nceki Msr durumuna drecek artlara da onay veriliyordu. 35- DAMAT FERT'N HABER M YOKTU, BLMEZLKTEN M GELYORDU? Dikkati eken, Tevfik Paa hkmetinin li Komiserlere bar konusunda bir muhtra verdiinden, bunda Arap illerinin Osmanl'ya bal kalmas ve Dou Anadolu'nun bir ksmnn Ermenilere terki maddelerinin bulunduundan Damat Ferit'in haberi yokmu gibi davranmasdr. Bunu evvelce renmemi olsa bile Sadaretle Hariciye Nazrln ahsnda toplayan bir yneticinin, hem de tek konu olarak bar hedefledii bir dnemde nceki 66 ORHANKOLOLU giriimler hakknda bilgi edinmeye almam olmas manta aykrdr. Kanmz, Damat Ferit'in Tevfik Paa giriiminden haberli olduu, ama ngilizlerin holanmad Wilson Prensiplerine dayanmas yznden yok sayddr. Damat Ferit'in Paris'teki grmelerin Yunanllara Anadolu'ya kma hakk tanma verdiinden haberdar olmamas da akla yakn grnmyor. stanbul'da kan La Renaissance gazetesinin 18.Mart. 1919 tarihli saysnda yer alan bir haber bu kararla Rum cemaatinin nasl cotuunu gstermesi bakmndan ilgintir:

"Pazar gn stanbul'un Fener, Pera, Galata, Tatavla'daki kiliseleri tkabasa doluydu. Hepsinde de Yunan milleti kesin olarak anavatan ile birleme arzusunu ifade etti. Heyecan doruktayd. Papazlar heyecanl 'Zito' barlar ve alklarla karlanan vatansever nutuklar verdiler. (.. .Burada sansr on satr karmtr...) Heyecan anlatlamaz dzeydeydi. htiyarlar alyordu. Kimse yzyllardan beri beklenen arzularnn gereklemesinin sevincini frenliyemiyordu. Kanl esirliin strabn yzyllar boyunca paylam olan Ermeni kardeler bugn Yunanllarla birlikte kutladlar. Hellenizmin byk olay iin onlar da sevinlerini ifade ettiler. Btn kiliselerde aadaki bildiri alklarla oyland: stanbul ve civarnn Yunan halk bugn kendisine kar hl srdrlen zulm karsnda serbeste toplanabildii tek yer olan kiliselerinde bir araya gelerek, zgr devletlerin zaferiyle kazand halklarn kendi kaderlerini belirleme hakkna sahip olmay istemitir" Bu derece ak bir ayaklanma bildirisinden karlan on satrda ok daha nemli bilgilerin bulunduu phesizdir. Bildiri barbar Trk zulmnden kurtulmak isteyenlerin belirledikleri zm de Bar konferansna u ekilde ulatryordu: Bu halk, Yakn Dou'da olas karklklar nlemenin tek olana olarak anavatanla birlemeyi ve btn dier zmleri bSORULARLA VAHDETTN tn gcyle red etmeyi kararlatrr. Bu karar Evrensel Patrikliin, bar konferansna, ngiltere, Amerika Birleik Devletleri, Fransa, talya, Japonya ve Yunanistan temsilcilerine ulatrmasn diler." 36- ZMR'N GALN ENGELLEYEBLRLER MYD? Ertesi gn ayn gazetede yer alan Osmanl hkmetinin resmi bildirisi yleydi: "Bir zamandan beri zntyle mahede edilmektedir ki Yunan unsuru hkmran devlete kar dmanca duygular izhar etmekten geri kalmamaktadr. Amacn kamu dzenini kartrp saltanat hkmetini yeni glklerle kar karya brakmak olduu bellidir. Bu ayn dnce izgisindeki baz bilinsiz kimseler eteler kurmu olup vilayetlerde ve hatta stanbul civarndaki baz yerlerde haydutluk yapmaktadrlar. Bu etelerden biri ile yaknlarnda evrilmi olup her an teslim olmas beklenmektedir. Geen Pazar kiliselerde toplanm olan Yunan halk, orada ibadetini yapacak yerde siyasi gsterilere girimi ve arkasndan bakentin halk arasnda en tuhaf sylentiler yaylmtr. Allah'n izniyle bu mantksz zentilerden hibiri gereklemeyecektir. mparatorluk hkmeti Yunanl uyruklarna bu tr eylemlerden derhal vazgemelerini tavsiye eder ve onlar yasalara saygya arr. tilafn byk devletleri ve btn uygar milletler insancl duygularla birlemi olarak, be yldan beri btn insanln maruz kald felaketlere bir son vermek ve milletler arasnda uyum ve dostluu tesis etmek iin kesin ekilde alrken, ayn vatann ocuklarnn birbirlerine kar bu tr kindar davranlara girimelerine izin verilmeyecektir. Bu yakksz davranlar karsnda saltanat hkmeti Mslman halka sahip olduu skuneti ve arball muhafaza etmesini tavsiye eder ve grevini ihmal etmeyecei gibi yasalarn emirlerini yerine getireceini de ilan eder." 68 ORHAN KOLOLU Yasalarn igalciler tarafndan belirlendiini bilen aznlklara bu bildirinin etki yapmas mmkn deildi. Nitekim Rum Ortodoks Patrii Yunan ordularnn zmir'e kmasnn kesinletii bir dnemde, 9.Mays gn, stanbul Rumlarnn Trk uyrukluunun mkellefiyetlerinden serbest kalmasn kararlatrdn aklad. 13 Mays'ta da Yunan Albay Mavrudis zmir'in Aya Fotini kilisesinde Rum cemaatine zmir'in igal edileceini aklad. Ertesi gn de zmir'in igali notas Babli'ye verilirken zmir'deki Osmanl Kolordu komutanna da ulatrld. Hazrlk olarak da zmir civarndaki Foa, Karaburun, Urla ve Yenikale istihkamlar ngiliz, Fransz ve Yunan birlikleri tarafndan igal edildi. Atekes anlamasnda bir gerekesi bulunmayan, hatta ngiliz ve Fransz yetkilileri arasnda muhalifi bulunan bu karara Babli "Byle bir igali hakl gsterecek hibir durum bulunmad" eklinde bir nota ile kar kmtr. Genel Kurmay Bakan Cevat Paa da Harbiye Nazr adna orduya u teblii

gndermitir: "Ktalarmzn mevkileriniterketmeyerekyerlerindekalmalarvebirolupbittihalin-de silahlarndan tecrit gibi bir muameleye maruz kalmamalar iin, her ktann toplu, silahbanda ve disiplinli halde bulundurulmas..." Olaylarn aslnda talyanlarn gney Anadolu sahillerine asker karmalarnn bir tepkisi olduu onlarn dier galiplere sormadan balattklar - zellikle prensiplerine aykr olduu iin Wilson'u ok kzdran - giriimler zerine Lloyd George ile Clemenceau da Yunan projesine onay vermiti. Bizim ynetimin Mondros'u sulamaktan baka yapabilecei bir ey de yoktu. 37-BARI KONFERANSINDAN BAKA UMUT KALMI MIYDI? zmir igali aylardan beri piiriliyordu. Zaten bakenti dahil lkenin her taraf igal altndayd. Sadece bir yeni ekleme vard. Asl anlam ise Hasta Adam tamamen dnyadan silme projesinin son aamasna getirilmesiydi. Dnya Sava yenilgisinin beklenen SORULARLA VAHDETTN sonucu olduunu ve sulularnn da ttihatlardan bakasnda aranamayacana herkes inanyordu.. Ama bunun yan sra, Osmanl btnln koruma hayali kuranlara bara hangi koullarn hakim olacan gsteren bir uyaryd. Buna ne Sultan'n ne de sadrazamnn yapabilecei bir ey de yoktu. Mtareke dnemi nazrlarndan Hseyin Kazm Kadri anlarnda aka "Hemen btn memleket Mandaya - ngiliz ya da Amerikan - taraftard", diye yazar ve ekler "Herkes bir esareti itimaiye ve siyasiye altnda hakk hayat aryordu." Btn bunlardan daha da kt olarak herkesin biribirini gammazlad, gemiine damgalar vurmaya alt bir dnemin yaandn btn an yazarlar kabul ediyorlar. Sultann da Damat Ferit'in de tutarl hibir giriimde bulunamadklarndan dnemin en yakn tan olan Ahmet zzet Paa anlarnda bahseder. Ama 1919 Haziran'ndaki durumu da yle anlatr: "Yenilmeden sonra devletimizin sahipsiz olarak harita-i alemi siyasette arz vcut edebilmesini temenni ve hayal edebilecek dnyada bir zeki kii tasavvur edilemez." zzet Paa kendisinin de manda yanls olduunu inkar etmemektedir. Bu ortamda tercih edilebilecek bir bakas grnmyordu. stifasn veren Damat Ferit Paa Sultan tarafndan tekrar kabineyi kurmakla grevlendirildi. Yani kabinede baz isim deiiklikleri yapmay salamakla gz boyama giriimi vardr ortada. Asl hedef olarak bu haksz igallerin bar konferansnda kaldrlmasnn tasarland belirtilerek toplum skunete davet ediliyordu. Buna karlk, Trk toplumunun gerek kimliini 14 Mays gn zmir'de "Reddi lhak Heyeti Milliyesi"nin kurulmas ve bir beyanname yaynlamas oluturur: "Ey bedbaht Trk, Wilson Prensipleri unvan insaniyetkranesi altnda senin hakkn gasp ve namusun yrtlyor. Buralarda Rum'un ok olduu ve Trklerin Yunan ilhakn memnuniyetle kabul edecekleri 70 ORHANKOLOLU sylendi. Bunun neticesi olarak gzel memleketin Yunan'a verildi. imdi sana soruyoruz: Rum senden daha m ok? Yunan hakimiyetini kabule taraftar msn? Artk kendini gster, tekmil kardelerin Maatlk'tadr. Oraya yzbinlerle toplan ve kahir ekseriyetini orada btn dnyaya gster. Burada zengin, fakir, alim, cahil yok. Fakat Yunan hakimiyetini istemeyen bir kitle-i kahire olduunu ilan ve ispat et. Bu, sana den en byk vazifedir. Geri kalma. Hsran ve dknlk fayda vermez. Binlerle, yzbinlerle Maatla ko ve Heyet-i Milliye'nin emrine itaat et." 15 Mays'ta Yunan askerleri yandalarnn alklar arasnda Kordonboyu'nda ilerlerken gazeteci Hasan Tahsin'in (Osman Nevres) kendilerine tabanca ile ate a ve onlarn kurunlaryla ehit oluu, hkmetin bak tarz ne olursa olsun, Trk halknn bu haksz giriimi kabul etmeyeceini kantlyordu. Ayn srada Yunanllarn sng ile yaraladklar zmir Askerlik Dairesi Reisi Sleyman Fethi de birka gn sonra lmtr. unu da anmsatalm ki, bu Yunanllarla ilk silahl atma deildi, ilk kurun bir sre nce Ayvalk tarafnda Yunanllara atlmt bile. Tepki sadece zmir'de belirmedi. Denizli'de, Tavas'ta Kastamonu'da Bayrami ve Seydiehir'de mitingler dzenlendi. Hi phesiz en etkilisi stanbul'da Sultan Ahmet'te yapland.

Gerekten zmir halk btn varlyla arya katld, itirazlar ykseldi ama igali fiilen engelleyecek hi bir ey yaplamad. Oysa Yunan askerleri zmir'in tesine de yaylyordu. Osmanl Rumlar bayram yapyorlard. Umut yine bara kalmt. 38- M.KEMAL NN PADAHIN GVENN KAZANMAYA ZEN GSTERD? lkenin zmir'in igaliyle kaynat gnn ertesinde M.Kemal Paa da Dokuzuncu Ordu Mfettii sfatyla Bandrma gemisiyle Samsun'a hareket ediyordu. Trk toplumunun kaderini deitire71 SORULARLA VAHDETTN cek eylemleri gerekletiren bu ordu komutan ayn zamanda incelemekte olduumuz Vahidettin olaynn bundan sonraki gelimesinin ba etkileyicisi olacandan , ikisinin ilikileri zerinde biraz ayrntyla durmaya alacaz. Evvelce de bahsettiimiz gibi M.Kemal daha 1909'da Enver tr politikadan kopmu, ordunun siyaset d davranmas gerektiini savunmutu. Veliahtl srasnda Vahidettin'i saltanat gcyle ttihatlar devirmeye ikna etmeye kalktnda da; ortaya herhangi bir partiye dayanma eilimi koymamt. Sadece ttihat ve Terakki yanls grnmekten kanmt. Bu zellii Vahidettin iin en nemli gven noktasyd. Buna karlk Jn Trk yani ihtilalci kkeninden phelenmekte sultan haklyd, stelik ttihatlarn hl iktidarda bulunduklar bir zamanda byle bir giriimi asla dnemezdi. Ondan sonraki temaslarnda iki tarafn da birbirine kar son derece ihtiyatl davrand dikkatten kamaz. M.Kemal, Falih Rfk'ya anlatt anlarnda, ttihatlardan Hrriyetilere, padiahdan kartna, ngilizinden talyanna kadar herkesle grtn belirtir. Burada padiaha, saltanata balln inkr eden hibir szne rastlanmamtr. Aznn arandnn, yanl izlenim uyandracak sz sylememesi gerektiinin bilincindedir. Suriye'den dnnde 17.Kasm.1918'de Minber, 18 Kasm'da Vakit gazetelerinde kan demelerinde ngilizlerden "iyi dostlar" diye bahsetmesi dikkatlerden kamamtr. Bunun Vahidettin iin nemli bir not olduu aktr. Meclisin datlmasna kar kndaki mant da sultan etkilemi olmaldr. leri srd iki gerekeden birincisi milleti ve merutiyeti temsil etmesidir. Bundan Sultann memnun olmas mmkn deildi, ancak ikincisi ok daha nemlidir. Osmanl devletinin kaybetmi olduu bir ok vilayette yeni seim yaplamayacana gre oralarn temsilcileri yeni meclise giremeyecekti. Osmanl btnlnn, zellikle Arap vilayetlerinin bamlln72 ORHAN KOLOLU dan vazgemek istemeyen sultan iin hi phesiz bu ok nemli bir gerekeydi. Sultann bir kk taktiinin saray evresindeki herkeste onun tam gvenine sahip olduu kansn dodurduunu sonradan fark ettiini de kendisi anlatmaktadr.Suriye'den dnndeki grme isteini Vahidettin Cuma Selamlnda yapmay nermitir. M.Kemal bunu garip karlar ama gider. Selamlkta hazr bulunan btn devlet erkan sra beklerken onlarn ba baa bir saat kadar konumalar herkeste bu gven inancn yaratmtr. Bu yzden, meclisin feshine kar olduu halde Sultan bu konuda tevik edenlerden birinin de o olduunu sananlar kmtr. Bu yzden bir nazrla hatta sadarete aday olduu hakknda sylentiler de dolamtr. Oysa M.Kemal, Ahmet zzet Paa hkmetinin devam yanlsyd, Tevfik Paa'nn sadaretine karyd. stanbuldayken hibir grevi olmad halde Fahri Yaveri ehriyari gibi yaktrma bir sfatla ortalkta dolamasnn da etki yaratacan kabul gerekir. Bu yzden kendisi her evrenin dncelerini toplama merakndan vazgemezken, her evre de onunla temas aramaktan vazgememitir. Bu da olaanst bir gzlemci olan Paann, stanbul'da ne yaplabilir ne yaplamaz konusunda tam bir karara varmasn kolaylatrmtr. Kars'tan Edirne'ye kadar lkenin her tarafnda halkn diren rgtlenmeleri oluturduunu, Derne'den anakkale'ye, am'dan Diyarbekir'e kadar btn cephelerde bulunmu biri olarak o fark edebiliyordu. Buna karlk mrnde stanbul'dan kmam olanlarn bu halk anlamas mmkn deildi. Ayrca o dnemde Trk toplumunun en dinamik kurumu olan ordunun iindeki gelimeleri de ok yakndan izleyebiliyordu. 73

SORULARLA VAHDETTN 39- KM ANADOLU'YA ATADI, M.KEMAL NN KABUL ETT? lk kez bir grev teklifi, Yunanllarn izmir kartmas yaklarken, Samsun blgesinde Trklerin Rumlara kar tedhi giriimlerinde bulunduklar iddias zerine yaplmtr. ngiliz Komutanlnn "eer siz nlemezseniz biz askeri harekete giriiriz" tehdidi karsnda Harbiye Nazr akir Paa onu arr ve. grevi kabul etmesini ister. Hem Damat Ferit'in hem de Sultan'n onay bulunduunun belirtilmesi, zaten stanbul'da bir zm retilemeyeceine inanarak ayrlmay kafasna koymu olan Paa'y teklifi hemen kabule yneltir. Bu vesileyle Damat Ferit Paa ile iki defa yapt grmede onun "her arzunuzu dorudan bana yazabilirsiniz, derhal yapacamdan emin olabilirsiniz" eklinde verdii gvence tabii ki ok nemliydi. Ayrca sadrazam, sultanla grmesi iin de randevuyu salamtr.ngiliz Yksek Komiserini M.Kemal'in gvenilir olduuna inandran da Damat Ferit olmutur. Padiahn milli direnlerin bastrlmas hususunda ngilizlerle mutabakata varm olmas sebebiyle, onun tam gvenine sahip birinin greve getirilmesini igalcilerin de istedii anlalmaktadr. Byle bir ortamda, Dolmabahe Saraynn denize bakan, pencerelerinden igal donanmalarnn toplar grnen bir odasnda bulutuklarnda, Vahidettin onu baarlaryla tarihe gemi bir kumandan olarak vmekten geri kalmaz. "Paa, paa, imdiye kadar bu devlete ok hizmet ettin . Bunlarn hepsi bu kitaba girmitir" deyip elinin altndaki bir tarih kitabna dokunur sonra ngiliz zrhllarnn toplarn gsterip devam eder: "Gryorsun ben artk memleket ve milleti nasl kurtarmak lazm geleceini hayal etmekte tereddde dyorum... nallah millet akln bana toplar ve uyank olur da bu kt durumdan gerek beni gerek kendini kurtarr." Bu son cmlenin " Paa, devleti kurtarabilirsin" eklinde olduunu ileri srenler de var. M.Kemal, "Merak buyurmaynz, emirlerinizi ORHAN KOLOLU bir an unutmayacam" der. Sultan da onu "Muvaffak ol" szleriyle uurlar. zerinden zaman getikten sonra saptanan konumalarda ufak farkllklar da olsa, Vahidettin'in asl istediinin bar frenleyecek i karklklarn bir an nce durdurulmas bylece devletin bir an nce kurtarlmas olduu bellidir. Bu amala dzenlenen hkmet kararnamesinden ayr olarak sultann bir hatt hmayunu da vardr ki tayinin amacn ok ak ekilde ortaya koymaktadr: "Yaveri ehriyarimden Mirliva Mustafa Kemal Paa'ya Umumi Harbin mttefikler hesabna kaybedilmesi zerine doan siyasi durum, byk atalarmn mlkn ve hilafet ve saltanat makamlarm mkl ve tehlikeli bir sahaya srklediinden; hkmetimin kararyla tayin olunduunuz mntkada gvenlii salamak ve rza ve dileime aykr hallerin meydana gelmesini engelleyerek ve topyekun korku verici halin ortadan kaldrlmasn hedefleyip buna gayret gstererek milletimin dokunulmazln gerekletirmek ve memleketimin saldrgan ellerden kurtarlmas iin tek bir vcut gibi davranlmasnn teminini, selamlarmla beraber asker ve memurlara ve halka bildirilmek zere irade ettim." Bu irade, Paann, stiklal Savan dzenlemesi iin sultan tarafndan atand iddiasn aka tekzip etmektedir. Kurtuluu, toplumun sessiz kalp bar engellememesinde arayan sultan ve hkmet ondan bunu salamasn beklemektedirler. Bu tayin olay sonralar hayli arptlmtr. Atamay Vahidettin'in yapt ileri srlr. Aslnda hkmetin yani Damat Ferit'in seimi olduu aktr. Nitekim Vahidettin, Trkiye'den ayrldktan sonra Mekke'de yaynlad beyannamede "M.Kemal'i o greve ben atamadm" demektedir. Grevinin de bazlarnn yaktrmay ok sevdikleri "Rumlar durdurmak" deil "Milli diren rgtlenmelerini" frenlemek, bylece Avrupallarn bar koullarn arlatrmalarn nlemek olduu kesindir. Nitekim Samsun'a ayak basmasndan SORULARLA VAHDETTtN sonra Harbiye Nezareti ile srdrd yazmalarda hep bu konu gndeme getirilmektedir. Damat Ferit bile 21.Mays tarihli mesajnda "btn ilerde yksek baarlarnz temenni ederim" diyor, bunun stiklal Sava ver anlam tamad ok bellidir. Kurtulu Sava'n rgtlemesi iin Sultan tarafndan gnderildii iddiasna eklenen bir de 40 bin altndan 400 bin liraya kadar ykselen tahsisat meselesi

vardr. Bazlar da daha baka rakamlar vermekte, hatta bunun bir anta iinde eline tututurulduu da ileri srlmektedir. Bunun da son derece byk bir palavra olduu o kadar altnn bir antaya smayacak, daha nemlisi tek kii tarafndan tanamayacak arlkta olmasyla (320 kilo) kantlanmtr. 40- MEVERET MECLS TOPLANTISI KME YNELKT? ttihat Maliye Nazr Cavit Bey anlarnda durumu yle anlatr : "O tarihlerde bir buuk milyon askere mukabil, btn Osmanl lkesinin savunmas iin elde sadece 72 bin tfek vard ve memleketin hibir kesinde, topraklarmz mdafaa edebilecek kuvvet kalmamt." Byle bir ortamda zmir'in igalinden 11 gn sonra 26.Mays'ta Yldz Saraynda srf istiari mahiyette bar sorununu grmek iin bir Meveret Meclisi topland. Gemiin tartlmas yasakt. Durumun slah areleri konuulacak, her konumac fikirlerini 15 dakikalk bir srede aklayacak, tartma yaplmayacakt. Hkmet yeleri de sadece dinleyeceklerdi. Toplantya btn devlet dairelerinin temsilcilerinin yan sra darlfnunun, fetvahanenin, ticaret odasnn, Vahdeti Milliye, Trabzon, zmir Adana ve dier Mdafaa-i Hukuk Cemiyetleriyle basnn temsilcileri davetliydi. Padiah devletin dt durumun tartlmasn isteyen ksa bir konumadan sonra ekildi ve ynetimi Damat Ferit'e brakt Her kafadan bir ses ktktan ve bir zete ynelinmeden toplant dald. Hkmet yelerinin bundan istifade etmi olacaklar farz ediliyordu. 76 ORHAN KOLOLU Asl nemli konuyu Damat Ferit, toplantnn ardndan kendi yakn evresine Paris'teki Bar Konferansna Osmanl Heyetinin davet edildiini aklayarak duyurdu. Bylece Meveret toplantsyla bar konferansnda btn toplumun desteine sahip bir ynetim olarak alglanmann tasarland anlalyordu. Tabii ki Osmanl toplumuna da, mevcut durumdan iktidarn bir sorumluluu bulunmadn anlatmaya ve yerli kamuoyunu tatmine ynelik bir mesaj veriliyordu. Ancak asl nemli olan, galip devletlere verilecek muhtra konusunda bir aklk yoktu. rksulu Mahmut paa'nn "Muhtray kim kaleme alacak?" sorusuna sadrazam "Abdi aciz" yantn vermekle yetinmedi, byle bir sorudan rahatsz olduunu anlatr ekilde "Bundan sonra ittihat ruhuyla idarei hkmet edilemez" szleriyle k yapt. ttihatlkla sulanma kzgnlyla rksulu sert bir cevap verdi, "Bir daha seninle birlikte almam" deyip istifa etti. Muhtrann ierii konusu Anadolu'da da merak konusuydu. Milliyeti rgtlenme hareketinin balangcnda olan Mustafa Kemal'in 3 Haziran tarihiyle hkmete gnderdii mesajda aka "Sadrazam hazretlerinin konferans huzurundahukuku Osmaniye'yi savunmak iin byk gayret sarf edeceinden emin olunduu" belirtiliyor, ama bir Ermeni muhtariyetinden bahsedilmesi anmsatlarak 'arzuyu millet ile hkmet arasnda tam bir anlama bulunduundan phe' belirtiliyordu. Tabii artlar da konmutu: Devlet ve milletin tam istiklali, ounluun ekalliyetlere feda edilmemesi. Gidecek heyetin savunma esaslarn milliyeti cemiyetlerin bilmek istedikleri ve bunun resmen aklanmas da istenmekteydi. Kabul etmek gerekir ki hkmetin asl sorunu galiplere ynelik hazrlklard. zellikle ngiltere'yi tatmin gerekliydi. erif Hseyin ngiliz destei ile ayaklandnda ttihatlarn Mekke Emiri tayin ettikleri erif Ali Haydar hl bu sfat tayordu. erif Hseyin'i dolaysyla ngilizleri tatmin iin Ali Haydar'dan bu sfatn alnmas kararlatrld. Ama bunun Hseyininkinin onay anlamna gel77 SORULARLA VAHDETTN mesi de istenmiyordu. Dolaysyla sadece "erif Ali Haydar Bey'in zerinden sfat emaret kaldrlmtr" eklindeki bir sultan iradesi ile sorun halledildi. Vahidettin ortada grnmyor, Damat ileri byle ynetiyordu. 41- OSMANLI BARI HEYET NEDEN KYE AYRILMITI? Osmanl Bar Heyeti iki gruptan oluma zellii gstermitir. Padiah heyet bakan olarak sadrazam seerken yanna kinci temsilci olarak Tevfik paa'y yerletirmiti. Ancak bu iki kiinin -Tevfik Paa'nn rahatszln ileri srerek - Paris'e ayr ayr aralar ve ayr tarihlerde hareket etme garabetine rastland. Damat Ferit bir Fransz sava gemisiyle ve yanna Rza Tevfik Maliye

Nazr Tevfik (Biren) ile dier temsilcileri alarak yola kt. 12.Haziranda da Paris'e vardlar. Tevfik Paa ise kk olu Ali Nuri ve Hariciye Nezareti Umuru dare Mdr Umumisi evki Bey'le birlikte birka gn sonra bir ngiliz sava gemisiyle hareket etti. Bizim elimizdeki belgeler, bu evki'nin Tevfik Paa'nn Oullarnn gvenilir bir arkada olduunu, dolaysyla Ferit'in banda bulunduu Hariciye Nezareti'nin iinde dnenlerin kolaylkla sabk sadrazama ulatn gstermektedir. Paris'te bir Fransz-ngiliz ekimesinin bulunduu ve bizim heyetin ikiye ayrlmasnda rol oynad anlalyor. O gnlerde Hint Mslmanlarnn ngiliz, Fransz, talyan babakanlar ve ABD Cumhurbakanndan oluan konferans liderlerine stanbul'un Makam Hilafet olmaktan karlmas dncesine kar olduklarn bildiren bir bildiri ulatrmalar zellikle ngilizleri ok rahatsz etmiti. Alman, Avusturya, Bulgar bakentlerine mdahale kimsenin aklna gelmezken Osmanlnnkinin pazarla sokulmasn kabul edemiyorlard. "Savata ngiltere'ye bedenen ve malen ok yardmda bulunmamza ve Trklere kar savamamza ramen her gn Halifemiz olan padiaha dua ediyorduk; Mslmanlar gcendirmek size zarar verir" uyarsna ek olarak Lloyd George'a 78 * ORHANKOLOLU daha 1918 banda ilan ettii stanbul ile ounluu Trk olan yerlerin Trklerden alnamayacana dair vaadini anmsatyorlard. ngilizleri her eyden nce, Hindistan'deki Mslmanlarla gayri-Mslim kesimin bamszlk konusunda birlemi olmas endielendiriyordu. Hindistan'n btnyle Osmanl Hilafeti'ne ve stanbul'da kalmasna destek vermesi tabii ki Arap Hilafeti konusundaki politikalarnn boa kmas demekti. stelik Hindistan ngiltere iin Arap Aleminden ok daha nemliydi. Londra hkmetini ikinci derecede rahatsz eden bir dier husus da M.Kemal'in balatt tilaf Devletleri aleyhtar politika erevesinde, Suriye'ye hakim durumdaki Emir Faysal ile ibirliine girdii haberlerinin yaylmasyd. Suriye ve Irak'ta byk ounluk Trklere kar ngiliz/Fransz ittifakyla ibirlii yanls olmakla birlikte, bunun kendilerini smrge durumuna drecei dncesiyle Osmanl Devleti iinde zerk bir yapya kavumay, daha sonra bamszlk aramay tasarlayan bir kesim de vard. M.Kemal'in daha Suriye bozgunu balarken, Araplarn kendi geleceklerini kendilerinin belirlemesi kouluyla onlarla igalcilere kar ibirlii fikrine vard konusunda belgeler vardr. Ancak daha Milli Mcadele'nin tam rgtlenmi hale gelmemi olduu dnem byle bir birliktelik dncesi iin ok erkendi. erif Hseyin ve oullarnn, Orta Dou haritasn ngiltere'nin belirleyecei o gnlerde byle bir Trk yanll dnmesi de olanakszd. Bunun en belirgin kant Tevfik paa'nn olu Ali Nuri bey'in zel arivimde bulunan bir notudur. Aynen aktaryorum: "evki 1919'da Versay'da Prens Faysal' ziyaret etmi ve Siyonistlerle ibirlii konusunda uyarmt. Ondan ald cevap yleydi: Museviler yakn akrabamzdr, onlar severiz." Faysal'n ayn szlerinin, Siyonizmin mmessili olarak grnen Felix Frankfurter'e yazd bir mektupta da bulunduu belirtilmektedir. ngilizlerin Hicaz ve Arap yarmadas dnda Filistin'i de kendilerine teslim edecekleri inancnda bulunan erif Hseyin SORULARLA VAHDETTN ailesinin ne Osmanl Hilafetine ne de Trk bamszlna ilgi gstermesi beklenemezdi. Tevfik Paa bundan haberdard ama acaba Damat Ferit haberdar myd? 42- NCELK SALTANATLA HLAFET KABUL ETTRMEK MYD? Byle bir ortamda, daha Tevfik paa grubunun Paris'e varmad bir ortamda, 17 Haziran gn, kendi hazrlad Osmanl Bar Muhtrasn Damat Ferit paa Sulh Konferansnda okudu. "Dnya Savanda Milleti Osmaniye'nin mesuliyeti bulunduunu tasavvur etseydim huzurunuza kmazdm" diye balayan muhtrann ana hatlarn ylece zetleyebiliriz: - Osmanl hkmdar ve milletinin haberi olmadan harbe girdik - Sorumlusu ttihat ve Terakki, Hristiyanlarn yan sra milyon Mslmann da lmne sebep oldu - Osmanl Hristiyanlara da iyi davranla ykl uzun tarihiyle muhakeme edilmelidir - Rus ve Trk ihtilalcilerini tahrik eden koullar ayndr:

soygun ve ktal - ttihatlar hakknda alan dava sorumluluklarn ortaya karm bylece Osmanl milleti beraat etmitir - Bu sebeple Milletler Cemiyetinin muteber bir uzvu olabiliriz - Osmanl Devletinin sava ncesi hudutlar muhafaza edilmelidir - Edirne Osmanl'da kalmal Trakya'da Mslman ahalinin ounluk oluturduu blge geri verilmelidir, zira ancak bu suretle Osmanl bakenti gvenli bir ekilde mdafaa edilebilir - Bu istek VVilson prensiplerine uygundur ki buna istinaden atekes talebinde bulunmutuk Toroslarn iki tarafnn halklar birbirinden ayrlamaz, ayrlrsa dou karr, 300 milyon Mslman' ilgilendiren bir karardr. Damat Ferit'in sunduu ikinci muhtra daha ayrnt ieriyordu. Tanzimat, Osmanl Devleti'nin Avrupa Devletleri arasna kabul anmsatlyor, zellikle birinci muhtrada ad gemeyen Arap blgeleri konusunda daha ak bilgi veriliyordu: 80 ORHANKOLOLU - Arabistan, Suriye, Filistin, Hicaz, Asir, Yemen, Irak Osmanl saltanatnn hakimiyeti altnda geni bir muhtariyete nail olacaklardr - Mekke ve Medine'ye yksek dereceli bir memur tayini ile emrine yeterince Osmanl askeri verilecektir - Kuds iin ayn uygulama yaplacaktr - Hilafeti slamiye kuralnca her sene surre alay dzenlenecek ve Hicaz halkna Evkaf idaresinden yardm yaplacaktr - Arabistan'da her muhtar vilayetin valisi Sultan tarafndan atanacaktr - Btn Arap memleketlerinde Osmanl bayra dalgalanacaktr Adaletin tevzii ve para basm sultan adna olacaktr - Bar grmeleri bu esaslar zerinden yaplacak, mali, iktisadi, adli konular zerinde ayrca dnce beyan edilecektir - Bu suretle anlamaya varldktan sonra igal kuvvetleri derhal ekilecektir - Halkmz paralanmay ve mandalara taksimi kabul etmemektedir - Sahralarda yaayan airetler bile asrlardan beri var olan Osmanl ittihadnn bozulmasna raz deildirler. Muhtra "vilayetlerden gelen telgraflar ve yz binlerin katld mitinglerin tek bir fikri, Vahdeti Osmaniye ve stiklali Millinin istendiini kantladn" belirtmekle son buluyor. in ilginci ayn srada Reddi lhak Cemiyetlerinin telgraflarnn postanelerce alnmas ve aktarlmas hkmete yasaklanmt. Akas hkmetten baka sz sahibinin bulunmas istenmiyordu. Sadrazamn hazrlad muhtralara heyetindeki yardmclar tarafndan pek az sava ncesi snrlarnn aynen kalamayaca konusunda olduu gibi - itiraz olmusa da, genellikle olumlu karlanmtr. slamn liderliinin devam, Arap ayrlnn reddi, sava ncesi varlnn devam, savatan hibir kayp grmeden kldnn onaynn istendii anlamn tayordu. Mali, iktisadi, adli konularda ise eski statnn devamna kar klmayaca anlalyordu. Bunlarn Anadolu'daki ayaklanmayla tam rtmemesine karlk Damat Ferit'in milli direnci hkmetinin destekisi olarak sunmas, Sultan/Halife rejimi erevesinde bir btnlk olduunu kantlama arzusunu gstermekteydi. SORULARLA VAHDETTLN 43- NEDEN SULTAN VE SADRAZAMINA BLE TTHATILIK YAKITIRILDI? Bar Konseyi adna Osmanl muhtrasna yant gelmeden nce Fransz basnnda Osmanl Devleti ve Ferit Paa'ya ynelik bir yaylm atei balad. Biz bunlar arasndan, daha 27 Mart 1919'da sadrazamla grm olduu iin ayrntl bilgi sahibi olan Georges Bourdou'nun 21.Haziran tarihli Le Figaro gazetesinde kan yazsnn ana hatlarn aktarmaa alacaz. / Yazar ncelikle, hastalkl, ihtiyar ve bitkin hali ve iyi bilmesine ramen Franszca konumasnn zor anlalrl sebebiyle D.Ferit'i eletiriyor. Hatta Ali Kemal gibi dinamik, Franszlara sempatik biri konusayd daha etkili olurdu demekten de geri kalmyor. Mart grmesinde esas grevinin ittihatlarn kkn kazmak olduunu syleyen sadrazamn imdi Bolevik-ttihat paralelliini ortaya atmasnn kk bir oyun olduunu vurguluyor. Arkasndan "Asl sorun nedir?" sorusunun yantn ortaya koyuyor: "Asl sorun 1453'deki byk zaferden beri sren tehdidin tarihi cezalandrlmasnn zamannn gelip gelmedii ve Avrupa topraklarn terk edip etmeyecekleridir. 1774'de gndeme gelen ark Meselesi 1919'da bir daha canlanmamak zere sonuca balanacak m? Baka bir sorun yok." Damat Ferit ve yardmclarnn gnnn Trk ruhunun gerek temsilcileri saylp saylmayacaklar konusunun temel sorunun dnda bir konu olduunu belirtip

ilgin bir deerlendirmeye yneliyor. Yazara gre padiahn Talat'n sandalyasna Ferit'i yerletirmesi bir gsteriten ibarettir. ttihatlar Boleviklere benzetmeye kalkmasn da bo bir taktik sayyor. Aksine, Almanlarn emperyalizmle zehirlenmi olmas gibi Trkler de ttihatlkla zehirlenmi olduklarn, bunun da tam bir milliyetilik olduunu .sultann da buna katldn ileri sryor. Osmanl lkesinde hl Rumlar ve Ermenileri ldrme eklinde devam eden olaylarn ttihatlar tarafndan dzenlendiini ve ynetim destek vermese bunlarn gerekleemeyeceini kaydediyor. 82 ORHAN KOLOLU Btn tarihi yalan, katliam, soyma ve tecavzle ykl bir ulus olan Trklerin Almanlardan daha iyi oyun tezgahladklar fikrinde. Damat Ferit'in de "ttihatlar gibi bamszl elde etmekten baka bir ey dnmedii" kanaatinde. Sonra da ekliyor: "Trkler, Avrupa'ya balanmaktan ve stanbul'u kaybetmemekten baka bir ey dnmyorlar. stanbul'suz, bir Asya halk olmaktan kurtulamayacaklarn biliyor. stanbul da entrikasna devam ediyor, Avrupa'nn ba belas olmaya da. ahane ehre sahip olmak ona organize bir byk devlet imajn kazandryor. mparatorluu, bu ehri ve kamlanacak Hristiyanlar kaybetmemek iin her eyi yapyor. rgtlenme yeteneksizlii bulunduunu 500 yldr kantlad. slam onu zmlenemez, dzeltilemez, mkemmelletirilemez bir yaratk haline getirdi. Asya'ya dnmesini istemeyen var m? 10.Ocak 1917'de Bakan Wilson'un bir sorusu zerine tilaf Devletleri hep birlikte, Bat uygarlna kesin yabanc Osmanl Devleti'nin Avrupa'dan karlmas gerektiine taraftar olduklarn ittifakla bildirmilerdi. Tarihin yargs o gn verilmiti. Buna Ferit Paa bir ey yapamaz." Aka beliriyor ki, Ilml ttihatlar iktidardan uzaklatrmak bile Batllar ikna iin yeterli olmamt. ttihatlarn raz olduklar Wilson Prensiplerine uygun bar koullarn aynen tekrarlamakla, hem Sultan hem de sadrazam Avrupa'da ttihatlkla sulanabiliyordu. 44- "HASTA ADAM SON NEFESNDE"DEN BAKA DNCELER VAR MYD? Galip lke liderleri adna 25.Haziran gn Fransa babakan Clemenceau tarafndan verilen yant her eyden evvel "Tek sulu ttihatlardr, Osmanl milleti susuzdur" tezini red ile balyordu. zellikle tarihin derinliklerindeki bir Trk baars iddiasnn kabul edilemeyecei vurgulanmaktayd (zetle): SORULARLA VAHDETTN "Avrupa'da, Asya'da, Afrika'da bir memleket yoktur ki, hakimiyeti Osmaniye'nin dneminde maddi varl azalmam ve uygarlk seviyesi dmemi olsun. Osmanldan kurtulan yerlerin ilerlemedii grlmemitir. ster Avrupa Hristiyanlar, ister Suriye, Arabistan ve Afrika Mslmanlar arasnda olsun, Trk'n fethettii yerlerde bayndrlk meydana getirilememitir. Trk'n mahareti lkeyi uygarlatrmaa ynelik deildi. daresindeki milletlerin kaderini galipler belirleyecektir. Dini duygularla zm iddias ise geersizdir. Din konusuna girilirse tek olay, Hristiyanlarn sabk Trk hkmeti emriyle katliamdr. Biz dine saygl olduumuzu, Kutsal makamlar kemali ihtimamla koruyarak gsterdik. Topraklarnzn azaltlmasnn btn slamlar rencide edeceini de gerek sayamayz, zira stanbul'da oturan hkmet yzylmz tarihini bilen fikir ve anlay sahibi Mslmanlarca bir sevin ve gurur vgs kayna olamaz. Trkler yneticilikte baarl olamad." Aka galipler adna Fransa babakan Osmanl'nn hibir yneticilie yetenei olmadn belirtmekle yetinmiti. Ne gibi bar koullar getirilecei hususunda hibir ima yoktu, ancak artk "Hasta Adam"n son gnlerine eriildiini hissetmemek mmkn deildi. Adeta bu toplantyla lke iinde beliren direncin sona erdirilmesi ve verilecek her karara tartmasz boyun eilmesi isteniyordu. Damat Ferit'in ikinci muhtrasna cevap bile verilmedi. Osmanl Heyeti hl Paris'ten ayrlmyordu. Sonunda sadrazama "Memleketinizde olaylar nezaket kesbediyor, derhal dnmelisiniz" uyars yapld. bunun zerinde 4.Temmuz tarihinde Paris'ten ayrlan heyet, 15 Temmuz'da bakente dnd. Damat Ferit'in tercih ettii Fransz etkenli Paris grmelerinin lehte hibir sonu vermemesi zerine Sultann ngiliz yanlln gndeme getirme ihtiyac

hissettii anlalyor. O zamana kadar suskun kalan Vahidettin 15.Temmuz'da Morning Post gazetesine deme veriyordu: "Ben daima ngiltere'ye hayranlk besledim ve daima ngiltere'ye dost bir siyasetin destekisi oldum." 84 ORHANKOLOLU Paris gnlerini Damat Ferit'le yan yana ve zaman zaman onunla sohbet ederek geiren Maliye Nazr Tevfik Bey anlarnda "Konferansa daha uygun bir heyet gitmi olsayd acaba insaf dairesinde bir karar elde edilebilir miydi?" sorusunu ynelttikten sonra yantn da verir: "Hi zannetmem...Baka bir heyet te olsayd verilecek kararlarda pek byk bir farkn hasl olaca mit edilemezdi." Damat Ferit'in "snrl tavizci" diye nitelenebilecek nerisini gln bulan galipler iin M.Kemal'in "gereki ama igalciyi tam dlayan" nerilerinin dikkate alnmas tabii ki hayal bile edilemezdi. Paris heyetinin yurda dn gnlerine kadar geen srede Paann faaliyetlerinin bir n hazrlk srecinden ileri gitmediini kabul gerekir. Daha Haziran'n banda stanbul'a dnmesi emredilmiti. O ise Mdafaa-i Hukuk Cemiyetleriyle Reddi lhak Cemiyetlerinin gelimesine alyor, Erzurum'da bir milli kongre dzenlemeyle urayordu. 45- GALCLER STANBUL VE HLAFET N NE DNYORLARDI? Bunu o dnemde Fransz fikir hayatnn en nemli yaynlarndan olan Revue des Deux Mondes'un 1.Eyll.1919 tarihli saysnda yer alan "Osmanl mparatorluu'nun Tasfiyesi" balkl makaleden zetle aktarmaya alacaz. "Osmanl Hasta Adaml'nn dourduu rahatszlk sonucu lmedi, Dnya Savana girmekle intihar etti" benzetmesiyle balayan yaz Osmanlnn zayflatlmasnn slama hakaret ve saldr olaca eklindeki Trk tezine drt galibin cevabn aktararak yant veriyor: "Ortada dini bir sava yok. Protestan Almanya, Katolik Avusturya, Ortodoks Bulgaristan ile Mslman Trkiye sadece komularn soymak iin ibirlii yapmlardr (...) Bir tarihi Mslman Devletin yok olmas eer btn lkelerdeki SORULARLA VAHDETTN Mslmanlarn davasna etki yapacaksa bu kanaatimizce yanltr. Dnen btn Mslmanlar iin, stanbul'da iktidar igal eden hkmetin modern tarihi hi de bir sevin ve vg kayna olamaz. Trk fazla yetenei olmayan ve daha sonra da pek az baar gsterdii bir giriimi denedi. Yolsuzluk ve entrikalarla ykl bu gelenekten koparak ve unutarak, daha uygun koullarda ie sokulur, enerjisinin zekasna daha uygun bir erevede kullanmas salanrsa, her zaman kartlarna pek belirgin ekilde ortaya koyduu cesaret ve disiplinin dndaki kalitelerini altrmakla neden lkesinin ve vastal olarak dininin ycelmesine katkda bulunmasn" Olumlu gibi grnen bu sunutan sonra Osmanl'nn iindeki btn aznlklar kyd ileri srlyor. Ancak dikkati eken, bu yaznn 1920'deki kitap halindeki basksnda da "galiplerin hl bulamadklar emirlerle kym yaplmtr" ibaresinin bulunmasdr. Nitekim igalcilerin gerek stanbul ve gerekse Maltaya srlenler zerinde yaptklar aratrmalara ramen bu belgelerin varl ispatlanamam, ama propaganda mekanizmasnn ileyii ile sulamalar yaplmtr. Yazda bar koullar da yle belirtiliyor: - Eski Osmanl topraklarnda kym bugn de devam ediyor. Buralardaki halklara gven vermek iin, uzaktan da grnen ve anlam tartlamayacak olan sembolik *bir giriim gerek: Sultan stanbul'dan kmaldr - Boazlardan gei Milletler Meclisinin kontroluna konmaldr, bu sebeple Osmanl bakenti stanbul'dan kmal , Mslman bir devlete ait olmamaldr - stanbul kozmopolit bir ehir, Trk nfusu fazla olduu iin Trk egemenlii kalabilirse de bu kontrol ve yardm altndaki bir ynetim olabilir. - Sultann ayrlmas ise sava sonrasnn "kk Osmanl" devletinin artk bir zamanlarn imparatorluu olmadn gsterir - Bu erevede 1453 ncesinin kiliseleri Hristiyanlara geri verilmelidir - Sultan Bursa ya da Konya'ya yerleebilir. Dikkati eken hilafet kurumu zerinde fazla durmamasdr. erif Hseyin'in iddiasnn pek nem tamadn vurgulamaktan 86

