You are on page 1of 97

Mmtaz'er Trkne _ Trklk ve Krtlk Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.

com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz.

Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. Tarayan: Gkhan Aydner Mmtaz'er Trkne _ Trklk ve Krtlk TRKLK VE KRTLK Ufuk Kitaplar: 89 Sosyal Bilimler Dizisi: 17 ISBN: 978-975-6065-60-0 Yayna Hazrlayan: Faruk Tuncer Tashih-Redaksiyon: Seyfullah Ik Kapak: Murat Acar Dzen: Ufuk Kitaplar Bask-Cilt: Pasifik Ofset obaneme Mah. Kalender Sok. No:5 34350 Yenibosna/stanbul Tel: {0 212) 551 11 19 Ufuk Kitaplar 2008 Bu kitabn yayn haklar sakldr. Yayncdan izin alnmadan ksmen veya tamamen yeniden yaymlanamaz. T.C. Kltr Bakanl Sertifika No: 1106-34-002992 Ufuk Kitaplar bir Fon Da Ajans A.. kuruluudur. 1. Bask: Nisan 2008 Ufuk Kitaplar Cumhuriyet Cad. No: 209/4, 34373, Harbiye, stanbul, Trkiye Tel: (0 212) 232 17 51 Faks: (0 212) 231 82 34 '/ Online Sat: www.ufukkitap.com TRKLK VE KRTLK MMTAZ'ER TRKNE II! MMTAZ'ER TRKNE 1956 ylnda stanbul, skdar'da dodu. lkokulu Erzurum'da, ortaokulu Lleburgaz'da, liseyi Ankara'da bitirdi. 1978'de Siyasal Bilgiler Fakltesi'nden mezun oldu. Ayn akltede siyaset bilimi alannda master ve doktora yapt. Gazi niversitesi Kamu Ynetimi ve Uluslararas likiler blmlerinde retim yesi olarak alt Siyas, Tarih, Din ve Kltrel Boyutlaryla slam ve iddet; Trkiye'nin Kayp Halkas; slamcln Douu; Trk Modernlemesi; Siyaset; Cemaleddin Efgani; Modernleme, Laiklik ve Demokrasi isimli kitaplar bulunuyor. indekiler Yayncnn Notu............................................................................ ...............9 nsz .......................................................................... ................................11 Takdim ......................................................................... ..............................15 1 "Terr Sorunu"ndan "Krt Sorunu"na...............................21 Trk ve Krt Kimlikleri ..................................................................... ....26 Asimilasyon Yerine Entegrasyon............................................................31 2 Bir mkn Olarak "Siyasallama".............................................37 atmann ki Taraf ......................................................................... ....38 Ovada Siyaset......................................................................... ................39

Siyasallaan PKK............................................................................. ......41 Ya PKK Siyasallarsa? ................................................................ ..........43 zm Deil Demagoji........................................................................ ..44 Tek Bayrak, Tek Millet ve Tek Devlet.....................................................46 Askeri zm Yerine Siyas zm.......................................................48 Trkiye Barn Bulabilir mi? ................................................................49 "iddetsizlik Ortam": Krt Sorununda Yeni Bir Balang.................51 Nevruz 2007: iddetin Tkenii .............................................................52 Nevruz: Yeni Yl-Yeni Balang............................................................54 PKK ve niter Devlet ......................................................................... ...55 Etnik Siyasetin Yeni Dengeleri................................................................56 Trklk ve Krtlk Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk..:..... 59 Milliyetilik ve Ulusalclk..................................................................... 61 "Trklk" Nedir? ......................................................................... ........65 "Su Akar, Trk Bakar".........................................................................6 7 Sizce Bir Terslik Yok mu?......................................................................68 ok Kltrl Toplum ......................................................................... ..69 Trklerin Kamu Haklar ........................................................................ 70 "301'in Trkl"....................................................................... .........72 Kimlik Aray m, Milliyetilik mi? .....................................................74 "Biz Kimiz?"......................................................................... ................75 Modernlemenin Tezahr Olarak Milliyetilik...................................78 ok Kltrl Gelenek ........................................................................ ...78 Kart Kimlikler....................................................................... ...........83

Kimlikler Ne e Yarar? ........................................................................8 5 Kimlikler Gndelik Hayatmz inde Ne e Yaryor? .........................86 Kimliklerin Diyalektii .................................................................... .....87 Trk Kimlii Bir cat m? ......................................................................89 Pandora'nn Kutusu ......................................................................... ....90 Dinlerin Ykselii ...................................................................... ...........93 Trk ve Krt Milliyetileri ................................................................ ...94 Sol Krt Milliyetilii ................................................................. .........95 MHP"nin ncelikleri..................................................................... .......96 Ankara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii.....99 Sorun Siyasal m, Sosyal mi? .............................................................100 ounluun Sorumluluu ..................................................................10 2 iddetin Simetrisi ...................................................................... .........104 Tehditler ve Frsatlar....................................................................... ....105 "Trkiye'nin Krt Meselesi"...............................................................107 Trkiye'nin Milliyetilik Trleri .........................................................109 l: stanbul, Ankara ve Diyarbakr.................................................111 Ankara Milliyetilii.................................................................. .........112 stanbul Milliyetilii ................................................................. ........113 indekiler Diyarbakr ..................................................................... ......................115 Yeni Bir Model........................................................................... .........115 Kardelik....................................................................... .......................116 Trk Ulusal Bilinci......................................................................... .... 117

stanbul Fark .......................................................................... ............117 Ortak Payda: stanbul........................................................................ .120 6 iddetin Karanlk Dnyas..........................................................123 Terrle Mcadele ....................................................................... .........125 iddetin deolojisi...................................................................... ..........127 Huzur .......................................................................... ........................129 "Karanlk Sava".......................................................................... .......130 Din ve Etnik Terr........................................................................... ..132 Kuzey Irak ........................................................................... ................133 Psikolojik Savalarn Farkl Hedefleri..................................................135 Balyozla Sinek Ezmek .........................................................................1 36 Psikolojik Sava .......................................................................... .........138 7 Bizim Krtler......................................................................... ............141 "Krt Realitesi"nden "Krt Sorunu"na .............................................142 Trkiye Blnecek mi?........................................................................146 Krtlerin Onuru........................................................................... ......144 Elbette Tek Millet! ........................................................................ ......148 Kardelik....................................................................... .......................150 Krt Milliyetilii ................................................................. ...............152 Krt Kemlizmi....................................................................... ............155 Diyarbakr ve med............................................................................ 157 8

Devletin ve Toplumun Hafzas................................................161 Vatan ve Teferruat ...................................................................... ........163 "Hyanet-i Vataniye Kanunu" ............................................................166 Vatan Sevmek ve Vatana hanet Etmek .............................................168 Askeri zmler........................................................................ ..........170 8 ? Trklk ve Krtlk "24 Yln Komutanlar".................................................................... ....173 PKK Kime Rehberlik Ediyor? .............................................................,. 175 Devletin Yeni Krt Politikas ..............................................................177 Res Publica ........................................................................ ..................178 Krt Sorunu Karsnda Devlet ..........................................................179 9 eteler ve Derin Devlet.................................................................183 etecilik ...................................................................... .........................183 "Derin Devlet" ve Ekyalk ................................................................185 "ete veya Derin Devlet" ....................................................................186 "Derin Devlet'in Tasfiyesi ..................................................................190 Derin Devlet ve Kuv-yi Milliye .........................................................192 Devlet Etrafnda Dnen Paranoyalar.................................................193 Derin Devletin Kltlmesi .............................................................196 Silahn Glgesi ........................................................................ ............197 emdinli Dosyas......................................................................... ........200 Devlet Cinayet ler mi? ......................................................................201 emdinli'deki Hutular......................................................................... 203 emdinli ddianamesi..................................................................... .....204 Mddeiumumi'nin Onuru.................................................................208 Dreyfus Davas.......................................................................... ........209

Kurumlarn tibar ...................................................................... .......210 Devleti, Koruyuculardan Korumak ....................................................212 "Bizim ocuklar" Saolsun .................................................................213 Karma ndeks.......................................................................... ...........217 YAYINCININ NOTU Son 25 yldr yaananlar ortada. Bir ksm gereklerin anlalmas, sorunlarn zm, problemlerin tamiri adna bu sre olduka uzun bir zaman. Oysa geriye dnp bakldnda alnan mesafe bir arpa boyu bile deil! Artk daha ne kadar yaadmz sorunlar grmezden gelmeye devam edeceiz. Ve daha ne kadar zaman kangren hlini alm problemlerimizi telemeyi srdreceiz. Belki de yaanan sorunlarn kendisi kadar, nasl dile getirildikleri de nemli. Tanmlamalar, sorunlara verdiimiz deeri gstermesi bakmndan 'can alc' olabiliyor. Soruna yllarca Gneydou ya da PKK sorunu dedik. Oysa sorunun adnn doru konulmas problemin yar yarya zmn de salyordu. Ancak srarla bundan kandk. Sorun, grmezden geldiimiz, anlamsz kelimeler ardna hapsetmeye altmz sorunlardan biridir. Ancak "Krt sorununa" gelene kadar, hangi manialarn ya da engellerin almaya alld herkesin malmu. Sorun Ankara'dan farkl, Diyarbakr'dan daha farkl grnyor olabilir. Oysa akl- selim sahibi kimseler iin, stanbul'un zm modeli olabilecei bir tez olarak ortada duruyor. Kargaa ortamnda sergilenen beceriksizlikleri, "Balyozla sinek ezmek" biiminde alglayamayanlara, mizahn gcyle Boaz havasnn 10 Trklk ve Krtlk bir neri olarak deerlendirilmesi, bu kitabn nemli argmanlarndan birini oluturuyor. Siyaset bilimci Mmtaz'er Trkne, uzun zamandan beri konu zerine kafa yoruyor. Dnyor, konuuyor, tartyor ve yazyor. Elinizdeki kitap bu uzun srecin bir rn. Trkiye'nin gndeminde her geen gn daha fazla yer igal eden bu sorunu farkl ynleriyle gzler nne seriyor. Trklk ve Krtlk, Trkiye'nin can alc bu sorununa, "teferruat" kabilinden deil de, sorumluluk bilinciyle nem veren bir siyaset bilimcinin kaleminden ayr bir nem kazanyor. Elinizdeki kitabn nemli bir dier yan da, konuyla ilgili sorunlar ve srtme alanlarn, sadece farkl boyutlaryla ortaya koymakla kalmayp, ayn zamanda zm nerileri, iine dlen bu fsid daireden nasl klabileceinin yol haritasn da gstermesidir. lgiyle okuyacanz bir kitap. NSZ Zaman gazetesine, Krt sorunu hakknda yazdm yazlardan biri zerine, Mula'da niversite rencisi olan bir Krt gencinden ksa bir mail gelmiti: Ben, ana dile saygdan ve farkl bir ana dil ile byyenlerin toplum iinde ektii zorluklardan bahsediyor ve ancak empati duygusu ile baz eyleri kavrayabileceimizden bahsediyordum. Gen ise adeta, "sizin syledikleriniz de bir ey mi?" der gibi, srf ana dili Trke olmad iin karlat bir felketi anlatyordu. Anlatt ey gerekten de, bir delikanlnn bana gelebilecek benim ise aklmdan hi gemeyecek bir felketten baka bir ey deildi. Krt genci niversitede okurken bir Trk kzna k oluyor. Srf duygularn Trke olarak yeteri kadar ifade edemeyecei korkusuyla akn itiraf edemiyor. Bana "iine dtm bunalm anlayabiliyor musunuz?" diye soruyordu. ok byk siyas kavramlarla, teorilerle, stratejik ve taktik analizlerle ele aldmz ve birbirimizi yiyip bitirdiimiz sorunlarn byke bir ksmnn arkasnda, aslnda o Krt gencinin kara sevdaya dnen ak gibi insan sorunlar duruyor. Gya insan korumak ve kurtarmak iin girdiimiz aprak labirentlerde

insann kendisini kaybediyoruz. Halbuki insan, her biri koskoca dnyalar olarak bizim kendisini sdrmaya altmz kalplar krarak karmza kyor. Bizi 12 Trklk ve Krtlk saklandmz iri laflarn ve teorilerin arkasndan kartarak, bize insan olduumuzu, karmzda duran soruna insanca bakmamz gerektiini hatrlatyor. Trkiye'nin Krt sorunu, dier btn sorunlarn ipotek altna alan en byk sorunu. Bu sorun, dnyadaki benzerleri gibi znde bir etnik sorun. Yine her etnik sorun gibi kendine zg bir kimlii, rengi ve biimi var. En bata unu bilmemiz lzm: dnyann hemen her lkesinde var olan etnik sorunlar, toplumlarn birbirinden nefret etmesinden neet ediyor. Toplumu, etnik kaynakl atmalardan korumak iin bir insan haklar ve aznlk hukuku gelitiriliyor. Evrensel hukuk da devletlere, toplumdaki atmalar nlemek ve aznl ounlua kar korumak iin baz prensipler veriyor. Ksaca toplum sorun kartyor, devletler ise zmeye alyor. Bizde ise "Krt sorunu"nun uzun gemiine ramen bu durumun tam tersi sz konusu. Toplumda gemite bir Trk-Krt kartl hi olmad. Dklen onca kana ramen bugn de hl yok. Sorunu siyaset retti ve iinden klmaz hle getirdi. Buna ramen toplum siyasetin zerine ykledii bu ar yk, kavgann taraf olmadan tamaya devam ediyor. O zaman zm iin gzlerimizi topluma evirmeli ve her eye ramen onun bu sorunu bar iinde gtrme yeteneini anlamal ve zmeliyiz. Sonra da toplumdan aldmz bu zm siyas kata tamal ve bir "siyas zm"e ulamalyz. Bu konuya, eli kalem tutan herkes gibi ok uzun zamandan beri kafa yoruyorum. Frsat bulduka, gndem olduka yazyorum. Yazdklarmn arasnda, baz orijinal neriler ve analizler de var. Mesel, Ankara'nn Cumhuriyet'in kuruluu ile temsil ettii ideolojiye Ankara milliyetilii, bunun karlnda Krt tepkisine de Diyarbakr milliyetilii adn veriyorum. Bu ikisinin de zm imknsz kldn, areyi nsz zengin armlar olan stanbul milliyetiliinde aramak gerektiini belirtiyorum. ok masum gibi grnen kltr milliyetiliinin, hem Trkler hem de Krtler asndan, insan kendi tercihinin eseri olmayan kltre gre tasnif ettii iin "Kltr rkl"na uzand tezinin, iyiniyetle nasl tahripkr olduumuza bir emsal tekil ettiini sylemek, nemle zerinde durduum hususlardan bir dieri. Yine Krt milliyetiliinin rettii Krt Kemlizmi'nin, Krt toplumu iin ciddi tehlikeler barndrdna dikkat ekmek de bir baka nemli nokta. Bu ve benzeri fikirleri deiik zamanlarda ele aldm. Yaymcm Faruk Tuncer, bu fikirlerin derli toplu bir ekilde okuyucuya ulamas gerektiini syledi ve ortaya bu kitap kt. Yazdklarm gzden geirdim, bazlarn btnyle yeniden yazdm, aradaki boluklar doldurdum. Yine de, yazld tarihin aktalitesinin izleri baz metinlerde kald. Hatalarmzn balanaca umuduyla. Mmtaz'er Trkne stanbul/Ankara 2008 TAKDM Trkiye, blgesinde gvensiz, kendi iinde kavgal, ekonomisi zayflam ve ban kaldrp evresine bakamayacak kadar batakla gmlm bir lke haline gelecek. Tanmlayamadmz sorunun nmze koyduu tehdit bu. Bu tablo, Allah'n bize izdii kader deil; bizim bugn verdiimiz kararlarn, aldmz tedbirlerin ve yapp-ettiklerimizin sonucu olarak deiebilecek bir hayaletten ibaret... Rivayet muhtelif, ancak hakikat tek... Adna ne dersek diyelim, Trkiye'nin geleceini belirleyecek esasl bir sorunu var. Uzun yllar buna "Gneydou sorunu" diyerek bir blge ile snrladk. 30 bin cana mal olunca, ismini "Terr sorunu" olarak deitirdik. Soruna Tayyip Erdoan'n babakan sfatyla bir grup aydnla grmesinde "Krt sorunu" tabirini kullanmas ile, zal ile balayan ve Demirel'in "Krt realitesi" tanmyla devam eden izginin yeni bir safhas olarak koskoca bir "Etnik sorun'^ dnt. Adlandrma zerindeki tartmalar bir kenara koyarak, sorunun ok ynl, cil ve ncelikli ynleri zerinde ittifak edebiliriz. ncelikle, blgesel dengeler

ve d politikamzda bu sorun belirleyici bir nemi hiz. Blgemizde talarn tamam yerinden oynad, Irak'ta ABD igalinin sona ermesinden sonra, yepyeni bir Ortadou tablosu ile karlaacaz. ABD projesi mesafe ala16 Trklk ve Krtlk cak. Adn koyamadmz sorun, bu gelimelerin temel itici glerinden birini tekil edecek. Eski Kara Kuvvetleri Komutan, Abdullah calan'n, Kuzey Irak'taki Krt liderlerinin nn amak iin Trkiye'ye teslim edildiini iddia etti. Bu iddia doru ise PKK, yeniden "stt" terr bahanesiyle tasfiye edilecek ve Trkiye, bu sefer "terr" sorununun izdmn farkl boyutlarda yayacak. br yandan AB yolculuumuz, bu soruna bakmz ve ele al tarzmz, reform paketleri eklinde nmze konulan ev devleri ile zaten deitirdi. Gelimelere gre, AB gzerghnda ilerlememizi belirlemeye devam edecek. Terrn kendine gre bir muhakemesi var: Yeni kurbanlar listesine ekledii zaman cenaze trenleri ve gerginliklerle toplumun nasl sarsldn ok yakndan biliyoruz. fke ve nefret karlkl olarak yeniden trmanrsa, toplumun her kesimine yaylan dehet, gndelik hayatn bir paras haline gelecek. Artan terr, gvenlik ihtiyacn artracak. Artan gvenlik ihtiyac ise zgrlkleri parantez iine alacak. Demokrasi, akan kann yannda bedeli ok ar bir lkse dnecek ve snrlandrlacak. Hatta rafa kaldrlmas bile tartlacak. Elinde silah bulunanlarn hkim olduu, kurallar belirledii ve gc kulland bir lkede yaayacaz. Siyas kimlikler, parti politikalar arasndaki farkllklar ve kutuplamalar, bu sorun karsndaki tutumlara, hatta tutumlar arasndaki nanslara gre belirlenecek. Ekonomi, hem terrn artrd maliyetlerle, hem de terrn nlenmesi iin ayrlan devs btelerle ba etmeye alacak. Bak srtnda giden dengeler, kuvvetle muhtemeldir ki bozulacak. Bu sorunu zecek sihirli bir denek yok... Ksa vdede bu sorunu btnyle zecek kesin ve nihai bir zmden bahsetmek de gereki deil. Gereki bakld zaman bu sorun, ksa vadede ancak katlanlabilir boyutlara indirilebilir veya ynetile-bilir dzeyde tutulabilir. Bunun iin ise, fkenin ve nefretin uzaTakdim nda, sorunu smrerek beslenenlerin burnunu sokamad; akln, saduyunun hkim olduu bir alann yaratlmas ve bu alanda gl ve kalc bir konsenssn ina edilmesi gerekir. na edeceimiz eyin ad, toplumsal ve siyasal bartr. Bar dnda zm olduunu iddia edenler ya art niyetli ya da gzn kan brm olanlardr. Bu barn tesis edilmesinin ise baz n artlar var. Bunlardan ilki, sorunun adn doru koymaktr. Geri kalan ise, kavgann iki tarafnn da savata cephane olarak kullandklar ii bo inanlar, nyarglar gzden geirmeleri, sndklar ve kendilerini ifade ettikleri mevzileri yeniden lp bimeleridir. Sadece ezberlenmi, zerinde hi dnlmeden tekrarlana-gelen ve "kutsal" ilan edilen alanlarn aslnda hurafelerden ibaret olduunu fark etmemiz ve hepsi zerinde yeniden dnmemiz gerekiyor. Sorunun adn, bizi zme yaklatrmann n art olarak doru koymalyz. Arkasndan, "Milli birlik ve btnlk" mitinin, gerekten birletirici ve btnletirici, stelik bar bir yorumuna ihtiyacmz var. Son olarak, etnik kimlikleri birbiri karsnda eit ve uyumlu klacak, farkllklar bar iinde yaatacak, tarihe ve gereklere saygl izahlar ile zerimizde dolaan kara bulutlar datacak bir rzgr estirebilmeliyiz. Bir kelebein kanat rpmasnn birka yl sonraki kasrgann sebebi olabileceini iddia eden kaos teorisine kar; hep birlikte cierlerimizdeki havay fleyerek datamayacamz kara bulut var m? Bir soruna koyduunuz isim veya tanmn, bu sorunu ortaya karan sebebi aklamas gerekir. Aksi takdirde sonular sebep saymak gibi telfisi mmkn olmayan bir mantk hatasnn iine deriz. Trkiye'nin yaad sorun bir etnik sorundur. Her lkede olduu gibi, Trkiye'de de farkl etnik gruplar bulunuyor. Bunlarn iinde farkl bir dil konuan, sayca da olduka faz18 Trklk ve Krtlk

la bulunan bir etnik grup olan Krtler, iinde bulunduklar artlardan, devlet karsndaki durumlarndan ikyeti olduklarn sylyorlar. Sadece sylemekle kalmyorlar, rgtleniyorlar, siyas parti kuruyorlar, mevcut yasalarn snrlarn da zorlayarak, "hak" talep ediyorlar. Yine bu etnik grubun iinde bulunduu artlar bahane eden, zgrlk, zerklik, federasyon, hatta bamsz devlet kurmay bir hak olarak gren birileri ayaklanyor ve terr eylemlerine giriiyor. ayet sorunu, karmza kan "terr" ile snrlayp, onunla mcadele etmekle yetiniyorsak, terrn yeerdii batakla ulama frsatmz hi yok demektir. Adn doru koymak iin sormamz gereken soru udur: "Etnik bir sorun olmasayd, terr var olabilir miydi?" Bu soruya demagoji yapmadan cevap veriyorsak, kartabileceimiz tek sonu var: Trkiye'deki sorunun ad "Krt sorunu"dur. "Krt sorunu" tanmndan kaanlarn, bu kapdan girildii zaman karlatklar manzaradan korktuklarn biliyorum. Bu kapdan, bata dil olmak zere "kltrel haklar" dnyasna giriliyor. Ancak bu korkunun hibir eye faydas yok. Zira, Trkiye aslnda bu kapy at ve evinin iini de bu istikamette epeyce dzene soktu. 1999'dan itibaren AB'nin nmze koyduu ve bizim de hzla hayata geirdiimiz reform paketlerinin arlkl konusu, bu sorunlar zmekti. Krtlere aznlk stats verilmesi AB belgelerine sk sk yansyor. Btn dnyayla birlikte, Trkiye'yi de iine alp srkleyen gelimelere, 1923'te Lozan'da edinilen mevzide kalarak direnemezsiniz. steseniz de, srarl ve kararl olsanz da direnemezsiniz. Trkiye'nin de taraf olduu uluslararas szlemeler ve zellikle AB srecinde stlendii deiiklikler, Lozan'n aznlklarla ilgili hkmlerini devlet dzenimiz iin uzak bir nostalji haline getirdi. Lozan'da sadece gayri mslimlerle snrladmz aznlk tanmmzla yer alabileceimiz bir dnya artk yok. En son bizim de tarihsel olaTakdim 19 rak model aldmz Fransa'nn, lkesinde aznlklar olduunu reddetmekten vazgemesi ile ortaya kan durumu anlamamz gerekiyor. Aznlk haklarn tanmak iin aznlklarnz tek tek tanmanz gerekmiyor. Aznlk haklar, dnyann zd biimde, aznlk mensubu bireylerin bireysel haklar olarak dzenleniyor ve insan haklar iinde ba keyi igal ediyor. "Krt sorunu"nu tanmak demek, ounluk karsnda sayca az olan etnik gruba mensup bireylere btn dnyada tannan haklarn Krtlere de tannmas anlamna geliyor. Bu haklar da, kendi kimliini ifade edebilmek, dilini serbeste konumak, kendi dilini renme ve retme hakk ile medya aralarn kullanmak gibi kltrel haklar, ifade ve rgtlenme zgrl gibi siyasal haklar iine alyor. Bunlarn ou "dil aznl"na tannan haklar ihtiva ediyor. Trkiye'nin onayn bekleyen Avrupa Konseyi'nin "Avrupa Blgesel veya Aznlk Dilleri art" ile "Ulusal Aznlklarn Korunmasna likin ereve Szlemesi" bu haklar detayl olarak dzenliyor. Bu haklar, ayrntlar dnda AB reformlar ile zaten tannm bulunuyor. Ayrca, Avrupa nsan Haklar Mahkemesi'ne bireysel bavuru yolunun almas ile, yarg sistemimizin bu haklara dolayl olarak uyma sreci kendiliinden iliyor. yleyse sorun ne? "Krtlere bu haklar verirsek arkasndan bamszlk isterler" korkusunun ve buna dayal savunmann maddi bir temeli kalmadna, yani bu haklarn n aldna gre, neden sadece "terr sorunu" demekte srar ediliyor? ki sebep akla geliyor: lki, fke ve nefret ile glgelenmi cehalet ve aklszlk. Efsanelerle yryen alkanlklardan kurtulmay akl edemeyenler arkaik bir mevzide direniyor. Birileri de alkanlklarn yaratt cehenneme odun tayarak gz doldurmaya alyor. kincisi ise "terr" den beslenenlerin hesab olmal Sadece silahlarn konutuu yerde elbette elinde silah 20 Trklk ve Krtlk olanlar dnda herkes susacaktr. Anayasamzn "Trkiye devleti lkesi ve milleti ile blnmez bir btndr" hkmne, hangi tanm hizmet edecektir? Krt sorunu mu, terr sorunu mu? zm tek: 70 milyon insann kendisini eit ve onurlu vatandalar olarak grdkleri bir ereveyi oluturmak. Bu zme ulamak iin farkl yntemler

var. Farkl yntemler iinde de en ok birbirimizi anlamaya ve empati duygusu ile ortak zme ulamaya ihtiyacmz var. Elinizdeki kitap gl bir empati duygusu ile zme giden yolu aydnlatacak yzlerce lambadan biri olma iddias tayor. "Terr Sorunu "ndan "Krt Sorunu"na... Krt sorunu"nun semptomlar, terr olaylar boy gsterdii zaman devlet katnda "milli birlik ve btnlk" vurgular artyor. Devletimizin teki yaps, Anayasamzn "devletin lkesi ve milleti ile blnmez btnl" prensibi kuvvetle hatrlatlyor. Babakan'n "Krt sorunu" kna bir cevap olduu tartlan, hatta "postmodern uyar" olduu bile ne srlen MGK toplantsndan sonra yaynlanan bildiri, bu vurguyu derli toplu zetliyor: "Trkiye Cumhuriyeti'nin kurulu felsefesindeki temel dnceye uygun olarak Anayasa'da cumhuriyetin nitelikleri belirtilmi; ulusun bamszln ve tmln, lkenin blnmezliini; demokratik, laik ve sosyal bir hukuk devleti olan cumhuriyeti korumak; dil, din, etnik kken, cinsiyet ayrm gzetmeksizin kiilerin ve toplumun gnen, huzur ve mutluluunu salamak, devletin temel ama ve grevleri arasnda saylmtr." Anayasamzn muhtelif yerlerinde, kanunlarda ve devleti temsil edenlerin beyanlarnda sklkla yer alan "mill birlik ve btnlk" vurgusu, ok yaygn olarak, etnik farkllklar ve bu arada Krtleri yok saymak olarak yorumlanyor. ayet zm aryorsak bugn bu 22 ? Trklk ve Krtlk yorumun tam tersi bir yorumda uzlama salamak zorundayz. lkenin teki yaps ve "mill birlik ve btnlk" ancak farkl olanlarn gnll katlm ile srdrlebilir. Gnll katlm iin ise, etnik farkllklarn bir zenginlik olarak grlmesi, kendilerini ifade edecek vasata kavumalar, yukarda belirtildii gibi herkesin kendisini "dil, din, etnik kken ve cinsiyet fark gzetmeksizin" eit ve onurlu vatandalar olarak grebilmeleri gerekir. Ksaca birlik ve btnlk, tekdzelikte, tek tipletirmede deil oulculuk iinde aranacak ve kendisini gsterecektir. "Krt sorunu" tanm ve uzantlar, bu yorumla karmza "mill birlik ve btnlk" iin bir n art olarak kacaktr. niformasz, yani tek formu olmayan mill birlik Askerlik meslei, meslek gruplar arasnda farkl bir yerde durur. Bu meslekten geinilmez, yaanr. Bu meslei seerek, hayatn peinen vatan iin feda etmeyi kabul eden biri, zerinde tad niformay da bir hayat biimi olarak kiilii ile btnletirir. Hayata ve dnyaya, lkesindeki ve dardaki gelimelere bu niformann ve meslein verdii perspektifle bakar ve yorumlar. Askerlik mesleinin vazgeilmez iki prensibi vardr: Dzen ve disiplin. Her eyi, rtbeleri, niformalar, cephaneleri, silahlar, grevleri standartlatrmak, hareketleri kurallara balamak yani tek tipletirmek dzeni; hiyerarik i blm iinde stlere mutlak itaat disiplinini ifade eder. Bir ordunun rgtlenmesi, savama yetenei ve savata gsterdii baar bu iki prensibe ne lde uyulduuna baldr. Askerin siyaset zerinde arlnn hissedildii anlarda bu iki prensip, kendiliinden n plna kar. Geerli "milli birlik ve btnlk" yorumumuz da, Cumhuriyet'in koruyucusu ve kollaycs olan askerin bak asn yanstr. Bu bak asna gre; btn kamusal meknlarda tek dil konuulursa, btn kadnlarn ba ak olursa, okullarda her vatanda ayn eitimi alr, herkes ayn eye inanrsa "Terr Sorunu"ndan "Krt Sorunu"na... dzen ve disiplin salanr, bylelikle "mill birlik ve btnlk" pekimi olur. Farkl eylere inanlmas, farkl dillerin konuulmas, farkl kyafetlerin giyilmesi, farkl dncelerin dile getirilmesi dzeni bozar; milli birlik ve btnlmz tehlikeye girer. Kadnlarn ba rtl kamusal meknlara girmesi irticaya; farkl dillerin konuulmas blnme ve ayr bir devlet kurma isteine yol aar. Bu yzden, mmkn olan en geni snrlar iinde btn farkllklar yasaklanr ve toplum adeta zorla ayn kalbn iine sokulur. Hlbuki gelimi, kalknm, ilerlemi dnyada, ksaca ada medeniyet iinde, bunun tam tersi olan bir prensip hakimdir: nsanlar zgr braklr. zgrlk yaratcl ve sorumluluu getirir. Srekli yasaklarla, reit olmam ocuk muamelesi gren bir topluma gre, zgr braklan bir toplumun kiilii, gc ve akl geliir ve keskinleir. Hrslarnn, heveslerinin peinde koan insanlar

birbiriyle rekabet ederek, daha iyiyi yakalayp ilerlerken, birlikte yaamann asgari artlarn da olutururlar. Farkl dnceler zgrce rekabet eder; zgr tartma ortamlar bireyleri de toplumu da olgunlatrr. Demokrasinin sunduu frsatlar ile, kendi iradesinin eseri olan bir siyas sistem iinde yaayan birey, kendini ortaya koymann verdii tatminle, toplumla ve siyasal sistemi yani devleti ile btnleir. Dardan gelecek saldrlar ile sarslmayacak bir milli birlik ve btnlk tablosu ortaya kar. Toplum, asgari mtereklerde, rejimin temel esaslarnda, birlikte yaamann artlarnda yle birleir ki, doal bir nitelik kazanan "milli birlik ve btnlk"ten sz etmek, kimsenin aklna bile gelmez. Cumhuriyet iin, hl blnme-paralanma kbuslar yayorsak, "Sevr paranoyas" ile yatp kalkyorsak, bu durum askeri yorumun iflas ettiine delildir. flas eden bu yorumun somut rnei, 12 Eyll ynetiminin 1983 tarihinde kard 2932 sayl 24 Trklk ve Krtlk yasadr. Bu yasa, Krteye daha nce var olmayan yasaklar getirmiti. 1990'larda bu yasaklarn kaldrlmas iin gereksiz tartmalar yaanmas bir yana; zerinde durulmas gereken en nemli husus yasann Krtler zerinde yaratt krlmadr. Bu tarihten bir yl sonra balayan ve 15 yl devam eden silahl kalkma boyunca bu yasann koyduu yasaklarn kkrtc bir motif olarak gndemde tutulduunu inkr edebilir miyiz? lave olarak soralm: Bu yasayla Trkiye ne kazand? Yaadmz 82 yllk tarihin sonunda, niformal "milli birlik ve btnlk" yorumundan vazgememiz gerekiyor. Bu yorum mesleki bir deformasyondur; toplumun uzanda tutulmas gerekir. ocuun ahsnda "szde vatanda" sfatn kullanarak koskoca bir toplumu yaralayarak; farkl dnen aydnlardan "nefret etmeyi" komuta ettii orduya mal ederek "milli birlik ve btnlk" salanamaz. "Mill birlik ve btnlk" demokratik oulculuk iinde, zgr bir toplumda, alternatif saysz zm retmek gibi bir sorumluluk stlenen sivil iradenin kuatc ve kucaklayc kanatlar altnda tesis edilebilir. Nitekim, Genelkurmay Bakanmzn "sivil iradenin stnlne" dair szlerini, profesyonel bir ciddiyetle grd noksanln itiraf olarak yorumlamamz gerekir. Askeri zm tektir. Sivil zm ise kendi iinde rekabet eden, saysz ve snrsz alternatifler sunar. Bu kadar ok alternatifin iinde de mutlaka ie yarayanlar olacaktr. "Krte dil kurslar lkeyi bler" diye iddetle muhalefet edenlere, bu kurslarn bir yl sonra talep noksanl yznden teker teker kapanmalar bir cevap deildir. Sivil irade, anadili Krte olmayanlara, lkenin batsndaki merakllara Krte kurslar aarak "mill birlik ve btnlk" iin yeni bir kanal aabilir. Onca aba ve emekle plnlanan ve fiyasko ile sonulanan "psikolojik harekf'larn yerine, demokratik rekabet iinde bir parti liderinin iki cmlesi btn iklimi deitirebilir. Yine ancak "Terr Sorunu"ndan "Krt Sorunu"na... ? 25 sivil bir irade, Trkiye'nin birliini ve blnmezliini salayacak gcn Ankara'da deil stanbul'da fazlasyla mevcut olduunu fark edebilir. Bu gzeller gzeli ehrin ekim gc, daha ka etnik toplumu tek bir bayran ats altnda tutmaya yeter. "Krt sorunu" tanm kabul edilirse, Krtlerin dil ve kimlik haklarndan bahsedilirse terr trmanr, tezinin hibir anlam yok. Evrensel standartlarda, birka ayrnt dnda zaten tannmam bir ey kalmad. znt duyacamz tek ey, "tannan haklar"n Trkiye Cumhuriyeti devleti tarafndan deil, Avrupa Birlii tarafndan verilmi olmas. Bu haklardan bahsedildii zaman terr rgtnn muhatap kabul edilmesi de doru bir argman deil. Haktan, hukuktan, ikyet konusu olan sorunlardan bahsedildii, yasaklarn kaldrlmas konuulduu zaman silahlarn deil, siyasetin n alyor. Silahlar sustuu zaman ise terr simsarlar marjinalleiyor. "Trk devleti terrle ba edebilir, ama siyas mcadeleyi gsleyemez" tezini dile getirenleri ise peinen art niyetli olarak mahkm etmemiz gerekir. Bu tez, asker zmlerin de gerekesi olarak dile getiriliyor. Toplumda var olmayan bir blnmeyi siyasal dzeye tayacak olan ey siyaset deil, terrdr. Silahlarn dkt kan karlkl nefret ve fke uurumlar yaratr. Trkiye topraklarndan

kacak bamsz bir Krt devleti ancak terrn yaratt uurumun bir tarafnda geliip serpilebilir. Siyasetin grevi uzlamak ve zm retmektir. 70 milyonu bir arada tutacak deerleri, sonsuz bir enerji ile retecek olan alan siyasettir. Parti tercihlerini bir kenara brakarak siyas yelpazemizin btnne bakalm: MHP'sinden CHP'sine kadar her parti uzlamann zeminini oluturmak iin seferber deil mi? Silahlar sustuu zaman Krt siyaseti yapanlar da farkl sesleri ve zmleri dile getirmiyorlar m? Unutmayalm; dnyada her devlet, halk arasnda etnik farkllklardan kaynaklanan dmanlklar ve ayrmcl gidermek iin aznlk po26 Trklk ve Krtlk litikalar gelitiriyor; biz ise devlet katnda siyas olarak yaratlan farkllklar ortadan kaldrmak, siyasetin toplum zerindeki ykn azaltmak iin aba harcyoruz. Ksaca iimiz kolay. "Kafalar krmak yerine saymak, mermi yerine oy atmak", iddet yerine bulunan tek zmdr. Biz buna demokrasi diyoruz. Kendine, hatta farkl etnik bilince sahip yelerine bile gvenen bir toplum olabilmemiz iin, kendi frsatlarmz yaratmamz gerekiyor. Korkunun, paranoyalarn egemen olduu niformal zmler an kapatp, cesaretin ve zgvenin egemen olduu oulcu-sivil zmlerin zengin dnyasnda yol almaya balamalyz. Bugn, hemen vermemiz gereken karar bu. Trk ve Krt Kimlikleri Krt siyaseti yapanlar "Trk" ismine, devletimizin "niter-ulus devlet" niteliine itiraz ederek, karsna "Krt" kimliini koyuyorlar. "Trk" ismi ve vasf, bylelikle asimilasyon politikalarnn delili olarak sunuluyor. Hatta buradan saldrgan rklk tezleri retiliyor. stismar etmeye ve edilmeye olduka msait bir alan... Buradan kafalar kartrp, birbiriyle atan kimliklerin altn doldurmak ve birlikte var olmas mmkn olmayan dman iki taraf yaratmak kolay. Kolay ama bu, toplumun yaad tarihe ve iselletirdii kiilie uygun deil. "Trk" sfat, Krt kimliinin kar kutbunda yer almyor. st ve alt kimlikler snflandrmasnn tesinde bir eyden bahsediyorum. Trkleri tekiletirerek Krt milliyetilii deirmenine su tayanlarn bu kimliklerin ina edildii tarihi anlamalar lzm. Bu tarih sadece bu kimlikleri aklamyor; bugn yaadklarmz, stelik gelecekte bamza gelecekleri de anlatyor. Bugn eer "Trk ulusal kimlii" diye bir eyden bahsediyorsak, Trkler bu kimliin olumas iin aba harcayanlar ara"Terr Sorunu"ndan "Krt Sorunu"na... snda en son srada anlmas gereken etnik grubu olutururlar. Hatta Krtlerin bu kimlie yapt pozitif katk Trklerden bile fazladr. II. Merutiyet yllarna gelene kadar Trk olan Trk bir isim yoktur. Trkln ilk kitabn yazan, Trklerin ar rka mensup stn bir rk olduunu ispatlamaya girien isim, Polonyal bir asilzade olan Mustafa Celaleddin Paa (Kont Borzec-ki)'dr. Bulgar asll Ahmet Vefik Paa ikinci isimdir. lk Trke lgati neretmenin yannda, Trkl derli toplu bir dnceye dntren kii, Arnavut emseddin Sami'dir. Tekin Alp Yahudi'dir. "Primo Trk ocuu" gibi hikyelerde damardan Trklk alayan mer Seyfettin ve "zmc" hikyesini "lah bir kudretin, ebed bir feyzin var ey Trk" diye noktalayan Ahmet Hikmet Mftolu, gnmzn Trk edebiyatnn hl alamayan ismi Nihal Atsz gibi erkez'dir. "Trk oluyum bu bayran yz dnmez kuluyum/ Yreimde Ouz Han'n yldrml kini var" msralarnm yazar olan air Kemal Fevzi, bu iiri yazdktan alt yl sonra eyh Said isyannda aslan bir Krt'tr. Ziya Gkalp'in Diyarbakr'dan stanbul'a uzanan ve Ankara'da noktalanan maceras Cumhuriyet'e de damgasn vuran "Trkln Esaslar"Y ortaya karmtr. Trk kkenli, ama nc snf bir air olan Mehmet Emin Yurdakul, kendisine Trkl, slamc ideolojinin mbeiri kabul edilen Cemaleddin Afgani'nin aladn sylemektedir. Bedizzaman Said Nurs'nin, Osmanl'nn son demlerinde Krt ve Arap airetleri arasnda dolaarak "Trk propagandas" yapmas (Mna-zarat) da ayn erevenin iine girmektedir. Btn bu isimlerin hepsinin ortak amac bir Trk milleti vcuda getirmektir.

Btn bu abalarn arkasndaki niyeti doru anlamalyz. Bu gayretlerin gsterildii yllarda yangn her yeri sarmtr. 93 Harbi ve Balkan Savalar ile, koca imparatorluktan arta kalan sadece 28 Trklk ve Krtlk bir enkazdr. Farkl dillerden, soylardan akl erenler, bu enkaz kurtaracak bir dayanak aramaktadr. Smrgecilii ateleyen milletler anda bu dayanan ad millettir. Ancak bir milletin oluturaca diren hatt ile bamsz ve zgr bir devletin ats altnda yaanabilir. Ortada millet olmaya en yakn duran da Trklerdir. Bu yzden herkes elbirlii ile Trk milletini yaratmaya, bunun iin de Trk milli kimliini oluturmaya girimitir. Osmanl mparatorluu'nun klleri arasndan doan "Trk ulusal devleti" ni kuranlar, bu trajik tarihin mantn temsil etmektedir. Trkiye Cumhuriyeti devletinin kurucu kadrosu erkezler ve Makedonyallardr. Her iki grup da kkleriyle bal olduklar topraklar kaybetmi, elde bulunan vatan toprann deerini hakkyla kavram ve buna gre davranm nesillerdir. Bunun doal gerei, bir ulus devlet kurmak, bunun iin de bir ulus yaratmaktr. Trk ulusal devleti iin Trkletirilen ilk etnik topluluk da Trkler olmutur. 2005 Nevruz'unda Mersin'de ocuun bayra yere atmalaryla balayan gerginlikler zerine, Zaman gazetesine yaz yazm, ortaya kan milliyeti tepkileri "ounluun blcl" olarak nitelemi ve rkln, bu topraklar iin imknsz olduunu sylemitim. Etyen Mahupyan, yazdklarma zarif bir gndermede bulunarak, farkl bir boyuta iaret etti. (Zaman, 29.8.2005) Osmanl sisteminin, dayand cemaat hiyerarisi iinde bir "millet-i hkime" reterek, bir kimliin yani Mslmanlarn dierlerine stnln zaten iselletirdiini; modernlikle birlikte Mslmanlarn yerine Trklerin getiini ve bu sefer stnln rksal bir ierik kazandn belirtiyor. Ben rkln bu topraklardaki gemii ve bugn hakknda hl derin pheler besliyorum. Fransz htilali'nin dnyaya yayd prensipten tarihi en fazla deitireni, ncs olan "kardelik" ilkesidir. Osmanl"Terr Sorunu"ndan "Krt Sorunu"na... larn "uhuvvet-i siyasiye" diye tercme ettii bu prensip, milliyetilik adn verdiimiz eydir. Bu prensibin din cemaat hiyerarilerine gre eitletirici bir mant vardr. mparatorluun ok milletli yapsn, dalmann sebebi olarak gren Cumhuriyet'in kurucular, bu yzden ulus devleti ve bir millet yaratma iini ok ciddiye almlardr. Milletin varl, devleti, lkeyi ve halk savunmann gl bir mevziidir. Bu millet savunmac bir anlayn rndr. "Yurtta sulh, cihanda sulh"u, "Misak- Mill" ci, ksaca elde kalan savunmak zerine ina edilen bu mevzide rklk, sadece arzi olarak, zamann icab gerei ortaya kabilmitir. Dnyada rkln ykseldii 30'lu yllarda Trk kafataslarnn snflandrlmas, II. Dnya Sava'nda Almanya'nn yenileceinin anlalmas zerine de 1944'te Trk-Turanclarn yarglanmas balamtr. Atatrk milliyetiliinin sistematik bir referansa dnmesinin 1980 sonrasna tekabl etmesi de ayn sebeptendir. Irklk, bu savunmac milliyetilii sarsaca iin hep arzi kalmtr. Yzyllar boyu, rk ve dilin tesinde din inancn belirleyici olduu, dolaysyla rklarn kart bir toplumdan bir millet oluturmaya kalktnzda rklktan uzak durmanz gerekir. ok yakndan tandm milliyeti sylemin rk referans alan ksmnn hep marjinal kalmas ve siyasete tanamamas bu yzdendir. Osmanl devlet ricali Krtlerden nefret ederdi. Bunun sebebi, Krtlerin farkl bir etnik topluluk olmas deil, ounluunun gebe olmasyd. Ayn ekilde Osmanl merkezi, Yrk airetlerinden de Arap bedevilerden de holanmazd. Avar beyi Dadalolu ile Krt airet reislerinin isyanlar arasnda bu yzden bir fark yoktur. Krt kimliinin tezahrleri olarak bugn yeniden yaratlan efsaneler, aslnda Trkmen gebelerle paylalan ortak zelliklerdir. Krt kimlii bu yzden yzyllar boyu dil ile korunan farkl bir etnik topluluu ifade etmektedir. Trkiye'de mevcut di30 ? Trklk ve Krtlk er etnik gruplardan Krtleri farkl klan, onlarn corafi olarak otokton bir halk olmasdr. Dil, corafya ve airet yaplar soyu da muhafaza ettii iin,