ORHAN KOLOLU geri kalmyor. Ama Osmanl sultannn bu sfatn nemseyen bir deerlendirmesi de yok. Akas btn mstemlekeci devletler gibi kontrollar altndaki Mslmanlarn herhangi bir dini lidere ball dncesini peinen red ediyor. 46- AL KEMAL'N SULTANLA TAM UYUMASI HANLK MYD? Dahiliye Nazr Ali Kemal'in M.Kemal'in azledildii ve onunla hibir resmi ilikiye girilmemesi gerektii hususunda 23.Haziran'da vilayetlere gnderdii talimat Sarayn ve btn saray yanllarnn Hareketi Milliye konusunda sonuna kadar ileri srecekleri iddialar ierdii iin aynen tekrar yararldr: "M.Kemal Paa byk bir asker olmakla beraber zamann siyaseti konusunda yeterince bilgili olmad iin, ar milli onur sahibi olmasna ve gayretine ramen, yeni memuriyetinde asla baarl olamad. ngiliz Fevkalade Mmessili'nin talep ve sraryla azledildi ve edildikten sonra yaptklar ve yazdklar ile de bu kusurlarn daha ziyade meydana vurdu. Reddi lhak Cemiyetleri gibi Karasi ve Aydn havalisinde Mslman ahaliyi haksz yere krdrmaktan ve fakat bu vesileden istifade ile halk haraca kesmekten baka bir i grmeyen, emirsiz, saygsz ve gayri kanuni tekil edilen baz heyetler iin teden beri ektii telgrafnamelerle de siyasi hatasn, idarecilik asndan da artrd. (...) Bu mhim ve vahim dakikalarda memur, ahali, her Osmanlya den en byk grev, Sulh Konferansnca mukadderatmza dair karar verilirken ve be senedir yaptmz cinnetlerin hesab grlrken, artk aklmz bamza devirdiimizi gstermektir." gn sonra 26.Haziran'da Ali Kemal Dahiliye Nazrlndan istifa eder. Padiaha gnderdii istifanamesinde, ayrlnn fikri izgisinden vazgemek anlam tamadn ve sultann yolundan . kopmamakta kararl olduunu "sureti hususiyede arz hizmet ve SORULARLA VAHtDETTN sadakatten ayrlmyacam" cmlesiyle ifade eder. stanbul dnrleri arasndaki kartlklar yanstan u cmlelerle fikrini aklamaya devam eder: "Giriimlerim hkmet politikas ve makam hilafete ballk uyarnca yaplmtr (...) Rzay mluknelerinden ayrlmak byk bir bel saylr (...) Hkmet ve kartlarm yetmiyormu gibi Anadolu'da beliren ihtilal atei grevimi engelledi (.. .)Kartlarmn maneviyatn hariten ve biraz uzaktan tetkik ve en kutsal zat hfla-fetpenahilerini haddim olmayarak ikazda devam etmek zere istifa ediyorum." En sonunda da hasmlarnn hcumlarndan korumakta sultann ltfunu da istirham eder. Akas, hkmetin de, dier kartlarn tutarszl karsnda, hl tek gvenilir kurum saylan saltanat ve hilafete bal kalarak, bir fikir adam niteliiyle hizmet verme yolunu setiini bilinli bir ekilde aklamaktadr. M.Kemal'in giriimlerinin henz kafa kartran bir dzeyde olduu dnemde ona kar klmas doald Ancak Mondros'un imzasndan sadece sekiz ay sonra hkmetin iinde hele bakan olarak hizmet veremeyeceini fark etmi olmas ilgintir.Karlat saysz istifa karsnda tepki gstermeyen Vahidettin'in Ali Kemal'e verdii cevap, aralarnda saltanatn lavna kadar hi deimeyen bir fikir uyumunun kurulmu olduunu kantlamaktadr: "Beni bsbtn yalnz brakmayacana eminim. Sadakatiniz beni, byk mit ve tesellilere sevk etmiti. Saray her dakika size aktr." ittihat kartln daha 1908'den beri tam bir tutku halinde yaatm olan Ali Kemal, Trk toplumuna zmn barla getirilebilecei tezini savunanlarn en inanls ve srarcsyd. Tpk sultan gibi, Yunan igali Anadolu'da 1922 Eyllne kadar devam ettii srece, Milli Hareket'in soruna hibir gerek zm getiremeyeceini, aksine Dnya Sava galiplerinin dn vermelerini engelleyen 88 ORHAN KOLOLU sebep olduunu savunacaktr. Bu fikir, stanbul'da kalmay tercih eden politikaclarn hemen hepsinde vardr. Ali Kemal'in bazlarndan daha ok imekleri zerine ekmesinde, fikirlerini her gn Peyam Sabah gazetesinde yazmas ve Milliyeti Basn tarafndan en ok eletiriye lyk dnr saylmas barol oynamtr. Bar yanlsdr ama D.Ferit'in Sevr'i kabuln de eletirir hatta onu "siyaseti olmayan bir hkmet" kurmu olmakla sular ve iktidardan drmek iin kampanya bile srdrr, tabii Ankarac bir mantkla deil. Ayrca

gazetesi Peyam'n Ankara'ya gnderilen 50 kiilik salk ekibinin masraflar iin 100 lira teberruda bulunduu da biliniyor. lerde belirteceimiz gibi, Sevr'i onaylayan eski sadrazamlar, nazrlar, marealler hain saylmazken, dncelerini aka belirttii iin Ali Kemal'e hain damgasnn vurulmasn biz onaylamyoruz. Nitekim Trkiye Gazeteciler Cemiyeti de onaylamamtr. 47- VELAHT ABDLMECT SESN TTRMEK HTYACINI NEDEN DUYDU? Bu ortamda o gne kadar gndemde hi yer almam bir hanedan mensubunun, veliaht Abdlmecit'in batl gazetelere demeler vererek siyasette grnmeye balad grld 16 Mart 1919 tarihli Giornale d'Italia da yaynlanan demecini New York Times'da stunlarna aktarmt. Bunda daha ok gnn koullarna uygun olarak gemile hesaplayordu: "Enver Paa'nn davran Trkiye'yi kr krne Bat'nn zgr devletlerine kar dikilmeye yneltti.Almanya iin hissettii ar hayranlkla lkenin harabeye dnmesine sebep oldu. Berlin'den dnnde sanki bir Alman olmutu. Fransa, ngiltere ve Rusya'nn hemen yenileceine kaniydi. Maalesef sultan 5. Mehmet zayf karakterli biriydi, onlarn istibdatlarna, kar kamad. Trk halk sava istemiyordu. Talihsiz Trablus ve Balkan savalarndan yeni kmtk. Trkiye tarafsz kalmak istiyordu. Hatta Enver'in arkadalar istifa ettiler. Ben de felaket getirecek hatann tamiri iin 89 SORULARLA VAHDETTN Sultan umutsuzca iknaya altm, ama bouna. Rusya batncaya kadar iyi savatk sonra braktk. Bir ayda 160.000 asker kaak oldu." Abdlmecit ttihatlarn bile Enver'den kurtulmak istediklerini ama onu ldrmeye kalkan Yakup Cemil'in Enver tarafndan idam ettirildiini de anlatr. Balangta sadece ttihat kartl ile ortaya kan veliahtin zmszlk belirmeye baladka siyasi ierikli demeler vermye balad grlr. 27 Haziran tarihli New York Times da yaynlanan haber, Sultan ve Damat Ferit'ten farkl aratrmaclarla ilikisini gstermesi bakmndan ilgintir: "Gney Dou Avrupa ve Kk Asya Amerikan Yardm Kurulunun bakan olan Howard Heinz buralarn durumu hakknda Amerikan Bar Heyetine bir rapor vermitir. Veliaht Abdlmecit ile onun ar zerine konumu. Sultandan da sadrazamdan da daha zeki ve geni grl olduunu belirtiyor. Veliaht diyor ki: Savatan bkmtk, Enver'le Talat zayf sultan kandrarak savaa soktular. imdi tabii ki hatalarmz ve dier bir sr sebep yznden cezalandrlmamz gerektiini biliyoruz (.. .Byk Adam denenlere dikkat etmeli) Bismark' byk adam sanrdk, deil-mi. imdinin byk adam da Clemenceau ama dikkatli olmal. Trkiye'yi paralarsanz menfaat atmalar size de zarar verir, memlekete de. yle sanyorum ki Trkiye'nin bir Manda Yneten devlete ihtiyac vardr... Trk halknn kendi kendini ynetmede yeteneksiz olduunu biliyoruz. Bilgi ve yn gsterilmesine ihtiyalar vardr. Trkiye iin Mandac olarak Amerika'nn seilmesinden daha uygun bir ey olamayacana kaniyiz. Amerika'nn fikirlerine inanyoruz; Trkiye'yi kendi karlar iin ya da bakalarna kar kullanmakta kullanmayacan biliyoruz." ngilizcilikte kesin kararl Sultanla sadrazamnn karsna biraz farkl bir tezi savunan bir hanedan mensubunun kmas ilgin90 ORHANKOLOLU ti. nce Vahidettin'e bir mektup yollayp bar artlarnn Trkiye iin idam ferman olduunu bu durumda saltanat ve hilafetin grevlerini yerine getiremeyeceinin igalcilere bildirilmesi gibi, slam dnyasna da bir beyanname ile duyurulmasn istedi. Ama asl giriimi 10.Temmuz'da oldu. Hkmetin politikasn eletiren bir muhtray Sultana verdi ve Damat Ferit'i ahsen eletiren bir demete de bulundu. Saltanat/hilafet'in tarafsz kalmasn, meclis seimlerinin hemen yaplmasn ve Anadolu'da kurulan cemiyetlerin taleplerinin dinlenmesini istiyordu. Buna karlk Anadolu'da balayan milli hareketi yapanlarla hibir ilgisi olmadn ve onaylamadn aklamaktan da geri kalmad. Bu suretle ilerde daha nemli atmalara hazrlkl olduunu gsteren bir davran fark edilmi ve batllar arasnda da dikkati ekmeye balamt..

48- HKMET YENLEMEK BARI ARTLARINI DETREBLR MYD? 1919 Hazirannn ikinci yarsnda Bat Anadolu'da Yunan, Gney Anadolu'da talyan, Dou Anadolu'da Ermeni, Irak'ta ngiliz, Suriye'de Fransz igalleri devam ediyor ve artyordu. Yerel direnmeler vard ama bunlara ciddi kar koyacak bir rgtlenme yoktu.. Osmanl hkmetinden baka gvenilecek kurum da ortada grnmyordu. Bu durumda sultann nerdii zm, Damat Ferit'in istifasyla 21Temmuz'da yeniden bir hkmet kurmas eklinde oldu. Sultann iradesinde hkmet yelerinin hibir frkaya mensup olmayan bitaraf ve birbiriyle uyumlu kimselerden olumasnn arzulandnn belirtilmesi, Paris baarszlndan sorumlu saylabilecek kimselerin uzaklatrlmasyla kt izlenimin etkisinin silinmee alldn gsteriyordu. Yeni hkmetin programnda, Bar Konferans'na sunulan nerilerde srar edilecei ve kabul ettirilmelerine allaca belirtiliyordu. Bu ortamda frkalarn kurulmasna izin verilmeyecei, Tekilat Milliye ad altndaki giriimlere engel olunaca, meclisin 91 SORULARLA VAHDETTN toplanmas iin seimlere gidilecei de aklanmaktayd. Programa ilk itiraz stanbul'da Hrriyet ve tilaf Frkas yanllarndan ykseldi. Yaynladklar bildiride hkmeti kifayetsiz, ehliyetsiz ve gayri meru ilan ediyorlard. Damat Ferit'in ahsen yetersiz olduu Bar Konferansnda baarsz kald da eklenmekteydi. Aslnda halk iinde pek az yanda bulunan bu frka mensuplar iktidara kendi yneticilerinin getirilmeleri umudu iindeydiler. Damat Ferit'in muhtrasndakilerden daha fazla bir ey ileri srebilirler miydi? Kimse buna inanmyordu, hatta daha da mandac olabilirlerdi. Bu frka ile ilikisi bilindii halde Mustafa Sabri efendi 'nin Damat Ferit tarafndan kabineye alnmasnda ve bunun sultan tarafndan onaylanmasnda Hrriyetilerin btnln krma arzusunun rol oynad anlalyor. Hkmetini kurmasnn ertesi gn 22 Temmuz'da sadrazam vilayetlere bir tamim gndererek Payitaht Saltanat Seniye'nin stanbul olduunu kararlarn buradan kacan, Anadolu'da beliren kararszlk ve karkln vatann karlarna aykr olduunu anmsatt. 23.Temmuz'da Erzurum'da arki Anadolu Milli Kongresinin toplantlar devam ederken de 27 Temmuz gn Millet Meclisi seimlerine gidileceini aklad. Anlalyor ki, Paris'ten abuk ve uyumlu bir yantla dnme umudunun*kaybolduunu fark edince, zellikle Erzurum Kongresinin bir parlamento giriimi olabilecei sylentileri yaylnca, Sultan ve Sadrazam seimlerin barn imzasndan sonra yaplmas kararndan vazgemilerdi. M.Kemal'in bakanlnda 7. Austos'a kadar sren Erzurum Kongresinde alnan kararlarn stanbul politikaclarn memnun etmesi mmkn deildi: - Milli hudutlar korunmaldr - Merkezi hkmet baarszsa geici hkmet kurulabilir, olmazsa Heyeti Temsiliye grevi stlenir - Kuvay Milliye'yi giriimci ve iradei milliyeyi hakim klmak esastr - Hristiyan unsuruna imtiyazlar kabul edilemez - Milli Meclis hemen toplanmaldr - Manda kabul edilemez. 92 ' ORHANKOLOLU Bunun zerine hkmet Ordu Mfettiliinden azledilmi ve askerlikten istifa etmi M.Kemal Bey'in askerlikten ihracna, sahibi olduu nianlarn iptaline karar verdii gibi uhdesindeki Sultan Fahri Yaverlii rtbesinin kaldrldn ilan etti. Ayn zamanda da Ordu Mfettilii de lavedildi. M:Kemal kararn arkasnda sultann da bulunduunu bilmez deildi. Ancak hedefine sadece Damat'n hkmetini alp sultana bavurma taktiini tercih etti. Hkmetin padiah gereklerden habersiz braktn ileri srd. Erzurum kongresini datmak ve liderleri tutuklatmak yolundaki giriimlerin vatan paralatmak amal olduunu belirtti. M.Kemal'in Anadolu'daki direnmeleri tek bir milli rgte balama abalarnn yeterli olmayacana inanan sadece saray ve sadrazam deildi. stanbul'da bu dnce tam hakimdi. Trk haklar savunuculuu ile tannan Halide Edib hanm da 10 Austos'ta M.Kemal'e gnderdii bir mektupta Amerika'ya bavurmasn neriyordu. Bu Mandaclarn bir eilimiydi. Kabul gerekir ki Sivas Kongresinden

de ABD'ye lml bakan bir karar km ve Anadolu ve Rumeli Mdafaa-i Hukuk Cemiyeti'nin Heyeti Temsiliyesi bakan olarak M.Kemal bakan Wilson'a destek isteyen bir mektup da yollamt. 49- ABDLMECT NEDEN SULTANA DESTEK, SADRAZAMA KARIYDI? Trk politikaclar birbirleriyle urarken, igalci devlet temsilcileri ve zellikle ngilizler stanbul'dakileri yakndan izliyorlard. ngiliz Yksek Komiseri Amiral Calthorpe hkmetine gnderdii 31.Temmuz.1919 tarihli raporda, Ahmet zzet Paay bile ttihat sayyor, Damat Ferit'in yerine gelirse toplanacak meclisin bile tamamen ttihatlardan oluacan ileri sryordu. Yunanllarn hanedann iinden Milli Hareket yanda hatta lideri aramalarna benzer ekilde, ngilizler daha ciddi bir dnceyle 93 SORULARLA VAHDETTN veliaht Abdlmecid'in fikrini renmeyi dndler. ngiliz Yksek Komiserlii adna Mr. Ryan, uzmanlarca hazrlanm sorularla 8.Austos'ta veliahtla bulutu. Raporunda unlar belirtiyordu: "Veliahda gre O'nun mevcut sultanla ilikisi, krk be yldr devam eden bir dostluk ve fikir birliine dayanmaktayd. Aralarnda bir ekime yoktu, ikisinin farkl dnd bir sorun, Damat Ferit sorunuydu. Veliaht ondan honutsuzlukla bahsediyor. Ferit'i iktidarda tutma srar byk bir hatayd. Ferit kendisinin zmir meselesinde hatal olduunu kabul etmiti. Fakat buna ramen iktidara arlmt.. Paris heyeti fiyaskosunu gerekletirmi olmasna ramen tekrar iktidarda kalmt. Halk onu istemiyordu. Gerekli olan halkn gvenine sahip gl bir iktidard. Sultan Tevfik Paay greve getirebilirdi. Tevfik Paa kesin bir kabiliyete sahip olmasa dahi tecrbeliydi ve ngiliz devlet adamlaryla iyi ilikilere sahipti. Veya zzet Paa, rksulu Mahmut Paa ve Ahmet Rza Bey gibi halka daha yakn kiiler getirilebilirdi." Doal olarak Ryan veliahdn azn Milli pareket konusunda da arad: "Halk daha fazlasn istemiyor. Trkiye'nin fantastik bir ekilde geni bir imparatorluk olarak deil, Trk halk iin Trklerden oluan bir lke eklinde korunmasn istiyorlar. Bunun dnda baka bir istekleri yok. Sadece blnme konuuluyordu. Ayrca zmir felaketi onlarn gzleri nnde gereklemiti (...) Halk Ferit Paa hkmetinden daha iyisini istiyor. Mustafa Kemal ve Rauf gibi kiilerin kkrtmalarna cevap verilmesinin sebebi halkn isteklerinin karlanmam olmasdr. Veliaht, o hareketle ve organizasyonu ile hibir ilikisi olmadna dair eref sz verdi." Devletin izlemesi gereken tek politikann ngiltere ile birlikte hareket etmek olduunu syleyen veliaht, Krm Savanda Osmanl'ya destek veren ngiliz Babakan Palmerston'un resmini duvarnda daima asl tuttuunu sylemi. ngiltere'nin bir zaORHANKOLOLU manlar lkeyi Almanya' nn avularna brakmasn eletirdikten sonra, halen ngiltere ile birlikte en gl iki devletten biri olan Amerika'nn ellerine terk etmemesi gerektiini de belirtmi. Sk sk Wilson Prensiplerinden bahsetmesine ramen Manda idaresini hi azna almam. Bu konumay ele alarak hkmetine rapor yollayan ngiltere Yksek Komiseri Webb, Damat Ferit hkmetinin kendileri iin tatmin edici olmasna ramen Trk halkn emirlerini uygulattrmas asndan zayf kaldn belirtiyordu. Ancak Damat Ferit'in yerine gelecek her alternatifin atekes hkmlerinin uygulanmasna ve galcilerin amalarna aykr olacan saklamyordu. 50- M.KEMAL NEDEN SULTAN/HALFE YANLISI, SADRAZAM KARITIYDI? stanbul ciddiye almamaya alsa da, Anadolu'daki diren giderek Avrupallarn dikkatini daha ok ekmeye balamt. Enver'in akrabalar Halil Paa'nn stanbul'da, Nuri paa'nn ise Batum'da tutuklu bulunduklar yerlerden kamalar ortal hayli kartrd. kisinin de Mustafa Kemal'e iltihak ettikleri haberleri, artk sivillie gemi olan Paa'nn ttihatlnn ilanna yol at. Le Temps gazetesi 24.8.1919 tarihli saysnda, ayet Anadolu harekatn bastrmak iin stanbul'dan birlikler gnderilirse Anadolu'da bamsz cumhuriyet ilan edileceini yazyordu. Sultann bundan korktuu ve asker gndermeme karar aldrtt da habere ekleniyordu. in ilginci, bu vesile ile yeni bir Tevfik Paa - Damat Ferit atmasnn balamasyd Tevfik Paa byle

bir emrin hkmet tarafndan verildiini aklaynca, Damat Ferit kabinesinin Dahiliye Nazr bunu tekzip eden bir aklama yapt. stanbul'daki liderler aras ekime yle bir dzeye varmt ki, Ahmed Rzann ve eski Harbiye Nazr Mehmet Paa'nn M.Kemal ile ibirlii yaptklar iin tevkif edildikleri hakkndaki haberler bile Avrupa basnnda yer ald. Ortal kartrmak iin Yunan 95 SORULARLA VAHtDETTN kaynaklar da frsat karmyorlard. kinci Veliaht olan Selim Efendi'nin milliyeti hareketin bana getiini, halka bildiriler yaynladn ve Sultan devirip tahta oturmay planladn da onlar ortaya attlar. Dedikodular sadece sadrazam rahatsz eder olmaktan km ortada grnmemeye zen gsteren sultan da endielendirmeye balamt. Damat Ferit 26.Austos'ta yaynlanan bir demecinde durum hakkndaki grn u ekilde aklad: "Anadolu olaylar nemli deildir, ama bar hzlandrmak gerek." Anadolu'daki hareketi nemsemiyor grnmek zorundayd, aksi halde btn eletirilerin haklln kabul etmi olurdu. Buna karlk galip devletlerin bar yapmaktaki ar davranlarn eletirmekte de haklyd. Almanya ile bar imzalanm, Avusturya ile 1919 Eyllnn banda imzalanacak son aamaya varlmt; buna karlk Osmanl konusunda tek bir adm atlmyordu. Anadolu'daki ulusal direncin ihtiyac olan yepyeni bir rgtlenme srecinin rahata ilemesinde, galiplerin bu ileri ardan al ba rol oynamtr. Damat Ferit gerek kendi asndan, gerekse Anadolu'da hl eskisi gibi devam eden saltanatn saygnl asndan bu uyary yapmakta haklyd. Sivas Kongresi balarken (4.Eyll) btn delegelere "ttihatlk ve frkaclk yapmayacam" diye yemin ettirilerek, igalcilerin ve stanbul ynetiminin aleyhteki propagandas etkisizletirilmek istenmiti. Ancak mesajn yeterince yaygnlatrlabildiini sylemek mmkn deildi. Toplanty datmak M.Kemal'i tutuklatmak iin bir ngiliz subaynn gdmnde Elaziz valisi Ali Galip'e dzenlettirilen giriimin sonusuz kalmas ise en st dzeyde sert tartmalara yol atysa da gnnde kamuoyuna fazla yansmad. Buna karlk Padiah/Halife yi iki tarafn da en st ve tek yetkili sayan anlaynn tam anlamyla belgelenmesine yol at. Sultan/Halife'yi tek yetkili saymakta Erzurum ve Sivas Kongreleri delegeleri gibi Heyeti Temsiliye Reisi Mustafa Kemal de kararlyd. Erzurum Kongresi srasnda stanbuldan "Anadolu'da 96 ORHANKOLOLU karklk ve anayasaya aykr olarak Meclisi Mebusan nam altnda toplant yapld" yolunda haber yaylnca Kongre adna yaynlanan bildiride "Makam uzmay Hilafet ve saltanatlarna ilelebed itaatkr olunup boyun eileceinin her suretle teyit ve tekrarland" kayd bulunmaktadr. 11. Eyll'de M.Kemal'in kendi imzasyla gnderdii telgrafn bal da yledir: "Bakumandan akdesimiz (en kutsal) evketlu, mehabetli padiahmzn atabe-i ulyay mlu-kanelerine" Ayrca "Devleti ebed mddetimize iyi akbetler temenni ederim" diye ekler. Yine M.Kemal, 14 ve 22 Eyll'de gnderdii telgraflarda da "Hakipayi (ayann tozuna) Hilafetpenahiye" sfatn kullanmaktadr. M.Kemal' in saltanat sona erdirip cumhuriyet sistemini yerletirmek hususunda daha Selanik gnlerinde fikir aklad hakknda bilgiler olduu gibi, Erzurum'da iken Mahzar Mfit'e baarya ulalrsa cumhuriyeti ilan edeceini syledii de saptanmtr. Ancak zamanlama ustas olan Paa'nn bu konuda hi de aceleci olmadn bu belgeler kantlyor. 51-SULTAN/HALFE'NN SADRAZAMINA HAN SULAMASI NASIL BALADI? Saray ve Babli'yi hi phesiz en ok rahatsz eden Sivas Kongresi'nin karar olarak btn batl temsilciliklere drt ayda yenilenmesi gereken meclis seimlerinin sekiz ay getii halde gndeme getirilmemi olmasnn bildirilmesiydi.Dolaysyla Damat Ferit kabinesinin giriimleri yasal saylamayaca gibi Meclis toplanmadka barn da yaplamayaca kaydediliyordu. Bunun yan sra hkmetin, kongrenin padiahla dorudan iliki kurmasn engellemesi ve de Ali Galip tr eylemlerle kongreyi datmaa

almas da ilk kez hainlik sulamalarnn gndeme gelmesine sebep oldu (11.9.1919): "Dahiliye ve Harbiye Nazrlar gizli bir plan altnda Elaziz Valisi Galip Beyi baz din ve vatan haini casuslarla beraber , orduyu hmayunlarnn emniyet ve desteine mahzar olan kongreyi 97 SORULARLA VAHDETTN bastrma giriiminde bulundu (...) Devleti Aliye-i Osmaniyelerinin ve hanedan celillanmzn alt buuk asrlk mbarek tarihinde ve zellikle yaam ve lm ile rpnlan u tarihi devirde devlet ve milletin kalbghna yneltilmi bu kadar haince bir rnee tesadf edilemez. Kutsal zat hmayunlarna sayg ve ar ballkla merbut olan btn asil milleti ile orduyu hmayunlar, vatan ve milletin ve kutsal zat hilafetpenahilerinin umutlu kurtuluu, gibi bir kutsal ama etrafnda toplanm olduklar bir srada, dman tarafndan satn alnm bir ihanet zmresinin saltanat askerleriyle arpmay ve Islamn iinde kan dkmeye sebep olacak suikastler dzenleyen Dahiliye ve Harbiye nazrlarnn bulunduu merkezi hkmetten derhal itimat ve emniyeti yok ettirmitir (...) Hakan celilanmzla milletin arasnda zararl bir engel crm de tarihen affedilmez bir cinayettir (...) Btn milletin meru olan emellerini , bir araya gelen kuvvetini inkr ve tevil edip te bunu ttihat manevras gstermek ve Halife hazretlerinden gerei saklamak kadar byk bir gnah ve sorumluluk olamaz. Dolaysyla meru milli emellere dayanacak, dinine vatan ve milletine bal ve saltanat ve hilafete hakkyla saygl, namuslu kiilerden mrekkep ve merutiyete btnyle sadk bir yeni hkmetin kurulmasyla asil milletinizin ve ordunuzun tatminini ve arkasndan vatan ve milletine ihanet etmekte olan casus ebekesi hakknda soruturma almasn o zamana kadar da merkezi hkmetle ilikide bulunmamaa karar vermi olduumuzu bildiririz (...) Emr ferman padiahmzndr."" Hkmetin bu mesajn sultana ulatrlmasn engellemesi zerine Heyeti Temsiliye Reisi olarak M.Kemal Damat Ferit iktidarna en sert hcumunu yapt, tabii sultan iin iine kartrmayarak ve balln vurgulayarak: "Hkmet milletin sevgili padiahna olan maruzat ve irtibatn kesmekte ve tahakkuk eden hainane hareketlerinde devamda inat etmekte olduundan, millet de meru bir hkmet heyeti y98 ORHANKOLOLU netime geinceye kadar merkezi hkmete ile idari ilikilerini ve istanbul ile her trl telgraf ve posta balant ve ilikisini tamamen kesmee karar vermitir." 52- "ANADOLU HAREKET ALEVLER SNM SAMAN ATE" MYD? Anadolu'nun sultanla dorudan ilikiye girmesine kar kan sadrazam, daha ok igalci evreleri etkileyerek zm ve hakllk bulmak hedefini gttnden Paris'in Le Temps gazetesi muhabiri Franois Psalty'ye verdii demele durumu ve politikasn yanstmaa alt. Gazetenin 12Eyll tarihinde kan - Atatrk'n Nutuk'unda ok ksa olarak bulunan - bu metni aynen aktaryoruz: "Tevfik Paa'nn ayrlmasna ve urad eletirilere ramen Damat Ferit kabinesi iktidarda. Zira bu hkmet lkeyi igal eden Itilaflarla mutabk olarak dzeni en iyi temsil edeni. Sultann en ili dl srda olan Damat u anda Osmanl ailesinin hanedan anlayn en iyi ekilde temsil ediyor. ttihatlarn iflasyla yklan siyasi grlerin karsnda Ferit Paa, ulusta hl bir aktif g oluturabilecek her eyi tahtn etrafnda birletirmeye alyor. Ferit'i iktidara sultann ahsi giriimi getirdi. Onunla tam bir anlama iindedirler. Kamuoyunun ve meclislerin yokluunda hkmetine yaama gc kazandran belki de tek unsur sultann bu desteidir. Trk ktlelerinden ou, zellikle pek iyi tannmayan ve sadece en ar vatanseverlik yaktrmas lyk grlen Anadolu hareketleri ona kardr. zellikle bu akm hakkndaki fikirlerini renmek iin kendisine bavurdum. - Mustafa Kemal Bey'in giriiminin nitelii nedir? - Hibir askeri yaps yok. Ve de milletin temellerine dayanmyor. Bunlar sava srasnda subay olmu, u anda Anadolu'ya dalm herhangi bir meslek arayan,

bir eylemi oluturmak iin hareket eden gen kimselerdir. Bu, alevleri snm bir saman ateidir. 99 SORULARLA VAHDETTN Gerek udur ki, hareketi younlatrmak iin ok byk miktarlar datlmaktadr. Bunda sava srasnda byk servetler biriktirmi olduklarn bildiimiz lnetli ittihat ve Terakki'nin elini bulmamak mmkn deildir. Bu gerekten ttihatlarn bir eylemidir. Buna karlk drt bir yandan aldmz mesajlar, halkn sadakatini ve merkezi hkmete balln kantlyor. Hanedana ve devlete sadakatle itaata hazr olduklarn bildiriyorlar. Bunlarn durumu Konya'dan tede var. Bunun dnda ve izmir blgesinde tabii, mevcut idari makamlara kart eteler bulunuyor. zmir'e Yunan igalini snrlama komisyonunun geliinden beri durum hzla dzeliyor. Ve ksa zamanda her ey dzene girecek. - Bartan sonra hangi byk devletlere meyledeceksiniz? ( Ekselans Ferit Paa glmsemekle yetindi.) - Siyasi seimler yaplacak m? - Evet devam ediyor ve ksa zamanda tamamlanacak. Gayri Mslim unsurlarn seime katlmaktan kanmalar zcdr ama bu kararlarnda srar etmenin yararszlna onlar ikna edeceimize inanyoruz. Bylece seimler btn unsurlar kapsayacak ve ulusun btnn bir araya getirecektir. - Varl konferans tarafndan ilke olarak kararlatrlm" bulunan Ermeni Devleti'ne gereinde hangi topraklar vereceksiniz? - Bu hususta grmz Paris Konferansnda akladk, ona balyz. - Trkiye'nin u anda Avrupa'nn karsndaki durumu nedir? - Atekesin imzasndakinden daha iyidir. Trk meseleleri konusunda gerekler baz Avrupa evrelerinde belirmee balamtr. Dolaysyla kendimizi iittirmekte ve anlalmakta baarya ulaacamza kaniyiz. Avrupa kamuoylarna ve zellikle basnna byk nem veriyoruz, iyi niyetleri olmasa da tarafszlklarn arzuluyoruz. Bizi aalayan ve yklmamz isteyenlerden adalet elde etmek en byk umudumuzdur. " 100 ORHANKOLOLU 53- D.FERT'E DESTEK AIRII MI?:" BARI N BRLK GRNMELYZ" Tartmann bir kmaza srklendiini fark eden Vahidettin nce, Journal des Debats gazetesi muhabiri Robert Raynaud'yu kabul edip "Yunan zulmleri uyruklarmzn fkesini uyandrd; itaati muhafaza etmekle beraber istiklalimizi korumaya alyoruz" eklindeki demeciyle Anadolu hareketini tam dlamam olduunu gsterdi. Buna mukabil, 20 Eyll'de yaynlad bir beyanname ile uzun sredir devam eden arka planda kalma politikasn terk etti ve iki taraf arasnda hakemlie yneldi. ncelikle Anadolu'daki "ahval ve harektn" ayrntlarn oradan gnderilen telgraflardan rendiini belirtmekle, hkmetin uygulad sansrn kaldrlm olduunu vurguluyor ve sonra devam ediyordu: "Bu durum izmir'in igali ve onu izleyen feci olaylarn ve de Dou Anadolu vilayetlerinin kaderi zerinde yaylan sylentilerin halkn dncesinde hasl ettii etkilerin sonucudur. Bu olaylar ve sylentilerden btn insanlarmzla birlikte kalbimizde oluan znt pek derin ve de , devlet ve milletin hukukunun korunmas iin imkan olan gayreti gstermek cmlemiz iin pek tabii ise de, u nemli anda hkmet ve millete den grev hukukun korunmasna akll siyasi giriimlerin yan sra genel fikir birlii ile almaktan ibarettir. Hkmetimizin izledii siyaset sonucunda zmir facias Avrupa uygar millet ve devletlerinin sevgi ykl nazar dikkatini celp ile mahalline bir zel heyet gnderilmi olup bylece tarafsz bir soruturmaya balanarak uygarlar nazarnda hakkmz ortaya kmaktadr. Dou Anadolu vilayetlerine ait sylentiler ve rivayetlere kar da hkmet her trl giriimden geri kalmamtr. Esasen milli birliimizi bozacak bir karar ve teklif olmad halde memleket iinde asayi ve inzibat bozacak ve hkmetin nfuzuna zarar verecek her trl hareket ve fertler arasnda ayrlk ve anlamazla sebep olacak her trl giriim devletimizin temel 101 SORULARLA VAHDETTN

ve hayati karlaryla badatrlamaz. Baz kimseler tarafndan lkenin gerek durumu deitirilerek ve gya ahali ile hkmet arasnda muhalefet bulunduu ilan edilerek Avrupa kamuoyunun hakkmzda yanltlmas lkenin yce karlarn btnyle zarara sokabilecei gibi tamamen znt duyuran bu hal, yasa koullar erevesinde bir an evvel icrasn arzu ettiimiz seimlere de gecikme getirerek barn yaklamakda olduu bir srada varl gerekli olan meclisin toplanmasn geciktirecek ve bu yzden hkmetin karlat glkleri artracaktr. Bugn millet fertlerinden beklediim, durumun hassasiyetini takdir edip sakin davranp ar olmamak ve yasalarn hkmleriyle hkmetin emirlerine tam uyarak lkenin intizam ve asayiine zarar verecek hareketlerden kanmak, bylece yakn zamanda bar grmesine davet olunacak Osmanl murahhaslarnn konferans karsna milletle ahenk iinde olarak kabilmeleridir. Alt buuk yzyldan beri Avrupa karsnda bir nemli unsur olan devletimizin birlik ve btnln ve Osmanl milletinin arballk ve haysiyetini salayacak bir bara yaknda ulamamz lahi ltuftan umut etmekteyim. Byk devletlerdeki insafllk hisleri ve gereklere giderek erimekte olan Avrupa ve Amerika kamuoylarnn itidalli hali de bu umudumu salamlatrmaktadr. Hkmetin her trl dahili glkten masun klnarak desteklenmesi ve memleketimizin her tarafnda yasa hkmlerine harfiyen uyulmasyla tebaa snflarmzn hukuklarnn korunmas balca hedefimiz olup, hkmetimizin de bu husustaki hkmdarlk dileklerimizi tamamiyle hareketinin rehberi tuttuundan eminim. u halis emellerimize ait fikirlerin, lkemizin her cihetine yaynlanp bildirilmesiyle, sadakat ve milli onurlarndan phesiz olduum btn millet fertlerinin bilgisine ulatrlmasn irade ederim." 102 ORHANKOLOLU 54- D.FERT'TEN VAZGERTEN, SULTANA BALILIK GVENCES M? Sultan'n bar grmelerinden isteklerine uygun bir sonu kmasn lahi ltfa balamakla birlikte, hkmete bu konuda tam gveni olduu ve Avrupa karsnda baary birlik iinde grnmek iin i muhalefetin durdurulmasna balad dikkatleri ekiyor. Toplumsal huzurun gvencesi olarak da meclis seimlerini ne sryor. Asl sorunun barn gecikmesi olduunu, seimlerin millet meclisi onayna sokulmadan hzla salanacak - ttihat ya da milliyeti muhalefetinden syrlm saylarak Avrupa'ya gven verecek - bir bar hayal edilerek ertelendiini gndeme getirmekten ekinmiti. Her halde seim sonunda yeni mecliste rastlanabilecek muhalefetin sakncalarn ve uymalar gereken yolu peinen anmsatmay yararl grmt. Damat Ferit hkmetinin Padiahtan tam destek almasna karlk, sadece Anadolu'da deil, stanbul'da hatta saraya yakn evrelerde de pek ok muhalifi vard. Tam bu gnlerde Osmanl Padiah adna Damat Ferit ile ngiltere Yksek Komiseri arasnda Osmanl Devletinin ngiliz mandasn kabul amal bir gizli anlamann yapld haberinin yaylmas ortal bsbtn kartrd. ok sonralar byle bir anlamann bulunmad ispatlanm ise de gnn politikalarn ok etkiledii inkr edilemez. Sultann beyannamesine yank, M.Kemal'in dorudan padiaha hitaben ve Damat Ferit'i yine ihanetle sulayan bir yant gndermesi eklinde oldu (22.9..1919). Ama sultann asl dikkati bar konferansna ekiliyordu: "Paris bar konferansnn milletvekillerimizin seiminden ve meclisin toplanmasndan nce Trkiye hakknda karar almaya balamas muhtemeldir. Milletin gvenine sahip olmad tilaf Devletlerince de bilinen Ferit Paa kabinesinin grevde kalmas (...) aleyhimizdeki hkmn teblii ile yetinilmesine sebep olmasyla felaketin milleti bsbtn zntye sokacan zat ahaneleri 103 SORULARLA VAHDETTN pek iyi takdir buyurursunuz. Dolaysyla memleketi korumak iin Ferit kabinesinin drlmesiyle genel gvenlie sahip kimselerden kurulu bir hkmetin tekiline izni ehinahilerinden btn millet adna yalvarrz." Bu srada Damat Ferit hkmeti bir yandan Eskiehir blgesinde Kuvay Milliye'ye kar bir Asayi Tugay kurulmasn nerirken bir yandan da Bozkr'da ayaklanmay kkrtyordu. Bu arada Vahidettin 21.Eyll'de Paris'de Journal des Debats'da kan veNevv York Times tarafndan da aktarlan demecinde 1918'de

tahta kar kmaz Ferit Paa araclyla ilk bar giriiminde bulunduunu belirtiyordu. Bununla, onu neden hl grmeci olarak tercih ettiini anlatmak istiyordu. zmir'e Yunan karmasnn halknn tepkisine hakllk kazandrdn ancak bunun baz gruplara Trkiye'nin davasn karartmak hakk vermediini de ekliyordu. Halkn dzen iinde tutmay arzuladn ve Trk delegelerinin yaknda Paris'e arlmasn beklediini de ifade etmiti. Byle bir ortamda, Saray ve Babli ile Heyeti Temsili'ye arasnda arabuluculuk grevini stlenen Abdlkerim Paa ile M.Kemal, 27 Eyll gecesi saat 23'den ertesi sabah saat 7.30'a kadar tam sekiz buuk saat boyunca telgraf banda durumu tarttlar. Nutuk'un belgeler ksmnda ierii aynen bulunan bu fikir alveriinin zeti, Anadolu'nun "Halife-i akdes ve padiah celilan"a ballnn belirtilmesi ve izledii politikalar kadar Milli Mcadeleyi engellemek yolundaki giriimleri sebebiyle hkmetin btnyle grevden uzaklatrlmasyd. Abdlkerim Paa'nn grmeleri olduu gibi sultana aktarmasndan sonra Damat Ferit Paann grevden alnmas, Vahidettin'in kendisi hakknda gvence almay n planda tuttuunu, ondan sonra frkac olmayan ama Tekilat Milliye'ye de tam kar kmayan bir hkmete onay verdiini kantlyor. Ali Rza Paann greve getirilmesinde Ahmet Tevfik Paann etkisi bulunduu ve kendisinin de daha sonra hkmette bakanlk stlenmeden yer almasnn bunun sonucu olduu belirtiliyor. 104 ORHANKOLOLU 55-DETRMEDE HNT MSLMANLARI NE KADAR ETKL OLDU? Vahidettin'in taktiinde, Saltanat ve Hilafetin devam ve bunun iin stanbul'a sahip olma temeli oluturuyordu. Gerekten, Mekke/Medine ve Kuds'ten sonra stanbul slamn en kutsal ehri idi. erif Hseyin'in ayaklanmasna ve Kurey'li Halife iddiasna ramen, Kutsal Emanetlerin de Topkap Saray'na tanm olmas duygusal olsa da iddiaya bir g kazandryordu. Mondros'a giden heyete Sultan'n "Hilafeti Celile ve Saltanat Seniyye ve Hanedan li Osman hukukunun tamamiyetinin korunmas" talimatn verdii biliniyordu. Akas, dier konularda dn verilse de bu alanda geleneksel durumun aynen korunmasn ilk art sayyordu. Trk toplumu iinde genelde buna kar kan yoktu, ama erif Hseyin ve sava galipleriyle bar grmelerini yrten olu Faysal'n kar abalar, ngiltere hkmetinin de onlar tatmin etme arzusu endieler yaratyordu. 1919 banda Paris'te bulunduu gnlerde Faysal'n "Hkmet kurmak zor deil, asl engel sorunlusu Trk hkmeti olan yerel cehalettir, Hicaz Araplar kanlarn uygarlk iin dkm olmaktan mutludurlar" demekten kanmamt. Ayn srada Suudi'lerden ve bata Kuveyt olmak zere Basra Krfezi eyhliklerinden heyetler, zaferini kutlamak iin ngiltere'nin bakentini ziyarete gelmilerdi. 17.Nisan.1919 tarihli Times'da erif/Kral Hseyin'in ngiltere'ye teekkr mesaj yaynland: "Kendim ve ailem adna bykln ancak Allah'n bilecei bir itenlikle ngilizlere en derin duygularm ve esiz memnuniyetimi bildiririm.". Ayn gazete 28.Mays saysnda da eklemekteydi : "Hilafet Trklerin hakk deil, Araplara dnmeli." Fransa'nn yar resmi yayn organ Correspondance d'Orient da, erifin akll olduunu Trkler gibi Panislam peinde komadn, sadece Suriye iin Arap Hilafeti istediini yazdktan sonra Paris hkmetinin yorumunu ekliyordu : "milliyeti nitelikli bir hkmdardr, kimse kar kamaz." 105 SORULARLA VAHDETTtN Bunlara Fransz Figaro'nun "Trk Halifesi gasbdr"(8.6.1919) ve ngiliz Pall Mail'un "Osmanl Halifesini kimse tanmyor" yaktrmalar da eklenebilir. Bunlara kar, ngiltere'nin en byk endie duyduu Hint Mslmanlarnn daha Kasm 1918'de balattklar Osmanl Hilafetinin devam ve stanbul'un onlarda kalmas kampanyas giderek nem kazanmaktayd. 30.12.1918'de Delhi'de toplanan Btn Hindistan Mslmanlar Birlii Kongresi erif Hseyin'in halifelik iddiasnn geersiz olduunu ilan etti. 26.Ocak.1919'da Encmeni slam "Osmanl Sultan btn Mslmanlarn halifesidir, dolaysyla Osmanl Devleti'nin btnl korunmaldr" aklamasn yapt. Bu arada Gandi'nin abasyla Hindistan'n asl byk ounluunu oluturan Hindu'larn

Mslmanlarn mcadelesine destek vermesi Londra'y hayli zor duruma drd. ngiliz hkmetinin politikasna en ok kar kan ise Hindistan Yksek Komiseri Lord Montagu oldu. zellikle Yunan ordusunun zmir'e kmasna karyd. Byle bir eyin Hindistan'n iini dahada kartracan anmsatyordu ama engelleyemedi ve uzun srede hakl kt. Lloyd George stanbul'daki Rum ve Ermeni din liderlerinin gnderdikleri "Anadolu'da kym yaplyor, tam igale gidilsin" ierikli mesajlar ciddiye almay tercih ediyordu. 1919 Austosunun banda Beyrut Valisinin Cuma hutbesinde Mekke erifinin isminin kullanlmasn yasaklamas ve sadece stanbul Sultannn anlabileceini bildirmesi, hemen arkasndan bni Suud'un bir bildiri ile Mekke erifi'nin hilafetine kar kmas ortal iyici kartrd. Nihayet Btn Hindistan Mslmanlar Birliinin Lucknow'daki toplantsnda (21.Eylul.1919) Halife iin yas gn olarak 17 Ekim'in ilan edilmesi ve o gn btn Hindistan'da "Trkler Avrupa'dan karlrsa ngilizler de Hintten karlsn" mitingleri yapld. Ayn gn Londra'daki Mslmanlar da camide toplanp namazdan sonra yle bir duada bulundular: "Ya Rabbi! Halifemiz, 106 ORHANKOLOLU Osmanl Padiah, slam dininin koruyucusu Emirl Mminin Mehmed Vahideddin Han hazretlerini sana emanet ediyoruz slam Halifesi ile saltanatn bizim iin muhafaza eyle (...) Senin yeryzndeki saltanatn ve Islamn gc Osmanl hanedannn hilafeti etrafnda sulh ve gven, hak ve adalet, insani kardelik ve ilerlemenin sna olsun." Arkasndan da toplant adna sultana gnderilen bir telgrafla sonsuz ballklar - zetlediimiz - u madde ile ifade edildi: 1- Osmanl padiah slamn halifesi, kutsal beldelerin muhafz, slamn erefinin savunucusudur. 2- slam Halifesi mutlaka mstakil olmaldr Gayri Mslim devletlerin Hilafetin siyasi istiklali ve Osmanl saltanatnn varl aleyhindeki giriimlerini protesto ederiz. 3- Hristiyanlarn tecavzlerine kar koymak iin alan Osmanl vatanseverleri aleyhinde Avrupa basnn seviyesiz yaynlarn protesto ederiz. Vahidettin, kendi bana buyruk - hele ttihat kokan - bir milliyeti harekete taraftar deildi, ama Sivas Kongresi'nin kesin ballk ifadesinin yan sra slam dnyasnda da ngiliz destekli erif Hseyin'e kar bir akm belirince kendini gvende hissetti ve Damat Ferit'siz bir politika izlemekte saknca grmedi. Sultana bu gvenceyi veren Londra'daki Cemiyeti slamiye tarafndan, bata ngiltere olmak zere btn sava galiplerine sunulan beyannamedir. 17'si Somalili, 12'si Hintli, 11'i Arap 4' ranl, 4' ngiliz, biri Birmanyal 49 kii tarafndan imzalanan beyannamede Trklerin - Osmanl deil - youn bir savunmas yaplmakta, Avrupallarla Rumlar.Ermeniler ve Balkanllarn hatalar bol rnekle vurgulanmaktadr. Osmanl Devletine sadece Dnya Sava ncesinin deil, Balkan Sava ncesinin topraklarnn da iadesi istenmektedir. Bu artlar kabul edilmezse Mslmanlarla aralarnda ilelebed srecek bir dmanln belirecei kaydedilmektedir. Hindistan'dan gnderilen beyannamelerde genellikle ngiltere'ye balln vurgulanmasna karlk burada byle bir eyin bulunmamas dikkati ekicidir. 107 SORULARLA VAHDETTN Sultann 1922 Kasmnda lkeden ayrlncaya, hatta daha sonra srgndeyken de saltanat ve hilafetinin devamn btn dnya Mslmanlarnn bu tr desteinin salayacana inand anlalyor. Daha ilerde rastlanaca gibi 3-5 milyon Trk'n deil 300 milyonun eyleme geeceini daima ummutur. Bu rapor Osmanl hkmetine de gnderilmi olup ben arivimde bulunan Trkeye tercmesi zerinden aktaryorum. Arkasnda bylesine gl - dnyadaki 300 milyon Mslmann -desteini hisseden Vahidettin'in sava galiplerinin tehditlerini etkisiz brakacak bir gc hissedince, baarl grnmeyen D.Ferit'ten vazgemesi doald. Buna karlk ngilizler iin D.Ferit'in yerini alacak bir gvenceye ihtiya vard, o da istanbul'un ve Sultan'n sk bir askeri kontrol altnda tutulmasyd. Hint Mslmanlarnn Hilafet Merkezi'nin siyasi, ekonomik, askeri tam bir kontrol altnda tutulmasna kar kan

tezlerini anmsatan bir milletvekiline ngiltere babakan Lloyd George, Avam Kamarasnda 26.2.1920'de yapt konumada formln gayet sade bir ekilde savunmutu: "Asil arkadama sorarm, kendisi bir Ermeni olsayd, sultan ve bakanlarnn bir ngiliz garnizonunun nezaretinde olduklarn ve Boazii ndeki ngiliz gemilerinin bunlara yakn bir yerde bulunduklarn bilmekle mi, yoksa en yakn, mttefik garnizonlarnn Toros Dalarnn yzlerce mil ardnda, silahlarnn gzden ve gnlden rak olduklar Konya'da bulunmakla m kendini emniyette hissederdi." ngiltere Hindistan' kaybetmemek iin stanbul'u sultan/ halife'ye brakmaya raz oluyordu ama koulunu da pein belirtiyordu. ngiliz zmn isteyenler, zellikle Vahidettin'in, bu demeten haberi olmu muydu acaba? 108 ORHANKOLOLU TEKLATI MLLYE LE UZLAMA ABASI (6 AY) 56- PADAH STANBUL'DAN AYRILMAYA RAZI OLUR MUYDU? Ahmet zzet Paa anlarnda, yeni kabine kurulur kurulmaz topluma skun geldiini kaydeder. Dahiliye Nezareti'ne Krtlk ba ile tannan srgn yllarnda ngiltere'de anti-ttihatlk yapm Damat erif Paa'nn atanmas ilginti Bir bakma hanedan bann devam ettirilmesi, dier yandan - Daha sonra Paris bar konferansna Krt cemaatinin temsilcisi olarak katlacana gre, ki Ermeni iddialarna kar kacaktr - Anadolu btnln muhafaza nitelikli bir atama olarak alglanabilirdi. ngilizlerin ve D.Ferit kabinesinin Anadolu Hareketine kar Krt muhaliflerini kullanmaya altklar biliniyordu. M.erif paa'nn "Kahrolsun igal" diye miting yapan Sivas halkna skunet tavsiye etmenin dnda, daha ok toplumun fikir merkezini Anadolu'dan stanbul'a ekme ve bylece sarayn etkisini devam ettirme abasnda bulunduu anlalmaktadr. Osmanl Millet Meclisinin yeniden stanbul'da toplanncaya kadar geen sre hakknda zellikle Atatrk'n Nutuk'u zerinde yaptmz inceleme, artk Sultan/Halife'nin gndemden karlm olduunu gsteriyor. M.Kemal'in karsnda muhatap olarak 109 SORULARLA VAHDETTN srekli ekilde Harbiye Nazr Mersinli Cemal Paa bulunmutur. Bu, milli direncin henz halka tam yansmam olmasna ramen, banda M.Kemal'in bulunduu Heyeti Temsiliye'nin askeri kadrolar arasnda geerli hale getirilmi olduunun kabul edildiini gsteriyordu. Asl sorun bu ihtilalci kuruluun bir millet meclisi gibi alglanp alglanmayacandan kyordu. Padiahn Meclis seimlerine onay vermesi Tekilat Milliyenin kartln en hafifleten karar oldu. M.Kemal de hkmete tam destek kararn aklad, Tabii ki baz sorunlu noktalar olacakt. zellikle M.Kemal, stanbul'un kararsz kadrolarndan o kadar bkmt ki Meclisi Mebusann Anadolu'da toplanmasn arzuluyordu, bu ayn zamanda igalcilerin basksndan syrlmay da salayacakt. Ancak byle bir giriim ok nemli bir sorunu da gndeme getirecekti: Padiahn da stanbul'dan ayrlmas. Konuyu tartmaya aan M.Kemal'in kendisi oldu. Daha sonralar hanedandan birini Milli Hareket'in bana getirme giriimlerinde bulunduuna gre, bunu padiahn kendisiyle gerekletirmeyi dnm olabilir miydi? Bu konuda kesin bir bilgimiz yok. Ancak sorusuna Harbiye Nazrnn verdii yant gayet gerekiydi. Sultann ksa bir sre iin de olsa stanbul'dan ayrlmas bir daha geri dnememesine ve stanbul'un tamamiyle elden kmasna sebep olabilirdi. Esasen Meclisin stanbul dnda toplanmas da ayn sonucu getirebilirdi. Dnyann en gl devletlerinin ele geirmek iin rpndklar stanbul'u bu ekilde terk etmek ondan kendi rzasyla vaz gemek anlam tayacakt M.Kemal de buna kani oldu ve meclisin stanbul'da toplanmasn kabul etti. stelik Vahidettin'in kendisini de buna ikna etmek hi de mmkn olamazd, sultan buna asla yanamazd: Sadece stanbul'u kaybetmek tehlikesinden dolay deil, tahtndan indirilmesinin pek kolaylaacak olmasndan da dolay. Kabul gerekir ki, igalcilerin esiri durumunda bulunmasna ramen Vahidettin'in stanbul'dan 1922'de zafer kazanlncaya kadar kmamas, stanbul'un Trklerde kalmasn salayan en nemli gerekeyi oluturmutur. 110

ORHAN KOLOLU Bu srede Vahidettin'in bar ve uluslararas siyaset konular dnda konumaya zen gsterdiini belirten kantlar da var. rnein.Associated Press Ajans'na verip New York Times'n 1.Aralk.1919 tarihli saysnda yaynlanan demecinde kadn haklarndan bahsetmektedir : "nemli bir husus da Trk kadnnn zgrlklerine kavumas meselesidir. Onlara Amerikal kz kardelerinin statsn tanyarak, eref ve drstlklerini korumakla bunu en iyi din araclyla baaracamza inanyorum. O zaman grlecektir ki dinimiz ilerlemeye kar deildir. " 57- M.KEMAL NEDEN SULTANI NGLZC DEL, TARAFSIZ SAYIYORDU? stanbul'u gvensiz bulmakta Heyeti Temsiliye Reisi haksz deildi. ngilizlerin istei zerine, hatta bazen doruca hkmetin kararyla tutuklamalar yaplyor, Malta'ya srmelerin ard arkas kesilmiyordu. Braknz eski politikaclar, ngilizlerin istei zerine Harbiye Nazr ve baka nazrlarn grevden uzaklatrlmasna bile tank olunmutu. Ayrca Sultan dorudan doruya Meclisi feshedebilirdi; oysa Anadolu'da byle bir karar alsa da Meclis kendi bana almaya devam edebilirdi. M.Kemal'i, Meclisin stanbul'da toplanmasn kabul etmekle birlikte Erzurum'dan milletvekili seilmi olmasna ramen - stanbul'a gitmemeye ynelten, bakentteki ortam hakknda ald bilgilerin hi gven verici olmamasyd. Aka kendisine ve de Kuvay Milliye'nin olumasna katklar bulunan Ali Fuat (Cebesoy), Rauf (Orbay), Refet Paa gibilerine stanbul'a ayak basmamalar tavsiye olunmutur. Hatta M.Kemal'e milletvekili olmamas bile tavsiye edilmiti. Buna karlk, stanbul'da bir meclis bulunmasna ramen, bar yaplncaya kadar Kuvay Milliye'nin Anadolu'da devamnn gereklilii kabul ediliyordu. zellikle stanbul'un igali devam ettike bu artt. 1 1 1 SORULARLA VAHDETTN Kabul etmek gerekir ki, Padiahn onay vermi olmasna ramen. Kuvay Milliyecilerle stanbul Politikaclar arasnda tam bir gven yoktu. Nitekim bakentte Kuvay Milliye kart olarak Damat Ferit sadaretinin son gnlerinde "Askeri Nigehban -gzc-Cemiyeti" ad altnda bir rgtlenme balatlmt. Adapazar'nda, Sivas evresinde silahl eylemler dzenleniyor, Anzavur ynetiminde milliyeti giriimler engellenmee allyor, milliyeti Yahya Kaptan Gebze'de hkmet yanllarnca ldrlyordu.. Geri Kasm aynn son gnlerinde Bahriye Nazr Salih Paa Amasya'ya gnderilip M.Kemal ile grmesi ve anlama zemini kurulmas salanm idiyse de ngilizlerle mterek eylem hazrlklarnn haber alnmas Millicileri daha da ihtiyatl olmaya yneltiyordu. ngiliz Muhipler Cemiyeti'nin Bakan Said Molla'nn ngiliz ajan rahip Frew'e gnderdii ibirlii mektuplarnn ele gemesi havay bsbtn kztrd. Ancak M.Kemal'in rahibe gnderdii mektup gayet ihtiyatl bir ierik tayordu: "Osmanl padiahnn da sizin ortak almanz ve meselelerinizde ortakl bulunuyor diye gsterilmesi pek tehlikelidir. Zataliniz pekala takdir edersiniz ki, Zat ahane, gayri mesul ve bitaraf olup irade ve hakimiyeti milliyemizin ilgili bulunduu gerekleri deitirmez ve bozmazlar." M.Kemal bylece sultan/halife'yi gndelik tartmalarn dnda tutmu oluyordu. ok ngiliz dman bir slup kullanmamasnda da henz igalcilere kar tam iler bir zmn bulunmamas rol oynamaktayd. Harbiye Nazr Cemal Paa 1.Kasm.1919'da gnderdii bir mesajda gnn koullarnda silah kuvvetiyle bir baarnn umulamayacan aka yazmt ve ekliyordu: "Devletin gelecekteki selametini salayacak muvaffakiyetleri elde etmek iin en gvenilir silah, siyaset ve kamuoyuna haklarmz tantmaktr." ngiliz Avam Kamarasnda Lloyd George'un barn gecikmesinden Trkleri ve zellikle Milli Mcadeleyi sorumlu tutmasnn etkili olduu anlalyordu: 112 ORHAN KOLOLU "Harpte olduu gibi sulhte de glk karan, hatta harptekinden daha fazla zorluk yaratan bir Trkiye var (...) Kt idareye nihayet verilmesi hususunda hepimiz birletik." 58- M.KEMAL'E TTHATI VE BOLEVK DAMGALARI NEDEN TUTMADI?

1919'un son aylarnda M.Kemal'in de, henz Trk askeri gcnn igalcilerle ba edemeyeceinin farknda olduu belliydi. Padiahn da buna yapabilecei bir ey yoktu. Bu sebeple Ahmet Tevfik Paay hem Ayan Reisliine hem de Osmanl Bar Murahhaslarnn reisliine atyor, o da ngiltere Bakomiseri De Robeck'e "Padiahmzdan balamak zere btn Trkler ngiltere ile dostluk ister " diyordu (22.11.1919). ki hafta kadar sonra Sultan ahsen De Robeck ile grmek istemi, ngiltere temsilcisi bunu red etmi ve hkmetine raporunda balca dmann M.Kemal olduunu belirtmiti. ngiliz kaynaklarna gelen bilgiler onlar korkutacak nitelikteydi. Sultan, merutiyet rejimi erevesinde sorumsuz saymas hi phesiz mektubunun Frew tarafndan ilgili merkezlere ulatrlacan hesap etmesindendi. Aleyhte bir sfat kullansa mutlaka sultana bildirilirdi. Bu ihtiyatn yararll Ahmet zzet Paa'nn bir saptamas ile ortaya kyor. Sabk sadrazam, Said Molla ile Frew'un faaliyetlerinin saray endieye drdn kaydediyor. Dolaysyla sultann onlar dorudan ynlendiren kimse olmad anlalyor. Aradaki buzlarn zlmesine hkmet de katkda bulundu. 29.Aralk.1919 tarihli bir kararla, Paa'nn D.Ferit'in aldrm olduu azil ve nianlarnn geri alnmas karar dzeltildi, askerlikten tard deil istifa ile ayrld kabul edildi nian ve madalyalar iade edildi. Buna karlk Damat Ferit'in ve Ayan'a soktuu Hoca Vasfi, Mustafa Sabri, Rza Tevfik gibi kiilerle basnda Ali Kemal ve Refii 113 SORULARLA VAHDETTN Cevad'n (Ulunay) Anadolu Hareketi kart kampanyalar devam ediyordu. Damat Ferit iine dlen kmaz tamamen Mondros antlamasndaki koullara balayp bundaki gizli maddelerin sonucu olduu iddiasna kadar ii vardrmt. Bylece hem kendini temize karmaya hem de o srada milliyetilerin temsilcisi olarak seilen ve stanbul'a gelen Rauf Beyi (Orbay) sulamaya alyordu. Sultann Milliyeti Hareketin temsilcisi durumundaki Rauf'u 10.Mart'a kadar hi grmeye armamas dikkatlerden kamamtr. O gn de saraydan kar kmaz ngilizlerce tutuklanm ve Malta'ya srlmtr.Damat Ferit muhalefetine, 21.Kasm. 1919'da Ayan Meclisindeki konumasnda ttihatlar (Rusya'ya snm olan Enver'i hedef alarak) Boleviklikle sulayarak yeni bir yn verdi. Hibiri ttihatlktan artk bahsetmese de, Kuvay Milliye'nin kkeninde Enver Paa'nn orduyu genletirme hareketi ile n plana km gen subaylarn bulunmas onlara ttihatlk damgasnn vurulmasn kolaylatryordu. stelik Avrupa'da yaygnlaan ve Kafkaslar - zellikle Ermenileri - tehdit eden Bolevik eylemlerinden son derece tedirgin olan ngiltere, Enver'in oradaki tam izlenemeyen faaliyetlerinin Anadolu ile btnlemesi endiesi iindeydi. D.Ferit kendisi asndan baarl bir uyaryla ngilizler ve Amerikallarn korkusunu Trkiye politikas iinde gndeme getirmi oluyordu. Milli Hareket'te ttihatlk=Boleviklik ba arama tutkusu daha 1919 Haziran'n sonunda balamt. Dahiliye Nazr Cemal, Harbiye Nezaretinin M.Kemal ile ilikisinden haberdar olmamaktan yaknp bunun belirlenmesi iin Anadolu'daki yandalarna mesaj yollamt. D.Ferit'in iddiay canlandrmas igalcileri de harekete geirdi. zellikle Enver'in emrinde bulunduu hayal edilen 100 bin kiilik bir ordunun imdi M.Kemal'in komutas altna girdii hakknda New York Times gazetesinin 2Ekim.1919 tarihinde yaynlad haberin ortal kartrd anlalyor. stelik bu rakaORHAN KOLOLU m 300 bine karanlar da vard. En ibirlii yapmayaca kii olan Enver Paa ile ilikide bulunduu ve onun Trk ve Bolevik kuvvetlerinin banda Anadolu'ya girecei haberleri zerine - Ermeni mandasnn verilmesi istenen - Amerika'nn Fevkalade Komiseri Amiral Bristol Aralk aynn ortasnda Mtareke Komisyonu Bakan Fahrettin Beyi ziyaretle, bu konuda kesin bilgiler verilmesini emreden bir muhtra verdi. Erzurum'daki 15. Kolordu komutan Kazm Karabekir Paa aratrma sonucu asla byle bir ilikinin mevcut olmadn bildirdi. Seimler ve stanbul'da meclisin toplanacak olmas konunun bir sre unutulmasna yol at. 59- YEN MECLSTEN KORKAN SADECE SULTAN MIYDI?

Milletvekili seimlerine izin verilmesiyle stanbul-Anadolu ekimesinin sona erdii sanlyordu. Ancak gvensizliin sadece stanbul ile Anadolu arasnda deil, zellikle stanbul'daki gruplar arasnda bulunduuna her olay tanklk etmektedir. ttihatlkla hi ilikisi bulunmayan ve Meclis'te Birinci Reis Vekili seilen Hseyin Kazm Kadri anlarnda, Padiahn Milli Hareket tarafndan olumlu karlanaca dncesiyle sadarete getirdii Ali Rza Paann herkesi ttihat saydn belirtir. Hatta ttihatla bulamam olduunun bilinciyle Hseyin Kazm Kadri'ye, sonradan Meclis Reisliine seilecek Celalettin Arifin de hazr bulunduu bir grmede "Biz Meclisi Mebusan aacak deiliz" diyebilmitir. Uzun tartmalar sonunda, ikisinden de meclise ttihatlar hakim olursa istifa edeceklerine dair sz aldktan sonra meclisin almasna kar kmamay kabul etmi. Ertesi gn Sultan Vahidettin Hseyin Kazm Kadri'yi artp bu konuma hakknda kendisinden bilgi ister. Eski Sadrazam Tevfik paa'nn da hazr bulunduu grmede onun "bildiini ve dndn aka sylemek" artn da kabul eder. Sonuta H.K.Kadri'nin de Tevfik Paa'nn da meclisin almas taraftarlna sultan da katlr. 115 SORULARLA VAHDETTLN Valiliklerde bulunmu ama politikann iinde hi bulunmam biri olarak H.K.Kadri'nin gerek stanbul'da politika yapanlar ve gerekse seimle Anadolu'dan yeni gelenler hakkndaki gzlemleri, son Osmanl meclisinin iki ay sonra nihayete erecek yaamn hazrlayan ortam yanstmas bakmndan ilgintir: "Anadolu'dan gelen ve M.Kemal'den talimat alm 90 bu kadar mebus arasnda da birlik yoktu (...) En byk mklat da daima ilhamlarn D.Ferit Paa'dan alan padiah kandrmakta idi \...) Mebuslardan bir hkmet kurma fikri itibar grmedi, Sultann meclise gveni yoktu. Vkelas da padiaha kar hibir itimat hissi beslemiyorlard. (...) Nazrlar arada bir gelip izahat vermekle yetiniyorlard." Bu gvensizlikte M.Kemal'in asl hedefi konusundaki pheler de eksik deildi. H.K.Kadri'ye Milli Mcadele yanls Doktor Adnan (Advar) unlar sylemekten ekinmemitir: "Ben sana hakikati aka syleyeyim. Mustafa Kemal son derece haris-i ikbal bir adamdr. Gz bir eyle doymaz ve hibir eyle kanaat etmez. Bu adam sadrazam yapamayz. Harbiye Nezaretine de o tenezzl etmez. En iyisi onu Meclisi Mebusan reisliine semektir. Bu unvan ile bir mddet oyalanr. O zamana kadar da ne olacan hepimiz grrrz." Akas hkmetle meclis arasnda parlamenter sistemin gerektirdii ban kurulamad gibi gelecein nasl ynlendirilecei konusunda da birlik yoktu. Padiahn hkmeti niteliini korumay yelemilerdir. Ancak Meclisten gven oyu almak zorunluluu belirince Ali Rza Paa'da bir yumuamann belirdiini kaydediyor. 60- MECLSN AILIINDA TAM BR UYUMA HAVASI VAR MIYDI? 1920'nin Ocak ay son derece hareketli balad, ingiliz babakannn istanbul ve Boazlarla ilgili dnceleri zerine 116 ORHANKOLOLU M.Kemal, artk merkezi yapt ve szcs Hakimiyeti Milliye gazetesini kartmaa balad Ankara'dan, 11.Ocak gn, bir protesto telgrafn btn basna ulatrd. Ertesi gn son Osmanl Meclisi Mebusan topland.. Padiahn, bir rahatszl bahane ederek hazr bulunmad toplantda, Dahiliye Nazr erif Paa tarafndan okunan nutku , devletin topraklarndan olduu halde seim yaplamad iin milletvekili karlamayan yerler iin znt cmleleriyle balyordu. Konumann ana fikirleri kendi ifadeleriyle yledir: - Balkan Harbinden yeni klm, kayplar telafi edilememiken, birlikte alt arkadalarn bile haberdar etmeden Dnya Sava'na sokanlar suludur, millet ve saltanatn suu yoktur. - Atekesin tarihte rastlanmam ekilde 14 aydr devam ve igaller uygunsuzdur; bunlar memlekette doal artlarn belirmesini engellemektedir; Yunan igali toplumun galeyannn bsbtn artmasna sebep olmutur.

- Bu nemli anda, vaziyetimizin vahametini tarife ihtiya yoktur. Bir milletin harpte malup olmas, hakk olan siyasi varln yok edemeyeceinden devlet karlarnn, hukukunun korunmasnda meclis ile hkmet birlikte gayret etmelidir. - Btn milletin kutsal hayati karlarn koruma hususunda tek dil ve tek vcut olunursa, devletimizin birlii ve Osmanl milletinin eref ve haysiyetini salayacak bir barn kolaylkla elde edileceini igal altndaki vilayetlerin kurtulacan lahi ltufdan mid ederim. Dolaysyla her trl ayrlk ve uyumazlktan uzak durularak btn milli emellerin vatann kurtulmas noktasnda birlemesi gereklidir. - dari slahatta devam edilmesi ve daha kararl olunmas, ekalliyetlerin haklarnn dikkatten uzak tutulmamas; mali durumun ktln bartan sonra ortadan kaldracak bir hazrln balatlmas lazmdr. 117 SORULARLA VAHDETTN - (Son ksm) Hkmetin almalar vatan ve milletin selametini salamaa ynelik olduu gibi, sizlerin de memleketin yce menfaatlerini her eyden ne alp hkmetin sorumluluunu stlenenlere kar deneti ve gerek desteki olmanz tavsiye eder ve asla mitsizlik ve bezginlie dmeyip zerinize den zor grevlerin ifasnda lahi Yardma ulamanz, istekleri gerekletiren Hazreti Allah'dan niyaz ile Meclisi Umumi'yi ayorum* Grld gibi, sultann mesajnda bir merutiyet hkmdarna uygun slup vardr. Buna karlk toplantya gelmemesi, daha sonra ok srar edecei TBMM'ni tanmama tutkusunu iinden atamadn kantlamaktadr. Milletvekilleri adna okunan cevabi metinde ncelikle "Milli mukadderatn pek buhranl bir dneminde milletin, vekilleri vastasyla fikir ve emellerini aklama ve kutsal hukukunu savunabilmesi imkann verdii iin" sultana teekkr vardr. Sultann zerinde durduu noktalarn hepsi aynen benimseniyor, tam bir ibirlii kabul ediliyordu. "Din hkmleri ve milli ananelerimiz korunmak artyla asri bir devlet ve ilerici bir topluma dnebilmemiz iin garbn her trl usul ve aralarndan cesaretle istifade etmek, ekalliyetlerin haklarna riayet etmek" kayd da dikkati ekecek ekilde metne dahil edilmiti. 61- MSAKI MLL'NN PADAHI RKTECEK ER VAR MIYDI? Meclis alm, saltanat ve hkmetle Milli Hareketin btnlemesi gereklemiti. Bu milli hareketin aka stanbul'u etkilemesi demekti. Nitekim Meclisin alnn ertesi gn Sultan Ahmet'te igalleri red eden 150 bin kiinin katld bir miting dzenlendi. zellikle L.George'un Osmanl'y yok etmeye ynelik demelerine ve yeni igallere kar kyorlard. Benzeri mitingler Konya'da, Samsun'da bile yaplyordu. Franszlar Mara' Urfa'y almaa sa118 ORHANKOLOLU var, Yunanllar kendilerine tannan Milne hattn amak iin olay karr, Ermeniler yaylmaya alr, talyanlar Konya'da bile eylemlere kalkrken,Trk toplumunun tamamen sessiz kalmasn istemenin, yok edilmesini sessizce onaylattrmak istemekten baka bir anlam yoktu. Trk halknn oluturduu diren birlikleri, askeri makamlardan da yardm grerek bu saldrlara kar kyorlard. rnein Urfa'y Franszlardan kurtarmay bile baarmlard. Asl nemlisi, Milli Tekilat'n igalci kontrolndeki silah depolarn Anadolu'ya karp halk silahlandrmada gsterdii baaryd. Meclis'in yeniden toplanmasna, sadece Anadolu iinde oluan muhalefeti sona erdirmek, btn kararlarn yalnz stanbul'dan ve hkmetten kmasyla igalcileri memnun ederek uygun bar koullar salamak politikas izlemeyerek raz olanlar, igalcilere kzacak gleri olmadndan Millicilere yklemeyi yeliyorlard. Milli Tekilat'n Harbiye Nazr ve Erkan Harbiye Reisi'nden destek aldn fark eden igalci devlet komiserleri hkmete bir muhtra vererek ikisinin de grevden alnmalarn istediler. stanbul'daki ortam Paalarn buna itiraz etmelerine izin vermiyordu. 24.Ocak.1920' de istifalar sultan tarafndan onayland. Bu gnlerin ilgin olay, M.Kemal'in stanbul politikasnda gndeme aka gelmesi oldu. Harbiye Nazrna istifa etmemesi iin srarl mesaj yollayan

milliyeti lider bir taraftan da ngilizleri tehditten geri kalmad. stanbul'da bakanlar ya da milletvekillerinden tutuklananlar olursa Anadolu'daki ngiliz grevlilerini tutuklattracan aklad. Arkasndan Osmanl Meclis toplantsnda Edirne mebusu eref Bey, Meclis bakanlna M.Kemal'in getirilmesini nerdi. En nemlisi ise 28.Ocak'ta Meclisin gizli toplantsnda Misak Milli ya da Ahdi Milli diye anlan metnin tesbit ve kabul edilmesi oldu. Misak Milli'nin Sultann istekleriyle - Damat Ferit'in Bar Konferansna sunduu muhtradaki - elien taraf Araplarn Osmanl'ya bal kalmasn deil, kendi geleceklerini kendilerinin 119 SORULARLA VAHDETTN saptamas maddesiydi. Hilafet, saltanat ve stanbul'un korunmasnda tam bir anlama vard. Mali, ynetsel ve yargsal alanlarda (Yani kapitlasyonlar konusunda) D.Ferit nerisi grmeye ak kalmay kabul ederken , Misak Milli ttihatlarn bunlar laveden kararna ball savunuyordu. Bu tutum sultan deil igalcileri rahatsz eden bir admd. Akas Meclis sultan iin hi de endie verici bir davranla ie balamyordu. Ama tam bar da deildi. Byle bir ekime ortamnda Padiah'n M.Kemal'in nian ve madalyalarnn geri verilmesi kararn onaylamas (4 ubat) sultann gelimelere karmamay, ya da yle grnmeyi tercih ettiini gsteriyordu. Hemen arkasndan 6 ubat'ta Meclis'te 70 kiilik Felah' Vatan grubunun kurulmas Sivas kongresi kararna uygun olarak frkac olmamakla birlikte milli ilkelere bal bir dayanma grubunun ortaya ktn gsteriyordu. Bunun da padiah memnun ettiini sylemek mmkn deildir. 62- MLLYETLERE ILIMLI BR HKMETLE DEVAM EDLEBLR MYD? stanbul iinde politika yapmakla tannan kiilerin bu oluumlar onaylamadklarnn kant Sultana vastal bir bavuruda bulunmalaryla ortaya kmtr. 30.Ocak.1920 tarihiyle, Mtareke Komisyonu Reisi, Hariciye Nazr ve Ayandan bir yenin imzalaryla dorudan doruya Padiah'a bir muhtra gnderildi. Orijinali arivimde bulunan bu yazda aka i bunalmn ykselmesinin yan sra Bolevik tehlikesinin artmasnn bar geciktirecei ve bu konuda hkmetin uyarlmas gerektii belirtilmektedir. Kabine'de Maliye Nazr olarak bulunan Tevfik Bey de (Biren) o gnlerinde notlarna "Biz barn akdi geciktike Tekilat Milliye ile alakal meseleler fena neticeler douracaktr inancndaydk" diyor. Durumu iyi izleyen galci Devletler Komiserleri 11. ubat'ta dorudan doruya Padiaha ulatrlmak zere sadrazam aracl120 ORHANKOLOLU yla bir tr ltimatom ulatrmlard. Bunda Anadolu'da bir soykrmdan korkulduu , halktan muntazam silahl askeri birlikler kurulduu , bata M.Kemal'in gazetesi Hakimiyeti Milliye olmak zere btn Anadolu gazetelerinin Mttefikler aleyhinde uydurma haberlerle halk kkrttklar, bu abalara ordunun yardmda bulunduu ve bu yzden nceki Harbiye Nazrnn grevden alnd belirtiliyordu. Aka hkmetten bekledikleri grevin Tekilat Milliye'yi tam kontrole almaktan ibaret olduunu da saklamyorlard. Babli cevabnda tahrik edici haberleri kendi sansr karttrrken igalci sansrnn koydurttuunu, Harekt Milliye'ye kartln aklam olduunu bildirdi. Gerginliin arttn fark eden sadrazam Ali Rza Paa, 14 ubat'ta Kuvay Milliye ve Heyeti Temsiliye aleyhinde vilayetlere bir tamim gnderdi. Onlarla ibirlii yaplmamasn istiyordu. Ahmet zzet Paa anlarnda sadrazamn o gnlerde kendisine "Bunlar cumhuriyeti yapacak" diye bardn kaydediyor. Bylece, D.Ferit'in balatt Boleviklik arama taktii gndeme yerlemi bulunuyordu. Bu ortamda Osmanl Meclisi'nin 12ubat gn Misak Milli'nin yabanc parlamentolara ve btn basna bildirilmesi kararn vermesi, bunun karsna Yunanllarn Yunan Bakumandanlk Karargahn Selanik'ten zmir'e nakletmeleri gerginliin artacan gsteriyordu. Artk zm getiremeyeceini fark eden Ali Rza Paa sadaretten istifa etti (4.Mart). Sultana bir yandan Ankara'dan M.Kemal, dier yandan Meclisi Mebusan Reisi Celalettin Arif, ulusal emelleri tatmin edemeyecek bir hkmet bakannn lkede sorunlara sebep olabilecei yolunda mesaj gnderiyorlard. Hem

galcileri, hem de Meclisi ve Millicileri gcendirmeyecek bir sadrazam bulmak sultan iin hi de kolay deildi. Drt gn sren temaslardan sonra 8.Martta nceki hkmetin Bahriye Nazr Salih Paa'nn tayini kt. Dahiliye, Hariciye ve Harbiye Nazrlarnn aynen g121 SORULARLA VAHDETTN revde kalmas politikay asl ynlendiren nazrlarn feda edilmemi olduunu gsteriyordu. Anlarnda da belirttii gibi, saltanata ballnda ve stanbul hkmetini meru ynetim saymada kararl olan, ama ngiliz ve igalci basklarn aka eletirmekten ve el altndan Milli Harekete destek vermekten kanmayan Fevzi Paann (akmak) Harbiye Nazrlnda kalmas hayli nemliydi. Bu tercihlere onay vermesi Vahidettin'in o srada bile Damat Ferit'i grevlendirmeyi dnd iddialarna pek hak kazandrmyor. Bu konuda Hseyin Kazm Kadri'nin dorudan doruya Vahidettin'in azndan aktard szler padiahn her eyden nce sorun kmamasna zen gsterdiini kantlyor: "Ne oluyor, her taraftan feryatlar iitiliyor. Ali Rza Paann istifas zerine Salih Paa'ya sadareti teklif ettim. Biare adam, hastaland iin iki gn evinden kamad ve nihayet hasta hasta saraya kadar geldi ve bir iki gn dnmek iin msaade istedi. Bu ricasn bittabi red edemezdim. Ne yaptk ki bu kadar heyecan gsteriliyor. Ben, zamann nezaketini, ahvalin vehametini dnmez ve milletin amalini nazar itibara almaz mym? Ve sonra bilmiyor muyum ki bu vatan bugnk felaketlerden kurtulur ve ilerlerse, ben bunun en yukarsnda bulunacam ve maazallah aksi surette de en altta kalp mahvolacam. Ne iin bu derece emniyetsizlik gsteriyorlar? Byle ayrlklar ve anlamazlklarn hibir faydas olmadktan baka, dmanlarmza daha ziyade kuvvet ve mit verecei dnlmyor mu? Rica ederim, siz arkadalarnz tatmin ediniz. Tela ve endieye mahal olmadn syleyiniz." H.K.Kadri sultann bu szleri "samimiyetle sylemediini" notlarna eklemi. Kant olarak da Salih Paa'nn eski kabine yelerinden ounu grevde brakmasn gsteriyor. Ancak "bunun yerine ne yapabilirdi?" sorusuna da bir zm nerisi yok. Padiahn yeni kabineyi atama iradesindeki ifadesi yeni bir kriz yaratmay arzulamadn gstermektedir: 122 ORHAN KOLOLU "Emeli yeganem, ecdadmn miras olan devletimin birlik ve selametini salamaktan ibaret olup, btn milletimin fertlerinin de ayn his ile duygulanarak vatann yce menfaatlerini korumak iin saltanat ve hilafet tahtnn evresinde toplanarak ve birlik olarak bulunacaklar kesin kararm olmakla..." 63-NGLZ, HALFEY ESR ALMADAN STANBUL'DAN VAZGEER M? Damat Ferit'i asl bekleyenin ngilizler olduu, yeni hkmetin iradeyi almasnn ertesi gn, stanbul Polis Mdrl Siyasi Ksm Amiri Mehmed Muammer'in, Milli Tekilata yardmda bulunmakla sulanarak ngiliz polisleri tarafndan tutuklanp hapse atlmasndan anlalmtr. Hemen arkasndan yine ngiliz askerleri Trkoca Merkezi'ni basp btn evraklara el koymu ve binann kaplarn mhrlemilerdi. Onlara ynelik sulama da Milli Harekete yardmd. Ayn 10'unda Rauf Bey M.Kemal'e ngilizlerin btn Milliyetileri tutuklama emri aldklar haberini ulatryordu. stanbul'da ne Padiahn ne de hkmetinin sznn geemeyeceinin belgesini gal Devleti Yksek Komiseri'nin ortak imzalayarak Osmanl Hkmetine gnderdikleri 16.Mart.1920 tarihli nota kantlad. Sanki bakent igal altnda deilmi gibi "stanbul'u askeri igal altna aldklarn" bildiriyorlard. Hkmetten istedikleri, "M.Kemal ve kendilerine szm ona milliyeti ad veren Milli Hareket'in dier liderlerinin derhal takbih edilmesiydi". Buna gayet ak bir tehdit de eklenmiti: "(Milliyetilerin sebep olduklar) vakalarn ve tecavzlerin tekrar durumunda Trkiye ile yaplacak bar artlarnn, halen tasavvur edilen artlardan daha sert olabileceini ve imdiye kadar verilmi olan imtiyazlarn geri alnabileceini hkmetinize bildirmek mecburiyetindeyiz (...) gal bar artlarnn kabul ve tatbikine geilinceye kadar srecektir."