Krt milliyetilii modern aa tercme edildii zaman rkla ak durumdadr. Din, ortak ba oluturduu iin, tpk Arap milliyetiliinde olduu gibi fark tebarz ettirecek nitelik olarak rk n plna kmaktadr. Trk ve Krt sfatlarnn karlad kimlik, bu yzden birbirinin mteradifi deildir. Ancak iki kimliin yekdierini tekiletirmesi ile her ikisinin birbirine benzeyecei bir sre yaanabilir. Kimlikler, yaanm tarihselliin rnleridir. Etnik bir topluluk olarak trajik bir tarihe sahip olan Krtlerin kimlik politikalar ile siyas hayallerini birbirinden ayrmamz gerekir. Evrensel olarak hakl ve meru kimlik talepleri ve haklar, bulunduklar lke iinde nnde sonunda gerekleecektir. Siyas hayaller ise konjonktre bal olarak deimektedir. calan'n stalinist stratejisi, Trkiye Krtlerini, blge dengeleri iinde basit bir araca dntrd. Terr zerine kurulu bu strateji, Trkiye'ye ar bedeller detti. Irak Krtleri de, arkalarna aldklar d destekle ayaa kalktklarnda hep hsranla karlatlar. 1975'te Irak ordusu karsnda yalnz kaldklarnda, Kissinger, "Krtlere neden yardm etmiyorsunuz?" sorusuna, "Diplomasi, misyonerlik deildir" cevabn vermiti. Bugn Kuzey Irak'taki Krt varl da diplomatik hesaplarn deimesi ile bir gnde sona erebilir. Yaanm tarih, Krtlere, yaadklar devlet snrlar iinde huzur ve bar iinde yaama yollar aramalar gerektiini gsteriyor. Trkiye'nin bir "Krt sorunu" var. Bu sorun grmezden gelinecek ve yok saylacak bir sorun deil. Bu sorunu zmek ise ounluun ve ounlua srtn dayayan siyasetilerin grevi. Trkiye'nin ayrca, bir "mill birlik ve btnlk" sorunu var. Bu sorunu zmek de, bata Krt siyaseti yapanlar olmak zere, yine btn siyasetilerin grevi. "Terr Sorunu"ndan "Krt Sorunu"na... ? 31 Bir yol ayrmndayz. Pein hkmlerimizi, fkelerimizi, ince hesaplarmz, iktidar mcadelesinde kazanacamz mevzilerin formllerini, doldurduumuz yumurta kfelerinden kurtulup sakin bir ekilde dnelim ve karar verelim. Her iki taraf iin de grnen gelecek: Kaybedeceklerimiz yannda bugn feda edeceklerimiz devede kulak kalacaklar. Asimilasyon Yerine Entegrasyon Bata iaret ettiim yol ayrmn tekrarlamalym. 70 milyon, hep birlikte uurumun kenarnda yol alyoruz. Trkiye, iine gmld "Krt sorunu" ile nefessiz kalabilir; blgesinde byk glerin oyunca haline gelebilir, ekonomisi terr bataklnda batabilir, gcn, enerjisini tketebilir ve kan denizi etrafnda birbirine dman bir topluma dnebilir. Veya, i sorunlarn adalet iinde zerek ikiye katlad enerjisi ile hem toplumuna daha fazla refah, hem de uluslararas alanda daha fazla g ve itibar kazanabilir. Bunun iin iinde her trl farkl sesin olduu siyasete ihtiyacmz var; sorunun zmszlnden medet umanlar da dhil olmak zere. 1993'te "Krt realitesini tanyorum" diyen Demirel, Babakan Erdoan "Krt sorunu"nu telffuz ettii zaman, "Trkiye'nin terr meselesi var. Meseleyi terr olay olmaktan kartp baka bir yere gtrrseniz, terr azdrrsnz" dedi. CHP lideri Baykal da ayn izgide, sorunu zmek iin terre destek verenlerin tehis edilmesini, "terre kar ok kararl bir tavrn btn toplum tarafndan srdrlmesi"ni nerdi. Mesele, bu tecrbeli siyasetilerin syledii gibi sadece bir "terr sorunu" ise, bu sorunun stesinden gelmek, elinde silah olanlarn sorunudur. Bunun istihbarat, propaganda gibi teknik ayrntlar vardr. Gvenlik gleri terrle mcadele edecek, bunun iin kaynak, eleman ve yetki isteye32 ? Trklk ve Krtlk cektir. Topluma den de gvenlik glerine moral destek olmaktan ibarettir. Peki, sorunu "terr" snrlar iinde tutarsak zebilir miyiz? Hatta terr sona ererse, sorun zlm olur mu? "Milletler a"nn balamas ile birlikte ayrlk bakaldrlarla ba etmeye alan ve isyan bastrma konusunda, yeryznde en fazla tecrbeye sahip bir devletimiz var. Bu devletin, 1821 Srp isyanndan bugne kadar, yaad tecrbelerin bir zeti duruyor arkamzda. Devletin askeri adan en zayf olduu zamanlarda bile isyanlar asker tedbirlerle sona erdirmekte hibir zaman bir sknts olmamtr. kan her isyan bastrlmtr. Ama isyanlarn sonunda da

ayrlklar hedeflerine ulamlardr. Bunun tek istisnas, milliyetler sorununa, kapsaml bir reform alan olarak bakan Tanzimat paalarnn aldklar baarl sonulardr. Merak edenler, 1866-69 Girit syan karsnda diplomat bir sadrazam olan l Paa'nn ald tedbirlere ve getirdii dzenlemelere bakabilir. "Devlet kimlerle muhatap olmaldr?", "zm iin hangi zengin alternatifleri retmelidir?" sorularna cevap verenlerin, bu tecrbeleri de dikkate almalar lzm. Devlet aklnda var olmas gereken tarih bilinci, etnik sorunlarn "terr" ile snrlandrlarak zlemeyecei olmaldr. stelik, sorunu salt bir "terr sorunu" olarak kabul etmenin, "terre teslim olmak" anlamna geldii de ancak bu yolla anlalabilir. Sorunu terre indirgeyen yaklamn siyasetten gelmesini, Demirel ve Baykal iin herhalde baka sebeplerle aklamak gerekir. "Krt sorunu" konusunda en hassas ve tepkili kitleleri temsil ettii varsaylan MHP'nin, beklenenin tam tersine srekli bar ve uzlama mesajlar vermesi baka trl aklanamaz. MHP liderinin "iek bahesi" benzetmesi ve partililerini kitlesel terrn uzanda tutmak iin gsterdii aba, mutlaka itibar edilmesi gereken sorumlu ve yapc bir tutuma iaret ediyor. Siyasetinin grevi, sorunu "terr" olarak tanmlayp sorum"Terr Sorunu"ndan "Krt Sorunu"na... ? 33 luluktan kamak yerine, zm iin elinden gelen abay gstermek ve temsil ettii kitleleri bir istikamette seferber etmektir. Trkiye'de basit siyas kar hesaplarnn stne kabilen her siyasetinin katkda bulunabilecei salam bir uzlama ve bar ortamn oluturma potansiyeli mevcut. Evrensel olarak ittifak edilen demokratik deerler, insan haklar ve hukuk prensipleri, insanlar kendilerini bir haktan veya ayrcalktan yoksun hissetmeden uzlaabilecei ortak ereveyi oluturur. Buna ilve edilecek ey, toplumlarn psikolojilerini ve eilimlerini gzeten aklc politikalardr. ttifak edilecek hususlarn banda "Krt sorununu" bir demokratikleme ve zgrlk sorunu olarak kabul etmek geliyor. Demokrasi dediimiz zaman, sadece iktidarn halkn rzasna dayanmasn savunan basit bir prensipten bahsetmiyoruz. Trkiye'nin, lke iinde ve dnda, ekonomisinden diplomasisine, refahndan uluslararas itibarna kadar dayand en nemli gten bahsediyoruz. Bugnn dnyasnda Trkiye, kazanlarn demokrasisi ile salyor ve salamaya devam edecek. Blge dengelerindeki yerimizi, ilikilerimizdeki avantajmz demokrasimize borluyuz. Tekrarlyorum, bazlarnn lks olarak niteledii bir siyasal prensipten deil, lkemizi gl klan bir unsurdan bahsediyorum. Trkiye'yi koruyan, gvenliini salayan g nedir? Demokrasisi mi, ordusu mu? Bu soruya verilecek gereki bir cevap demokrasimizin deeri hakknda da fikir verecektir. yleyse "Krt sorunu" iin demokrasi iinde bulunacak zmler, hem demokrasimizi glendirecek, hem de demokrasimiz zerinden her alanda nmz aacaktr. Demokrasi iinde gelitireceimiz zm iin iki nemli stnlmz var: Devlet tecrbesi ve halkn uzlama ve bar iinde yaama yetenei. Devlet bizim dmzda, bizden stn bir varlk deil, bizim yani insanlarn bir arada, bar ve gven iinde yaamasn temin 34 Trklk ve Krtlk eden bir kurumdur. Devletimiz ise birlikte yaama konusunda engin bir tecrbeyi kendi geleneinde bir araya getirmitir. Bu gelenek adalete dayanr. Toplum ancak dil prensipler etrafnda bir arada tutulabilir. Devlet bunun iin adaleti amadan datmal ve her birey devletin adaletine gven duymaldr. Bugn buna hukuk devleti diyoruz. Devletin gcn ve stlendii grevleri temsil edenlerin, hukukla snrl kalmas, hukuk dna kt zaman ceza grmesi bu yzden ok nemlidir. Terr, devleti hukuk dna kmaya zorlar. Terrn bu arsna direnen ve hukuku her hal ve artta yaatan devlet, terrn amacna ulamasna da engel olur. Yllarca sren bktrc, kahredici terre ramen, toplum iinde "Trk ve Krt dmanl" ortaya kmamtr. Terr yllarnda, bir btn olarak toplum da nemli bir snavdan gemitir. Btn dnyada ve uluslararas rgtlerde, zm iin aba harcanan aznlk sorunlar, halklarn dmanlyla ortaya kmaktadr. nsanlarn farkl olanlara duyduklar kin ve fkeyi gidermek, zm

aranan temel sorunu ifade etmektedir. Bunun iin ok kltrllkle, kimlik politikalaryla zmler aranmakta, topluma uzlamac ve bar bir bilin aktarlmaktadr. Trkiye'de ise aksine sorun toplumda deil, siyasal alanda zlecek evsaftadr. En byk avantajmz da budur. yleyse sorunu "terr sorunu" olarak snrlamak ve alabildiince geni bir alanda toplumsal ve siyasal bara katkda bulunacak modeller, nlemler ve politikalar zerinde tartmalyz. Byle bir tartma ile harekete geecek entegrasyon srelerinin aya olduunu dnyorum: Herkesin soruna demokrasi ve hukuk iinde zm aranmas istikametinde bir ortak zeminde bulumas; terrn sistematik ve koulsuz olarak reddedilmesi ilk aya oluturuyor. "Krt sorunu" bal altnda, siyasal temsil, zgrlkler, bata dil olmak "Terr Sorunu"ndan "Krt Sorunu"na... 35 zere kltrel haklarn evrensel standartlarda tannmas, hatta pozitif ayrmcln tartlmas ikinci admdr. Krt siyaseti yapanlarn, Trkiye Cumhuriyeti devletinin toprak btnl ve egemenlik haklar ile bunlarn bayrak gibi sembolleri konusunda gsterecekleri dikkat ve hassasiyet ise nc aya oluturuyor. Bu ayak zerinde konumak, tartmak, zm aramak; arada ne kadar beyhude aba ve yanl anlamalar olursa olsun, btn farkllklaryla Trkiye'yi terrn srkleyecei karanlklardan daha iyi bir gelecee tayacaktr Bir mkn Olarak "Siyasallama" Trkiye'nin istihbarat kuruluu olan MiT'in, emekli st dzey yneticilerinden Cevat ne, mrnn 41 ylnn MiT'te geirmi, "Krt sorunu" konusunda uzmanlam nemli bir isim. Cevat ne, "80 yllk bir sorun var olduuna ve tartldna gre... demek ki zlmemi ve bugne kadar uygulanan politikalar baarsz olmutur" diyor. ne bu szleri, 13-14 Ocak 2007 tarihleri arasnda Ankara'da yaplan "Trkiye Barn Aryor" konferansn deerlendirirken syledi. Bu konferans dzenleyenler, 1984 ylndan beri Trkiye'nin dk younlukta yaad atmann dorudan taraflarndan biri: Demokratik Toplum Partisi (DTP)'nin nclnde gerekletirilen Konferans'n amac, iddetin sona erdirilmesi ve barn kalc hale getirilmesi. Trkiye 1984'ten beri 40 bin vatandam, bugn sona ermesi istenen iddete kurban verdi. iddetin sona erdirilmesini isteyenler, Abdullah calan'n hl temsil ettii ve devlet tarafndan terr rgt olarak nitelenen PKK (Krdistan i Parti-si)'nin da ak veya rtl destekileri. Bu konferansta, PKK'nn tek tarafl olarak ilan ettii atekesin uzatlmasn ve Krt sorununun bar yntemlerle zlmesini savunuyorlard. Bar 38 ? Trklk ve Krtlk ars, bugne kadar izlenen politikann, yani iddet yntemlerinin iflas anlamna geliyor. Bar, zmszln ve aresizliin balad yerde devreye giriyor. Cevat ne'i resm kurumlarda var olan ve kendisini pek fazla ele vermeyen akln ve bu konudaki birikimin temsilcisi olarak kabul edersek, devlet de izledii politikalarn iflasn ilan etmi oluyor. Sonrasnda emekli generallerin zeletirilerinin bu istikamette gelimesi, ne'i devlette gelien eletirel vizyonun da temsilcisi yapyor. Krt sorunu ekseninde atan iki taraf da, e zamanl olarak bugne kadar kullanlan yntemleri ve izlenen politikalar eletiriyor ve iflasn ilan ediyor. Gemie snger ekip yeni bir balang yaplabilir mi? atmann ki Taraf Trkiye'nin etnik sorunu, dier lkelerin etnik sorunundan farkl seyretti. Dorudan iki toplum kesimi arasnda etnik bir atma ortaya kmad. atma devlet ile Krtler ve onlar temsil eden rgtler arasnda yaand. Yunanistan'da Makedonlarla Yunanllar, Kuzey rlanda'da Katolik ve Protestanlar arasnda yaanan bir dmanln benzeri Trklerle Krtler arasnda grlmedi. Aksini iddia edenlerin varlna ramen, yakn zamanlarda bir Trk-Krt atmas ihtimli de grlmyor. Tarihsel gelenek, inan ortaklnn, etnik ayrm bastrmasna imkn salyor. Krtlerin otokton halklar olarak sakin olduklar Gneydou blgesinin, ekonomik olarak grece gerilii Bat'ya ynelik g tevik ediyor. Trkiye'deki Krt nfusunun yaklak yars Ankara'nn

batsnda, zellikle Ege kylarnda ve stanbul evresinde yayor. Bu durum, bamszlk veya federalizm isteyen Krt seperatizmini de zayflatyor. Uzun yllar metropol ehirlerden Gaziantep'in belediye bakanln yapan, Krt siyas evrelerinde Bir imkn Olarak "Siyasallama" ? 39 de sayg gren Celal Doan, tam da bu noktay vurgulad: Komu lkelerin Krtlerinin kendi lkelerinde mutlu olmadklarn, Trkiye'de ise 20 yldr akan kana ramen, toplumun kavga halinde olmamasna sevinmemiz gerektiini syledi. Bu zet tablo sorunun toplumsal bir sorun olmadn, siyasal bir sorun olduunu gsteriyor. Muhatap devletin kendisi. Silahl mcadeleyi reddeden bir Krt siyasal hareketi karsnda devletin de bugne kadar uygulad politikalar deitirmesi gerekiyor. Geleneklerine ve geleneksel deerlerine bal, kapal toplum yapsn srdren Krtler, bugn geldikleri noktada onurlu bir geri ekilme frsat aryorlar. Yeni bir balang iin af taleplerini bile Konferans'n sonu bildirgesinde yer ald ekilde "kamuoyu vicdann rencide etmeyecek" bir ereve iinde dile getiriyorlar. Orhan Pamuk'tan nce Nobel Edebiyat dl'ne yakn grlen Krt asll romanc Yaar Kemal'in, Konferans'ta yapt konuma da aslnda toplumsal uyuma vurgu yapyordu. "Gerilla" kelimesini "terrist" kelimesi yerine kulland iin eletirilen bu mehur edebiyat, konumasnn byke bir blmn Trk-Krt kardeliine ayrmt. Ovada Siyaset: ? Mehmet Aar DYP lideri iken "siyasallama"y "ovada siyaset" nitelemesi ile terre kart bir alternatif olarak siyas literatre yerletirdi. Sz gerekten yaratc ve tam olarak yleydi: "PKK'nm atekes arsna karlk olarak, "dada silahla dolaacaklarna ovada siyaset yapsnlar" demiti. Bu sz, Krt siyasetinin temsilcilerine iddet yntemlerinin terk edilmesi durumunda, zgrce siyas faaliyette bulunma vaadi demekti. Muhafaza-kr-milliyeti DYP'nin lideri olan Mehmet Aar, Gneydou'da 40 ? Trklk ve Krtlk iddetin yaygn olduu yllarda polis gcnn banda bulunmu, ahin tutumlar ile dikkat ekmiti. Gelinen noktada onun Krtlere siyas zgrlk vaadinde bulunmas, izlenen devlet politikalarn reddeden ve devleti eletiren bir tutum olarak yorumland. Nitekim Genelkurmay Bakan allmn dnda bir polemie girmekten ekinmedi. Bar Konferans'nda Mehmet Aar'n szne ska yaplan atflar, bu yaklamlarn bar araylara katkda bulunduunu gsterdi. Nitekim, Aar'n izdii ereve Bildirge'ye de gemi bulunan genel af talebi ile uyumlu. Gerekten devlet dnda kalan siyas aktrlerin Krt sorunu karsndaki tutumlar da, sorunun bymesini engelliyor. Krt siyasetilerin tam kar kutbunda yer alan ve srekli olarak "ar milliyetilik'Te sulanan MHP, Trk-Krt atmasn nlemek konusunda kararl bir tavr sergiledi. Aka taraftarlarnn saysn arttrmas ve siyas kazan salamas beklenen atmac tavrlardan kand ve taraftarlarn atmadan uzak durmak konusunda sert bir dille sk sk uyard. Konferans'ta konuulanlar ve sonu bildirgesinde yer alan ibareler, farkl evrelerden yeterli ilgiyi grd. Konferans' sert bir ekilde eletirenlerin bile "yeni bir balang" ihtimlini ciddiye aldklar anlalyor. 20 yldr oluan bir jargon var. iddet ortamnda bu jargon, kullanann yer ald taraf sembolize ediyordu. Bugn, bu yerleik jargonu aan, bar merkeze alan ortak bir dilin gelitirilmesi gerekiyor. Dorudan zme ulamak bu safhada bir hayli zor. zm iin ok uzun bir mesafenin almas, karlkl ok fazla emein harcanmas gerekli. Bu aamada tartma usul ve adabna dair bir ortak anlay gelitirilmeli. Bu yzden "Trkiye Barn Aryor" konferansnn sonu bildirgesinde yeni bir anayasa gibi esasa mteallik atflardan nce usle dair neriler daha nemli grnyor. Mesel Sonu Bildirgesi'nde yer alan u ifade gerekten nemli: "Bar dilde baBir mkn Olarak "Siyasallama" ? 41 latlmal; tekiletirici, yabanclaarc ve dmanlatrc tm sylemler terk edilmeli, siyasetin dili, iddete yol aan ayrmclktan ve milliyetilikten arndrlmaldr. Siyasette soy mensubiyetine dayandrlan milliyeti sylem ve zc yaklamlar, kartn da dourmakta, yurttalar arasndaki gven ve birlik

ortamnn olumasna zarar vermektedir." Bu szleri bugne kadar iddeti yntem olarak benimsemi veya onaylam Krt siyasetinin bir zeletirisi olarak da okumak mmkn. Etnik milliyetilii, ounluk mensubiyeti karsnda var eden temel dayanak, burada eletirilen "soy mensubiyeti" deil mi? Trkiye, kilitlendii Krt sorununda yeni bir balangcn btn unsurlarna sahip. iddet, geride kalan uzun yllar iinde btn gerekelerini tketti. Ufukta yeni bir yol ve farkl bir dnya grnyor. indeki etnik sorununu dil bir ekilde hal yoluna koymu olan Trkiye'nin, Irak bata olmak zere, blgesel sorunlara da bar katklarda bulunaca aikr. Blge etnik bileenlerine ayrlrken Trkiye'nin etnik sorununu aacak yetenei gstermesi, gerekten bartan yana olan uluslararas aktrler iin de bir frsat nitelii tayor. , ? Siyasallaan PKK Genelkurmay Bakan bu konferans farkl bir ekilde tanmlad: "Son zamanlarda Krt konferanslaryla PKK, insan haklar ve aznlk sorununa indirgenip uluslararas platforma tanmak isteniyor. Trk milletinin uyarak olmas lzm." Cumhuriyet gazete-siyse bu szleri, "Yaar Bykant, dzenlenen konferanslarla terr rgtnn siyasallatrlmak istendiine dikkat ekti" ekline evirerek verdi. Meselenin zn anlatan kelime doru seilmi. Sorun, "PKK'nn siyasallamas tehlikesi" olarak tanmlanyor. Birbirinden bamsz gibi grnen btn sorunlar bir zincir42 ? Trklk ve Krtlk le birbirine balayan en merkez sorunumuz olan "Krt sorunu" hakknda konuuyoruz. Kimsenin hata yapma, yanl anlalma, nereye gideceini kestiremedii bir lf syleme lks yok. "PKK'nn siyasallamas tehlikesi" ne demek? PKK, siyasallarsa ne olur? PKK neden bugn siyasallamaya alyor? Karnzdaki rgt silahl bir kalkma iindeyse, siz de elinize silah alp kar koyar, stesinden gelirsiniz. Peki, siyasallarsa ne yaparsnz? Bu rgtn siyasallamas Trk vatan ve devleti iin byk bir tehlike ise, bu adamlarn akllar bugne kadar neredeydi? Silaha sarlmak yerine neden siyasallamadlar? iddet yntemleri yerine neden siyasal yntemleri tercih etmediler? Genelkurmay Bakan bize bir oyundan bahsediyor. Bugn PKK'nn birok lke tarafndan bir terr rgt olarak kabul edildiini hatrlatyor. Sonra, Krt konferanslarnn sonu bildirgelerine dikkat ekiyor. "PKK'y baka bir kimlie dntrmek mmkn mdr?" Bykant, herhalde uluslararas alanda meru kabul edilecek bir siyas kimlii kastediyor ve "baz evreler"in bunu mmkn grmesi zerine gndem u ekilde belirleniyor: "nsan haklar ve aznlklar(a) indirelim. ok uluslu hale getirelim, siyas platforma tayalm. Yalnz i siyasetle alkas yok, uluslararas siyaset de var" diye ekliyor. Yukarda sorduumuz sorularn cevaplarna, bu yorumun izinden giderek ulaabilir misiniz? Bir terr rgt, siyasal meruiyet peinde ise silahlara veda etmek zorunda. Siyasallamadan neden korkalm? PKK, "Krdistan i Partisi" demek; bugne kadar silahl yntemleri benimsedi. Bu yntemler iin "terr" kelimesinin kullanlmas doru; nk terr, siyasal amalarla, halk yldrmak ve bezdirmek iin iddet kullanmak demek. "PKK'nn siyasallamas" ibaresi temelden yanl; nk PKK zaten iddet yntemlerini de benimseyen siyasal bir rgt. "Siyasallama" ile "meruiyet kazanma" kastediliyorsa, o zaman kritik kavramlar yanl kulBir mkn Olarak "Siyasallama" ? 43 lanlyor. PKK, iddet yntemleri ile siyasal amacna ulamaya alt iin bir "terr rgt". imdi vaat edilen ama henz gereklemeyen ey iddet yntemlerinin tamamyla terk edilmesi. Genelkurmay Bakannn bahsettii konferanslarda ite bunlar konuuluyor. PKK, siyasallamaya alrken iddet yntemlerini terk etmeye zorlanyor. Kim zorluyor? Bu konferanslarda diyalog kurmaya alt muhataplar. Diyalog arad insanlar, "atekes" deil "silahl yntemleri btnyle terk ettiini aklamas" artn nne koyuyor. yle ya, barn konuulduu yere silahla girilmez. Silah tehdidi ile bar gereklemez. "Silahl kalkma"ya kar techizatlanm Trk Silahl Kuvvetleri'nin, "siyasallama"ya kar are retmesi eyann tabiatna aykr. Bu i sivil

siyasetilerin ii. Bykant'm resm ekilde "terr sorunu" olarak nitelenen "Krt sorunu"nu btnyle "PKK sorunu"na indirgeme hatasn hibir siyaseti yapmaz. u soruya evet cevab vermek mmkn m: PKK siyasallarsa, yani silahtan vazgeerse terr sona erer mi? "PKK'nn siyasallamasnn bir tehlike deil bir frsat olduunu grebilmek iin siyasetin zengin zmler reten dnyasnda yaamak, siyaseti olmak art. Mesel calan'n mral'dan "niter devlefi savunmas, acaba bir "tehlike" mi, yoksa "frsat" m? Ya PKK Siyasallarsa! CHP lideri Deniz Baykal'n, Aar'n "dadan insinler ovada siyaset yapsnlar" vecizesinin izinden giderken syledikleri, temsil edici bir retorii yanstt iin hatrlanmaya deer: " 'Dadan in, ovada siyaset yap' deyince terrist bunu nasl anlar? yle anlar: 'Benim niye terr yaptm biliyorsunuz. Gel siyaset yap dediinize gre, demek ki benim terr yapmamn gerekelerini kabul 44 ? Trklk ve Krtlk ? ? ediyorsunuz. Ovada siyaset yap diyerek, benim taleplerimi karlayacanz m ima ediyorsunuz?' terristin anlayaca budur. Bu terr durdurmaz, azdrr. Arkasndan 'iki milletli anayasa yazalm' talebi gelir, af talebi gelir." (Ankara Kulisi, CNN Trk) Bu szler zl bir ifade ile "ya PKK siyasallarsa" korkusunu yanstyor Baykal, devletimizde egemen olan bir gr dile getiriyor. ncelikle Trk Silahl Kuvvetleri bu gre yakn duruyor. Baykal'dan nce Genelkurmay Bakan, Aar'n "ovada siyaset" nerisini polemik konusu yaparak "iddetle knam" ve "dadan inen insan nasl siyaset yapacak ki?" diye sormutu. Arkasndan bir ordu komutanmz PKK'nn "siyasallamas" tehlikesine dikkat ekmiti. Grnrde devletin silahl gcn sevk ve idare edenlere ve onlarn szcln stlenen Baykal gibi siyasetilere u yaklamn egemen olduu anlalyor: Etnik ayrlklk karmza iddet yntemlerini kullanarak karsa stesinden gelebilir, hi olmazsa kontrol altnda tutabiliriz. Ama iddeti brakp bar yntemleri denerlerse zaafa deriz; nk silaha kar donanml ve birikimliyiz, siyasete kar deil. Bu yaklam doru mu? Bu yaklama yani silahl zme feda edilecek canlar, insan endieleri bir kenara brakalm; zira hibir insan gereke bu yaklam iin deer tamaz. Bu zm tarzn savunanlar sadece devletin bekasn ve al menfaatlerini dikkate alr. O zaman u soruyu soralm: Salt silahla devleti korumak mmkn m? zm Deil Demagoji Aklc bir devlet cihazna sahip olmak, hatta mill birlik ve btnln salam bir ekilde tesis etmek, demokrasisini ve hukukunu devlete hkim klmak iin de nmzde bir imkn duruyor. Bir mkn Olarak "Siyasallama" ? 45 Bu frsat deerlendirmek, bu imkn kullanmak iin basmakalp retoriklerin s dnyasn amamz gerekiyor. Baykal'n batan aa demagoji kokan szleri gibi. Baykal bizi korkutmaya alrken kendini ele veriyor. Aar'n szleri terr yapan hakl kartr ve arkasndan "iki milletli anayasa talebi gelir", "af talebi gelir" diyor. Dikkat edelim "iki milletli anayasa gelir" demiyor, "af gelir" demiyor; "talebi gelir" diyor. Demagojiyi tehir etmek iin bir bilgi vermemiz, bir de soru sormamz lzm: "ki milletli anayasa talebi" zaten var. Bu talep siyaset yapanlarca zaten dile getiriliyor ve ceza takibata konu bile edilmiyor; af talebi de yle. Hatta siyas otonomi, coraf otonomi talep edenler, bu talebe kar kan (Orhan Doan gibi) Krt siyasetileri de var. Kltrel otonomiyi formle eden Muammer Deer var. Dahas, bamszlk talep eden marjinal bir grup bile var. Demek ki "talep" etmenin "dadan inmek'le ilgisi yok. Tersine iddet, zaten mevcut olan bu taleplerin bazlarna destek salamak iin var. Baykal'n mantnn tersine iddet yerini btnyle siyasete terk ederse, baz talepler silahl desteini kaybetmi olacak. Zira bu talepler, dadakiler ovaya indii zaman gndemimize girecek konular deil ki? stelik Baykal diyor ki, "siyaset yap demek, terrn gerekelerini kabul etmektir." Bu hkm Baykal'n stne reklendii sol siyasetin talihsizlii hakknda da fikir veriyor. "Terr brak siyaset yap", dediiniz zaman terrn gerekelerini nasl kabul etmi olursunuz? Ad zerinde siyaset yapyorsunuz, yani tartyorsunuz,

stelik zgrce tartyorsunuz. Byle bir mantn siyaseti tarafndan kullanlmas siyasetin toptan reddedilmesi deil mi? O zaman bir eyi savunmak yerine bir eyin st rtlyor. nk biz, demokratik hakkmz kullanarak bu mantkszla u soru ile karlk veriyoruz: iddetin durmasndan neden korkuyorsunuz? Bir devlet nasl olur da, kendisine kar silahl kalkmaya girienlerin silah brakmasndan, dadan inmesinden ve siyaset yapmasndan en_46 Trklk ve Krtlk die eder? Bir siyaseti neden "iddet yerine siyaset" seeneine, stelik kendisini de ie yaramaz hale getirecek bir ekilde kar kar. Hatta daha ileri gider ve u soruyu sorarz: Bu PKK'llar aptal m? Neden bugne kadar siyaset yerine iddet yntemlerini kullandlar? Tek Bayrak, Tek Millet ve Tek Devlet Asker zme dolayl destek veren samimi ancak naif bir endie de var. Bu endie sahipleri siyasetin blnme getireceini dnyorlar. Bu endieler geni lde Krtler hakknda n yarglara dayanyor. Ezberden sk tekrarlanan itirazlar, aslnda bir zayfl ve zgven yokluunu gsteriyor. Diyorlar ki, "Adam ayrlmay kafasna koymu. Siyasetin yolu alrsa blnme iin daha uygun bir zemin bulacak. nce gelsin benim bayrama sayg gstersin, ondan sonra siyaset yapsn." Bu itirazn naiflii siyasetin zaten yaplyor olmasnda. Bayraa dair samimi endieye ise u cevap verilebilir: Krmz zemin zerine beyaz ay-yl-dz bayrak yapan ey, 72 milyonun birliinin sembol olmasdr. Krtleri bir kenara brakp kendi kendimize soralm: Bu anl bayran, Krtlerin de nemli bir nfus halinde yer ald 72 1 milyonluk bir milleti temsil ettiine, sen inanyor musun? Sen inanmyorsan, Krt'ten ne bekliyorsun? Asl bayraa saygszlk Krd kendinden ayr grmek deil mi? Her yere Trk bayra dikerek bayraa sayg gstermi olmazsnz, sadece gsteri yapm olursunuz. Bayraa sayg, onun temsil ettii deerlere, birlie ve btnle, bamszla sahip kmaktr. Her ferdini ierecek ekilde 72 milyona sahip kmaktr. Her lkede etnik sorun, ounluun zecei bir sorundur. ounluk, kendisini gzden geirmek yerine aznl sulama kolayclna kapld zaman, o lkeyi tek para halinde tutmak zorlar. ounluk Bir mkn Olarak "Siyasallama" ? 47 aznl ayr ve gayr grmeye baladktan sonra, aznla ayrlk ryalar grmekten baka are brakmaz. Korkular, paranoyalar bir kenara brakalm. Biriken aclar, bu aclarn bytt fkeler var. Sz konusu olan 40 bin can. Etnik terrn kurban olan 40 bin insan. Bu 40 bin insann yaknlarn ve eini dostunu hesaba katarsak, Trkiye'de acdan ve fkeden payna deni almayan kimse kalmam gibi grnyor. Bu fke iddeti doallatryor. Doallk Trkiye'yi iddete mahkm ediyor. fkenin sonucu olan iddet yine iddeti douruyor; akln ve saduyunun egemen olaca siyasete hayat hakk tanmyor. fkeyi bastrmak, saduyuyu egemen klmak art. Ben Krt deilim. Ne kadar empati kursam da ana dili Krte olan biri gibi dnemem, yaananlar bir Krt gibi alglayamam. Ben ancak bir ehit cenazesinde babasnn resmini tarken dimdik duran ocuk olabilirim. Askerliin farkl bir meslek olduunu, ailenin btn fertleriyle birlikte yapldn bilebilirim. Her cenaze haberinin bir asker ocuunda depretirdii babasn kaybetme korkusunu hissedebilirim. Bir askerin omuz omuza arprken kaybettii arkadana duyduu vefay ve onu ehit edenlere duyduu fkeyi anlayabilirim. Bir PKK militannn dadaki lm haberinin ailesine nasl ulatn bilemem. Geride kalan yaknlarnn neler hissettiini, neler dndn anlayamam. Acnn nasl derinlere ilediini, bu acdan ne sonular devirdiklerini kavrayamam. Ama vatandalarn tek bir devletin ats altnda yaatmaya gayret eden devlet bykleri ve siyasetiler anlamak zorundalar. fkenin ve kavgann yerine bar iinde birlikte yaamann yolunu bulmak, bana da Krtlere de gstermek zorundalar. nk ancak, iddetin dndaki zmlerle "tek devlet'i yaatmak mmkn olabilir. 40 bin dramn iine sd iddet ykl gemi, doal olarak atmaya kiisel bir nitelik kazandrr. te asl bastrlmas gereTrklk ve Krtlk

ken ey budur. Devlet kan davas gtmez. Devlet intikam almaz. Devlet hukukla var olur, hukukla yaar. Devletin kulland silah da, meru iddet de hukuku hkim klmak iindir. iddet ortamnn devamn, intikam duygusu iin, kan davas iin vazgeilmez grenler arkalarn dayadklar devlete ihanet etmi olurlar. Devletin grevi yaralar sarmak, gnlleri onarmaktr. Bunu salayacak olan ey silah deil siyasettir. Asker zm Yerine Siyas zm Onca yldan sonra Cumhuriyetimiz iin hl blnme-paralanma korkusu yayorsak, daha fazla korkmak yerine nerede hata yaptmz tekrar tekrar dnmek zorundayz. Nerede yanl yaptk? Gemiten ders kartp, zm nerede aramalyz? PKK terr doal olarak asker zm n plna kard. Terr iflsn ilan ederken asker zmde srar etmek, Trkiye'yi zmszle mahkm etmek demektir. iddet, ar basksn toplum zerinden kaldrnca, zmler kendiliinden ortaya kar. Trkiye'nin inkr edilemeyecek bir etnik sorunu var. Bu sorun yllar boyu bask ile, yok saylarak nihayetinde iddet yntemleri ile yzn gsterdii zaman asker tedbirlerle zlmeye alld. Bu zmlerin rettii kurumlamalar, alkanlklar var. Trkiye'nin 72 milyonu kardee bir arada yaatacak dinamiklerinin hayat bulabilmesi, toplumu yeniden ortak paydalar etrafnda buluturabilmesi iin bu alkanlklarn hemen terk edilmesi gerekir. iddetin ortadan kalkmas ile siyas zmlerin ortal kaplamas, farkllklar yaatacak oulculuu da mmkn klacaktr. PKK terr ile Trk devleti arasnda skan Gneydou halknn da zgr bir ortama ve farkl siyas zmleri tartmaya ihtiyac var. Trkiye'nin btnletirici dinamikleri ve gelenekleBir mkn Olarak "Siyasallama" ? 49 ri, ayrtran ve blen etkenlerinden daha fazla. Yeter ki bu dinamiklerin hayat bulmasna imkn tannsn. Sorunu PKK sorunu olarak grmek, dnyaya miyop gzlklerle bakmaktr. Sorunu PKK sorununa indirgeyenler, farknda olmadan PKK'ya geni bir meruiyet alan ayorlar. PKK koordinatrl diye bir unvan tesis etmenin, her konuda PKK'dan dem vurmann baka anlam var m? PKK'nn siyasallamasndan korkmak niye? Brakalm siyasallasn. Kanunlarmz ortada; su ileyenler hukuk devletini tanm olacaklar. Trkiye bylelikle iddet lgnln geride brakacak. Silahn deil saduyunun egemen olduu artlarda bizim de Krtlerin de syleyecei ok sz var. Bu szlerin hibiri yaralayc olmayacaktr. Btnyle Krt sorununun siyasallamasndan endie edenlerin, elinde silah bulunduranlar olmas ve Baykal gibi demagoglardan ibaret kalmas doal. Bu durum bile tek bana Trkiye'yi halk merkeze alan sivil siyasetilerin ynetmesi gereine hakl bir gereke oluturuyor. Trkiye Barn Bulabilir mi? , "Bulabilir mi?" sorusuna hep bir azdan "bulmal!" cevabn verebilmeliyiz. Bulmal, bulmas iin herkes zerine deni yapmal. iddetin glgesi toplumun zerinden kalkt zaman, akln ve saduyunun egemenlii balyor. zerinde hi dnlmeden tekrarlanan ezberlenmi szleri, silah sesleri arasnda, kimin hangi kampa ait olduunu anlamak iin dinliyorsunuz. fke akl esir alyor, intikam duygular mantnza hkmediyor. iddetin zm olmadn fark edecek feraseti gsterdikten sonra ezberler bozulmaya balyor. iddet zmszl dikte ederken her eyi siyaha ve beyaza boyar. Akl ve saduyu ise nanslar, 50 ? Trklk ve Krtlk akl kadar ok olan zmleri serer nnze. 1984'ten beri Trkiye'nin yaad iddetin, bu iddeti plnlayan ve srdrenleri getirdii yer neresi? Kim ne kazand? "Trkiye Barn Aryor" konferansnda, duvara asl bez afiin zerindeki ibare, Krt sorununda yeni bir safhann baladn gsterdi: "Her trl iddet ve ayrmcl reddetmek", "zm Trkiye'nin i dinamiklerinde aramak", "Yaananlarn herkesin ortak acs olduu gereinden hareket etmek". Birincisi iddeti mahkm edip, kavgasz-grltsz zmlerin nn aarken, etnik ayrm reddetmek iradesi gsteriyor. kincisi, "d mihrak" yerine Trkiye'nin iinden

kacak irade ve inisiyatifleri koyuyor; sonuncusu da gemite yaanan "ortak" aclara saygy ve empatiyi vurguluyor. Bu Almn Karl Ne Olmal? "Eyvah PKK siyasallayor!" korkusu, tam anlamyla "iddet"!, sorunu ynetebilmek iin tek are gren kr ve gvensiz bir kavrayn ifadesi. Gvensizlik hem topluma, hem de devlete kar. Hlbuki hem topluma, hem de Trkiye'nin iddetin ortadan kalkt artlarda seferber edebilecei potansiyeline gvenmemiz lzm. Blnmeden korkanlarn, Trkiye'yi tek para halinde tutan tutkaln kimyas zerinde yeniden dnmeleri art. Kuzey Irak faktr iin bile ayn gven duyulmal. Trkiye Ankara'dan ibaret deil; Erbil ve Sleymaniye Diyarbakr'dan ok stanbul'a yakn. Bir imparatorluk bakiyesi olan bu toplumun farkllklar bir arada yaatma konusundaki tecrbesini hatrlamak bile geni ufuklara ayor bizi. "Krt sorunu" hl bir Trk-Krt sorunu deil. Etnik ayrmclk her eye ramen bu toplumun zihin haritasna giremedi. Sorun devlet katnda tanmland ve devlet politikalarna konu edildi. 1984'ten bu yana sren PKK terr nasl kendini tketti ise, devlet katnda yrtlen politikalarn da zm olmad anlald. Bir mkn Olarak "Siyasallama" ? 51 Sorun toplumsal deil, siyasal bir sorun; ama zecek olan toplumun kendisi. Krtlerin eit ve onurlu vatandalar olduklarna ikna edilmeleri ounluun grevi. ounluun "Krt sorunu"na "kendisini farkl hissedenin hukukuna sayg" duyarak yaklamas art. "Onlar bamsz devlet kurmak istiyor" endiesinin yerini, saygnn, sevginin ve empatinin kuvvetlendirdii, birlii ve btnl pekitiren abalarn almas lzm. ktidar ihtimli olmayan sayca az olanlar ikyet ederler; lkeyi tek para halinde tutmak ncelikle ounluun sorumluluudur. Silahlar sustuu zaman szn arl devreye giriyor. Konuacak ok ey var. Kltrel haklar temelinde, kltrel farkllklara dayal ok kltrl kimlik politikalarnn "kltr rkl"n beslediini fark etmeliyiz. Gnmzde rklk biyolojik temelde deil kltr ekseninde yaplyor. nsanlar kendi tercihleri olmayan ama kimliklerini belirleyen kltrlere mahkm etmekle kalmyor; kltrleri, tpk rk gibi mutlak bir deer mertebesine ykseltiyor. "iddetsizlik Ortam": Krt Sorununda Yeni Bir Balang Trkiye uzun yllarn siyasal iddetle i ie yaad. 1960'l yllarn sonlarndan itibaren balayan ideolojik kutuplamalar, giderek trmanan iddet olaylarn tetikledi. 1980 ylna gelindiinde, Trkiye byk ksm niversite anda olan toplam 5 bin vatandan bu olaylarda kaybetmiti. 12 Eyll asker darbesinin ardndan ksa bir sre durulan iddet ortam bu sefer PKK terr ile yeniden trmana geti. 1999 ylna gelene kadar 30 bin kiinin bu etnik terr girdabnda hayatn kaybettii kabul ediliyor. Trkiye'nin temel etnik sorunu olan Krt sorununu da iinden klmaz hale getiren bu iddet ortam, uzun zamandr kay52 ? Trklk ve Krtlk bolmua benziyordu. 2007'nin Nevruz Kutlamalar, korkulann ve beklenenin aksine kan dklmeden geince, bar umutlar iin de bir dnm noktas oluturdu. Nevruz 2007: iddetin Tkenii Araya kan girebilirdi. Uzun zamandr herkes tetikte, endie iinde bekliyordu. Cumhurbakanl seimi, havay bulandryor; provokasyon beklentisini arttryordu. Korkulan olmad Ufak-tefek asayi olaylar dnda, 2007 Nevruz'u uyanan baharla uyumlu bar ve kardelik bayram olarak kutland. Bize rahat nefes aldran kutlamalardan sonra yiidin hakkn teslim etmeliyiz. Karmza kan bar tablosu zerinde en ok emek ve pay sahibi olanlar, bata DTPliler olmak zere Krt siyasetinin nde gelen simalar idi. DTP Genel Bakan Yardmcs Srr Sakk'n gnler ncesinden, Nevruz gerginliklerinde kendilerinin de gnahsz olmadklarn itiraf etmesi, Krt siyasetilerinin her szne phe ile bakanlarn bile dikkatini ekmiti. Yine Nevruz'a ynelik "bar ve atmasz bir ortamda kutlama" eklinde formle edilen sistematik bar arlar, yasal olmayanlar da dhil ayn merkezlerin inisiyatifi ile yaplmt. Diyarbakr'daki kutlamalardan kk bir ayrnt bu arlarn ciddiyetine de rnek tekil ediyor: Tertip Komitesi, Valiliin yasaklad sloganlarn atlmamas, pankartlarn almamas konusunda olaanst

aba harcyor. Sloganlar kontrolden knca areyi mziin sesini amakta buluyor. Katlmn nceki yllara gre azln bile provokasyonlara frsat vermeme endiesine balamak gerekir. Diyarbakr ve stanbul'daki ufak tefek olaylar dnda son yllarn en sakin 21 Mart gn yaand. Trkiye 2007 Nevruz'unda ok iyi bir snav verdi. Bu snavdan kartacamz dersler olmal. Bir mkn Olarak "Siyasallama" ? 53 Mesel u soruyu soralm: "Neden provokasyon yaanmad?" ayet infial uyandran bir iddet eylemi olsayd, bu eylemin provokasyon olduu ortaya kacakt. Kimse de bu provokasyona gelmeyecek, provokatrlerin hesab ters tepecekti. Demek ki provokasyon uyarlar, caydrc bir etki yapyor. kinci olarak uzun zamandr bar arlar yapan, niter yap iinde zm arayan DTPli siyasetilerin ve Krt entelijansiyasnn samimiyeti kantland. "Trkiye Barn Aryor" konferans ile iddial bir k yapan ve iddetin btnyle sona ermesi konusunda umut vaadeden siyasetiler, iddialarnn altn doldurmu oldular. Hkmet kanad ve asayi gleri de, 21 Mart'a dair derin endieler tamalarna ramen, toplumu germemek iin ortal sakin tutmaya ve tedbirleri dk bir profilin arkasna saklamaya gayret ettiler. Bylelikle Trkiye 2007 Nevruz'unu, gelecek iin daha byk umutlar besleyerek geirdi. Endie, yerini gelecek yllar da kucaklayan bir iyimserlie brakt. Katks olan herkesi gerekten kutlamak gerekir. Karmzda ok daha nemli bir sonu duruyor: iddet tkeniyor. Srekli iddet ile bir arada yaamaya alm Trkiye, bar ortamnn kalc nimetleri iinde yaamaya balyor. Hatrlayalm: 1960l yllarn sonundan bugne kadar ksa faslalar dnda hayatmzn bir paras haline gelen siyasal iddet, ortamn kanksayarak yaadk. Gndelik hayatmz, ekonomimizi, siyas hesaplarmz hep iddetin vazgeilmez bir veri olduu artlarda srdrdk. Bu arada ok ama ok ar bedeller dedik. Herkes kendince dersini alma benziyor. iddetin bir are, bir zm olduunu dnenler mflis tccarlar gibi dolayor ortalkta. Geriye iddeti iktidarn vazgeilmez arac olarak grenlerin de durumu fark etmeleri kalyor. 54 ? Trklk ve Krtlk Gzlerimizdeki perdeleri kaldralm. iddet artlarnda ezberlediklerimizi gzden geirelim. Gemie bir snger ekerek yeni bir dnyay ina etmeye girielim. Barn ve huzurun arsna kulak verelim. 70 milyonun her ferdini, onurlu, eit ve mutlu vatandalar halinde yaatacak areleri elbirlii ile bulalm. Bazen areler basit bir ayrntda saklanyor; Nevruz'daki "w" harfi gibi. Nevruz manzaralarnda grnd gibi, toplumdan ykselen zm dalar denizler engelleyemiyor. Devlet katndaki zmleri ise bir tek harf engellemeye yetiyor. Nevruz: Yeni Yl-Yeni Balang Kadim toplumlar, tabiatn yeniden canlanmasn, yani Bahar'n geliini ok nemsemilerdi. 21 Mart, bu yzden Bahar yannda yeni yln da balad ilk gn olarak kabul edilmiti. "Nevruz", kelime olarak "yeni gn", stlah kullanmda da "yeni yln ilk gn" ksaca "ylba" anlamna geliyor. Pagan halklar, tabiat artlarna fazlasyla baml yaadklar iin bu gne zel bir anlam atfetmiler, zorlu k artlarnn sona eriini ve tabiatn yeniden uyann bayram ilan etmilerdi. 21 Mart, standart bir tarih olarak btn kadim toplumlarn "Bahar Bayram"dr. Hititler, Smerler, Msrllar, Yunanlar kendi bereket tanrlarna (daha ok tanralarna) adadklar bugn yln en nemli gn olarak cokulu festivallerle kutlamlardr. Trkiye'de hem Trklerde hem de Krtlerde devam eden gelenein ise Zerdt dinine kadar uzand kabul edilmektedir. Bu eski gelenekler, din ieriini ve anlamn kaybetmesine ramen, toplumda ok canl karlklar olduu iin yaamaya devam ediyor. Orta Asya'dan Anadolu'ya ok farkl halklar arasnda kutland gibi 21 Mart Trkler ve Krtler arasnda da ortak bir gn Bir mkn Olarak "Siyasallama" ? 55 olarak kabul grmektedir. Krtlerin aksine Trkler arasnda ok fazla nemsenmeyen bu gn, devlet politikas olarak destek buldu. Zira devlet, bu gnn Trk ve Krtler arasnda bir ayrm hatt olarak yerlemesini doru

bulmamt. Nevruz'un Trk gelenekleri arasnda da yer aldn biraz ge fark etmi, Krtlerin "etnik" nitelik atfettii bu gn resmiyet atfederek yakn zaman nce "Ergenekon Bayram" olarak devletletirmiti. Bu yzden her yl devlet bykleri ve siyasetiler Nevruz trenlerine itirak ediyor ve nevruzun simgesi olan ve eski bir Zerdt adeti olan atein zerinden atlama ritelini, televizyon kameralar nnde tekrarlyorlard. Nitekim bu yl da ayn grntler ekranlara yansd. PKK ve niter Devlet PKK'nn, mral'da zel artlar iinde cezaevinde yatan kurucusu Abdullah calan'n hl tartmasz lideri olduunu herkes kabul ediyor. calan, avukatlara yazdrd notlar ile bu rgtn temel stratejisini belirliyor ve taraftarlarna mesajlarn iletiyor. Avukatlara yazdrd ve bilahare yaymlanan notlara gre calan, PKK'y ortadan kaldrmay hedefleyen bir Trkiye-ABD ortak harektnn mevcudiyetine inanyor. Bu harekt nlemek iin taraftarlarna nerdii temel strateji birka ana eksenden meydana geliyor. Bu eksenin banda, PKK'nn Trkiye'nin niter yapsna sahip kmas geliyor. Kuzey Irak destekli HAK-PAR ve KADEP gibi, PKK insiyatifi dndaki yeni Krt siyas partilerine de, bu eksen zerinden kar kyor. Krtlerin federatif bir yapyla Trkiye iinde yer almasn talep eden bu partilere kar federasyona kar karak ve Trkiye'nin niter yapsn srarla savunarak, kendi izgisini vurguluyor. kinci olarak da, yer yer terr eylemlerini yeniden balatma tehdidinde bulunmasna ramen "iddet56 Trklk ve Krtlk sizlik ortam"n tercih ettii, bar yntemleri kulland anlalyor. calan, iddet yntemlerinin PKK'nn tasfiyesine hakl bir gereke sunacan fark etmi grnyor. Kuzey Irak'ta bir Krt siyas varlnn giderek glenmesi, Trkiye'deki Krt siyasetinin de paradokslarla dolu temel blnme eksenini oluturuyor. Barzani'nin Gneydou Anadolu'da etkinliinin ve nfuzunun artmas Trkiye Krtlerinin bir ksmn, zellikle PKK izgisini rahatsz ediyor. Trkiye Krtleri, siyas birikim ve entelektel yetenek asndan kendilerini, dierlerinden stn gryorlar. Airet yaplarnn ve tarikat balarnn en hzl zld ve bireylemenin en yaygn olduu Krt nfus, saysal stnlkle birlikte Trkiye'de bulunuyor. Buradan, belli belirsiz bir ncelik kartmalar doal. Ayrca Trkiye Krtleri, dierleri gibi blgesel homojenlikten hzla uzaklayor. Bat'da yayor. PKK'nn ve DTPli politikaclarn coraf veya siyas federasyona kar kmalarnn, bir de byle reel bir sebebi bulunuyor. Etnik Siyasetin Yeni Dengeleri 2007 banda Ankara'da toplanan Krt Konferans'nda iddial ve samim bir bar aray n plna kmt. Bu araya ramen, Krt siyasetinin i dengelerini korumann zor olduu, sonu bil-dirgesindeki savrulmalarla ortaya kmt. "Atekes'in karlkl olmas" yani, Trkiye Cumhuriyeti tarafndan da resmen ilan edilmesini istemek gibi, imknsz grnen neriler, "iddetsizlik ortam"nn doal dengelerinin bir gei srecine ihtiya duyduunu gsteriyordu. Nevruz kutlamalarnda da benzer savrulmalarn ve dengeleme abalarn iaretleri grnd. Dnemin DTP Genel Bakan Ahmet Trk'n Nevruz'da yapt konumada sorunlara "birlik iinde (yani niter yap iinde) zm" nerisi, buna kar "imBir imkn Olarak "Siyasallama" ? J hac, inkarc" politikalara direni ars bu yeni evreye uygun dilin daha oturmadn gsteriyor. Ayn ekilde tannm Krt kadn politikac Leyla Zana'nn "Biz kendimizi anakkale'de ve Kbrs'ta ispatladk" sz, ortak gemie, yani mill btnle vurgu anlamna geliyordu. Buna karlk ismi, Talabani'yi, Barzani'yi ve calan' Krtlerin liderleri olarak sralamas da ayn lde yadrgand. Krt sorununun atei snmedi. Gven ortamnn karlkl olarak takviye edilmesi ve iki taraf arasnda ortak bir dilin olumas gerekiyor. iddet ortamnda gelien ve yerleen alkanlklarn, hi sorgulanmadan tekrarlanan basmakalp hkmlerin gzden geirilmesi art. Psikolojik atmosferin lml ve yapc olmas, bir ok sorunun zmnn de n art olarak grnyor. Btn bunlar salayacak bir ortak payda giderek taraftar kazanyor ve yerleiyor. Bu ortak

payda, iddetin mahkm edilmesi ve bar yntemlerin her eye ramen tercih edilmesinden ibaret. Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk Genlik yllarndaki Trk milliyetilii idealini olduu gibi koruyan eski bir, dostumla muhabbet ediyoruz. Kan kaynayan iki gen sohbete dardan dhil oldu. Onlar da sk Trk milliyetileri. Memleket ahvali zerindeki konuma, kanlmaz olarak terre ve Krt ayrlklna doru kayyor. Genlerden biri, Krtln verdii zararlar sralamaya balarken, benim arkada genlerin kalplam dncelerini ve dengelerini bozan sert bir hamle yapyor. Soruyor: "Sen Trk olduun iin Trk deil misin?". Gen gururla "evet" cevabn veriyor. Darbe u soru ile geliyor: "E onun da Krt olduu iin Krt olma hakk yok mu?" Birileri Trk olduu iin Trklk yaparsa, Krt olann da Krtlk yapma hakk domaz m? Ben bu soruyu biraz daha ileri gtryorum. Trk olanlarn Trklk yapmas, Krt olanlarn Krtlk yapmasna sebep olmaz m? Kimlik politikasnn zerine karak siyas hedeflere kilitlenen Krt milliyetilii, Trk milliyetiliinin anti-tezi deil mi? Bu sorunun cevabn, ulusalc faizmden muhafazakr milliyetilie kadar geni bir yelpaze oluturan milliyetiliklere bakarak vermek gerekmez mi? 60 Trklk ve Krtlk 2005 Nevruz'u olayl gemiti. ocuk yata gencin Trk bayran yere atmasnn grntleri haber programlarnda yer alnca Trkiye ayaa kalkt. Her ilde bayra kapan darya frlad. Ksa zamanda rgtl protestolar balad ve ortalk gerildi. Ertesi gn Zaman gazetesinin yorum sayfasna uzun bir yaz yazdm. "Trkiye'yi Krtler deil Trkler blecek" ikazm, epeyce tartmaya yol at. Sylediimin hl arkasndaym. lkeyi tek para halinde tutma sorumluluunun ounlua ait olduunu sylemitim. Bunun iin ounluun sorumlu ve dikkatli davranmasn, sayca az olanlara kar sayg ve sevgisini her hal ve artta gstermesi gerektiini belirtmitim. Sayca az olan etnik gruplarn ayrlk sevdasna kaplmasna kar, birlii salama sorumluluunun, ounlua ait olduunu vurgulamtm. Trk Ocaklar Genel Merkezi'nden aradlar. Trkleri yani kendilerini suladm ve bu sulamalar aklamam gerektiini sylediler. 37 kiiye, dncelerimi Trk Ocaklar Genel Merkezi'nde anlattm. Karmdakilerin hepsi, Trk milliyetiliine hayatlarn adam, bu uurda fedakrlklarda bulunmu nemli ve saygn isimlerdi. Ortak paydalar, 12 Eyll'n hemen hepsinin zerinden silindir gibi gemesiydi. Hepsiyle aramzda derin ve eski bir hukuk vard. Szlerimi dikkatle dinlediler. Uzun bir giri ve deerlendirmeden sonra u soruyu sordum: "Annenizden rendiiniz dil yasaklansa ne yapardnz?" Dervi tabiat, hi eilmeyen tavizsiz kiilii ve verdii snavlarla yaayan bir efsaneye dnen en eski dostlardan biri, herkesin iinde u net cevab verdi: "Daa kardm." Sabaha kadar zengin anekdotlarla devam eden sohbette hemen herkes hemfikirdi. Su, devlet katnda izlenen politikalarda ve uygulamalarda idi. Trkler Krtln ne anlama geldiini biliyorlard. ounluk olmann sorumluluunu mdrik idiler. Empati duygusu ile yaklaabiliyorlard. Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk ? 61 deolojilerin hep sonu olduuna inandm. nsanlarn hayat plnlamak ve yerlerini tayin etmek iin deil, bulunduklar yeri aklamak ve merulatrmak iin ideolojilere mracaat ettiklerini bilirim. Trk milliyetiliini, Krt milliyetiliinin emsali olarak takdim ederken bu farkl milliyetiliklerin temsil ettii farkl merulatrmalara gz atmak kanlmaz. Trkiye'nin ideolojik fay hatlarnn getii yerleri ve kesime noktalarn grebilmek iin ideolojilerin "buulu gzlkleri"ni kartmak gerekir. nk ideolojilerin her biri, toplumda var olan tarihsellikten ve yaanan toplumsallktan bir iz, bir iaret ve tortu tar. ou zaman da karmza toplumda yaananlarn dorudan bir tezahr olarak kar. Milliyetilik ve Ulusalclk v , Milliyetilik yaygn, kkl ve gl yaps ile nelerin tezahrdr? MHP milliyetilii ile ulusalcl bir araya getirme abalar neden sonu vermemitir?