123 SORULARLA VAHDETTN gal kuvvetleri adna basna gnderdikleri resmi aklamada da, ttihat ve Terakki gdmndeki baz ahslarn Tekilat Milliye takma ismiyle bir topluluk kurarak padiah ve merkezi hkmeti hi sayan bir topluluun kurulduu, yeniden bir sava ortam yaratld belirtiliyordu. Bu tahriklere ramen Bar Konferansnn stanbul'un Trk idaresinde kalmasna karar verdiini ancak bunun bir arta baland belirtiliyordu: Hristiyan uyruklulara kym yaplmamas, tilaf Devletleri ve Mttefiklerine (Yani Yunanistan'a) hcumlarn kesilmesi. Bu koula hkmet uyarken Milli Tekilatn hkmeti kendi politikasna ekme giriiminde bulunmas karsnda igale ynelindii ve yaknda belirlenecek bar artlarnn yrrle konabilmesi iin aldklar nlemler sralanyordu: -gal muvakkattir - Ama saltanatn nfuzunu krmak deil, bilakis Osmanl idaresinde kalacak memleketlerde o nfuzu takviye ve pekitirmektir - Ama Trkleri stanbul'dan mahrum etmek deilse de kymlara rastlanrsa bu karar deitirilebilir - Herkes kendi iine gcne bakmaldr. Devleti Osmaniye'nin enkazndan yeni bir Trkiye'nin kurulmas iin son bir midi, cinnetleriyle mahvetmek isteyenlerin aldatmalarna kaplmamak ve halen saltanatn bakenti olan stanbul'dan verilecek emirlere itaat etmektir." Btn tilaf Devletleri adna nam altnda ngiltere, altedemedii Hindistan srarnn zoruyla, stanbul'u Trklere brakyor ama hizmetinde kullanabilecei saltanat da , meclisi ortadan kaldrarak, tek yetkili makam durumuna getiriyor ve tam igal rejimine soktuunu nihayet itiraf ediyordu. Halife stanbul'da tam esir durumuna sokulmutu. Sakncal saylan btn mebuslar Malta'ya srld gibi Hkmetten de M.Kemal ve Milli Hareketin takbihi tekrar istendi. Bir ikinci srardan sonra Salih Paa buna pek net olmayan olumlu bir yant verdi. Ancak ayn srada M.Kemal, meclisin Ankara'da toplanmas ve stanbul'la btn haberlemenin durdurulmas iin emir veriyordu. 124 ORHAN KOLOLU 64- "MLLET KOYUN SRS BEN OBANIM" ANLAYIINA NEDEN DN? 16 Mart zellikle resmi kaynaklarda belirtildii gibi stanbul'un igali gn deildir. Osmanl bakenti zaten 17 aydr igal altndayd, sadece igalciler yaplmasn istediklerini hkmete ulatryor, kararlar oradan kyordu. 16.Mart 1920, artk btn siyasi ve idari kararlarn dorudan igalciler tarafndan verilecei ve uygulanacann akland gndr. Ne Saray ve Babli ne de Meclis'in lke ve toplum zerinde bir yetkisi bahis konusu deildir. Milliyeti - daha dorusu ttihat - saylan milletvekilleri ve dnrler ngilizlerce tutuklanp Malta'ya srlrler. Geri kalan milletvekilleri 18 Mart'ta son toplantlarn yapp almalarna ara verme karar alrlar. 16 Mart basknnn Vahidettin'in bir Meclis heyetini kabul etmeye raz olduu gne rastlamas gerekten ilgintir. ngilizler milliyetilerin sultan tam etkilemesinden mi korkmulard? Fransz Le Temps gazetesine stanbul'dan gnderilen ve 10.Mart tarihli saysnda kan bir haberde Misak Milli'nin igalcilerde dourduu endie yle aktarlyordu: "Bar artlarn Osmanl Heyeti Meclise sunacak, kabul ya da red sadece oradan kacak; genel kan barn red edilecei yolundadr. Yeni zorluklar kacak." ngilizlerin igalle, kendilerinden yana bildikleri sultan karlarna tek muhatap alarak ii zmeyi tercih ettikleri anlalyor. 16.Mart basknndan hibir Osmanl makamnn haberi yoktu. Karakollar, telgrafhaneleri, Harbiye'yi aniden basan ngiliz birlikleri bir hayli askeri ehit etmilerdi. Ali Fuat Cebesoy "Milli Mcadele Hatralar" kitabnda, "Milletin Anadolu'da mcadeleye azimli olduunu ve sonuna kadar devam edeceini" ifade eden Meclis heyetine sultann unlar sylediini kaydediyor: "Bir millet var koyun srs, bir oban lazm, o da benim." Kendisini oban diye tanmlamas, basit bir lider, yol gsterici nitelemesi olarak alglanabilir. Ancak milletini koyun srsne benzetmesi, onlardan SORULARLA VAHDETTN hibir bilinli dnce kamayacan kabul ettiini gsterir. Bu bak tarz, Anadolu'daki ulusal uyan sadece etecilik diye farzeden, Osmanl ynetiminin yzyllardr kabul ettii tara halkn nemsememe anlaynn bir yansmasdr.

59 yana gelmi, hayatnda sade vatandayla hi ilikisi olmam, buna izin verilmemi bir saraylnn toplumundan kopukluunun tam bir yansmasdr bu deerlendirme. Toplum kendi bana bir ey zemez ancak ben zm getiririm demek istiyor olmalyd. Toplumunun ne denli deimi olduunun hi farknda olmad anlalyordu. Hastalk haline gelmi bir ttihat kartl ona bunu syletiyordu, oysa toplumunun ruhuna bir ulusal bilinlenmeyi kkl ekilde o ttihatlarn yerletirdii bir gerekti. stanbul'da her eye ngilizlerin hakim olduu bir aamada, onlara asla kar kmam bir hkmdar olarak - igal giriiminde rol olmasa da - Misak Millicilerinkinden daha baarl sonu elde edebileceini dnyor olmalyd. stelik, hilafet ba sayesinde stanbul'un saltanatna braklmasn salam olduunu da hakl bir gven arac sayd anlalyor. Meclis henz ortadan kalkmam ama ilemez duruma gelmiti stanbul'da artk btn g sultandayd. Onun, meclissiz daha dorusu sadece danman grevi stlenen bir meclisi eskiden beri tercih ettiini evvelce belirtmitik. Ancak her taraf ile kontrol altndaki bir ortamda hkmdar olmak arzulad ey miydi? Bunun yantn vermekpekkolay deildir. Sadece, ngilizlere olan gveniyle bar sonrasnda daha yetkili duruma geleceini dnm olduu tahmin edilebilir. Salih Paa hkmetinin bu yeni koullar altnda ayakta kalamayacan anlayarak istifaya ynelmesi yeni sadrazamn kimlii zerinde tartmalar gndeme getirdi. Beyolu'ndaki binalarn batan aa ngiliz, Fransz, talyan, Amerikan ve zellikle Yunan bayraklaryla donatld, "Zito Venizelos" bartlaryla gsteri yapanlarn sokaklar doldurduu bir dnem yaanyordu. obanl bu ortamda stleniyordu. 126 ORHAN KOLOLU 65-HALFE ESR, YENS YA DA VEKL SELMEL NERSNE TEPK M? stanbul'un igaliyle hilafet makamnn kontrola alnmas planna kartlkta Osmanl Ayan Meclisi yelerinden Libyal Sleyman Baruni'nin kampanyas da ilgin bir etki yaratm hatta sultan/halife'ye kar da uyar nitelii tamt. Dnya Sava srasnda ttihat politikasna tam destek veren, Libya'nn talyan igaline ramen zerkliini korumas iin rpnan Baruni, Trablusgarp basnnda hilafetin bamszln savunan yazlar yazyordu. stanbul'un igal altna alnaca sylentileri dolat srada stanbul'un Tasviri Efkr gazetesi 27.Ocak.1920 tarihli saysnda "Mesele-i Hilafet ve Alemi slam" balyla bunlardan birini stunlarna aktard. Birok yeri sansr tarafndan karlm olan yazda, halifenin dini koruyucu sfatn vurgulandktan sonra yle devam ediliyordu: "Avrupa siyasileri una emin olmaldr ki, Halife'nin kaytl ve artl bir ekilde stanbul'da alkonulmas suretiyle alnan zahiri ve ihtiyati tedbirler slam dnyasn aldatamaz. Avrupa bilmelidir ki, slam dnyas, isterse arac ile olsun bir Hristiyan eliyle seilen halifeyi kabul edemeyecei gibi, halifenin herhangi bir devletin nfuzu altnda kalmasn, igal altnda bulunan bir lkede oturmasn veya an savunma aralarndan yoksun bir hkmetin banda bulunmasna izin veremez. Zira bu ekildeki hkmdar slam eriat asndan halife ad olunmayp ancak bir emir veya kk bir sultan olabilir." Hemen hemen Ankara'nn tezlerine uyan bu szler Vahidettin'e de bir uyaryd. Sansrn kard yerlerde ona atf var myd bilmiyoruz. 20.ubat'ta tilaf Yksek Komiserlerine benzer nitelikli bir muhtra gnderdii gibi bunu 28.ubat'ta sultana da ulatrd. Bunda zellikle Arap lkelerinde devletikler yaratma uygulamasn hedef alyor ve igal edilmi, baka glere ak braklm bir istanbul'un hilafetin bakenti olamayacan anmsatyordu. 127 SORULARLA VAHDETTN 16 Mart'tan sonra stanbul'dan ayrln takiben Avrupa devletlerine gnderdii muhtrada da igalcilerle savamazsa Vahidettin'in halifeliini kaybedeceine iaret eden ifadeler var: "Halife artk esirdir. Yeni bir hilafet merkezi bulunmas gerekli. Yeni halife veya vekilinin seimi yaplmaldr (...) Mslmanlarn stanbul'da yarm milyon Mslman ile halifelerini esir brakp baka bir hilafet merkezi kurarak, dier yerlerde de kleletirilmi yzlerce milyon Mslman kurtarmalar dinen

sakncal deildir. Geri imdilik sadece benden kan bu fikir, yeryzndeki tm Mslmanlarn dncesine tercmandr." En nl Mslman mcahidlerden biri olarak tannan Baruni'nin bylece Vahidettin'i teslimiyeti - zellikle ngiliz politikasndan medet uman politikasndan dolay uyarrken, bamszlk mcadelesinde kararl Milli Mcadele'ye de onay verdii grlmektedir. Hele gerekiyorsa yeni bir halife ya da vekilinin seimi nerilerinin Saray ve Babli'yi tedirgin etmi olduu muhakkaktr. 128 KNC DAMAT FERT DNEM (6.5 AY) 66- MECLS FESHEDLMEDKE D.FERT FORML LEYEBLR MYD? D.Ferit'in tekrar sadarete getirilecei sylentileri Kuvay Milliyeci olmayan kesimi bile rahatsz ediyordu. Bu ortamda, Meclis Reisi Celalettin Arifin Ankara'ya kam olmasyla en st temsilci durumuna giren Meclis Reis Vekili Hseyin Kazm Kadri, kendi inanc kadar D.Ferit kartlarnn da tevikiyle, bu atamadan vazgeirmek iin sultanla grmeye gitti. Anlarnda yle anlatyor: - Ferit Paay tekrar sadarete getireceinizi iittim, fakat ihtimal veremedim. - Evet karar verdim ve getireceim. - Merutiyetle idare edilen memleketlerde hkmet deiecei zaman saltanat mevkiinde bulunanlarn Ayan ve Mebusan reisleriyle istiare etmeleri adettir. Tevfik Paa da buraya gelsin grelim. - Siz Tevfik paay brakn ne istediinizi syleyin - Ferit Paa'nn atanmas memleket ve makam saltanat iin felaket olur. Pek az evvel memleketin her tarafndan gelen telgraflar grdnz ve milletinizle hemfikir olduunuzu ve istenilmeyen 129 SORULARLA VAHDETTN bir adam iktidara getirmeyeceinizi ifade buyurdunuz. Bunlarn hepsini unutalm, fakat Ferit Paa ne yapabilecektir? Bu zatn kifayetsizlii fiilen ve maddeten sabit olmad m? Yine bir takm mnasebetsiz ve ehliyetsiz adamlar yanna toplayacak ve istibdat ile i grmek isteyecektir. Onu sadaret mevkiine getirmekle zat ahanelerinin ona ait btn sorumluluklara gs germesi lazm gelecektir ki en byk fenal da burada gryorum. Daha szn bitirmeden, Vahidettin kzgn bir ekilde D.Fe'rit'i sadarete getirmekte kararl olduunu syler ve Kadrinin yeniden "Bundan pek ok fenalklar grlecektir" uyarsna karlk, isterse Rum ya da Ermeni Patriini hatta Yahudi Hahambasn getirebileceini ekler. Anlarna gre, Kadri Bey u szlerle odadan ayrlmtr: " Bendeniz resmi grevimden baka doruluk ve sadakat vazifemi yerine getirdim. Fakat efendimize iin vahametini anlatmaya muktedir olamadm. Zat ahanelerinin kendilerini feda etmekte olduklarn gryorum. Buna kar diyecek bir szm yoktur. Fakat btn bir milleti, asrlardan beri devam eden bir hkmeti de feda ediyorsunuz ki buna acmamak elimden gelmez. nk bu hkmetin tesisinde ve devamnda en ziyade alakadar olan millettir. Zat ahaneleri tarafndan verilen kararn bu biare millet ve kimsesiz vatan iin mucibi felaket olacana ahit oluyorum ki, bu da bendeniz iin en byk bedbahtlktr." stanbul'da kalm milletvekillerinin arzusu zerine H.K.Kadri, Abdlaziz Mecdi ile birlikte meclisi temsilen yeni sadrazam ziyarete gider. D.Ferit'in "Biz bu meclis ile alabilir miyiz?" sorusuna yant "Hayr buna ihtimal veremem " eklinde olur. Gereke de yledir: "Zat aliniz lzumsuz ve faydasz yere mebuslar hakknda birok beyanatta bulundunuz. Onlar da kabinenizi Divan li'ye sevk ederek mukabelede bulundular. Bu vaziyette her iki tarafn da nasl ibirlii yapacaklarn anlayamam." 130 ORHANKOLOLU D.Ferit, sorunun vatan kurtarmak olduunu belirtip gemi tartmalarn gndeme getirilmemesini ister. Kadri'nin nerisi "yleyse meclise gelip vatan kurtarmak iin neler dndnz anlatn" eklindedir. Sadrazam, ortada zorla kabul ettirilmek istenen bir bar metni bulunduunu, bunun devletin mahv demek olduunu , kendisinin namuslu biri sfatyla bunu kabul edemeyeceini belirtir.

Tekrar buluma karar verilir ancak D.Ferit'in iktidara geliinden bir hafta sonra, 11.Nisan'da, sultann meclisin feshini belirten iradesi yaynlannca istiare projesi de suya der. Tabii baz saflar, anayasaya gre yeni seimlerin drt ay sonra yaplmasn bekliyorlard. Oysa Ankara'dan M.Kemal'in nerisiyle Trkiye Byk Millet Meclisi iin seim faaliyetleri balamt bile. 67- ANKARA HANET FETVASINDA SULTANIN ETKS NE ORANDA? 16 Mart eyleminde bir emri vaki ile karlam olduunu kabul etsek de, Vahidettin'in, Sadaretin dnda Hariciye ve Harbiye nazrlklarn da ahsnda toplam olan D.Ferit'i grevlendirme hatt hmayununda, artk i politikada uzlamac izgiyi kesin olarak terk ettiini gryoruz: "Atekesin imzasndan balayarak yava yava iyilemeye ynelen siyasi vaziyetimizi, milliyet nam altnda ilenen karklklar vahim bir hale getirmi ve buna kar imdiye kadar alnmasna allan arabulucu nlemler faydasz kalmtr. Son zamanlarda beliren olaylara gre bu isyan halinin devam Allah korusun daha da vahim durumlara sebep olabileceinden bu karklklarn bilinen dzenleyici ve tevikileri hakknda yasal hkmlerin icras ve fakat aldatlm olarak bu ayaklanmaya katlm olanlar hakknda genel af ilan ve btn memaliki ahanemizde asayi ve dzenin geri getirilmesini salayacak nlemlerin alnp tamamlanmas bylece btn sadk uyruklarmzn makam hilafet ve saltanata muhakkak olan ztl bulunamaz ballklarnn salamlatrlmas SORULARLA VAHDETTN ve bununla beraber tilaf Devletleri ile samimi gvendirici ilikiler kurulmasna ve devlet ve milletin karlarnn hak ve adalet esasna dayanarak savunulmasna zen gsterilerek bar koullarnn lmlatrlmasna ve barn bir an evvel imzalanmasna g sarfedilmesi (...) isteimizdir." Sultann kesin kararna uygun olarak "vatan tehlikede" diye balayan hkmet beyannamesinde D.Ferit de uygulayaca politikay aklad: "Bir takm kiilerin yalnz hrs ve menfaat evkiyle Tekilat Milliye unvan altnda meydana kardklar fitne ve fesat, vaziyeti siyasimizi son derece tehlikeli bir hale getirdi ve yeni yaralar at. Bar artlarnn bir kat daha iddetlenmesine sebep oldu. Bu yzden stanbul igal edildi. syanclarn stanbul ile Anadolu arasnda haberleme ve gidip gelmeyi kesmeleri en byk hyaneti vataniyedir. Bu durumda Tekilat Milliye denilen haydut hareketi hem Anadolu'yu korkun bir istilaya uratyor, hem de devletin ban gvdesinden ayrmak felaketini hazrlyor. Bugn milleti Osmaniye'nin byk dmanlar, yalanc bir milliyet davasyla ahsi ihtiraslarna vatan ve milleti feda edenlerdir (...) Kanunu Esasiye aykr olarak zorla para topluyor, askere alyor, adam ldryor, kyleri basp yama ediyorlar (...) Biz hedefimize kan dkmeden erimek istiyoruz. Ama yola gelmeyenleri er'i erif mucibince ve irade-i seniye-i hazreti hilafetpenahi'ye bal olarak cezalandrmakta da tereddt etmeyeceiz. Onlara katlanlardan bir hafta iinde zr dileyip padiahmza arz sadakat edenler af olunacak, aksi davrananlar cezalandrlacaktr." Bu karara bal olarak cezalandrma ilerini yrtmek zere Kuvay nzibatiye tekilat kuruldu. Hkmetin beyannamesinden daha nemli olarak, isim vermeden M.Kemal ile btn yaknlarn hedef alan hatt hmayuna uygun ekilde, eyhlislam Drrizade Esseyid Abdullah Efendi de fetvalarn 11Nisan'da yaynlad: 132 ORHANKOLOLU - Dnya nizamnn sebebi olan slam Halifesinin hkm altndaki slam diyarnda baz kt kiiler birleerek kendilerince reis seerek sultann sadk uyruklarn aldatmaya ve yce emir olmadan ahaliden asker toplamaya giriip, grnte askere yiyecek ve silah temin bahanesiyle ve gerekte mal toplamak sevdasyla eriata aykr olarak (...giriimlerde bulunuyorlar) Hilafetin merkezi ile Osmanl lkesinin balantsn kesen, hilafetin yceliini krp zayf drmekle makam imamete ihanet eden , pislikler yaynlayp yalanlar yayarak halk fitneye ynelten bu kiilerin fesat olduklar kesinlik kazanmakla (...) Yce emirden sonra hl inat ve fesatta srar ederlerse ktlklerinden lkeyi temizlemek vacip olup, ulu kurallar gereince ldrlmeleri meru ve farz olur mu?. El Cevab: Allahu Teala bilir ki olur.

- Osmanl lkesindeki harbe kudretleri bulunan Mslmanlarn, adil imam Sultan Muhammed Vahidettin Han hazretlerinin etrafnda toplanp arpmak iin vaki olan davete uyarak bu asiler ile mcadeleye girmeleri vacip olur mu? El Cevab: Allah Teala bilir ki olur. - Halifenin byle arpmak iin tayn ettii asker kaarsa dnyada en iddetli cezaya ve ahirette en iddetli azaba mstahak olur mu? El Cevab: Allahu Teala bilir ki olur. - Halifenin askerinden olup bu asileri katledenler gazi ve onlarca ldrlenler ehit olur mu? El Cevab: Allahu Teala bilir ki olur. - Sultani emre uymayan Mslmanlar eriata gre cezaya mstahak olurlar m? El Cevab: Allahu Teala bilir ki olur. Sultann iradesi ve fetvaya dayanarak harekete geen Askeri Mahkeme M.Kemal ile be arkadan idama mahkum etti ve karar 24.Mays 1920'de padiah ve sadrazamn imzalaryla yaynland. Geri yakalandklarnda idamdan nce yarglanacaklar kayd varsa da Milli Mcadele'ye destek vermeyi dnenler iin yeterli bir uyaryd. SORULARLA VAHDETTN 68-ANKARA SULTAN/HALFE'YE BALILIKTAN VAZGET Mi? lk bar giriimi fiyasko ile sonulanan D.Ferit'in Meclis'in stanbul'da toplanma dneminde Milliyetilere kar bir grup ve politika oluturma, zellikle igalcileri elde etme yolundaki abalaryla ikinci sadaretini hazrlayn Ahmet zzet Paa yle anlatyor: "Tam bu zamanda frsat yakalayan tilaf ve Hrriyet Frkas ile Ferit Paa, kt bir ruh gibi yine yabanc mahfillerle saraya skarak stanbul'da Anadolu'daki gibi bir kar kuvvet ortaya kmak zere olduu, fakat kendisi iktidar makamna geri dnerse bu kere bir darbede asayii geri getirecei ve Anadolu'nun kuvvetlerini krp yok edecei konusunda ilgilileri ikna etti. Bu adamn ikna gc akllara hayret verir. Padiah cidden zeki ve ihtiyatl, Ferit Paa ise o oranda ahmak, deli ve atak! Ahmak zekiyi nasl aldatr, anlalamaz? Bu zatn tek ayrcalkl zellii, ifal gcdr. Bu adam hayallerine kendisi de inanr ve yalanlarn, doru olduuna inanarak sylerdi." D.Ferit'in sadarete geliinden iki gn sonra (2Nisan) Vahidettin'e sunulan - orijinali arivimde bulunan - bir belge, 16 Mart' ve kabine deiikliini hazrlayan oluumlarn perde gerisinde yeni sadrazamn bulunduunu-tezini glendiriyor. Sabk miralaylardan Topal Raufpaazade Rauf Bey'in arzasnda D.Ferit'in ad hi gemez ancak "ttihatl herkese malum olan M.Kemal Paann grevlendirilmesi mecnunane bir harekettir (...) zmir faciasyla balayan etecilii pek ileriye gtrmesi memleketi karkla yneltiyordu" deyimi sultan da thmet altnda brakan bir anlam tayor. M.Kemal'in nian ve madalyalarnn iadesini ve resmi bir muhatap olarak tannmasn Vahidettin'in de onaylam olduu unutulmamaldr. En sonda her zmn padiaha bal olduu yle anlatlyor: "Padiahmza kar isyan etmediklerini yalnz idareyi hazra aleyhinde bulunduklarn sylemekte olan bu mecnunlarn bir-13-4 ORHANKOLOLU denbire yz rtsn atarak padiahmza dahi isyan edecekleri ve maazallah tahttan indirilmi ad etmeleri ve memleket dahilinde bir de dahili harbi ve Boleviklii ilan etmeleri kuvvetli bir ihtimaldir (...) Bunlarn nn alacak yalnz velinimetimiz padiahmzdr." Belgenin toplumu hi tanmayan birinin rn olduu, yazsnda "efkr umumiye dikkate alnmyor" kaydnn bulunmas kantlyor. 600-700 bin nfuslu stanbul'a kar belki sekiz-on milyon nfuslu Anadolu'nun feryadn efkr umumiye saymayan anlay, her eye salt stanbul'dan ve saray asndan baktn kantlyor. Buna karlk, Anadolu ulemas iinde milli Mcadeleyi tam destekleyenler vard. Nitekim Ankara Mfts Brekcizade Mehmet Rfat efendi eyhlislam'n fetvasna "olaylara ve hakikate uygun olmayarak karlan fetvalarn er'an geerli olmayacan" bildiren bir kar fetva ile cevap vermekten kanmamtr. Yine de toplumun alkanlklarn dikkate alarak M.Kemal, hilafet ve saltanata kar bir giriim peinde olmadn halka ispatlamak iin tekilatna 21.Nisan'da u yolda talimat gnderdiini Nutuk'ta belirtir:

"23.Nisan Cuma gn Cuma namazn mteakip meclis alacak, vatann istiklali, yce hilafet ve saltanat makamnn kurtarlmas gibi en mhim ve hayati vazifeleri yerine getirecektir. Bugnden balayarak o gne kadar hatim ve Buhari-i erife okunmas, hutbe srasnda hilafetmeabmz padiahmz efendimiz hazretlerinin nam hmayunu zikredilirken, padiahmzn, memaliki ahanelerinin, btn uyruklarnn bir an nce kurtulup saadete kavumalarna dua edilecektir." 24.Nisan'da Meclis Reisliine seilen M.Kemal'in ilk ilerinden biri askeri birlikleri iin gerekli sava malzemelerini salamak iin 26.Nisan'da Sovyet hkmetine yardm isteyen bir mektup gndermek olur. 28.Nisan'da ise Meclis'te, sultana gnderilmek zere hazrlanan telgraf okundu. Bunda milli hareketi saltanat ve hilafete kar bir isyan olarak gsterip halk kandrmaa alan hainlerin abalar yerilmekteydi. ki- yl sonraki beklenmeyen SORULARLA VAHDETTN gelimelerin sonularna bakarak M.Kemal'in daha bandan beri sultan/halife'yi tasfiye yanls olduunu ileri srmek kolay bir yarglamadr. Olaylara kendi oluum gnlerinin koullar iinde bakldnda ise TBMM'nin 1922 Kasm'na kadar ballk ilanndan vazgemedii dikkatlerden kamaz. 69- SEVR' KABUL EDERSE HALFEYE TAAT EDLR M? Osmanl'ya sunulacak bar koullarnn artk herkese renildii 1920 ylnn ilk yarsnda biri Osmanl'nn dndan, dieri iinden iki kararl tepkinin belirdii grlr. Birincisi, Hindistan Mslmanlarnn balatt ve Hindular da davalarna katmakla dnyann hakimi ingiltere'yi byk skntya sokan Hilafet Hareketi'dir. Londra'ya istanbul'un Trklerde kalmasn kabul ettirecek kadar etkili olan bu giriimin asl hedefi, uluslar aras bir anlamada evrensel insan haklarn (Wilson Prensiplerini) kabul ettirip kendi toplumlar iin rnek saydrarak smrge statsnden kurtulmakt. Gandi bakanlndaki Hindular bu amala, kendilerini hi de ilgilendirmeyen hatta kart olduklar islam dininin halifesinin haklarn savunur hale gelmilerdi. 70 milyon Hintli Mslmann eylemi 230 milyon Hindu'nun katlmas sayesinde byk nem kazanmt. 28-29. ubat1920'de Bengal'de yaplan Hilafet Konferansnda alnan bir karar, Osmanl ynetiminin kararszlnn fark edilmesiyle, mcadelelerinin boa kmas endiesini tayan hareketin liderlerinin ok nemli bir uyarsn ieriyordu: "Eer Osmanl sultan ve hkmeti zorlama altnda da olsa islam kamuoyundakine aykr artlar kabul ederlerse bu karar geersiz saylacaktr. Kamuoyuna uyumlu davranrsa islam Halifesi'ne itaat edilir." Bir bakma Baruni'nin uyarsnn devamyd. Ve dikkati eken ayn kararn hemen altnda, bir yandan Birinci Dnya Savanda 136 ORHAN KOLOLU Osmanl'ya kar ingilizlerle ibirlii yaplm olmaktan dolay zr dilenirken dier yandan da "Mustafa Kemal ve Enver paalarla Trk milliyetilerine, hilafetin korunmas iin yaptklar hizmetlerden dolay" teekkr edilmesiydi. 2.Mart.1920'de Hint Mslmanlarnn lideri Muhammed Ali, erif Hseyin ve olu Faysal'n isteklerinin kabul edilemeyeceini, "Papa'nn statsne indirgenmi bir Halife'nin kabul edilemeyeceini ngiliz hkmetine bildiriyordu. Yine M.Ali 11.Mays'ta Osmanl Sultanna gnderdii bir telgrafta baka belgelerde de geen bir deyimi tekrarlyor, Sevr iin kabul etmeyi akladklar koullardan bir sa teli inceliinde sapmay kabul etmeyeceklerini belirtiyordu. 11.Mays'ta Hint Delegasyonunca yine sultana gnderilen bir telgrafta aka "Beklediimiz sizin cevabnzdr" kayd vard. Ve aka "Btn islam Hulefay Raidin devrinden beri rastlanmam ekilde yannzdadr" destei de belirtiliyordu. Nihayet yine Hintlilerden gelen bir mesajda "Trk hkmetinin alaca karar ne olursa olsun kendi davranlarndan vazgemeyecekleri" kayd vard. Bu mesajlar, Hilafet Hareketi'nin giderek istanbul'dan umudunu kesmee balam olduu izlenimini vermektedir Babli'de Harbiye Nazrl ve Genel Kurmay Bakanl yapm olan Fevzi Paa'nn (akmak) bile "meru hkmet Ankara'dadr" diyerek milli harekete katlm olmasyla daha da etkisizletiini fark eden

Damat Ferit Anadolu'nun 30'dan fazla yerinde ayaklanmalar dzenleterek sonu almak peindeydi. Bylece daha iyi bar koullar elde etmenin hayalindeydi Ankara Meclisi "Amac Saltanat ve Hilafetin kurtuluu olan Byk Millet Meclisi'ne mukavemeti ihaneti vataniye sayan" kanunu kabul ederken, 11.Mays'ta stanbul'daki Divan Harb de "Kuvay Milliye kurmaktan dolay" M.Kemal ile yaknlarn lme mahkum ediyordu. Bunun yant, zmit'te kurulan Halife Ordusu'nu teftie gelen .Ferit'in 19.Mays'ta BMM'ce vatan haini ilan edilmesi 137 SORULARLA VAHDETTN oldu. Aslnda bu gerginliklerin arkasnda, San Remo'da toplanan galiplerin bar konseyinin Osmanl devletinin paylalmas ve baz blgelerin "Manda"lara ayrlmas konusunda vard kararlarn renilmesi vard. Bu ekilde karlkl mahkum etmeler devam ederken Mays ay banda zmir zerinden Nurettin Paa araclyla, esas ynlendiriciliini kimin yapt bilinmeyen Ankara ile uzlama amal bir giriim belirdi. Fetvalara ramen Bir heyetin stanbul'a davet edilip fikirlerinin alnmas bahis konusuydu. Ancak mracaat o kadar isteksiz ve kiiliksiz yaplmt ki kendiliinden suya dt. Haziran banda ise Nurettin Paa bu kez kendisi Ankara'ya geldi ve zellikle hilafet ve saltanata kar dncelerle Boleviklerin deerlendiriliini, ngiltere hakkndaki grleri renmee gayret gsterdi. Bunun ngiliz/Sultan gdml bir giriim olduu anlalyordu. Yunan ileri hareketi balaynca sonusuz kald. 70- SEVR' SALTANAT URASI ONAYLADI MI, SULTAN MZALADI MI? Ankara kesin bir karara varmt: sonucu ne olursa olsun toplumun bamszl iin savaacakt. Hedef vard ama ne kadarnn gerekletirilebilecei konusunda kimsenin kesin bir fikri olamazd. Ellerinde bunun iin yeterli insan ve malzeme bulunmadnn bilincindeydiler. zetle fikir vard, ama gerekletirecek maddi aralar eksikti. stanbul'da ise hl, sava galiplerinin hogrsnn ileyecei ve bar koullarnda yumuamaya kavuulaca umudu vard. Oysa 3.Mart gn, yani D.Ferit'in iktidara gelmesinden bir gn nce Londra'da tilaf Devletleri liderleri arasnda yaplan bar iin hazrlk toplantsnda Lloyd George'un alayla sylediklerini Trk siyasileri ok sonra reneceklerdi: "Sultana yle demeli. Size bir para 'turkey' (=hindi = Trkiye) brakacaz. Kanatlar ve gsn alyorsak da size yine de birka kemik kalacaktr." 138 ORHANKOLOLU 18.Nisan'da San Remo'da bar hazrlk grmeleri balamt ve Trk gzlemcisi olarak Galip Kemali bulunmutu. 22.Nisan'da Bar Konferans iin Sultana davetiye ulat. Kararlatrlan artlar tebli edilecekti. Padiahn kararyla Tevfik Paa bakanlnda bir heyet Paris'e yola kt ve 11.Mays'ta Versay'da, artlar heyetimize bildirildi. Bakanlar Kurulunca alnm karara gre heyet artlar konusunda orada hibir aklama yapmayacak dncelerini stanbul'a hkmete bildirecek esas karar oradan kacakt. in garibi raporu bakentte beklemesi gereken D.Ferit, programda olmad halde heyetten ayr olarak Fransa'ya geliverdi. Hem de bara gizli bir madde eklenmesini salamak iin diyerek: "Devlet tarafndan Hicaz'a gnderilen Surre-i Hmayun'un gnderilmekte devam olunmas hakknn muhafazas." yle anlalyor ki D.Ferit Tevfik Paa heyetinin baarl bir sonu almasnn kendi prestijini dreceini hesaplayarak sultan, heyetten ayr olarak gitmeye ikna etmiti. Hicaz zerinde hak iddiasnn Osmanl Hilafetinin orada da geerli olduunu kantlamak iin yararl olacan ileri srerek sultandan izin kopartm olduu anlalyor. stelik bu gezisi iin yararland Glcemal gemisinin seyahati iflas halindeki hkmete 70 bin liraya mal olmutu. Tevfik Paa heyeti "bamsz devlet anlayna uygun olmad iin" Trkiye'yi Anadolu'nun bete birine indiren ve evrensel hibir hakk tanmayan anlamay onaylamaya karyd D.Ferit de bou bouna gelmi oldu. stelik Sadrazamla heyet arasnda tatsz tartmalar kt. Kendi talimatna aykr davrann eletirenlere sadrazamn yant ilginti : "Devlet ne mkl halde, biz ise hl Bizantinizm yapmakla megulz." Bu yargnn kendi davranna uygun olduunu fark etmedii bellidir. Sonuta karar Saltanat uras'na kalm oldu.

Versay'da verilen artlarn hi de umut verici olmadn anlaynca, D.Ferit'in ngiliz etkenliinin bir sonu vermediini fark 139 SORULARLA VAHDETTN . eden ve Avrupa'da her kararn - kendisi iin dnd ekilde - hkmdarn yetkisinde olduunu zanneden - padiah 27.Mays'ta ingiltere kralna bir mesaj gnderip "artlar yumuatlrsa Osmanl hanedannn majestelerine ebediyen minnettar kalacan" bildirdi. Ald yant onun iin umut krcyd: "Karar mttefik hkmetlerin elindedir, ben yetkili deilim." Barn kmaza girmesi lke iindeki atmann hzlanmasna yol at. M.Kemal ve arkadalarndan sonra Fevzi Paa, arkasndan da Kuvay Milliye'nin bandaki 17 asker ve sivil ynetici, nihayet M.Kemal'e katlan btn subaylar Nemrut Divannca idama mahkum edildi. Padiah bunlarn hepsini hemen tasdik etti. Byk Millet Meclisi'nin yant, D.Ferit ve arkadalarn yurttalktan karmak, 10.Mart'tan sonra yaplan anlamalar geersiz sayacan ilan eklinde oldu. igalciler de kendi yerel eylemlerinin yan sra Yunan ordularna Anadolu ve Trakya'da ilerleme* izni vererek (22. Haziran) bar artlarn aynen kabul ettirmenin yollarn aradlar. Bylece, atalca'ya kadar Trakya ile Bat Anadolu'nun byk bir ksm Millicilerin elinden km oldu. Zaten Dou'da Ermeni, gneyde de Fransz ilerlemeleri devam etmekteydi. Ahmet izzet Paa anlarnda, D.Ferit'in Adliye Nazrnn Yunanllarn Ankara'y almalar ve milli hkmeti imha etmeler iin dua ettiini gazetelerin yazdn ileri srmektedir. Ksacas D.Ferit hkmeti bar iin ortamn istedikleri ekle brnd-n kabul ediyorlard. Bu ortamda 22.Temmuz.1920 gn padiahn huzurunda Saltanat uras bar konusunda karar vermek iin topland. Elli kadar eski sadrazam, nazr, eyhlislam, general ve ayan azasndan oluan ura'da, Abdurrahman eref gibi artlarn iddetinden bahsedenler de, anlama kabul edilmezse istanbul'un Yunan askerlerine igal ettirileceini syleyenler de kt. D.Ferit konumasnda aka iki seenei belirtir, aciz yaam ya da yok olma: "Galiplerin teklif ettii bu mthi maddelerle dolu metin, kabul halinde devletimizi zebun (aciz) bir varl devam et140 ORHAN KOLOLU tirmee, reddi halinde ise devletimizi tam bir kmeyle tehdit ediyor. stanbul'un bizde kalmas Padiahmzn gsterdii metanet ve uyankln ve slam aleminin kendisine gsterdii hrmetin bir neticesidir. Yoksa Osmanl Devleti de Avusturya Devleti gibi ortadan tamamen kalkm bulunacakt. Eer aramzda mahvolmay yaamaa tercih edenler varsa, grn bildirsin ve buna gre zabtnameyi imza etsin! Bu hususta imdi sz istemeyenler, devletin varln mahvolmasna tercih edenlerden saylacaktr." Sadrazamn taktii kendi tezi asndan ilginti. Padiahn nnde kimse devletin yok olmasn isteyemezdi. Kar zm olarak da onaydan baka kar yol yoktu. Nitekim Hadi Paa "Bir aacn dallar budanmakla onun kkn atmak lazm gelmez, iyi bakacak olursak zaman am ile yetiip byr, yaar" tezini ileri srer. Abdurrahman erefin "Kuvay Milliye'ce kabul edilmezse ne olacak?" sorusunu yantlamaa ise kimse cesaret etmez, ura'da hazr bulunan Tevfk Biren'in belirttii gibi hibiri Ankara'nn baar kazanabileceini hayal bile edemiyordu. Bir kii hari (Rza Paa) btn ura yelerinin ayaa kaldrlmasyla Sevr'in kabul nn onaylanmas olayn iki tank farkl ekilde anlatyorlar. Biren'e gre padiahn kendisi ayaa kalkp "Kabul edenler ayaa kalksnlar" deyince herkes yerinden gayri ihtiyari frlam. Ahmet zzet Paa'ya greyse D.Ferit'in kabul edenleri ayaa kalkmaya armas zerine Padiah birdenbire kalkp salondan knca herkes de tabii olarak ayaa kalkm "Komedya da bu ekilde sona ermitir." Tevfk Paa'nn olu smail Hakk'ya greyse D.Ferit nceden padiahla anlamt. Tam oylamadan nce padiaha salondan kmas iareti verdi, o ayaa kalknca herkes de ayaa kalkt ve D.Ferit de kabul edildiini aklad. Bylece Osmanl Devleti'nin son dnemindeki haline uygun ekilde Sevr Saltanat urasnca onaylanm oluyordu. Sorumluluu zerinden atmak istermiesine

D.Ferit 30 Temmuz'da istifa etti ve ertesi gn yepyeni nazrlardan oluan bir kabine kurdu. Kendisi 141 SORULARLA VAHDETTN bile sonucu baar saymadndan Sevr'i 10 Austos'ta imzalamaya Hadi paa, Rza Tevfik ve Reat Halis'ten oluan bir heyeti yollamtr, imzaya kar kmamasn Vahidettin yle izah etmitir: "Mecburi ve geici imza taktiiyle biraz zaman kazanmaya altm." Herhalde D.Ferit'in politikasyla zamann lehinde deimeler getireceini umuyordu. Ya Kurtulu Sava baaryla sonulanmasayd ne yapacakt? 1923'te yurt dna kamken yaynlad beyannamede "Meclisi mebusan onayladktan sonra onaylayp onaylamayacam dnecektim" demitir. TBMM'ni tanmayan kii, bu onayn hangi meclisten gemesini dnyordu, sorulacak ' sorudur. Bunun dnda, Sevr'in Hint Hilafet Hareketi'nin koyduu kurallarn tamamen dnda kabulnn, kendisine ynelik halife saygs ve balln zedelediini acaba dnm myd? 71- ANKARA'YA GELSE ABDLMECD SULTAN LAN EDLECEK MYD? zmszlk sadece stanbul'u {deil, Ankara'y da yeni areler aramaya yneltiyordu. Kuvay Milliye henz Babli'nin kkrtt ayaklanmalar nlemekte zorluk ekiyordu. Ayaklanmalar bilinli eylemler olmaktan ok, sultan/halife'ye geleneksel balln ve ngiliz kkrtmalarnn rnyd. Daha sonralar stiklal Mahkemeleri kurulduunda, saltanat yanll yapt iin idama mahkum edilmesinin arkasndan "bir daha yapma" dyle af edilenlerin "Padiahm ok yaa" diye ihtilalci mahkemelere teekkr ettiklerine tank olunmutur. Bu ortamda M.Kemal, Osmanl Hanedanndan Milli harekete olumlu bakt dnlen veliaht Abdlmecit'i Ankara'ya getirip mcadelenin bana geirmeyi tasarlad. Bu daveti veliahta ulatrmakla, onun yaverliini yaptktan sonra milli harekete katlan gen bir subay, Ymn resin grevlendirildi. M.Kemal'in "stiklal iin mcadele eden milletin bana gemeniz temenni edilmektedir, Efendim" ierikli mektubunu alan ORHANKOLOLU veliaht'a kendisini derhal nebolu'ya gtrecek bir geminin de hazrlanm olduu bildirildi. Ancak Abdlmecit kararszd. "Gvendiim kimselere danmalym. Vereceim karar hanedann 600 ksur seneden beri takip ettii yolu ve istikameti esasl surette ve tamamiyle deitirir. stelik yalnz ahsma ait bir i ve hkm olsayd hi tereddt etmezdim. Fakat btn hanedann bugn ve geleceine amil olacak bir karar verebilmek iin bu istiareleri lzumlu, faydal hatta zaruri bulmaktaym." ki gn sonra tekrar bulutuklarnda Ahmet zzet Paa, eski Dahiliye Nazr Mehmet erif Paa ve Halit Paa ile danmas sonucunda gitmesinin uygun olmayaca kararna vardn bildirdi. Bu paalardan son ikisi eniteleriydi, akas onlar da hanedann damatlaryd. Olumlu yant vermemeleri doald, stelik ilkinin nazrl srasnda milli harekete kar davrand bir sr deildi. Byk olaslkla derhal D.Ferit'i haberdar etti ve Abdlmecit'in ikametgah kamasn nlemek iin polis muhasarasna alnd. Anadolu'ya karlp padiahlnn ilan edilecei haberini Tevfik Paann da ngiliz Yksek Komiserinin de rendiini Ahmet zzet Paa bildiriyor. Veliahdn tutuklanmas iin padiahn iradesi bile alnr ve saraynda sk bir gz hapsinde tutulmas kararlatrlr. Bu giriimin sonusuz kaldn rendiinde M.Kemal'in tepkisi yle olmutur: "Allah mstahaklarn versin. Ne yapalm, milletin kendi z kuvvetinden baka bir eye gvenmemek, inanmamak lazm geldiine bir daha kani olduk." Kanmzca Abdlmecit Ankara'ya gelseydi yine de padiah ilan edilmeyecek, esir tutulan sultann vekili olarak sunulacakt. Ankara artk bir daha hanedandan medet ummamak politikasna ynelirken, D.Ferit'in de baa kamad Milli Hareketi tam yok etmek iin ok daha kapsaml planlar kurduunu Hseyin Kazm Kadri yle anlatyor: SORULARLA VAHDETTN "Ac bir tecrbe geirdikten sonra tekrar Anadolu'daki Hareketi Milliye'yi kknden kazmak iin tilaf Devletleri mmessillerinden otuz milyon lira, top ve tfek istiyor; ve Yunanllarn igalleri altnda bulunan yerlerden

toplayaca askerle ve bu vastalar ile Anadolu'yu hkmne ram edeceine ihtimal veriyordu! Bu szler, onun mmessillere gnderdii mufassal bir raporun zetinin zetidir. Fakat mmessiller onun byle bir teebbste muvaffak olabileceine ihtimal vermemiler ve bilakis Anadolu ile anlamas teklifinde bulunmulard. Bu maksatla da halkn itimadn kazanm kiilerden kurulu bir heyetin hemen Ankara'ya gnderilmesini istemiler. Ve kendileri tarafndan da bu heyete baz zevatn katlabileceini bildirmilerdi." 72- ABDLMECT D.FERT' ELETRRKEN SULTANI DA HEDEF ALDI MI? Abdlmecit Ankara'ya gitmemi olmasna ramen bu ekilde muameleye tabi tutulmasna ok kzmtr. Orijinali arivimde bulunan 16.Eyll.1920 tarihinde Vahidettin'e gnderdii mektubunu dilde sadeletirerek aktaryorum: "Allah'tan baka kimseden yardm istemem. Hukukum evvela gerek koruyucu olan Alemlerin rabbine, sonra da asil Osmanl milletine emanettir. Korku, rica ve ball Allah'a ve Halife ve Padiaha tahsis kldm icab ettiinde byk kardeinize (Sultan Mehmed Reat) beyan etmitim. Bu dncemden geri dnmek ihtimali yoktur. Felaketler, musibetler, dncemi ve vefa yeminimi deitiremezler. Szmn eri olduumu bunca zamandr tecrbe etmi olmanz lazm gelirdi. Ben aileme ve milletime ihanet iin deil, sadakat ve hizmet iin yaamak istediime kalbimin derinliini gren Yce Allah' ahit ederim. slamiyetin byle feci bir zamannda nifak deil vifak (uzlamak) elzem olduuna en zayf fikirliler bile kanidir. ORHANKOLOLU Alt asrlk tarih bize bakyor ve slamiyet kan alyor. Beni sorgulamayp ahs hmayununuzu elinde ihtiras oyunca yapan Ferit'in yalanna dolanna nasl inanyor,soylu ailemize kar tahkirlere nasl tahamml buyuruyorsunuz? Ferit beni bilemez ve anlamakta da acizdir. Asafin (vezirin) mikdarn bilmez Sleyman olmayan Bilmez insan kadrini alemde insan olmayan Nasl oluyorda siz bu zekanzla en adi aldatcya kanyor ve btn Alemi slam ve Avrupa'ya kar hanedanmzn eref ve haysiyetini yaralayacak vicdansz bir muamelenin hi ekinmeden icrasna izin veriyorsunuz? Hkmdarlk makamna geldiiniz zaman tutulacak meslek hakkndaki sualime cevaben "Benim mesleim serdengetiliktir (fedailik)" buyurmutunuz. Nasl oluyor da bugn yz milyonlarca ehli slamn ve btn milleti Osmaniye'nin birlik ve olgunlukla ykl olarak ykselen imdat feryadna bigne kalarak o izansz Ferit'i feda edemiyorsunuz? Halifelerin ve hkmdarlarn kutsal grevlerinde baarya ulamalarna ve hayat hmayunlarndan emin bulunmalarna ne kadar fedakarca altm bugn hatrlayacanz mit etmek isterim. Bugn hibir gerek sebep bulunmad halde srf Ferit'in ahsi itiraz etkisiyle ngilizleri ortaya atarak bir sr yalan ve hile ile hibir milletin tarihinde vuku bulmam bu muameleyi hakkmda reva grerek beni dairemde hapsetmek iin ferman ahanelerini karmaa muvaffak oluyor! ngilizler Babli'ye gelip bu ite zerrece alakalar olmadn resmen bildirdiler. Hatta yaplan muameleyi dahi ho grmediklerini ima edince hkmet tarafndan "Biz veliaht serbest brakrz fakat Anadolu'ya geerse mesuliyeti stlenemeyiz" cevabna kar "Biz prens hazretlerini, farz muhal olarak Anadolu'ya gese bile mkemmel hreti ile rakiplerimizin banda grmeklii, burada hakknda pek lyk olmayan bir ekilde uygulanan davrana tercih 145 SORULARLA VAHDETTN ederiz" dediklerine kesin surette bilgi edindim. Dolaysyla sulaycnn aleyhine karak gerek tamamen belirdi. Zat ahaneleri tahta klarnda merutiyete ve kanuna sadk kalacaklarna btn Mslmanlarn halifesi olarak yemin ettiniz. Bu durumda icra olunan bu haksz muamelenin lahi emirlere ve kanuna uygun olduuna vicdan hmayunlar raz mdr? Dahilde, harite umumun gvenini ve saygnln yitirmi ve btn ilerinde baarszlkla siyasette kt yolda kalm olan Ferit Paa'ya inanmakta srar buyurmanz, hem hanedanmz ve hem milletimizi tehlikeden tehlikeye gtryor.

Mahmut evket'in size kar gsterdii kaba muameleye ve iddete kar hepsi merhum biraderiniz Beinci Sultan Mehmet ve benim kardeim veliaht Yusuf zzettin hazretlerinin nezdinde her trl tehlikeye ramen hukukunuzu savunmu ve onlar ikna ve cereyan eden adaba uymayan davran bertaraf etmeye muvaffak olmutum. Bugn karlatm menfur muamele bunun dl mdr? evketmeab! Mevkiime kar reva grlen bu delice saldr emin olunuz ki sizin namusu saltanatnza, hanedannzn haysiyetine vurulan bir ihanet darbesidir. Cenab hallak lem yezel namna yemin ederim ki, grdm adi hakszlklar zerimde byk bir tesir uyandrmyor. Bu suretle milletin nazarnda her trl aibe ve sorumluluktan uzak olduumu his etmekle mesut ve vnr haldeyim. Yalnz beni zen ve hayatmdan bktran bir sebep varsa o da, Osman'n, Fatih'in, Selim'in torunu bulunan zat ahanelerinin byle bir aciz duruma dmeleri, devlet ve milletin u gnk felaket ve skntlardr. Padiahm! Ltuf ve inayetle idam fermanm kar! Artk bu dayanlmaz durumu ve kt sonular grmemekle mesut olaym. 146 ORHANKOLOLU Sadakat gerei olarak ayanzn toprana arzederim ki, btn nemli hususlar kiisel amalarna tabi klan Ferit'in hiyanetkar idaresine son veriniz." Mektup Kuran'dan bir ayeti kaydedip "ecdadnzdan glendirilmi hilafet ve saltanatnza teslim edilen Tanr kullarn koruyunuz. Veminallahu tevfik" ifadesiyle sona eriyor. 73- VAHDETTN NEDEN SADECE GZL CELSEDE HAN LAN EDLD? Ankara Meclisi alnda sultan/halife'ye kesin ballk iaryla almt, ancak Milli Mcadeleyi ynetenlere ve milletvekillerine kar sultann iradesine dayanlarak fetvalarla hain kampanyas balatlmas Ankara'da byk tepki dourmutu. Doal olarak bu makamlar red edilmiyor buna karlk Vahidettin'in kendisi hedef alnyordu. O makama layk olup olmad tartlyordu. Konu, Byk Millet Meclisi'nin yetkilerini saptayacak yeni Kanunu Esasi'nin tartmalar srasnda younlukla gndeme geldi. Arzulanan bamszlk elde edilince meclisin statsnn ne olaca, esir durumundaki saltanat ve hilafete o ortamda nasl bir yetki tannaca konusundaki tartmalar ii uzatyordu.25 Eyll 1920'deki gizli oturumda M.Kemal Paa yapt konuma ile vakit kaybedilmemesi iin forml nerirken dorudan doruya ilk kez sultann hainlii konusunu da gndeme getirdi: "Trk milletinin ve onun yegane mmessili bulunan Meclisi Alinin, vatan ve milletin istiklalini, hayatn temin iin alrken; hilafet ve saltanatla, halife ve sultanla bu kadar ok megul olmas mahzurludur. imdilik, bunlardan hi bahsetmemek yce karlarmz gereidir. Eer maksat bugnk halife ve padiaha ball ve sadakati korumak olduunu ifade ve teyid etmekse, bu zat haindir. Dmanlarn, vatan ve millet aleyhinde vastasdr. Buna halife ve padiah deyince millet, onun emirlerine ba eerek dman emellerini yerine getirmek mecburiyetinde kalr. Hain veya SORULARLA VAHDETTN makamnn kudret salahiyetini kullanmaktan yasaklanm olan zat, zaten padiah ve halife olamaz. O halde onu hal edip yerine derhal dierini seeriz. Demek istiyorsanz, buna da, bugnn vaziyet ve koullar msait deildir. nk makamndan indirilmesi gereken zat, milletin nezdinde deil, dmanlarn elindedir. Onun vcudunu hi yokmu addederek dier birine biat edilmek dnlyorsa, bugnk halife ve sultan hukukundan feragat etmiyerek stanbul'daki kabinesiyle, bugn olduu gibi makamn korum'aya-bilecei ve almalarna devam edebileceine gre, millet ve Yce Meclis asl amacn unutup halifeler davasyla m uraacak? Ali ile Muavi'ye devrini mi yaayacaz? Hulasa, bu mesele geni, nazik ve mhimdir. Halli bugnn ilerinden deildir. Meseleyi esasndan halle giriecek olursak, bugn iinden kamayz. Bunun da zaman gelecektir. Bugn koyacamz kanuni esaslar, varlk ve istiklalimizi kurtaracak olan- Millet Meclisini ve Milli Hkmeti takviyeye ynelik anlam ve yetkiye kefil olmal ve ifade etmelidir." Bu uyarnn sonucu olarak 1921 anayasas, saltanat ve hilafet makamlarndan ve yetkilerinden hi bahsetmeden yasallamtr. Birinci madde "Hakimiyet bil

kaydart milletindir. dare usul halkn mukadderatn bizzat ve bilfiil idare etmesi esasna dayanr" eklindedir. kinci maddede de "cra kudreti ve yasa yapma yetkisi, milletin yegane ve hakiki mmessili olan Byk Millet Meclisi'nde belirir ve birleir" kayd vardr. Bu slubun saltanat ve hilafeti tasfiye'nin ilk admn oluturduu aktr. Ancak gizli oturumda yaplan sulama topluma aklanmam, izlenen politikada Babli'ye kar klmakla birlikte, sultan/halife'ye ynelik klarda arlktan uzun sre kanlmtr. Yine de Vahidettine bu kararn ulap ulamadna dair elimizde bir belge yok. Sadece, ttihat tr btn ihtilalcilerden ekindii iin, onlar ballk mesaj verseler de gvensizliinin devam ettiini syleyebiliriz. 148 ORHAN KOLOLU TEVFK PAA DNEM (24.5 AY) 74- DAMAT FERT' SULTAN MI UZAKLATIRDI? Ankara'dakiler stanbul'a eriemezdi ama hanedan iinden ykselen itiraz bakentte sultan rahatsz ediyordu. Osmanl tarihinde eine nadir rastlanr bir slupla veliaht sadece D.Ferit'i yermekle kalmam, padiah da aka yeteneksizlikle sulamt. Milletin iine dt felaketli durumu gndeme getirmesi sorunlarla yakndan ilgilendiini gsteriyor, ama hanedan ii dayanma gerei dnda hibir zm de nermiyordu. Bir yandan sadrazam hyanet iinde gstermekle Ankara'nn deerlendiri tarzn benimser izlenimi vermekte, fakat dier yandan dnemin btn stanbul'da kalan st kademe yneticileri ve dnrleri gibi "yok olmakla aciz yaamak" seenekleri arasndan ikincisini semekten, D.Ferit'in izgisini benimsemekten baka bir nerisi de grnmyordu. Vahidettin'in sadrazamn feda etmek niyeti yoktu. lke iindeki kartla, hanedan iinde kartln eklenmesi, hepsine kafa tutmaktan ekinmeyen enitesine hissettii ihtiyac daha da artryordu. Meclisten sonra saltanat da Anadolu'ya ekmek istedii fark edilen M. Kemal'e kar kararl ekilde direnecek bakasn da g-remiyordu. Ama, D.Ferit'i artk istemeyen ngilizlerin kendileriySORULARLA VAHDETTN di. ngiliz arivlerindeki belgeler aka, Sevr'i imzaladktan sonra D.Ferit'e gerek kalmadn ve ufak baz dnlerle Ankara'nn ikna edilmesi dnemine geilmesinin planlandn gsteriyor. 13.Ekim gn ngiliz yksek komiseri de Robeck dorudan doruya padiaha Sevr'in hemen onaylanmas gerektiini ihtar eder. Sultan'n yant yledir: "u anda onaylarsak Anadolu'daki kvlcm daha da iddetlendirir, milliyetiler hkmeti teslimiyetilikten sular." Aka D.Ferit'i koruyordu. Arkasndan igal ordular temsilcileri sultan ziyaretlerinde Anadolu'ya bir heyet gnderilmesini nerirler. Vahidettin kabul etmez hatta tahttan ekilebileceini bildirir. Lord Curzon kendi temsilcisine "tahttan inmeye kesin olarak kar klmas "talimatn verir. Bu mesaj sultan iin ngiliz desteinin hl kendisinden yana olduunun bir kantyd O zaman Damat Ferit'i feda etmesinde bir saknca yoktu. Bylece sultan ve Babli'yi, dinen hain ilan ettirdikleri kiilerle uzlamaya mecbur etmekteydiler. Kabul gerekir ki stanbul'dakileri tam bir oyuncak haline getirmilerdi. D.Ferit'in yaveri Tark Mmtaz Gztepe o andaki durumu yle belirtiyor: "stanbul'un yzde 99'u, Anadolu'nun yzde 80'i Kuvay Milliye'ye canla bala taraftard (...) Ayrca stanbul hkmetinin elinde para yoktu, memur maalarn veremiyordu." 12Ekim'de istifa zorunda kalan D.Ferit'in yerine 21 Ekim 1920'de atanan Tevfik Paa hkmetinin program btnyle Ankara ile yaplacak uzlama giriimlerine arlk vermiti: "Vatanmzn bnyesinde beliren ve varl devleti belirgin olmayan sonulara srkleyen ikilii, devlet ve milletin vakar ile uyumlu ekilde bertaraf ederek milli varlmz korumak ve salamak heyetimizin ilk grevi olacaktr (...) Hkmet ile milletin uzlama eli olarak grev stlenmesi gereine kani olan heyetimiz, anayasann kurallarna uygun olarak, bar antlamasnn yasal e-

150 ORHAN KOLOLU kilde tasdikini mmkn klmak zere birlik salamaa ynelik giriiminin gereklemesi annda Meclisi Umumi'yi toplantya davet edecektir. zetle hedef, bar antlamasnn imzasyla alan yeni dnemin gereklerine bal olarak, her alanda yeni dzenlemeler ve ekalliyetlerin de idareye itirakini salayacak surette ileyebilecek bir hkmet cihaz oluturmaktr." Bu amala hkmet basn zerindeki sansr de kaldrmakta, sadece programnda onlar ortal kartrmayacak bir ierikle kmaya davet etmektedir. D.Ferit uygulamasnn yzde yz aksini savunur, btn sulamalar hi olmam gibi kabul ederken, yeni hkmet programnn esas ama olarak barn yasal ekilde tasdikini salamay hedef almas aka , padiahn deil, igalcilerin izgisinin izlendiini kantlyordu. Bu resmi aklamasnda Tevfik Paa'nn baka bir ey sylemesi de mmkn deildi.Vahidettin'e gelince, bu program konusunda bir fikir aklad hakknda biz herhangi bir belgeye rastlamadk.. 75- STANBUL HKMET YOK EDLSN'E ONAY VEREBLR MYD? Ankara Meclisi'nin varln kabul eder grnmeyen ancak barn artlar konusunda M.Kemal ile bir uzlama salanrsa yasal olarak meclisi toplamaya raz grnen Tevfik Paa hkmetinin ilk giriimi, Ankara'yla temas etmek ve pazarlklar yapmak zere st dzey bir heyetin gnderilmesini kabul etmek oldu. Seilen heyet gerekten nemli kimselerden oluuyordu: Ilml ttihat hkmeti denemesinin sadrazam Ahmet zzet ile D.Ferit'in ilk sadaretten uzaklatrlmasndan sonra Meclisi Mebusan'n yeni seimi ve toplanmas dneminde sadrazamlk yapan Salih Paa ve Meclisin Birinci Reis Vekili olarak nemli giriimlerde bulunmu olan Adliye ve Ticaret/Ziraat nazr Hseyin Kazm Kadri. de D.Ferit'e tam taraftar olmamakla tannan kimselerdi. 151 SORULARLA VAHDETTN Uzlama heyeti 3.Aralk. 1920'de Ankara'ya doru yola kt ve ancak 3,5 ay sonra Martn 20'sinde istanbul'a dnebildi. H.K.Kadri anlarnda "Kabine kuruldu , biz de ie baladk , fakat ecnebilerin igali altnda bulunan bir memlekette ve hemen yalnz stanbul'a inhisar eden bir yerde ne i grlebilirdi?" sorusunu sormaktan kanmad gibi " Ankara'nn Anadolu'ya hakim grnmesine karlk Misak Milli hedefine ulaacak hibir gc bulunmadn da" eklemekten geri kalmaz. 1920 sonu iin bu saptamalar ok dorudur, ancak Sevr'i onaylamak dnda kendilerinin bir zm nerisine de rastlanmaz. Byle bir ortamda 1921 Ocak'nda veliaht Abdlmecit'in Fransz La Gauloise gazetesinde bir demeci kt. "M.Kemal uzlama artlarn red ederse ne olacak?" sorusuna "red etmeyecek" yantn vermi, "Daha fazlasn isteyebilir" uyarsna da "stemeyecek, isterse Ankara'ya ahsen mdahale ederim; dostlarma bir sz ederim ve arkasndan M.Kemal'in d gelir" diyebilmiti. stanbul kendisini bu kadar gl hissediyordu. Bilemediimiz, Ankara'nn bu demeten haberdar olarak m kat tutumunu devam ettirdiidir. Heyet Ankara'da adeta tutuklu durumuna drlm hatta -asl olmayan- bir haber icad edilerek Milli Mcadele'ye katldklar bile yaylmtr. Aslnda Babli'nin uzlama heyeti hi ciddiye alnmamt. O srada gerek nemli olaylar yaanyordu ve Milli Hkmetin stanbul'un da desteine sahip olduu izlenimi verecek haberlere ihtiyac vard. Kars geri alnarak Ermeni harekat bastrlm fakat Antep Franszlara teslim edilmiti. nn'de iki taraf askerleri de tam bir atmaya girmeden geri ekilmiken Ankara bunu bile zafer ilan ediyordu. Birdenbire padiahla soyunan erke Ethem "Bu israf ve ihtiraslarla dolu artlar altnda millet ve devletin artk harbe tahamml kalmamtr gelen heyeti serbest braknz" demekle yetinmiyor silahllaryla birlikte Yunan tarafna snyordu. Tam bu 152 ORHANKOLOLU gnlerde Byk Millet Meclisi ise yeni anayasay onaylamt (20. Ocak. 1921). Bir hafta sonra da M.Kemal, iinde Saltanat ve hilafet kayd bulunmayan bu metni sadrazam Tevfik Paa'ya u hatrlatmayla gnderiyordu (28.1.1921): "Trkiye'nin mukadderatna el koyan yegane meru ve bamsz hakim g Trkiye Byk Millet Meclisi'dir (...) Zat ahane TBMM'ni tandn ksa bir hatt

hmayun ile ilan etsin. Bu hat, makam hilafet ve saltanatn dokunulmazln esas olarak kabul etmi olan TBMM'ni imdiki ekil, nitelik ve yetkileri ile kabul buyurduklarn da iermelidir." Bu art kabul edilirse Zat ahane'nin stanbul'da kalmas kabul ediliyor, ancak gerek yetki ve sorumluluk sahibi olan tam bamszla sahip TBMM'nin ve hkmetinin imdilik Ankara'da kalaca, dolaysyla artk stanbul'da bir hkmetin bulunmasna ihtiya olmad ekleniyordu. stanbul'un zel durumu sebebiyle sultann nezdinde yetkili bir BMM heyeti bulundurulaca ve sarayn deneklerinin de Ankara meclisi tarafndan karlanaca neriyi tamamlyordu. Bu neriye Vahidettin'in ne yant verdiini bilmiyoruz. M.Kemal tam bir devrimci niteliiyle nerisini yapyordu, ancak ortam stanbul'dan hele saraydan baknca, hi de uygun grnmyordu. Ahmet zzet Paa "Yunanllara kar bir taarruzda bulunabilir misiniz? Diye M.Kemal'e sormutu. Akas onlar Anadolu'dan karacak gce sahip olup olmadklarn renmek istiyordu. Milli Mcadele liderinin yant 1921 yl Ocak'nda pek netti: "Hayr bunun imkn yoktur; eer savunma durumunda kalabilirsek ne saadet." Byle bir ortamda Vahidettin'in ahsen bir zm nermesi esasen mmkn deildi. Akas stanbul hkmeti'nin tamamen ortadan kaldrlmasn dnmek iin ortam msait deildi 153 SORULARLA VAHDETTLN 76- "SZ MLLETN VEKLLERNNDR" DENECEN BLYOR MUYDU? Yeni anayasa ile gndeme getirilen yaplanmann, II. Merutiyet anayasasnn sultana tand yetkileri de ortadan kaldran bir yap nerdii aktr. Nitekim Ahmet izzet Paa'nn stanbul'a dnte hem yaknlarna, hem de hkmet toplantsnda btn nazrlara Ankara izlenimlerini yle aktardn Hseyin Kazm Kadri anlarnda belirtmektedir: / "Bunlar Hilafeti de, saltanat da kaldracaklar. Bu hakikat gnn birinde herkese anlalacak. O halde de btn millet aleyhlerine kalkacak. En nde de ben bulunacam ve bu Cellilere hadle- rini bildireceim." A.zzet'in kendisini, padiah/halife'nin temsilcisi bir mir ve sadrazam, M.Kemal'i ise, zamannda maiyetinde kk rtbeli subay sfatyla alm biri olarak deerlendirme hatasnn sonucunda, ne Milli Hareketi ne de onun liderini deerlendiremedii anlalyor. Kafasnda barn bir an nce imzalattrlmasndan baka bir ey yoktu. Anlarnda kendi temel dnceleriyle de elikili yarglar bulunan A.zzet'in deerlendirmeleri, stanbul'daki yneticilerin nasl bir fikir karmaas iinde bulunduklarn gstermek bakmndan ilgintir: "Ankara btn slam dnyasn Fransa ve Rusya'y yanna ekmiken biz Anadolu'dan olduu gibi slam dnyasndan da soyutlanm bir halde ve uzak yaadk! Sultan Vahidettin kendini beenmilii, kibirlilii ve kabinelere ak veya gizli etkiler yapmas yznden kendi makamn kendi eliyle ykm, adeta intihar etmitir." in garibi A.zzet'in, D.Ferit'i daima dlarken imdi onun izgisine ynelmesi, buna karlk Ankara'ya en ar sulamalar ynelttirmi olan Padiahn bu kez tam aksine ihtiyatl bir izgiyi benimsemi olmasyd. Sadrazam Tevfik Paann M.Kemal'in 154 ORHAN KOLOLU nerisine hemen ertesi gn (29.1.1921) verdii yant, uluslar aras koullar dikkatten uzak tutmamakla birlikte tam bir uzlama cevabyd: "Bugnk hkmetimiz, stanbul ve Anadolu'nun birlii hususundaki yarar teden beri takdir eylediinden bu maksatla i bana gelmi ve imdiye kadar bu uurda aba sarfetmitir. Milletin egemenlik hukukunu korumak amacyla sarf ettiiniz emeklerin ve verdiiniz kurbanlarn, karsnda bulunduumuz uygun durumu dourduuna, tam bir etkisi bulunduuna inanyoruz. Dolaysyla bir milli yarar salayacak tekliflerinizi kabule hazrz (...) Ancak stanbul igal altndadr, buras bir hkmetten mahrum kalrsa tamamen tilaf devletlerinin eline geebilir. Yunanllar da igal edebilir (...) ncelikle yaplan davete uygun olarak bar konferansna katlalm."

Sorun galcilerin Sevr'i dzeltme toplantsna sadece stanbul hkmetini davet ile Ankarallar o heyetin iinde kabul edeceklerini belirtmelerinden ileri geliyordu. Babli'yi yok farzetmek, Tevfik paa'nn hakl olarak belirttii gibi stanbul'un tamamen kaybedilmesi sonucunu verebilirdi. Anmsanaca gibi, son Osmanl meclisinin Ankara'da toplanmas nerisine de ayn gereke ile itiraz edilmiti. Bar konferansna iki heyet ayr ayr gittiler ama Londra'da tilaf devletlerinin karsna birlikte ktlar. 23.ubat.1921 gn Trk heyeti adna sadrazam Tevfik Paa konumaya arldnda onun hi beklenmedik ekilde "Sz milletin asl vekillerine aittir, bundan dolay Anadolu heyetine sz verilmelidir" yant ve bir daha hi konumamas herkesi artan davran olmutur. Bundan padiahn ister bilgisi olsun, ister olmasn - ki bu yzden birka ay Tevfik Paay kabul etmedii ileri srlyor - davrann onu da baladn kabul gerekir. Tevfik Paa'nn bu vatansever tavrn Ankara heyetinin yeleri sadrazamn ellerini perek teekkr etmilerdir. Paa'nn tam bilinli bir davran iinde bulunduu aktr. Kendisi de iindey 155 SORULARLA VAHDETTN ken sadaret makam otomobilini bir ngiliz onbasnn durdurmas ve itirazlara bakmadan en yakn karakolun nne ektirmesi, stanbul'daki esirlik derecelerinin en bariz kantyd. stanbul'dan ngilizlere kar kalm diyemezdi, ama sz hakkn devretmekle muhalefetini vastal olarak ortaya koyabilmiti. in ilginci bu aklama yapld srada Babli'nin TBMM ile uzlama heyeti hl Ankara'da idi ve A.zzet Paa srarla sade sultann imza atmasyla barn zmlenebilecei tezini savunuyordu. stanbul'daki devlet adamlar arasndaki elikiler bu kadar bykt. 77- EYH SENUS NEDEN M.KEMAL' VAHDETTN'E TERCH ETT? Yunan ordusunun Bursa'ya girmek zere olduu (Temmuz 1920) srada Vahidettin, Libyal mcahid eyh Ahmet erif Es Senusi'yi stanbul'a davet etmiti. Tahta kt zaman kendisine kl kuandran kii olmas sebebiyle bu saygdeer slam mcahidini yanna ekerek kendi prestijini artrmay tasarlam olabilir. Ayrca Yunanllar tarafndan tutuklanarak talyanlara teslim edilmesini engellemeyi dnm olmas da mmkndr. Ama daha nemli bir ihtimal adnn halife adaylar arasnda gemesiydi. eyhin arivimde bulunan cevabi mektubunun tercmesinde ise, asl Dnya Sava srasnda Msr'da en ok zora sokmu olduu ngilizlere teslim edilmekten ekindii anlalyor. Nitekim gelimeleri yakndan izledii anlalan eyh, stanbul'da gvenlikte olamayacan oktan kestirmi olmal ki, Sultan/Halife'ye ballk cmlelerinin arkasndan "gal olunca size u yaplanlara baknca benim gibi acize neler yaplmaz" dedikten sonra Ankara'ya, Milli Harekete katlacan yle anlatyor: "Ricalar zerine, dini salamlklar ve vatanseverlikleri sebebiyle kullarn korumak ve vatanlarn dman pisliinden temizlemee almakta birbirleriyle yartklarn grdm, ezelden beri bildiim dine ballklar ve i zenginlikleri beni onlara katlmaa 156 ORHAN KOLOLU ve aralarnda bulunmaa ekti. Vatann bu avukat ve savunucularnn bakanna gelince, huzurunuzda sevildiini ve sultan yaverlerinden bulunduu gibi, yce ahsnza da ar temiz sevgi ve saflkla bal ve kulluu eskisi gibi devamda ve lmsz olduunu siz de bilirsiniz. Kendisinin azim sahibi olduunu ve Osmanl devletinin anna ve yceliine cidden abaladn ve nclk ettiini aratrdk ve yakndan saptadk. Devletin bamszlnn salanmas ve eski nne kavumas ve bu kutsal emri sonuca vardrncaya kadar abalarnda kararl ve bilinli bulunduunu anlayarak, kendisine tabi olmaya er'an mecbur oldum. Gerek kendisi ve gerek arkadalar byk azim ve gayretle kutsal sava iin bol bol almakta ve sebat eylemektedirler. Bol bol nasihat ve gerekleri ortaya koymak suretiyle zerimize er'an vacip olan Cihad farizasn yerine getirmeye giritik (...) Konstantin habisinin mel'un askerleri Osmanl milletini mahvetmek amacyla saldrrken, onlar perian eden Mustafa Kemal'in dllendirilmesi gerekir." Gerek Vahidettin'in, gerekse eyh Senusi'nin 1920 Aralk'nda Londra Merkezi slam Cemiyeti tarafndan Milletler Cemiyeti'ne sunulan Sevr ilkeleri kart

beyannamedeki bir tanmlamadan haberleri var myd, bilemiyoruz. Ancak, Sevr sonras saltanat ve hilafetin ne duruma deceini, daha antlama imzalanmadan nce Hint Mslmanlar belirtmilerdi bile, eyh'in de onlar gibi dndn kabul gerekir: "Sultann stanbul'da ikamete hakk olaca doru ama, antlamann hkmlerine gre, ngiltere'nin bakentinde bir sarayda sadece oturmakla ne kadar Londra'nn hkmdar olunabilirse, stanbul'da da o kadar olur." M.Kemal'in 1911-12 Libya Sava'ndaki gnll abalarn bilen biri olarak, din adam sfatyla eyh'in ona ball, Saray/ Babli ekibinin karalama abalarn onaylamadn kantlyordu. Nitekim ngiliz Hariciye Arivi belgeleri de, eyhin eyhlislam'n fetvasna kar Ankara mftsnce yaynlanan fetvay destekle157 SORULARLA VAHDETTN diini belirtmektedir. Nitekim eyh Senusi, Ankara'nn talimatlar erevesinde Anadolu'yu adm adm dolap, Milli Hareket'i dinsizlikle sulayanlara kar phesiz sultana klcn kuattrm kii sfatyla - aksi inanc yerletirmekte byk rol oynamtr. Hatta 1.ubat.l921'de Sivas'ta Ahmet erifin bakanlnda bir islam Kongresi dzenlenmesi Ankara'nn ondan tahmin edilebilecekten daha fazla yararlandn kantlyor. Ayn sralarda Cidde'deki ngiliz temsilcisinin hkmetine, - hi asl olmad halde - M.Kemal'in erif Hseyin'e, ngilizlere kar sava aarsa hilafet makamn kendisine vermeyi vaat ettii hakknda bir bilgi ulatrmas da, konunun gndemin en nemli sorunu haline gelmi olduunu kantlyordu. Bu olayn da, Vahidettin'in gvenilir olmaktan knda nemli bir etken olduunu kabul gerekiyor. Sultan, halife olarak hl 300 milyonun desteini umarken, talyanlara kar Libya Savanda, bir avu Trk askeri ile subay dnda hibir Mslman'n desteini almam olmann bilincine sahip eyh, mcdeleden baka kar yol kalmadn kabul ediyordu. 78- VAHDETTN SEVR' TEK BAINA MZALAR MIYDI? "Tevfik Paann, TBMM temsilcilerini tek yetkili sayan 23.ubat.1921 tarihli kndan Vahidettin'in haberi var myd, yok muydu" sorusuna kesin bir yant vermek mmkn deildir. Ancak temelde, Tevfik Paa d etkiyle sadarete geldiine gre - tpk D.Ferit/Tevfik ikilemini oynatt gibi - ona da bir alternatif kullandnn kant oktur. Saray ve Babli'de grlen byk i karmaann yan sra ilgin bir kampanyann bu srada younlat grlr: "Milli Mcadele Sevr'in deitirilmesini baarr baarmaz II.Merutiyet anayasasna dnlecek ve Ankara meclisi gibi anayasas da iptal edilecektir" forml sk sk gndeme getirilmitir. Bu konuda en byk yardmcs, eski sadrazam ve bu kabinede Hariciye Nazr olan Ahmet zzet Paayd. Ankara'daki 3.5 aylk 158 ORHAN KOLOLU tutukluluunda nemsenmemesine tepkiyle stanbul'a dnnde basna ilk verdii deme bu tezle ilgilidir: "TBMM'nin anayasas 16 Mart 1920'den sonra alnan kararlarn kat zerine dklmesinden ibarettir. Bu yasann hkm ve kuvveti phe yoktur ki, sulhun gereklemesine kadardr. Barn imzasnn arkasndan eski anayasann yrr ve geerli olacandan phe yoktur." Bu dnceyi Vahidettin'in kar kampanya olarak desteklemesi doald. in ilginci bu kampanya srdrlrken hasta olduu bilinen sadrazam Tevfik Paa'nn Londra'dan sonra bir aylk hava tebdili alp Avrupa'da kalmasdr. Can ekimekte olan bir devletin ba sorumlusunun - kanlmaz da olsa - bu davrann kendisine yneltilecek sorulardan kamak diye deerlendirmek de mmkndr. Onun yokluunda da dnnden sonra da, Vahidettin'in bu ierie dayal szcln Hariciye Nazr Ahmet zzet Paa'nn stlendii grlr. stelik Paa'nn kardei Albay Esad'n da stanbul Polis Genel Mdrl'ne atanm olduu anmsanmaldr. A:zzet, M.Kemal ile anlamasnn mmkn olamayacann bilinciyle smet (nn), rgpl Hayri, Bekir Sami, Kzm Karabekir gibi Ankara ileri gelenlerine durmadan mesajlar yollayp ngilizlerle