MHP milliyetiliinde muhafazakr tonlar neden her zaman ok gldr? Milliyetilikten bahsettiimiz zaman sadece bugne ait olmayan, tarihin rs ve ekici arasnda dvle dvle ekillenen bir ideolojiden bahsediyoruz. Bu yzden yukardaki sorulara, tarihe ve toplumlarn hayat ihtiyalarna eilmeden cevap veremeyiz. ncelikle milliyetiliin modernleen toplumlarn ideolojisi olduunu fark etmemiz gerekir. Kendi cemaatine, ky yaamna gml olarak yaayan toplumlarda milliyetiliin izine bile rastlanmaz. letiimin ve ulamn yaygnlamas ile bireyler kendilerini kk ve kapal cemaatler yerine daha byk toplumsal birimlerin mensuplar olarak grmeye baladklar za62 Trklk ve Krtlk man milliyetilik tarih sahnesinde boy gstermeye balar. Milliyetilik ile millet realitesi arasnda sanldnn tersine bir iliki vardr: Milleti bir toplumsal-siyasal varlk olarak tarih sahnesine kartan g milliyetiliktir; yoksa milliyetilik var olan milletlere dayanarak vcut bulmamtr. Elbette, tarihin ak ynn ilk gren ve imparatorluk sahibi olduklar iin panik iinde are arayanlar, Osmanl devlet ricali ve yeni yeni varlk gstermeye balayan mnevverler olmutur. ok erken tarihlerde Osmanl devletini iten ie kemiren "milliyetilik mikrobu"na kar tek arenin mukabil bir milliyetilik oluturmak olduu fark edilmi ve teebbse geilmitir. Bir imparatorluu yaatacak milliyetilik ise toprak esasna dayanan vatanseverlik(patriotism)dir. Vatan, farkl dilleri, rklar ve dinleri bir arada kardee yaatan Osmanl vatan; bu esas zerine ina edilen milliyetilie verilen isim de Osmanlclktr. Devlet nezdine "ittihad- ansr ve imtizac- akvam" (unsurlarn birlii ve kavimlerin kaynatrlmas) olarak isimlendirilen bu politika, srarla ve inatla devlet politikas olarak uygulanm ve I. Dnya Sava sonuna kadar resmen savunulmutur. Osmanlclk gibi bir vatanseverlik (patriotism) tr olan Fransz ve Britanya milliyetilikleri hl resmen srdrlmektedir. Bugn sahip olduumuz "vatan" fikrinin arkasnda Osmanlcln birikimi yatmaktadr. slamclk veya dnemin yaygn ismiyle Pan-slamizm de, "Mslmanlar tek millettir" hkmne dayanan bir tr milliyetiliktir. Osmanl devleti, zellikle Sultan 2. Abdlhamid dneminde, ngiliz diplomasisini frenlemek iin dnya Mslmanlarna ynelik slamc politikalar izlemi; ama hibir zaman bu politika resm devlet ideolojisi olan Osmanlclk fikrinin yerini almamtr. Cumhuriyete kadar Trkecilik veya dilde milliyetilik eklinde gelien Trk milliyetilii, II. Merutiyet sonras birikimini Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk ? 63 de Cumhuriyete naklederek kurulan yeni devletin resm ideolojisi haline gelmitir. Bu milliyetilik balangta savunmac (tedaf) bir milliyetilik olarak gelitii iin gereki olmu, yeni devlet kkletike daha iddial ve atak tezlere sarlmaya balamtr. Trk milliyetilii tek egemen milliyetilik tr haline gelince, kendi iinde birbiriyle rekabet eden farkl milliyetilik trlerinin ortaya kmas da kanlmaz olmutur. Bugnn ulusalcl ile MHP'de temsil edilen milliyetilik, iki ana damar temsil etmektedir. Cumhuriyet ncesi Trk milliyetilii, "ken, dalan devleti kurtarmak ve yaatmak nasl mmkndr?" sorusuna cevap vermek zorundayd. Cumhuriyet dneminde ise devletin gvenliini salamak iin homojen bir ulus ortaya karmann yannda "toplumu modernletirmek nasl mmkndr?" sorusuna verilen cevaplar, milliyetiliin belkemiini oluturdu. Cumhuriyetle birlikte dnyaya gelen ve "on ylda on be milyon yaratlan" millet ile tarihi-kltrel varln korumaya alanlarn kltr milliyetilii, rekabet halinde iki ana kanal temsil etmektedir. Bu ayrm iki uta, 1960'lardan itibaren ekillenen sa-sol ayrmna da oturmaktadr. Modernleme sorununa iki farkl cevap verildi: Bugn milliyetilik ve ulusalclk olarak ikiye ayrlan kimlikler bu iki farkl cevabn izinden giderek anlalabilir. Kltr toplumun temel referans olarak gren, bu kltr iinde manev unsurlara zel bir anlam ykleyen "kltr milliyetilii" birincisinin arka plnnda yer almaktadr. Dier ideolojilerle rekabet halinde iken bu ideolojiyi "muhafazakr" nitelikleri

ile tehis edebilirsiniz. Trklk ve slmlk arasnda sentezleme abas, aktel laiklik tartmalarnda muhafazakr tavrlar (barts yasan kaldrmaktan yana olmak gibi) "muhafazakr milliyetilik" damar iinde hayat bulmutur. "Trklk" bu muhafazakr yorumu engelledii iin MHP, "3 64 Trklk ve Krtlk Mays Trkler Bayram"n bile "Milliyetiler gn"ne dntrmtr. Bugn MHP'de kitlesel olarak temsil edilen bu akm evre ile merkez arasnda bir btnleme projesi olarak anlamak doru olacaktr. Kenarda yer alan, ama merkez ile btnleme niyet ve abas iinde olanlar merkezi de deitirerek bu ideoloji yardm ile yukarya trmanmaktadr. Milliyetilik, MHP'de temsil edilen ana gvde iin bir uan hal grevi grmektedir. Bu uan hal, toplumsal ve siyasal entegrasyonu salama iini stlenmektedir. Milliyetilik, nasl balangcnda ky cemaati yerine, daha byk ama muhayyel bir cemaat nererek ehirleen ve modernleen toplumlara ortak bir kimlik ve aidiyet temeli sundu ise, bugn de toplumun btn ile entegre olmak iin yola kan dardakilere emniyetli bir kanal amaktadr. Milliyetilik bu haliyle irad bir modernleme ve entegrasyon arac olarak ortak bir dil, ortak bir kimlik ve geni ortak paydalar yaratmakta ve evreyi merkezin tam da gbeine tamaktadr. Muhafaza edilecek kimlikler, aidiyetler ve gelenekler kltrn iinde yer ald iin Fichte'nin formle ettii Alman meneli kltr milliyetilii, muhafazakr nitelikleri ar basan milliyetilii anlamak iin anahtar hkmndedir. Ziya Gkalp'in sosyolojik tanmlara ve kategorilere dayandrd bu gelenek, bugn Nevzat Ksolu tarafndan temsil edilmektedir. Ksolu'nun Trk Olmak ya da Olmamak ve Trk Milliyetiliinin Douu ve Ziya Gkalp isimli kitaplar, kltr milliyetilii geleneinin gnmze uzanan sekin rnekleridir. Bu gelenek milleti bir "kltr birlii" olarak tarif etmektedir. Ulusalclk ise sol-enternasyonalizm ile ulus-devlet realitesi arasnda ba kurmak zere yola kmtr. Henz kapitalizmi gerekletirememi tarm toplumlarnda sosyalizm ancak nc bir grup eliyle gerekleebilir. Emperyalizme kar bakaldrya nclk eden bu grup, ulusal bamszlk adna ulusulua soAntitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk ? 65 yunmakta ve ortaya her ulusun kendi kaderini tayin ettii bir evrensel ulusuluk kmaktadr. Trkiye'de ulusalcln neredeyse tek dayanann "Kurtulu Sava mitosu" olmas ve "Kuva-yi Millye"nin sfat olarak benimsenmesi bu yzdendir. "Kzlelma koalisyonu" birbirine taban tabana zt iki farkl ucu bir araya getirmeye kalkt iin baarsz olmutur. Milliyetilik siyas kutuplamalarda asgar mterek deildir; belirleyici olan "modernleme sorunu"na verilen cevaplardr. Bugn ilve unsurlar, farkl milliyetilik trlerini zt kutuplara savurmaya devam ediyor. Totaliter laiklik anlay, hukuku dikkate almayan derin devletilik ve demokrasi kartl, aka rklkla temellendirilen antiKrtlk ve atma aray ulusalcl; muhafazakr tonlar gl, yerli kltr ycelten ve merkeze kar evreyi temsil eden, birlik ve btnl atmada deil uzlamada gren yaklam milliyetilii ifade ediyor. MHP'de grld gibi milliyet tercihlerinde ulusalcln deil de milliyetiliin kitle desteine sahip olmas bu toplumda saduyunun ve maer akln salkl ilediini gsteriyor. "Trklk" Nedir? ' ' Sebeplerle sonular arasnda bir iliki olduunu varsayan ve asgar dzeyde bile olsa muhakeme yrtebilen bir kafa ile, dnyay dostlardan ve dmanlardan ibaret zanneden, dostlarn korunmas, dmanlarn da yok edilmesi gerektiine iman etmi bir kafa arasndaki uurumu ortadan kaldrmak neredeyse imknsz. Niyetim bu imknszla hayflanmak deil, bu uurumun derinliini hatrlatmak. Eer bu uurumun farknda iseniz, hastalkl nitelikler tayan ve genellenebilen eilimlerin dnyasn anlayabilir ve ynetebilirsiniz. Pein olarak kabul etmeniz gereken prensip u olmal: Tartlan ve zerinde fikir y66 Trklk ve Krtlk rtlen her sz uurumun iki yakasnda farkl anlamlara geliyor ve yanklar farkl oluyor.

301. maddede yer alan "Trkl aalamak" suu, iki renkli dnyada "bana" veya "benden olmayana" kfretmek olarak anlalyor. Mesele bir su tanm olmaktan kyor, "delikanlnn kanna dokunan" bir satama olarak karlk buluyor. 301. maddeye bu anlam giydirenler, etrafa dmanlar ve dostlar tanmak iin bakanlar oldu. Bylelikle en poplist anlamyla 301. madde siyas tartmalarn merkezine yerleti ve siyas durular, hatta kimlikleri ifade eden bir sembole dnt. Yine de bu basit ve dar ikili dnyann dna kmak ve uurumu ortadan kaldrmay denemek zorundayz. Anayasamzn 66. maddesi, Trk vatandaln hukuki bir ba olarak tanmlarken, "Trk" sfatn da etnik ieriinden soyutlayarak vatandal tanmlayan hukuk bir kavrama dntryor. Krt siyasetileri, btn vatandalar "Trk" olarak niteledii iin bu anayasal vatandalk tanmna itiraz ediyorlar. Aslnda 301. madde ile ilgili iinden kamadmz tartma da bu itirazla balyor. Kavramlar kendiliklerinden bir deer tamazlar, onlara tad deeri veren bizim yklediimiz anlamlardr. "Trk" sfat bir rk, bir etnik topluluu, hatta bir kltr ifade eden bir kelime olarak Anayasa'nn 66. maddesinin ykledii anlam tayamaz. Trk sfat, 66. maddede ancak etnik kkenleri reddeden ve vatandal esas alan bir sfat olarak karlk bulabilir. Bu maddeye gre aka bir ingene, bir Arap, bir Yahudi, ksaca etnik kkeni ne olursa olsun btn Trkiye Cumhuriyeti vatandalar Trktr. Bu tanma, etnik kkeni farkl olanlarn itiraz etmesi gibi, Trk etnisitesine mensup olanlar da, kendi sfatlarn bakalarna da izafe ettii iin itiraz edebilir. Mesel bir Trk, bir Rum'a Trk denmesinden rahatszlk duyabilir. Ama sonuta Anayasa'nn 66. maddesi karsnda bu itirazlarn hibir deeri yoktur. Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk ? 67 301. maddenin iaret ettii "Trklk" nitelemesini, bir hukuk ba, bir anayasal vatandalk sfat olarak yorumlamak ise imknsz. Burada, yoruma gre bir rka, bir etnisiteye, bir kltre atfta bulunuluyor. "Trkl aalamak" suunun mudili, Arnavutluu, Krtl, Arapl aalamak sular olabilir. slamiyete hakaret etmenin Ceza Kanunu'na gre su olmas, btn dinlere kar hakaretin yasaklanmasyla salanrken, byle bir ereve izilmektedir. Byle olunca da "Trkl aalamak" suu, sadece ve sadece bu lke vatandalar arasnda Trk etnik kkeninden gelmeyen veya etnik kkenini nemsemeyenlerin ounluun etnik kkenini hedef alan hakaretleri olarak anlalyor. 301. maddenin "ounluk etnisitesi"ne ynelik bir su olarak kabul edilmesinin ve tartmann bu mecrann dna kamamasnn sebebi, Anayasa'nn 66. maddesindeki tanma aykr biimde "Trk" kelimesinin etnik bir tanm olarak kabul edilmesi. O zaman ortaya u gerek kyor: Hem Trk milliyetileri, hem de Krt milliyetileri "Trk" kelimesinden tam tamamna ayn eyi anlyorlar. Bu durumda sylenmesi gereken ey u: 301. madde "Anayasa'ya aykr biimde blclk suuna zemin hazrlyor". 301. maddenin barndrd Trkl, Anayasa'nn 66. maddesindeki ile deitirmemiz lzm. Bunun iin de "Trklk" kelimesi yerine, hem tarih hem de aktel bir varlk olarak 70 milyonu ieren "Trk milleti" deyimini kullanmalyz. "Su Akar, Trk Bakar" "Su akar, Trk bakar" bir Trk atasz. Trklerin evrelerinde mevcut olan imknlar ve frsatlar kullanma konusunda yeteneksiz olduklarn anlatyor. Demirel'i, "barajlar kral" olarak siyasetin zirvesine tayan zellii, bu genel hkm deitirmesi 68 Trklk ve Krtlk olsa gerek. Bir baka Trk atasz: "Tasm ver diyen, Trklerdendir." Bu sz de grg kurallarna aykr davranlarn, Trklerde genel bir tutum olduunu ifade ediyor. "Osmanly at ykar, Trk' inat": Bu atasz, kr inadn, Trkleri makul davranmaktan uzaklatrdn ifade ediyor. "Trk'n akl sonradan gelir" atalar sz de, Trklerin zek ve alglama dzeyini alen bir ekilde aalayan szlerden biri. Nihayet: "Etrk-i bi idrk, ve Etrk-i n pak" sz, yzyllarca kibar mahfillerde Trklerin zek dzeyi ve temizlie riayet etmeyileri iin sylenegelmi szlerden biri. Merak edenler bir "Trk Ataszleri" kitab alp,

iinde "Trk" kelimesi geen Trklerin szl kltrlerinde yaygn olarak kullandklar kendileri hakkndaki szlerine bakabilir. Trklerin yzyllardan beri kendi haklarnda syledikleri veciz szlerin byke bir ksm, Trk Ceza Kanunu'nun 301. maddesine aykrdr. Trkler tarih boyunca alenen "Trk' ve Trkl" aalamlardr. Sizce Bir Terslik Yok mu? .?-. Bugn bir "toplumsal ego imesi" eklinde kendini tanmlayan; zgven yoksunu, evresine dmanca bakan ve saldrgan zellikleri da vuran "etnik kken taknts" ile, herkesi "tasada ve kvanta yekvcut" hale getiren "millet" arasndaki fark zerine yeniden dnmeliyiz. 301. maddedeki Trkl, kabilesinin ismi eklinde alglayanlarn da, bir kere daha dnmesi lzm. "Etnisite" kelimesi neredeyse galatmehur eklinde "aznlk" olarak anlalyor. Hlbuki "etnos" homojen niteliklere sahip "halk" ifade eden bir deyim. Bu yzden bir "Trk etnisitesi" ve buna dayal bir "etnik Trk milliyetilii" de mevcut. Srekli homojen zellikleri arayan, yoksa bunlar var eden ve dier etnileri dman eklinde alglayan bir tr kabilecilik bu. Bu topraklarda Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk ? 69 yaanan tarihe ve halkn yaatt kltre aykr. Hi olmazsa benim, atalarmdan tevars ettiim kltrde bu ilkelliin izi yoktu. ok Kltrl Toplum Komplekslerini dengelemek iin saa sola saldran ilkel kabile milliyetilii, belki ocuklarn basit ve zalim dnyasndaki bir "reit olamama" durumu olarak aklanabilir. Ben bu basit dnyay, ocukluumun zengin "ok kltrl" tecrbelerinde kavrama frsat buldum. Sadece ilkokul birinci snf okuyacak kadar kaldm Diyarbakr'dan gelip skdar'a yerletiimizde mahalledeki ocuklar arasnda adm "Krt" idi. Oradan lkokulu bitirdiim Erzurum'a geldiimde "stanbullu muhallebi ocuu" olmutum. Sonra, Erzurum'dan geldiim iin ortaokulu okuduum Lleburgaz'da yeniden "Krt" oldum. Yetikin hale gelirken, ocuklarn birbirlerini dlamak iin kullandklar bu nitelemeler bir anlam kazanmaya balyor. "ingene mahallesinden uzak durmak", "Arnavut inad yznden" yal evsahibinden ekinmek, evremdeki Muhacirler, Alevler... Sonunda o me'm soruyu, tadm soyadn ilk defa alan adama, yani dedeme sordum: "Biz neyiz?" Dedem, Dranas Da'nn Boyabat'a bakan gney eteklerinde dier Yrkler gibi hayvan otlatm, stelik ksz-yetim bym ve 1930lu yllarda stanbul'a yerlemi, grm-geirmi bir adamd. "Ne" olduumuza cevap olarak, Trklerden balayan ve farkl milletleri sralayan uzun bir listeyle cevap verdi. Sorduum sorunun "yanl" olduunu, ironik bir dille anlatmt. "Etnik kken taknts" modern bir nevrozdur. Geleneksel olarak halk kltrnde etnisite deil, ehirlilik ve kyllk, bunun dnda konar-gerlik toplumsal kimlii yanstan en belirleyici referanst. Toplumsal hiyerari de, bu statlere gre belirleniyor70 ? Trklk ve Krtlk du. Nizamlmlk'n "Siyasetname" isimli eserinde, Toros Dalar'nda yayan Yrkler ile ilgili ok aalayc nitelemeler vardr. Sultana verilen nasihat, "yine de onlara iyi davran nk onlar senin akrabalarndr" diye biter. Yzyllar boyu bu topraklarda, insanlarn rknn, dilinin, hatta ten renginin bir deerinin olmadn hatrlayalm. Sosyal ve siyas kimlik, toplumsal stat, din inanla belirlenmitir. Toplumsal ilikiler ann din ile biimlenmesinin en doal sonucunu, byk ehirlerin kalabalk caddelerinde gelip geen insanlara dikkatli bir ekilde baktnz zaman grebilirsiniz: Trk milleti farkl etnisitelerin bir yeknudur. mparatorluk daldktan sonra, kalan paralardan bir ulus-devlet kartmaya alanlar, ok nemli bir eyi, kltr ihmal ettiler. Bu ihmal, bir yok sayma deil, mevcut kltrn yerine bir yenisinin ikame edilebileceine dair kaba bir anlay idi. Elde bulunan her aracn birbiriyle ilikisi dikkate alnmadan seferber edilmesiyle elde edilen sonu, bugn karmzda duran nevrotik kabile milliyetiliinin de msebbibidir. Trkiye ulus-devletler anda ykselen etnik sorunlardan hissesine deni, ayet kltrn zengin dnyasna nfuz ederek zmeye kalksayd, bugn ok farkl

bir noktada bulunabilir; 301. maddedeki "Trklk" ibaresinin, en dar anlamyla aldnz zaman bile "Trkl aalayan" bir ibare olduunu fark edebilirdik. Bir etnisite, bir kabile aidiyeti olarak Trkl bu kadar ycelten eyin, tarihten ve gelenekten gelen bir kltr deil, tersine bir kltrszlk, bir kkszlk ve "kk darda" bir anomi durumu olduunu ne zaman fark edeceiz? Trklerin Kamu Haklar . 1924 Anayasas, ulus-devleti oluturma yolunda, Trk kelimesini yerli yersiz ok sk kullanr. Temel haklar dzenleyen blmn Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk 71 bal "Trklerin kamu haklar baln tar. 68. maddeye gre, "Her Trk hr doar, hr yaar." 69. maddeye gre, "Trkler kanun nnde eittir." 87. maddeye gre, " Kadn, erkek btn Trkler ilkretimden gemek devindedirler." Nihayet 88. madde, "Trkiye'de din ve rk ayrt edilmeksizin vatandalk bakmndan herkese 'Trk' denir" diyerek, "Trk" sfatn, btn vatandalar iine alan bir vatandalk sfatna dntrr. 1961 Anayasas'nn 54. maddesi ile, bugnk 1982 Anayasas'nn 66. maddesi ayndr: "Trk devletine vatandalk ba ile bal olan herkes Trk'tr." 1924 Anayasas ile sonrakiler arasnda, muhteva itibaryla nemli bir farkllk yoktur. Bu maddeden iki eyi anlamamz gerekir. Birincisi, Trkiye Cumhuriyeti vatandalarnn tamam (din, dil, rk vs.) ayrm gzetilmeksizin eittir. Hi kimse etnik kkeninden dolay farkl bir muameleye tabi tutulamaz, farkl bir statde bulundurulamaz. Etnik kkenler arasnda bir hkimiyet-mahkmiyet ilikisi kurulamaz, kimse yine etnik kkeninden dolay kendisini stn gremez. Trk etnik kkeninden gelenin bir stnlk veya ayrcalk iddias da, Anayasa'nn 66. maddesine aykrdr. Hatta "Trk" sfatn, bir "etnik aidiyet", "rk veya kltr" olarak tanmlamak da Anayasa'nn 66. maddesine aykrdr. Burada, maddenin ikinci anlamna geliyoruz: Anayasa'nn 66. maddesine, "ben Trk deilim, bu madde bana neden Trk diyor" itiraz yaplabilecei gibi; Trk etnik kkeninden gelen biri de, "Trk etnik kkeninden gelmeyenleri neden Trk kabul ettii" itiraznda bulunabilir. Maddedeki tanm, kimsenin fiilen etnik kkenini belirleyemeyeceine gre "Trk" sfatna taklmadan dndmz zaman, "eit vatandal" ve vatandalar arasndaki siyas ba tanmlamaktadr. Madde kendi mantk btnl iinde "etnik kkenleri" hukuken yok saymaktadr. "Eit vatandal" ve pasaportlardaki "milliyet" 72 ? Trklk ve Krtlk ? ' hanesi ile uluslararas alandaki kimlii tanmlayan byle bir maddeye ihtiya olduu aikr. O zaman itiraz edenlerin buradaki "Trk" ibaresi yerine baka bir ibare nermesi gerekir. nerilen "Trkiyeli" (Trklerin vatanndan olmak anlamna geliyor) ibaresinin, "Trk"ten daha fazla kafa karklna yol aacan anlayabilmek farkl bir konuyu tartmay gerektiriyor. . "301'in Trkl" ' . ' ''"[ 301. maddede geen "Trklk" ibaresi ise byle deil. Buradaki "Trklk" kelimesinin "anayasal vatandal" ihata edemeyecei; bir rkn, bir etnik topluluun tarihsel ve kltrel kimliini temsil ettii ortada. Nitekim maddenin gerekesinde "Trklk" deyimi ile "dnyann neresinde yaarsa yaasnlar, Trklere has mterek kltrn ortaya kard ortak varln" kastedildii ve bu kavramn "Trk milleti"nden "geni" olduu belirtilmektedir. Madde alt komisyonda grlrken "Trklk" yerine "Trk milleti" ibaresi nerilmi ve gereke olarak da; " 'Trklk' kavram, daha ok rk bir ba artrmaktadr. Bu tr kavramlarn Kanun metninde kullanlmasnn, Trk milletini oluturan unsurlar arasndaki etnik ayrmlar krkleyen bir etki dourabilecei endiesi" gsterilmektedir. Bu gerekeyi, ve bugne kadar bu maddenin kullanmn dikkate alarak verilecek hkm udur. Trk Ceza Kanunu'nun 301. maddesi Anayasa'ya aykrdr. Bu madde mevcut haliyle aka "Trk milletinin blnmez btnl"ne ynelik bir tehdit oluturmaktadr. Tayyip Erdoan'n "somut neri getirin, sonulandralm" ars zerine, bir araya gelen ama bir neride anlaamayan Sivil Toplum Kurulular, sonra yeniden bir araya geldiler. Gereke, Hrant Dink cinayetinin akabinde Babakann ayn neriyi tekrarlamas oldu. Trkiye'yi temsil eden 18 Sivil Toplum kuruAntitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk 73

luunun katld toplantdan yine sonu kmad. Toplantnn dzeyli ve bar bir havada gemesine ramen, maddenin aynen kalmasn savunanlarla, mutlaka deimesini savunanlar arasnda bir uzlama salanamad anlalyor. Yine de ekseriyetin maddenin deimesini talep etmesi, bir umudun hl mevcut olduunu gsteriyor. 301. madde deimeli. "Trk etnisitesi"nin aalanmasn istemiyorsanz, btn etnik gruplarn hor grlmesini engelleyen ortak bir madde zerinde uzlamalyz. Ceza Kanunu'na "btn etnik gruplarn topluluk olarak ve etnik aidiyetinden dolay insanlarn birey olarak aalanmasn" engelleyen bir madde koyalm. "Trkln aalanmamas"n bu dil yntemle salayalm. 301. maddedeki "Trklk" yerine, Anayasa'nn 66. maddesi istikametinde yorumlanmak zere "Trk milleti" ibaresini koyalm. Bu dzenleme bize ne salar? Farkl etnik kkenleri tek bir millet haline getirir. Eer herkes, etnik kkenlerine ynelik hakaretlerin engellenmesini ayn kanun maddesinde bulursa, ite o kanun maddesi etnik takntlarn zerine kmay baaran bir milletin dayana olur. Farkl etnik kkenden gelenleri bir millet haline, o madde getirir. Hukuk ile, 70 milyonun maeri vicdann temsil etmi olursunuz. 301. maddenin bu haliyle muhafazasn savunanlarn bilin altnda iki ey olabilir. Birincisi, rk, kabileci takntlarn oluturduu karanlk blgeler. kincisi, bir siyas kimlik haline gelen bu maddeye sarlarak kar cepheye hamle edenlerin s poplizmi. Bize lzm olan akl ise, bu maddenin dorudan Trk milletine zarar verdiini grebilmeli. Dnya deiiyor ve farkl bir kalba dklyor. Yan bamzda kurulan dnyay, hzla akmakta olan tarihi bir kenara brakp 301'e sk skya sarlrsak, "Su akar, Trk bakar" ataszn dorulam olmaz myz? 74 Trklk ve Krtlk Kimlik Aray m, Milliyetilik mi? ' . Bugn Bat'da "nasyonalizm", siyas rakipleri kmsemek ve aalamak iin kullanlan bir tabir. stn rk teorilerinin iflasndan sonra yerine yabanc dmanl ve kltrel stnlk iddialarna dayal kltr rkl getii iin nasyonalizm, kestirmeden rklk olarak niteleniyor. Bu eilim toplumu blen, paralayan ve atmaya iten bir dinamii harekete geirdii iin mahkm ediliyor, dlanyor. nsanlar vatanlarna, bayraklarna, anayasalarna, siyas birliklerine ve lkelerine ballklarn vatanseverlik olarak isimlendiriyor. Ksaca nasyonalizm lkenin birliine ve istikrarna kar bir tehdit olarak alglanyor; yerine, vatanseverlik koruma ve tevik gryor. Bizde ise durum olduka farkl. Milliyetilik olumlu bir duygu ve fikir olarak ortak kabule mazhar oluyor. Bunun iki sebebi var: Birincisi mevcut statkonun kimseyi tatmin etmemesi, ikincisi de parti politikalarnn s poplizminin milliyeti dmanlklardan medet ummas. Trkiye'nin en kkl Trkl veya Trk milliyetilii gelenei, bir asra yaklaan gemii ile Trk Ocaklar tarafndan temsil ediliyor. Zaman zaman geirdii esasl deiimlere ramen MHP milliyetiliini de, bu gelenein siyaset sahnesindeki temsilcisi olarak grmek gerekir. Trk milliyetilii veya Trklk, Nihal Atsz'n mehur vasiyetinde yapt gibi Trkiye'yi en kk paralarna ayran blc bir fikir olmaktan kurtulabilmek iin evrensel dengeler arad. Ziya Gkalp'in Cumhuriyet ncesi yazlarnda yapt gibi, bu denge slmiyetin evrensel deerleri ile kuruldu. "Trklk gurur ve uuru, slm ahlk ve fazileti" deyii veya btnyle "Trkslm sentezi" ad verilen fikir, bu denge halini ifade eder. MHP milliyetilii veya Trk Ocaklar Trkl, Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk 75 "kltr" zerine ar vurgu ile birlikte muhafazakr bir milliyetilik tr olarak bu denge halini ifade eder. Trkiye'de bugn "Trkometre" cihazna ihtiya gsteren sapma hali, sol milliyetiliin kendi i bnyesinde kurduu dengelerin yok olmasndan kaynaklanyor. Sol milliyetilik veya azgelimi lke milliyetilii, yerellik ile evrensellik arasnda, zellikle evrensel olann arlkl olduu dengeyi btnyle kaybetmi durumda. "Trk solu"nun anti-emperyalist milliyetilii, Che Guevara'y sembol olarak kabul etmesine ramen faizmden baka bir ey deil. Bu

dengenin kurulamad yeni ulusalclk da, basit bir ekilde otoriter bir faizmden baka bir yere varamyor. "Trkln llmesi ihtiyac", blc, kin ve nefret yayc bir eilim olarak yeni ulusalcln popler siyasete tad, Baykal tarafndan kullanld iin yaygnlk kazanan tehlikeli bir ekseni ifade ediyor. MHP geleneine de cazip gelen bu eksen, kimilerince ok yanl bir ekilde milliyetiliin ykselii olarak anlalyor. Soy, kan, etnik kken arayna girilmesi o toplumun rd, bileenlerine ayrld anlamna gelir. nk insanlar ancak, fke ve kan iindeki sava ortamlarnda en byk ortak paydalarn huzurundan vazgeip, en kk ortak paydalarn snaklarna saklanmak ihtiyac hissederler. Ceplerindeki "trkometre"lerle, nlerine kann Trkln lenlere, bu lmlerin Trkle de bir fayda salamadn hatrlatmak lzm. . "Biz Kimiz?" Toplumlar, karnca yuvalarna benzer. Srekli bir hareketlilik iinde, karnzda karmakark bir manzara bulunur. Aslnda 76 Trklk ve Krtlk kouturmalarn hibiri tesadfi deildir; mutlaka bir amaca hizmet eder. htiyalar, artlar ve amalar deitike toplum da deiir ve karnza farkl bir karmaa kar. Deienlerin banda, insan olarak varlmza bir temel ve anlam bulmak gelir. Ksaca kimliklerimiz de zamana ve artlara gre deimektedir. Sencer Ayata'nn bakanlnda yaplan ve Milliyet gazetesinde tefrika edilen kimlik aratrmas, sabit grnen kimlik deerlerinin farkl deikenlere gre nasl dalm gsterdiini ve toplumun kimliini nasl tanmladn ifade ediyor. Bu aratrma ok iddetle ihtiya duyulan ve ok merak edilen, stelik istatistik deerler halinde ifade edilmesi olduka zor bir alanda olduka zengin ampirik veriler sunuyor. Daha aratrmann verilerini nce byle bir aratrma yaplmad iin, zaman iinde karlatrma imknna sahip deiliz. Sadece kimlik sorunu etrafnda toplumun genel fotoraf iindeki ayrntlar karlatrabiliriz. Aratrmada, "Trkiye yurtta olmak iin hangisi arttr?" sorusuna cevap olarak kendi iinde bamsz farkl seenekler sunuluyor. Bunlarn arasnda, % 82 ile "Trkiye'yi sevmek" kriterinin, vatandalk iin yeterli saylmas etnik kklere ve zlere dayal ayrmcln ve dmanln toplumda yaygn olmadn gsteriyor. "Trkiye'yi sevmek" kriteri, toplum iindeki ortak paydann lke ve vatandalk gibi, etnik kimliklere bal olmayan sabitelere dayandrldna delil tekil ediyor. Etnik kimlik vurgusunu yapanlar toplumun % 14'n gemiyor. Bir karlatrma imknna sahip olmamakla beraber, bu oranlarn merkezka eilimleri yerine toplumun btnnde entegrasyon dinamiklerinin egemenliine iaret ettii kabul edilebilir. Aratrma, kimlik sorununa bal olarak Trkiye'de bir Krt milliyetilii eilimine dikkat ekiyor. Fakat bu milliyetilik eiliminin de artlara gre zengin bir eitlilik gsterdii anlalyor. Anadili Krte olan her drt kiiden birinin kendisini Trk Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk ? yy olarak tanmlamas, "Trk kimlii"nin Anayasa'da belirtildii gibi bir vatandalk kimlii olarak kabul grdne iaret. Yine etnik kimliini Krt olarak ifade eden her kiiden biri, Krtlere zg sorunlara ounluun bakt gibi bakyor. stelik Bat'ya yerleen Krtlerin siyasal tercihlerinin, Dou ve Gneydou'da farkl olarak oullamas, toplumsal entegrasyonun doal biimde ilediini gsteriyor. Aratrmann en nemli bulgusunu, etnik kimlik vurgusu yapanlarda bile, kan bana ve dlayc milliyetilie, kimliklerinin tamamlayc bir eleman olarak yer vermemeleri tekil ediyor. Trkiye'nin hzla yaad kentlemenin kart kimlikler arasndaki mesafeyi kapatt, toplumu kaynatrd ve yumuatt anlalyor. En kritik kartlklardan Alev-Snn ayrmnn bile yumuad grlyor. 48 bin denei kapsayan bu iddial aratrma, son gnlerde

sorgulanmadan yaygn bir ekilde tekrarlanan "milliyetilik ykseliyor" tezine de hibir amprik destek salamyor. Aratrmann bulgular saduyuya uygun. nsan olarak varolmann en ar sorunu olan kimlik sorununa toplumun verdii cevaplar, giderek btnleen ve salkl dengeler zerine oturan bir toplumu haber veriyor. Toplum, bir arada yaayabilmek iin kendi dengelerini ve referanslarn kuruyor ve yoluna devam ediyor. Ama en nemlisi yoluna hzla devam ediyor. Aratrma, Trkiye'nin etnik sorununu, "Krt sorunu" olarak nmze koyuyor. ne kartt "oklu kimlik ve hogr" dinamikleri ile biraz da bu sorunun zmnn toplumda aranmas gerektiine iaret ediyor. "Farkl kimlikleri bir araya getirme, uzlatrma ve tekim reddetmeden yeni ortak tanmlar gelitirme" abalarna gven duymamz ve katkda bulunmamz gerekiyor. "Biz kimiz?" sorusuna verilecek birok cevabn ilki u olmal: "Birlikte, uyum iinde yaama yetenei yksek bir toplumuz." 78 Trklk ve Krtlk Modernlemenin Tezahr Olarak Milliyetilik New York Times'n 14 Nisan'da Ankara'da yaplan "Cumhuriyet Mitingi" iin, " artk iki ayr Trkiye var" yorumu yanltc. nk bu yorum, sadece Tandoan'da miting alannda toplanan cokulu insanlar ile iktidarda bulunan ounluun iki ayr Trkiye manzaras oluturduunu ima ediyor. Yorumun yanltcl, Trkiye saysnn ikiden fazla olmasndan kaynaklanyor. Dorusu, Trkiye'de ok sayda farkl Trkiye var. Saylardan sz ederken bunu ikiye indirmek doru deil. Farkl Trkiye manzaralarn, canl tablolar halinde resmetmek gerekir. Ama ayn lke iinde farkl lkeler, sadece bize zg deil. Amerika'da da farkl Amerikalar, Fransa'da da farkl Fransalar var. Demokrasi ve oulculuk, ite bu farkllklar anlaml bir btnn paralarna, yani tek bir lkenin farkl manzaralarna dntryor. Trkiye'de ileyen bir demokrasi ve bu demokrasiyi yaatan canl bir demokrasi kltr var. Bu yzden tek Trkiye var. Bu tek lke manzarasna, Malatya'da ilenen vahi cinayetler de dhil. ktidar ve muhalefet arasnda rejim tartmasna dklen ve Tandoan meydannda aa kan siyas rekabet; Hrant Dink'in, akabinde Malatya'da kiinin cinayete kurban gitmesi, Mart aynda rekor kran ihracata ramen yaygn isizlik ve yoksulluk tek bir dnyann iinde yer alyor. Bu dnya, yanbandaki Irak ateinden etkileniyor; AB srecinde onur krc davranlara muhatap olmaktan rahatsz oluyor. ok Kltrl Gelenek Malatya'da biri Alman olmak zere, misyonerlik faaliyetlerinde bulunan kiinin vahi bir ekilde ldrlmesi ile, Trabzon'da rahip Santora'nn, akabinde Hrant Dink'in hedef seilmesinin, Antitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk ? 79 ayn berbat iklimden beslendii anlalyor. Denizde yzen serseri maynlar gibi, arpacak ve patlayacak yer arayan ok sayda gen var. Dnyadaki gelimeleri, lkedeki olaylar basit bir sebep sonu ilikisi iinde aklayabilecek donanma bile sahip olmayan bu genler, lkeyi dehete dren cinayetler iliyorlar. Bu cinayetlere bakarak, Trklerin vahi tabiatl olduu sonucunu kartanlar ve cinayetlerin arkasndaki karanlk ve kasvetli dnyay btnyle topluma maletmeye kalkanlar hibir eyi anlam olmayacaklar. Trk toplumu, farkllklar bir arada yaatma konusunda dnyada nadir grnen zengin bir gelenee sahip. Ve bu cinayetler, tarihe malolmu geleneklerin deil modernliin yol at sanclarn sonucu. 19. yzyl balarnda Anadolu'yu boydan boya dolaan bir Fransz seyyah, farkl din mensuplarnn bir arada uyum iinde yaamalarn, temsil edici bir gzlem olarak hayretle naklediyor. Mslman Trkler ile Hristiyanlar arasnda geen akalardan birine rnek olarak unu veriyor: Mslman, Hristiyan komusuna "Ben Yortu'ya katlsam, sen de Ramazan'da on gn oru tutsan aramzdaki ayrl tamamen kaldrsak olmaz m" diye soruyor. Osmanl mparatorluu, yaklak nfusunun % 40'n oluturan Hristiyan topluluklara sahipti. Devlet, farkl din ve inanlar bir arada bar iinde yaatabilmek iin salam idar ve hukuk mekanizmalar oluturmu ve Mslman olmayanlara geni bir zerklik tanmt. Farkl dini inanlarn bar iinde yaatlmas, Roma geleneinin slm

kurallar ile btnletirilmesine dayanyordu. Her din topluluk iilerinde tamamen zgrd. Kilise mahkemeleri, Hristiyanlar arasndaki anlamazlklar zme balyordu. Devletin temsilcisi olan vali, bu karar icra etmek zorunda idi. Yine her Hristiyan cemaat okul ve yetimhane amak ve buralar ynetme hakkna sahipti. Kilise, dorudan devletin destei ile vergi bile toplamaktayd. 80 Trklk ve Krtlk Yzyllarca sren bu gelenein, Mslmanlar arasndaki meruiyeti din kurallarla pekitirilmiti. Mslman idaresi altnda yaayan bir gayr mslim, tek tek her Mslmann sorumluluu altnda idi. Gayr mslimler iin kullanlan "zmm" kelimesi, gayr mslimlerin canlarnn, mallarnn ve namuslarnn Mslmanlarn zimmeti, yani sorumluluu altnda olduu anlamna gelir. Baka lke tebas olan bir Hristiyan'a ise "mste'min", yani "Mslmanlara emanet edilmi kii" denirdi. Bu kurallarn iledii bir gelenekten vahet kmaz. Nitekim, Osmanl tarihi boyunca da kmamtr. Trkiye'de yaanan vahet rnekleri toplumun dokularna ileyen gelenein, bu gelenein biimlendii tarihin rn deil modernlemenin, ve modernleme boyunca karlalan sanclarn sonucudur. 1930'lu yllarda Almanya'da gelien ve yerleen rk vahetin, insanolunun ilkel ve vahi dnemlerine geri dn olmadn, bugn ok ak bir ekilde biliyoruz. Doalln getirdii vahet, hibir zaman modern vahet kadar korkutucu ve ykc olamazd. Trkiye'de rastlanan vahet rneklerini, bu topluma zg bir semptom olarak yorumlamak modernliin yan etkilerini hafife almak demektir. Trkiye ok hzl bir deiimden geiyor. Bu sefer deiimin basksn zerlerinde hisseden genlerin, gelenein sunduu imknlarla k yollar bulmalar giderek zorlayor. Bir yanda prltlar ile akp giden batan kartc bir hayat; kitle iletiim aralar vastasyla hayal dnyasnn snrlarn bile deitiriyor. br tarafta bu hayallerin tesine kan dnya ile yaanan gerek hayat arasndaki uurum derinleiyor. Genler kapatamadklar bu uurumu, izofrenik bir dnyann iinde rettikleri hayaletlerle bouarak, dmanlara fke kusarak amaya alyor. Modernlik, bu genlerin standard ykselen ihtiyalarn karlayamyor; geAntitez Olan Krtln Kart Olan Tez: Trklk 81 lenek ise modernliin tahribat altnda ezildii iin bu genlerin dengelerini yeniden kurmalarna katkda bulunamyor. Sonu, insann kann donduran, bu lkenin ve bu toplumun hak etmedii vahet manzaralar oluyor. Malatya'daki vahet, bu manzarann en son rnei olarak grlmeli. Bir cinayetin deil bir cinnet halinin da vurumu olduu mutlaka hesaba katlmal. Malatya daha nce de Mehmet Ali Aca'y iinden kartmt. Ama ayn Malatya, korkun bir cinayete kurban giden Hrant Dink'in de doduu ehirdi. Yine ayn Malatya, Cumhuriyet'e yn veren iki Cumhurbakan yetitirmiti. O zaman iki veya daha fazla Trkiye'den deil, Trkiye'nin derinlerdeki deiiminden ve sanclarndan bahsetmek gerekir. Tandoan meydannda toplanan kalabal da, iki ayr Trkiye'den birinin deil, bu sefer salkl bir gsterge olarak yekpare Trkiye'nin zenginlii olarak grmek doru olacak. nk bu manzara bize Malatya'daki vahetin tam tersini; meden ve olgun bir toplumun demokratik tepkisini veriyor. Trkiye sorunlarn demokrasi d yntemlerle zme alkanlklarndan syrlyor. nsanlar itirazlarn fkeye kaplmadan gayet seviyeli bir ekilde gsterebiliyor. Ak Partinin, siyaset zerindeki hegemonik konumu yznden muhalefet zayf kalmt. Muhalefetin zayfl, mesele devlet iindeki iktidarn yeniden paylam olduu iin demokrasi d araylar cazip hale getiriyordu. Seimle iktidara gelenler, Cumhurbakanl makam zerinden, her zaman siyas iktidardan daha gl olan devlet iktidar iinde daha fazla pay istiyorlar. Piyasa ekonomisinin dinamikleri de bu talebi merulatryordu. lk defa muhalefet areyi darbe araynda deil, demokratik bir kitlesel gsteri ile muhalefetini hissettirmekte buldu. stelik baarl da oldu. Ak

Parti lideri Babakan Erdoan, miting alannda toplanan kalabal kmser szler sylemi olsa da, or82 ? Trklk ve Krtlk taya kan manzaradan etkilenmi grnyor. Artk Cumhurbakan, ankaya'da otururken, devlet iindeki dengelerin yannda halkn demokratik tepkisini de hesaba katmak zorunda kalacak. Cumhurbakan, seildii andan itibaren lkenin tamamn temsil ediyor. Tandoan, bu anayasal zorunluluu fiili bir duruma da dntrecek. Cumhurbakan, kendisini istemediini demokratik tepkilerle ifade eden o kalabalklar da temsil etmi olacak. Vahet, gelenee aykr bir modernliin eseri. Olgun bir demokrasi de gelenekten beslenen modernliin eseri. Futbol holi-ganizmi, yabanc dmanl ve Avrupa'da ykselen kltr rkl modernliin karanlk kelerinde retiliyor ve taraftar buluyor. Ayn ekilde sorumluluk, insan deerlere ballk ve gelecein dnyasn koruma igds de bu kaynaktan besleniyor. Dnyann her yerinde her lkenin birden fazla yz var. Sorun, irkinliklerin dorudan o toplum tarafndan mahkm edilmesinde. Hrant Dink cinayeti btn Trkiye'yi zmt Malatya'da sahnelenen vahete de toplum sert tepkiler veriyor. Ama Tandoan'daki miting Trkiye'nin glen yzyd. O manzaray farkl bir Trkiye olarak nitelemek, Trk demokrasisine ve demokratik kltrne hakszlk etmek demek. Kart Kimlikler Siyas-sosyal duruunu, kimliini etnik kkeninin zerine ina etmeye, bunu her eyin nne yerletirmeye ve dnyaya o kimlikle bakmaya etnik milliyetilik deniyor. "Ben ve o", "biz ve onlar", "biz ve tekiler" ayrmn icat eden, keskinletiren ve dmanla dntren muharrik g, etnik milliyetiliktir. "Biz ve onlar" ayrm kolay olduu kadar ilkel bir ayrmdr. Bu kolaycln, dolaysyla ilkelliin snr da yoktur. Kendi mantn izleyerek buradan mikro milliyetiliklere, kabilecilie ulaan kestirme yollar her zaman mevcuttur. Dnyay "biz ve onlar" diye ayranlar giderek klen ve daralan bir "biz"e ve giderek byyen ve korkutucu hale gelen "onlar"a ular. Bir insann etnik kkeninin bizatihi deer tamas, varolu biimine, hayat alglama ve yaamasna mesnet tekil etmesi insan olarak sahip olduu deerleri ldrr. Hakl ile haksz, iyi ile kt, doru ile yanl akl ve adalet duygusu ile deil etnik kkenle belirlenir. Etnik kkeninden dolay baz insanlar iyi, bazlarn kt olarak niteleyen akl, dumura uram bir akldr. Akl dumura uraynca etnik milliyetilik ilkel gdlerin ahland vahi bir iklimi beslemeye balar. nsanln ilkel dnemlerinde rettii sosyal formlar bu vaheti anla84 ? Trklk ve Krtlk tr. Su ileyenle ayn kandan gelen herkesin sulu saylmas, bireysel suun kabileye malolmas, bu erevede kundaktaki ocuklarn bile cezalandrlmas ile bugn etnik kkeni yznden birilerinin terre maruz kalmas arasnda hi bir fark yoktur. ki aile arasndaki kan davas ile etnik gruplar arasndaki dmanlk ayndr. Dumura urayan, tamamyla yok edilen akl, saduyusu gelimi salkl ve dengeli bir toplumun var olma imknn da ortadan kaldrr. Etnik milliyetiliin yapc, ina edici bir projenin sahibi olamamasnn sebebi budur. Etnik milliyetilie saplanmak ykcl, ykclk ise hem evreyi hem de kendi kendini tahrip eden bir sava ortam oluturur. fke, nefret ve kin deryas "biz ve teki"ni pekitirmek ve dman haline getirmek iin hem gerekli hem de yeterlidir. Sonu giderek trmanan iddettir. Herkes bir aileye olduu gibi bir soya ve sopa sahip, yani bir etnik kkeni var. Ama, Trk ve Krt etnik kkeninden gelmeyi, hayatn anlamna ve gayesine matuf esasl bir referans olarak alglyorsanz, stelik bundan bir de siyas bir tutum ve tercih kartyorsanz, zarardasnz. Sadece kendinize deil, iinde yaadnz topluma da zarar verirsiniz.. Yaadmz gerginliklerde, siyas tartmalarda etnik milliyetilik karmza hep saldrgan taraf olarak kyor. Trkiye'nin bir etnik sorunu var; ancak bu sorun sadece Krtlerden kaynaklanmyor. Dnyann bir olup da gerekletiremedii Sevr'i, etnik takntlar ile zorla gerekletirmeye namzet olanlar arasnda Trk etnik kkeninin davasn gdenler de bulunuyor. Trk etnik kkenine dayal dlayc

milliyetilik, Anadolu ile snrl bir "Sevr lkesi" dnda ne vaat edebilir? Tarih boyunca zenginlii, refah ve huzuru yakalayamadk. Bu topraklarda hep yoksul ama metanetli insanlar yaad. Birok sorunumuz var. Birounun zm de ok uzakta duruKart Kimlikler ? 85 yor. Etnik milliyetilik, saldrgan duruu ile btn sorunlar getirip etnik kkenlere balad zaman, btn sorunlarn toplamndan daha byk bir sorunu toplumun kucana brakyor. Siyaset retirken, etnik kkenleri sorunlarn sebebi veya gerekesi olarak takdim eden ve zmleri de etnik dzeyde arayanlarn her eyden nce dayandklar etnik toplulua sonra "teki"ne zarar verdiklerini grmeleri lzm. Kimlikler Ne e Yarar? Girift ilikiler, derin dnceler, kapsaml teoriler aslnda son derece basit "insan" ihtiyalarn, skntlarn, sorunlarn zerinde ykselirler. Meleklerin cinsiyetine dair tartmalarn yaplabilmesi iin, dnce ile hayat arasnda sk bir ekilde yaltlm duvarlarn ina edilmesi gerekir. Akp giden, insan iine alp srkleyen gerek hayat kadar sahici ve dnceleri ekillendirici bir g yoktur. nsan haklarndan balayp aznlk haklarna evrilen, ok kltrllk veya kltrel oulculuk kuramlar iine sdrlan, entegrasyon politikalarna konu edilen; demokrasinin "mzakereci", "radikal", "srdrlebilir" versiyonlarna ilham kayna olan "kimlik siyaseti"nin kendisi, mutlaka hayata, hatta gndelik hayata dair yakc bir sorundan kaynaklanyor olmal. niversite yllarnda, Ankara Emniyet Mdrl'nn altnc katnda, nezarete gardiyanlk eden polis memuru bana sormutu: "Necisin?" Adamcazn derdi, nezarette kavga-dv kmasn engellemek iin, gelenleri kabataslak yapt ikili ayrma gre blmlere yerletirmekti. Verdiim cevab anlamad ve bu sefer benim anlayabileceim basitlikte yeniden sordu: "Sac msn, yoksa solcu mu?". Kimlikler, karmakark bir dnyay dzene koymak, top86 Trklk ve Krtlk lum iinde kimlerle ne tr ilikilere girebileceimizi belirlemek iin gerekli. Ancak, mmkn olduu kadar basit ve anlalr olmak zorundalar. Aklmzda tutabileceimiz marka says snrl. Bu yzden tketim toplumunun marka savalar, birini tahtndan indirmek veya zirvede kalmak amacyla yaplyor. Kimlikler ise ideolojilerin zeti. Btn ideolojilerin bize salamak zorunda olduu basit ve kullanl harita, aslnda kimlikleri ve kimliklerin yer ald alanlar gsteriyor. Bizim iinde yer aldmz kimlik; bize yakn olanlar ve bizim dmanlarmz; tasnif edilmi, kullanl hale getirilmi bir rehbere ihtiyacmz var. deolojiler bu yzden i tutarllk, her eyi aklama gc gibi ar yklerinden syrlarak sadece kimlikleri sralamak ve tasnif etmekle yetiniyor. Kimlikler Gndelik Hayatmz inde Ne e Yaryor? Bu soruya zamann ruhuna uygun cevab, ancak yle bir tasvirin iine yerletirerek verebiliriz. Her yerde bombalarn patlad, serseri kurunlarn vzr vzr samzdan solumuzdan getii bir dnyada yayoruz. Bu dnyada yol almak, gvenliimizi salamak zorundayz. dil olann, doru olann, insan olann peinde deiliz. Bir bomba patlad zaman, kardan bir saldr geldii zaman kendimizi hemen iine atacamz bir snaa ihtiyacmz var. te kimlikler, bu snaklarmz. Kimlik siyaseti de bu snaklarn edebiyatndan ibaret. Herkes kollar svayp snak inasna giriiyor. Salam ve dayankl snaklar ina ediyor. Sonra da, kapsna kimlik semboln yerletirip, mensuplarn bu snaa davet ediyor. Gvenli ve dengeli bir hayat iin bu snaklarn elzem olduunu dnebilirsiniz. Ama, her yeri kaplayan snaklar, ayn zaKart Kimlikler 87 manda ortada zorlu bir savan srdn gsteriyor. Snak ina etmek savamaya hazrlanmak demek. Kimlik siyasetine sarlmak savaan cepheler oluturmak demek.

Kimliklerin Diyalektii: "Her ey zddyla kaimdir". Tek tek kimliklerin zerine odaklanarak olan biteni anlamak bir kenara, incelediimiz kimlik hakknda bile aklayc bir hkme ulaamayz. Kimlikler birbirini besler ve antagonizmalar halinde serpilip byrler. Bizim hikyemizin ana ats ise u: ok milletli, ok kltrl, ok dinli ve dilli bir imparatorluk toplumu halinde mesut-bahtiyar bir ekilde yaarken, okumu-zengin elitleri olan Rumlarn aklna kendi bamsz devletlerini kurma fikri dt. Mora ayaklanmas balad. Frsat ganimet bilen ayak takm, ortal kan glne evirdi. Yzbinlerce masum insan hayatn kaybetti. Komu olarak yan yana bar iinde yaayan insanlar birbirine dman oldu. Ayn kalp, nce Balkanlarn her kesinde tekrarland. Dnyas kynden, iftinden ubuundan ibaret olan insanlar, hi tanmadklar insanlarla ortak bir kaderi paylatklarn fark ettiler. Karlkl oluan saflarda kendilerine ayrlan yere getiler. Onlar farkl klan zelliklerine drt elle sarlarak, birbirleriyle ve sahip olduklaryla kenetlendiler. Dinlerini, dillerini, kyafetlerini, ark-trklerini, folklorlarn ve bunlarn arkasnda bulabildikleri tarihlerini yeniden kefettiler. Kimliklerini, dierleri karsnda drt ba mamur bir ekilde, abartarak ve parlatarak ina ettiler. Ayn kalp Anadolu'da tekrarland. Ortalk sava alanna dnd ve tarih bu kimliklere gre ekillendi. Toplum alt-st oldu; nfus yaps de88 Trklk ve Krtlk iti; insanlar yerlerinden yurtlarndan oldu. Yurtlarndan kopan insanlar, bilmedikleri corafyalarda yeni hayatlar kurdular. Yeni ilikiler, komuluklar oluturdular. Yeni hayatlara baladlar. 1864'den 1924'e kadar geen 60 yllk evreyi, sancl bir ka-g evresi olarak hatrlamamz lzm. erkezlerin Kafkasya'dan acl ve sancl bir ekilde balayan gleri yolu at, 1924 mbadelesi byk lde nfusu ekillendirdi; sonrasnda da Balkanlardan gelenlerle devam etti. Bu evrede yaadmz topraklarn nfusu, yardan fazla oranda deimitir. Olan-bitenler siyasetin dar dnyasnda deil, ocaa dm ateler eklinde yaand. nsanlar kimliklerinden dolay katliamlara maruz kaldlar. nsanlar kimliklerinden dolay doup bydkleri topraklar terk edip, yaban diyarlara g ettiler. nsanlar kimliklerinden dolay aalandlar, basklara maruz kaldlar. Bu tecrbe, sadece bu topraklarda yaayan insanlarn deil, ayn dnemde yeni bir devlet kuran Cumhuriyet kadrolarnn hayat hikyeleridir. Kurtulu Sava'nn ilk Kuva-y Milliye birliklerini kuran ve direnii balatan erkezlerin byk ounluu, bu topraklarda doan ilk nesildi ve hl kendi dillerini konuuyorlard. Doup bydkleri, ilk genlik yllarn geirdikleri Makedonya'da, dalarda ekya kovalayarak yetimi Rumelili subaylar, balarna geirdikleri erkez kalpa ile daha yeni yeni tandklar bir corafyay savunuyorlard. Cumhuriyeti kuranlar da bunlardr. Atatrk'n Cumhuriyet'in bakenti yapt Ankara'y, ilk defa Meclisi toplamak zere geldiinde tanmas, aslnda yeni kadrolarn bir ou iin geerli bir durumdu. Cumhuriyet, yaanan bu artlarn bir anti-tezi olarak ekillenmitir. Merkez ka kuvveti eklinde saa sola savrulan kimliklere kar tek bir kimlik oluturmak ve memleketi bu kimlik zerinde yeniden ina etmek, yaanm gemie ve tecrbelere kar ? Kart Kimlikler ? 89 mmkn olduu kadar abartlm bir tepkiyi yanstr. Bu abart, an modern ulus devlet inas abalarnn ok ilerisine uzanan Cumhuriyet'in niter-ulus devlet formunu aklamaktadr. Trk Kimlii Bir cat m? ' na edilen "Trk kimlii" kurucularn paylat ortak payday deil, dmanlara ve tehlikelere kar ina edilen savunma duvarnn addr. Bu topraklarda huzur iinde yaamann yegne yolu, ufalanmay durduracak imentonun iinde kaybolmaktr. Hangi mezhep, rk, etnik kken ve dile sahip olursanz olun btn varlnzla bu imentoya kendinizi verecek ve bu sayede yaadnz ac tecrbeleri gemite brakacaksnz. Bu imentoya ilk ve en gl destei veren erkezlerin gerek tercihi, yeni vatanlarna sahip kmak ve kk salmakt.

Bonaklar, Arnavutlar, Grcleri ayn potada eriten gd de farkl deildi. Cumhuriyet'in ulus devleti ina etmek iin giritii abartl abay bu erevede deerlendirmek gerekir. Bu abaya katk salayanlar iinde en son sray, bu kimliin nesnesini oluturan otokton Trkler almaktadr. Bu sadece geni ynlarn Trk kimlii altnda birleip bir ulusa dnmesinde deil, aydnlarn bu ideolojik kimlie yaptklar katkda da grlebilir. Trk kimliinin temel talar olarak gelitirilen Trk tarih tezi, Trk dili ve Trk ideolojinin mimarlar arasnda, yerli Trkler neredeyse hi mevcut deildir. Trkln kendisi, ya Trk olmayan Osmanllarn ya da Rusya'dan hicret etmi Turan aydnlarnn marifeti olarak gelitirilmi bir fikirdir. Bugn, Krt sorunu yznden etnik siyasetin tansiyonu ykseldii zaman en n safa bu imento iinde eriyenler kmaktadr. Krtlerin dil haklar gibi talepleri gndeme geldii" 90 ? Trklk ve Krtlk zaman bunun en tavizsiz ve kararl savunucularn, Trk etnik kkeninden gelmeyen Trkler olmas, oluan ulusal kimliin niteliini de gstermektedir. Ayn tabloyu tersinden, Krtler asndan okuduumuz zaman da karmza farkl bir durum kmyor. Krt ayrlkl, Cumhuriyetin sekler-ulus ina etme projesinin tam anlamyla simetrik bir antagonizmasdr. Krt ulusu iin gelitirilen k mitoslarndan, tarih olarak hibir zaman kantlanamayacak etnik ecerelerden laik nitelie kadar her ey bir simetri iinde vuku bulmaktadr. Cumhuriyet ideologlarnn gelitirdikleri "emperyalizme kar bamszlk-kurtulu sava" mitosu da benzer ekilde, Krt versiyonu halinde yeniden retilmektedir. Ancak hem Trk hem de Krt kimlik siyasetlerinin zemedii bir sorun var. zlemeyen bu sorun, bu lkede yaayanlarn da en byk ans. Kimlik siyaseti, ad zerinde bir siyaset snrn aamyor. Nesnel olarak Krt veya Trk olanlar arasnda, bu kimlikler etrafnda olumu ve birbirine dmanlktan beslenen snaklar grlmyor. Herkes birlikte yayor ve kimse dierini yan gzle szp, tehlike annda ka plnlar yapmyor. Devlet katnda, siyasal alanda ana fay hattn oluturan etnik sorun, halkn gndelik yaamna belirleyici "bir blen" olarak nfuz edemiyor. ten gten, ekonomik rekabetten, toplumun btnnde yer alan skntlardan neet eden bir yn sorun, etnik hviyetle karmza kyor. Mesel, kap-ka olaylar, mafyalar karmza etnik hviyette kyor; ama bundan kimlik siyaseti kartmay kimse baaramyor. Pandora'nn Kutusu Trkiye'de herkesi etno-sekler kimlik siyasetinden uzak durmaya aran brahim Kaln, "Pandora'nn Kutusu" benzetmeKart Kimlikler ? 91 si yapyor. Kimlik siyasetini, en gl olduu varsaylan yerden, yani gerekte savunduu kimliklere hizmet etmediini kantlayarak rten Kaln, Trkiye'deki heyecanl tartmalara ikna edici ve inandrc farkl bir boyut getiriyor: "Kimlik siyasetinin marjinal bir hak talepiliine dnt yer, iinde bulunduumuz konjonktrn tarih-siyas balamndan kopartlp mutlak bir veri olarak kabul edilmesi ve kimliimizin ve aidiyet parametrelerimizin buna gre yeniden tanmlanmasdr. Trkiye'de devletin etno-sekler milliyetiliine kar bir antitez retmek ve Krt kimlii merkezli bir hak mcadelesi vermek. Bu kimlii amak deil, farkl bir formatta yeniden retmek anlamna geliyor." (Radikal 2, 5 ubat 2006) Pandora'nn kutusu alp ortala sald zaman, kutuyu aan umduundan fazlas ile karlaacak. Hesap edemedii "fazlas" ise, birbirini yiyip bitiren bir toplumun iinde ona da yaama alan brakmayacak gibi grnyor. Kaln'n bahsettii "inde bulunduumuz konjonktrn siyasi-tarih balam" zerinde durmamz gerekir. Tarihsel bir durumu evrensel, dolaysyla kalc zannetmek ve bu kalclk zehab zerine ina faaliyetine girimek, buzun zerine yaz yazmaya benzeyebilir. Ancak bu i, yaz yazmann tesinde birka nesli harcayacak bir trajediye dnebilir. rencilik yllarmdaki iddet ortamnn kalc olduuna, bir taraf tam olarak yok olmad takdirde, iddetin yok olmayacana inanmtm. lesiye bir hrs ve inanla ortal kan glne evirenler, urunda her eyi feda ettikleri dnyann bir gn mutlaka kurulacana inanmlard. 1980'den nce srdrlen ideolojik

savata, birileri kimlik siyasetinden bahsetmi olsayd, herhalde sadece marjinal bir yer edinebilirdi. Krt ezilen bir topluluk olarak ya solcu olmalyd; ya da Alevlere kzd iin sac olmalyd. Trk, bulunduu saflarda Trk olduu iin deil komnizmin 92 ? Trklk ve Krtlk igal teebbsn engellemek iin yer alyordu. Reel sosyalizm kt, komnizm bir tehdit unsuru olmaktan kt; Sovyetler Birlii dald, "Trk illeri" bamszlna kavutu. Ortada ne "Tek yol devrim" ne de "Turan illeri" kald. Marksizm-Leninizm, ilgin bir dnce bei; Turan illeri heyecan vermeyen bir corafya ile ekik gzl ve farkl Orta Asyallar demek. yleyse alan Pandora'nn kutusu hakknda, bundan 20 yl sonra verilecek hkmlere dair fikir yrtmek, ak bir gr kazanmamza katkda bulunabilir. Ben, ok ak biimde bundan 20 yl sonra bugnk kimlik siyasetinin, etnik kimlikler zerinden ykselen frtnalarn yerinde yeller eseceini dnyorum. Abartl ulus-devlet mitoslar cazibesini yitirecek; bu durum anti tezlerin de ayaklarn yerden kesecek. Dmzda, orman kanunlarnn iledii bir dnya dikkatlerimizi ve enerjimizi farkl bir alana sevk edecek. Merkezini kaybeden, bunun yerine yeni bir merkez oluturma tela ile itiip duran bir dnya canlanyor gzmde. Kurallarn olmad veya ilemedii, hukukun sadece glnn gcn merulatrmak iin devreye girdii bir dnya. Her eyin mmkn olduu, bu yzden imknsz olanlarn cazibesinin yok olduu bir kaos ortam. Senaryonuz benimkinden farkl olabilir. Ama, dnyann mevcut trendlerini ilerletip, ortaya kacak tabloya kimlik siyasetini yerletirmeye aln. Ben bunlarn bulunabilecei ve yaayabilecei bir alan gremiyorum. Yaklak 18. asr sonundan itibaren iinde srklendiimiz tarihsel dnem artk sona eriyor. "Tarihin sonu" sona eriyor. Merkezka glerinin yerini, vahi dnyada ayakta kalma ve yaama abalar ile oluturulan yeni ncelikler alacak. Pandora'nn kutusu, tarihilerin ilgi alan iinde bir yerlere konup, muhafaza edilecek. Sylediklerim yanl kabilir; ama ayn ekilde kimlik siyasetleri ile yryen bir dnyann devam edeceini syleyebilir miyiz? ' Kart Kimlikler ? 93 Dinlerin Ykselii Yaadmz toplumsalln sonucu olan kurumlara ve sembollere ou zaman karmzda duran haritann varlk sebebi olarak bakarz. Her din farkl toplumlarda farkl alglanr ve yaanr. Din hayat, toplumsalln tezahrlerini, belki de en nemli sembollerini bnyesinde barndrr. Bu yzden "dinler ykseliyor mu?" sorusunu, "dinlerin toplumsal tezahrlerinin ykselii" ile deitirmek gerekir. Toplumu bir arada tutan unsurlar zld zaman dinsellikte, daha dorusu din eksenli cemaat hayat ve ilikilerde bir canlanma grlr. Bunu da toplumsal tezahrlere, yani dayanma alarna bakarak anlamak mmkndr. Toplum dalrken inan ba hem tek tek paralar bir arada tutmak, hem de paralarn karlkl konumlarn, yani dmanlklar ve ilikileri belirlemek iin devrededir. Bu yzden toplumlarda dinlerin ykselie geiinin arkasndaki dinamiklere ve sebeplere bakmak gerekir. Etnik kimlikler eklinde devreye giren ve glenen din kimlikleri de, din ykseliin tek biimi olarak alglamamak gerekir. Yani etnik kimlikler gibi i gren din kimlikler elbette vardr; ama dinlerin genel ykseliini kimliklerin ykselii olarak grdmz zaman bir ok eyi karm oluruz. Anglo-Amerikan dnyada Evangelizmin trmana gemesinin dinamikleri elbette ayr bir konu. slm dnyasnda dinin ykselii ok farkl dinamiklerle besleniyor. Bu ykselii, ayn zamanda etnik kimliklere dayal siyasete bir reddiye olarak okumak gerekir. Mslmanlar bir saldr ile kar karya olduklarn dnyorlar. Bu saldr karsnda ulus veya etnik kimliklerine snmann bir faydas olmayacak. yleyse, din st kimlii etnik kimlikleri mmkn olan en kk alana sktrarak egemen olacak. ABD'nin "slm ortak dman" etrafnda olutur94 " Trklk ve Krtlk maya alt geni blok, bu st kimliin egemenliini seeneksiz hale getiriyor.

ran'a kar, gerekleecek bir asker operasyonun ertesinde ii dnyasnn konumunu dnn. slm tarihinin zemedii i-Snn ihtilafn, tek hamlede ABD ordusunun zmesi ihtimli, akla yakn gelmiyor mu? Birbirini frenleyen ve besleyen dinamikler keskin bir dnemete yol alyor. Etnik kimlikler ve bu kimliklere dayal siyasetler, bu kimlikleri besleyen antagonizmalarn etkisi azald iin mesnetlerini kaybediyor. Baka bir yerde tarih, yeni diyalektik sreleri balatyor. 19. yzyln, zellikle ikinci yarsndaki tarihe benzeyen bir tarih balyor. Bu tarihte kazaya urama telandan nce, olup biteni anlamlandrabilmek iin vazgeilmez gibi grnen paradigmalar deitirmemiz gerekiyor. Trk ve Krt Milliyetileri 22 Temmuz seimleri akabinde oluan parlamentonun ilgin bir yelpazesi var. nceki dnemin iki partili yapsna gre, bu parlamentoya yeni iki parti daha grup kuracak sayyla girdi. Birincisi 38 yllk bir maziye sahip Milliyeti Hareket Partisi. kincisi ise, % 10'luk lke barajn, bamsz adaylar araclyla etkisiz brakan Demokratik Toplum Partisi. Birincisi Trk milliyetilerinin, ikincisi ise Krt milliyetilerinin partisi. MHP'nin rkfaist sulamalar ile balayan ve giderek sa kitle partisine doru evrilen bir gemii var. DTP'nin ise, stalinist gerilla yntemleri ile yola kan, nc dnyac-bamszlk hedefleyen illegal bir rgtlenme gemii bulunuyor. Bugn bu iki parti siyas yelpazenin iki ar ucunu temsil ediyor. Kart Kimlikler ? 95 ki parti de Trkiye'nin etnik sorunu sayesinde var. DTP, Trkiye'deki Krt nfusunun radikal eilimlerini temsil ediyor. Etnik Krt milliyetilii byk lde bu partiye atfediliyor. MHP ise, Krt milliyetiliinin atei ile tetiklenen PKK terrne kar tepki olarak byyen Trk milliyetiliini temsil ediyor. Seim sonular akland zaman yaygn bir endie ortaya kt: Yeni parlamentonun bu iki parti mensuplar arasnda ypratc kavgalara sahne olaca iddia edildi. Beklenenin tam tersi bir sahne ile Meclis ald: DTP'nin lideri olan Ahmet Trk, yerinden kalkarak yannda birka arkada ile beraber MHP sralarna ilerledi ve MHP lideri Devlet Baheli'ye nazik bir ifade ile elini uzatt. MHP lideri de kendisine uzatlan eli evirmeyerek ayaa kalkt ve iki lider tokalatlar. Bu an belgeleyen fotoraflar ertesi gn btn gazetelerin ilk sayfalarn sslyordu. Trkiye'nin kronik hale gelmi bir etnik sorunu, daha dorusu bir Krt sorunu var. Meclis'te temsil edilen MHP ve DTP'nin varlk sebebi de bu sorun. O zaman Trkiye'nin bu byk sorununun gelecekte alaca ekli, bu iki parti zerinden izleyeceiz. Bu iki parti ise, Meclis'in ald ilk gn herkesi artan tokalama manzaras gibi, kendileri hakknda beslenen nyarglardan ok farkl eilimleri ve politikalar temsil ediyorlar. Sol Krt Milliyetilii Trkiye'nin etnik yaps olduka zengin. Bir imparatorluk mirass olan Trkiye Cumhuriyeti'nde ok fazla etnik grup var. Bu etnik gruplarn sayca fazla olanlarnn ou, sonradan Anadolu'ya g etmi topluluklardan oluuyor. Bu yzden toplumun btn ile entegrasyona ak ve istekli duruyorlar. stelik kendi dillerim ve geleneklerini muhafaza ediyorlar. Irak, ran ve bir miktar Suriye'ye yaylan Krt nfusunun iinde farkl siyas eilimlerin or96 ? Trklk ve Krtlk taya kmas doal. Bu eilimler bamsz bir devlet kurma arzusu olarak ifade edilen "Birleik Krdistan"dan, bulunduklar lkeler iinde federasyon halinde var olmaya veya tam anlamyla entegre olmaya kadar uzanan geni bir yelpazeye yaylyor. Trkiye'nin gneydousu Krtlerin ana corafyas. Ama, sosyal mobilite ve byk ehirlere g olgusu ile Krtlerin yardan ou bu blgenin dnda yayor. Trkiye'nin ekonomik olarak en geri ve coraf olarak g doa artlarna sahip bu blge sakinlerine avantajlar sunamyor. Trkiye'nin Bat blgeleri srekli Krt g alyor. Bu durumda Krtlerin coraf esasa bal bir federasyon ats altnda varolabilmeleri imknsz. Hatta, "Bamsz Krdistan" hedefinin bile, Krtlerin ou iin romantik bir dnce olmasnn dnda bir anlam yok. nk Bat'daki Krt nfusu, geldii topraklarla btn ban iki kuak iinde kopartyor. Meclise giren DTP'nin terr rgt olan PKK'nm siyas kanad olduu

sulamas yaplyor. liki o kadar basit deil. DTP aslnda iddet yntemlerinin tkeniini temsil ediyor. iddetin are olmadn, demokratik yntemlerle haklarn savunmak istediklerini; bunun iin de bar ve diyalogdan yana olduklarn srarla belirtiyorlar. Son seimlerde AK Parti'nin Krt blgelerinde ald yksek oylar, DTP'nin Krtleri temsil yeteneini de azaltt. DTP yine de Krt nfusunun te birini temsil ediyor. MHP'nin ncelikleri MHP, doktriner Trk milliyetiliinin geleneksel partisi. 1970'li yllarn keskin sa-sol kutuplamasnda iddet olaylarnn merkezinde yer alan bu partinin mensuplar, 12 Eyll darbesi ile yarglanm ve cezalandrlmt. 1984'ten itibaren balayan Krt ayrlk terr bu partinin de ykseliini hzlandrm ve 1999 ylnda bu partinin kurmaylarnn da inanmakta zorland bir Kart Kimlikler ? 97 oy oranna ulamt. Mill tepkileri temsil eden bu partinin 1999-2002 yllar arasnda l koalisyon hkmeti iinde verdii kt snav oylarnn azalmasna ve Meclis dnda kalmasna sebep olmutu. Bugn analizcilerin tamam MHP'nin Krt sorunu yznden Meclis'te yer ald grne katlyor. Nitekim MHP'nin bu soruna endeksli bir parti olduunun gstergesi, siyasetin zengin dier konular hakknda fikir beyan etmesidir. MHP liderinin el skma sonrasnda yapt aklamalar, bu hassas soruna dikkatli ve yapc yaklaacan gsteriyor. Ancak bu yapc tutumun nnde baz zorluklar var: Her eyden nce "klasik milliyeti sylem"in "uzlamaya, hogrye ve diyaloga" aykr bir bileeni var. Bu bileen, dnyay siyah-beyaz renklere ayran, akldan ziyade duygulara hitap eden hamas retoriin tortular ile oluuyor. Baheli'nin diyalogdan ve hogrden dem vurduu parti grup konumasnda geen "kuatma", "kan", "abluka", "tuzak"', "ihanet", "ykc ve blc niyetler" gibi, daha ok asker bildirilerinden altmz sava deyimleri ile siyaset retmenin ve bu siyasetin iine diyalog ve hogry yerletirmenin cidd zorluklar var. kinci olarak Baheli'nin referans ald ideolojik ncllerin ve prensiplerin yoruma ve tartmaya ak taraflar bulunuyor. MHP'nin kendi iinde bu tartmalar yapmas ve yeni yorumlar retmesi gerekiyor. "Trkiye Cumhuriyeti adyla ve niter devlet ats altnda, Trk milleti kimlii ile beraberce yaayabilmemizin asgari kurallar" olarak Baheli'nin gsterdii 29 Ekim 1923 tarihi, sorunlu bir tarih. Bugn tartlan hassas kavramlarn ve tanmlarn ou 1923 sonrasna ait. MHP iin ok nemli olmas gereken "Trkln tarifi"ni, 1924 Anayasasndaki daha kuatc tanma gre mi, yoksa 1961 Anayasas'ndan devraldmz 1982 Anayasas'na gre daha dar snrlar iinde mi yapacaz? Yine Baheli'nin "mill birlik ve btnlk esaslar" olaTrklk ve Krtlk rak sralad "tek devlet, tek millet, tek bayrak ve tek dil lk-s"nn de aklanmaya ihtiyac var. "Tek millet'in iine, farkl bir etnik kkenden geldiine inanan Krtleri hangi milliyetilik forml ile yerletireceiz? Yine MHP "tek dil" lksn, "resm dil" dnda, bugn mer' olan anadili renme ve kitle iletiiminde kullanma hakkn onaylayarak tarif edebilecek mi? Seim sonras dnemler balay dnemleridir. Yeni bir balang yapan partiler keskin bir kutuplamaya girebilmek iin olaylarn gelimesini beklerler. Meclis, varlklarn Krt sorununa borlu olan iki partiyi bnyesinde barndryor. Bugne kadar verilen iaretler iyimser bir balang olarak grnyor. Ancak iki tarafn da almas gereken ok uzun bir mesafe var. AK Parti, ald oylarn corafi dalmna bakarsak Trkiye'yi etnik farkllklar aarak temsil eden tek parti oldu. Bu durum, AK Parti kimliinin ve politikalarnn da Krt sorununun zmnde yeni bir adres olduunu gsteriyor. Demek ki bu nemli sorun, tez ve anti tez olan DTP ve MHP dnda bir sentez olan AK Parti arasnda l bir etkileime konu olacak. Sol kimlii tartmal olan CHP, bu etkileimin dnda grnyor. Sorunun ikili bir kutuplamann dna kmas zm yollarn da zenginletiriyor. iddet yntemlerinin zaman iinde anlamnn kalmamas ve btn taraflarn gl bir bar ve huzur talebinin bulunmas demokratik zmlerin nn ayor. Ahmet Trk, kendilerine oy verenlerin "Ankara'da zm arad"n vurguluyor. MHP,

niter yapya zarar verilmedii takdirde DTP'lilerden duymaya altmz "diyalog, hogr ve uzlama" kelimelerini tekrarlyor. ktidar'da ise ezici bir ounlua sahip, yine istikrar ve gveni temsil eden AK Parti duruyor. Krt ve Trk Milliyetiliklerinin etkileiminden yepyeni bir sentez douyor. Ankara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii Kanaatlerimizi, inanlarmz, bir kenara brakarak yeniden dnmek zorundayz. Mahkm olduumuz zmszln, aresizliin sadece alkanlklarmzdan kaynaklandn, makul bir dnceye ve hesaba dayanmadn ancak o zaman fark edebiliriz. Dnyann hemen her yerinde devletler tek ve homojen bir halktan meydana gelmiyor. Yine hemen her biri az veya ok etnik sorunlarla urayor. Bu sorunlarn anlamazlklara, atmalara dnmemesi ve kresel barn dil llerde srdrlebilmesi iin evrensel lekte bir hukuk gelitiriliyor. Aka grlyor ki, blgesel nitelikli savalarn ve lkelerin snrlar iindeki atmalarn yegne sebebi aznlk sorunlardr. Gelitirilen hukuk ile, bu sorunlar bymeden hem ounluu hem de aznl tatmin edecek dil ve kalc zmler retiliyor. 1945 Birlemi Milletler Anlamas'ndan bu yana, zellikle Sovyetler Birlii'nin dalmasndan bugne kadar, aznlklara dair gelitirilen hukuk, detaylara kadar inen, dikkatli, zenli ve herkesin vicdanna uyacak zmler retildiini gsteriyor. Basit bir insan hakk olarak tanmlanan aznlk haklar, bu ksa evrede negatif haklardan pozitif haklara evrilen dil, din, rgtlenme, 100 ? Trklk ve Krtlk kltrel haklar gibi deiik alanlar kuatan ve aznlklar toplumun eit ve onurlu vatandalar haline getiren dzenlemeleri somutlatrd. Bugn aznlklar konusunda pozitif ayrmclk kurumlat. br taraftan, ounluu rahatsz eden, iinde yer aldklar devletleri blnme endiesine sevk eden kaplar kapatmak iin, yine ok zenli ve ince ayarl dzenlemeler ve ayrmlar yapld. Aznlk haklar, bir topluluun kolektif hakk olarak deil, "aznlk mensubu bireylerin bireysel haklar" olarak formle edildi. Aznlk haklarnn, devletin btnlne kasteden bir anlayla yorumlanamayaca, aznlklarn toplumun geri kalan ile "entegrasyonu" iin karlkl abalar gsterilecei vurguland. Bugn dnyann geldii noktay, Birlemi Milletler Genel Sekreteri'nin, "Binyl Projesi" istikametinde bu yl Genel Kurul'a sunaca "Daha geni bir zgrlk iinde: Herkes in Kalknma, Gvenlik ve nsan Haklarna Doru" baln tayan rapor gsteriyor. Bu rapor temel zgrl salama amacn tayor. Bu zgrlkler; "Muhta olmama zgrl", "Korkmama zgrl" ve "Onurlu bir yaam srme zgrl" eklinde sralanyor. Negatif haklarn savunulmasndan bugn dnyann geldii yer bu zgrlk alanlarnda kendisini ifade ediyor. ; Sorun Siyasal m, Sosyal mi? ' ? Kimse sizin altnz oymaya almyor. Kimse sizin "milli birlik ve btnlnz" sarsmak iin elinden gelen abay gstermiyor. Bir birey, bir insan olarak sadece aznlklara deil, lkenizde yaayan her vatandaa hangi hukuk erevesinde davranacanza dair kriterler sralanyor. stelik zerine basa basa "bu hukuka riayet etmezseniz, etnik sorunlarn da iinde yer ald insan sorunlarn atmaya dnmesi ile zayflar, paralanrsnz" ikaznda bulunuluyor. ? Ankara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii ? 101 Sorunun isminin deiik ekillerde telffuz edilmesi, sorunun varln deitirmiyor. Trkiye'nin farkl bir dili konuan, farkl bir etnik kkenden geldiine inanan, stelik devlet tarafndan temel haklarnn kstlandn dnen nemli bir nfusu var. Bu toplumun, dnyada "aznlk haklar" olarak sralanan baz haklar aradn, bu halkn zgrlk mcadelesini verdii iddias ile bir terr rgtnn yllardr blgede kan kusturduunu reddedebilir miyiz? u sorunun cevab bize meselenin ne olduunu gsterecek: "Blge halk kendisini farkl bir etnik topluluk olarak alglamasa idi, bu sorun olur muydu?" ayet hayr cevabn veriyorsanz, ortadaki sorun dnyann her yerinde olduu trden bir "aznlk sorunu"dur. Bu sorunun dnyadaki benzer sorunlardan ok nemli bir fark var. Hemen her yerde aznlk sorunlar bir sosyal sorun olarak geliip, siyasal alanda zm aranan devasa bir soruna dnrken, Trkiye'de sorun, devlet katnda retilmi,

toplumda karl olmad iin bymemi; ama yine siyasal alanda iinden klmaz hale getirilmi bir sorundur. "Krt sorunu" ile Avrupa'da ok revata olan "ingene sorunu"nu yan yana getirip dndnz zaman bu sorunun "sosyal" nitelii daha ak anlalacak. Sylenegeldii gibi, onca dklen kana ramen, toplumda bir "Krt-Trk dmanl" ortaya kmamsa, ama iddet rndan km ve zm bulunamyorsa bu bir siyasal sorundur. Sorunun gerek tanm u olmaldr: "Toplumda olmayan bir sorunu, siyaset katnda retmek ve sonra da bunu zmszle mahkm etmek". Korkularla yaayan, korkularla bekleyen birinin srf korktuu iin muhayyel bir eyi gerek bir soruna dntrmesi durumuyla kar karyayz. Bir yanda devlet, blnme ve paralanma sendromu yznden koskoca bir halk tehdit unsuru olarak alglyor. stelik, "blnrz" korkusu ile onun bireysel haklarna, zellikle diline ya102 ? Trklk ve Krtlk saklar getiriyor. br yandan, bu temel haklar AB srecinin dzenlemeleri iinde metazori veriyor. Dier yanda, bir terr rgt, bu byk nfusu uluslararas senaryolarn basit bir enstrman haline getirerek, Trk devletini sktrmaya alyor. Bu sorun, devlet katnda retildi ve nihayetinde siyaset katnda zmszle mahkm ediliyor. nl Prusyal stratejisyen Clausewitz, "Btn generaller aptaldr" diyor ve ekliyor: "Aptal olmasalar o kadar insan lme srebilirler mi?" Sava, siyasetin bir tr olduuna gre, sava srdren niformasz generalleri, yani siyasetileri de bu snfa dhil etmek gerekir. Trkiye, Apo'yu yakalad ve elindeki ate topunu baka bir yere tad. imdi, cezaevindeki terr lideri, kendi zgrl iin bir mcadele veriyor, "gerillalar"m savaa sryor. Taciz atlar eklinde bir sava balyor. Yukarda, devletin zirvelerinde hl "bunlara hak verirsek blnrz" anlay devam ediyor. Propaganda amal siyas iddet ile siyaseti, toplumsal sorun ile siyasal sorunu inatla ve kararllkla birbirinden ayrt etmemekte direniyoruz. "Aznlk sorunu" ounluun sorunudur. ounluk, aznl ayrma tabi tutulmadna ikna etmek zorundadr. ounluk olarak empati duygunuzu kullann; annenizden ilk efkat kelimelerini ve ninnileri Krte dinlediinizi dnn. Rya grdnz, saykladnz dil ile banz kurun. Bugne kadar bu insan hak iin getirilen dzenlemeleri ve yasaklar dnn. Bu siyas sorunun nasl zleceini fark edeceksiniz. Herkesin "onurlu bir yaam srme zgrl"ne sahip olduu bir lkede, siyaset sorunlar zebiliyor demektir. ounluun Sorumluluu Simetrinin bozulduu, ksrdngnn krld nokta, ounluun farkl davranmasdr. Kendini farkl hissedenlere, farkl olAnkara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii ? 103 madklarn hissettirmek; hak ve zgrlk bahsinde kendisini onlarn yerine koyarak karar vermek; onurlarn onuru bilmek ounluun grevi ve sorumluluu... Mersin'de Nevruz kutlamalarnda ocuun bayraa hakaretinin tetikledii zincirleme olaylar toplumsal atma ve kitlesel terr endiesi yaratt. Endienin artmas, itidal ve saduyu telkinlerinin daha yksek sesle ifade edilmesine frsat verdi. Ykselen saduyu dalgas, toplumda ve toplumun nderlerinde salam bir akl ve muhakemenin hkmn yrttn gsterdi. Yine de, Trkiye'nin yeniden bir terr batana saplanaca endiesine kaplanlarn, kendi toplumunu tanmadklarn dnyorum. Bu endieler yersiz; ama olup bitenlerden dersler kartmak lzm. Devlet, att her admda hukukla mukayyed olacak; ounluk dmanlktan, rklktan uzak duracak. Az olanlarn kard ve karacaklar problemleri ounluk saduyu ve sorumluluk duygusu iinde zmeye davranacak. Devlet adn verdiimiz varlk, insanlarn bar ve huzur iinde bir arada yaamak, ortak problemlerini zmek iin gelitirdii bir birlikte yaama formudur. Vatandalar, egemen kldklar bu gce baz haklarn ve yetkilerini devrederek bir arada yaamann asgari artlarna sahip olurlar. Devletin sahip olduu itibarn, saygnln ve salad itaatin arkasnda, vatandalarn rzas vardr. Devlet bu yzden hukukla ayakta durur ve hukukla meruiyetini srdrr.