aray bulmaya ve bir an nce bar salamaa almtr. Ancak bu arada TBMM anayasasna sulamalar da eksik deildir : "cra kuvveti ile yasamann tek elde birletirilmesi baz ihtilal devrelerinde grlmtr, ama her zaman sakncalar ac tecrbelerle ve anlalmakla terk edilmilerdir." in ilginci stanbul'un hibir ey yapamayacak durumda olduunu inkr etmemekle birlikte her eyi stanbul'un varlna balamasdr: "Evet stanbul esir, Anadolu hr olmak itibariyle u srada esire tabi olmasnn sakncal olaca iddia olunursa kimsenin konu159 SORULARLA VAHDETTN maya hakk olamaz (...) istanbul gibi nemli bir mevki ve byk ticaret merkezinin slam Hilafeti ve ulu bir saltanatn sfat ve niteliklerinin siyasi nemi kmseniyor ve inkr ediliyor. Halbuki bu ana kadar nazmz ektiren bunlarn rakipler arasndaki kymeti ve slam alemi ve medeniyetteki nem ve hreti idi. Bunlar giderse Anadolu ii bir zaman meselesinden ibaret kalr." Ahmet zzet'in bir yandan da "Sevr'i sultan imzalasa yeterlidir" kampanyas srdrmesinin, Ankara'ya ynelik bir tehdit arac nitelii tad bellidir. Bu nerisini sadrazam Tevfik Paaya da ulatrm ancak ondan "Padiah bunu kesinlikle kabul etmez" yantn almt. Bizim de kanmz o yoldadr. Saltanat uras'nda onaylanmasna ve Osmanl Devletinin resmi temsilcileri tarafndan imzalanm olmasna karlk, imzal metnin hem hkmet hem de ayan yelerinin de katld bir meclis tarafndan onay artt. Oysa Tevfik Paann Sevr artlarn daha balangta red etmi olduu biliniyordu. Dolaysyla bunu sultana nermesi bile dnlemezdi. Ancak btn bu gerekeler/Sultan Sevr'i red etti" eklinde deerlendirilmemelidir. Eer Milli glerin Sakarya zaferi olmasayd, hem hkmet hem de Vahidettin onaylamaktan tabii ki kanamazlard. Sadece stanbul mu, btn Asya Anadolu'da ne olacann merak iindeydi. Current History 1921 Aralk saysnda "Bu eylemde Hindular Mslman vatandalarna katldlarsa, inli ve Japonlular gibi zlmelerindendir. Sevr anlamasnn bugnk durumuyla yaralanm olan dini deil ktasal (Asyal) gururlardr. Ve Hint milliyeti airlerinden dizeler: Hilafet tacn ngilizlerden alacaz, Bu krk'n (Hint Ulusal hareketinin arman) ailthlaryakudret ve hkmdarla ulaacaz. 160 ORHANKOLOLU 79- SADECE VAHDETTN M KL OYNUYORDU? A.izzet anlarnda Ankara'dan dnlerinde izlenimlerini sultana aktarndan pek ksaca bahseder: "istanbul'a ulamamzdan bir gn sonra nazr, padiahn huzuruna kabul olunduk. Bamzdan geenleri ana hatlaryla arzederken ok heyecanlanmtm. Bununla birlikte kendileri hakknda Ankaraca kt bir ama ve niyet olmadn, halkn saltanat ve hilafet makamna sadk ve bal bulunduunu ve devletin korunmas iin yegane kuvvet olduundan Ankara tekilat hakknda yksek tevecchlerinin esirgenmemesini arzettim." Bu dncelerinden Ankaraca kt bir niyet olmad eklindekini "grne gre", halkn saltanat ve hilafete ball hakkndakini ise "vicdani kanaatle" verdiini de notlarna eklemitir. Sultann neler renmek istedii ne gibi sorular sorduu hakknda bilgi vermemesi saray grmesinin pek tatmin edici gemediini gsteriyor. Nitekim kendisi de hemen unu ekliyor: "Huzuru ahaneden mz birden ktk, fakat padiaha yaknl ve gvenine mazhar olma ayrcalna sahip olan Hseyin Kzm Kadri Bey sarayda kald!" Anlarnda ok ar ekilde A.zzet'i eletiren H.Kzm Kadri'nin padiaha gzlemlerini ok ak ekilde aktard anlalyor. Buna karlk sylediklerinden hibir sonu kmamas karsndaki eletirileri, hem Vahidettin'in hem de evresindekilerin nasl bir bilinsiz tutum iinde olduklarn kantlamaktadr: "Padiahn zaaf ve gafleti, vkelasnn acz ve miskinlii, itilaf devletlerinin suikast niyetleri btn mitleri krd ve en sonra da memleket celliler elinde kald. Benim bildiim hakikat udur: Hibir kimse bu memleketin

yaayacana ihtimal vermiyordu (...) Ankara yaran olaylarn cereyanndan istifade ettikleri halde Vahidettin ile vkelas mtevekkilane (kadere boyun eerek) ve menfi bir vaziyette kaldlar..." SORULARLA VAHDETTN Kendisi de bir bakan ve yetkili bir siyaseti olduu halde hibir ey neremezken dierlerini eletirmesi dikkati ekicidir: "Bu memlekette iki tarzda ricali hkmet grdk; pek ok dnerek nazariyatta ve ok szle yanltmacadan oluan bir mantn akla uymazlnda boularak hibir ie eli varmayan veya hi dnmeden aklna geleni yapan adamlar." Bu arada, 23 ubat aklamasndan sonra sesi hi iitilmeyen Tevfik Paa'y da ar ekilde eletirmekten geri kalmyor: "Tevfik Paa babadan kalma, rengi umu, hassas kam tiryak (afyon) macunu kabilinden bir zat idi. Onun herhangi bir i hakknda ve reisi hkmet sfatyla imali fikr ettiini bir kere grmedim. En byk meziyeti 'hatrat tarihiyesi' idi ki zihinleri bulandrmak ve bugnk olaylar karanlk gece vakalarna bryp unutturmak iin en iyi bir vasta idi." Tevfik Paann yal ve hastalkl biri olduu biliniyordu, ama hi olmazsa "Ankara'daki canllar karar versin" diyebilmiti. Dierleri ise , D.Ferit'in "aceze olarak yaamakla tamamen yok olma" arasnda seim nerisinin karsnda "acezelikten baka" hibir zm retemiyorlard. M.Kemal'in srar ettii zmde de (Ya istikll ya lm) yok olma olasl mevcuttu ama tam bamszlk olasln kesin terk etmiyordu. Peki herkesi detiren bu nazrlar, dnrler ne neriyorlard?...Ve Vahidettin bunlarn iinden bir tercih yapabiliyor muydu?...Kanmzca, ses karmamakla birlikte, elinin altnda Ankara'ya denge oluturacak bir kadroyu hazr bekletmekten baka bir ey dnmyordu. Sevr'i tmyle red eden Ankara'ya kar ngilizlerin Yunan saldrsn aka desteklediklerinden tabii ki haberi vard. Hatta kendi nazrlar ve destekileri arasnda "Yunanllar u Ankara'ya girse de bar gelip normal yaama dnsek" diyenlerin varlndan da!.. Sadece bu normal yaam dedikleri ey iin nelere raz olmak gerektii hakknda fikir reten hi yoktu. 162 ORHANKOLOLU 80- ABDLMECT'TE NGLTERESZ HLAFET ZM VAR MIYDI? ikinci inn Sava'nn btn hzyla devam ettii ve sonucunun Ankara iin tehlikeli olabilecei bir dnemde, Veliaht Abdlmecit'in olu ehzade Faruk'un Ankara'ya iltica giriimi sarayn iinde yeni bir kaynamaya sebep oldu. Bavurduu Ankara grevlisi, babasnn red kararnn dourduu olumsuz havadan bahsederek vazgeirmek ister. Buna ramen ehzade bir gemi ile nebolu'ya gelir ama giri izni alamaz. Faruk Efendi'ninki iyi niyetli bir davran saylabilir, ancak padiahn, veliahtn geri evirdikleri nerilerin, hibir arl olmayan bir ehzade tarafndan kabulnn kimseyi etkilemeyecei ortadayd. M.Kemal "Bizim davet ve muvafakatimizle gelmi olmad ve imdi kendisine ihtiyacmz da bulunmad iin" stanbul'a iadesini bildirmitir. Byle bir ortamda Veliaht Abdlmecit'in Maysn son gnlerinde Kahire'nin Al Ahbar gazetesine verdii ve Lbnan basnnda da yank bulan demeci, hilafet konusunda Hintlilerden ayr Arap desteinin de arandn gsteriyordu; daha dorusu, kendileri de igalden kurtulamadklar iin ikayeti artm olan Araplardan destek arayyd: "Biz Osmanoullar slam'a ok balyz. Bu ballk imparatorluumuzun en salam temelidir. Drtyz yldr savunucusu olduumuz slam hilafeti sebebiyle bizim iin byk bir dini grev ve byk bir moral gtr. Bu grev ve Hadiml Haremeyni erifeyn sfatmz en byk erefimizdir. Osmanl mparatorluu'nun geirmekte olduu bu korkun kriz srasnda btn Mslman lkelerince bize gsterilen sempatiler ve yaplan yardmlar onlara kar sevgimizi ve kranlarmz daha da artrd. Atalarmz Islamn ycelii iin hibir fedakarlktan kanmamlardr.Maalesef Avrupa slam her zaman iyi anlamad. Dmanlar dinledi. Savalarmz hep savunma sava olmutur. Dinimiz hak ve adalet zerine kuruludur. slami politikann ve Panislamcln hibir SORULARLA VAHDETTN hegemonya kurma ya da emperyalizm amal olmadnn anlalmasnn zaman gelmitir (...) Dnyadaki btn felaketlerin sebebi olan Komnizme tam kardr.

(...) Hilafetin merkezi olan Osmanl mparatorluu'nun ortadan kalktndan bahseden, yeterli bilgiden mahrum devlet adamlar var (...) ngiltere'nin Mslman halklarda, sivil ve sosyal gelimelerine yardm edecei dostlar bulacan anlamas gerek." \ 1911 ylnda ngiliz mparatoru Msr'dan geerken Onunla bulumak ve hilafet lehinde grmek iin yapt giriimin Sultan 5. Mehmet tarafndan onaylanmamasnn bu alanda politik baar salanmasn engellediini de ileri srmektedir: "Daha o zaman, bugn slam dnyasn igal eden birok sorun zlebilirdi (...) Bugn Avrupa ve ngiltere Mslmanlara sayg duymaa balad. Bunu daimi dostlua dntrmeye alacaz." Bu demecin, ngiliz hkmetinin, erif Hseyin'in halifelik iddiasna ve Msr hari btn Arap lkelerinin krallna yerleme abasna kar kndan yararlanma amal olduunu tahmin zor deildir. Arap adayn onaylanmamas ngiltere'nin hl Osmanlnnkini meru sayyor anlamna geldiinden, Hintlilerden sonra Araplarn da desteini salamakla daha olumlu bar artlar umulmaktadr. Demecin sadece en sonunda'pek ksa olarak Yunan saldrsnn durdurulduundan bahisle "Ordularmzn onlara kesin bir darbe indireceine inanyorum" ifadesi var. Grld gibi asl zmlenmesi gereken sorun olarak, hilafet-ngiltere ekimesinin saray gibi veliahtin de gndeminde olduu anlalyor. 81-DAMAT FERTLEMEK KORKUSU NE KADAR ETKLYOR? Saray/Bbli ngiltere'ye uyum salamann yollarn ararken, ngiliz politikas da yumuamamakta srar eden Ankara'y artlarna raz edebilmek iin Yunan ordularn tekrar ileri srmeyi denedi. 164 ORHANKOLOLU 10.Temmuz.1921'de balayan Yunan saldrs meclisin Kayseri'ye tanmas sorununu bile gndeme getirdiinden , Milli Mcadele'nin bir sonu getirmeyeceine inananlar tekrar aleyhte konumalara yneltti. O kadar ki Enver Paa bile Batum'a gelmi, Ankara'nn yenilmesi zerine Anadolu'ya geip Milli Mcadele'nin liderliini stlenmeye hazrlanyordu. in ilginci, Ahmet zzet'e mektup yazp stanbul ile ibirlii nerisinde bile bulunmutu. Memleketi ve Mslmanl kurtarmaktan baka bir dncesi olmadn ileri sryordu. M.Kemal ile yldz bir trl baramayan A.zzet buna yant vermemise de, Enver'in hanedann damad niteliini de dikkate alarak anlarna u notu eklemitir: "ttihatlarn o zamanki dnceleri merutiyetin ve dolaysyla saltanatn devam ettirilmesi yolunda olduu iin Anadolu'nun bartan sonra ynetim eklinin deitirilmesi giriimlerine kar, ttihat kuvvetinden yararlanmaya, bunlarn ok aibeli olmayan ye ve fertleriyle almalarmz birletirmeye niyetlendiimi inkr etmem." Sakarya'da sava srerken 6.Austos'ta sultan da ngiliz Yksek Komiserine "Trkiye'nin bugnk strabndan sorumlu olanlar nfusun ancak yzde onudur" diyordu. Ancak iki ay sren panik ortamnn arkasndan Sakarya zaferi elde edilince, hele hemen peinden de Fransa dorudan doruya Ankara ile siyasi ilikiye girip Sevr'i byk lde red eden bir anlama imzalaynca, sadece tilaf devletlerinin deil, stanbul'un da akl kart. Sultan her zamanki sessizliine brnrken Fatih Camiinde Sakarya ehitleri iin dzenlenen mevlide katlmaktan da geri kalmad. Bu darya ynelik gsteriye karlk, artk szcln stlenmi olduunu rahatlkla ileri srebileceimiz Ahmet zzet Paa, 11.Ocak.1922 tarihli bir layiha ile, hkmetinkinden ok Saray'n grn yanstyordu. Hayli uzun olan bu metnin sadece Ankara ve barla ilgili ksmlarn aktaryoruz. 165 SORULARLA VAHDETTN - Meclisi Milli memleketi ve esir durumunda olduunu iddia ettikleri hilafet ve saltanat kurtarma davasnda - Damat Ferit hkmetinin en byk kusuru btn yaptklarn makam mukaddese-i hilafet ve saltanattan ilhaml imi suretinde sunmas olmutur - Sevr'i deitirme nerileri geldi ama Anadolu liderleri

isteklerinde pek mfrit ve inat ve ilerinde siyasi nezaketten uzak olduklarndan barn tesisine mani oldular - Ankara'nn Rusya'dan silah ve para almas ve dier menfaatleri ve Fransa ile yararl bir antlama yapmas pek aklc bir hareket ve ciddi bir baar olmakla beraber, bundan sonra ngiltere'ye kar gelmekte devam edilmesinin zararl neticeler getireceinden phe edilemez - Biz araclk iin ok altk ama Ankara stanbul'da hkmet olduunu red ediyor, inatlaryla btn giriimi boa karyor - Aramzdaki bozukluk sebebiyle Hkmeti Merkeziye-i Osmaniye elleri bal bir garip durumda bekleyi ve hareketsizlik iinde bulunuyor - Biz szmze kymet ve nem verilemeyecek derecede aciz, kuvvet kayna olan Anadolu ise btn meru hukuku akldan kararak bizden yz evirmi durumda - Ankara, ngiltere'nin hibir slam devletini yaatmama fikrinde olduunu iddia ediyor - Bolevikler ngiltere ile anlamak zere olduuna gre Ankara'nn yardm alaca baka yer kalmad stanbul'u tanmamakta gsterilen sebepler igalde olmasdr ki makul ve isabetlidir. Fakat devletin ve milletin akibeti konusunda gizli ak fikir alveriinden kanacak derecede ekinilmesi makul ve mantki grnmyor Merkezi hkmet iin Ankara'y tamamen dlayarak mstakil bir siyaset izleme zamannn gelip gelmedii tartmaya aktr. Tecrbem bu durumda dmanlarn artlar iddetlendireceindedir - u srada merkezi hkmetin galebesini temin edecek bir sebep belirmediinden muhalefet ve atma yoluna gidilirse bizim de Ferit Paa kabinesi vaziyetinde kalmamz ve bu suretle Allah korusun devletin yapsna son ykm darbesi vurmamz mmkndr - Ankara liderleri fikir ve 166 ORHAN KOLOLU icraatndan endie edilecek kiiler, bunlarn ortadan kaldrlmasna kalben ve fiilen almak gerekli, ama sabr edelim Ankara ile uzlama yapalm - Saltanat ve hilafetin cihan muvacehesinde hukuku siyasiyesini anlatalm - Gelecek nerileri Ankara red etse de kabul edelim, sonra onlara kabul ettirmee alrz, onun iin imdiden Ankara'ya ayrlk iareti vermeyelim. Hibir gc varl kalmam bir yapnn bu gelecek hayallerini, kendi kendini tatminden baka bir eyle izah etmek mmkn grnmyor. Damat Feritlemek korkusu gndeme getirilirken bunun Vahidettin'i baladn da akldan karmamak gerekiyor. 82- STANBUL'UN ASIL MERAKI BARI DEL "SONRA NE YAPACAKSINIZ?" Sakarya baarsna ramen, Yunanllarn Anadolu'dan tamamen karlmasna balanan Misak Millici bar anlaynn gereklemesinin mmkn olamayacana Ankara Meclisinin iinde de inananlar eksik deildi. M.Kemal'e Gazi sfat ve Mir unvan verilmekle birlikte Mecliste onu destekleyen "Birinci Grup"a karlk, Merkezi hkmete daha yumuak bakan muhalif bir "kinci Grup"un varln stanbuldakiler de biliyorlard. "Sakarya'dan sonra hl kprdyamadk, kprdyamyoruz" diye konuunca alklanan milletvekilleri vard. Bakumandanln lzumsuzluunu belirten, bakumandann siyasetten uzak durmasn isteyenler, halka angarya yklemekten baka bir ey yapmadn ileri srenler de mevcuttu. Daha da ilginci, stanbul'da Anadolu Hareketi'ni durdurma amacyla kurulan "Anadolu Cemiyeti"nin 1921'in son gnlerinde, Yunanistan Yksek Komiserlii'ne bavurarak Yunan igal blgelerinde padiah adna geici bir hkmet kurulmasn nermesiydi. Her halde bu suretle, sadece stanbul'da ve esir durumunda olan Osmanl Devleti'ne prestij kazandrlaca hayal ediliyor olmalyd. SORULARLA VAHDETTN "Bir zafer saldrs iin ordunun henz gereince hazr olmad" hakkndaki dnceleri "siyasi pazarlktan baka kar yol kalmamtr eklinde yorumlayanlar" megul etmenin aresini M.Kemal de bu yntemi iletmekte buldu. Byk Zafer'i salayan hcumun, Sakarya'dan neredeyse bir yl sonra balatlabilmesi ordunun hazrlanmas srecini bilmeyenlere kolaylkla anlatlabilecek bir ey deildi. zellikle bu srada, Yunanistan'n, Anadolu sorununun tam zmnn stanbul'un kendilerine; teslimine bal olduunu srarla yaymas, Ankara'y siyasi pazarlk masasna srklemeye yetti, ingiliz, Fransz, talyan dileri bakanlarnn Paris'te toplanp Sevr konusunda karar alacaklar haberleri yaylnca Ankara daha nce tezlerinin dorudan aktarlmasnn yararn dnmtr. Bylece Dileri bakan Yusuf Kemal

(Tengirek) bakanlnda bir heyet, Misak Milli ve Hakimiyet Milletindir esaslarna dayal kalmak kouluyla istanbul, Roma, Paris ve Londra'da grmeler yapmakla grevlendirildi. Sava galipleri ama zellikle ngiltere bar grmelerinde mutlaka Babli'nin de bulunmasn istediinden Ankara heyeti iin , Tevfik Paann Londra aklamas erevesinde , istanbul'la fikir alverii yapmak zorunlu oluyordu. Bu erevede istanbul Hariciye Nazr A.zzet Paann Ankara heyetine ynelttii ilk soru barn artlaryla deil, bartan sonraki i sorunlar hedef almas bakmndan ilgintir: "BMM'nin ilk kurulduu zamanlardaki programa, yani saltanat ve hilafeti tutsaklktan kurtarmaya halen sadk olup olmadklar, bartan sonra Tekilat Esasiye Kanununun deitirilmesi veya dzeltilmesi hakknda bize gvence ve bilgi verip veremeyeceini sormam zerine, bu meselenin gnlnn istedii ekilde bir barn imzalanmasndan sonra sz konusu olabilecei cevabn verdi." Bu cevap Atatrk'n nutukta belirttii talimata tam uygundu. A. zzet grmelerinin devamn yle aktaryor: 168 . ORHAN KOLOLU "Ankara, devletin gelecei iin hibir trl taahhtte bulunmad halde istanbul'un, yani eski meru saltanatn Avrupa'ya kar kendini feda etmesini, yani kendisini hie indirmesini istiyor. Fazla olarak ak ve delilli bir gereke sylenip ispatlanmasyla deil, bizi kandrmak suretiyle arzusuna ulamaya alyor." A.zzet, Bu fikirlerine ramen Ankara Hariciye Vekilli'inin sultanla grmesini arzuluyordu ve Tevfik Paa'nn aracl sayesinde bu buluma da gizli olarak dzenlendi. Yusuf Kemal Ankara'nn talimatna uygun olarak Avrupa'ya istanbul'un temsilcisi olarak da gitmeyi nerir. Padiah, byle bir durumun daha sonra igal devletleri tarafndan istanbul'a da aleni dmanlk gsterilmesi sonucunu dourabileceini, igal altnda bulunan ehrin de buna kar koyamayacan belirterek yant verir. Bununla birlikte, ncelikle kendi hkmetinin konuyu grerek verecei karar bekleyeceini de anmsatr. Nutuk'ta bu konu belirtilirken Tevfik Paa'dan hi bahsedilmemesi, A.zzet'in ise yerilmesi dikkati ekicidir: "Yusuf Kemal bey ald talimat dairesinde hareket etti. Fakat zlerek sylemek gerekir ki izzet Paa ve arkadalar kendisini uratrarak ve kandrarak padiaha bir mracaat suretinde gtrdler. Bununla da yetinmeyerek Y.Kemal beyin Avrupa'daki giriimlerini kark ve anlalmayacak ekilde sunmak ve gletirmek zere izzet Paay, Yunan igali altnda bulunan yerlerden geirerek ondan evvel Paris'e ve Londra'ya gnderdiler, izzet Paa bu seyahatini son dakikaya kadar gizlemitir." 83- NGLTEREY BLGLENDRME YARIINI KM DZENLED? Nutuktaki anlatm, O zamana kadar Sava galipleriyle dorudan grmeden kanan Ankara'nn taktik deitirmesi zerine, istanbul'un, itilaf Devletleri karsnda geerliliini kaybetmemek iin zel bir taktie bavurduunu dndryor. 169 SORULARLA VAHDETTN Sultanla grme nerisine bata Yusuf Kemal kar kar, kendisi bavurmuken padiah tarafndan red edilirse bunun Byk Millet Meclisi'ne kar bir aalama anlam tayaca dncesindedir. Sultan kabul eder, ancak iin gizlilii kalmaz, buluma basna yansr ve eitli yorumlar da yaplr. Hatta Ankara'nn Yenign gazetesi 6.Mart tarihli saysnda Tevfik ve zzet Paalar tehlikeli yurt hainleri olarak ilan eder ve ekler : "Ahmet zzet son davran ile kendini o kadar kirletmitir ki, Hindistan'n btn lavantalar bile onu temizleyemez." Hindistan'n anmsatlmas, bar koullar zerindeki etkisi dolaysyla olmaldr. stanbul ile Ankara'nn bu konudaki dncelerinin birbirinin tam tersi olduunu kabul gerekir. Bata Sultan olmak zere btn evresi Hindistan'dan gelen Hilafet ballnn sadece bu makamla ilgili olduunu zannediyorlard Oysa Hindistan'daki eylem temelde Hint halknn - Mslman gibi

Hindularn da - zgrlklerini kazanma mcadelesinin bir taktii idi. Geri Hint Mslmanlar bu kavramla ie balamlard ama nfusun sadece drtte birini oluturduklar Hindistan'da etkili olamyorlard. Buna karlk btn Hintlilere haklarn kazandrma abas iindeki Hindu hareketi desteini verince Hilafet Hareketi, btn Avrupa devletlerinin Mslman nfuslu smrgeleri bulunduundan dnyada daha byk yank uyandrd. Sevr'den Hilafete zgrlk karar ksayd, Hindular ve Mslmanlar birlikte kendi lkeleri iin de ayn haklar isteyeceklerdi. Anmsamak gerekir ki Hilafet Kampanyasnn gerekesi olarak her seferinde ngiliz hkmetinin 1914 ve 1918 banda haklar konusunda verdii szler ile ABD cumhurbakan Wilson'un her toplumun kendi kaderini kendisinin saptayaca hususundaki prensibi daima tekrarlanyordu. Sevr'i Osmanl Devleti imzaladktan sonra Hilafet kampanyasnn da bir anlam kalmyordu. Daha 28-29 ubat.1920'de Bengal'de yaplan Hilafet Kongresinde alnan bir kararla, ngiliz koullarn kabul ettii takdirde sultan/ 170 ORHAN KOLOLU halife'nin niteliini kaybetmi saylaca hakknda bir karar bile alnmt. Her toplumun kendi kaderini belirlemesi ilkesini kabul eden Milli Mcadele bu sebeple Hintliler iin geerli dava saylmaya balanmt. 11.Mays 1920'de Paris'ten Sultan/halife'ye gnderdii telgrafta, Hintli Hilafet heyeti'nin bakan Muhammed Ali de "Btn slam yannzdadr hayatmz vermeye hazrz" dedikten sonra ekliyordu "ilkelerimizden bir sa teli inceliinde dne raz deiliz ve nemli olan zat ahane'nin verecei karardr." Hilafet konusunu hl ngilizlerle anlaarak zme tutkusu iindeki sultan ve yanllar ise Hindistan'daki bu deiimi fark edemiyorlard. Nitekim Yusuf Kemal'in ziyareti srasnda cereyan eden - ancak yarm yz yl sonra ortaya karlan - bir gizli belge szdrma olay Ankara'nn almalarndan Londra'y haberdar etme tutkusunun devam ettiini gsteriyor. Dolaysyla zmn sadece oradan beklendiini de. 1.Mart' 1922'de Ankara heyeti vapurla talya'ya doru yola kar, oradan Paris'e ve en sonra Londra'ya gidip grmeler yapacaktr. Hemen arkasndan Vahidettin bir heyetin Yusuf Kemal'den nce dorudan Londra'ya gitmesini ve ngiliz hkmetini bilgilendirmesini ister. O sralarda, ngiltere'deki Trk dostlar ve Hilafet Cemiyeti'ndeki ngiliz yelerden birkann stanbul'a getirilmesiyle merkezi hkmet lehinde propaganda salamaya uraan A.zzet Paa'ya ngiltere dileri bakan Lord Curzon'dan mesaj gelmitir "Kendisi Londra'ya gelsin." Sultan'n talimatna uygun olarak A.zzet'in dorudan ve Yusuf Kemal'den nce varmak zere Londra'ya gitmesi bu ekilde kararlatrlr ve 4.Mart'ta hareket eder. 2Mart tarihiyle stanbul'daki ngiliz Yksek Komiserlii Londra'ya dileri bakanlna alt gizli Trke belgenin fotoraflarn ve tercmelerini gnderir. Bunlarn Yusuf Kemal'in ktibi Kemal Bey'in antasndan gizlice alnp kopyaland ve Ankara heyetine verilmi olan bar pazarlklar talimatlarn ierdikleri SORULARLA VAHDETTN belirtilmektedir. zellikle ilkbaharda Yunanllara kar giriilecek Anadolu'yu temizleme saldrs konusunda bilgi iermesi nem tayordu. Yksek Komiser belgelerin gerek olup olmadklar hakknda gvence veremeyeceini belirtiyor. Belgelerin sultann bir yaveri tarafndan eliliin Birinci Dragoman'nn (Tercman) vekiline ulatrld da mektupta kaydedilmitir. Vahidettin'e hain damgas vurmak isteyen baz gnmz aratrmaclar bunlarn padiahn kendisi tarafndan ngilizlere teslim edildiini ileri srmlerdir. Yksek Komiserin belgelerin doruluu konusunda ihtiyat kayd koymas bir yana, bunlarn dorudan padiahtan yansd, ve de Ankara'dan bu tr yazl talimatlar verildii konusunda da imdilik hibir belgeye rastlanmamtr. Onlar da bir gn ortaya kncaya kadar yle bir deerlendirmenin daha tutarl olabilecei inancndayz: ngilizleri bu tr belgeler sunarak bilgilendirmede Said Molla'nn ve ly Vatan gizli cemiyetinin daha nce gayret sarfettikleri biliniyor. Saladklar belgeler iinde sahte olanlar da saptanmtr. ngiliz Yksek

Komiseri'nin phesi bu deneyimden ileri gelmitir. Ayrca belgeleri sultann teslim ettirdii iddias da ciddi bir bilgiye dayanmyor. Bir yaverden ngiliz ba tercmannn vekiline ulatrlm olmalar ok daha geri plan bir mekanizmann eseri olduunu dndryor. Dolaysyla buna dayanarak sultan hainlikle itham etmek - u ana kadar elimizde bulunan belgelere gre - tutarl grnmyor. Olay, A.zzet Paa ark tarafndan dzenlenmi olabilecei gibi, Ankara istihbaratnn Mim Mim Grubu ya da Karakol Cemiyeti nin bir oyunu da olabilir. Asl nemli olan, Ankara'nn Avrupa ile dorudan temasa geeceini renince Sultann, balca dayana ngiltere'yi peinen haberdar etmek iin o srada en gvendii nazrn hemen Londra'ya gndermesidir. 172 ORHANKOLOLU 84-NGLTERE+HLAFET'E KARI BBIL+ANKARA TTFAKI MI? Yusuf Kemal'in Avrupa temaslarndan pek olumlu sonular beklendii yoktu. Ahmet zzet de Londra, Paris ve Roma'da giriimlerde bulunmusa da bunlarn hibir sonu vermemesi doald. Asl rolnn stanbulsuz bir Ankara'nn giriimlerinin etkisiz kalmasn salamak olduu belliydi. Fransz-ngiliz-talyan dileri bakanlarnn Paris toplantsnn (22.Mart.1922) ald bar nerisi notas bilinenleri tekrardan baka bir ey iermiyordu. Ankara bunu derhal red etti ve Misak Milli'den vazgemeyeceini tekrarlad. stanbul'da ise Tevfik Paa, sultan adna ngiliz Yksek Komiseri Rumbold ile yapt grmede "Padiahn Boazlarn serbestisinin korunmasn ngiltere'ye teslim artyla ngiltere ile bir anlama yapma teklifini" bildirdi. ngilizler de bunu kabul etmeyeceklerini 1.Nisan'da sultana bildirdiler. A.zzet Paa, o zamanlar ormanlk gayri-meskun bir blge olan Zincirlikuyu'da atla dolarken, sarkl bir mahalle mektebi hocasnn aalarn altnda ocuklara Ankara marlar syleterek, M.Kemal Paa'ya dua ettirerek talimler yaptrdn grdn kaydetmektedir. niversitede de renciler Ankara kart hocalarna kar ayaklanm mitinglere ynelmilerdi. A.zzet basnn da, Ankara Matbuat Mdrl'nn ynlendirmesiyle stanbul Hkmeti, fakat zellikle sarayn aleyhine hcuma kaldrldndan bahsedip ekliyor: "Gizli, ak propagandalarla lkemizde nfuz ve haysiyetimizin krlmasna alld. Buna karlk bizim bakanlklar, bakanlklar, daireler eski gaflet uykusunda, kendini byk grmede, krtasiyecilikte devam ediyor." Buna karlk Mays ortasnda padiah taraftarlar da, ngiliz Yksek Komiserlii'ne 76 imzal "Devlet ve millet adna konuma yetkisi yalnz sultana aittir. Onun dnda yaplacak her anlama keenlem-yekundur." ierikli bir muhtra vermilerdi. Bunun, 173 SORULARLA VAHDETTN M.Kemal'in bir konumasndaki "Trkiye'nin hakiki sahibi ve efendisi hakiki retici olan kyldr" szlerine tepki olduu anlalyordu. Sultan/halife'yi dlayp kyly efendi ilan etmek o dnemin siyaseti ve dnrlerinin hazmedebilecei bir ey deildi. Ankara askeri bir zm getiremez stanbul da bylesine kemeke iinde yuvarlanrken Yunanllar tek zmn Trakya ve stanbul'u igal etmeleri olacan ilan edip harekete de getiler.tilaf devletleri tabii ki buna izin vermeyeceklerdi, ancak iddiann stanbul iinde byk bir tela yaratt inkar edilemez. Bu vesileyle 8.Austos.1922 tarihinde banda Sadk Bey'in bulunduu Hrriyet ve tilaf Partisinin yaynlad bildiri, stanbul hkmetini de Ankarannkini de hilafetin koruyucusu ngiltere'ye kar ihanetle suluyordu: -Komitac ttihatlarn ayn maceraperest siyaseti Kuvay Milliye maskesi altnda ve daha tehlikeli ve ldrc bir surette devam ediyor - Biz bu uursuz haydut gruhuna kar hep savatk - stanbul'un bu duruma dmesinin sulusu Mondros'u kabul eden stanbul'daki A.zzet Paa ve Ankara'daki Rauf Beydir Ankara'nn isyanc tekilat, saltanat ve hilafete asi kk haydut zmresi vatan ikiye bld - Anadolu haydutlarna ynelik sulamalarn ve nefretin stanbul'da yneltilmesine bugnk hkmet Ankara'nn askeri tahakkmne boyun emekle sebep olmutur -Dmann igal gerekesi Ankara ile savata olmas ve stanbul'un Ankara ile ittifakdr, bu dahi red edilmedi - Allah korusun tilaf

devletleri stanbul'un igaline izin verirse buna kendi kuvvetimizle kar koyabilir miyiz? - Babli'nin Ankara'ya ho grnmekten baka anlam tamayan tutumu Mslmanlarn kymn hzlandrmaktan, hilafet ile saltanat etrafnda toplanm olan bir milyondan fazla sadk ve uysal hilafet ve padiah evlatlarn tarihin gemiinde kaydetmedii faciaya mahkum edebilir - Yaplmas gereken birka eteci serseriye destek verip hilafet ve saltanatn yzyllk dostu Byk Britanya mparatorluunun dmanlar ile ittifak yapanlarn istifasdr 174 ORHAN KOLOLU Dikkati eken bu eletiride zellikle sadrazam Tevfik Paa'nn hedef alnmasdr... 85- SADRAZAMIN M.KEMAL' UYARMASINDAN SULTAN HABERL MYD? stanbul'da kafalarn bu kadar kart ve Yunanllarn artk Eyll geldi Trk ordusu sefere kalkamaz inancyla dikkatlerini gevettii bir srada Byk Taarruz balad. 2.Eyll'de bile stanbul'da bir sonu alnabilecei inanc yoktu. Ali Kemal gazetesi Peyam Sabah'ta " yldan beri Anadolu'yu al kanlara boyayan bu mcadelelerden hibir zaman mlken, fiilen bir fayda greceimizden emin olmadk" diye yazmaktan ekinmemiti. Oysa bir hafta sonra ordumuz zmir'e giriyor ve Anadolu Yunanllardan tamamen temizleniyordu. stanbul hkmeti Bakumandan M.Kemal Paa'y "Kumandan- Besalet (Yiitlik) unvan" nitelemesiyle tebrik ediyordu. Sultan ise, yaknlaryla bu konunun tartmasndan sonra bir mesaj gndermedi. Buna Damat Ferit'in 22.Eyll'de Fransa'ya kann eklenmesi, stanbul'da bir paniin balam olduunu da aka gsteriyordu. Sultana bal diye bilinen devlet memurlar bile zafer gsterilerine katlmaktayd. Ankara hkmetinin Mudanya'da tilaf Devletleriyle balatt Atekes grmeleri 11.Ekim'de Ankara'nn isteklerine uygun ekilde sonuca balannca Mondros ve Sevr tamamen iptal etmi oluyordu. ncelikle Dou Trakya'nn teslim alnmas salanmakla yepyeni bir dnemin balad herkese kabul ettirilmi oldu. Ortada tek bir sorun kalmt: Balayacak bar pazarlnda Trkiye'yi kim temsil edecekti. Avrupallarn stanbul ile Ankara'y beraber arp aralarndaki anlamazlklardan yararlanmay hesaplamalar doald. Bu ortamda Tevfik Paa'nn, stanbul'daki Kzlay temsilcisi Hamit Bey araclyla M.Kemal'e ulatrd 17.Ekim.1922 tarihli gizli bir mesaj - ki sultann evresince ok 175 SORULARLA VAHDETTN sonra renilecektir - politikasn saptamas iin Ankara'ya nemli bir uyar nitelii tayordu. Aynen aktaryoruz: "Bakumandan Gazi M.Kemal Paa Hazretlerine Tevfik Paa olunu bendenize gndererek aadaki telgraf-nameyi verdi. Meselenin gayet mahrem tutulmas ricas ile beraber vuku bulan aratrmalarna nazaran ngilizler, konferansta Anadolu ile istanbul'un ayr ayr cephe arzetmesinden istifade ile hilafet koruyucusu sfatn stlenmeye alacandan, meseleye lzm geldii gibi ehemmiyet verilmesini arzetmemi tebli ettirdi. Ferman. ... Hamit Gazi Mustafa Kemal Paa Hazretlerine Allahn yardm ile kazanlan zafer bundan byle stanbul ve Ankara arasnda belirmi olan anlamazlk ve ikilii kaldrm olup ancak tilaf Devletleriyle aramzda bar henz imzalanmam olduundan dolay Avrupa ehirlerinden birinde yaknda toplanaca bilinen sulh konferansna evvelce olduu gibi her iki tarafn davet edilecei malumdur.Selameti milliyemize ait nemli sorunlarn evvelce aramzda grlmesi ve saptanmas zmnnda hazrlklarda bulunularak bu konferansta milletin hukukunun savunulmasna birlikte gayret edilmesine yce katnzca da tasdik olunacana tam bir kanaatim bulunduundan bu konuda grp anlamak zere duruma vakf ve gveninizi haiz bir zatn buraya gayet gizlice talimat hamil olarak ve mmkn en hzl ekilde gnderilmesi temenni olunur efendim. Sadrazam Tevfik." 176 ORHAN KOLOLU