Devleti koruyan ve kollayan hukuktur. Devleti zayflatan, zaafa uratan her zaman ona ynelik saldrlar deil, bu saldrlar def etmek iin zaman zaman hukuk dna kmasdr. Devlet hukuksuzluktan yara alr. Hukukun ve halkn denetim ve gzetiminin uzanda derinlerde var olduu dnlen, "derin devlet", aslnda devletin koruyucusu deil dmandr. Derin104 " Trklk ve Krtlk , lik, hukukun ulaamad yerdir. Hukukun olmad yerde, devlet iktidar sahip olduu her eyi kaybeder. Dnyann bugn iinde bulunduu artlara ve Trkiye'nin karlat tehlikelere ve frsatlara bakarak, devletimizin li karlarn koruyan glerimizi sralayabiliriz. Bunlarn banda demokrasimiz gelmektedir. Trkiye'nin uluslararas arenada itibarnn, gcnn ve manevra yeteneinin arkasnda ncelikli olarak demokrasisi durmaktadr. Birok problem demokrasi ile almakta, gvenli bir gelecein gzergh demokrasinin varlk artna balanmaktadr. Demokrasi iinde salanm siyas ve sosyal istikrar gelecekten umutlu olmann n artdr. kinci gcmz ekonomidir. Trkiye, gl ve dengeli bir ekonomi ile ieride halknn refahn, dolaysyla rzasn oaltacak, darda ise bamlln azaltarak g dengeleri arasndaki hesabn daha zgrce yapacaktr. Trkiye'nin asker gc, savama yetenei bu sralamada en sonlarda yer almaktadr. yleyse, Trkiye btn kurumlar ile demokrasisini, demokrasi iindeki istikrarn ve ekonomisini koruma ve kollamay ncelikli mesaisi haline getirmelidir. iddetin Simetrisi . Bayramz, zerine ay ve yldz resimleri izilmi bir bez olmann tesinde kutsal bir sembole dntren ey, o sembole atfettiimiz anlamdr. Bu anlam, Trkiye'nin btnldr. Birlikte bir arada ve ayn devletin snrlar iinde yaamaya azimli bir toplum, bu iradesini ayn bayraa sarlarak gsterir. Bayrak blmek iin deil, birletirmek iin vardr. Bayran, bir kesime kar fkenin arac haline getirilmesi dorudan bayraa hakszlktr. Kutsal semboller, siyas istismar arac haline getirildii zaman, kullananlara ksa vadede ok ey kazandrabilir; ama lkeye ok ey kaybettirir. Ankara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii 105 Kitlesel terr bir simetri iinde byr. Bir taraftan gelen bir hamle kar tarafta hemen benzerini retir. Birbirini besleyen ve birbirinden beslenen bu hamleler, sonunda herkesi iine eken bir girdaba dnr. Bu fasit daireyi simetrinin bir tarafndan krmak gerekir. Simetri bozulduu an, trman da yerini sakin bir saduyu zeminine brakr. Krt milliyetilii Trkl kkrtyor. Korkulan, bu kkrtmalarn bir etnik atmaya; "Trklere lm" veya "Krtlere lm" nidalarna dnmesidir. Byle bir eyin gereklemesi iin bu topraklarda yaanm tarihi yok saymak gerekir. Etnik atma, bizim toplumumuzda holiganln edindii yer kadar bile tutunamaz. Ancak bu simetriyi krmak, fasit daireyi paralamak grevi her zaman ounlua den bir grevdir. Osmanl devleti, yzyllarca gayr mslimleri huzur iinde yaatrken uygulad formln ad "zimmet" idi. Osmanl teba-s her gayr mslimin can, mal ve namusu, tek tek her Mslmann zimmetinde idi. Alt asrlk imparatorluun salad sosyal barn arkasnda ounluun yklendii bu sorumluluk vard. Bugn ounluun sorumluluu zimmet ile deil hukukla somutlamaktadr. ounluk, evrensel hukukun bireye salad haklara sayg ve zenle yaklaarak, sayca az olann huzurunu, haklarn, zgrlklerini en nemlisi onurunu koruyacak ve buna kefil olacaktr. Devlet ise tepeden trnaa btn kurumlar ile, sayca az olann ve kendisini farkl hissedenin haklarn, zgrlklerini, zellikle ounluk arasnda yoldan kanlara kar koruyacak ve bu koruma iini meyyidelere balayacaktr. Tehditler ve Frsatlar Krt sorunu etrafndaki iddet dalgas, baz kesimlerin etnik sorunlar kayarak sonu almaya altn, ama alamadn gs106 ? Trklk ve Krtlk teriyor. Kin ve fkenin, kini ve fkeyi kkrtmann kimseye faydas yok. Trkiye, etnik gerginliklerin batanda enerjisini, umutlarn ve geleceini

karartmamak. Tehditlerle, tehlikelerle ve alnacak nlemlerle, verilecek tepkilerle kafamz megul iken, tarihin nmze sunduu frsatlara srtmz eviriyoruz. Refahn, gvenliin ve gcn zirveleri ile etnik atma ve terr batann arasndaki izgide yalpalyoruz. Paranoyaka korkularn oluturduu dnyann dna kp, her gn yeni frsatlarn dnp durduu dnyaya adm atamyoruz. Tehdit penceresini kapatp, dnyada olup bitenlere frsat penceresinden bakabilirsek, birok eyin tehdit olmaktan ktn da greceiz. Her lkenin ban artan etnik sorunlar karsnda gelitireceimiz toplumsal refleks ve bulacamz zmler hangi yolu tercih ettiimizi gsterecek; bir batan iinde debelenmek veya kanatlanp zirvelere doru umak... Bir insann kendi toplumunu sevmesi, doup byd topraklara kendini ait hissetmesi saygdeer bir eilimdir. Ayn topraklarda yaayan bakalarndan nefret etmesi ve bu topraklarn sadece kendisine ait olduunu dnmesi de bir o kadar ilkel ve gayr insan bir dncedir. Nefret ve kin kendini tahrip eden bir aklszla dnr. Milletini sevmek, kin ve nefreti geride brakp kardakini de sevecek, onu da sevdii milletin bir unsuru haline getirecek gten yoksun ise bir ie yaramaz; tersine o millete zarar verir. Etnik problemlerle bouurken kaybettiklerimizi hatrlayalm. Kaybettiklerimiz, zm diye peinden gittiklerimizin yanl olduunu gstermedi mi? Bir politikann iflas ettii ortada deil mi? Simetrinin bozulduu, ksrdngnn krld nokta, ounluun farkl davranmasdr. Kendini farkl hissedenlere, farkl olmadklarn hissettirmek; hak ve zgrlk bahsinde kendisini onlarn yerine koyarak karar vermek; onurlarn onuru bilmek Ankara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii ? 107 ounluun grevi ve sorumluluudur. Bunun yerine gz dnm bir ekilde kendi rknn davasn gtmek, en hafif tabirle ahmaklktr. Bu topraklarda devlet sahibi olmak zordur. Devletinizi kabile devleti gibi gremezsiniz; bayranza sadece sizin kabilenizi simgeleyen bir totem gibi davranamazsnz ve milletinizi ilkel bir kabile toplumu yerine koyamazsnz. Byle yaparsanz bu topraklarda yaayamazsnz. "Trkiye'nin Krt Meselesi" 2005 ylnda Bilgi niversitesi nemli bir konferansa ev sahiplii yapt. ki gn boyu "Krt sorunu" tartld. Helsinki Yurttalar Dernei ile Empati Grubu'nun mterek dzenledii bu toplanty, bandan sonuna kadar izledim. Ayrca "Milliyetilik" balkl oturumda, "stanbul Milliyetilii" balyla bir tebli sundum. Hukuk ve siyaset katnda, akademik dzeyde, hemen her lkede mevcut olan bir etnik sorunu tartmyoruz, bir kmaz sokak gibi stne eildiiniz her alanda, karmza bu sorun kyor. Aclarn dinmesi, kann durmas lzm. Trkiye'nin blge politikalarnda bu sorunun i ve d gvenlik sorunu olmaktan kmas lzm. Kendini dlanm, ezilmi, hakszla uram hissedenlerin gnllerinin alnmas lzm. Trkiye'nin birliini ve dirliini muhafaza edebilmesi lzm. Dmanlklarn, kinin ve fkenin unutulmas lzm. Silahlar susturacak kadar gl bir saduyuyu hkim klmak kolay deil. Uzun ve ince bir yolun, sra sra engellerin sabrla, emekle ve empati duygusunu her aamada devreye sokarak alnmas lzm. Ama her eyden nce iddetin durmas lzm. Toplant'nn kendisi "Vurun, syletmen" tarz, iddete direnecek dirayetin ve cesaretin mevcudiyetini gsterdi. Bu diraye108 ? Trklk ve Krtlk te sahip mit Frat'n ncelikle kutlanmas gerekir. Bu sorunun her yerde, her alanda, her dzeyde konuulmasndan, tartlmasndan zarar grecek tek kesim var: iddetten kar salayanlar. Blgede iddet yntemleri ile tek otorite haline gelen PKK ve karsnda bu otoriteyi ezmek greviyle sivrilen, gvenlik sorununu bir iktidar ve g aracna dntren resm sfat tayanlar. emdinli olay, karlkl retilen iddetin bu iktidar oyununda yeterli olmad noktada, kar taraf adna iddet retilmesini ifade etmiyor mu? "Hak ve hukuk konuursak sonunu getiremeyiz, Trkiye blnr" diyenlerin karsna, tek yntem olarak iddeti benimseyenler, yani PKK kyor. ki taraf, birbirini hakl kartmak iin elinden geleni esirgemiyor. Diyarbakr Belediye Bakan Osman Baydemir ile DTP'nin ebakan Trk, konumaclarn sklkla

yapt "iddetten vazgeilmesi" arsna ayn mantkla cevap verdiler. "iddet dursa da sorun zlmez." iddetin kendisinin bir sorun olduunu kabul etmeyerek, siyasetin bu zorlayc aracndan vazgemeyeceklerini, bu yntemi kategorik olarak mahkm etmeyeceklerini itiraf etmi oluyorlar. iddet iddeti retiyor; ksr dngy bir yerden krmak gerekiyor. Bunun iin sessiz, sakin, incitmeden, krmadan ve dkmeden konumak gerekiyor. Nitekim konumaclar, szn deeri ve iddeti yok etme gcnn canl delilleri idiler: Etyen Mahupyan, "tekilere deil kendi iindeki tekine" eilmeyi nererek, Trkiye apnda oalacak ortak paydalara giden kapnn anahtarn gsterdi. Baskn Oran, aznlk olmay reddetmekle, aznlk haklar talep etmek arasndaki elikiyi anlatt. Ahmet nsel, milliyetiliin hem Trk hem de Krt versiyonlarnn rettii "milliyetilik kapanana dikkat ekti. smail Beiki, birlikte yaanan ortak tarihin dnda, etnik bir toplumun yaltlm ve tekletirilmi ulusal tarihini ina etme abasna, yetkin bir rnek verdi. Ama bu yetkinAnkara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii ? 109 lik, Ali Bayramolu'nun Ermeni-Krt ilikisine dair sorgulamasna taklp kald. Sonu olarak; zgr tartma ortamlar, iddetin beslendii en gl damar, ksaca nyarglar yerle bir ediyor. iddetin yok ettii aklselim, bu zgr tartmalar arasnda yeniden hayat bulaca bir iklime kavuuyor. Ben, "stanbul milliyetilii" metaforu ile, Ankara ve Diyarbakr dnda herkesi buluturacak bir ortak payda nerdim. "Trkiye'nin Krt meselesi"nin, stanbul'dan baklmas halinde zleceine, daha dorusu ynetilebilir dzeye ineceine inanyorum. Her lkede etnik sorun var. Her lkede bir Ankara ve Diyarbakr mevcut. Herkesin hem Ankara hem de Diyarbakr milliyetilikleri var. Trkiye'nin stanbul adnda dev bir ans var. stanbul bir ehirden ziyade bir lkeye benziyor. Krt toplumunun yars, bu ehrin ekim gc ile Ankara'nn batsnda yayor. stanbul'un sahip olduu renkli ve farkllklar doal addeden imparatorluk miras; kltr, mimarisi, tarihi ve sivil insiyatif gelitirme potansiyeli ile Krt sorunu dnda da bir ok sorunu zecek yetenekte. Ankara ve Diyarbakr birbirini besliyor ve birbirinden g alyor. stanbul, hi sezdirmeden sorunlar zaten zyor. Trkiye'nin Milliyetilik Trleri Milliyetilik literatrn uzun zamandan beri takip ediyorum. Teoriler ve snflandrmalar hakknda, uzmanlk dzeyinde bilgi sahibiyim. stelik her milliyetilik trnn tarihini, yaad tecrbeleri, bugn sylediklerini anlamak iin mutlaka bilmek gerektiinin farkndaym. Uraanlar bilirler, olduka zor ve bulank bir konudur milliyetilik. Milliyetilik, slm alimlerinin yapt gibi, kapnn nne bir nbeti dikip kapal kaplar arkasnda tartlacak ve tketilecek 110 Trklk ve Krtlk bir konu deil. Bir kitle ideolojisinden, amza, topluma yn veren; stelik can alp can veren bir dnceden, bir eilimden bir siyasetten bahsediyoruz. "Milliyetilik kahrolsun" demek de pek ii bitirmiyor; nk bunu syleyenler de aktrmadan milliyetilik yapyor veya milliyetiliin karsnda olduklar bir trn kastediyorlar. Skntmz u: nsanlar son derece doal bir ekilde benzerlerine yaknlk duyuyorlar. Bazlarndan nefret ediyorlar. Yaknlk duyduklar ile ortak bir gelecek; tekiletirdikleri ile dmanlk ina etmeye giriiyorlar. Karlkl mevziler ve snaklar kazlyor ve herkes yerini alyor. Milliyetilik trleri devreye giriyor ve karlkl kullanmak zere cephane takviyesi yapyor. htiya duyulan ey ile sahip olunan ey arasnda derin bir uurum oluuyor. Ksaca bizim bu teori, snflandrma ve bunlardan kartlan merulatrma dediimiz ey, sava daha kyc, daha acmasz ve maliyetli hale getiriyor. Can kayb artyor. Anderson'un "Hayali cemaat'inin, Karl Deutsch'un "Sosyal iletiim"inin karl ne olabilir? Faizmi karnza alp suladnz zaman sadece sonularla uram oluyorsunuz. Faizm saldrganln sebebi deil ki? nsanlar saldrgan olduklar iin faist oluyorlar. Saldrganl reten verimli topraklar var. Ama faist olduktan sonra tek-tk cinayet bir katliama dnyor.

Cinayete bir mantk, bir meruiyet getirdiiniz zaman, katili yarg haline getirmi olursunuz. Milliyetilik basit sade bir duygudan veya eilimden douyor; bunu teoriletirdiiniz, buna uygun tarihi yazdnz zaman elverili silahlara sahip oluyor. Farkl bir ekilde syleyeyim: Bireysel dnyanzda olup bitenlerin, basit kar gdlerinizin toplumsallatrlm ve merulatrlm bir karln aradnz zaman, elinizi uzattnzda dokunabileceiniz milliyetilikler imdadnza yetiiyor. Bir de tam tersine alan ama ayn sonuca katkda bulunan Ankara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii ? 111 veya hizmet eden bir mekanizma var. Karmak, girift, bol teorik bir yap olduuna gre, bunu mutlaka birileri bildiine gre, ezberlemenin lemi yok. Dantay Bakanmz, Van Savcsnn iddianamesini yle deerlendirmiti. Azndan kan cmleyi aynen naklediyorum: "...ddianameyi okumadm iin yanl beyanda bulunmak istemem; ama bunu tasvip etmem mmkn deil." Ksaca bu lkede, okumadnz ve bilmediiniz eylere kar olmanz veya taraftar olmanz ok doal. Demek ki, ne olduunu bilmesek de hepimiz milliyetiyiz. Belki de milliyetilii iinden klmaz hale getiren en berbat ey bu. Bilmeye gerek duymadan, taraftar veya dman olmann bu kadar kolay olmas. nemli olan, deerli olan tek ey savama yeteneiniz. Milliyetilik bir kitle ideolojisi olduuna gre ve sua eilimi fazla olduuna gre cinayet ileme kapasitesini azaltmak iin soyutlamalardan uzaklatrp somutlatrmak, somut dnceler iin karlatmlabilir nesnelere dntrmek belki de faydal bir yntem olabilir. Herhangi bir faydas olmasa bile, belki de anlalmasna katkda bulunabilir. Ben somutlatrmak iin ehirleri neriyorum. Milliyetilik trlerini ehirlerle somutlatryorum. l: stanbul, Ankara ve Diyarbakr Diyalektik eliki Ankara ile Diyarbakr arasnda. Bunlar anta-gonizmalar. kisi birbirini retiyor; biimlendiriyor. Bundan bir sentez kmyor. Birbirinden besleniyorlar, birbirinden g alyorlar. Birbiriyle anlam kazanyorlar. ehirlerden deil, ehirlerde somutlaan kimliklerden, ehirlerle rten milliyetiliklerden bahsettiimi hatrlataym. stanbul, bu iki ehrin uzanda, onlar ieren, ama onlardan te bir kimlie sahip. 112 ? Trklk ve Krtlk Teorilerden uzak durmaya altmza gre somutlatraym. Mesel, 1960'l yllarda hzlanan i gn izini srelim. Ayn aileden, Gneydou'dan, Karadeniz'den, Dou'dan kp stanbul'a ve Ankara'ya yerleenlerin dnyas, zellikle de siyas dnyas acaba ayn mdr? tekiye baklar, tekiletirdikleri ayn mdr? Bu ehirlerde kendilerinin yaadklarna, burada doup byyen ocuklarnn yaadklarna bakarak, ayn dnyay, ayn endieleri paylatklarn syleyebilir misiniz? Sz konusu olan ey yaanan, yerleilen mekna, corafyaya bal, srf meknla ilgili farkllklar ve bu farkllklar yaratan meknn zellikleridir. Tarih, kltr, sosyal iliki formlar; btn bunlardan bahsediyorum. Trkiye'de var olan farkl milliyetilik trlerine, ehirlerle zdeletirerek ve kurgusunu meknlarda arayarak bakmay neriyorum. nce Ankara'dan balayalm. ?.-.?-. Ankara Milliyetilii " "'" ' ..... Ankara, gvenlik endieleri, zellikle igal korkusu yznden bakent olarak seilmi bir yer. Eski Ankara'nn Anadolu kentlerinin her birinde var olan dar mekn ile, Cumhuriyet'in ilk yllarnda kesme pembe tala yaplan Ulus civarndaki binalar istisna ederseniz, zgn ve zel bir kimlii yoktur. Hatta, Antalya, zmir gibi kentlere gre hi yoktur. Bakent olmann getirdii stnlk, stanbul ile rekabet edemeyeceini bildii iin iten ie kemiren bir komplekse dnr. Ankara gvenli bir ehirdir. Her ey dzenlidir. Hava karardktan sonra, ortalk sakinleir. Cumhuriyetin resm ideolojisi, resm tarih tezi burada retilmitir. Bu tez mimarye de yansmtr. Vedat Tek ile Mimar KemaAnkara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii ? 113

leddin'in temsil ettii II. Ulusal Mimar Akm, bu tezlerin taa kaznm eklidir. I. ve II. Meclis binalarnn arasna yaplan Saytay binas, Ankara Palas bunun rnekleridir. Ankara'nn Ulus'tan ankaya'ya doru uzanan aksn ve Gar binasndan eski Meclis binasna oradan Kaleye uzanan aks dikkate alrsanz Ankara'y zer ve anlarsnz. Cumhuriyetin eseri olan milliyetilik bu mekna gre ekillenmitir. Tektipletirici, dzenli, biraz korkulardan, komplekslerden kaynaklanan, kkszl saklayamayan bir milliyetilik trdr bu. Cumhuriyet, hayalini kurduu memleketin resmini Ankara'yla izdi. Ancak, stanbul, Osmanl mparatorluu'na payi-tahtl srasnda tara ehirlerinin rnei olduysa da, kk stanbul'lar olmad. Konya'da, Sivas'ta ad stanbul olan caddeler ald, "stanbulvri" evler yapld ama stanbul, memleket ehirlerinin homojenlemesinde Ankara kadar baarl bir lider olamad. stanbul Milliyetilii stanbul'un byleyici gzelliini bir kenara brakalm. Bu ehrin, inanlmas zor olan derin bir siyas gc ve anlam var. Bir kere, imparatorluklarn payitahtdr. Roma'dr. mparatorluu, ok kltrllk, ok milletlilik, ok dinlilik, ok dillilik olarak hatrlayalm. mparatorluk baka trl yaamaz. Buraya girie vize koymaktan bahsedenler oldu. Bu neri, aslnda stanbul'un bir zelliini anlatyor. stanbul bir ehir deil bir lke. Buraya dardan gelen dorudan topluma balanmaz. Toplumla entegre olmaz. nce mekna balanr. Ayn meknda ya114 " Trklk ve Krtlk amann getirdii mecburiyetle topluma yaylmaya balar. nce mekna sonra topluma kk salar. Vatanseverlik ile milliyetilik arasnda bir fark var. De Gaul-le'n tanmlad ekilde, milliyetilik tekinden nefrete, vatanseverlik ise, kendine benzeyenleri sevmeye bal. Milliyetilii, ok genel bir toplumsal referans olarak kabul edersek, vatanseverlik de, yani ngiliz, Fransz milliyetilii olan "patriotism" de bir milliyetilik trdr. Milliyetilik konusunda iki yzl bir tavr alyoruz. Kosmos-polis var olana kadar milliyetilik de var olacak. Bu yzden milliyetilik eletirilirken, herkesin kafasnn arkasnda kendi milliyetilii var. Milliyetilik milliyetiliklerle eletiriliyor. Kafasndaki kosmospolisde yaayanlar baka. ayet milliyetiliin ortaya sald dehetten korunmak istiyorsanz, milliyetilii var eden, bu kadar gl klan insan ynn ve siyas gcn kavramanz lzm. stanbul'da, Osmanl devletinin siyas birliini tesis etmek iin gelitirilen Osmanlclk ideolojisi, bir tr vatanseverlik, yani topraa bal milliyetiliktir. Vatanseverliin cazip taraf, siyas milliyetilie, yani vatandala, o lkenin vatanda olmaya dayanmasdr. stanbul, duruu ile, kltr ile, gelenleri bir mekn olarak kendine balama yetenei ile, vatanseverlii, yurtseverlii telkin etmektedir. Tarihi, mimarisi ve doas ile bu imparatorluk payitaht size tek ve homojen bir kltr, dolaysyla kltr milliyetiliini empoze etmez. stanbul'un tepelerinin, boaznn mecbur kld dzensiz ve karmakark grnt; (Burada cetvelle cadde izilecek meknlarn ok az olmasn kastediyorum) niform bir toplumu hayal etmenize frsat vermiyor. Mekn, tektiplemeye engel oluyor. Byle bir meknda, emir komuta zinciri iinde, hiyerarik bir dzende yaayamazsnz. Sorunlarnz ancak ibirlii yapaAnkara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii ? 115 rak, insiyatif gelitirerek zersiniz. Bu yzden sivil toplum, nefes alaca ve geliecei yeri stanbul'da bulabilir. Diyarbakr Ben, Krt seperatizmine de Krt ulusal bilincine de Diyarbakr aynasnda baklabileceini dnyorum. Diyarbakr'n karsna Ankara ve stanbul'u koyarak Krt meselesine yaklaabileceimizi dnyorum. Peinen syleyeyim. Ankara ve Diyarbakr karlkl dmanlk retiyor. stanbul ikisini de bir arada tutuyor. Ankara ve Diyarbakr, her eye ramen bir arada yaayacaksa bunu stanbul salam olacak. Diyarbakr'n yanma bir dzineden fazla Anadolu ehrini koyabilirsiniz. Ankara ile Diyarbakr arasndaki alveri.

Afrika'da herkes siyah olduu iin "zenci" bulamazsnz. Diyarbakr'da Krt olmak iin Ankara ve stanbul'a dair bir fikriniz olmas gerekir. Ankara, Diyarbakr'n iinde devlet sfatyla mevcut. stanbul ise dnda ve uzanda. Sonu, Trkiye'nin referans stanbul olmal. Yeni Bir Model Etnik sorunu olan her lkede bir Ankara, yani bir bakent var. Bu bakente aykr duran bir Diyarbakr da mutlaka var. Ama stanbul sadece Trkiye'de mevcut. Etnik sorunumuza, Trkiye'nin "Krt sorunu"na farkl bir bak as neriyorum. Birbirini besleyen ve oaltan kutuplamann tamamyla dnda, bunlar aan ve iinde eritip yeni bir 116 Trklk ve Krtlk senteze dntrecek gte bir merkez olarak stanbul'un potansiyeline dikkat ekmek istiyorum. Kardelik Milliyetilik, ehirleme ve sanayileme ile birlikte yok olan insan ilikileri yeniden tesis edecek bir cemaat ba olarak geliti. Fransz htilali, eitlik ve zgrlk yannda nc bir ideal olarak kardelik prensibi ile bu ba kuvvetlendirmeyi amalad. Bu prensibin insan-doas siyasete tercme edilince ad "milliyetilik" oldu. Nitekim, Osmanllar milliyetilii "uhuv-vet-i siyasiye" (siyas kardelik) olarak tercme edip kullanmlardr. Temel sorun bu kardeliin temel dayana (Yine Osmanl'daki tabiriyle "nokta- istinad") konusundaki farkllklardr. Temel dayanak, toprak (vatan) olabilirdi, ayn dine inanmak veya ayn dili konuup ayn kavme mensup olmak da olabilirdi. Fransa ve ngiltere'deki vatanseverlii (patriotism) rnek alarak oluturulan Osmanlclk, siyas corafya yani vatan esasna dayal ok dinli ve dilli bir milliyeti; Pan-slamizm ise dnya apnda slm milletini, kardelik dayana olarak sunuyordu. Cumhuriyeti kuran dar kadrolar, ayn zamanda Balkanlarda ve Kafkaslarda ykselen milliyetiliin ve emperyalizmin madurlar idiler. Milliyetilik ve emperyalizm yznden yerinden yurdundan edilen Makedonyallar ve erkezler, mparatorluun ykntlar arasnda elde kalan son toprak parasn yeni devletin vatan haline getirmeye teebbs ettiler ve birlikte Trkiye Cumhuriyeti devletini kurdular. Cumhuriyet'in macerasn anlatan en nemli ayrnt, kurucularn hemen tamamnn "gmen" niteliidir. .:,... ,,.,.. Ankara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii * 117 Trk Ulusal Bilinci Bir millet yaratarak, arasnda siyas kardelii tesis etmek, yeni devleti yaatmann, yeni vatan korumann en emin yolu grnyordu. Tevars eden devlet tecrbesinin ortak paydas ve sayca ok olanlar Trklerdi. Bylelikle Trk ulusal bilinci ve Trk ulusu yaratmak iin herkes seferber oldu. Bugnden geriye dnp bakanlar, ortaya kan Trk ulusal bilincine en az katkda bulunanlarn Trkler olduunu greceklerdir. Cumhuriyete kadar Trk kkenli bir Trk hi kmamt. Cumhuriyetin, bir zemberek gibi temel istikametini Trkln Esaslar'nda kurgulayan Ziya Gkalp'e, hemen stiklal Mar'mzm yazar Mehmet Akif'i ekleyebiliriz. Krt etnik kkenine mensup olanlarn bile, Trk ulusdevlet harcna yaptklar katk Trklerden fazladr. Yakn zamanlarn en ateli Trks Nihal Atsz'dan balayarak kartacamz uzun listeye, Ouz neslinden birilerini ilve etmek ok zordur. Bu yzden Ankara'nn kurduu ve egemen klmaya alt Trk ulusal bilinci, devleti yaatmak, vatan korumak gibi endieler ve korkularla abartlm, otoriter ve standart hale getirilmi yapay bir dncedir. Bu yapaylk, bir antagonizma eklinde kar etnik bilin merkezi olarak Diyarbakr' retmitir. Yapaylk ancak yapaylk retecei iin Krt milliyetilii de yapaydr. Diyarbakr milliyetiliini yaratan ve gelitii verimli topraklar besleyen; baskc, akl dna km, tek tipi Ankara milliyetilii gibi. Bu iki

milliyetilik karlkl birbirini besleyerek ve arlayarak Trkiye'nin nne zmsz bir etnik sorun kartmay baarmtr. stanbul Fark ' ' ' Trkiye'nin ans stanbul'dur. mparatorluklara payitaht olmu bu soylu ehir, farkllklar doal sayan kltr ile, milliyetili118 Trklk ve Krtlk in iinde mevcut olan kardelii bir vatanseverlie dntryor. stanbul gibi bir vatana sahip olann aklnda baka hangi corafya kalabilir? stanbul, sessiz ve sakin bir ekilde bu kardelii zaten tesis ediyor. Trkiye'de yaayan Krtlerin yardan fazlas Ankara'nn batsnda yayor. Trkiye'nin birlii ve dirliini stanbul temsil ediyor. stanbul'dan vazgemeye raz olacak kadar gz kararm bir etnik milliyetilik trn kimse retemez. Ankara bile, yan banda stanbul dururken bunu baaramaz. Bize den, stanbul'u bu gzle yeniden anlamaya almak ve bir nokta- istinad olarak siyasete aktarmak. 1807'nin Haziran aynda, Napolyon ve Rus ar I. Aleksandre Tilsit'te bir araya gelirler. Ayn gnlerde stanbul'da Nizam- Cedit'e kar Yenieriler ayaklanma halindedir. Napolyon bu ayaklanmay I. Aleksandre'a "te, bana Trk mparatorluunun artk yaayamayacan syleyen kaderin karar" szleriyle nakleder. ki imparatorun mzakere konusu, Osmanl devletinin paylalmasdr. Dnya konjonktr uygundur. Osmanl devleti i zaaflar yznden olgun bir meyve misali, masada durmaktadr. Ama iki imparator uzun grmelerden sonra bir anlamaya varamaz. Sebebi, Napolyon'un sekreterinin naklettii u szler aklamaktadr. Uzun bir grmenin sonunda odasna dnen Napolyon "stanbul! stanbul! Asla! O, dnyann mparatorluudur" diye fkeyle barmtr. stanbul zerinde anlaamayan iki imparator, Osmanl lkesini de paylaamamtr. Byk Reid Paa, tarihimizin yetitirdii en byk diplomat-devlet adamdr. Devletin ban, tarihin en belal ve etrefil ilerinden biri olan Msr gailesinden, sadece diplomatik aralar kullanarak kurtarmtr. Koskoca bir imparatorluun ordusu Nizip'te tamamiyle imha edilmi, donanma kaptan- derya tarafndan Msr Valisi'ne teslim edilmitir. Diplomasi anda, OsmanAnkara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii ? 119 l devletinin ynetici kadrosu arasnda yer alan Mustafa Reid Paa, adalar Metternich, Talleyrand, Palmerston ayarnda bir diplomasi devidir. Savaacak askeri kalmayan devleti, btnlne halel getirmeden sa-salim badireden geirmeyi baarmtr. Srrn, onun gl reelpolitik kavrayn aksettiren u szlerinde bulmak mmkndr: "Her devlet payitahtn korumak zere ordu besler, bizi ise payitahtmz koruyor." Gerekten Osmanl devletini koruyan ve toprak btnln salayan stanbul olmutur. stanbul, o kadar byk, o kadar gz kamatrc bir ganimettir ki, kimse paylaamad iin sahibinin elinde kalm ve onu tutan el, srf onu tuttuu iin yaamaya devam etmitir. Osmanl devletinin yklnn sebeplerine kafa yoranlarn, aslnda tersinden bir mucizeyi anlamalar gerekir. 1774'de Krm'n kaybndan sonra, Kuzey'den gelen Rus tehdidi ile, artk kendi askeriyle baedemeyen bu devlet, nasl olmu da 1918'e kadar yaamay baarabilmitir? Bunu salayan g, yetenekli devlet adamlarnn ve mnevverlerinin yan sra tek bana stanbul'dur. stanbul, dillere destan iirsel gzelliini kullanarak, elik gibi sert siyas gcn ve anlamn ustaca gizlemeyi biliyor; Trkiye'nin terazideki gerek arln bilmesi gerekenler, bu gcn mutlaka farknda olmal. Trkiye, gelecekte bu gnk corafyasn tek para halinde devam ettiren bir lke olacaksa, bu Ankara'daki resm gler ve politikalar sayesinde deil, stanbul'un dev bir mknats gibi her eyi kendine eken cazibesi sayesinde olacak. Milli birlik ve btnlmz stanbul koruyacak. Trkiye, Ankara'nn boucu ve dar atmosferinden kurtulup stanbul'un at pencerelerden dnyaya bakabildii lde byk bir lke olabilecek. Dnya ile rekabet edebilmek, iddial olabilmek, byk olabilmek ve byk dnmek iin mutlaka Boaz havasndan nasiplenmeniz gerekecek. 120 Trklk ve Krtlk

ki ehir deil, iki dnya rekabet halinde. stanbul zgrl, snrsz bir zgveni, zenginlii, asaleti temsil ediyor. stanbul'dan, yani mparatorluklara bakent olmaya alm bu ehirden dnyaya, mutlaka emperyal bir vizyonla bakarsnz. Dnn kasabas olan Ankara ise komplekslerini, gvensizliini, kkszln, taralln tortularn size bir milletin karakteri imi gibi zorla empoze etmeye kalkar. Ankara bakenttir, payitaht deil. Payitaht hl, Sezar'n tahtnn durduu yer, yani stanbul'dur. Dnya ancak buradan avcunuzun iindeymi gibi grnr. Zengin, gvenli, iddial, onurlu ve byk bir lke olmak ise muradnz, dnyaya stanbul zerinden bakmalsnz. Ortak Payda: stanbul .,. .. Katilin yarg olarak i banda olduu mantk cinayetleri, kestirmeden katliama dnr. deoloji iin, bir ideal iin ilenen cinayet snrsz biimde kendini oaltr. iddetin glgesinde kalan Trkiye etnik sorununu, akl ve saduyu snrlar iinde konuup tartabilmeli; doru bilip iman rkn haline getirdiimiz her eyi sorgulayabilmeliyiz. Kann biriktirdii fkeyi dindirmenin, iddetin yabanclatrc etkisini silmenin yolunu bulmalyz. Bir yol bulmann ilk art ise nyarglar, efsaneleri, bo inanlar bir kenara brakmak. iddeti trmandran, fke ve dmanl kalc hale getiren mantk kurgular karlkl olarak birbirini besleyen ve birbirinden g alan milliyetilikler retiyor. Soykrm ryalar ile yaayan, rkl doal addeden bir tr faizm "ulusalclk" adyla Krt dmanln trmandryor. Karsnda kafas kark bir etnik milliyetilik duruuyla, bu dmanln simetrisini retiyor. ??...????: Ankara ve Diyarbakr'a Kar stanbul Milliyetilii 121 Bu simetrinin, diyalektik olarak birbirini besleyen iki kutbun dnda ve uzanda yeni bir alanda bir arada yaama mimarisi gelitirmeye ihtiyacmz var. Ben bu alann sembol olarak, mimarisi zaten kurulu stanbul'u dnyorum. Soyut dnceler ve kavramlarla dnp birbirimize yabanclamann yerine, somut anlamlarn herkesin anlayabilecei koskoca bir ehri koyuyorum. stanbul'u merkeze almay, dnyaya ve kendimize stanbul zerinden bakmay ve Trkiye'yi topyekn stanbul'a dntrmeyi neriyorum. Bugn dnyadaki gelimeleri hep tehdit penceresinden deerlendiren, akla gelebilecek her konuya bir gvenlik sorunu olarak yaklaan bir Ankara var. Tehditlere ayarl dikkat, frsatlar skalyor. stelik, kendi toplumunu da bazen mrteci bazen de ayrlk diyerek bir tehdit unsuru olarak alglyor. Diyarbakr bu tek tip zorlamalara, snrlamalara dayanamyor. Ankara'nn syledii, zorlad her eye, sistematik bir tepki ile anti tezler retiyor.. Gneydou'da devletin akla ziyan standartlatrma projeleri olmasayd, bugn karmzda duran terr ve Krt ayrlkl da olmazd. Birlikte yaama kltr yerine, bu tepki iinde yasaklara kar kimlik politikalar ykseldi. Ankara'nn tam kar kutbunda bir Diyarbakr ina edildi. stanbul bir "kosmos polis" deil, ama iinde yaayan dman kardeleri bile, birlikte yaamaya zorlayan bir dokuya sahip. stanbul'un tepelerinin ve boaznn mecbur kld yerleim pln, zorlamalara ve keyfinizce dzenleyeceiniz mimariye izin vermez. stanbul'u Ankara ve Diyarbakr gibi zgara eklindeki ehir plnlarna uygun hale getiremezsiniz. stanbul, yukardan veya dardan gelecek hiyerarik ve tek tip dzenlemelere smyor; tersine geleni kendisine itaate zorluyor. Yzyllarn birikimi, farkllklar bir arada bar iinde yaatacak oul ereveleri size sunuyor. Dnyaya, ibirliine ak ve karnz.122 ? Trklk ve Krtlk dakine saygya mecbur olmadan stanbul'da sadece bir yabanc gibi kalrsnz. Ankara'nn ve Diyarbakr'n birbirini besleyen ve trmandran boucu simetrisini krarak, Trkiye'nin derin bir nefes almas lzm. Ben, Boaz havasn neriyorum. iddetin Karanlk Dnyas Yasaklama ve bask ksa vadede sessizlik getirir ama gelecei iddetin acmaszlna terk eder. zgr bir ortam ise farkllklar bir arada yaatacak

en nemli eyi, insan onurunu korur. iddetten ikyet edenlerin "ne kadar zgrlk tandn?" sorusuna makul bir cevaplarnn olmas gerekir. Demokrasi sadece iktidar halk iradesine balayan ynetim prensibinden ibaret deildir; iradesine sayg gsterdiiniz halk btn sorunlar iddete bavurmadan zecek olgunluu da kazanr. Bu yzden Aar'n "iddet yerine siyaset" nerisi zgrlk demokrasinin sorun zme yeteneine gveni ifade ediyordu. Aar'n "bugn olmasa bile yarn anlarlar" sz bir siyaseti iin "temkinli olmak" ve risk almak anlamna gelebilir. Halkn saduyusuna gvenmeden siyaset olmaz. Trkiye'nin elini kolunu balayan, btn enerjisini yok eden, uluslararas alanda zafiyete yol aan "Krt sorunu"nu hal yoluna koymak iin baka are yok. Sorunu halk, yani siyaset zecek. Baykal ise, ezberi tekrarlad ve sordu: "Kar taraf, af karsa silah brakacam diyor mu?", "niter devleti kabul edeceim diyor mu?" Ve ekliyor: "Sen af karrsan arkasndan ne gelecek?" Sanyorum gzden kayor. Baykal dorudan PKK'y mu124 Trklk ve Krtlk hatap ald. Trkiye'nin "Krt sorunu"nu PKK ile zlecek bir soruna indirgiyor. Terr bitiyor, siyasetinin konumas lzm. Baykal topu taca atyor ve kendisini var eden siyaseti reddediyor. Siyasetin zengin imknlar arasnda alternatif zmler retmek gibi bir endiesi yok. iddetin olmad zgr bir ortamn ok sesliliine kulaklar kapal. Sylediklerinin arasnda halk yok. Bir aktr getik, bir faktr olarak bile yok. Trkiye'nin "Krt sorunu" yeni bir evreye giriyor. Bu evre, gemiteki yol ve yntemlerin tkenii anlamna geliyor; en bata iddetin. iddet iddeti retti. fke fkeyi dourdu. Bugn geldiimiz yerde, iddetten krl kan kimse yok ortalkta. iddet tkendiinde fkenin de dizginlenmesi, krlanlarn, dklenlerin onarlmas lzm. nallah geri dn olmaz; Trkiye onurlu, mutmain, mutlu 72 milyondan meydana gelen bir toplum olarak hep birlikte gelecein meserretini de skntlarn da paylar. Baykal'n sorduu ve 20 yl akn zamandr sorulan "arkasndan ne gelecek?" paranoyas yerine, gemiin derslerinden g alan bir ortak iradeye ve akla ihtiyacmz var. Bu ortak akl ve iradenin vcut bulaca zemin ise demokrasidir. zgrlklerin alabildiine yaand bir demokrasi. Dier yollarn ve yntemlerin hepsi tkendi. "Bask m iddeti, iddet mi basky dourdu?" sorusunun bile bir anlam kalmad. zm Aar'n iaret ettii alanda, yani siyasette aramalyz. Gezden, arpacktan bakann, parma tetikte olann grebilecei tek ey hedefteki dmandr. Kan durduu zaman toplumun canll, retkenlii devreye girer. Siyaseti de bu canllktan zm retir. Silah tutanlar iin sorunun ad gvenlik; sivil siyaset iin entegrasyondur. Kompleksleri ve paranoyalar iinde Trkiye'yi yasaklara boan gvenlik devleti yerine, vatandana saygy, efkati ve gveni tercih eden demokratik devlete ihtiyacmz var. ' iddetin Karanlk Dnyas 125 Terrle Mcadele Terr, korku ve panii arttrarak halkta ylgnlk ve aresizlik yaratma amacna uygun psikolojiyi besliyor. Karlk, hemen rafa kaldrlan Terrle Mcadele Yasas'nn tekrar gndeme getirilmesi oluyor. Terr artt zaman hemen otomatik bir refleks devreye giriyor: iddet, zgrlkleri ksarak hukuku parantez iine alarak engellenebilir. Sakin bir ekilde dnelim: Bu hkmden kim kazanl kar? Terr, tpk fetler gibi byk can kayplarna yol asa da doal bir felaket deil. Terr bir yntem olarak benimseyenler, plnlayanlar ve uygulayanlar bu lkede yaayan insanlar. Terr eylemlerini gerekletirenlerin ve bu rgtlere dardan destek olanlarn da elbette bir amalar ve hsl etmek istedikleri bir sonu var. Terr eylemleri trmand zaman, terrle etkin mcadele adna zgrlkleri kstlamak, demokratik haklarn bir ksmn rafa kaldrmak ilk akla gelen are; peki bu are ayn zamanda terr odaklarnn amac deil mi? Patlayan bombalarla, ldrlen sivil insanlarla yaratlan korkunun yannda, devleti de

yurtta haklarn demir bir cenderenin iine sktrmaya zorlamak terrn amalarna hizmet etmez mi? Yasaklara boulmu bir toplum, tam da terrn arzulad toplum deil mi? Terrn trmanmasna yasaklar alann genileterek ve zgrlkleri kstlayarak cevap yetitirmek, terrn mantn bir st aamaya tamyor mu? Bu Mantk Nasl Krlabilir? , , ,,.,,, Terrn hedefi sivil halktr. Kurbann ayrm gzetilmeden seilmesi, korkunun yaylmasna yol aar. Halk skr, iddetten bezer ve hkmet zerinde bask yapar; hkmet de halktan gelen bu bask yznden terr odaklarnn taleplerini kabul etmek zorunda kalr. Terrn bir siyaset yntemi olarak basitletirilmi 126 ? Trklk ve Krtlk mant budur. Siyasal hedeflere ulamak iin mzakereye, legal zeminlere dayal yntemler sistematik olarak reddedilmekte, bylece ikna ve bar eylemler yerine iddet gemektedir. Daha fazla iddet, daha fazla yasak demektir. Devlet otoritesi, ancak yasaklar alann genileterek ve zgrlkleri kstlayarak tepki vermektedir. Bylelikle terr eylemleri ile kamu otoritesinin boucu yasaklar arasnda skan halk, tam da terr eylemlerinin amalad yere gelmektedir. Terr, demokratik toplumlar hedef alr. Kamu iletiim aralar, zgr dnce ortamlarnda sorumsuzca kullanld zaman terrn amacna hizmet eder. Terr oda iin nemli olan husus, giritii eylemin bykl deil, yarataca yanknn bykldr. Gven duygusunun kaybedilmesi, toplumun hassas dengelerini bozar. Bu zgrlklerin ve haklarn kstlanmas, gya terrn psikolojik stnln azaltr. Gerekte ise terrn etkisini azaltacak olan ey, zgrlklerin sorumluluk iinde kullanlmasdr. Trkiye zor tecrbelerden geti. 1970'li yllarn sa-sol atmalarnda ve nihayetinde PKK terrnde ok ar bedeller dedi. Bu tecrbelerin nmze k tutmas gerekir. Terr siyasal bir eylemdir; amalar siyasdir. yleyse zm de siyas olmaldr. Mevcut polisiye dzenlemelere ilve olarak getirilecek zecr tedbirler, terrle mcadelenin sadece bir ksmn iine alabilir. zgrlklerin ve haklarn kstlanmas ise, bir baka yoldan devletin terre boyun emesi anlamna gelecektir. Terrle Mcadele Yasas tartlrken, bu yasann getirecei tedbirlerin mutlaka btncl bir siyas mcadelenin paras olmas gerekir. En nemli cz ise, bata siyas aktrler olmak zere halkn psikolojik direncidir. Terre kar en iddial cevap, terrle bile ba edebilen bir demokrasinin ve zgrlk ortamnn her eye ramen srdrlebilir olmasdr. iddetin Karanlk Dnyas ? 127 iddetin deolojisi Hrant Dink'in lmnden geriye kalanlara bakalm: Cinayet kurban bir aydn... Henz reit olmam bir cinayet zanls... Birinin, "dnlerde elime almaya utanrm" dedii cinsten el yapm cinayet aleti bir tabanca... "Hain merkezler"e dair ok sayda retilen komplo senaryolar... Kamuoyunda byk bir infial ve znt... Hepsi, iddetin doas zerine dnmemize ve redii iklimi deitirmemize vesile olmal. "Bugn stanbul kahvelerinde bin civarnda gen, sabahtan akama kadar, cezaevindeki mafya babalarnn birinden haber bekleyerek oturuyorlar." Bekledikleri: "Bir icraat talimat" imi Bu szleri bana, "i"in uzmanlarndan biri sylemiti. "craat" in yani iddetin her tr iin emre hazr, binlerce isiz gsz gen dolayor aramzda. Genler arasnda, Polat Alemdar gibi giyinmek, onun gibi yrmek ve tpk onun gibi, iinden geenleri belli etmeyen "ylan baklar" ile etrafa bakmak moda. unu hepimiz anlamalyz: iddetin ideolojisi yoktur. Birileri, iinde bulunduu artlar hazmedemiyor. Kendine kzmak, artlarn deitirmeye almak yerine iinde fkeyi bytyor. Sonra bu plak fkeyi yneltecek bir hedef aryor. iddete bir gereke, bir aklama buluyor. Tedavlde bulunan fikirlerden, dmanlardan, dostlardan artlara uyan seip alyor. Bylelikle iinde bulunduu kapann dna kyor. "Yce" bir amaca balanyor. Kendini ayor. Byk bir para ile btnleiyor. iddet nce bir eilim oluyor, sonra bir isyana dnyor, sonra internet siteleri gibi sanal bir k yolu olarak elbirlii ile zihinlerde mantk sonuca gtrlyor; en sonunda bir ideolojiye

yaslanyor. iddetin doasn, ideolojilerin yapay dnyasnda aramaya kalktnz zaman, redii o korkun dnyay gzden karrsnz. Hrant Dink cinayetinin azmettiricisi, sol ideolojilerin epeyce 128 Trklk ve Krtlk geri kalm motiflerini kullanan yeni ulusalclk. Souk Sava'n ideolojik kamplamasna zlem duyan bir nc dnya solculuu, ulusalclk ad ile karmza kyor. Tetii eken ergenlik andaki delikanl ise //eylem"ini Cuma namaz sonrasna braktna gre, muhafazakr-milliyeti bir ideoloji ile daha yakn bir temas iinde. kisini bir araya getiren, Hrant Dink'e nefrette birletiren ortak bir ideolojiden bahsedemeyiz. deolojilere deil, psikolojilere eilmeliyiz. iddetin btn ideolojileri aan kendine zg ideolojisine bakmalyz. 1975'te Kamboya'da iktidar ele geiren Pol Pot, Kzl Kmerler ad verilen rgt ile lkesine dehet samt. "Sfr yl" ad verdii temizlik operasyonu ile kendi yurttalarna kar amansz bir katliama girimiti. Bu katliamda 7 milyonluk Kamboya nfusunun yars yok edildi. "Emperyalizmin uaklar" olarak nitelenen eitimli nfus, akla-manta smayan gerekelerle ldrld. niversiteyi bitirmek, ellerinde nasr bulunmamak, herhangi bir konuda uzman olmak, yabanc dil bilmek, hatt ve hatt gzlk kullanmak dahi ldrlmek iin yeterli gereke idi. Srekli olarak eitim grm insanlardan nefret ettiini syleyen Pol Pot, Kamboya'nn gerek kurtuluunun herkesin "kara cahil" kalmas, krsal blgelerdeki toplama kamplarnda yalnzca bir tabak pirin yiyerek yaamasyla mmkn olacan ilan etmiti. Kzl Kmer dehetinin, akllara durgunluk veren bir ayrntsn hatrlamalyz: Cinayetleri ileyen "gerilla"larn kahir ekseriyeti, 13-14 yalarndaki ocuklard. Akllara zarar komplo teorilerinin iinde yaln gerekleri tketmemek iin iddetin ideolojisine, btn fikirlerin zerine kan ortak diline ve aralarna dikkat etmeliyiz. iddeti reten ve yaygnlatran berbat bir zeminin zerinde yayoruz. fke, nefret ve dmanln iddet reten verimli batakl bu zemin. Bu batakl kurutmann basit bir forml yok. Hemen herkese iddetin Karanlk Dnyas 129 ve her kesime den emek ve aba ile, iddetin rktc psikolojisi yerine, ak ve demokratik bireylerin zgr dnyasn ikame etmeliyiz. Sorularmz unlar gibi olmal: Trabzon'daki sosyal dinamikleri konu alan bir aratrmaya teebbs eden birileri oldu mu? Komplo teorilerinin cehaleti koyulatrarak, enerjimizi ve dikkatlerimizi baka yerlerde tketerek iddetin karanlk dnyasn korunakl kldn, bu teorileri retenler ne zaman fark edecek? iddet bir cinnet hali. Her delinin mutlaka bir muhakemesi ve mant vardr. Akl ve saduyunun bu muhakemelerin oluturduu dnyay yerle bir edecek gc olmal. Huzur ' ( : ' ":; Trkiye 1984'ten 1999'a kadar, younluu yksek bir atmann iinden geti. PKK, Krtlere vaatlerde bulundu. iddet yntemleri ile sonuca ulaacana birok insan ikna etti. En son atekesle birlikte brakt silahlarndan ve cephanesinden nce, siyas olarak tkendi. Bugn, iddet yntemleri ile zebilecei hibir sorun, aabilecei hibir kap yok. Yaanan, denenip tketilen onca eyden sonra Krt sorununun iddet yntemleri ile zlebileceine dair en kk bir ihtimlin bile kalmadn, Krt siyaseti yapanlar biliyorlar. Trkiye iddet sarmalnda birok eyi tkettii gibi, blge ve dnya artlar da artk eskisi gibi deil. Ekrana yansyan al bayraa sarl cenaze grntleri sadece anlamsz grnen bir "yine mi?" sorusunu akla getiriyor. Ama niye? Bu operasyonlarda PKK'nn kayb 17 kii oldu. Ayn anlamszln lenlerin yaknlar iin de geerli olmas lzm. Ate dt yeri yakyor. Doru. Ama "niye" yakyor? 130 ? Trklk ve Krtlk iddetin, kanla beslenen bir canavar, yani dorudan kendisini oaltmak dnda zebilecei ne var? fkenin, nefretin bile bir mantnn olmas gerekmez mi?