86- TBMM'N TANIMAMAKTA VAHDETTN NEDEN BU KADAR ISRARCIYDI? Trk zaferinin en byk etkisi ngiltere'de hissedildi. Dnya Sava'nn bir numaral lideri saylan, Sevr'i zorlamak iin Yunan saldrs dahil her trl basky denemi olan babakan Lloyd George, baarszlnn bedeli olarak iktidardan uzaklatrld. ki gn sonra da (21.Ekim) TBMM'nin temsilcisi Refet Paa cokun gsteriler arasnda stanbul'a ayak basyordu. stanbul'da her zamanki kafa karkl devam ediyordu. Tevfik Paa hkmetinin istifas gereinden bahsedenler vard. Bylece Ankara iin daha uyumlu bir sadrazamn greve getirilebileceini dnenler de. Ancak Tevfik Paa kart Hrriyet ve tilaf'c Sadk Bey bile, zamannda bu greve hayli itahl iken yeni durumda hi ilgilenir grnmyordu. Ahmet zzet Paa , kimden geldiini belirtmeden, kendisine "hilafet ve saltanat hanedannn kurtarlmas iin, btn kin ve kzgnlklarn toplanma oda olarak grlen Sultan Vahidettin'in istifa ettirilmesi" yolunda bir teklifin geldiinden bahsediyor. Bu dnceyi ilk bakta akla uygun gibi grdn fakat sorunu, hile ve hiyanetle zmeye ahlak gibi gc de yetersiz olduundan ciddiye almadndan bahsediyor. Hatta byle bir ey yaparsa, ttihatlarn ekiliinden sonraki sadaretinin sona erdiriliinin intikamn almak istedii kansnn doabileceinden bile bahsedebiliyor. Sorun, Refet Paa'nn karlanmas treninde gndeme geldi. Padiah olsun olmasn btn stanbul muzaffer Ankara temsilcisini karlamak iin ayaa kalkmt Sultan Tevfik paa'nn kk olu Ali Nuri temsil ediyordu, veliaht Abdlmecit, sadrazam Tevfik Paa ve baz nazrlar da karlamaya temsilcilerini gndermilerdi. Bunlar kendilerini takdim ederken sadrazam ya da u nazr adna geldiklerini akladklarnda Refet'ten aka "Biz byle bir zat bilmiyor ve tanmyoruz" yantn almlard Vahidettin'i ise sadece Halife olarak selamlad. Ankara kesin olarak saltanat ve stanbul 177 SORULARLA VAHDETTN hkmetini tanmadn dolaysyla bar grmelerinde bir birliin bahis konusu olamayacan anlatmak istiyordu. Tevfik Paa "Kazanlan zaferin bundan byle stanbul ile Ankara arasndaki anlamazlk ve ikilii kaldrm ve milli birlii salam olduu" mesajyla birlikte hareket edilmesi tezini ileri srebilmiti. Padiahn ise mesaj gndermeyip buna katlmamas anlalyor ki tamamen kendi yargsyd. Bu davran Ankara zaferinin kendisini kurtardna inanmadn dndryor. -' 23 Ekim gn Refet, A.zzet'i ziyaret eder ve btn sorunlar grrler. Bu konuda hazrlad raporda Ankara temsilcisinin kendisine aklad artlar bir raporla sadrazama ulatrmtr; Padiahn ilgi gstermedii artlar unlardr: - stanbul-Ankara ikilii kalkacak ama zgrlkler tam uygulanacaktr Sultan/Halife Avrupa'daki nitelikle, yani icra gc olmadan, makamnda oturacaktr - Hkmeti sultan deil meclis atayacaktr - Padiah bu ereve iinde millet meclisini bir beyanname ile onaylarsa gemi olaylar dolaysyla hakknda hasl olan gceniklik ortadan kalkaca gibi dmanlk ve garez erbabnn gerekeleri de ellerinden alnm olacakdr - kilik ortadan kalkacana gre iki hkmetin varlna gerek kalmayacandan artk stanbul'daki kabine iin bir devam sebebi kalmaz. Sadrazam Paa hazretleri istifa edecek olursa artk baka bir kabine de kurulamayacandan byle bir teebbs ve cesareti medeniye ile pek hayrl bir emri vaki husule getirilmi olur - Ankara meclisi muyakkat deil daimidir. 87- HLAFET/SALTANAT'N GELECE BARITAN NEML MYD? Dikkati eken A.zzet'in sorularnda yine bar artlar zerinde hi durmamas buna karlk srarla hilafet saltanat sorununu gndeme getirmesidir. Hilafet ile saltanat ayrlrsa Msr'daki 178 ORHANKOLOLU Abbasi hilafetine - hatta elli yl nceki Japon rneine - benzer yetkisiz bir kurum haline dneceini belirtir. Yant kesindir "Yok yle ey, Anadoluca bir riyaseti cumhur bulunmayacaktr." TBMM tek yetkili olursa bunun Avrupallar ve bar etkileyebileceini ileri srnce de Refet'in yant kesindir

"Avrupallarn ne dndkleri Ankara iin nemsizdir." Bar konferansna stanbul ile Ankara'nn birlikte gitmeleri istenirse ne yapacaklar sorusuna da gayet kesin bir yant vermitir:"Eer bar konferansna birlikte gitmemiz istenirse murahhas gndermeyiz." Ankara'nn nerdii sistemin hilafetle ne kadar badaaca sorusuna da yant "Hakimiyeti milliye btn dnyada geerlidir" eklinde olmutur. Bu aklamalar M.Kemal'in sadrazama gnderdii mesajdaki "TBMM ordularnn salad kesin zaferin doal sonucu olarak yaknda balayacak bar konferansnda Trkiye Devleti'nin yalnz ve ancak TBMM hkmeti tarafndan temsil olunaca" kararyla tam bir uyum iindeydi Hariciye nazr raporuna kendi gr olarak, sadrazam Tevfik Paa'nn grevde kalmasn btn vezirlerin istifas ile yerlerine Ankarallarn atanmasn nermektedir. Bunun Halife tarafndan onay ile yabanclarn itiraznn nleneceini de eklemitir. Raporundaki en son cmlede "Halife hazretlerine bar onaylayp onaylamayacann peinen sorulmas gerei" ile ilgilidir. Refet, daha sonra Tevfik Paa ve Vahidettin ile de grr. TBMM'inin tannmas ve hkmet grevinin Ankara'ya terki yolundaki neriyi tekrarlar, ancak padiahtan bu konuda bir olumlu yant alamaz, her eyden evvel Paa'nn "Padiahm" diye deil de sadece "Halife hazretleri" diye hitap etmesi saltanat grevinin sona erdiinin teblii anlamn tadndan gayet bozulur. "Saltanatsz bir hilafeti hanedanmzn en aciz bir ferdinin bile kabul etmeyeceine emin olabilirsiniz" deyip konumay keser. Esasen A.zzet Paa da kendi raporunun bir ileme konmadn kaydetmektedir. Burada ister istemez, "Vahidettin 5.Mehmet Reat kalmak istemi179 SORULARLA VAHDETTN yor, Abdlhamitlie zeniyor olmalyd" demekten insan kendini alamyor. Ama ayn yeteneklere sahip miydi?!.. Saltanatn lavedilecei haberlerinin sklat ortamda, 29.Ekim gn Tevfik Paa M.Kemal'e, gr birliine varlmas iin buluma nerisinde bulunur: "Babli ile TBMM arasnda gerek bir ikilik yoktur (...) Kaderince Sevr'e direnerek hizmet veren heyetimiz Hakimiyeti Milliyeyi glendirmekle ynetim birliini salamak iin grmeye hazrdr. Ayrlk yle dursun en ufak bir muhalefeti dahi reva grmez." M.Kemal'in cevab yine "Trkiye'nin mukadderatna sadece TBMM hakimdir" eklindedir, ama Hamit Bey'in bir hatas sonucu Tevfik Paa'ya ulaamaz. Tevfik Paa hkmetinden istifalar balamtr, ancak kararszlk da hakimdir. Padiahn huzurunda sadrazam, eyhlislam ve eski sadrazam toplant yaparlar. Rza ve Salih Paalar istifa yanls gr belirtirken Sadrazam ve eyhlislam suskun davranrlar, Vahidettin'in buna kar kmas zerine greve devam karar verilir. Bu srada ingiliz propagandasnn baarl bir giriimi bu en st kademe yneticilere ulatrlr. Londra'nn Daily Mail gazetesinin 27.Ekim tarihli saysnda kan bir Hindistan haberinde Ankara ylece yerilmektedir: "Hindistan'daki sadk Mslmanlar ngiltere hkmetiyle birleerek, hilafeti nfuzu hkmdariden ayrmaya kalkan Kemalistlere kar kutsal hilafet makam ile birlikte mcadeleye girimeyi kararlatrmtr." ngiliz zamanlamasnn son derece baarl olduunu kabul gerekir, nitekim padiah kabinenin istifas nerisine kar kar, ilk defa olarak A.zzet Paa yerine Tevfik Paay gal devletleri temsilcileriyle gr alveriinde bulunmakla grevlendirir. Bylece Ankara'nn yok sayd hkmet grevine devam ediyor grnr. ORHAN KOLOLU 88- NEDEN HAN VAHDETTN DEDRTNCEYE KADAR NAT ETT? Vahidettin'in davrann hl, bartan sonra TBMM'nin datlp kendisine tam baml bir sistemin kurulup kurulmayaca tezinin ynlendirdii belliydi. Daha akas, tahtta kalp kalmayacann aklk kazanmasnn tela iindeydi. Ba mabeyincisi mer Yaver Paa "Zat ahane sultanlktan da padiahlktan da vazgememitir" diye aklama yapt. Daha 30 Eyll'de de AP ajansnn stanbul'dan dnyaya yayd ve btn gazetelerde yer alan bir haberde, sultann ok yakn bir dostuna yazd bir mektupta tahttan ayrlmak niyetinde olmadn belirttii duyuruluyordu. Bunun bir mektup deil, byk bir olaslkla ngiliz diplomatlara ulatrlm bir mesaj olduu dnlebilir. Haber yle devam

ediyordu: "Mektupta kutsal grevlerimi sonuna kadar srdrmee devam edeceim. Milliyetiler stanbul'a girdiklerinde onlara syleyecek uygun szlerim olacak. lkem ve halkmn kar iin olduuna inandm eyleri yaptm. Hatalarm oldu ama bunlar insani eylerdi. Milliciler benim stanbul'da hapis tutulduumu kabul ediyorlar. Dolaysyla, halkmn yaad zorluklardan nasl sorumlu tutulabilirim (...) diye yazm. Sarayn yetkilileri sultann tahtn terk etmemekte kesin kararl olduunu sylyorlar. Bununla birlikte tahttan ekilmeyi kabul etse de Trk topraklarnda kalmakta kararl olduu anlalyor." Bunun hemen yanbandaki bir baka haberde de sultann veliaht Abdlmecit lehine istifaya kararl olduu ileri srlmektedir. Aralar zaten bozuk olan sultanla veliahtn byle bir haberle bir araya getirilmesinin de Vahidettin zerinde etki dourduu dnlebilir. Nitekim Byk Zafer'den sonra M.Kemal zmir'deyken, onunla grmek zere yola kmaya hazrlanan Yahya Kemal'e Abdlmecit'in syledii szler dndrcdr: SORULARLA VAHDETTN " Veliaht sordu: - iittim ki zmir'e gidiyorsunuz. Tabii orada M.Kemal Paa'y greceksiniz. Greceimi arzettim. Bu sualden sonra sorgular tarzda M.Kemal Paay hi grmediini. Onu nasl bildiimi sordu; bildiim kadar tasvir etmeye altm. Biraz sonra bahis mhim bir vadiye girdi. Veliahdn bu grmeyi arzu etmesinin sebebini hissettim; Yumuak ve hazin bir sesle dedi ki: 'Kemal Beyefendi! M.Kemal Paay greceiniz vakit bu szlerimi kendisine sylemenizi rica ederim; iki sene evvel bana bir mektup gnderdiler, beni Anadolu'ya davet ediyorlard, lakin o zaman ngilizlerin ve Vahidettin Hann casuslar ile sarlm bulunuyordum; mektuba cevap vermeyi arzu ettimse de, cevapnamem tutulur diye gndermekten ekindim." Vahidettin'in bu konuda srarc davranmasnda, sadece Anadolu halk iinde deil, Milli Mcadele liderleri arasnda da hilafet/saltanat btnlne inananlarn bulunduunu bilmesinin etkili olduu anlalyor. TBMM hkmetinin reisi Rauf Bey bile "Makam saltanat ve hilafete vicdanen merbutum, nk benim babam padiahn ihsan ettii ekmekle yetimi Osmanl devletinin ricali arasna gemiti. Benim de kanmda o nimetin zerreleri var" diyecek kadar balln M. Kemal'in kendisine aklamt. Ayrca ekliyordu: "Bizde vaziyeti umumiyeyi tutmak gtr. Bunu ancak, herkesin eriemeyecei kadar yksek grlmeye allm bir makam temin edebilir o da makam saltanat ve hilafettir. Bu makam lavetmek onun yerine baka mahiyette bir mevcudiyet -yerletirmeye almak felaket ve hsran muciptir." in ilginci saltanatn kaldrlmas (1.Kasm.1922) , yeni halife olarak Abdlmecid'in TBMM'ce seilmesi ve 16.Mart.1920'den sonras iin tek hkmet olarak TBMM hkmetinin kabul yine Rauf Beyin savunmas ve tek bir muhalif oya kar meclisin tam ekseriyetiyle kabul edilmitir. Salon "uursuz, idraksiz, hain Vahidettin" diye nlyor "Allah kahretsin" sesleri ykseliyordu. 182 ORHAN KOLOLU Bu kararda M.Kemal'in rol kadar, Vahidettin'in TBMM'ni tanmak istememesinin de etkili olduu kesindir. Anmsamak gerekir ki, 1921'de Ankara'ya rportaja gelen Fransz gazeteci Berthe G.Gaulis'e Mustafa Kemal Paa "Sultan/Halife Islamn byk timsali olarak kalacaktr ve biz onu yabanc entrikalarna kar koruyacaz" demiti.. 1.Kasm'da TBMM saltanat kaldrrken, Vahidettin, saraydaki 19 yanda Nevzad adl gen kzla evlendi. Bilenler "oktan beri haremine kapanm olan padiah nikahtan sonra oradan hi kmaz, ziyaretileri bile kabul etmez olmutu" diyorlar. Bu ei talya'daki srgnnde lnceye kadar yannda kalmtr. 4 Kasm'da Tevfik Paa hkmetinin de istifas ile Osmanl Devleti tarihe karm oldu. Bir daha da Tevfik paa ile Vahidettin kar karya gelmedi. 183 SORULARLA VAHDETTN SRGNDE SYASET (4 YIL 4 AY) 89- HIRSTYANA SIINANIN HALFEL KALIR MI?

Saltanatn lav ncelikle Vahidettin'e sadece halifelii brakyordu. Bunun yerine niin II.Merutiyet yntemini kabul etmediini anlamak gtr. .Trkiye nceki gibi iki hkmet halinde temsil edilseydi mutlaka Tevfik Paa yine sz TBMM'ne brakrd. Dolaysyla zaten bitmi bir iktidar iin srar anlamak zordur. Nitekim The Times gazetesi daha 1.Ekim.1922 tarihli bayazsnda "Sadece bir el hareketiyle sultanlarda ve vezirlerde istifa korkusu yaratabilen bir centilmen ok daha basit kartlarndan endie duymaz" diyecek kadar M. Kemal'in eritii noktay yceltiyordu. Bunu gze alrken sultann, "Btn varl ile ngiltere'ye teslimiyeti kabul etmi olan hilafet makamnn dardan kullanlmas nasl engellenebilecekti?" sorusuna salkl bir yant vermesi abasna hi rastlanmyordu. 3.Kasm gn Kandil'di Halifei Mslimin olarak selamlk resmini icra etti. Bunun ayrnts Babli'nin resmi gazetesi olan Takvimi Vekayi'nin 4.Kasm tarihli son saysnda kt. 4.Kasm'daTevfik Paa hkmeti istifa etti ve stanbul'da ynetim tamamen TBMM tarafndan yrtlmeye baland. 184 ORHANKOLOLU 5.Kasm'da Vahidettin'in mabeyincisi Read Bey'in New York Times gazetesinde bir demeci yaynlanr: TBMM milleti temsil etmez. Byle bir ayrma karar ancak yeniden yaplacak bir seimle olabilir. Bu karar islam tarihinde bir ihtilaldir. Arabistan, Hindistan, Afganistan karar red edecektir. Rusya, Trkistan ve Azerbaycan ise onaylar, zira bu felaketten onlar sorumludur. Trkiye Sovyetleiyor. 6 Kasm'da stanbul'dan karlp zmit'e gtrlen Ali Kemal orada halk tarafndan lin edildi. Bu olayn Vahidettin'in ayn akbete uramak korkularn son derece arttrd anlalyor. 10.Kasm Vahidettin son selamlk trenine katld. Hutbede sadece "Emirlmminin Halife-i Resul Rabblalemin" deyimi kullanld. 11.Kasm Artk veliahtl kalmam Abdlmecit'in Le Temps. gazetesine demecinde hakimiyeti milliyeyi onayladn ve hilafete sayg duyduunu belirtti. 16.Kasm, Halife adna Zeki Bey ngiliz igal Komutanlna bavurup efendisinin lke dna kmak iin ngiltere'nin yardmn istediini bildirdi. Bavurunun byk bir aknlk yaratt hatta balangta inanlmad Londra'ya gnderilen mesajlardan anlalyor. Bu srada kendisi de yurt dna gitmek iin ngilizlere bavurmu olan Vahidettin'in doktoru Read Paa'dan giriimin doru olduunu reniyorlar. Yine bir ngiliz heyeti Yldz Saray'na gidip saat boyunca bu konu zerinde grmeler yapyor. Sonuta iin aciliyet kesbetmi olduu kabul ediliyor. Yalnz kumandan General Harrington, hi phesiz daha sonra ngilizler Halife'yi kard diye sulanma yaplabileceini dnerek kendisinin ngiltere korumas ve yardm istediine dair bir mektup vermesinde srar ediyor, her eyi gze alm olan Vahidettin mektubu gnderiyor: . ? ? 185 SORULARLA VAHDETTN "stanbul'daki gal Ordular Bakumandan General Harrington Cenaplarna stanbul'da hayatm tehlikede grdmden ngiltere Devleti fehimanesine (anlayl) iltica ve bir an evvel stanbul'dan mahalli ahere naklimi talep ederim , Efendim. 16.Kasim.1922 Mslmanlarn Halifesi Mehmed Vahidettin." Kitabnda hanedana ait pek ok belgeyi yaynlam olan Murat Bardak, "ahbaba'nn stanbul'dan ayrlmadan nce muzr sayd pek ok evrak yok ettiini kaydediyor. Tabii hakknda ok youn bir hain kampanyas balar. rnein Muzaffer Muhiddin "Vahidettin'in hanetleri ve Firar" kitabyla ii balatr. Dier yandan Hindistan'dan M.Kemal Paa'ya "Mnci-i - kurtarc- Hilafet" sfat yaktrlr. 90- KAMASA DAM EDLR MYD? Kitabmzn balarnda Vahidettin'in de Damat Ferit'in de, Ali Kemal gibilerin de 1918 sonunda ngilizci bir politikadan medet umduklar iin sulanamayacaklarn zellikle belirtmitik. Bunlara hain damgas vurulmasna da

karyz. Bu tezimizi Byk Zafer kazanlncaya kadar da geerli saydmz belirtmeliyiz. Ancak, inanlmaz bir zaferi gerekletirmi ve Dnya Sava galiplerinin karsna eit kimlikle kmay becermi bir gten kap dmana, hem de btn dnyada slam en ok ezen diye tannan bir dmana snan temize karmak mmkn deildir. Damat Ferit ve Reat Paa gibi bir srs kaarken rnein basnda en ok bu tezi savunan Ali Kemal yurt dna gitmeyi dnmemiti bile. stelik Vahidettin sade bir vatanda olarak deil, "Mslmanlarn Halifesi" sfatn kullanarak din kartlarna teslim oluyordu. Bu davran drt buuk yldr srdrd kampanyada lideri ol186 ORHANKOLOLU duunu iddia ettii - braknz Trkleri - 300 milyondan fazla Mslmann zgrln hi dnmediini, kafasnda ahsi kardan baka hibir ey bulunmadn gsteriyordu. Kimbilir belki de, stanbul'da kalrsa kendisini de idam edeceklerini dnyordu. Gerek bir din lideri byle korkulara kaplamazd. stelik Ankara'nn durup dururken byle bir giriimde bulunmas da kendi aleyhinde olurdu. Akas Vahidettin iin tek bir seenek vard: hilafet makamnda oturup, hibir ey olmam gibi grevine devam etmek, ama tabii TBMM'ini tanmak kouluyla. Byle bir durumda Ankara, belki Abdlhamit'e olduu gibi onu grevden uzaklatrrd ama idama cesaret edemezdi. stelik Halife sfatyla ngilizlere teslim olmasnn daha sonra ngilizlerin oynayacaklar hilafet oyunlarna byk bir zemin hazrladn bile fark edememiti. Btn slam dnyasnn zellikle kendisine en ok destek veren Hintlilerin ngilizlerden zgrle kavumak iin rpnmakta olduunu bilmiyormu gibi davranmasn, 57,5 yl sarayda kapal, siyasetten uzak yaatlm birinin tecrbesizliinden baka bir eyle izah etmek mmkn deildir. Bu davrannn TBMM hkmetinin iini son derece kolaylatrdn kabul gerekir. Hain ilan edilmesi doallat. talya'da not ettirdii anlarnda, durmadan "Ben hain deildim" tezini ileri srmesi ve kendi kulland Ferit, Tevfik, zzet ve Rza Paalar ihanetle sulamas aslnda kendi hatasn sonradan fark ettiini kantlar. O gnlerde Ankara'da yaynlanan Yenign gazetesinde yapt hareket yle hikayeletirilmiti: "Padiahn biri adamlarn denemek iin bir uurumun kenarna gtrm.ve atlamalarn istemi. Padiaha bal birka kii kendilerini aaya brakmlar. Sultan ncili avu'a 'sen de padiahn seviyorsan atla!' demi. ncili nce vasiyetini yazm sonra da uuruma doru komaya balam. Tam uurumun kenarna gelince duruvermi Padiah 'Hani severdin, atlasana' deyince cevab vermi: 'Severim, severim de buraya kadar severim.' Bu hikayede 187 SORULARLA VAHDETTN olduu gibi Vahidettin de Trk milletine uurumu gstererek bard: -Atla! Millet uurumun kenarndan cevap verdi: -Hayr ben padiah buraya kadar severim! Vahidettin bu sefer slam alemine bard: -Atla! Oradan da ayn cevap geldi: -Hayr ben halifeyi buraya kadar severim." Vahidettin'in byk bir siyasi aknlk iinde bulunduu daha sonraki davranlaryla da ortaya kmtr. 91- MCADELEDEN VAZGEMEY DNYOR MUYDU? On yandaki olu Erturul, ba mabeyincisi Yaver Paa, bando efi ve szcs Zeki , mabeyinden be kii daha ve birka hizmetkr ile birlikte Yldz Saray'n klalara bakan yan kapdan terk ettiler. Kendilerini ngiliz muhafz ktas komutan ile tren birlii karlad. ki askeri ambulansa bindirilerek Tophanedeki askeri sse gtrldler. Saat sabahn 8.30'u idi. Derhal Malaya askeri gemisine sokuldular. Heyeti ngiliz Akdeniz donanmas bakomutan Sir Osmond Brock ve bir tren ktas karlad. ngiltere Kral adna ho geldin nutku sylendi. ngiliz belgeleri gemideki davran hakknda bilgiler veriyor:

"Sultan, her ikisi de hkmdar olduklar iin Majeste Kral George'dan anlay beklediini ve ngiliz himayesini istemesinin nedeninin, Majestelerinizin birok Mslman halka hkmetmesi olduunu syledi. Srekli olarak tahttan ekilmediini ve ekilmeye de niyeti olmadn srarla tekrarlyordu... stanbul'dan ayrlarak erefini kurtardn; canna aldrmadn belirtiyordu... Nereye gtrldn sordu ve Malaya'nn hedefinin Malta ol188 ORHANKOLOLU duu ve orada yeni dzenlemeler yaplaca kendisine bildirildi. Majesteleri, Malta'y geici bir hedef olarak benimsediini, ama oraya gideceini yerel halkn bilmesini istemediini syledi." Bu davran ve szleri, TBMM'ni tanmamaktaki inadna aklk getiriyor. Kesin olarak meruti bir dzeni hazmedemedii ve btn dnyada bitmi bir anlay o inad ile yaatabileceini sanyordu. Maltaya gtrldnn iitilmemesini istemesi, bu adann btn aalanan siyasetilerin srld yer olmasndand. "Vahidettin Malta'ya gtrld" diye yaylsa, esir sayld ve hl zerinde tadn farzettii sultanlk iin mcadelesinin etkisiz kalacan dnm olmasndand Asl amacnn Mekke'ye gidip oradan btn slam alemini TBMM aleyhine ayaklandrmak olduu Aralk aynn banda Malta'daki ilgililere bavurmasndan anlalyor. Ayn zamanda el yazsyla sunduu bir belgede ngiliz desteini umduunu da tekrarlamaktadr: "ehzadeliimden beri Trkiye'nin Antant lkeleri safnda savaa girmesine ve Osmanl Devleti ile ngiltere arasndaki geleneksel dostluun bozulmasna kar idim. Bu yzden, o gnk ttihat hkmetin dmanln kazandm. Osmanl tahtna kncaya kadar hkmet beni srekli gzetim altnda tuttu. Savatan sonra mttefik devletlerin zellikle Byk Britanya'nn Trkiye'ye kar tutumunun iyi niyetli olacana ve verdikleri kararn adil olacana inancm devam ediyordu. O yzden mtareke tekliflerini hemen kabul ederek, onlara kar sempatimi gsterdim. lkenin karlarnn bunu gerektirdiine inanyordum. stanbul'dan ayrlm: inanlarma (sonuna kadar) bal kaldm. Ama kartlarm dmanlklarn artrmakla kalmadlar, beni basnda karaladlar, hatta hayatm ve btn kutsal saydm eyleri tehdit ettiler stanbul'da kalarak itiraflarn rtmenin imkan olmadndan, dnyann gznde kendimi temize karabilmek iin Trk topraklarn terk ettim. 189 SORULARLA VAHDETTN Hilafet sorunu: Bu sorun tamamen dinseldir ve tm slam aleminin ortak konusudur. Mekke'ye varnca (bu kurum hakkndaki grlerimi) slam Dnyasna bir bildiri ile duyuracam." Bylece Vahidettin kendi itirafyla, siyasi eylem amacyla lke dna ktn belirtiyordu. Geri Hintliler Osmanl Sultannn Halife kalmasnda srarcydlar ama Osmanl hilafetine kar ayaklanan erif Hseyin Mekke'ye hakimdi. Onun kendisine biat edeceini sanmakla hayal kurmu olmuyor muydu?..Yahut ta onu da ngilizler ayaklandrm olduuna gre, kendi mcadelesine de yardmc olmas iin zorlayacaklarn m dnyordu? 92- TASARLADII HTLALN MASRAFINI KM KARILAYACAKTI? Vahidettin'in ngilizlere snarak Mekke'den eylem planlarken elinde bir anlamda on para mali imkn bulunmamas da zerinde dnlmesi gereken bir sorundur. rnek olarak M.Kemal'in de ihtilalci giriimini on parasz balattn ama rgtn kurduka ierden toplayarak, dardan yardm alarak sonuca vardn anmsatabiliriz. Vahidettin de kendi ihtilalci plann parasz balatm olabilirdi, ancak sonrasn kimin yardmyla getirecekti? Bir nceki ksmda aktardmz metnin son ksmnda ngilizlere u hususu da anmsatmaktadr: "nce stanbul'daki National Bank'da olup, ksa bir sre nce Londra'daki British Corporation'a nakledilen 20.000 Sterlin tutarndaki ahsi servetim ile on yandaki olum Erturul Efendi adna National Banka yatrlan birka bin Sterlin bu kurumlarda kalsn, ngiliz hariciyesine bildirdiim zaman hizmetime sunulsun." 20-25 bin Sterlin fakir insanlar iin ok byk miktardr, buna karlk en az bir dzne insanla bir arada yaayan biri iin hibir anlam tamaz. Yanna

sadece bu kadar az para ald iin Vahidettin'i drstlkle, Osmanl hazinesini soymamakla y190 ORHAN KOLOLU celtenler olmutur. Biz ayn kanaatte deiliz. Zafer kazanm bir Ankara hkmetini 25 bin Sterlin ile mi devirecekti? Milyonlarca Sterlin gereken bir giriim iin gereken kayna Mekke'de erif Hseyin'den mi alacakt? Yahut Hint Mslmanlarnn yardmndan m medet umuyordu? Belki de, Osmanl'ya kar ayaklanmas iin erife ngilizlerin ayda 20 bin Sterlin aylk balam olduklarn ve hl o gelirle yaadn biliyordu? O zaman maddi kaynak gerektiinde ngiltere'den destek geleceini hesaplam olduu bellidir. Her zaman tekrarlad gibi en byk slam Devleti'nin - hl stanbul'a hakim olmasnn etkisiyle - Hint Mslmanlarnn da desteiyle kendisini yeniden stanbul'a oturtaca dncesiyle hayal kurduu anlalyor. Nitekim Svey'ten bir gemiyle Hicaz'a doru yola kt srada ngiliz hariciyesine gnderilen bir raporda bu husus aka belirtilmektedir: "Sabk sultan, sadece Trke konuuyor. Mabeyinciler Franszca da konuuyorlar. Maiyetindekiler sabk sultana gsterilebilecek azami saygy gsteriyorlar. Sanki Mekke'yi ziyaretleri fazla uzun srmeyecek ve stanbul'a dnecekleri izlenimini veriyorlar." Sade Vahidettin deil Ankara'ya kar giriimlerde bulunduklar iin yurt dna kam bakalar da, sabk sultanla iliki kurmak iin ngiliz aracln aryor ve bu ngilizleri de rahatsz ediyordu. 93- MEKKE'DE BEKLENTLERNE KAVUABLD M? zerinde Halife sfat devam ederken Vahidettin'in ngilizlere snmas herkesten nce bu makam ele geirmek iin yllardr abalayan Hicaz Kral erif Hseyin'i harekete geirdi. Btn dnya basnnda kan haberler onu Hicaz'a davet ettiini duyuruyordu. Bylece 1923 ubat aynda ngilizler, Msr'dan geerken halka grnmemesine zen gstererek Vahidettin'i Cidde'ye ulatrdlar. Bu gidii yeni Halife Abdlmecit basnda eletirirken, ayn gemi191 SORULARLA VAHDETTN de bulunup kendisiyle gren ABD'li diplomat Charles A.Crane "Kutsal ehre gitmesinin amac slam dnyasndan gelecek daveti beklemektir" diye yazyordu. Hem de yaamnn geri kalan ksmn orada geirmek kararnda olduunu ekleyerek. Abdlmecit 3.Ocak.1923 tarihli mektubunda, Osmanl'ya ihanet etmi Hseyin'e gvenilemeyeceini anmsatyor, tekrar stanbul'a dnmesi iin elinden geleni yapacan ve kendisinden istifade edecek adamlarn oyunca olabileceini anmsatyordu. leride aynen gerekleecek bu tahminlerin ilk etkisiyle Vahidettin 31. Ocak tarihinde Abdlmecit'in gelini olan kzna gnderdii mektupta "Benim bundan byle siyasetle mnasebetim kalmad" diyebiliyordu. ngilizlere, Araplara, Amerikallara davasndan kopmayacan sylerken Trkiye'ye aksi yolda mesaj gndermesi hl oyun planlamakta olduunu gstermektedir. Trkiye kendisi ile ilgilenmezken dnyay ayaklandrmak plan. ' Eski eyhlislamlar Mustafa Sabri ve Drrizade'nin de dahil olduu heyet Kral Hseyin tarafndan byk sayg ile karland. Hkmdarn szcs Al Kbla gazetesi onu "Ulu misafirimiz, sahibi evket ve celalet majeste sultan" diye takdim ediyordu. Gazetenin, Vahidettin'in brakmamakta srar ettii Halife sfatn onun iin hi kullanmamasnn arkasnda bu grevi Hseyin'in stlenmeye almasnn ve kendisine devredilmesini beklemesinin yatt bellidir. Mekke'de her Cuma birlikte namaz klyorlard. Hutbede kendi isminin deil Hseyin'in isminin gemesinin rahatszln herhalde belli etmemeye gayret etmitir. Belki Hseyin iin halife sfat kullanlmyordu ama kendisinin beklentisi de hi gereklemiyordu. stelik TBMM'nin atad Abdlmecit genelde slam dnyasnn byk ksm tarafndan kabul edilmiti. Zaman getike ortamn hi de lehinde gelimediini fark etti. Sonradan kzna yazd bir mektupta "Mekke'ye deil Medine'ye gitmeyi, orada Hazreti Peygambere dehalet edip vakti msaitte vatana dnnceye kadar kalmay dndn" yazmas, Kral 192 ORHANKOLOLU

Hseyin'in beklentilerinden rahatsz olduunu ama Trkiye'ye kafasndaki plan uyarnca dnmekten de vazgememi olduunu gsteriyordu. Medine'ye yerlemek hayali, orada Hseyin'in kuvvetleriyle ngilizlerin destekledii Suudiler arasndaki sava dolaysyla mmkn deildi. Seyahatleri ve zntleri dolaysyla 14 kilo kadar kaybetmi olan Vahidettin salnn bozulduunu ileri srerek Mekke'yi terk edip Taife yerleti. Bunun biraz da Hseyin'den ka olduu bellidir. Vahidettin'in haccetmek amacyla Hicaz'a gitmeyi tasarlad da dnlebilir.Oysa hac zamann bekleyecek sabr olmam umre ile yetinmitir.Osmanl sultanlarndan hibirinin hacca gitmedii, sadece Cem Sultan'n, aabeyi Beyazt karsnda yenildikten sonra hacca gittii bilinir. Hatta Sultan Gen Osman da hacca zenince Yenieriler tarafndan ldrlmtr. Ksacas Osmanl sultan/halifelerinin hac geleneinin bulunmadn ancak, srre alay iin byk maddi katklarda bulunduklarn bilmeyen yoktu. Tabii ki bu seferlere Arapay ok iyi bilen grevliler gnderilirdi. Vahidettin'in fasih konuacak Arapay bilmemesi sebebiyle topluma yabanc kaldn, Hicaz blgesi halknn da Arapa bilmeyen halifeyi benimsemekte zorlandn kabul gerekir. Dolaysyla, Mekke seferini planlarken ayrnt gibi grnen bu hususu da dikkate almam olmasnn istediini elde edememesinde rol oynadn kabul gerekiyor. 94- STANBUL'A DNNCEYE KADAR HCAZ'DA BEKLEYECEK MYD? 4.ubat 1923'te Lozan bar grmelerinin hibir anlama olmadan kesilmesi ve zellikle ngiltere'den savan yeniden balayaca yolunda haberlerin yaylmasnn da etkisiyle Nisan aynn banda Vahidettin'in Mekke'den bir bildiri yaynlayaca haberleri Avrupa'da dolamaya balad. kinci dnem Lozan'n 23 Nisan'da balamasndan nce bu bildiri hem Trke hem de Arapa olarak 193 SORULARLA VAHDETTN ortaya kt gibi Avrupa dillerine de evrildi. Asl metnin daha uzun olduu, ksaltld ve eski eyhlislam Mustafa Sabri tarafndan dzeltmeler yapld hakknda iddialar vardr. Ancak dorudan onun imzasn tadna gre her eyiyle eski sultan/halife'ye ait olduunu kabul gerekir. Tezlerini yle zetleyebiliriz: - Mondros imzalanrken en byk askeri gce M.Kemal kumanda ediyordu, dolaysyla atekes anlamasnn sorumlusu odur.', Yenilgide tek sulu M.Kemaldir. Bugnk durumun sulular onunla birlikte 'resay milliyedir.' - Yunanllara kar sava destekledim ama M.Kemal devlete isyan etmiti bile ve ok insan asm ve ldrmt Milletin bana bel kesildi. - Sevr'i ben onaylamadm. Anayasa sultann hibir sorumluluu olmadn belirtiyor. Meclisten getikten sonra benim onayma balyd. Byle bir anlamann yaamayacan biliyordum. Yine de uygun zamana kadar vakit kazanmak iin hkmetin kabul etmesine taraftar grndm. - Hep meruti ilkeleri izledim. Mustafa Kemal'i Anadolu'ya gnderen nezarete rza gstermediim gibi bal olduu devleti inkar edince onu cezalandrmak iin kuvvet gnderen nezarete de kar kmadm. Bu nezaretlere itiraz etmemem sorumlu hkmet ile sultan arasndaki ilikileri dzenleyen anayasal dzenden kmamak iindi. - Kamuoyunu hep dikkate aldm. Bunun en ak belirtisi, kamuoyu lehinde olduu iin, stanbul'da Kemalistlerin etkisini yerletirmeye ynelik hogrsne aldrmadan, Tevfik Paa kabinesinin iki yldan fazla devamna izin vermemdir. - Ankara ile stanbul arasnda mevcut elikiyi bertaraf etmek, aralarndaki uzlamay salamak iin btn fedakarlklar yaptm. Ama Kemalistlerin saltanatla hilafeti ayrmasna ve bakenti stanbul'dan Ankara'ya tamasna kar ktm. Bakenti 194 ORHAN KOLOLU Ankara'ya tamann amac Boleviklere teslim iindi. Saltanatla hilafeti ayrarak onlar Saltanat Muhammediye'ye ihanet ettiler. - Hain deilim. Hilafetin erefini korumak iin vatanmdan geici olarak tahtmdan uzaklamaya, srgne raz oldum. Hazreti Peygamber gibi hicret snnetini iledim.

...- Yanldm bir ey varsa o da, baz muteber kiiler dnda btn nazrlarn, ilemann, devlet ileri gelenlerinin din ve devletin bylesine tahribi karsnda sessiz kalacaklarn, hasis menfaatler karlnda Kemalistlere aktan veya gizlice destek vereceklerine ihtimal vermemi olmamdr. Devletin hayat ve lm konusunda dnceleri zellikle nem tayan milletin aydn kiilerinin vatani ve vicdani grevlerini bu derece ktye kullanamayacaklar hakkndaki iyi niyetimden doan hatay itiraf ederim. - Ayrca Hilafet sorunu, dini Milliyeti, vatan pheli ve kark, kimi asker kimi deiik sosyal tabakalardan oluan, az miktardaki kt kiiler ile, ksmen zorlama altnda, ksmen dnya gereklerinden cahil olup kolaylkla aldatlabilen be ya da alt milyon Trk'n yetkisinde deildir. Hilafet sorunu 300 milyonluk Alemi slamn tamamna ait byk bir sorundur. Bu sebeple Ankara ve stanbul'un yetkisiz ve zorlayc kararn onaylamyorum ve iftiralarn red ediyorum. - Vatanma dnnceye kadar yaamm mbarek toprann arzulaycs olduum Kutsal diyarda geireceim. imdilik Beytullah'n yan banda vaktimi geiriyorum. Beni Allah'n ehrine getirdii iin vndm bu srgn, hilafetle saltanatn ayrlmasna kartlm, hem bu dnyada hem de ahirette benim kazancm olacaktr. - Teekkr ve minnetle, kutsal Arap toprann kral majestelerinin ve soylu halknn bana ve srgn vatandalarma gsterdikleri alicenapla kran borluyuz. Soyunun erefi ve temizliine uygun olarak davranan kraln soylu ailesinin g ve erefle ycelmesini temenni ederim. 195 SORULARLA VAHDETTN 95- KEND TEZ ELKLERNN KANITI OLMUYOR MU? Bu beyannamesiyle Vahidettin, kendisiyle hemfikir davranan bir avu insan dndaki herkesi eletirirken, aslnda dncesindeki elikileri gayet net bir ekilde ortaya koyuyordu: - Devleti batrann, sava kaybeden ve Mondros'a sebep olann ttihatlar olduunu kendisi ileri srerdi, imdi ise bu sorumlu sadece M.Kemal'dir. - Sevr'i onaylamad ama vakit kazanmak iin taraftar grnd itiraf, adndan hi bahsetmedii Damat Ferit'i onayladn kantlyor, Sevr'i de. - Anayasay sultann hibir konuda sorumlu saylmayaca noktasndan geerli sayyor ancak meclisin haklar konusunu hi anmak istemiyor. - Meruti rejime balln belirtiyor ama, halkn setii ve Kurtulu Savan verip zaferi salayan meclisi tanmamakta zaferden sonra bile inat ediyor.. - M.Kemal'i onun gndermedii dorudur, ama Paann idamn isteyen fetvann onun iradesine dayand da bir gerektir. Milliyeti hareketi Boleviklikle damgalamaya almas M.Kemal'in bu konuda ne kadar hassas davrandn bilmediini gsteriyor. Ankara'nn Boleviklerden byk yardm ald malumdur, ancak ideoloji olarak asla benimsemedii, hatta yanl anlamalar nlemek iin kurdurulan ss Komnist partisinin bana, Ankara'daki en dini btn Fevzi akmak'n getirildii bir sr deildir. Kendisi slam ngilizlere peke ekmeyi doal karlayann, cann kurtarmak iin Boleviklerden yardm alan sulamas, olaylara at gzlyle bakmak demektir. - Kamuoyuna sayg ve milliyeti hareketin topluma yansmasna hizmet eden Tevfik Paa hkmetini iktidarda tuttuunu sylyor, oysa Damat Ferit'in sadaretten uzaklatrlmasnn igalcilerin 196 ORHANKOLOLU karar olduunu bilmeyen yok. galcilerin Tevfik Paa'y onaylamalar da uzlamac olduunu bildiklerindendi. stelik, kamuoyunu koyun srs kendisini oban ilan eden de yine kendisiydi. - Bakentin Ankara'ya gitmesine kar kt doru, ancak stanbul kaybedilebilir endiesi ile Ankara'nn da buna rza gsterdii herkese biliniyor. - Kendisini hainlik sulamasndan temizlemeye alrken, vatan ve milleti kurtarmak iin lm gze alarak bunu baaranlar ayn ekilde damgalamasn, bir kzgnlk reaksiyonu olarak deerlendirmeyi tercih ediyoruz.

- Hilafet sorununun cahil 5-6 milyon Trk'n deil, 300 milyonluk slam aleminin sorunu olduu iddias, iinde yaad dnemde stanbul d slam alemindeki oluumlardan hibir haberi olmadn gsteriyor. - Hicaz'a sadece saltanatla hilafetin ayrlmas yznden geldiini ve tekrar dnnceye kadar kalacan belirtiyor, yani hl ngiliz igali altnda bulunan stanbul'a - onlarn nasl olsa oradan vazgemeyecekleri inancyla - kendi kabul ettii koullarla dnebileceine inanyor - lk bar hazrlklar srasnda, Arap vilayetlerinin tmyle kendi hkmne bal kalmasn ister ve bamszlklarn kabul etmezken, imdi saygdeer Arabistan Kralndan bahsedebiliyor. 96- NGLTERE'NN ARTIK KENDSN STEMEDN NE ZAMAN ANLADI? stanbul'dan kamasnn kkeninde saltanatla hilafetin ayrlmas vard. TBMM kendisini tanmamakta srar eden sultann hkmdarlna son vermi halifeliine dokunmamt. Hazreti Peygamber gibi hicret snneti ile Hicaz'a gelmi olduunu ve arzulad dn koullar gerekleinceye kadar orada bekleyeceini belirten Vahidettin'in saltanatla hilafetin kendi arzu ettii ekilde 197 SORULARLA VAHDETTN birletirilmesinden baka bir istei olamazd. Peki bunu kim gerekletirecekti? Kendisinin emrinde hibir g ya da rgt bulunmadna gre bunu ncelikle 300 milyonluk slam aleminden bekledii dnlebilir. Oysa o srada slam dnyasnda bir btnlk bulunmamas bir yana, hepsinin kurtarc diye bakt tek bir lider vard: Mustafa Kemal. Hatta daha sonra M.Kemal'i halife seme kampanyalar bile balatlacaktr. Anlalyor ki sabk sultan/halife dnyadaki bu oluumlardan bile haberdar deildi. / Buna karlk 1920'lerin slam dnyasn ngiltere'nin ynettiini bilmemesi mmkn deildi; 4.5 yllk saltanat boyunca slam ngiltere destei ile ynetmek tezini savunan kendisiydi; stanbul'dan kaarken snd lke de ngiltere idi, u halde dnyann en byk gc olarak kabul edilen bu devletten baka yardm bekleyebilecei bir g yoktu. O zaman, "ngiltere'nin izlemekte olduu politika hakknda bilgisi var myd?" sorusunu gndeme getirmek gerekli oluyor. Bunun iin ncelikle ngiliz arivleriyle Arap kaynaklarndan yant bulmaya alacaz, Vahdettin'le iliki kurmak isteyen yurtdna kam anti-Kemalistler iin en kolay yol ngiliz makamlarna bavurmakt. rnein Atina'da bulunan eski Bursa valisi Aziz Nuri kamasnn -tpk Vahidettin ki gibi - ngiliz Yksek Komiserlii'nce salandn belirttikten sonra Mekke'ye gnderecei gizli mektuplara araclk yaplmasn istemekteydi. Olay bakanlna bildiren (9.3.1923)eli tam bilmedii ilikiler sebebiyle u notu da ekliyor: "Majestelerinin temsilcilikleri iin biraz da utan vesilesi olan bu dost Trklerle, eski sultanla ve Hicaz Kral ile ilikilerimiz bence hi ak deil." Vahidettin'in sayglar sunduu Kral Hseyin aslnda ngiliz diplomatlarn grmelerinden haberdar etmekten geri kalmyordu. 13.Mart.1923 tarihli Gizli Cidde Raporunda onun Hayfa ya da Kbrs'a yerlemek istemesinin ardnda pek masum olma198 ORHANKOLOLU yan amalar bulunduunu kraln syledii belirtiliyor. Hseyin'in Vahdettin'den halife unvann kapmaktan baka amac olmad da ekleniyor. Grld gibi ngiliz politikas o anda en ok bu ie kartrlmaktan endielenmektedir. Bunun nlemini de hazrlyorlard: Suudiler Hicaz'a yryordu. Artk politikalar iin tamamen gereksiz hale gelmi olan Vahdettin'in Kbrs ya da Hayfa'ya yerlemek isteini red ederken, Koloniler Bakannn kararyla artk ngiliz topraklarnda kalmamasnn uygun olaca kararna da varld. Elinde bir pasaport olmad iin seyahat edebilmesini salayacak ngiliz belgesi verilmesi isteini de "Bu ancak Britanya uyruklulara ve Britanya tarafndan korunan ahslara verilir" diyerek red ederler. Resmi yazmada "Majestelerinin hkmetini hilafetle ilgili bir ihtilafa taraf yapacak herhangi bir adm endie ile karlanmaktadr" kaydna da rastlyoruz. Aka ngiltere Mslmanlarn eletirisine hedef olmak istememektedir. Buna karlk sabk sultann, kendisi iin haftada 15 ve her kars iin haftada bir ilin isizlik denei tahsisi

hususundaki ngiliz nerisini de Vahidettin red eder. Kendi olanaklar ile yaayacan bildirir. Bu gelimeler artk onun da ngilizlerden destek alma umudunu tamamen kaybettiini kantlyor. Bir ara Fas'a yerlemeyi dnd ancak bunu Franszlarn kabul etmedii yolunda da bir iddia vardr. Mays banda kendi parasyla Cidde'den Avrupa'ya gitmek istediini bildirir nce talya'daki Bordighera ehrinde daha sonra Damat Ferit'in Fransz Riviera'sndaki Menton'da bulunan villasnda kalabilmek iin izin ister. Hicaz'dan ayrlmadan son faaliyetinin Kral Hseyin'e imzal bir belge vermek olduunu 18.Haziran.1923 tarihli ngiliz Gizli Cidde Raporu belirtiyor. Bunda, Son Osmanl Medine mdafii Fahri Paa'ya bugn Topkap Saray'nda bulunan Emaneti Mukaddese'yi stanbul'a gndermesi iin halife olarak kendisinin bir emir vermemi olduunu bildirmekteydi. Bylece krala hak iddia etme olana 199 SORULARLA VAHtDETTN veriyordu. Tabii insann aklna " ayet kendisi halife kalsayd acaba byle bir belge verir miydi?" sorusu geliyor. 97- HLAFET'N LGASINDA KENDSN ANIMSAYAN OLDU MU? slam'a ihanet etmi iki haini - Vahidettin ve Hseyin -Mekke'de buluturmaktan dolay Hicaz halknn ngitere'yi yerdiinin 13.Mart.1923 tarihli ngiliz Gizli Cidde Raporunda bile belirtildii bir ortamda ngiltere, hl hilafet iddiasna destek bekleyen eski sultan/halife'yi yannda tutmann gereksizliine oktan karar vermiti. Zaten hilafetle ilgilenmeyen Vehhabileri harekete geirip Hicaz Kral Hseyin'i de tahtndan uzaklatracak oyunu son aamasna getirmiti.1924 Sonbaharnda baarya da ulaacaklard.Ancak bu iki tasfiye Hilafet sorununa parmak sokmadklar anlamna gelmiyordu. Trkiye'de Cumhuriyet'in ilan gnlerinde smaililerin mam Aa Han araclyla hem Hindistan hem de Trkiye'de youn bir polemii balatmay baardlar. Snnilie tamamen kar olan, ngiliz hkmetinin tam korumas altnda bulunduu dnyaca bilinen birinin, TBMM hkmetine ynelttii ve "Hilafetin siyasal gcnn devamn" isteyen mektubunun daha nce basna ulatrlp yaynlattrlmas, iyi dzenlenmi bir kampanyann varln kantlyor. ngiltere kendi bana dert olmu hilafet sorununu Ankara'nn srtna ykleyip Mslmanlar aras bir sorun haline getirerek iin iinden syrlmak, bir yandan da stanbul'un Trklerde kalmas iin byk aba sarfeden Hint Mslmanlarn tahrik ederek Ankara'y zora sokma abasndayd .Bu giriime Halife Abdlmecit de baz davranlaryla politika d kalmayaca izlenimini katnca, Mustafa Kemal Paa nihai kararn verdi. 3.Mart,1924'da TBMM "Hilafetin ilgas ve Hanedan Osmani'nin Trkiye Cumhuriyeti lkesi dna karlmasna dair" yasay kabul etti. Ayn anda er'iye Vekaleti ile Erkn Harbiye-i Umumiye vekaletleri de kaldrld. 200 ORHAN KOLOLU Hem din hem ordu kesin ekilde siyasetin dna karlm oluyorlard. Akas Laiklik yolunda ok nemli bir adm atlm oluyordu. Ancak Fransa rneine benzer ekilde , din kurumunun tamamen kendi bana iler bir hale getirilmesi bahis konusu deildi. Aksine, tpk Osmanl modelinde olduu gibi, Diyanet leri devletin bir resmi dairesi olmaya devam ediyor ve btn din adamlar devlet memuru statsne baml kalyorlard. Karara Abdlmecit etkisiz de olsa direnirken, talya'da bulunan Vahidettin ise veliahd iken yldznn bir trl badaamad yeeninin grevden alnmasna "Ettiini buldu" diyerek sevindi. Ayrca, bu karar kendisine tekrar kampanya yapma olanan salad iin mutluydu. Hemen Mart aynda ngiliz, Fransz, Amerikan kral ya da cumhurbakanlarna birer mesaj gndererek TBMM kart eylemini yeniden balatt. "Makam saltanatn geici bir sre iin terketmek zorunda kalmamn, aile ba ve geleneksel haklarm dolaysyla haiz olduum saltanat ve hilafet makamndan feragat ettiim anlamna gelmeyecei bellidir" diye balayan metinde u tezler ileri srlyordu: "Ankara meclisi gibi bir haydut fitnesinin buna dair alaca her trl kararn tmyle geersiz olduunu aklamaya gerek yoktur. Ayn ekilde, slam hilafetinin Osmanl saltanatndan ayrlmas ve hilafetin tamamen kaldrlmas, dini, milliyeti, vatan pheli ve kark, askeriyeden ve dier snflardan

oluan bir kck topluluk ile, ksmen zorlama ve nefretle ve ksmen cehalet ve gaflet ile ynetilen 5-6 milyonluk masum Trk kavminin yetkisinde olmayp, ancak btn slam alemi tarafndan tayin olunacak ihtisas sahibi kiilerden kurulu bir kararlatrma meclisi ve btn mmetin zmleyebilecei btn dnyaya ait ok byk bir meseledir. slam ulemasnn bildii gibi er'i erif hkmlerine aykr kararlar hangi makamdan karsa ksn sonusuzlua mahkumdur. Bundan baka, mevcut durumda grld gibi, btn slam dnyasnda sonucu pek vahim olabilecek byk bir aknlk domasna uygun 201 SORULARLA VAHDETTN ve dier siyasi sorunlarda devletlerin ve milletlerin asayiinde byk etkisi olabilecei younlukla akla gelen bir durumdur. Bunun dnda hanedanm mensuplar aleyhinde Ankara Meclisi tarafndan bu kere alnan srgn ve memleketten uzaklatrma ile zel, kiisel mallarnn msaderesi gibi gereksiz nlemler ve kararlar, onlar insani ve ahsi hukuklarndan soyutlama nitelikli olduundan bu konuda siz zat asilane ile hkmetiniz tarafndan fiilen, imkan dairesinde yaplabilecek giriimlerin ok deerli { telakki edileceini belirtmeye gerek yoktur." Byle bir bavuruyu islam dnyasndaki liderlere gnderdii hakknda imdiye kadar bir bilgiye rastlanmamtr. Araplara gnderemezdi. Hseyin esasen bitmiti ama, ngiltere'nin rdn ve Irak'a kral kabul ettirmeye alt iki olunun ilgileneceini sanmak hayal olurdu. Suriyeliler hilafetle hi ilgili deildi, bamszlklarn Franszlardan kurtarma yolunda i sava yapyorlard. Msr Kral halifelie adayln koymutu, iin garibi Hindistan'dan ise "Mustafa Kemal Paa sen ol" sesleri ykseliyordu. Daima Arap hilafeti yanll yapm nl Al Manar dergisi sahibi Reid Rza bile, bakenti Musul olacak bir Trk-Arap federasyonunun Mustafa Kemal'in bakanlnda kurulmasn neriyordu. Bu ortamda Vahidettin'de gzlemlenen tek deiiklik, artk eskisi gibi bu konuda sadece ingiltere'den medet ummamas, onlara dier batl devletleri de katm olmasyd. Vahidettin hilafetin kurtarlmas iin smrgecilere bavururken, islam Aleminin iinde kendi zmlerini bulma akmlar balamt. Konumuzun dnda kalan bu konuyu ok ayrntl olarak "Gazi'nin anda islam Dnyas" isimli kitabmzda inceledik. Burada sadece ksaca sonucu aktaralm: Smrgecileri ve yandalarn kartrmadan birka toplant 1920 ve 1930'lu yllarda yaplm, sonuta Trkiye dnda bamsz slam lkesi bulunmayan dnyada seilecek her halifenin smrgecilerin bir ajan olaca sonucuna varldndan, halife atama hayalleri terkedilmitir. Bu 202 ORHAN KOLOLU durum sabk sultan/halife'nin slam Dnyasnn durumundan da pek haberdar olmadn gstermektedir. 98- BOR NDEK BR YAAM VE LMNDE VEN IKTI MI? San Remo'da geirdii yllk srede yanndaki kalabalk kadro ve cebindeki parann snrll, stelik lks bir konakta kalmann sonucu evredeki bakkallara borlu kalacak hale geldiler. Bu arada, davas lehinde kampanya yaptrmak iin "ntak Hak =Allah Syletmesi" adl bir gazete yaynlamak iddiasyla ondan para alp ortadan kaybolanlar da kt Hanedann bir ok mensubu da, hazrdan yemeye alkn olduklar iin, paraya ihtiya duyduklarnda onu sulamaktaydlar. zellikle Osmanl'nn kaybedilen topraklarndaki hanedana ait mallarn peinde koanlar vard ama Vahidettin bu konuda ngilizleri pek rahatsz etmek istemiyordu. Herhalde Musul petrollerinde Abdlhamit'in hakkn gndeme getirmenin ilerini daha da zora sokacann bilincindeydi. Zira hl Londra'dan para yardm beklemekteydi. rnein 4.Austos.1924'de San Remo'dan bir mektupla Lord Curzon'a tekrar bavurmu ve baka yardm bekleyecei kimsenin kalmadn yle anlatmt: "htilalci Komite'nin resmen aklad gibi en ge 1.Mart 1925'de ailenin Trkiye'de kalan btn mallar ihtilalci komiteye geecek. Bu yzden devletlerin bakanlarna bavurmak zorunda kaldm. Ama maalesef onlar da Trkiye'nin i ilerine karmayacaklarn bildirdiler."

Murat Bardak'nn eserinde ayrntyla verilen ba yaveri Avni Paa'ya not ettirdii anlar, her konuda son sz hakkna sahip olduunu hep tekrarlayan bir kiinin btn kabahatleri bakalarnda, zellikle sadrazamlarnda bulmas asndan, baz doru yarglar da ierse, sadece kendisinin tutarszlnn kant olmaktadr. 203 ' ORHAN KOLOLU SORULARLA VAHDETTN Sadece "Mtarekeyi takip eden senelerde hkmetin idaresini bana ve memlekete ihanet eden Ferid, Tevfik, zzet ve Rza Paalara vermemeliydim" yargs delil olarak yeterlidir. Sal iyice bozulmutu. 15.Mays1926'da San Remo'da 65 yanda ld anda evini alacakl bakkal ve esnafn basmas, 200 bin Frank' bulan bor iin kiisel eyalarna haciz konmas, tabutunun gnlerce bekletilmesi, gerekten tatsz bir ortam ..yaratt. Olu mer Faruk'un abas ile tabutu adeta karlarak am a gtrld ve orada defnedildi. Geride brakt, dil bilmez eleri ve aile fertleriyle hizmetkarlar, on parasz ne yapacaklarn armlard. Tekrar ngiliz Kralna bir bavuruda bulunduklarn gryoruz. Ba kadn Fatma Emine, kz Fatma ve Sabiha, olu Erturul, ikinci ei adiye ve nc ei Fatma imzal dilekede, acil yardm iin Irak Kral Faysal ve Msr'daki El Azhar'a yaptklar bavurunun "ngilizlerle yakn ilikisi ve onlara ball-sebebiyle slam davasna ihanet ettii yolundaki yaygn kan dolaysyla yantsz kald" kaydediliyor. Dolaysyla ngiliz Kralnn cmertliinden medet umduklarn saklamamaktadrlar. Trkiye'de, 1922 sonundaki kandan itibaren hakknda youn eletiri hatta hakaret dolu yaz yaynlanmtr. Gnn koullar iinde duygusalln egemen olduu bu yazlar deerlendirme arac olarak kullanmay uygun grmyoruz. Buna karlk, lm zerine daha soukkanllkla yazlan ve onu iyi tanyan iki kiinin makalelerinden alntlar yaparak, siyasi deerlendirilmesine k tutmaa alacaz. Birincisi svire'nin Gazete de Lausanne'nda kan stanbul muhabiri P.Gentizon'un "Kara Sultan" balkl makalesindendir: "ekingen, hrssz, enerjisiz, etkinliksiz, enerjik bir zme sahip olmayan biriydi. Ama zekiydi, hile yapmay bilirdi, olaylar rtmeyi, aptal grnmeyi bilirdi.(...) 1922 ylnda Trkiye yklma noktasnda iken onun haremi Sultan Sleyman'nki kadar kalaba204 ? ORHAN KOLOLU lkt, 30 Odal vard. Bahvannn 15 yandaki kzna tutuldu, itirazlara ramen evlendi ve ocuk yapt (...) Halk savarken o hain davrand. Tarihte grlmemi ey, 300 milyon Mslmann dini lideri bir Hristiyan devletinden yardm istedi: Peygamberin temsilcisi bir gvurun korumas altna giriyordu. Tarih hi phesiz Osmanl ailesinin byk ya da kk, iyi ya da kt, 37 sultan arasnda sonuncusunun, en kts deilse bile en alak ve mutlaka en uursuzu olduunu yazacaktr." 99-DESTEKS BR 150'LN DEERLENDRMESYLE HAN MYD? , .. , kincisi, Milli Mcadeleye kar Vahidettin'i desteklemi ve 150'liklere dahil edilmi olarak Lbnan'da bulunduu srada, Refik Halid'in (Karay) Doru Yol gazetesinde kan makalesindendir: "Dnya kuruldu kurulal hibir adamn uramad sefil hcumlarla bu bedbaht sultan itham iin msabakaya giritiler ve Vahidettin Han' her trl ktlklerin faili gibi gstermeye uratlar. (...) Benim bildiim vatanna iyilik yapmaktan baka bir gaye gzetmemesi ve memleketini kurtarmak endiesinden baka bir emel gtmemi olmasdr. Fakat ne elimbir talihsizliktir ki ta ve tahtn tayan Trkiye'yi kurtarmak iin alt yol onu amacnn gereklemesine deil, onu kahredici ve yokedici menfasna, mezarna srkledi. Zavall padiah Avrupa'ya kafa tutmak, silah ekmek, meydan okumakla byle bir gayenin gerekleeceine inanmyordu; ona ben de inanmyordum; benim gibi binlerce mantk sahibi vatanda da, yapanlardan ou da inanmyordu. Bu, siyasette bir gr fark idi. te bu fark, dn, duyu

ve i grdeki bu ayrlk, mesela hilafetin lzumuna inan, ngiltere ile ho geinmekten bir keramet bekleyi, Yunan ordusunu ta Ankara nne gitmi grerek harpten bir fayda beklemeyi, btn bunlar gnl temizlii niyetine ramen, 205 SORULARLA VAHDETTN onu hain-i vatan eklinde tecelli ettirdi. Memleketinin bamsz-lyla bir cretkr kumarbaz gibi oynayamamas, bu vatanperver padiah sonunda vatandan ayr dm, vatandan kopmu etti. Siyaset nedir? Baarl olunca ve olduun srece vg, sayg, ululama...Olmazsan ve olamadn mddet yerme, rezil etme ve yalan dolandr! Bugnn vlenleri yarn yerilir, dnk yerilenler bugn vlr! Politikada bedbaht diye ona derler ki iler yolunda \ gittiinde sevilmez, ktlnde can verir. (...) Zaman Vahidettin Han'n siyasi hayatn ihtirasdan arnm bir alim gzyle tetkik edecek olursa, birok hatalarn bulabilecektir; fakat ona atfedilmek istenen namertliini, yani saraynn bir kesinde yaayabilmek iin memleketini yabanc istilas altnda kvrandrmak emeliyle alt yalanlarn tamamen red edecektir. Henz bir adam kp da 'Vatann sevenlerden bir ksmnn banda o alt, hem de ar milli onur ve haysiyetinden ne aalamalara katlanarak...Bir ksmnn banda da bu alt hem ar sevgisinden ne zahmetlere gs gererek..." diyemiyor. Fakat yarn bu, asl |hrriyet ve asl cumhuriyet kurulunca hakikat olarak Trk tarihinin granit kitabesine ilenecektir. Bahtsz Trk padiah siyasetinde muvaffak olamad; fakat Trk milletini yok olma ve felaket zannettiimiz kanl sergzete atan bir asker o millete, ne pahasna olursa olsun, dnyada her eyden kymettar olan istiklalini kazandrd, dman misli grlmemi bir anl darbe ile yurdun canevinden koparp att ve tam manasyla muzaffer oldu. Padiaha den bu vazifeyi padiahn yapamamas, onun bunu istememesinden deil, muktedir olamamasndandr. Yoksa Vahidettin Han Afyonkarahisar zaferini bizzat kazanmak istemez miydi? O kadar ac yalar dkt ve kara yaslar tuttuu zmir'e kurtarc olarak girmekten zevk duymaz myd? Fakat ne yapsn ki evre, gelenek, mantk, ihtiyat, ya ve daha yzlerce sebep onu bu kmaz farzedilen byle bir yola atlmaktan men etti. Kahrolas siyasetin bin trl muzr dalgalar stnde rpndra rpndra gtrd, 206 ORHANKOLOLU kk, kuytu kyn kenarna bir enkaz paras gibi brakverdi. O, emin ve memleketine yararl zannettii yumuak siyasetinin neticesinde tahtn, tacn kaybederken, tehlikeli ve muzr kyas olunan sert bir siyaset, millete memleketini kazandrd. Dou politikalarnda yalnz galiplerin hakk, sz hakk, savunmas vardr. Talihsiz padiaha hain, zalim, katil diye bardlar. Halbuki onun kadar hyanete, zulme, katle aleyhtar kim vard? O, byle addedilmemek iin 'kan dkt, harp etti, milleti tehlikeli sergzetlere soktu" dedirtmemek iin stanbul'da boynunu bkyor, bir tevekkl ve ihtiyat politikasnn btn zilletini ekiyordu. Bana yle geliyor ki (...) can verirken, mahrum kald saltanatna ramen milletinin bugnk istiklalini dnerek siyasetin zorlamalaryla yapt baz hatalar unutmu, msterih can vermi ve ahsna , yaplan tecavzleri de zafere hrmeten affetmitir. Yarn biz de gurbetlerde lrsek, byle yapacaz, yle can vereceiz." 100- OSMANLI DEVLET HANLKLE M SON BULDU? II. Abdlhamit dnemine ait kitabmda bala "Kanuni olmak kolaydr, Abdlhamit olmak zor" kaydn koymutum. Ykseli srecindeki bir toplum btn kurumlaryla yle bir ivme kazanr ki, bana kim geerse gesin onu yceltir, hatta fazla yetenekli olmasa bile. Kanuni zel yeteneklere sahip olmakla ann sadece Trk toplumunun deil, Bat ve Dou btn toplumlarnn takdirini kazanmtr. Buna karlk btn kurumlaryla ke gemi bir toplumda - yani II.Abdlhamit'in devrinde - olsayd ne yapabilirdi?.. Abdlhamit, hayli yetenee sahip olmasna hatta batm imparatorluunun mrn 30 yl uzatmasna ramen, dnyann en ok eletirilen hkmdar olmaktan kendini kurtaramamtr. kte son aamaya gelmi, son nefesini vermekte olduu btn Dnya Sava galiplerince onaylanm bir dnemde tahta

207 SORULARLA VAHDETTN gemi Vahidettin'in yerine ister Kanuniyi, ister Abdlhamit'i koyun, onunkinden baka ne yapabilirlerdi? Herhalde, kapal bir sarayda, bask altnda yetimemi, 25 yanda vilayet idare ederken tahta gemi Kanuni olsayd, Anadolu halknn bana gemekte hi tereddt etmezdi. 34 yandaki Abdlhamit'in bunu gze alacak deneyimi yoktu, ii politika oyunlaryla can ekimeyi uzatmaya yneltmitir. Onun meziyetlerine bile sahip olmadan, hayatnn 57,5'uncu yanda, saraydan hi dar kmadan ve ilk defa siyasetin iine girerek tahta geen Vahidettin'den ne beklenebilirdi?... 1877'den beri durmadan toprak kaybeden 1911'den beri bir savatan dierine srklenen, 1913'te bakentini zor kurtaran, bu kez onu da kaybeden ve halk savatan bkm bir toplum iin bar zm aramaktan baka kar dnlemezdi. Byle dndkleri iin de kimse sulanamaz, Vahidettin de, Ali Kemal de. Vahidettin kltrsz, bo kafal biri deildi. Balangta bahsettiimiz gibi, din, mzik, dil alanlarnda bilgisi vard. Baktibi Ali Fuat zekasnn ilekliini de yle tanmlyor: "Vahidettin cin fikirli ve intikal yetenei hzl olup, yanna girince insann ruhundaki ferahlk ve sknty gzlerinden hisseder ve 'bugn sizin bir skntnz var' derdi Fakat ar derecedeki kuruntular (tevehhm) ve kararszlklar (tereddd) bu meziyetlerini rterdi." Bu tanmlamann, igalci ingilizlerin 21. soruda kaydettiimiz saptamalaryla rtt fark edilir. Tahta gemesinin zerinden iki yl gemeden boynuna Sevr ilmii geirilen bir deneyimsiz adam ne yapabilirdi?..evresindeki deneyimli saylanlar grevlendirip onlardan yararlanmaya alacakt. Aydn geinen ve stanbul'da yaamaktan baka bir ey dnmeyen kesimin "Bizde sorunlar padiahlar zer, grev senindir" mant ile sadece i sorunlara ynelmesi; sorumlu makama getirdiklerinden biri hari - Tevfik Paa - dierlerinin teslimiyetilikte yar etmeleri, btn gnah sadece ona yklemenin yanl olduunu kantlar. 208 ORHAN KOLOLU Bakentine kadar igal edilmi, saraynn penceresinden dman gemilerinin toplarndan baka bir ey gremeyen, savalara katlp yanndakilerin sapr sapr ehit olularna tank olmam, hem de hastalkl ve bastonsuz yryemeyen birinden, Sakarya ya da Dumlupnar Savalarn ynetmesi tabii ki beklenemezdi. stelik siyasette hele uluslar aras siyasette hibir bilgisi yoktu. Sadece savaa ve Osmanl'y harbe srkleyen Almanya ile onlarn yardaks ttihatlara kartl ilke edinmiti. Haksz da deildi. Buna, o an en byk gc olan ngiltere'ye tam gvenmeyi de ekleyince uluslararas siyasetteki bilinsizlii bsbtn su yzne kt. Ancak ngilizciliinde de tek bana olduunu sylemek mmkn deildir. En sonunda, "sz hakk sadece milletin vekillerinindir" demek cesaretini gsteren Tevfik paa bile balangta ngiliz yanllndan medet umuyordu. Hatta M.Kemal'in bile balangta stanbul'da zm ararken bir ngiliz kartlna ynelmedii sr deildir. Hayatnda halk ile hi temasta bulunmam "vatansever ve vatanperver" deyimleri kullanlnca "saraydan ve hanedandan" baka bir ey tasarlayamayan; bamszl iin ayaklanan tek Mslman topluluk olan Trk halkn "5-6 milyonluk cahil" sayarken toplu bir diren gstermekten aciz 300 milyon Mslman'dan medet uman birinden zm bekleyenlere ncelikle suu yklemek gerekiyor. Damat Ferit'e hain diyen, beenmeyen btn o dnemin Ankara'y lanetleyen aydnlar (!) yine onun "kesin yok olmaktansa aciz yaama" formlnden medet ummulard. M.Kemal'in nerisi ise gayet netti: "Ya istikll ya lm". Vahidettin bunu syleyebilir miydi? Tabii ki imknszd. Hi kusuru yoktu denebilir mi? Siyaset bilmezliinden ileri gelen -sulamalar tabii ki olacak: -TBMM'ni onaylamamaktaki srar. -Halife olarak bir ngiliz gemisine binip kamas v ngilizlerce tekrar iktidara getirileceini ummas. 209 SORULARLA VAHDETTtN

- Yurt dna katktan sonra dnyada - bir avu eski yanda hari - tek bir kimsenin katlmad bir kampanya srdrme abalar - En byk fikri destekisi ve Ankara kart Ali Kemal bile, "Gayeler bir idi ve birdir" balkl, lin edilmeden nceki son yazsnda, Trk toplumu iin ayn hedefe kotuklarn, sadece kendileri barla Ankara ise silahla zm ararken bu ikincisinin hakl ktn yazmak cesaretini gsterebilmiken Vahidettin'den bu zafer konusunda tek ses kmamtr. Hatta anlarnda bunu kendisinin salad anlamna gelen ifadeler vardr. Btn bunlara bakarak hain diyecek miyiz? ncelikle, Milli Mcadele'ye ynelik hain kampanyasnn balamasndaki rol ve Ankara'nn buna ayn ekildeki yant zerinde durmalyz. unu belirtmek gerekir ki, M.Kemal'in balatt eylem tam devrimci bir giriimdir. Devrimci ve kar-devrimci giriimlerin olaylarn ak srasnda birbirini hainlikle damgalamas bir sosyal yasadr. Ancak tarihin gerektirdii objektif bir yarg ancak "uzun sre" deerlendirmesiyle mmkndr. Mustafa Kemal baarsz kalsayd "toplumu daha da kt artlara mahkum ettirdi" denerek tarihe o hain olarak geecekti. Sadece 150'lik Refik Halit'i mi, btn dnyay hayrette brakan inanlmaz zaferden ve Tanzimat'la balayan devrimi doruuna oturtmaya ynelik abasnn ardndan demokrasiye de geildikten sonra, olaylara duygusallktan daha uzak bakabilmeliyiz. Bu erevede bir hainden deil, bilgisiz olduu halde iktidara rastlantyla gelmi birinin evresince de itilerek iledii hatalardan bahsedebiliriz. Osmanlnn 37 sultan arasnda Vahidettin'den ok daha bilgisiz ve yeteneksiz olanlara da rastlanmtr. Ancak ykseli ya da gllk dnemindeki hkmdarlarn sulamaya ynelinmemi, genelde ynetici kadrolar olulardan sorumlu tutulmutur. Avrupa inanlmaz bir hzla ykselie gemiken, olduu yerde durmakla yetinmeyip geride kalmaktan sorumlu btn yneticiler bu listeye 210 ORHANKOLOLU dahil edilmelidir. Osmanl'nn son yzyln yok olmadan amasna kretmek gerekir. Milli Mcadeleyi verme baarsn gsterip yepyeni bir Trkiye'nin dnyada yerini almasn salayan kadrolar bu srede yetimitir. Alman, Avusturya, Rusya ve daha sonra ingiltere, Fransa, Hollanda imparatorluklar nasl ortadan kalktysa Osmanl imparatorluu da ortadan kalkacakt Bunu kimse engelleyemezdi, ismi ister Vahidettin olsun ister Erturul ya da Osman. Tarih "uzun sreli bir bakla deerlendirmedir. Bat noktasna varldnda, buraya getirenler ve sorumluluk almaktan kananlar unutulup sadece tek kii olarak son sultann sulu bulunmas, bilimsel deerlendirmeye aykr oluyor. Vahidettin, Osmanl Devleti'nin tarihe veda ediinin son akn temsilcisi olarak hep anlacaktr, ama hain damgasz. 211 SORULARLA VAHDETTN KAYNAKA Yz soruda toparlanan bir konuyu, bunlarn her birinde birka dip not vererek sunmann okumay bsbtn gletirecei inancyla, genel bir kaynaka ile yetinmeyi yararl grdk.Anlayla karlanacan umarm. ncelikle kendi ahsi arivimde bulunan belgeleri kullandm. Abdlmecid'in Sultan Vahidettin'e gnderdii ezel mektup ve daha bir ok belge bu arivdendir. Ayrca Abdlmecid ile birlikte yurt dna gitmi olan Salih Keramet Nigr ile 1967'de Paris'teki grmelerim ve de aile bam bulunan son sadrazam Tevfik Paa'nn iki olu ismail Hakk ve Ali Nuri Okday beylerden rendiklerim de bu belgelere katkda bulundu. Ayrca 1919-1924 yllar arasnda Hindistan'da yrtlen "Hilafet Hareketi"ne ait zel belgeler de kullanlmtr. Bunlarn ayrntl ierikleri 10-15 Eyll 2007'de Ankara'da yaplan 38. ICANAS uluslar aras kongresiyle, 11-16. Kasm.2007'de Ankara'da dzenlenen IV. Uluslar aras Atatrk Kongresi'ne sunulan bildirilerde bulunmaktadr. Tabii ki "Nutuk" en bata gelen kaynaktr. Sultan Vahidettin konusunda en ayrntl kitaplardan birini yazan Murat Bardak'nn "ahbaba"s (inklap 2006) kurgu asndan nemliydi. Ayrca 99. soruda kullandm Refik Halid'in makalesini bana kendisi ulatrmt. 212 ORHAN KOLOLU

ngiliz ve Fransz Dileri Arivleri bizim arivler tabii ki nemli kaynaklar oluturdular. Bunlarn yan sra dnemin yerli gazeteleriyle {Peyam Sabah,, Alemdar, Hakimiyeti Milliye, Yenign, Tasvirys ...) Bat Dnyasnn nde gelen yaynlarnn {London Times, Le Temps, Figaro, New York Times, Le Reveil - Beyrut - , Oriente Moderno - talyan-, Gazete de Lausanne, Near East, Current History gibi) konumuzla ilgili haber ve yorumlarndan yararlanlmtr. Dier yararlanlan eser ve makaleler unlardr: Ahmed izzet Paa, Feryadm, c.I-II, Nehir yay., stanbul 1992-93 Atay, Falih Rfk, Mustafa Kemal'in Azndan Vahidettin , Pozitif yay., st.2005 Aydemir, evket Sreyya, Tek Adam, 3 cilt, 1963-1965 Bayur, Hikmet, "Son Osmanl hariciye nazrnn bir layihas", Belleten, no.2,1937, s.449-499 " " "Birinci Genel Savatan sonra yaplan bar antlamalarmz", Belleten no.117, Ocak 1966, s.115-156 " " , "1918 brakmas srasndaki tinsel durum ve M.Kemal'in iki demeci", Belleten no.128, Ekim 1968, s.479-497 Armaan, Mustafa, Kller Altnda Yakn Tarih, Tima, istanbul 2007 Brokrat Tevfik Biren'in Hatralar, (haz. Fatma Rezzan Hrmen), Pnar yay., c.II. istanbul 2006 Ergil, Dou, "Osmanl Oca'nn sn", Milliyet, 30.11 13.12.1989 Eski bir politikac, "Osmanl Saraynn Son Gnleri", Yeni Sabah, Mart-Nisan 1950'de tefrika Ezmen, Meyyet, "Sleyman Nazif'in bilinmeyen iki mektubu ve Hilafet Ordusu'nun kuruluuna likin iiri", Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, no.27, Mays 1987, s.58-61 SORULARLA VAHDETTN Gztepe, Tark Mmtaz, "Vahidettin'i San Remo'da nasl kafeze koymulard, Dn ve Bugn dergisi, 8.11.1955 " " " , Osmanoullarnn son padiah Vahidettin Gurbet cehenneminde, Sebil ay., stanbul 1978 Hseyin Kazm Kadri, Merutiyet'ten Cumhuriyet'e Hatralarm, (Haz. smail Kara) letiim yay., stanbul, 1991 Hseyin Kdwai, Paris Sulh Konferans ve Osmanl'nn k, (Sadeletiren; A.Z.lzger, Nehir yay., stanbul 1991 ' inal, bnlemin Mahmud Kemal, Osmanl Devrinde Son Sadrazamlar, Dergah yay. stanbul 1982 Jaeschke, Gotthard, "Mustafa Kemal'i alp gtrmek isteyenler", Belleten, no.128, Ekim 1968, s.499-508 " , Trk inklab Tarihi Kronolojisi 1918-1923, stanbul niversitesi yay. 1939 " " Kurtulu Sava ile ilgili ngiliz Belgeleri, TTK, Ankara 1991 Keleylmaz, Vahdet, Tekilat Mahsusann Hindistan Misyonu 1914-1918, Atatrk Aratrma Merkezi, Ankara 1999 Kocatrk, Utkan, Atatrk ve Trk Devrimi Kronolojisi 1918-1938, Trk nklap Tarihi Enstits, Ankara 1973 Ltfi Simavi, Sultan Mehmed Read Han'n ve Halefinin saraynda Grdklerim, Kanaat kitabevi, stanbul 1340 M.H.Abbas, Ali About the Khilafat With the Views of Mahatma Ghandi, Calcutta 1922 Msrolu, Kadir, Osmanoullarnn Dram, Sebil yay., stanbul 1990 Muzaffer Muhiddin, Vahidettin'in ihanetleri ve Firar, Matbaai Amire, stanbul 1338 Nigar, Salih Keramet, Halife ikinci Abdlmecid, nklap ve Aka yay., istanbul 1964 2U ORHAN KOUOLU Nur, Rza, Hayat ve Hatratm, 4 cilt, istanbul 1967-68 Okday, smail Hakk, Yanya'dan Ankara'ya, Sebil yay., istanbul 1975 Okday, efik, Bykbabam Son Sadrazam Ahmed Tevfk Paa, istanbul 1986

Okur.Mehmet Kkuurlu, Murat, ingiliz Yksek Komiserlerinin gzyle Milli Mcadele, Serander yay., Trabzon 2006 ke, M.Kemal, Abortive Attemptsfor Arab-Turkish Rapprochment 1918-1921, Kbrs Trk Kltr Dernei, Ankara 1988 nder, Mehmet, Atatrk'n Almanya ve Avusturya Gezileri, Trkiye i Bankas yay. Ankara 1993 zakman, Turgut, Vahidettin M.Kemal ve Milli Mcadele, Bilgi yay.,, Ankara 1997 zel, Soli - Koak, Cemil, "Vahidettin'in torunu Hmeyra zba ile ba baa", Tarih ve Toplum no.79, Temmuz 1990, s.9-17 zerdim, Sami N., Atatrk Devrim Kronolojisi, Halkevleri Atatrk Enstits yay., 1974 zolu, Hakan, "Sultan Vahdeddin'in ABD Bakan Coolidge'e gnderdii Mektup", Toplumsal Tarih, no.142, Ekim 2005, s.100-104 Pinon, Rene, La Reconstruction de l'Europe Politique, Paris 1920 Saltkgil, Haluk V., "Sevr Muahedesi ve Merkezi islam Cemiyetinin itiraz", Belgelerle Trk Tarih Dergisi no.10, s.3-17 Sertolu, Murat, "Gurbette bir ehzade - Mahmut evket efendi -J< Tercman'da tefrika, Haziran - Temmuz 1967 Sonyel, Salahi R., "ingiliz belgelerine gre Medine Mdafii Fahrettin Paa", Belleten, no.143, Temmuz 1972, s.334-375 " " , "Son Osmanl Padiah VAhidettin ve ingilizler", Belleten no.154, Nisan 1975 ehsuvarolu, Haluk, "Padiah Mehmed Vahidettin'in Hayat ve Firar", Resimli Tarih Mecmuas, no.11, Kasm 1950 215 SORULARLA VAHiDETTN imir, Bilal, "Vahdettin'in Ka ve Sonu", Cumhuriyet 30.Kasim.1979 ' 26 "" Trkgeldi, Ali Fuat, Grp ittiklerim, TTTk, Ankara 1949 Turpu, Hakan, "Vahdettin gizli belgeleri ngilizlere nasl uUr du?", Haftalk, no.124, 2005, s.16-22 Ttncba Kayserili kr, "Vahidettin'in son gnleri" inci istanbul 20.9.1953 j' resin, Ymni, "Atatrk'n veliahd Abdlmecid Efendl'yi Anadolu'ya Daveti" Cumhuriyet, 6-8. Mart.1952 Yahya Kemal, Tarih Musahabeleri, stanbul 1975 216 Orhan Kololu _ Sorularla Vahidettin Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin

istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. Tarayan: Gkhan Aydner Orhan Kololu _ Sorularla Vahidettin