lk defa "iddetsizlik" ortamnn, sorunlarn zmnde ne kadar elverili frsatlar sunabileceini ispatladk. iddet, aklmz da dhil her eyimizi esir ediyor, kaynaklarmz ve gcmz tketiyordu. En nemlisi, fkenin, dmanln ve nefretin aslnda bir sebebinin olmadn kavradk. Trkiye'nin sadece siyasal dzeyde retilmi bir etnik sorunu olduunu, Krt'yle Trk'yle toplumun byle bir sorunu bytmediini hatta yangn sndrdn fark ettik. "iddetsizlik" ortam, toplumun doal entegrasyon dinamikleri ile olgunlaan 72 milyonun her ferdinin dieri ile karde olduu bir ideal toplumun uzakta olmadn gsterdi. htiyacmz olan tek ey huzur. "Karanlk Sava" ....-.'?. "Karanlk sava" deyimi, Genelkurmay Bakan Org. Yaar Bykant'n gnmz savalarn nitelemek iin kulland yeni bir tabir. Souk Sava dneminin kart olarak kulland "Karanlk sava" deyimi, Trk Ordusu'nun dman alglamalarna dair ok nemli unsurlar sembolize ediyor. "Karanlk sava" iki devletin ordusunun kar karya gelerek giritikleri savatan ok farkl. Belki, Kahramanlk a'nn sona ermesi gibi bir benzetme bu tabirin arka plnn gsterebilir. Trk edebiyatnn klasik destanlarnda Krolu'nda geen "Tfek icat oldu, mertlik bozuldu" ifadesi de bu durumu zetleyebilir. Bykant, aslnda btnyle 11 Eyll sonras kullanlmaya balanan "asimetrik sava" deyimini kastediyor. Karmzda lke gvenliine ynelik bir tehdit olarak "terr" duruiddetin Karanlk Dnyas 13i yor. Terr sinsi bir ekilde rgtleniyor, sivil halk hedef alyor ve yaratt dehet ortam ile insanlar canndan bezdiriyor. Devletler, bu terr eylemleri karsnda kendi vatandalarn koruyamadklar iin skntya dyor. Bykant'n konumasnda yer alan analizlerin ou aslnda, 1990'l yllara ait. Souk Sava'n gl dengeleri ortadan kalknca, Trkiye ok derin bir gvenlik sorunu yaamt. nk Trkiye, bu denge knce stratejik nemini btnyle kaybetmi, NATO iinde igal ettii kritik mevkiini terk etmek zorunda kalmt. Bykant bu evreyi, kapsaml analizinde kendi meslek tecrbesine dayanarak "NATO'nun kendisine kar bir tehdit aramaya balad dnem" olarak niteliyor. Ayn aray erevesinde 11 Eyll'e kadar geen evrede, Trkiye'nin yeni bir gvenlik konsepti oluturma abas srm, Avrupa Gvenlik ve Savunma Politikas'ndan dlanmas da nemli bir sorun olarak d politikasna yansmt. 11 Eyll sonras Orta Dou'nun yeniden nem kazanmas, Trkiye'nin eski stratejik deerini yava yava kazanmas ile sonuland. Bu stratejik deer, ABD'nin Irak' igali ile Trkiye iin ok boyutlu bir soruna dnm, bu sorunlar arasnda Kuzey Irak'ta muhtemel bir Krt devleti inas, en ncelikli gvenlik sorunu olarak grlmt. "Karanlk sava", Bykant tarafndan uluslararas ortamn son derece deiken ve ngrleri zorlatran doas iin kullanlyor. Terr bu karanlk dnyann dier ad oluyor. Genelkurmay Bakan, ilk defa Trk Ordusu iin yepyeni bir alm anlamna gelen yeni bir gvenlik tanmlamas, daha dorusu oklu bir gvenlik erevesi iziyor. Gvenlii sadece asker deil, "hukuk, ekonomik, siyas, sosyolojik ve psikolojik faktrlerin olduu" bir ereve iine yerletiriyor. 132 Trklk ve Krtlk Din ve Etnik Terr ???. Bu kadar ok faktrn bilekesi olarak karmza kan gvenlik sorununa, doal olarak zengin zmler retmek gerekiyor. Bykant, asimetrik tehdidin Bat dnyasnca sadece din terr olarak tanmlandn ne sryor. Terrn ayn zamanda "ayrlk milliyeti akmlardan da beslendiini" vurguluyor. Bu vurgu, "PKK terr"nn uluslararas alanda nemsenmemesi, hatta yer yer himaye grmesine itiraz iin yaplyor. Trk Ordusu, PKK'nn siyas temsilcilerinin. Bat lkelerinde denetimsiz bir ekilde yaamasn ve PKK yanls televizyonun serbeste yayn yapmasn kastediyor. Bykant'n etnik terr ile etnik milliyetilik arasnda kurduu iliki, Trkiye'nin Krt sorunu asndan nemli ipular barndrd iin, zerinde durulmay hak ediyor. Genelkurmay Bakanna

gre, ayrlk milliyeti akmlardan beslenen terr, nce farkl bir "kimlik tanm" kullanmaktadr. Farkl kimliklerin kabullenilmesi sonucunda "tanmlanan kimlie siyas bir ama" kazandrlmaktadr. Son aamada ise bu siyas ama silah ile beslenmektedir. Bu noktadan sonra etnik milliyetilie dayal terr, insan hayatna kastetmektedir. Trkiye'de etnik yapnn zerine yklenen siyas sylem, ortaya rkl kartmaktadr. Etnik milliyetilik terr rgtne dnmekte ve ortaya Trkiye'nin bugn kar karya olduu "etnik milliyeti faist terr rgt PKK" kmaktadr. PKK konusunda yrtlen bu muhakeme, Trkiye'de Krt sorununun durduu yeri kavramak asndan ok nemli. Bu muhakeme, asker tanmlamalarla ykl mekanik bir bak olarak grlebilir. Aslnda, Karanlk savan "siyas, hukuk, ekonomik, sosyolojik ve psikolojik" ynlerine vurgu yaplarak ve etnik yapnn sosyolojisinden bahsedilerek, asker snrlarn dnda fikir yrtlmektedir. Nasl "Sava, askerlere braklmaiddetin Karanlk Dnyas ? 133 yacak kadar ciddi bir i" ise, askerler de siyaseti, "siyasetilere brakmamak" konusunda srarl grnmektedir. Ancak sorun daha derinde ve almas g bir engelle kar karyadr. Askerler, sivil siyasetilerden farkl olarak Trkiye'deki Krt sorununu bir terr sorununa, daha tesi bir PKK sorununa indirgemektedir. Kuzey Irak . Genelkurmay Bakan'nn Harp Akademileri'ndeki sempozyumda yapt konuma, Silahl Kuvvetler'deki yeni gvenlik anlayna dair ipularn barndrmann yannda, scak gelimelerle ilgili tavr da yanstt. Kara harekt henz yaplmamt. Trk Ordusu, Kuzey Irak'ta PKK varlna kar bir asker operasyona girimek istiyor. in ilgin taraf bu isteini, snr tesi harektlar konusunda iznini almas gerektii hkmete medya araclyla iletiyordu. Kuzey Irak konusunda sorulan soruya cevap verirken yine medya araclyla hkmete mesaj veriyordu: "12 Nisan'da* btn dnyaya syledim. Oraya bir harekt gerekir. Ama her harektn bir politik amac olmaldr. Politik amaca, askeri vastalarla ulalr. Politik direktif verilirse asker oturur bu hedefi nasl elde edeceini, ne kadar kuvvetle elde edeceini hesaplar. "Bu mesaj, devlet gelenekleri asndan sorunlu bir mesajd. Gvenlikle ilgili sorunlarn byle uluorta konuulmas ve devlet kurumlar arasndaki diyalogun medya zerinden salanmas, gerekten allm bir durum deildi. Bykant, Kuzey Irak konusunda hkmetten direktif alamadklarn vurguluyordu. "Oraya bir harekt gerekir" diyen Genelkurmay Bakan, bu harektn bir "politik ama" iin yaplmas gerektiini belirtiyordu. "Politik ama" sznn kart as* 12 Nisan 2007 134 " Trklk ve Krtlk kerlerin dnyasna "asker ama"tr. Ksaca, operasyonun PKK'nn asker gcne ynelik bir operasyon olmayacan, bu harekttan siyas faydalar amalandn sylyordu. Kuzey Irak'a daha nce de asker operasyonlar yaplm, Trk Ordusu snr tesine geerek baz asker hedefleri vurmutu. Gndemde olan asker operasyon kamuoyunda uzun sredir tartlyordu. Bu tartmalar iinde Kandil Da'n hedefleyen byle bir harektn asker adan hibir fayda salamayaca, nk PKKllarn mevzilerini terk ederek Trk Ordusu ile atmaya girmemeyi tercih edecekleri de yer alyordu. Trkiye'nin siyas gndeminde en scak konuya dnen "Kuzey Irak harekt"nn kat zerinde bir asker sonu elde etmesi tamamyla imknsz grnyor. Zaten Genelkurmay Bakan'nn vurgulad "siyas ama" sz de, asker sonularn nemsenmediini gsteriyordu. O zaman soru "siyas ama"n ne olduu konusunda dmleniyor. Kuzey Irak harektnn siyas amac ne olabilir? Bu siyas ama iin iki ihtiml var: Birincisi hedeflenen amacn uluslararas politikaya dair olmas. kincisi ise i politikaya ynelik olmas. Trkiye'de 27 Nisan Bildirisi sonrasnda oluan gergin siyas atmosfer kamuoyu nnde giderek alevlenen "Kuzey Irak harekt" tartmalarnn, i politikaya ynelik olduunu gsteriyordu. inde bir ok risk tayan bu operasyonun i

politikada bir ok dengeyi deitirmesinden ve askerin siyaset zerindeki arlnn bir meruiyet kazanmasndan endie ediliyordu. "Karanlk sava" iki ordu yerine orantsz gler arasnda geen sava anlatyor. Trkiye'de i politikada da bir "karanlk sava"n srdne dair yaygn bir endie bulunuyor. 2008'in ubat aynn sonunda nihayet gerekleen kara iddetin Karanlk Dnyas ? 135 harekatndan sonra, muhalefet partileri ile Genelkurmay Bakan'n kar karya getiren polemik, siyasetilerin asker gereklerden, askerlerin de siyas sonulardan nasl farkl eyler algladklarn da gstermi oldu. Psikolojik Sava'in Farkl Hedefleri 22 Temmuz seimleri arifesinde Trkiye youn olarak "snr tesi operasyon"u tartt. Genelkurmay Bakan'nn operasyon talebini kamuoyu zerinden hkmete iletmesi, terr aan hedeflerin sz konusu olduu endiesi uyandrd. Babakann "Trkiye'deki 5 bin terristle ilgili mcadele bitti mi ki, Kuzey Irak'taki 500 kiiyle urama safahatna gelinecek? nce Trkiye'deki barnaklar bir zelim" aklamas devlet iinde asker ve siyas kanat arasnda derin bir gr ayrl olduunu gsterdi. ehit cenazelerinin tansiyonu ykselttii, terrn yakc bir soruna dnt bir ortamda Babakan Genelkurmay'a, "terrle mcadele" konusunda rest ekmi oldu. Nisan ayndan itibaren blgeye yaklak 150 bin asker yerletiren, medya zerinden PKK ile mcadeleyi trmandran ve yine kamuoyu zerinden 12 Nisan'da yapt konumada Kuzey Irak'a operasyon gereinden bahseden bir Genelkurmaymz vard. Trkiye ile ilgili hemen her eyin merkezine yerleen bu gelimeler konusunda sessiz kalan hkmet, Babakan araclyla ilk defa ak bir kar tutum taknd. Yukardaki szlerin dorudan Genelkurmay'a hitaben sylendii ortada. Babakan Kuzey Irak'a operasyon isteyen Genelkurmay'a, "erdeki terristleri temizledin mi ki, Kuzey Irak'takiler iin izin istiyorsun" cevab vermi oldu. Manzara tuhaf. Babakan, Genelkurmay'n at yoldan ilerledi. Kamuoyu zerinden istenen izne, yine kamuoyu zerinden hayr cevab verdi. Trkiye'nin en yakc sorunu, ste136 ? Trklk ve Krtlk lik epeyce "gizli" boyutu olmas gereken terr sorunu, medya araclyla tartlan bir polemik haline dnt. Genelkurmay'n bu kadar hassas bir sorunu kamuoyu zerinden gndeme getirmemesi, Babakan'n da cevab byle uluorta vermemesi gerekirdi. Devlet ciddiyeti ve sorunun ehemmiyeti konusunda Genelkurmayn da, Babakan'n da farkl dnmeleri mmkn olmadna gre, ortaya sadece bir tek mantkl sonu kyordu. Mesele Kuzey Irak meselesi deildi. Mesele Kuzey Irak'a yaplacak bir asker operasyon meselesi de deildi. Peki o zaman neydi? , ?.. .. Balyozla Sinek Ezmek Sedat Lainer'in Nee Dzel ile yapt mlakat, dikkat etmediimiz gerekleri hatrlatt: "PKK'nn orduyla mcadelede hibir sorunu yok. Bir rnek vereyim. Gabar Da'nn ad ok geiyor. Bu dada u anda 35 PKK terristi var. Bu resmi rakamdr. Bunlar dada dolayorlar, arada bir de uzun namlulu silahlaryla kayann arkasna geip kurun atyorlar ve bir eri ldryorlar. Peki biz bu dan etrafnda ka kii bulunduruyoruz biliyor musunuz? Dan etrafnda 10 bin kadar askerimiz var bizim. Cudi Da'na gelelim... Orada da 100 civarnda PKK terristi var. Oysa bir daa hkim olmak iin binlerce insana ihtiyacnz yok. O daa iini iyi yapan, komando eitimi alm, SAT tr 35-100 James Bond gnderirsiniz, ii bitirirsiniz. Ama gnderilmiyor." Her Trk asker doduuna gre, her vatandan askerlikle ilgili sorunlar hakknda mutlaka bir fikri vardr. Sedat Lainer'in bize ok mantkl gelen aklamalarnn arkasnda ise ciddi bir uzmanlk var. Bu uzmanlk penceresinden arpc bir terrle mcadele eletirisi yapyor. Sinek balyozla ezilir mi? 35 terrist iin on bin asker, stelik profesyonel olmayan o kadar asker seferber etiddetin Karanlk Dnyas ? 137 mek ne anlama geliyor? Lainer, yreimizi yakan ehit cenazelerinin arkasnda, asimetrik savaa uygun olmayan bir asker konseptin ve stratejinin olduunu sylyor bize.

Kuzey Irak'a ynelik asker mdahaleye itiraz etmek, Babakan'n yukardaki szlerine kadar "vatana ihanef'le e tutuldu. Gelen o kadar ehit cenazesinin ardndan, terrn kkn kazmak iin Kuzey Irak topraklarnda operasyon yapmak vazgeilmez kabul edildi. fkenin bile aksatamayaca bir mantk ilemeye devam etti ve u soru soruldu: "Kuzey Irak'a yaplacak bir asker operasyon Trkiye'nin gvenlii asndan ne kazan salar?" Bir ordu deil, gayr nizami sava taktikleri uygulayan bir terr rgt var karnzda. Davul ala ala giritiiniz iddial bir operasyon hangi hedefleri vuracak? Girdiiniz zaman PKK'llar nerede bulacaksnz? stelik ne kadar ehit vereceksiniz? Operasyon gerekleti ve bu sorular hepsinin cevab tek tek alnd. Eer mesele PKK deil de, bu vesile ile bata Kuzey Irak olmak zere yan bamzdaki blgeye nizam vermek ise, o zaman da uluslararas tablonun ve Trkiye'nin nndeki frsatlarn gzden geirilmesi gerekiyordu. Byle bir operasyonun yl sonunda yaplacak Kerkk Referandumu'nu erteletecei, bylelikle bamsz devlet ilannn geciktirilecei hesaplanyorsa, ngrlmeyen sonularn da dikkate alnmas lzmd. Melih Can, Zaman gazetesinde, Trk d politikasndaki revizyon araylarn merkeze alarak, Kuzey Irak operasyonunun getiri ve gtrlerini inceden inceye analiz etti. zetle, ABD sonras blge politikalar iin, dar-militarist bir politika ile imparatorluk vizyonunu hatrlatan demokratik politikalar arasnda bir rekabetin yaand grlyor. Asker operasyon seenei, bugne kadar izlenen yanl politikalar baka bir yanlla dzeltmeye almak anlamna geliyor. Yan bamzda bamsz devlet sorunu, Ku138 ? Trklk ve Krtlk zey Irak'ta deil Badat'ta, daha tesi blge lkelerinde hatta ABD'de ve AB lkelerinde blgenin yeniden deer kazanan jeopolitii dikkate alnarak zlebilir. Psikolojik Sava Trkiye bata terr olmak zere, kar karya olduu i ve d sorunlara salt asker vizyonla bakmay terk etmek zorunda. Trkiye zerindeki asker vesayet, gelimeler karsnda derin bir bnyesel zaaf ve ehliyet sorunu yayor. Asker vizyonu da seenekleri arasna alm bir siyas vizyona ihtiyacmz var. Nasl oluyor da terrn bir asker sorun olmadn, asker tedbirlerle zlemeyeceini yaadmz onca tecrbeye ramen anlayamyoruz? Sivil kanadn temsil ettii vizyon ile asker vizyon Kuzey Irak operasyonu ile kar karya geldi. Asker vizyon bu karlamay sivil alana nfuz edebilecei yegne asker konsept olan "psikolojik sava" ile srdrd. Gemite yaadmz btn rnekler psikolojik savan kendi kurumlarmzla kendi kalelerimize gol atmaktan baka bir ie yaramadn gsteriyor. Her eyden nce psikolojik sava dman kamplara ihtiya duyuyor. Kurtarcnn ve koruyucularn zuhur etmesi iin kavga olmas gerekiyor. Kavgay psikolojik sava aralaryla yrtmek iin ideolojiler seferber ediliyor. deolojiler, bu seferberlie itirak edenlerde ideolojik krle yol ayor. Dar ideolojik kalplar iine dnyay hapsetmeye alanlar, bu sefer gerek dnyann dnda yaamaya balyor. Sonuta kaybeden lke oluyor. Yeni Ulusalclk ad verilen ideolojinin, psikolojik sava arac olarak asker vizyona egemen olduu ortada. Bu kadar dar kalplar iinde dnen faizan bir ideolojiden Trkiye iin ne bekleyebilirsiniz? Toplumu blmek, paralamak, kamplara ayrmak ve attrmaktan bu lkenin ve bu devletin ne yarar olabilir? iddetin Karanlk Dnyas 139 Asker vizyonla ayrdnz ve bu dar ideolojik kalplarn cenderesi iine soktuunuz Trkiye'nin blnmesini ve paralanmasn nasl engelleyeceksiniz? Sivil siyasetin, Trkiye iin en yakn ve en byk tehlikenin dorudan bu Yeni Ulusalc krlk olduunu ve bu krln asker vizyon eliinde psikolojik sava yrttn fark etmesi lzm. Trkiye, terr sorunundan, Kuzey Irak'taki muhtemel gelimelerden daha byk ve derin bir kriz yayor. Trkiye'nin demokratik dzeni ve bu dzen vastasyla sahip olduu ekonomik dengeleri, itibar, gvenlii, birlii ve btnl ar bir tehdit altnda bulunuyor. Trkiye'nin son dnem iinde yaad krizlerin, kaybettii istikrarn arkasnda hangi aktrlerin bulunduuna bakmak; nmzde bekleyen tehlikeler hakknda fikir veriyor.

Trkiye sadece siyaseti hedef alan operasyonlara ve "derin" tartmalara sahne oldu. Zihinler bulanyor, ak ile kara birbirine karyor. Siyasetin her zaman iki farkl cephesi bulunur: ehit kan ile propaganda yapmak ya da yeni ehitlerin msebbibi olmak arasnda belirsiz bir izgi durur karnzda. "Ekonomi mi, gvenlik mi?" ikileminin bugnn dnyasndaki karlnn "ekonomik g ile teminat altna alnm gvenlik" olduunu, bir emekli Orgeneralin "TSAD yesi ka tane gazi var?" sorusundan kartabilirsiniz. ok daha nemlisi Trkiye'nin bata terr sorunu olmak zere, btn sorunlarn demokrasinin sunduu uzlama, karlkl hogr ve sorumluluk duygusu ile aabileceini, dorudan nmzde duran tartmalara bakarak anlayabilirsiniz. Trkiye'nin mutlaka zmesi gereken cil bir sorunu var: Ksr, dar, ideolojik krlkle ve bozuk bir Trke ile mall asker zmlere, psikolojik sava taktikleri ile "kitlesel kar koyma refleksini" dhil ederek devleti ve toplumu zlmeye srkle140 ? Trklk ve Krtlk mek yerine; asker vahalar da sevk ve idaresi altna alarak kitlesel kar koymasn da siyasetin zengin zmler reten dnyasna dhil eden bir sivilsiyas iradenin her alanda hkmn Bizim Krtler Imral'dan avukatlar araclyla mesajlar veren Abdullah calan, yazdrd notlarda "farkl PKK'lar"dan ikyet ediyordu: "Trkiye kendi PKK'sini, ABD kendi PKK'sn, ran kendi PKK'sun, dier baz devletler de kendi PKK'sn yaratmaya alyor." calan cezaevinde; ama liderlii tartma konusu bile yaplmyor. Bu yzden, bir liderin, kendi rgtnn farkl gruplara blnmesinden bahsetmesi nemli bir iaret olmal. calan'n mesajn kendi rgtne ynelik "uyank olun, blnmeyin" eklinde okumak mmkn. Ama bu mesaj bir gerei de tescil ediyor: "Farkl PKK'lar var." Farkl PKK'lar, farkl karlar, farkl ilikiler ve farkl hedefler demek. "Farkl PKK'lar" bile varsa, "farkl Krtler" elbette olacak. Trkiye'nin, ran'n, Irak'n ve Suriye'nin farkl tarihleri, bu drt lkeye zg "farkl Krtler"i ksmen aklyor. Trkiye Krtleri, airet uzlamalar zerine ina edilmi bir Irak ve Suriye tecrbesine ok uzaklar. Kyn ortasndan geen snr, akrabalar bile birbirinden ayrrken, iki taraf birbirine deil, yzlerce kilometre uzakta olan bakentlere balar. ukurca Dohuk'a deil, Edirne'ye yakn hale gelir. Bu yaknlklara yaananlar da ilve edince, ortaya ayn dili konuan farkl Krtler kar. Irakl Krt 142 ? Trklk ve Krtlk iin 1974 tarihi, Trkiyeli Krt iin 12 Eyll 1980 tarihi nemli hale gelir. Tarih hafzadr. Hafza ise kimliktir. O zaman "bizim Krtler"in mevcudiyetini idrk etmemiz gerekir. Trkiye'de "bizim Krtler" yayor. "Bizim Krtler"le yanya-na, onlarla i ie "biz", yani Trkler yayoruz. Peki "farkl Trkler" yok mu? "Bizim Krtler"in hemen karsnda da "onlarn Trkleri" duruyor. Bu topraklardaki derin akla, birlikte yaama tecrbesine btnyle yabanc, ithal marka bir etnisite merkezli dnya alglamas ile evresindeki her farklla dmanca bakan bir "onlar" var. Ulus devletten, niter yapdan bahsederek, Trklk adna hareket ettiklerini iddia etseler de, geen yzyln ortalarndan kalma Avrupai bir ovenizmi temsil ediyorlar. Trkiye'de ite "bizim Krtler" ile "onlarn Trkleri" tam kar karya duruyorlar. Arada "bizim Krtler"i rahatsz eden bir "Krt sorunu" var. Bizim Krtler zmden, "onlar" ise "hak verirsek daha fazlasn isterler"den yanalar. "Biz"e den ise haklya hakkn teslim etmek, birlikte yaayabilmek iin ise adaleti tesis etmek olmal. Krt Realitesi"nden "Krt Sorunu"na Mustafa Akyol, su gibi akc "Krt Sorununu Yeniden Dnmek" isimli kitabna Cemal Grsel'den bir alnt yaparak balyor. 27 Mays Darbesi'nin hemen ertesinde yaymlanan "Dou lleri ve Varto Tarihi" isimli kitaba, devlet bakan sfatyla yazd takdim yazsnda Grsel "Dnya zerinde 'Krt' diye adlandrlabilecek mstakil hviyetli bir rk yoktur" diyor. Onlarn gerekte "Dou Trkleri" olduunu sylyor. Bugn Krtlerin "mstakil hviyetli bir rk" olup olmadn kimse tartmyor. Krt kelimesinin yre halknn dada yrrken

kartt "kart-kurt" sesinden tredii iddiasn, bir zamanlar bu iddiaya sarlm Bizim Krtler 143 olanlar bile, en son eski Kara Kuvvetleri Komutan Ayta Yalman'n vurgulad gibi ironi konusu yapyor. 1992 Martnda babakan sfatyla konuan Demirel'in "Krt realitesini tanyorum" sz, Cumhuriyet tarihinin bir dnm noktas idi. "Krt realitesini tanmak" inkr edilen ama yok edilemeyen, var olduunu her vesile ile kantlayan "mstakil hviyetli bir rk" n bu topraklar iinde, sayca azmsanamayacak miktarda var olduunu kabul etmekti. 2005 ylnda Diyarbakr'da ilk defa bir babakan, Recep Tayip Erdoan "Krt sorunu"nu telffuz ettiinde, bu ayr "hviyet'in meru taleplerini de tanm oluyordu. nce Krt vard. Sonra Krtlerin Krt olmaktan kaynaklanan sorunlar vard. stelik bu sorunlarn ou Cemal Grsel'in inkr ettii varlklar ile devlet arasndaki ilikiden kaynaklanyordu. Hi sylenmedi, ama Trkiye'nin en nemli sorunu da buydu. Trkiye'nin uzun yllarna ipotek koyan "Krte yasa"ndan bugn, bu yasa koyan Kenan Evren "bir hatayd" diye bahsediyor. Acaba biri, bu "hata"nn ka insan canna mal olduunu hesaplayabilir mi? Gemite yaplan hatalarn sahipleri, yani "Krt sorunu"nun mimarlar zeletiride bulunurken bugn hl devam eden hatalarmz neden szgeten geirmiyoruz? Trkiye'nin uzun sre tartt "snrtesi operasyon"un bir kriz eklinde uluslararas alanda ve blgede yol at son zincirleme reaksiyonu hatrlayalm. Trkiye'nin "Krt sorunu" olmasayd, bu kriz kar myd? Bizim hatalarmz olmasayd, i sorunumuzdan kaynaklanan bir krizi ABD ile pazarlk konusu yapar mydk? Hrszn hi mi gnah yok? Elbette var. Ama hangi hrszn, yani hangi PKK'nn? 144 " Trklk ve Krtlk Trkiye Blnecek mi? Basmakalp bir ideolojik jargonun iine sktrdmz "blnme paranoyas"n, kocaman bir masaya yatrp yeniden erh etmeliyiz. Trkiye blnr m? Elbette ihtimllerden biri bu. Ama daha gl baka ihtimller de var. Bir ihtiml ile ufkumuzu kararttmz zaman, elimiz kolumuz balanyor. Trkiye'nin blnp blnmeyeceine biz karar vereceiz. Bugn vereceimiz kararlara ve bulacamz zmlere gre gelecei belirleyeceiz. Gemite koyduumuz Krte yasa nasl Trkiye'yi tehlikeli sulara srkledi ise, bugn vereceimiz kararlarla gelecei emniyetli bir limanda yeniden ina edebiliriz. Trkiye'nin blnp blnmeyeceine "bizim Krtler" karar verecek. Tabii, "bizim" olmaktan ktklar zaman. Onlarn "bizim" olarak kalmalarna ise "biz" karar vereceiz. ayet karar "onlarn Trkleri" verirse, Trkiye blnecek. nk "onlar"n Krtleri "bizim" olarak grme yetenekleri yok. DTP'nin, Diyarbakr'da toplad "Demokratik Toplum Kongresinin sonu bildirgesi, "Trkiye blnecek mi?" sorusuna, tam da doru adresten gelen cevab ieriyor. Israrla "Trkiye'nin btnl iinde", "Krt sorunu"nun zmnden bahseden bildirgenin, samimi bir dil kulland ak. nk, "ayr devlet" zmn "konjonktrel" ve "felsefik" gerekelerle reddediyor. Cmle aynen yle: "...ayr bir devlet talep etme gibi felsefik ve konjonktrel gereklikten uzak ve halklarn birbirini boazlamasna kadar gidebilecek bir sreci tetikleyecek siyaset anlay..." Konjonktr deitii zaman felsef sakncalar giderilebilir mi? Elbette giderilir; ama bugn bize lzm olan "konjonktr" deil mi? Trkiye, zerinde konuamad, aydnlatamad iin karanlklar ve hayaletler retiyor. Ayn Bildirge'de, "Bizim Krt??? Bizim Krtler ? 145 ler" e dair belirsizlik, aslnda makul olmayan bir eyin tutarszlklarn tketme frsat bile bulamadmz gsteriyor. calan'a ait olan ve Bildirge'de de savunulan "demokratik zerklik" talebinin salt bir retorikten ibaret olmas gibi. u cmlenin iinden kmak ve kanlar Trkiye gerekliine uyarlamak mmkn m: "Demokratik zerklik...-salt "etnik" ve "toprak" temelli zerklik anlay yerine kltrel farkllklarn zgrce ifade edildii blgesel ve yerel bir yaplanmay savunur..." Aslnda bu cmle, bamsz bir devlet kurmay bir

kenara brakn, coraf esasa dayal siyas federasyonun veya otonominin de nasl imknsz olduunu gstermiyor mu? Malm "bizim Krtler"in yardan fazlas, Gneydou illeri dnda yayor. "Talepler" arasnda nemli bir yer tutan "komnal haklar" tartmasn Trkiye'de balatabilsek, bu tartmalardan ncelikle Krtler rahatszlk duyacaklar. Benzer sorunlarn yaand dnyada, hibir yerde zlemeyen "komnal haklar" sorununu eer ilk biz zecek isek, ok uzun bir mesafe katetmemiz gerekecek. Tekrarlayalm: "Trkiye blnecek mi" sorusunun cevabn "bizim Krtler" verecek. "Bizim" olmaktan ktklar zaman da Trkiye blnecek. Krtleri "bizim" olmaktan kartacak olanlar ise "onlar" olacak. yleyse "bizim" duruma el koymamz, Trkiye'nin birlik ve btnl ile Krtlerin onurlu eit vatandalar olarak mutluluuna kefil olmamz lzm. Her ey hazr. iddet denendi ve kendini tketti. Zorlamayla, yasakla, yok saymakla sorunu zeceini zannedenler de sermayelerini tkettiler. Ekmeini kana batranlar her devirde olacak. Terr ticaretini "onlarn Krtleri" ile "onlarn Trkleri"ne brakarak "biz", "biz bize" her skntnn stesinden gelebiliriz. 245 yldr biriken kan gl bile "bizim Krtler"i bizden, bizi t 146 ? Trklk ve Krtlk de onlardan ayr klamadna gre daha yryeceimiz ok uzun bir yol var demektir. Gerisi Allah kerim.* Krtlerin Onuru Soru:"Bu insanlar bouna m ldler? Bunun bir bedeli olmayacak m?" Cevap: "Mantn byle kurarsan bu bedel psikolojisinin retecei tek mekanizma bedel demeyi devam ettirmek olacaktr." Soruyu soran bir Trk milliyetisi deil. Bahsi geen bedel, Gneydou'da terrle mcadelede topraa verdiimiz ehitlerin bedeli deil. Cevap ise, -ben olsam ben de ayn cevab verirdim- bana ait deil. Soruyu bir Krt siyaseti soruyor. Bahsettii bedel, saysn 25.000 olarak verdii dada len Krtlerin bedeli. Cevap ise Bejan Matur'a ait. Bedel istemenin bedeli: Bedel demeye devam etmek. Bedel isteyenlerin sorular, hangi tarafta olursa olsunlar ayn. Bedel isteyenlere verilecek cevap da ayn: Bu fasit daireyi bir yerinden krma iradesi ve cesaretini gstermek. Ama nasl? Bejan Matur benim ok nem verdiim yazarlardan. Aydnlatyor ve arndryor. Bir airin, stelik bir kadn airin kalemini dokundurduu konular bambaka bir ekle brnyor. Hi grmediiniz, hi farknda olmadnz eyleri kavradnz hissediyorsunuz. Ayrntlara gizlenen eytan zarif bir hareketle ayaklarndan kavrayp havaya kaldryor ve hepimizin gzne sokuyor. Zaman'da yazd "Krtlerin ve Trklerin Algs" yazs Krt sorunu zerine gereki bir fikir sahibi olmak isteyenlerin mutlaka okumas gereken bir yaz. Bejan Matur, he"Bizim Krtler" tabirini zengin ieriiyle birlikte, Artvin Valisi Cengiz Aydodu dostumdan dn aldm belirtmeliyim. Bizim Krtler 147 men yanbamzda var olan ama hemen hi farknda olmadmz bir dnyay fotoraf netliinde nmze koyuyor. Diyarbakr'da Ankara ve stanbul'dan baknca asla anlalamayacak bir "ruh hali siyaseti", bambaka bir zihinsel algnn eliinde yryor. "Bambaka deerlerin ... kendi i hiyerarisini rettii bir siyas atmosfer."den sz ediyor. Bejan Matur'un u cmlesi Krt sorununu insaf snrlar iine anlamann anahtar olmal: "iddetle balants olmayan, kendi gndelik hayatnda iddete asla tolerans gstermeyen, son derece iyi niyetli pek ok kii, hi farknda olmadan iddetin bir paras, hatta destekisi haline gelebiliyor orada." Karmza denen bedele veya bedellere gre oluan doal bir siyas hiyerari kyor. Liyakat sistemi, kimin ne kurban verdiine, hayatn ne lde vakfettiine dayanyor. Bu bedel hiyerarisini ap, eitliki ve zgr bir demokratik mekanizma retilemiyor. ocuklar dada olan ailelerin, zm bulmalar ve ocuklarn dadan indirmeleri iin DTP'yi Meclis'e gnderdiklerini sylediini naklediyor, Bejan Matur. Bir yanda acy ve kan durdurma talebi, br yanda denen bedellere gre

olumu bir liyakat hiyerarisi. Bu sosyolojik zemini tanmak, insaf lleri iinde sorunu zmek isteyenlerin ilk grevi olmal. Batman Belediye Bakan Hseyin Kalkan'n, "Dada yaayan insanmz lkenin en onurlu insandr." cmlesini kestirmeden "terre vg" olarak grebiliriz. Bejan Matur bizim nmze bu cmleyi, lkenin Bats ile blge insan arasndaki "alg uurumu" olarak koyuyor. 24 yln kan deryasnn kenarnda biriken fkenin ve nefretin byle bir "alg uurumu" oluturmas doal deil mi? O zaman sorunun taraflarn gznde nasl alglandn, sz edilen "onur" meselesi zerinden okumay denemeliyiz. DTP'ye oy veren iki milyon semenin algsn tanmak iin Bejan Matur'un verdii anahtar kullanabiliriz: "DTP'ye oy veren ortalama bir 148 ? Trklk ve Krtlk Krt'n zihin dnyasnda dada olmak zgrlemenin, onurun simgesi." Bu zihin dnyasn bugne kadar sadece yarglamakla yetinenler, ayet olan biteni anlamak istiyorlarsa bu ifreleri mutlaka kullanmallar. Bir insann doumuyla birlikte kazand nitelikleri, yani etnik kimliini "kleleme" veya "boyun eme" sebebi olarak grmesi, karlnda bir onur arayna girmesi. Yolsuzluk ve aresizlik iinde artlar zorlatka, onu dengeleyecek olan "onur"u giderek artan oranlarda iddetin gerekesi haline getirmesi. O zaman zm, iddete gereke olan onurun kendini bulaca ve ifade edecei alabildiine zengin alternatif bir dnyann ina edilmesi. Demokrasinin teminat altna ald insan onurundan balayarak siyasetin yaratc dilinin ve yntemlerinin zgrce onurun peinden gitmesi. Elbette Tek Millet! Sembollere ve aralara taklp, z ve amac kaybetmek galiba bu topraklara zg bir bak hatas. DTP'li Srr Sakk'n Meclis'te yapt teatral konuma, z ve ama ile semboller ve aralar arasnda bazen kopan ilikiye taze bir rnek. Sakk, niter yapya "evet" diyor; ama "tek millet" e abartl bir itirazda bulunuyor. Srr Sakk'm tek millet iin tekrarlad "asla"y, niter devlet yaps iin sylemesi belki garip kamayacakt. "Tek millete evet; ama niter yapya asla" demi olsayd, anlalr ve anlaml bir ey sylemi olacakt. Ben, Srr Sakk'n da sznn ne anlama geldiinin farknda olmadn dnyorum. Tersini sylemi olsayd belki, bulunduu konum ve savunduu ilkeler asndan daha doru bir ey yapm olurdu. svireliler tek millettir. Drt ayr dili konuurlar. steyen kanton, bamszln ilan edip olduka konfederatif yapdan Bizim Krtler 149 kopabilir. Ama svireliler "tek millet" olduklarn tarih boyunca defalarca ispatlamlardr. niter yap, veya niter ulus-dev-let "tek millet" e dayal bir siyas organizasyon, yani devlet yaps olarak tercih edilmektedir. Ama "tek millet" halinde yaamaktr. Tek millet olarak kalmaktr. Tek millet arzusuna uygun ekil ise niter devlettir. Ama svire rnei tek milletin niter yapnn tam karsnda da muhafaza edilebileceini ve yaatlacana kanttr. Milliyetilik yerine "ulusuluk" kelimesini kullananlar, sol ve evrensel bir emsiyenin altna girdikleri zehabna kaplyorlar. Vatanseverlik veya yurtseverlik bile, milliyetiliin bir versiyonudur. Karmzda iki asr akn dnya siyasetini, diplomatik gelimeleri ve tarihi belirleyen ana dinamik duruyor. Milliyetilii anlamadan yakn tarihi anlamak neredeyse imknszdr. Milliyetiliin arkasnda ise, geleneksel cemaat yaplarnn dalmas ile ortaya kan hayal bir cemaat ina etme ve bu cemaate mensup olma abas yatmaktadr. Osmanl aydnlarnn ve onlarn yannda devlet ricalinin byk abalar harcayarak oluturmaya altklar Osmanllk fikri, tam da yurtseverlik olarak tanmlanabilecek bir tr milliyetiliktir. Bu yurtseverliin ortak paydas Osmanl tebas olmann getirdii Osmanllk sfat ve ayn ortak vatanda yaama paydasdr. ttihad- Osman veya Osmanlclk fikri, ayn vatanda yaamay ve Osmanl sfatna sahip olmay kuvvetli bir siyas kardelik bana dntrmeyi amalamtr. Cumhuriyete intikal eden vatan fikri ve vatanseverlik dorudan Osmanlclk fikrinin mirasdr. Namk Kemal'in nl

"Vatan Kasidesi" ve "Vatan Yahut Silistre" piyesi Osmanl vatann ve Osmanlclk fikrini savunmak iin kaleme alnmtr. Cumhuriyet, ok etnili Osmanl mparatorluu'nun vrisi olarak ulus-devlet olmaya karar vermi ve bu tercihi iin Fransz modelinde merkeziyeti bir niter-ulus devlet formu olu150 Trklk ve Krtlk turmaya girimitir. Bu formun ieriini doldururken rklktan kltr milliyetiliine kadar farkl millet araylarna da girimitir. Bu araylarn ou fos km ve ksa zamanda gndemden kalkmtr. Bugn Trkiye'nin yaamakta olduu siyas dnmn altnda bu ulus-devlet formunun dayana olan milleti yeniden tanmlama ihtiyac yatmaktadr. Trkiye'de yaayan insanlarn tek millet olmadklarn sylemek, siyasetten nce kardelii btnyle reddetmek demektir. Eer ortada tek millet yoksa veya tek millete dair inancnz kaybolduysa niter yapnn da hibir anlam yoktur. Millet olmak birlikte var olmak, gelecekte de birlikte var olmaya karar vermek demektir. Trkiye Krt sorunu zerinden bu kararn yeni bir forma sokmak zorundadr. Bu ihtiya ayr, tek milleti inkr etmek ayr. Kardelii tesis etmek iin imdi elimizde ok daha elverili bir demokratik iklim var. Ve karde olup olmadmza 72 milyon, demokrasi iinde ve demokrasi sayesinde karar verecek. Srr Sakk'n "asla"larna kar ben de diyorum ki, biz kardeiz, yani tek milletiz. Kardelik Terr adn verdiimiz bel, devasa bir canavarn sadece su yznde grnen kk bir ksm. Derinlerde kalan dev ksmn bize hatrlatmak iin arada srada sansasyonel eylemlerle kan dkyor. Bu dev canavar kanla iiyor, onu besleyen kanallarla yaamn srdryor. Cinayet iledike iktidarn pekitiriyor; kan dktke hkmn yrtyor. Ortala kin ve fke satka, insanlar birbirine dman ettike amacna ulam oluyor. Farknda olmamz gereken ilk ey, karmzda kurumlam bir terrn durduu. 1980 ncesinde kurulan rgt, stalinist yntemlerle etrafa dehet sat, rakiplerini tasfiye etti ve iktidaBizim Krtler 151 rn ilan etti. Buna uygun bir rgt yaps gelitirdi. Mahalli lekte derin ilikilere girdi. Mali kaynaklarn oluturdu. Darya ebekesini yerletirdi. Diplomatik kanallarn kurdu. Kin ve dmanlkla, dkt kanla kendisine hayat veren destekilerini ve dmanlarn belirledi. Ve btn bunlar, silahl mcadele ile siyas amalara ulamak iin yapt. Bugn silahl mcadele ile varlacak siyas amalar kalmad. Bu rgtn varlk sebebi olan, ilk yola karken oluturulmu kurgu yerle yeksan oldu. Terrn mant ve anlam buharlap yok oldu. Ama karmzda hl mal kaynaklar, eitip eline silah tututurduu insanlar, bir ahtapot gibi yaylm ebekesi ile terr retme yeteneine sahip bir rgt duruyor. Bu rgtn silahl kapasitesi nce kendi hiyerarisi iinde ki insanlar zerinde, sonra siyasaldiplomatik sahadaki kollarna hkmetmeye yetiyor. Bu rgt terrle var oldu, varln yine terrle srdryor. O koskoca gvdeyi bugnn dnyasnda yaatmak iin varlm gsterme ihtiyac duyuyor. Varln ise sadece kan dkerek gsterebiliyor. Gabar Pususu ve Dalca basknndan sonra Trkiye'nin tekrar 1990'l yllarn terr eksenine dnd doru. Ama arada ok nemli bir fark var. Dn terr bir siyas amaca ulamay deniyordu. Bugn ise sadece kurumlam yapsn devam ettirmeye alyor. Terr rgt sadece yaamak ve ayakta kalmak iin urayor. nk bu dev yap kan imeden yaayamyor. Aradaki fark ok nemli. Bugnn terr bir siyas hesabn deil sadece alkanlklarn eseri. Aksini syleyecek olann, terrle siyas hedefler arasnda mantkl bir ba kurmas ve "Krt halk"n merkeze alarak bir sebep sonu ilikisini aklamas lzm. Bu tespit, bugn kan dken terrn siyas sonular olmad anlamna gelmiyor. Blgemizin hassas ve krlgan yaps iine, Dalca Baskn'nn bir ok ta yerinden oynatt, domino 152 Trklk ve Krtlk

etkisi ile ierde ve darda bir ok dinamii harekete geirdii aikr. Ancak harekete geen dinamiklerin hi biri terr rgtnn varlk gerekesi ile uyumuyor. Karmzda sadece bulank suda avlanmaya ve saklanmaya alan, bylelikle oluturduu iktidar alann ve kar ilikilerini srdrmeye gayret eden bir rgt duruyor. Paramiliter rgtlerin gizlilik mecburiyeti ortaya ok disiplinli ve hiyerarik yaplanmalar kartr. Bu disiplin ve hiyerari ise kolaylkla rgt iinde despotlua ve keyfilie yol aar. Bugn terr yerine, tam tersine demokratik yntemlerle giriilecek uzun soluklu bir mcadele zemini olumu ve DTP tam da bu dnemin ruhuna uygun olarak parlamentodaki yerini almt. Terre kar duyduumuz fke, terrden ilk elden zarar grenlerin arasnda DTP'lilerin de bulunduunu unutturmasn. Terr, rgtn silahl gcnn bu devasa yap iindeki kontroln salyor. Demokratik ve bar yntemlerle yol alanlarn ise nne almaz bir duvar ryor. Dklen kan ayn kan ama bugnn terr dnn terr deil. Terrle i ie yaarken alkanlklarla birlikte ok ey de renmi olmalyz. Bugn varolu nedenine hizmet etmeyen, harekete geirdii dinamiklere yaslanarak var olmaya alan yani kendisine hizmet eden bir terr ile kar karyayz. Eylemler ne kadar etkili olursa olsun bu terrn toplumda bir yansmas olmamal. Olmamas iin de hi aklmzdan kartmamamz gereken ey kardeliimiz olmal. ,; Krt Milliyetilii ' ' ' , Baskn Oran'n DTP grubundaki szleri imdiden "klasik" olmaya aday. DTP'lilere sadece "Trk milliyetiliine kar" deil, "Biz sizi ayn zamanda Krt milliyetiliine kar desteklemeye Bizim Krtler 153 geldik" dedi. Aka DTP'lilere "Krt milliyetiliinden uzak durun" arsnda bulundu. Sansr btn iktidar yaplarnda, zellikle ideolojik rgtlerde var. DTP'ye yakn yayn organlar bu konumann sadece "Trk milliyetiliine kar" olan ksmn veriyor. Hoca'nn Diyarbakr'da patlayan bombay da inceden ince "Krt milliyetiliinin saldrs ve sabotaj" olarak knamasndan da kimse bahsetmiyor. Baskn Oran, milliyetilik teorisi ve tarihi konusunda Trkiye snrlar dna kan ilk almann sahibidir. Doktora tezi olan, Az Gelimi lke Milliyetilii / Kara Afrika Modeli kitabnda, azgelimi lkelerdeki milliyetilii "Emperyalizmin gayr meru ocuu" olarak tanmlar. Hoca'nn ironik slbu iinde "gayr meru ocuk" kelimesini halk arasndaki karlna dikkat ederek okumak gerekir. Bu yzden Hoca'nn szleri nemlidir ve bundan sonra da Krt milliyetiliinin btn hastalkl semptomlarn ilk tehis edecek ve tedavisini nerecek otorite olarak izlemek gerekir. DTP'nin uzun sre ebakan olan Aysel Tuluk da, Krt milliyetilii konusunda Krtleri ikaz eden ve Krt milliyetilerine derinden meydan okuyan bir isim. Milliyetiliin her trne kar olduunu vurguluyor ve "pozitif milliyetilik" adyla, kendi milliyetiliini yceltenleri deifre ediyor. Tuluk'un artc bir entelektel birikimi ve sezgisi var. Muhakemesi salam. nmze, daha dorusu Krt milliyetilerinin nne uzak durmalar gereken iki gsterge koyuyor: Birincisi "etnisite ile devlet arasnda kurulan zorunlu bir ba"; ikincisi ise "devlet sz konusu olmasa da etnisiteye dayal tekileri dlayan kapal bir "biz" inas." (" Pozitif Milliyetilik", Radikal 2,23 Aralk 2007) Bu szleri sapla saman ayramayanlar iin sadeletirelim: Aysel Tuluk'un kar kt eylerden birincisi, Krt milliyetiliinin "Krt devleti" ideali; ikincisi ise Krt milliyetilerinin Krt olmayanlara d154 " Trklk ve Krtlk manl. Aysel Tuluk'un Krt milliyetilii iin resmettii semptomlarn, Trk milliyetiliindeki karlklarn gstermek, yerinde ve gerekli bir mukabele olacak. Belki de Krt milliyetiliinin ilham kaynan ve beslendii "teki"ni gstermi olacaz. Birincisi, Trkiye Cumhuriyeti devletinin "etnik" temelde tanmlamak (etnisite kelimesini yanl biimde "aznlk" anlamnda kullanan Trk milliyetileri "Trk etnisitesi" tabirinden rahatsz olmalarna ramen); ikincisi ise bu etnik Trkl (Krt milliyetilerinden farkl olarak

birincisini de ierecek biimde) geri kalan btn etnisiteleri dlayan bir "biz"e dntrmek. Uzun szn ksas: Al birini vur tekine. "Krt sorunu" karsnda "hak verirsek daha fazlasn isterler, sonunda devlet blnr" ezberinin arkasna saklananlar, Krt milliyetiliinin de esin ve g kaynaklar arasnda ba keyi igal ediyorlar. Bunu anlamak iin hak istemekle devlet talebine ynelen milliyetilie sapmak arasndaki fark, tam da Tuluk'un anlatt ekilde grmek gerekiyor. Tuluk "Asimilasyona, inkra, yok olmaya kar mcadele etmekle kimlikleri toplumsal inann, -zellikle etnik kimliktemel harc haline getirmek ok farkldr" diyor ve ekliyor: "... Bask altndaki kimliklerin savunulmas konusu ilgili olduu kimlik balamn aan daha geni bir zgrlk-eitlik-adalet balam iinde ele alnmayp salt kimlik etrafnda rlrse, varaca yer ben-merkezci dlayclktr. Sz konusu olan etnik, ulusal bir kimlikse varaca yer, milliyetiliktir!" Birincisi doal bir durum, bir var olma biimi ve yaama iradesi. Benim, "dil ve dilin kullanld btn alanlarla ilgili haklar ve zgrlkler" dediim ey birincisi. kincisi ise, bu doal duruma getirilen snrlamalardan "kesin zm" olan milliyetilii retmek. Tekrarlayalm: Aysel Tuluk'un tespiti, verilmeyen haklarn Krt milliyetiliini tetikle-dii eklinde de okunmal. Bizim Krtler 1-55 iddetin glgesi vurduu iin konuamadmz konular bunlar. Trkiye'nin nnde bir Krt milliyetilii tehdidi duruyor. Bu tehdit ncelikle Krtlere ynelik. Kimlik politikalar, ok kltrllk, kltrel kimlik, kltrel haklar ve kltrel zerklik gibi almlarla milliyetilik, hatta"kltr rkl" arasndaki kartl veya birliktelii tartabilmemiz lzm. Krt milliyetiliini tartmak, belki de Trk milliyetilerinde de bir empati duygusuna ve kendilerine eki-dzen vermelerine vesile olabilir. Krt Kemlizmi iddet snnce PKK'nn Krtler zerindeki demir yumruu kalkyor. Krt siyaseti, doal btn siyas zeminler gibi "oul" hale geliyor. Karmza muhafazakr, liberal, milliyeti, sol siyasetler kyor. AK Parti'nin blgede ald oylar, PKK'nn karizmasn izdi. oullaan Krt siyaseti iinde PKK izgisi "Krt Kemalizmi"ne doru evriliyor. Kemalizmin bu versiyonu, kadim (yani Tek Parti Kemlizmi) versiyonu ile doal temas alanlar buluyor. "Laikilik" ortak paydasnda Krt ve Trk ulusalclar arasnda bir koalisyon ihtimli beliriyor. Krt ulusalclarnn kafasndaki "Bamsz devlet" modeli, aydn despotizmine dayal, tepeden inmeci ve sekinci bir modernletirmeyi eksen alan tipik bir Kemalist model. Bu modelin gcn belki biraz da resm eitimin Krtler zerindeki tortularna balamak lzm. 1930'larn ideolojik kurgusunun aynsn artc bir benzerlikle bugnn Krt sekinlerinde gryoruz. Hatta "Kuv-yi Milliye" edebiyatnn, "Krt ulusal kurtulu sava" sylemini bile etkilediini dnyorum. Kemalizmin yansmalar yle: "Krt halk geri, din hurafelerin penesinde, Aydnlanma'nn uzamdalar. Kendi hallerine brakldklar zaman hemen 156 ? Trklk ve Krtlk "gerici" oluyorlar. Krt halknn sekinleri hem Krt halkn bamszla giden yola ulatracak hem de bu gerilikten kurtararak modernletirecekler" calan'n Kemalist modeli ven, laiklii bir ortak payda olarak vurgulayan szlerinin, DTP'li siyasetiler tarafndan sk sk tekrarlanmas bu yzden tesadf deil. PKK Stalinist yntemlerle "i" gren bir terr rgt olarak kuruldu. Balangta calan'n elindeki iddet aralarn dier Krt rgtlerini ortadan kaldrmaya hasrettiini hatrlayalm. PKK, devlete sava amadan nce Krtler zerinde bir rgt tekeli oluturmay baarmt. Aslnda PKK'nn uygulad iddet yntemleri, sadece Trkiye Cumhuriyeti'ne kar deil, Krt halkna ynelik modernletirici yani Kemalist politikalarn da arac olarak kullanld. PKK, iddet tekeli ile Krtler arasnda "laik ve jakoben bir Krt Aydnlanmas"na da nclk etmeye alt. Tek Parti dneminde devlet gc ile srdrlen Kemalist modernleme projesinin benzerini PKK, Krtler zerinde kurduu iddet tekeli ile yrtt. Tpk Tek Parti ynetiminden ok partili hayata geilmesinin yaratt ferahlk gibi, iddet yntemlerinin sona ermesi de Krtler zerinde bu Kemalist tekelin

sona ermesi anlamna geliyor. Krt siyasetinin oullamas, jakoben-sekinci Krt laikiliinin de gcn kaybetmesi demek. iddetin dourduu negatif duygular dalnca gerek dnceler kendilerini ifade imkn buluyor. Hatrlayalm: AK Parti'nin blgede ald oy, hem iddeti sona erdirmek ve saduyulu bir zme ulamak, hem de PKK'nn iddetle beslenen jakobenizmine kar kmak anlamna geliyordu. Bugn iddet snyorsa, bu sonu zerinde blge halknn 22 Temmuz'da koyduu iradenin payn unutmamak gerekir. DTP Genel Bakan Nurettin Demirta'n cezaevinden partililere gnderdii bayram mesajnda, "hayvan haklar"na riayet edilmesi ve "kurban kesilmemesi"ni istediine dair haberler var. Bizim Krtler ? 157 Bu haber ayet doru ise, Krt Kemlizmi ile kastettiim ey tam olarak ite bu. Halkn inanlarn ve din pratiklerini kmsemek. Mehdi Zana'nn "slmiyet ncesi Krt dini" olarak Zerdtl gstermesi ile, 1930'larn "5.000 yllk Trk Tarihi" tezi, ayn anlam dnyasndan nemalanyor. Karmzda duran sorun ise u: Arkasndaki iddet tekeli kalktktan sonra "Krt Kemlizmi"nin yaama ans hi yok. DTP hzla marjinalleecek veya demokratik bir siyaset anlay ile evrilecek. O zaman karmza tpk Krt jakobenleri gibi marjinal olan Trk ulusalclarnn, Krt Kemalistleri ile buluacaklar "laiki ortak payda", bir siyas proje olarak kyor. Gneydou'da muhafazakr siyasetin ykseliini bir "rejim tehlikesi" olarak jurnalleyen, PKK'nn gcn kaybetmesine de atlar yakan her retoriin bu projenin deirmenine su tadn greceiz. Diyarbakr ve med ? "Diyarbakr'n ad med olabilir"eklindeki szm "Diyarbakr'n ad med olsun" olarak yanstld. Hlbuki ben Trkiye'nin imzasn bekleyen uluslararas szlemelere ve artlara atfta bulunarak gelecekte yre halknn karar ile sokak, mahalle, ile hatta ehir isimlerinin deiebilecei ihtimlinden bahsetmitim. Referanslardan ikisi de Avrupa Konseyi'ne ait; biri 92 tarihli "Blgesel ve Aznlk Dilleri art", dieri 95 tarihli "Ulusal Aznlklarn Korunmas ereve Szlemesi". Uygulama, resm isimle yre halknn tercih ettii ismin yan yana kullanlmas eklinde oluyor. Bahsettiim ey, benim bir tercihim deil; Trkiye'nin nnde bekleyen tartma konularndan biri. Belki de en nemlisi olaca, ayar kam tepkilerden anlalyor. simlerden ve sembollerden, bunlarn temsil ettii asl varl158 Trklk ve Krtlk a veya mevzuya geemiyoruz. Dnyann her yerinde etnik sorunlar var. Bu sorunlarn kaynanda yer alan etnik topluluklar da ayn zelliklere sahip deiller. Farkl dinler, farkl etnoslar (yani ortak soy inanlar), farkl kltrler ve farkl dillerin her biri ayr bir etnik topluluk olmak iin tek balarna yeterli. Cumhuriyet tarihinin rk ve etnosentrik sapmalar etnik sorunlar da kolaylkla bir rk sorununa dntrd. Hlbuki gerekte Trkiye'nin etnik sorunu, bir rk sorunu deildi. Hatta bir kltr sorunu da deildi. Bir ocuu dnyaya getiren anne ve babann evliliini mmkn klan n art sadece din inanlar ise; o toplumda rk ve kken tartmalar abesle itigal olur. Selahaddin Eyyub'nin kzkardei ile evli olan Erbil Atabeyi Muzafferddin Gkbr zamanlarndan beri durum budur. Bir Krt ile bir Trkn evlilii iki Trkn veya iki Krdn evlilii kadar o toplumda doal ve normal karlanyorsa yaanan etnik sorunu kan bana indirgemek ancak Avrupa'dan ithal bir ahmaklkla mmkndr. Trk Tarih Kurumu Bakan'nn yapt gibi birilerinin soyca Trkln veya Krtln ispatlamaya almak da rkln farkl bir biimidir. Ayn ekilde Krtlerin kltrel haklarndan ve kltrel kimliinden bahsedenlerin de nce bizi, Trk ve Krt kltr diye iki farkl kltrn mevcudiyetine ikna etmesi gerekir. Anadolu'nun her yerinde grlebilecek nanslar kltrel zenginlik yerine farkl kltrel kimlikler olarak takdim etmeye almann da asl astar yok. Toros'un "Yrk" ile bir ka kilometre tede yaayan sahilin "Manav" arasndaki kltrel farkllktan daha derinini Trkle Krt arasnda nasl icat edeceksiniz? yleyse kltrel farkllklar

zerine ina edilecek "kltrel haklar (veya kimlik) politikas"nn da laf kalabalndan baka bir anlam yok. Trkiye'nin "Krt sorunu"nun arkasnda din, rk (veya soy), kltr deil sadece ve sadece dil farkll var. Trk Krtten, Bizim Krtler 159 Krd de Trkten ayran yegne ey farkl dilleri olmas. (Dnyann her yerinde ayn dili konuan ama farkl milletlere blnen; ayr dili konuan ama tek millet olan topluluklar var) O zaman Trkiye'nin "Krt sorunu"nun arkasnda bir dil sorunu duruyor. Krte ile alkal btn sorunlar (Anadilde konuma ve ifade, anadili retme ve renme, anadilde isim koyma) Trkiye'nin etnik sorununun farkl yansmalarndan ibaret. Bu dil sorunu ve bu sorunun uzantlar hakkaniyet, nesafet ve adalet llerine uygun bir ekilde zld takdirde geriye kk bir aznln fantezileri kalacak. Trkiye'nin birliini ve btnln salayan dinamikler ok gl. Yeter ki bu dinamikleri bnyesinde yaatan topluma, corafyaya ve tarihe gvenelim. "med" ismine gelince. Bu rnei Tunceli yerine Dersim rnei ile birlikte verdim. "med" Krtlerin deil Bizansllarn verdii bir isim; tpk Dicle'nin kollarndan olan Botan gibi. Diyarbakr da Trke deil "Diyar- Bekir" tamlamasnn anlatt zere Arapa kokan bir isim. Ona bakarsak saysz rnek arasnda Ankara'da, stanbul da Trke isimler deil. yleyse sorun isimlerde deil; isimleri koyan ve isimlere sahip kan bizlerde. Ben Gneydou'nun en byk ehrinin Bizans dilinden gelen med olmas yerine, Arapa olan Diyarbakr olarak kalmasn tercih ederim. Ama sorun benim tercihim deil. Sorun, farkl bir dili konuan insanlarn kendi dillerine dair tercihlerinin snrlarn nasl tayin edeceimiz. Ben sadece bu snr zerinde dnrken, annesinden Trke ninniler dinleyerek bym biri olarak kendimi, akn Krte ilan eden bir gencin yerine koymaya alyorum. iddeti bir daha dnmeyecek ekilde topraa gmmek iin bu empati duygusuna ihtiyacmz var. Sorunumuz isimler deil, farkl diller bir kenara, ayn dili bile anlamak yerine kavga etmek iin kullanan bizleriz. Devletin ve Toplumun Hafzas Yaadmz blgenin girift bir toplum yaps, ok hassas dengeler zerinde ilerleyen bir tarihi var. Yakn dnemde bu girift yapy ve hassas dengeleri yourup, siyas corafyaya ekil veren drt emperyal g var oldu. Bunlardan ngiltere, Fransa ve ABD. Dieri de miras hl sren byk bir kavgann konusu olan Osmanl devleti. stesek de istemesek de, farknda olsak da olmasak da Trkiye, Osmanl mirasn tevars eden bir g olarak blgede kanlmaz roller yerine getiriyor. Bu rollerin arkasndaki fonda ise modern zamanlarn tarihi duruyor. Osmanl mparatorluu, 1821 tarihindeki ilk Srp syan'ndan itibaren milliyeti kaynamalarn ve ayaklanmalarn biimlendirdii bir tarihi yaad. Girdii savalarn hepsinin sebebi ayrlk isyanlar, i politikann en nemli deimez gndemi etnik sorunlardan kaynaklanan asayi problemleri idi. Osmanl mparatorluu'nun maruz kald d mdahalelerin gerekesi de ayn sorunlard. Yunan syan ve bamszl ile balayan dalma Balkan Savalar ile niha halini alm; yine milliyetiliin ateledii bir emperyalist yeniden paylam sava 162 Trklk ve Krtlk olan I. Dnya Sava'nda son umutlar da yerle bir olmutur. Btn bu uzun tarihin sonunda oluan devlet pratiini ciddiye almak gerekir. Bu devlet pratii etnik sorunlarla urarken ekillenen gelenekler ve artk neredeyse otomatik olarak devreye giren reflekslerden olumaktadr. Osmanl devleti etnik sorunlarla ba etmek ve devleti tek para halinde tutmak iin birbirini tamamlayan iki politika izlemitir. Birincisi eitliki politikalarla etnik farkllklar, devlet nezdinde ortadan kaldrmaktr. Bir hiyerariye bal olan millet sisteminin tebaa anlaynn yerine vatandalk kltrne gei, ayn zamanda mparatorluu modern bir devlete dntrme abas olarak ortaya kmtr. kincisi "vatan" ideali etrafnda etnik farkllklarn zerine kan kaynam tek bir millet yaratma projesidir. Vatan, tebaann

yerini alan vatandalar kaynatran ortak payda olarak benimsenmekte ve devleti yaatacak ortak ba olarak kabul grmektedir. Bugnn vatandalk bilici-. nin arkasnda sadece devlet karsnda hak sahibi birey deil, ortak "vatan" paydas zerinden dier vatandalarla ayn milletin yesi olan kii de durmaktadr. Vatandalk ayn zamanda, vatandalarn eit bir ekilde paylat ortak kimlik olarak toplumu bir arada tutmaktadr. Tanzimat dneminin msavat politikalar ve Namk Keml ile balayan "vatan edebiyat"nn ve bize de intikal eden Osmanl vatanseverliinin arkasnda duran an ihtiyalar ite bu etnik eitlilii bir arada tutma abasndan baka bir ey deildir. Bu politikalar iin byk abalar harcanm ama mukadder sondan kurtulmak mmkn olmamtr. Baarszlktan bu politikalarn yanlln deil, artlarn zorluunu kartmak gerekir. stelik bir laboratuar olan yakn tarihimizin nmze yd zengin birikimi de atlamamalyz. Bu birikim, Fransz htilali'nden itibaren dnyay kasp kavuran milliyetilie dikkat etDevletin ve Toplumun Hafzas ? 163 memiz gerektiini gsteriyor. Bizi bitiren ey milliyeti ayaklanmalara kar, onlarn ateledii milliyeti tepkilerdir. Yaadmz blgenin snrlarn dn Franszlar ve ngilizler belirledi. Bugnn ABD'si onlardan devrald kumatan yeni elbiseler dikiyor. Biz ise bu topraklarn misafiri veya igalcisi deil sahibiyiz. Sonu hsranla da bitmi olsa emperyal bir gelenein mirassyz. stelik bugn yaadmz sorunun "milliyetler a"na ait bir sorun olmadn da anlamalyz. galcilerin hesaplarnn paras olmamak, sabr ve tahamml gstermeye bal. Onlar gnlk kar peinde koarken, biz asrn hesabn yapmak zorundayz. Yaadmz tarihe srtmz dnmenin yani tarihsizliin karmza kabilecek en byk talihsizlik olduunu fark etmeliyiz. Bu tarih bize, kardeler arasndaki hesaba yabanclarn dhil olmasnn bir felaket olduunu anlatyor. Felaketi nlemenin, ksr emperyalist ekimelerin oyunca olmaktan kurtulmann tek aresi ayn vatan paylaan kardeler olduumuzu hatrlamak. Aksini syleyenlere aldrmadan her vesile ile hatrlamak. Vatan ve Teferruat .,. ? Genelkurmay Bakan Organeral Bykant Harp Akademileri'nde yapt konumada, Atatrk'n 1919 ylnda syledii bir sz hatrlatyor: "Mevzubahis vatan ise gerisi teferruattr" Bu sz 2007 ylnda "Atatrk'n syledii gibi" diye tekrarladnzda ne olur? Aklnza gelebilecek her ey "teferruat", yani szn erevesine gre "gereksiz" olur. Hlbuki 1923'e gelindiinde vatan kurtulmutur. Atatrk'n daha Lozan grmeleri bitmeden toplad zmir ktisat Kongresi'nin ele ald konularn neredeyse tamam daha nce "teferruat" olan konulardr. 164 Trklk ve Krtlk Yine Genelkurmay Bakan "teferruat"n "vatan" karsnda nemsizliini hatrlatt konumas ile e zamanl olarak, ilk defa 1920'de "vatan kurtarmak" iin toplanan Byk Millet Meclisi'nin mze olan binasnda "teferruat" kabilinden bir toplant yapld. Devlet Bakan Krad Tzmen ve TM Bakan Ouz Satc, gerekleen mucize gibi bir "teferruat" bir basn toplants ile ilan ettiler. Trkiye, rekabetin kzt, piyasann daha zorlu artlarn iine girdii bir dnemde 100 milyar dolarlk ihracat hedefini beklenenden nce gerekletirmi. Trkiye'nin btn kurumlarnn, aktrlerinin hi tereddt etmeden zerinde mutabk olmas gereken bir hkm olmal: Trkiye'nin birliini ve btnln, devletin bekasn, laik cumhuriyetin devamn salayacak ana g ite bu "teferruat"tr. Bakan Tzmen'in koyduu "Cumhuriyet'in yznc ylnda 500 milyar dolar ihracat" hedefi, Kaf Da'nn tesindeki hazine gibi bize uzak da olsa nmzde durduka, hibir g Trkiye'yi blemez. Mill gvenliimizi, bugnk trendlerde byyen bir ekonomiden daha iyi kimse koruyamaz. Laik Cumhuriyet, byle bir hedefe kotuu srece, halkna refah ve mutluluk getirdike onun devamndan hi kimse kuku duyamaz. Ksaca 1919'dan farkl olarak bugn "Mevzubahis olan vatan ise, (gerisi deil) 'her ey' teferruat"ta gizlidir.

Bu teferruatn iinde, en n safta "birey" durmaktadr. Ancak daha iyinin, daha ucuz ve kalitenin peinde koan; kendi zel hayat iinde hibir zorlama ve snrlama ile karlamadan alan, reten, rekabet eden "birey"in yaayabilecei bir ortam salarsanz "vatan" tehlikelerin uzanda korunabilir. 1919'da cemaat gelenekleri ve dayanmas, her eyin zerine kan bir toplumsal dayanma gerekiyordu. Bugn itibarl ve zengin bir vatana sahip olabilmek iin bireylerden oluan bir topluma ihtiyacnz var. Bu yzden, Genelkurmay Bakan'nn konumasnDevletin ve Toplumun Hafzas ? 165 da kurduu birey ve devlet kartl, bireyin yceltilmesine kar itiraz son tahlilde vatana da zarar verebilir. nk bu itirazlar lkeyi d tehlikelerden korumakla grevli silahl gcn komutannn sralamas, herhalde bireyin nefes alp verdii piyasaya da bir mdahale olarak anlalacaktr. Trkiye'nin ak topluma dnmekten baka ans yok. Bireyden ayr ve farkl bir devlet deil, bireyin hak ve zgrlklerini korumak zere var olan bir devlet; yani "teferruat" konusunda hassas olan bir devlet; evet ite ancak byle bir devlet hem kendini hem de bekasna alt vatan koruyabilecektir. Srekli dman ve korku reten, varlk gerekesini de retilen bu korkulara dayandran bir silahl g, srf bu korkular yznden tehlikeleri besleyip bytebilir. Ksaca korktuumuz ey sadece korktuumuz iin bamza gelebilir. Trkiye srf alkanlkla tekrarlad emberin dna kmal. Mesel artk yksek komuta kademesi mulak ve mphem ifadelerle "sistematik ve nyargl saldrlardan", "art niyetli dnce ve dmanlardan" bahsetmek yerine kesin tanmlarla konumal. Demokratik bir toplumda Ordu'nun szcleri bize bir mesaj verdikleri zaman hepimiz dmanlar da tehlikeleri de anlayabilmeliyiz. Bugne kadar Trk Silahl Kuvvetleri'nin tekeline ald rejimi koruma ve kollama grevi, artk milletin uyank bilincine braklmal. En bata piyasa, "vatan koruma" grevini sadece dinamizmi ile deil ayn zamanda bilinci ile de stlendiini gsteriyor. "100 milyar dolarlk ihracat baars"nin akland basn toplantsnda, TM "ihracat and"m da ilan ediyor. "Ne mutlu Trkm diyene" diye sona eren bu and, "piyasa bilinci"nin, "devlet bilinci"nin yerine gemeye baladn gsteriyor. Vatan, "teferruat" zerinde ykseliyor. 66 Trklk ve Krtlk "Hyanet-i Vataniye Kanunu" ttihat Terakki'nin yemin trenlerine benzer ekilde yelerine "lme ve ldrme" yemini ettiren Kuv-yi Milliye Dernei Bakan Emekli Albay "Vatana hanet Kanunu"nun da geri gelmesini istiyor. Bylelikle 13.500 rakamna ulaan vatan hainleri herhalde bu kanuna gre yarglanacak ve "ldrlmek" yerine hkm giymi olacaklar. Bu kadar ok "hain"i olan bir lkede, "hainler srs" ile baedebilmek iin elbette "elimizi kana bulamak" yerine "vatana ihanet" suunu dzenleyen derli toplu bir kanuna ihtiyacmz var. Acaba, Emekli Albay'n nerdii ekilde "Hyanet-i Vataniye Kanunu"nu geri getirerek sorunu zebilir miyiz? Bamsz Kamu Grevlileri Sendikalar Konfederasyonu'nun Olaan Genel Kurulu'nda ANAP Genel Bakan ile alma ve Sosyal Gvenlik Bakan arasnda "vatana ihanet" sulamas yznden bir tartma yaanmt. Mumcu:, "lkeyi cehaletin ve ihanetin elinden mutlaka kurtarmamz gerekir. Bu ihanete bu millet, bamszlk karakteri ile mutlaka son verecektir" demi. Baesgiolu da bu sze "siyasette sylenecek en son sz" olduu itiraznda bulunmu ve "ondan sonra sylenecek sz, tabancay alp sokaa kmaktr" diye eklemi. Bu ve buna benzer tartmalar sona erdirmek, gerginlik yaratan beyhude mnakaalar engellemek iin, "Hyanet-i Vataniye Kanunu"nu yeniden yrrle sokmak bir zm olabilir mi? "Vatana ihanet" suunu, "durumdan vazife kartarak" halk gerilla savana aranlarn ve siyasetilerin elinden alp bir hukuk metni iine yerletirmek mmkn olabilir mi? Hem bu tartmalarn stesinden gelmek hem de "vatana ihanet suu" konusunda yaygn cehaleti gidermek iin bu Kanunu hatrlamak bile yeterli olabilir. Devletin ve Toplumun Hafzas ? 167

"Hyanet-i Vataniye Kanunu" Byk Millet Meclisi'nin kartt ikinci kanundur ve tarihi, Meclis'in ald ilk gnden tam 6 gn sonrasna, 29 Nisan 1920'ye tesadf eder. Ksa bir metni olan Kanun'un birinci maddesi 'vatana ihanet' suunu tanmlamaktadr: "... Byk Millet Meclisi'nin meruiyetine isyan mutazammm kavlen veya fiilen veya tahriren muhalefet veya ifsadatta bulunan kesan, hain-i vatan addolunur" Bu kanuna gre Byk Millet Meclisi'nin meruiyetine fiilen veya szle muhalefet ederek isyan suunu ileyenler "vatan haini" olmaktadr. Kanun'un ikinci maddesi, bu suu ileyenlerin idamn ngrmektedir. Bu Kanun'a, zamanla baz ilveler yaplm, vatana ihanet suu ileyenlere, mesel 1924'te "dini ve mukaddesat- diniyeyi siyas gayelere esas ve alet ittihaz etmek maksadyla cemiyet kuranlar" da eklenmitir. 1991 ylnda bu Kanun, btn kanunlar derlenirken yrrlkten kaldrlmtr. zetle, "vatana ihanet" kanunu, Trkiye Byk Millet Meclisi'nin meruiyetini korumak gayesi ile kmtr. Bu Kanun, Atatrk zamannda kt ekilde muhafaza edilmi olsayd, TBMM'nin otoritesine ve meru yetkilerine itiraz eden herkese vatan haini dememiz gerekecekti. Bugn "vatana ihanet" suu, Anayasamzda, sadece Cumhurbakannn azline yegne gereke sfatyla yer almaktadr. "Hyanet-i Vataniye Kanunu"nun mazisi hakkndaki bu bilgiler bize ne anlatyor? ncelikle unu anlatyor: "Vatan haini" sulamasn yle aklnza estii zaman kolay kolay yapamazsnz. Bu suun bir tanm ve somut karl olmas gerekir. Bu tanm da ancak meru olan irade yani yasama organ yapabilir. Bu sulamay siyas tartmalarda kullanmak, peinen muhatabnza "elfz- mstehcene ve muzrra" sarfetmek, yani kfretmek demektir. 168 Trklk ve Krtlk "Vatan kurtaran" etelere gelince... "Hain" sfat btn tarih boyunca iktidar mcadelesinde rakipler iin kullanlmtr. Hkm sadece gce dayannca, mahkmiyet gerekesi ihanettir. hanet sulamasnn bol kullanld yerler ise kuduz kpeklerin av peinde kotuu karanlk blgelerdir. Vatan Sevmek ve Vatana hanet Etmek Vatan sevmek ile vatann tek sahibi olmak arasndaki izgi, kahramanlk ile ihanet arasndaki izgidir. Sz konusu vatan olunca, tehlikelerden, tehditlerden bahsetmek ve kahramanlk frsat iin tetikte beklemek doaldr. Kahramanlk vatan iin yaplr; bazlar ise vatann kahramanlk yapmak zere halk edildiini dnr. ahs ihtiraslar, ayak oyunlar, iktidar mcadelesi aptalca bir cesaretle birletii zaman ortaya kahramanlk deil ihanet kar. Tarihi ap bakn: Vatanlarna olmayacak zararlar verenler, byk kahramanlklarn peinde olanlardr. hanet iinde olan kahramanlar, gemiin de gelecein de bitmeyen hikayesidir. Kurtulu Sava'nn en kritik muharebelerinden biri olan nn Savalar, 9 Ocak 1921'de Yunan taarruzu ile balad sralarda; Uak istikametinden gelen bir Yunan ua Afyon zerinde, "Kuv-yi Milliye Komutan Ethem" imzal bir bildiri atmt. "Ankara hkmeti rezillemektedir" diye balayan ve "Geliyorum ha, son pimanlk fayda etmez" diye biten bu bildirinin sahibi erkez Ethem, Yunan igaline direnen bir kahramand. Kurtulu Sava'nn ateten gnlerinde, Yunan ordusuna snarak hayatn bir "hain" olarak noktalad. Kahramanlktan ihanete uzanan ksa zaman aralnda Ethem'in ii eteciliktir. Kahramanlk da ihanet de etecilikten kmtr. Rauf (Orbay) Bey'in talimat ile Yunan igalini gerilla taktikleri ile yavalatmak amacyla, Salihli cephesinde grevlendirilen bu adam, byk cesaret Devletin ve Toplumun Hafzas ? 169 gstererek nemli grevler baarmtr. Ankara hkmetine kar giriilen ayaklanmalar bastrmak ve Yunan ordusuna ar kayplar verdirmek; bu arada Ankara'ya dzenli orduyu toparlamas iin ihtiyac olan zaman kazandrmak baard ilerdir. I. Cihan Harbi'nde baavu rtbesinden ileri gidemeyen bu ete lideri, Ankara'ya isyan ettii gnlerde, kendisini Mustafa Kemal Paa ve evresindeki paalardan yukarda grmektedir. Ankara, ihtiyac olan zaman kazanmak iin, Kuv-yi Milliye'nin soygun, tehdit, adam karma, gasp gibi eylemlerine gz yummu, ancak bu yntemler bir "hain"i ortaya kartmtr.

Dzenli ordular eliyle yrtlen savan, kurallar hatta bir ahlk vardr. etecilik kural tanmaz; kuraln olmad yerde ihanet bile vatanseverlik adyla karnza kabilir. ttihat Terak-ki'nin silahrlerinden Yakup Cemil'in ackl hikayesinde, btnyle Balkan felketinde "vatansever hainler"in hikayeleri bulunur. Bundan bir asr nce, Balkanlardaki topraklarmz, mesel Selanik'i, skp', Manastr'1, Krcaali'yi kaybedeceimize hi kimse inanmazd. Koskoca ordu, Balkan etelerine yenildi. Bu felaketin sebebi, vatanseverlie toz kondurmayan, boazna kadar siyasetin iine batm, stelik komitacl siyaset zanneden zabitan heyeti idi. etecilik bize koskoca Balkanlara maloldu. etecilerin tarihten ders kartma yetenekleri yoktur. nk, silahla her sorunu zebileceini zanneden ilkel kafalar tarih okumaz, okusa da anlamaz. Hlbuki tarih, hkmn bize ak ekilde naklediyor: Elindeki silahla leme nizam vereceini, vatan tehlikelerden koruyacan dnen profesyonel vatan kurtarclarnn sahte dnyasna pirim vermek, bu yolla iktidar mcadelesine girimek vatana ihanettir. Toplumu kamplara blmek, dman kamplar arasnda trmanan atmalar silahl gcn iktidara el koymasnn bahanesi 170 ? Trklk ve Krtlk ? ; olarak kullanmak bu vatana, millete, devlete yaplacak en byk ihanettir. atan bir toplumun, Trkiye'nin ierde istikrarn, darda itibarn ve gvenliini yaralayacan bile bile, ykselen iddetten medet ummak vatana ihanet suunun dik lsdr. Devleti var eden, devletle milleti btnletiren hukuk dzenini sarsmaya, hukukun sorunlar zme yeteneini glgelemeye ynelik her teebbs vatana ihanettir. Kendisini vatansever olarak niteleyenler, bu ismin ats altnda bir araya gelenler basit bir oyunun sradan aparatlar olarak "vatana ihanet" suu ileyip ilemediklerini enine boyuna dnmelidir. Kahramanlk ve vatana ihanet arasndaki izginin ok belirsiz olduunu tarih bize retmektedir. Cenab- Hakk bu lkeyi vatan sevmekten baka ii gc olmayanlardan korusun. Asker zmler kisi de asker hiyeraride zirve noktalara geldiler. Biri eski Genelkurmay Bakan Hilmi zkk, dieri Kara Kuvvetleri Komutan lker Babu. E zamanl olarak biri "bart sorunu"na, dieri de "terr sorunu"na dair yorumlarn ve zmlerini sralyorlar. Sorun tanm ve zm konusunda ayn muhakeme ve ayn sebep sonu ilikisi. st ste koysanz ayn tornadan ayn kalpla km gibi milimi milimine birbirine uyuyor. Ama ikisi de ayn hata ile mall: Zengin bir arka plnda hayat bulan sosyal, psikolojik ve kltrel dnyann dourduu sonular ikisi de sebep zannediyor. zkk'e gre kz ocuklar aile basks yznden balarn rtyorlar. niversite bartsn yasaklaynca, ocuk okuyaDevletin ve Toplumun Hafzas ? 171 bilmek iin ban ayor ve ailesine de durumu kabul ettiriyor. Eer serbest braklrsa, rtnmek istemeyen kzlarn bahanesi ortadan kalkacak ve say birdenbire hzla artacak. zkk, yasa bu gereke ile savunuyor. Sorun tanm basit: Bart sorunu niversite kapsnn iinde balayan bir sorun. Nizamiyeden ieri sokmazsnz, herkes sizin koyduunuz yasaa riayet eder. Tabii bu yasa koyarken, bart sorunu ile irtica veya laiklik sorunu arasnda bir zdelik kurmanz ve koyduunuz yasakla bu sorunlar da zm olmanz gerekiyor. "Terr sorunu" hakknda Babu'un zmn de, ayn mant tersinden sralayarak takip etmek mmkn. 1984 ylnda balayan bir sorun bu. 1984'ten bugne kadar zlememesinin sebebi ise terr rgtne katlmlar. are, "rgte katlm kontrol altna almak" tr. O zaman blge halk ile terr rgt arasndaki yolun tam ortasna bir nizamiye kurarsnz ve "katlm"! kontrol altna alrsnz. Babu soruyor: "1984'ten 2007'ye, 23 ylda Trkiye Cumhuriyeti devleti bu terr rgtne katlmlar noktasnda baarl mdr?" Cevab yine kendisi veriyor: "Hayr." Ne kadar basit deil mi?

Trban yerine bartsn nerenlerin dnyas da ayn ekilde basit. u sorunun cevabn kimse aramyor. "Hanmlar neden rtnyor?" Bu rtnmenin sebebinin de yer ald inan lemi neden bu kadar gl? rtnmenin de iinde yer ald "dindar hayat biimi" neden tercih ediliyor? Aileler, ocuklarnn dindar insanlar olarak yetimesi iin bu kadar fedakrla neden katlanyor? nanlar ve bu inanlarn gerei olan hayat tercihlerini bir kenara brakp, bartsnn iinden kp geldii bu dnyay niversite giriinde yasaklamaya kalkanlara u soruyu soralm: Yasakladnz bu dnyann alternatifi nedir? ocuklarn "iyi insanlar" olarak yetitirmeye, modern an uyuturucu gibi sapmalarndan uzakta yaatmaya alan ailele172 Trklk ve Krtlk re nerebileceiniz baka bir ey var m? Koyduunuz yasan alternatifi olmayan bir dnyann tamamna getirildiini neden grmyorsunuz? Terr rgt yeni elemanlarn nasl deviriyor? lker Babu'un syledii gibi aileleri ikna ederek, yola bir nizamiye koyarsak sorun biter mi? Her ey bu kadar basit mi? 12 Eyll dneminde, 5 No'lu Asker Cezaevi'nde ayn mantkla "ikna" edilenler, neden daha sonra PKK'nn ana kadrolarn oluturdular? Terrn dkt kann, fkeye ve nefrete dnmesini nlemek iin neler yapld? Bugn yre halknn etnik kkenlerine bal olarak kullandklar ana dile ait haklarn onlara kimler ve nasl verdiler? kna edeceimiz aileler sadece bu konularn konuulduu aileler olduuna gre; soracaklar benzer sorulara kar hazrlkl olmamz gerekmez mi? Strateji, politika tarafndan yaygn kullanlmasna ramen asker bir deyimdir. Sava balad zaman kendi stnlklerinizi ve dmann zaaflarn dikkate alarak dolayl bir tutumla baarya giden yolu plnlamay anlatr. Sava son are olduu iin asker nndeki sonularla uramak zorundadr. te bu yzden asker zmler sava artlar dnda salkl ve gl bir mill bnye iin felaketler dourabilir. Asker stratejinin de iinde yer ald bir de "yksek strateji" tabiri var. Yksek strateji, asker olmayan avantajlar ve zaaflar da seferber etmeyi, bunun iin gcnzn ve zaaflarnzn arkasndaki sebepler dnyasna inmenizi gerektirir. Barts ve terrle ilgili yaadmz sorunlarn arkasnda, sonular yok edince sebeplerin ortadan kalktn zanneden bu basit asker zm mant duruyor. Bizim ise daha kuatc ve sebepler dnyasn hi olmazsa kavrayabilen daha "yksek" bir mantk ve muhakemeye ihtiyacmz yok mu? Devletin ve Toplumun Hafzas 173 "24 Yln Komutanlar" Bugne kadar PKK ile mcadelede izlenen yol ve yntemlerin hatal olduunu, bu "yol ve yntemleri" kullananlar sylyorlar. Gemite yaplan hatalar ve bu hatalardan karttklar dersleri aktaryorlar. Sorunun iinden klmaz hale gelmesinde bu hatalarn payn vurguluyorlar. Yksek komuta kademesi alkn olmadmz bir zeletiride bulunuyor. Fikret Bila'nn Milliyette yaynlanan "PKK'yla geen 24 yln komutanlar" balkl rportaj dizisi, zamanlamas ok isabetli, usta ii bir gazetecilik rnei. Bila, nemli isimle konutu. Hilmi zkk'le yapt uzun rportaj aydnlatc idi. Eski Kara Kuvvetleri Komutan Ayta Yalman'la yaplan rportaj ise, kafalardaki bir ok soruya ak cevaplar getiriyor. Trkiye'nin bir etnik sorunu var. Eer bir soruna isim koyup tanmlyorsanz, o sorunu var eden temel unsuru ne kartmanz gerekir. Trkiye'nin bir etnik sorunu yani bir "Krt sorunu" olmasayd, bugne kadar "terr sorunu" bal altnda yaadmz trajediyi yaar mydk? ayet sorun "terr sorunu"ndan ibaret olsayd, 1994'den sonra elde edilen asker baarlar ve PKK liderinin ele geirilmesi neden bu sorunu sona erdirmedi? Bir sorunu "etnik" bir sorun olarak ele aldnz zaman sivil kapasitenizin, toplumun psikolojisine dair yeteneklerinizin seferber edilecei zengin bir siyaset alan nnze alr. Sorun bir "terr sorunu" ise zm sadece silahtadr. Sosyal ve siyasal alanlar da, bu durumda asker zmn tamamlayc unsurlar olarak zellikle "yasaklar" biiminde karnza kar. Trkiye yaad etnik sorunu bir "terr sorunu" olarak ele ald. Sorun terr olunca, bir rgt ile devlet arasnda bir savan

olmas gerekiyordu. Trk Ordusu ile PKK asimetrik olarak savaan iki taraf olarak ne kt. Siyas zmler kendiliinden gndemden kalkt. Taraflar kendilerini savaan bu iki gcn yannda saf tut174 " Trklk ve Krtlk mak zorunda kald. Bugn hl, PKK isimli rgtten iz ve eser kalmayacak bir sonu elde etsek bile, sorunun olduu gibi devam edeceini gremeyenler ve terrn ksr dngs iinden kamayanlar Trkiye'nin bu yakc sorununu ynetmeye devam ediyorlar. Sorun terr sorunu olarak tarif edilince yetki ve sorumluluk gvenlik glerine verildi. Hepimiz biliyoruz: Trkiye'nin yaad etnik sorun, askerlerin uhdesine ald bir asker-gvenlik sorunu deil. Zamannda bu sorunla ilgili her trl bilgi asker otoritelerin tekelinde kald. Bu yzden bir zamanlar bu grev ve sorumluluu stlenen generallerin, bugn yapt deerlendirmeler ok nemli. Fikret Bila'ya konuan emekli generaller yanl olan, aksayan, eksik olan bir eylerden bahsederken, gemiteki grev ve sorumluluklarna dair zeletiride bulunuyorlarsa, bize den bugne dair sonular kartmak. Eski Kara Kuvvetleri Komutanlar'ndan Ayta Yalman, sorunun saf bir "sosyal sorun" olarak yaand dnemi tanmlyor. Sorun bu aamada "kendini ifade" sorunu olarak ortaya kyor. Paa'nn kendi ifadesi ile "(Krtler) dilini konumak, arksn, trksn dinlemek, kltrn yaamak" istiyor. Buna karlk "bizim" yani devletin verdii karln, bugn tam da Krt siyasetilerin kulland "inkr" politikas olduunu, Yalman sylyor. "Biz" bu sosyal taleplere "Krt yoktur" cevabn verip, sosyal faaliyetleri bile "ykc faaliyetler" kapsamna alyoruz. Yalman'n 1978-1984 arasnda geen ve "hata" olarak niteledii 6 yllk dnem, iki yl skynetimle, geri kalan da dorudan asker ynetimle geen yllar. Ayn yllarn iinde PKK'nn da kadrolarnn neredeyse tamamnn yetitii bir Diyarbakr Asker Cezaevi uygulamas ve 12 Eyll ynetiminin giderayak kartt, "Trke dndaki diller"in konuulmasna getirilen yasaklar Devletin ve Toplumun Hafzas ? 175 var. Yalman'n tanmlad "sosyal sorun"u, iinden klmaz bir terr sorununa dntren hatalar herhalde bunlard. Bila'nn seri rportajlarnda eski Genelkurmay bakanlarndan smail Hakk Karaday ve Doan Gre'in syledikleri, bugnn asker yaklamn da yanstyor. Karmza u soru kyor: Terrle mcadele bugne kadar yanl m ynetildi? Askerlerin balatt bu tartmay mutlaka srdrmeliyiz. PKK Kime Rehberlik Ediyor? Terre gsterilen tepki, bir millet haline gelmenin de gstergesi. Koca bir millet "tasada bir ve ortak" olduunu, ac olaylar karsnda canl ve gl tepkilerle gsteriyor. nsanlar lkelerine sahip kyorlar. Askere yaplan saldry dorudan kendilerine yaplm addediyorlar. Sorumluluk ve grev stlenmek istiyorlar. Terr alt etmek iin mcadele eden sivil-asker iradenin arkasna ok deerli halk desteini veriyorlar. Ama hepsi bu kadar olmal. Bu kadarla kalmal. Yreimizde hissettiimiz ac ve fke, sadece halkn duyarllnn ve siyas iradeye verecei canl destein muharrik gc olarak anlalmal. tesine geip terrle mcadelenin yntemini ve hedeflerini belirlememeli. Kl krk yaran ince hesaplarn, artlar ve imknlar gereki bir ekilde deerlendiren akl dolu bir stratejinin yerine gememeli. Bir yandan kann biriktirdii fke, br taraftan terrn daha da girift hale getirdii blgesel tablo bir akl tutulmasna yol aabilir. Sokaklara, caddelere taan fkenin uzanda soukkanl bir akla ve salam llere ihtiyacmz var. Toplum terr eylemlerine duygusal yk ar kitlesel tepkiler veriyor. Eer toplumda ykselen infialin peine taklrsanz inisiyatifi farknda olmadan terr rgtne kaptrabilirsiniz. 176 Trklk ve Krtlk Hangi karar ne iin verdiimizi ve neden tarttmz soralm: Haziran aynda snr tesi operasyonu tarttk. Gabar pususu olmasayd tezkereyi kartacak mydk? Bugn snr tesi harekt yaparsak, gereke Dalca baskn olmayacak m? u soruyu aka sormalyz: Kararmz ve eylemimizi kim belirliyor?

Trkiye'nin terr sorununun zm iin snr tesi operasyonu tek are olarak grenler, PKK ile ayn eyi istediklerinin farkndalar m? Barzani'yi hedef gsterenler, Barzani'nin asker slerinin vurulmasn savunanlar, bu iten en ok PKK kurmaylarnn memnun olacan biliyorlar m? Habur Kaps'nn kapanmasn ve Kuzey Irak'a ekonomik meyyideler uygulanmasn savunanlar, PKK'nn blgesel gcne nasl katkda bulunacaklarnn farkndalar m? Blgenin yoksullamas, Kuzey Irak'n ekonomik entegrasyon iin ksa zamanda baka partnerler bulmas kimin iine gelir? ngiltere ve ABD ile yrtlen diplomatik temaslar, sorunun zmnn zn oluturuyor. ABD frsat vermeseydi PKK bu hesaplarn iine giremezdi. imdi PKK'y durdurmak iin ABD'nin kendine eki dzen vermesi, hesaplarn gzden geirmesi gerekiyor. Diplomatik temaslar bu amac gzetiyor. PKK'nn asl stratejik hedefi ise Trkiye ile ABD'yi oluturduu puslu havada kar karya getirmek. PKK btn talar yerinden oynatacak bir hamle yapyor: Trkiye'yi Kuzey Irak ynetimi ve ABD ile atmann iine sokuyor. Son olarak PKK iindeki hassas dengeleri alt st ederek iddet dndaki zmler iin bir frsata dnen DTP'nin, Gabar ve Dalca eylemlerinden sonra amar olanna dnmesi zerinde duralm. PKK'ya sz syleyemeyen ama her frsatta iddetin zm olmadn vurgulayan DTP'nin yok edilmesi, binbir bal PKK iinde kimlerin iine yarar? Devletin ve Toplumun Hafzas 177 PKK kan dkt, bizi acya ve fkeye bodu. Ayn zamanda iki eylemle, blgedeki dengeleri alt st etti. imdi sakin bir ekilde bakalm. "nceldii yerden kopsun", "Tankmzla topumuzla girelim, vurup kralm", "ABD ve AB umurumuzda deil" diyenler tam da PKK'nn ok sayda mayn dedii yolda ilerlemiyorlar m? fkeyle ayaa kalkp, kitlesel tepkilerden terrle mcadele yol ve yntemleri devirenlerin, farknda olmadan PKK'nn peine takldn baka nasl anlatabiliriz? Devletin Yeni Krt Politikas Gergin gnlerin ve tartmalarn ardndan Cumhurbakanl koltuuna oturan Abdullah Gl, ilk yurtii gezisini Gneydou'ya yapt Bu gezi, ok ak bir mesaj niteliinde. Cumhurbakan, devletin temsilcisi olarak Krtlere artk yeni bir dnemin balad mesajn veriyor. Bu yeni dnemde devletin Krt politikasna sert tedbirlerin ve basknn deil, demokratik zmlerin ve gven ortamnn hkim olacan ima ediyor. Bu ziyaret Krtler iin gerekten ok nemli. nk Krtler, uzun yllar boyunca devlet tarafndan potansiyel terr oda olarak grldklerini ve sadece asker tedbirlere konu edildiklerini dnyorlar. Abdullah Gl'n ziyareti bir zeytin dal uzatmak demek. Krtler uzanan bu dal tutmaya, yeni bir dnemi balatmaya hazr grnyorlar. Bu hazrln en belirgin delili ise, 22 Temmuz'da Krtlerin youn olarak yaad bu blgelerden AK Par-ti'ye akan oylar olmal. Bu oylar, Krt sorununun Trklerle birlikte bar iinde zm iin bir ar olarak yorumland. Bu yorum haklyd, nk kendisini Krtlerin yegne temsilcisi ilan eden Demokratik Toplum Partisi'nin arkasndaki destein azalmas, kimlik politikas yerine ounlukla uzlaarak bulunacak 178 ? Trklk ve Krtlk zmlere daha fazla kap araland anlamna geliyordu. DTP'nin zerinden atamad bir PKK balants var. Bu balant, Meclis'te temsil edilen DTP'li milletvekillerini de "terrle balant" sulamas altnda brakyor. Cumhurbakan'nn ilk yurtii gezisini Gneydou'ya, Krtlere yapmas, seimlerde alnan iaretin peinden gidildiini gsteriyor. Ama ayrca, Trk politikasna dair derinlerde ok nemli deiiklikleri de haber veriyor. Trkiye'nin Krt politikas devlet yapsnn ve iindeki dengelerin bir rn idi. Bugn Krt politikasndaki deiiklik, devlet iindeki dengelerin ve informel yapnn da deitii anlamna geliyor. Gerekte Trkiye'nin Krt politikas deil, devletin gayr resm yaps ve i dengeleri deiiyor. Trkiye Cumhuriyeti devleti demokratikleiyor. Demokratikleme elbette ilk olarak en cil ve nemli soruna, yani Krt sorununa yansyor. Res Publica

slm dnyas Romallarn ilk defa adn koyduu Republic (Res publica) kelimesini Arapa bir kelime olan ve tpk "publica" gibi "public" anlamna gelen "cumhur" kelimesi ile karladlar. Trkiye cumhuriyeti, saltanatn yerine kurulduu zaman Atatrk "the head of public" anlamna gelen "cumhurbakan" ismini ald. Trkiye'de bakan yerine kullanlan "cumhurbakan" kelimesi hem "res publica"ya, hem de devleti temsil eden kimsenin aslnda halkn temsilcisi olduuna iaret eder. 1980'de askerler ihtilal yapp ynetime el koyduklar zaman, askerlerin bandaki Genelkurmay Bakan, "cumhurbakan" yerine "devlet bakan" kelimesini tercih etmiti. Trkiye'de bile ou kimsenin dikkatinden kaan bir ayrnt, devlet iindeki iktidarn dayand felsefeye dair salam bir ipucu veriyor. Bu ayrnt, "public" (kamu) kelimesinin ou zaman "devlet" anlamnda kullaDevletin ve Toplumun Hafzas ? 179 nlmasdr. Bu kullanm, aslnda devlet iindeki iktidarn halka ait olduunu vurgulamak iindir. Trkiye'nin devlet yaps ve arkasndaki felsefe, asker mdahalelerin oluturduu atmosferde Hobbescu bir anlam kazand. Devlet bir "leviethan" yani canavard. Hobbes'un canavar korkuntur; nk insanlarn gvenliini ancak byle bir canavar salayabilir. Asker ynetimler, silahl gcn lke zerindeki hkimiyetini ou zaman abartl bu gvenlik ihtiyacna dayandrdlar. Bylelikle, devlet halkn tehlikelerden koruyan bir canavar olarak hkm srecekti. Hobbescu devletin dilemmas, zgrlklere ve zgrlklere dayanan bir siyas dzene izin vermemesidir. Bu devlet, nce zgrlklere izin vermemek iin, halk devletin uzanda tutmaya alr. Bylece zgr ortamlarda zm kolayca bulunacak sorunlar zmszle mahkm eder. kinci olarak, meruiyetini tehlikelere dayandrd iin habire tehlike retir. Modern ada, kitle iletiiminin yaygn olduu bir dnyada srekli tehlikelerden bahsetmek, aslnda tehlike yaratmak demektir. lk ikisi ile balantl nc olarak bu devlet, yasak ve baskc bir dzenle sorunlar hasralt eder, erteler. Bu sorunlar patlad zaman da i iten gemitir. Krt Sorunu Karsnda Devlet ....... Asker vesayetin egemen olduu devlet dzeni iinde Krt sorunu, bandan itibaren bir ayrlklk sorunu olarak grld. niter ulus devlete ynelik bir tehlike ve tehdit olarak devlet katnda tanmlanan soruna getirilen yegne zm ise Krtleri yok saymaktan, "var" veya "varm" diyenleri de susturmaktan ibaret kald. Krtlerin etnik kken olarak Trk olduu tezi veya onlarn dillerini kaybetmi Trkler olduklar iddias uzun sre 180 ? Trklk ve Krtlk devlet katnda savunuldu. 12 Eyll'de ynetime el koyan askerlerin, ynetimi 1983'de sivillere devrederken son anda karttklar bir kanun, bu devlet yapsnn sorunlara bak hakknda da fikir verebilir. Bu kanun, Krtenin umumi alanlarda ve kitle iletiiminde kullanlmasn yasaklyordu. Bu kanunun daha sonra deitirilmesi, anadille (bu arada Krte ile) ilgili snrlamalarn kaldrlmas 1990'l yllar boyunca sren tartmalara sahne oldu. Ama ok daha nemlisi Krt sorununun arlamas, giderek trmanan bir terr azdrmas ok byk lde bu kanunun eseridir. Trkiye'nin son yllarda yaadklarna, zellikle Krt sorunu konusunda geldii noktaya bakarak Hobbescu devletin, tam da burada iflas ettiini ve ktn sylemek gerekir. Krt sorunu ile Hobbescu devletin rettii politikalar arasndaki iliki, aslnda bu devletin bu sorun sayesinde var olduunu gsteriyor. Krt sorunu, Trkiye'yi bekleyen tehlikelerden, yani Leviethan'n gerekelerinden biriydi. Bu sorun ne kadar byrse vatandalarn tehlikelerden koruyan devletin varl da o kadar meruiyet kazanacakt. Burada Hobbescu devletin aamad bir sorun kyor karmza. Vatandan hizaya ekmek iin kulland tehlike, bu sefer gelip kendisini de ortadan kaldracak bir noktaya geliyor. Devlet varln devam ettirmek iin canavarlk yapmaktan vazgemek zorunda kalyor. te Hobbescu devlet tam burada iflas ederek kyor. Trkiye, Krt sorunu karsnda uzun tecrbelerden sonra, Hobbescu devlet anlayn da tketti. imdi, zgrlklerin egemen olduu bir devlet, zgrlk ve demokratik zmleri gndeme tayor.

Abdullah Gl'n Gneydou'ya yapt ziyaret, her eyden nce bask ve yasaklarla hkmn yrten bir devlet iktidarnn yerine bar ve demokratik yntemlere inanan bir devlet iktidarnn getiini haber veriyor. zm bulma yetenei, elbette-ki ikincisinin daha fazla. Cumhurbakanna gsterilen ilgi ve geDevletin ve Toplumun Hafzas 181 zisi esnasnda toplanan kalabalklar, zmn burada, Trkiye'nin btnl iinde arandna delil tekil ediyor. Trkiye gibi uzun bir devlet tecrbesine ve geleneklerine sahip bir devleti, Marks'n tanmlad gibi "egemen snflarn kar arac" olarak gremeyiz. Kimse devletin karlarnn zerine kamayacana gre, devlet iindeki iktidara sahip olacak olanlar bu karlar en ok temsil edecek olanlardr. Trkiye'de asker vesayet dnemi sona erdi. nk asker vesayet ile Hobbescu bir devletin sorun zme yetenei sona erdi. Bugn Cumhurbakan'nnn "devlet bakan" yerine "cumhurbakan" olarak n plna kmas devletin de karlarna uygun bir adm. Trkiye'nin Krt sorununun girdii yeni evre de, devlet iindeki iktidar deiikliinin gstergelerinden biri olarak okunmal. Krt sorunu artk baskc zmlerin ve yasaklarn konusu olmayacak. Devlet, Krte konuan vatandalarna efkat ve sevgi gsterecek.Onlar bugne kadar hi olmadklar kadar deerli grecek. Abdullah Gl'n yapt jestin zeti bu. Bu jest, hem devlet iindeki iktidarn hem de en nemli sorunu olan Krt sorununun artk farkl bir dneme ve atmosfere girdiini haber veriyor. Bu yzden sembolik anlamlarn tesinde ok derin ve nemli bir anlam ieriyor. eteler ve Derin Devlet etecilik Yz yl nce ilan edilen II. Merutiyet'in iki sembol isminden biri olan Resneli Niyazi (dieri Enver Paa) hatralarnda anlatyor: Haziran aynda ngiltere Kral ile Rus ar Reval'de buluurlar. Osmanl devletini de konu alan baz kararlar alrlar. Yzba rtbesindeki Niyazi Bey, bu gelimeleri endie iinde nasl takip ettiini uzun uzun anlatr. Vard sonu kendi tabiri ile: "Bir ete meydana getirmek" dncesidir. Gerekesi olduka sadedir: "Abdlhamid'in adamlar tehlikeleri gremiyorlard. Tehlikeleri nlemek bize kalmt." eteler kurulur, daa klr. Ksa zamanda Abdlhamid'in adamlar alaa edilir. Sonucu hepimiz biliyoruz: Be yla varmadan, Niyazi Bey'in memleketi olan Resne de dhil olmak zere koskoca Balkanlar dman etelerine teslim edilir. Balkan Savalar baladnda, Osmanl devletinin asker gc ile karsndaki eteler o kadar dengesiz bir tablo oluturmaktadr ki; Avrupa devletleri savan Osmanl devletinin genilemesi ile sonulanacandan emin olduklar iin, o gnk snrlar taahht ederler. Osmanl devletinin urad utan verici yenilgi btn dnyada aknl184 ? Trklk ve Krtlk a yol aar. Selanik'teki Tahsin Paa'nn kumanda ettii Kolordu'nun tek mermi atmadan teslim olmas; eteciliin devleti de orduyu da be paralk etmesine sadece bir rnekten ibarettir. Deien bir ey yok: Uluslararas gelimeleri komplolarn dar kalplarna yerletirenler, kendi snrl akllarna ve birikimlerine uygun bir zme kolay ulayorlar. Kestirmeden bir ete tekil ediyorlar. Trkiye'de eteciliin Kuv-yi Milliye ismi altnda yrtlmesi de elbette tesadf deil. Kuv-yi Milliye, kaybedilen sava sonrasnda Anadolu'nun igali ile balayan direnite, dzenli ordu birliklerinin devreye girmesine kadar gerilla sava veren silahl birliklerin ad. Bu birlikler kendilerine "ete" diyorlar ve halk arasnda da yaygn olarak "ete" ismiyle anlyorlar. Gnmzn Kuv-yi Milliyecileri bu hatrlatmaya ok bozuluyorlar. Merak edenlere Fahrettin Altay'n ve Ali Fuat Cebesoy'un hatralarn okumalarn, Kuv-yi Milliye literatr zerinde ksa bir tarama yapmalarn neririm. Kurtulu Sava'nda Kuvvaclarn Yunan cephesinde elde ettikleri baarlardan ziyade, iktidar boluundan kaynaklanan yerel isyanlar bastrmakta oynadklar hayat rol nemlidir. Bu evreye o dnemde "ete Harbi" ad verilmitir. 1919'un Mays aynda zmir'in igalinden, 1921'in banda Ankara Hkmeti emrindeki dzenli

ordunun devreye girmesine kadar geen bir buuk yl gibi uzunca bir srede Yunan ordusunun Anadolu'yu boydan boya istilasn engelleyen iki faktr bulunmaktadr. Birincisi ngilizlerin Yunan ordusuna izdii Milne Hatt, kincisi de Kuv-yi Milliye'dir. Kurtulu Sava'nn, dzenli ordu birlikleri ile yrtlen ikinci evresinde etelerin tasfiyesine giriilmitir. Nutuk'u okuyanlar, bu evrede Atatrk'n asl derdinin ordu hiyerarisi dnda yer alan bu birliklerin yol at sorunlar olduunu, btn serencam ile greceklerdir. erkes Ethem'in iki gcn kar karya geldii eteler ve Derin Devlet ? 185 an silahlarn brakp geri ekilerek gsterdii basiret, ayn zamanda Kuv-yi Milliye'nin sonu olarak tarihe gemitir. Kuvvaclk, bugne yansd haliyle bir ideolojidir. Bu ideolojinin ad eteciliktir. etecilik, devletin olmad (veya yklmak zere olduu), dolaysyla hukukun ilemedii, bu yzden her trl gayr meru yol ve yntemin mubah grld bir dnya kurgusuna dayanr. Ancak burada mekanizma tersine ilemektedir: Birileri kanun dnda kendilerine karanlk bir hayat alam aryor. Bu karanlk alanda g, itibar ve zenginlik elde edecekler. Zenginlik tamam, ama itibar ancak bu karanlk alann vatann elden gittii gerekesine dayanarak elde edilecek. nk bu gerekeden "vatan kurtarmak" grevi kacak. Devletin imknlar ve yetkileri "devleti tehlikeden kurtarmak" zere eteler eliyle kullanlacak. Gerekte etecilik, bireysel karlar devlet karlar maskesi altna gizlemek anlamna geliyor. etecilik, karanlk dnyasn devletin kanatlar altnda gizliyor. Devletin varlna ynelik tehlikeleri, bizatihi etelerin kendisi retiyor. Elimizde ttihat etecilerin, Kuv-yi Milliye'nin tecrbeleri var. smet Paa'nm karsndaki adam erke Ethem yerine bir bakas olsayd, Kurtulu Sava'nn seyri deiebilirdi. Nitekim, ttihatlar ete yntemleri ile 600 yllk devleti alt sene iinde yok etmediler mi? Bizler, yaadmz lkenin geleceini, sahip olduumuz devletin -kayna hukuk olan- gcn ve itibarn bu eteler iin heba m edeceiz? "Derin Devlet" ve Ekyalk "Derin devlet nedir?" sorusunun cevabn, herkes bir kanuna aykrlk durumu olarak veriyor. Devletlerin "gizli" bal altnda yrtlen gvenlik gibi grevleri var. Bu gizliliin altnda denetlenmesi zor bir karanlk blge oluuyor. Terrle mcadele gibi 186 ? Trklk ve Krtlk hassas bir grevi yerine getiren birimleri, bu birimlerin grev azmine zarar vermeden kim denetleyebilir? Devlet grevlileri yetkilerini, kullandklar kaynak ve imknlar "gizlilik" zrhndan istifade ederek devleti korumak iin deil, kendilerine kar salamak iin kullanmaya kalktklar zaman ne olur. "Salanan kar", maddi bir kazan elde etmeye veya dorudan devlet iinde g ve iktidar sahibi olmak gibi bir amaca hizmet ediyor. Kanunlarmzda yer alan yetkileri "ahs kar ve nfuz iin kullanmak" suunun kurumlam haline "derin devlet" adn veriyoruz. "Derin devlet", devletin derinlikleri, cra keleri demek deil; gizliliin salad derinlii istismar etmek demek. Bu yzden derin devlet tam anlamyla devletin de dman Neden? Ekiyalkla devlet ynetilemez, devlet karlar korunamaz da ondan. Devleti var eden hukuktur, yaatan, halkn onun hukukuna duyduu gvendir. Uluslararas itibarn salayan da ayn eydir. Derin devlet, yani devlet grevlilerinin ekya yntemleri kullanmas, devletin kendisini var eden hukuku yok eder ve onu bir muz cumhuriyeti kadar itibarsz ve deersiz hale getirir. Bu yzden bir devletin varlna ynelik en yakn ve byk tehdit "derin devlet"tir. "Derin devlet", hukukun hkim olmas gereken devlete silahn hkim olmasdr. 12 Haziran 1997 tarihli Hrriyet'in maneti, derin devletin nadiren grnen yznn resmi olduu iin, hatrlamaya deer. Refahyol Hkmeti'nin sonunu getiren derin devlet tehdidi manette u ekilde formle edilmiti: "Gerekirse silah bile kullanrz." "ete veya Derin Devlet"

Babakan Erdoan'n "Derin devlet'i minimize etmek, mmknse tamamyla ortadan kaldrmak gerekir" szleri, geni kapeteler ve Derin Devlet * 187 saml bir tartma yaratmt. Babakan, devlet iindeki etelemelerden, illegal oluumlardan bahsediyordu. ki gn sonra bu szlerini tekrarlamas, kamuoyunu uyarmaya alt anlamna geliyor. Devlet iktidarn kullanmas gereken bir Babakan'n, onun iindeki illegal oluumlardan ikyeti olmas elbette normal deil. Devlet iinde karanlk bir alan var ve Babakan, bu alanda i grenleri halka ikyet ediyor, nk sorun seimle ibana gelmi bir hkmetin gcn ayor. Babakan'n ikyet ettii sorunun ne kadar karmak bir sorun olduunu anlayabilmek iin, devletin yapsndan nce Trk siyas kltrnn derinlerine inmek gerekiyor. "Devlet" (state) kelimesi, Trk kltrnde, Hegel'in bile aklndan gemeyecek kadar ar anlamlar ykldr. Avrupa tarihinde olduu gibi feodalite ile merkez krallklar arasndaki g ve iktidar mcadelesinin bir benzeri Trk tarihinde yoktur. Machiavelli'nin Osmanl mparatorluu'nda gzlemledii gibi, btn g merkezde toplanmaktadr. Merkezdeki gcn karsnda onu dengeleyecek veya frenleyecek bir kar g olmad iin, siyasal mcadelenin getii alan sadece devlet aparat olmutur. Yine uzun yzyllar boyunca oluan gelenek, mlkiyet hakknn devlete, sadece kullanm hakknn gerek kiilere brakld dzen iinde, zenginliin tek kayna ve dayana da devlet olmutur. Devlete yakn olmadan sermaye birikimi salanamaz. Devlete yakn olmadan eldeki servet muhafaza edilemez. G, hret, onur, zenginlik devletin uzanda hayat bulamaz. Bu yzden Trk geleneinde devlet, ayn zamanda "mutluluk" anlamna gelmektedir. nsanlara mutluluk getirdiine inanlan mitolojik kuun ad "devlet kuu"dur. Erkeklere, bu anlam ieren bir isim olarak "devlet" ad verilmektedir. te devletin ezici ve kapsayc bu gc yznden siyasal mcadele keskin hatlar ile izilmi bir devlet ii mcadele halinde yrtlr. 188 Trklk ve Krtlk Bat'da liberal kapitalist lkeler arasnda kamu sektrnn Mill Hasla iindeki oran % 20-30 aralnda seyrederken, Trkiye'de tersine bir oran sz konusudur. En nemli ekonomik g hl devletin kendisidir. Souk Sava yllarnda devlet rgt btn dnyada nem kazanm, zel sektr bu gce boyun emiti. 1989'dan bu yana devletlerin geri plna dme eilimi, Trkiye'de etkisini hissettiremedi. Devlet bu kadar nemli bir g olunca, ona ne pahasna olursa olsun sahip olma istei de dayanlmaz bir hal alyor. Devlet iindeki eteler, devletin silah tayan ve gizlilik zrh altnda i gren glerinden kyor. "Derin devlet", bu zel kullanmyla devlet iindeki kanun d eteler anlamna geliyor. Devletin gvenliinden sorumlu kurumlarn iinde, gerilla sava taktiklerini kullanan ve bu taktiklere gre rgtlenmi Ordu iindeki birimler, sulamalarn hedefinde yer alyor. Derin devlet, ok genel bir tanmlama ile "Devletin karlarn korumak amacyla yasad eylemler yapan g" olarak anlalyor. Burada anahtar kelime "devletin karlar". Devletin karlar ile kurumsal karlarn nerede farkllat, kiisel kar ile devlet karnn nasl birbirine kart, derin devletin kendisi kadar gizli bir sorun. Deyimi ilk kullanan kii, Doru Yol Partisi eski Genel Bakan Mehmet Aar. 1996 ylnda, ileri Bakanl grevinde iken bir gazeteciye unlar sylyor: "Devletin ba skt zamanlar vardr. Devletin ba sktnda birileri kar, o problemi halleder, devlette bunlar bir derinden per." Sokak jargonu ile yaplan bu tanmlama, "derin devlet"e ideolojik dzeyde meruiyet temin etmektedir. Varsaym olarak, devlete ynelik tehlikelerin kanun dna karak; yani cinayet ileyerek nlenebilecei kabul edilmektedir. Hlbuki Trk devlet gelenei, devletin adaletle hkm verdii srece var olabileceini kabul eder. Devleti var eden kurallareteler ve Derin Devlet 189 dr; devlet bu kurallar inedii zaman kendisine zarar verir. Trk devlet gelenei hukuka ve kanunlara riayeti savunurken; kanun dna kan derin devlet anlay nereden gelmektedir?

Bu sorunun cevabn Trk tarihinin derinliklerinde deil Souk Sava dneminin karanlk labirentlerinde aramak gerekir. Bu labirentlerin iinde anti-komnist eylemler iin kurulan NATO'nun Gizli Ordular (Daniella Gancer'in mehur kitab) yani Gladio'lar, Trkiye'deki "derin devlet'in de kaynan gstermektedir. NATO yesi lkelerde, komnizmin yaylmasn engellemek ve bu amala iddet eylemleri gerekletirmek amacyla kurulan bu gizli rgtler/resm gvenlik birimleri iinde kurulmutur. Bu rgtlerin amac "iddeti ynetmek"tir. Bunu salamak iin provokatif nitelikte iddet eylemlerine bavurulmaktadr. Btn NATO lkelerinde deifre edilerek tasfiye edilen bu rgtlerin, Trkiye'deki benzeri bir trl aa kartlamamtr. rgtn kendisinden ziyade kulland yntemlerin, 12 Eyll asker cuntasna giden yolu ina ettii genel kabul grmektedir. 1 Mays 1977'de, miting yapan insanlara ate almas sonucu 30'dan fazla kiinin ldrlmesi, bu rgtn marifeti olarak kabul edilmektedir. Trkiye'de kamuoyunda tannan ve temsil nitelii olan kiilere ynelik aydnlanmam faili mehul cinayetlerin bu rgt eliyle ilendiine inanlmaktadr. Baladmz yere geri dnersek, "derin devlet'in, Trk devlet geleneine modern zamanlarda hkim olan bir "sapma" hali olduu anlalmaktadr. Babakan'n tehlikeye iaret ettii konumasnda, "derin devlet'in yz yllk bir gelenei temsil ettiine iaret etmesi, bu yzden isabetlidir. Devletin "gizlilik zrh" arkasnda, kanun diilii bu kadar pervasz kullanan bir rgtn var olabilmesi ve Souk Sava'n uygun artlar ortadan kalkmasna ramen devam etmesi, legal devlet zerindeki iktidarn kaybetmemek iindir. , ?? , , 190 ? Trklk ve Krtlk "Derin Devlet"in Tasfiyesi "Derin devlet" tasfiye edilebilir mi? Ekyaya iki trl bakabilirsiniz. Biri Yaar Kemal'in nce Memed romanndaki, romana adn veren ekya tiplemesidir. nce Memed hakszla uram ve daa kmtr. Kendisine hakszlk edene haddini bildirdii gibi, zulm altndaki zavalllarn da imdadna yetiir. Zenginden alr, fakire datr. Kim darda ise yardmna koar. Kemal Tahir, bu fazlaca idealize edilmi ekya tipini yerden yere vurmak iin eline kalemi alp, "reddiye" niteliinde bir roman yazmtr. Rahmet Yollar Kesti adn tayan bu romanda Uzun skender Aa isminde bir ekya vardr. Bu ekya rezil mi rezil, bencil mi bencil; en kk bir ahlak kaygs bile olmayan hrsz ve dalaverecinin tekidir. Hangisi dorudur? Birincisi bir destandr; btn destanlar gibi sahtedir. kincisi yani Kemal Tahir'inki her eyiyle gerektir. nsann zaaflar, dknlkleri, zavalll ekyalkta en u noktaya ular. Kemal Tahir, okuyucuyu btnyle ikna eder. "Derin devlet de bir tr ekiyalk olduuna gre bu ekyalk da, retilen bir yn masala ve tevatre ramen bir "rezalet". Bu rezalete inanmak iin "devletin kendisini ve karlarn koruyabilmek adna kanun dna kma zarureti"ni teslim etmemiz gerekir. retilen onca komplo, habire uyarldmz tehlikelere ramen, bu masala inanacak birileri var m? Bizleri "blc terr" tehlikesine kar uyaranlar, sonra da "PKK'nn siyasallamas" tehlikesine kar uyank olmaya davet ettiklerinde bir tutarszln iine dmyorlar m? Hangisi tehlike: Siyaset mi, yoksa terr m? rtica tehlikesini kim yaratyor? Byle tehlikelerin mevcudiyeti iin yatp kalkp dua edenler, yoksa icat edenler kimler? Devlet iinde talep ettikleri gce ve iktidara bir gereke arayanlar m? eteler ve Derin Devlet ? 191 Kurumlarn iinde "eteleme" denilebilecek yapnn "derin devlet"i ifade ettiini Babakan syledi. Bu etelerin zerine gi-dilemedii iin, hem devletin hem de milletin ar bedeller dediini hatrlatyor. "Yrtme, yasama ve yarg birlikte bu olaylarn zerine gitmeli" derken, yrtme ve yasama elinde olduuna gre, yargya bir eyler anlatyor olmal. Yaadmz tecrbelere ve bulunduumuz yere bakarak, bataki soruyu tekrarlayalm: "Derin devlet tasfiye edilebilir mi?" Konjonktrn ve artlarn, "derin devlet"in, yani devlet iindeki kanunsuz oluumlarn tasfiyesine uygun olduu ortada. u soruyu soralm: Devlet iinde gizlilik zrh altnda i yapan

kamu kurumlarnn, lkenin gvenliine salad katk ile "derin devlet'in verdii zarar karlatralm. deyeceimiz bedel ile elde edeceimiz kazanc mukayese edelim. Bu gizlilik zrh altnda kuytularda, karanlk blgelerde gizlenen "derin devleti" aa kartmak iin, stndeki rty, dier "gizli" birimlerle birlikte kaldralm. Bu milleti ve devleti byk bir beladan kurtarm olmaz myz? Derin devlet, bize tarihimizin, geleneklerimizin armaan ettii kkl bir yap deil. Souk Sava'm ideolojiler mcadelesinde, gerilla taktiklerini kullanan ve kar gerilla sava yrtmekle grevli birimler, bu dzensiz savata devlet gcn kanun dnda kullanmann yollarn ve yntemlerini gelitirdiler. Bugn Souk Sava yok. Souk Sava artlarnn dman taraflar da yok. Ama bu g, sakland kuytularda olduu gibi duruyor. siz gsz oturmak yerine, kendine i icat ediyor. Ekya bize, grnmez dmanlarla savatn ve bizi koruduunu sylyor. Bylece devlet iktidarna ortak oluyor, varlna meruiyet salamaya alyor. Gerekte ise bu lkenin gvenliini tehlikeye atyor. karlarna zarar veriyor. Toplumun, lkenin ve devletin kar, ekya192 ? Trklk ve Krtlk ln tasfiye edilmesinde birleiyor. lk defa Eflatun'un 2.500 yl nce sorduu "Koruyuculardan nasl korunur?" sorusunun cevab bu ortak karda bulunuyor. "Derin devlet'in tasfiyesi, kanunsuzluun tasfiye edilmesi demek. Grev, ncelikle yargya dyor. Derin Devlet ve Kuv-yi Milliye Derin devlet karmza Kuv-yi Milliyedlik olarak kyor. Kuv-yi Milliyecilik eteciliktir. Kuv-yi Milliye ruhundan dem vurmak; sahip olduumuz devleti ve bata ordu olmak zere asli grevi lkeyi korumak olan devlet kurumlarn grevini yapmamakla sulamak demektir. nk Kuv-yi Milliye, devletin, ordunun, adaletin olmad ok zel artlarn rndr. Eski cumhurbakan Sleyman Demirel'in bir gazeteye verdii mlakat ile, akabinde bir televizyon kanalnda syledikleri "derin devlet" lfz etrafnda merakls ok olan bir tartma balatt. "Nedir derin devlet?" sorusuna Demirel, "Devletin kendisidir derin devlet, askeridir derin devlet" cevabn veriyordu. 28 ubat srecinin dadaal gnlerinde, cumhurbakanl koltuunda otururken ayn Demirel'in, devleti Milli Gvenlik Kurulu olarak tanmladn hatrlayanlar vardr. "Hkmet siyas kurumdur, MGK devlettir" derken, MGK'daki siyas kurumun, yani hkmetin temsilcilerinin kartlmas ile, geri kalanlarn yani askerlerin devlet olduunu iddia etmiti. Demirel'in farkl zamanlarda yapt tanmlarnda bir tutarllk var. Derin devlet devletin kendisi, devlet ise askerler oluyor bylelikle. Her hcresinde binlerce tecrbeyi biriktirmi, ya kemale ermi bir politikacnn durup dururken byle bir tartmay balatmas tesadf olamaz. Bunca yl devlet umuru grm Demirel'in "derin devlet" lfzn kullanm olmas bile meteler ve Derin Devlet ? 193 him. stelik sylediklerinin arasnda ak sulamalar, adresi belli eletiriler var. Demirel, gazetedeki mlakatnda derin devletin yzn ok ak hatlarla resmetmeye giriiyor: nce devlet rayndan kyor, devleti raydan kartan ise korku. Bu korkunun arkasnda ise Osmanl devletinin dalmas var. Cumhuriyeti kuranlar ordu mensuplar ve Demirel onlarda bu korkunun hkim olduunu sylyor. Bu korkuya "hufre-i inkraz" (uurumun kenarna gelme korkusu) veya "pene-i izmihlal" (kn penesinde olma) deniyormu. Osmanl devletinin k hikayesinden hafzalara kaznan bu korku, devletteki ilerin nemli faktrlerinden biri. Demirel, adeta bir paranoya halini anlatyor. Bundan sonras Demirel'in cmleleri ile: "kn penesine dtk, kalkn ey ehl-i vatan, devlet kyor biz kurtarverelim, denir. Olay budur. Sonra, ehl-i vatan kaldrlr, (...) talebe hareketleri balar, kan gvdeyi gtrr; ya, iktidar gelip bu i yrmeyecek, bari derin devlet ii stne alsn der ya da mdahale zemini doar, derin devlet ie el koyar ve alr iktidar, muhtemelen kendi denetimindeki bir baka siyas gruba verir.' (Sabah, 2 Nisan 2005) Demirel, devletin kt vehmine kaplan askerlerin iktidara el koymalarn, i bandaki derin devlet olarak; bu mecrada ortaya kan renci olaylar ve

provokasyonlar da derin devletin marifeti olarak ifa etmektedir. Ar sulamalardr bunlar. Devlet Etrafnda Dnen Paranoyalar... Ecevit, Demirel'in balatt tartmaya katkda bulunarak, derin devleti kontrgerilla ile zdeletirdi ve bunun iin de Trk Silahl Kuvvetleri iinde bir birimin adresini gsterdi. Hatta 1 Mays 1977'de ok sayda insann lmne yol aan saldrlar, bu birimin operasyonu olarak yeniden gndeme getirdi. 194 Trklk ve Krtlk Demirel'in balatt mecrada, "derin devlet" lafz etrafnda dnen tartmalar bizi u hkmlere ulatryor: Devletin sahipleri srekli devletin yklaca endiesi tayorlar. Bu endieleri artt zaman, provokasyonlara girierek, halkn dikkatini ekip "vatann tehlikede olduu" mesajn veriyorlar. Halkn dikkatini ekebilmek iin, kanuna aykr eylemler tezgahlyorlar, cinayet iliyorlar, hatta katliamlara giriiyorlar. Bu eylemlerle halkn da ayn endieleri paylamasn saladktan sonra iktidara el koyuyorlar. Devletin san solunu dzeltip kafalarna gre dzene soktuktan sonra ilerine geri dnyorlar. Ksaca, kamunun verdii yetkiyi ve kaynaklar kullanan, grevi gvenlii salamak olan bir ksm grevli, bu yetkiyi ve imknlar kanun dnda kullanyor. Devlet grevlisi sfat ile kanunlar ihlal, grevini suiistimal ediyor. Bu suiistimalleri yapanlara da derin devlet deniyor. Bu tablo gerek ise durumu ifade etmek iin vahim kelimesi bile az. Ne kadar derin? Bahsettiimiz ey gerekte nedir? Devletin, devlet kurumlarnn itibarn koruma ve rtl operasyonlar yrtme iiyle megul birimler her devlette var. ngiliz askerlerinin, Irak'ta tutuklulara ikence yapt iddias, bir rtl operasyon ile kt. Devletin birimleri, bir gazete editrne montaj fotoraflar yollad. Editr oyuna gelip bu fotoraflar yaymlad. Sonrasnda fotoraflarn montaj olduu kantland ve ngiliz ordusu itibarn kurtard. Buna benzer operasyonlar dnyada her gn istihbarat birimleri tarafndan yaplyor. stelik, devlet karlar istikametinde halk etkilemekle, hatta uluslararas kamuoyunu bile ynlendirmekle megul olan Public Diplomacy adn tayan bir disiplin bile var. Ama biz cinayetlerden bahsediyoruz. Devlet cinayet iler mi? Cinayet ileyen bir devlet olur mu? Devletin kaynaklarn, imknlarn ve kamudan aldklar yetkiyi kullanan birileri, halkn arasna karp kitlesel terr kkrtr m? "Vatan tehlikede". Derin devletin kilidi yle anlalyor ki bu eteler ve Derin Devlet ? 195 hkm. Trkiye'nin bulunduu corafya gerekten tekin deil. Ancak, gerekten, devletin batmakta olduunu, vatann tehlikede olduunu kim belirleyecek? Paranoya retmekle reel tehditler arasndaki fark nasl anlayacaz? Demirel bize, tarihin yaratt ve devletin hafzasna nakolmu "kme" korkusundan bahsettiine gre, kronik bir paranoya durumu da var demek ki. Durumdan vazife kartmak iin "vatann tehlikede olduunu" syleyerek, vatan kurtaran aslan rolne soyunmakla; gerekten vatann objektif olarak yakn bir tehlike iinde olduuna karar vermek arasndaki izgiyi kim belirleyecek? Bunu anlamak iin "derin devlef'i "Kuv-yi Milliyecilik" ile ilikilendirmemiz gerekir. Kuvvac derin devlet: "Devletin kmekte olduu" (bamszln yok olduu, egemenliin kaybolduu, lkenin igal edildii vs.) iddias ile "Kuv-yi Milliye ruhunun diriltilmesi" ars hep birlikte yaplr. Bu yzden, derin devleti yakndan tanyabilmek iin kuvvaclm ne ie yaradn anlamak gerekir. Nedir Kuv-yi Milliyecilik? Albay Bekir Sami Bey'in, 22 Haziran 1919'da, znik ahalisine hitaben yapt konuma, ayn sralarda Anadolu'nun hemen her il ve ilesinde yaplan benzer konumalar hakknda fikir vermekte, kuvvaclm hareket noktasn zetlemektedir: "Mslmanlar eer camilerinizde an grmek istemiyorsanz, Yunan palikaryalarnn kucanda ailelerinizi grmek istemiyorsanz haydi silah bana! Bugn ne hkmet ne devlet kalmtr. Devlet de siz, hkmet de sizsiniz." Bu konumann yapld tarihte artlar gerekten vahimdir. lke koca cihan harbinin enkaz altndadr. Ordu yoktur, gerekten hkmet yoktur ve zmir'den balayan Yunan igali hzla yaylmaktadr. baa dmtr. Eline

silah alp, herkesin devlet ve hkmet gibi hareket etmesine 'Kuv-yi Milliye' ad verilmitir. 196 Trklk ve Krtlk O zamann derin devletinin, ttihat Terakki'nin bakiyelerinin rgtledii bu hareket Salihli hatt boyunca Yunan igalinin yaylmasna ciddi darbeler vurur. Cihan harbi boyunca halk canndan bezdiren dadaki ekyalarn bir ksm kuvvaya katlr. Ege'den yukar doru bir direni hatt oluturulur. Arl Erzurum'da bulunan dzenli ordunun duruma el koymasna kadar geen ok kritik zaman aralnda, Kuv-yi Milliye igalin durdurulmasnda byk hizmetler grr. Madalyonun bir de dier yz var. Devlet ekyaya muhta olmutur. Devlet ekyaya destek vermeye mecbur kalmtr. Ortaya devlet iinde baka bir devlet kmtr. Nutuk'u okuyanlar, Atatrk'n bir canavara dnen Kuv-yi Milliye'yi ortadan kaldrmak iin ne yollara bavurduunu grecektir. ete kyafeti ile karsna kan Ali Fuat Paa'nn Atatrk'ten yedii azardan sonra Moskova'ya gnderilii de Ankara'nn kuvvaclara bakn anlatmaktadr. erke Ethem olay, gerekte Kuv-yi Milliye'nin dzenli orduya dhil edilmesi teebbs yznden kmtr. Kurtulu Sava'nn bak srtnda giden en kritik evreleri, Yunan cephesinde deil, Ankara'daki dzenli devlet iradesine direnen Kuv-yi Milliye cephesinde yaanmtr. Bugn dzenli bir devlet iradesinin, dzenli ve itibarl bir ordunun, kurumlar ileyen bir devletin ats altnda kuvvacl, yani derin devleti savunmak; kanunsuzluu, ekya yntemleri ile devlet ynetmeyi savunmak demektir. Byle bir teebbs ise dorudan devletin saygnln azaltr ve vatan tehlike iine sokar. Derin Devletin Kltlmesi Hantal, verimsiz, yava ve pahal ileyen devletin reformdan geirilmesi nasl zaruri bir ihtiya ise, gvenlik ihtiyacmzn karlanabilmesi iin de derin devletin reformdan geirilerek kletekr ve Derin Devlet * 197 tlmesi lzm. Derin devlet, adna hareket ettii devletin karlarna zarar veriyor. Derin devlet, devlet itibarn sarsyor; halk birbirine dman ediyor ve gvenliimizi tehlikeye dryor. Bir devleti gl, etkili ve saygn hale getiren ey halkn rzasna dayanmasdr. Halkn rzas ise devletin aklna, hukuk datmaktaki becerisine ve toplumu bir arada uyum iinde tutma yeteneine dayanr. Kendi koyduu hukuku ihlal eden bir devletin be paralk itibar olmaz. Ekyadan hkmdar olamamasnn sebebi de budur. Derin devlet karmza Kuv-yi Milliyecilik olarak kyor. Kuv-yi Milliyecilik eteciliktir. Yunan igali srasnda etelere bile ihtiya duymu; ekyalarn devlet adna soygun yapmasna, halka zarar vermesine gz yummutuk. Bugn Kuvyi Milliye artlarna geri dndmz sylemek, Kuv-yi Milliye ruhundan dem vurmak; sahip olduumuz devleti ve bata ordu olmak zere asli grevi lkeyi korumak olan devlet kurumlarn ie yaramamakla sulamak demektir. Bugn Trkiye'nin kar karya olduu sorunlar ancak akll bir devletin hukuka riayet eden karar ve eylemleri ile alabilir. etecilik ise sadece eteciliktir. Derin devlet, Demirel'in dedii gibi asker olamaz. Byle bir iddia ar bir ithamdr. Devleti koruma bahanesi ile hukuk dnda, derinlerde i grenlere ancak kurumsal kimlik dnda i yapan "szde" askerler diyebiliriz. Silahn Glgesi "Devlet kurumlar iinde su rgtleri var m?", "Resmi grevliler gemite cinayet iledi mi?" Bnyesindeki "zel Harp Tekilat" ile bu sorularn hedefi haline gelen Genelkurmay, ksa bir bildiri yaymlayarak bu tartmalarn ve sulamalarn "vatan savunmas hazrlklarnda zafi198 Trklk ve Krtlk yet" yarattn syledi. lke savunmas, sadece teknik olarak bu sorumluluu stlenen kurumlarn deil, Anayasamzda da belirtildii zere her vatandan grevi. yleyse, bizim zihnimizde oluacak tereddtler de zafiyet sebebidir; izale edilmesi gerekir.

Genelkurmayn bildirisi, tartlan tekilatn Souk Sava yllarnda -tam da NATO'ya giriimizin akabinde, 1952'de- oluturulduunu vurguluyor. Ksaca "Souk Sava" mant ve dengeleri iinde retilmi bir tekilattan bahsediliyor. Sovyetler Birlii'nin, bizim de yer aldmz zgr dnyaya kar yrtt ideolojik savaa karlk vermek zere bir strateji ve bu stratejiye uygun tekilatlar gelitirilmi. Ad zerinde "souk" bir sava bu: Karnzdakini can evinden vuracaksnz, ierden kerteceksiniz, sinirlerini ypratacaksnz. Totaliter aralar, yani ideolojileri ve propaganday kullanan bu tekilatlar, sivil halk nez-dinde, topyekn sava mant ile bir direni oluturmay hedeflemi. "Silahl propaganda", yani kitlesel iddet eylemleri vastasyla halk etkileme yntemi, iki tarafa da benimsenmi. Bunun iin dnya apnda para-militer rgtler kurulmu veya desteklenmi Souk Sava yllarnda, karlkl ideolojik ypratma savalar boyunca ilenen toplu cinayetler bugn teker teker gn yzne kyor. Elbette Trkiye hari. Bunlarn hepsi, uzun aratrmalarn, tartmalarn konusu. Gemii bir kenara brakp bizim hemen cevaplamamz gereken soru u: zel Harp Tekilat'nn bugn hl mevcut olmasnn anlam ne? yle ya Souk Sava sona ermedi mi? Yoksa birileri, Souk Sava'n uzun yllar nce bittiini, dnyann yepyeni bir dzenle ilediini duymad m? Bu sorunun muhatab ise elbette, bu tekilat bnyesinde barndran kurum deil; bir zamanlar bu tekilat kurmu olan sivil iradenin kendisi. Dnya, 1989'dan sonra ok farkl bir yrngeye girdi. Bugnn dnyasna, Souk Sava kafas ile bakmak krle raz oleteler ve Derin Devlet ? 199 mak demek. Her eyden nce, lkelerin gleri artk silahla ve askerle deil mill haslalar ve ekonomilerinin rekabet gc ile r llyor. Trkiye'nin l karlarn korumak ve gvenliini salamak iin, bugn sahip olduu en byk avantaj demokrasisi. Bugnn dnyasnda ancak gl bir ekonomi ve olgun bir demokrasi ile kendinizi koruyabilirsiniz. Trkiye'nin blgesinde karlat sorunlara ve Avrupa Birlii gzerghmdaki skntlarna bakarak, bu gcn deerini anlamak mmkn. Evet, bugnn dnyasnda silahla temellendireceiniz bir gvenlik anlay kadar gvenliinize zarar verecek baka bir ey olamaz. Bir paradoksu yayoruz: Gvenlik endieleri ile kurgulanm ve kurumlam bir devletin bizatihi kendisi gvenliimizi tehlikeye sokuyor. . Silahn glgesinde akl yrmyor. 27 Mays darbesinin yol at irade zayfl olmasayd, ABD Bakan Johnson o me'um mektubu yazmaya cesaret edemezdi. 12 Eyll ynetiminin mecburiyetleri olmasayd, Rogers pln kabul edilmez, Trkiye'nin AB sreci bu kadar skntl olmaz ve bu erevede Kbrs sorunu bu raddelere gelmezdi. 12 Eyll ynetiminin totaliter mantkla giritii akla zarar dzenlemeler ve basklar olmasayd Gneydou'da bir ok ey yaanmayabilirdi. Bugn, yapacak i bulamad iin ayn kurum iinde kar hizbin kirli amarlarn ortala samakla uraan gvenlik birimlerimiz olmasayd, devlet itibar ve ciddiyeti bu kadar ayaa dmezdi. nsan haklar, hukuk ve demokrasi gibi an tartlmaz deerlerinin lke gvenliine ve milli btnle zarar verdii iddialarn yeteri kadar dinledik. Bir de tersinden bakalm: Bu lkenin birlii ve dirlii ancak ve ancak hukukla kaytl, demokrasiyi iine sindirmi ve vatandann haklarna saygl bir devletle mmkn. Gnmz dnyasnda, silahn glgesinde yaayan 200 Trklk ve Krtlk bir lkenin hem kendi vatanda nezdinde, hem de uluslararas alanda be paralk itibar olmaz. Bu itibarsz haliyle, kendi gvenliini ve karlarn koruyamaz. emdinli Dosyas emdinli vak'asnn zeti uydu: Devletten maa alan, devletin meru iddet kullanma ayrcaln hukuk erevesinde icra etmek iin eline silah ve yetki verilen baz gvenlik grevlilerinin iddet eylemlerine giritikleri, hatta cinayet iledikleri iddia edildi. TBMM, varsaymn vahametiyle mtenasip bir inisiyatif kullanarak, bu olay gndemine ald. "Devletin gvenlik grevlileri, terr eylemine giriti mi?" Byle bir iddiann varit olmas bir yana bu sorunun telffuz edilmesi bile, devlet ve toplum hayatn mmkn klan asgari

mtereklerin sarsntya uradn gsterdi. Bu soru sorulduu an, hele kukular ortalkta "cidd" bir edayla dolamaya balad an; bu sorunun muhatab olan herkesin elindeki yetkilerden, makamlardan uzaklatrlmas gerekir. Ordumuz, Ruanda'da mensuplar iktidardaki kabileden oluan orduya benzemediine; bu ordu mensuplarnn vatan ve millet ball kabile vatanseverlii dzeyini atna; ve devletiniz bir kabile devleti gibi ilkel olmadna gre, doal bir refleks olarak yaplacak ey bellidir. Maeri vicdan tatmin edecek ekilde gerei aa kartmak ve sorumlularn cezalandrmak. Ama byle olmad. Kamuoyunun hayretten alm gzleri nnde muhataral bir yarglama sreci balad. Davann savcs meslekten kartld, avukatlk bile yapamayacak bir duruma getirildi. Mahkeme, sanklara ar cezalar verdi. Sonra, mahkeme deiti. Sanklar asker mahkemede yarglandlar ve salverildiler. Bu dosya her kesine yakndan bakmay hak etmiyor mu? eteler ve Derin Devlet 201 Devlet Cinayet ler mi? Devleti, dier benzer kurumlardan ayran en temel nitelik, kamu dzenini srdrmek ve hakly haksz karsnda, maduru saldrgan karsnda koruyabilmek iin iddet kullanma ayrcal ile donatlm olmasdr. Yargy temsil eden, bir elinde terazi, bir elinde kl, gzleri bal kadn figr, devletin vatanda ile ilikisinde gsterdii yz sembolize eder. Terazi, hakl ile haksz ayrr, kl meyyidedir ve bu tart ve cezalandrma ii ayrm gzetmemek iin gzleri kapal icra edilir. Devleti var eden, yaatan, gl klan bu grevleri uslne yani hukuka uygun yerine getirme yeteneidir. Devlet pr hukuktur. Hukuk olduu iin vardr ve hukuku kadar mr bulunur. iddet kullanma ayrcal, silahl bir gc gerekli klar. Devlet, kamu dzenini srdrrken ve adaleti tevzi ederken gvenlik gleri ad verilen bu gc devreye sokar. Bu gcn eline verilen silahn hangi durumlarda ve artlarda kullanlaca en ince detayna kadar hukukla belirlenir. izilen snrlar ald zaman, elinde silah bulunduranlar cezalandrlr. Bu yzden, her devlette btn kamu erkini hukuk snrlar iinde tutacak en ciddi i, eline silah verilen kiilerin ve kurumlarn denetimidir. Bu denetimin aksad veya ilemedii yerlerde, elindeki silah kendisine verilen yetki dnda kullanmaya kalkan biri veya birileri karsa btn devlet dzeni ker. Elindeki silah yetkileri dnda, "kendi kafasna gre" kullanmaya kalkan birinin bavuraca ilk bahane, "kendisine verilen grevi daha iyi yapmak" trnden bir bahanedir. Kanun ve hukuk, elini kolunu balamakta, grevini icra etmeyi engellemektedir. Bu balardan kurtulup, kestirme yntemlerle sonuca ulat, yani elindeki silah hem yarg hem de infaz memuru olarak yoldan kanlar dorudan cezalandrmak iin kulland zaman koruduu eyi daha iyi koruduuna inanmaktadr. 202 Trklk ve Krtlk Devleti korumakla grevli biri, devleti korumak halis niyeti ile bile olsa hukuk dna kt an, ortada korunacak bir devlet kalmaz. Hukuk dlk devleti yok eder. Vatann birliini, milletin btnln korumak niyeti ile cinayet ileyen biri, ortada bir arada tutulacak vatan ve btnln srdrecek millet brakmaz. Devletin cinayet ilemesi, intihardr. Devlet adna cinayet ileyenlerin varlna kastettikleri ey ncelikle devletin kendisidir. yleyse, ortada devlet adna cinayet ileyen, devlet adna iddet eylemi icra eden birileri varsa, devlet ncelikle kendisini korumak amacyla bu "vatanseverleri" kulaklarndan tutup cezalandracak ve hem kendi halkna hem de dnyaya hukukla mukayyet olma konusundaki kararlln gsterecektir. Kendisini hukuk dna karak korumaya kalkanlardan kendisini koruyamayan devleti hibir g koruyamaz. Kendisini bu belalardan koruyamayan devlet, kendi halkn tasada, kvanta ortak ve birlikte yaama konusunda kararl bir millet olarak bir arada tutamaz. Silah, tayana g verir. Silah tayan biri, karlat sorunlarn hepsini silahla zeceini dnr. Sorunlarn silahla zen biri, kendi davasnn yargc olmu demektir. Orman kanunlarndan uzaklap, meden bir ekilde yaamaya karar veren bir toplumun baarmak zorunda olduu ilk ey, silahl gc

elinde bulunduran ile silahn ne zaman kullanlacana karar verenleri birbirinden ayrmaktr. Tetii ekecek parmak ile tetiin ekilmesine karar verecek kii, mutlaka ama mutlaka farkl beyinlere sahip olmaldr. Elinde silah bulunduran, silahn ne zaman kullanlacana karar veriyorsa, her eyi silahla zeceini dnen ilkel bir beyin btn toplumu ynetmeye, dolaysyla ilkelletirmeye balam demektir. Demokrasileri demokrasi yapan asgari artlardan biri, silahl gcn sivil idarenin emrinde olmasdr. Bu hiyerari sivil iradenin stnln salamak iin deil; asgari bir toplum ve devlet hayatn makul llerde srdrebilmek iindir. eteler ve Derin Devlet ? 203 emdinlideki Hutular emdinli speklasyonlar doru ise, bu sylediklerimizin rnekleri ortaya kacak. ddialar gerek ise, elinde silah bulunduranlar, Trkiye'nin etnik sorununu silahla zmeye karar veriyorlar. Daha ilk admda, savunduklar devleti, mcadele ettikleri g ile ayn dzeye indirip, bir terr rgtne dntryorlar. Vatandalarn birlikte yaamak iin snacaklar devlet iktidarn ve gcn tahrip ediyorlar. Bylelikle zerlerindeki niformaya ve mesleklerine ve sonuta devletlerine ihanet ediyorlar. Ancak, bu speklasyonlardan ihanet sonucuna varmadan nce durmamz gereken bir durak var. Trkiye'nin etnik sorununun ancak silahla zleceini, bunun iin illegal yntemlerin ie yarayacan dnmek, buna karar vermek ve stelik harekete gemek iin ilve olarak "aptal" olmak gerekir. Yugoslavya'nn Srplar, Ruanda'nn orduya hkim kabilesi dzeyine ulaan bir aptallk sz konusu olan. Kabile savanda 600.000 kii ld. Srplarn ldrebildii Bonak says ise 200.000'de kald. Hem Tutsilerin hem Hutularn hem de Srplarn bugn peinden alanacak daha ok eyi var. Silah tutan el ile onun kullanlmasna karar verenin mutlaka farkl kiiler olmas gerei de her eyden nce bu tr aptallklar nlemek iindir. Gerekten byle bir teebbste bulunanlar var ise, buna tevessl edenlerin "vatana ihanet'ten nce aptallktan yarglanmalar gerekir. Hukukun, adaletinden g alan bir devlet vakar ve ciddiyetinin izini srmeden nce aramamz gereken ama esamisi okunmayan bir "akl" var. Bu akla sahip olmann art, galiba silahtan uzak durmaktan ibaret. Bu ilerin anlam ve sonular zerinde kafa yoranlarn bavurabilecekleri zengin bir laboratuvarmz var. ttihat Terakki'nin ynetimde olduu yllar, dnp dnp dersler kartacamz tecrbeleri barndryor. Elinde silah olanlarn her eye ha204 " Trklk ve Krtlk kim olduu yllardr bu yllar. Sonuta i yle bir noktaya varr ki, ttihat Terakki iktidarna kar muhalefet yine ordu iinden Halaskar Zabitn hareketinden gelir. u satrlar bu harekete hitap etmektedir: "Ordu vatann bekisidir, eline verilen silah, haric dmana kardr. Kuvve-i mlkiye harektn nzmdr; siyaset dima, ordu koldur. Kol dimaa hkim olursa hem dima muhtel olur, hem kol meflu olur." (Ali Birinci, Hrriyet ve htilaf Frkas, stanbul, 1990, s. 176) Sonuta bu szler ie yaramam, koca devletin ordusu bugnn PKK's hkmndeki Balkan etelerine yenik dm ve Rumeli elden kmtr. emdinli ddianamesi "'?'?'?'"''" "\ Sulayan, her eye itiraz eden bir ke yazar; sulananlar da tescilli PKK militanlar deil. Van Cumhuriyet Savcs, asker niformas tayan jandarma mensuplarn "blclk"le suluyor. Bu sulama bir savclk iddianamesinde geiyor. Savc, emdinli sanklarn, "Devletin birliini ve lkenin btnln bozmaya ynelik eylemde bulunmak"la, yani bugne kadar sadece terr mensuplar iin kullanlan "blclk" suu ile itham ediyor. emdinli'de patlayan bombalarn amacn da u muhakeme zinciri ile aklyor: iddet yntemleri ile nce yre halk tahrik ediliyor ve 'siyas kimlikleri' keskinletiriliyor, bylelikle 'devletin iddetli eylemlere bavurmasnn yolu' alyor; sonra 'blgedeki gvenlik kaosunun siyas otorite zerinde bask unsuru olarak kullanlmasna geiliyor. Bu yolla 'merkezdeki siyasi-brokratik elitin gcnn muhafaza edilmesi' hedefleniyor. Ksaca, devletin i gvenlik birimi olan jandarma mensuplar bomba patlatarak, adam ldrerek bir i gvenlik sorunu

yaratyorlar veya mevcut sorunu trmandryorlar; bu yolla (her halde kastedilen "elitler", bakas olamaz) askerlerin devlet iktidaeteler ve Derin Devlet * 205 r iindeki gcn "i gvenlik" bahanesi ile sivil iktidara kar korumay amalyorlar. Kara Kuvvetleri Komutan'nn isminin iddiada yer almasna taklanlarn, asl bu iddialar zerinde durmas lzm. ddia, tek bana devletin savcs ile snrl deil. Yine sradan biri olmayan bir bakas, Emniyet stihbarat Daire Bakan, TBMM'nin "emdinli Komisyonu"na verdii ifadede, inanlmas g imalarda bulundu ve "Yerel kamu otoritelerinde etelemenin kuvvetle muhtemel olduunu" syledi. Bu iddialara karlk, Hakkari Jandarma Alay Komutan TBMM ats altnda, Soruturma Komisyonu yelerinin sorduklar sorulara "kafalar bulandrmayn" diye cevap veriyor. emdinli dnda da genel bir rahatszlk mevcut: Jandarma'nn sorumlu tutulduu, yetkisini aan uygulamalar; aramalar, basknlar, istihbarat toplamalar, filemeler gndelik olay olarak gazeteleri sk sk igal ediyor. stelik, makul bir gereke olmad halde Jandarma'nn "mali denetim" yetkisi istemesi gndeme giriyor. Jandarma ve Emniyet'in yetki alanlarna dair tartmalar, sanki iki dman devletin kurumlar arasndaki ekimeler gibi kamuoyuna yansyor. emdinli'de malm araba iinde ele geirilen ve savcla intikal eden, jandarmann eitim notlarn ihtiva eden ajandada yle bir not geiyor: "Polisle samimi olmayn; hatta voleybol ma bile yapmayn." Kamu kurumlar arasnda ok sk rastlanan rekabetin, ok abartl bir biiminin polisle jandarma arasnda srd anlalyor. Bu uyumsuzluk ar bir maliyetle, en nemlisi de gvenlik zaaf olarak topluma yansyor. Van Cumhuriyet Savcs'nn, lokal bir olaydan hareketle sralad sarsc iddialarn dnda, ortada kkl ve esasl bir i gvenlik yaplanmas sorunu olduu ortaya kyor. Ayn ii iki farkl alanda, krda ve kentte yapan iki (Sahil Gvenlik Komutanl ile birlikte ) ana i gvenlik kurumu arasnda, yapsal 206 Trklk ve Krtlk dzeyde koordinasyon ve uyum sorunu olduu anlalyor. Yetki am ve ilve yetki talebi tartmalarnn tamamnda Jandarma, Emniyet'in alanna girmek istiyor. Demek ki uyum olsa, yetki sorunu olmayacak. kinci olarak, Jandarma, asker yapsndan kaynaklanan sorunlar i gvenlik organizasyonuna tayor. Jandarma, i gvenlik birimi olarak mlk amirler tarafndan polis gibi denetlenemiyor. Ayn zamanda Jandarma, askerlik grevini yapanlar kolluk gc olarak kulland iin sorunlar yayor. Bir polis memuru ile bir jandarma erinin ayn ii yapmas normal mi? Gvenlik hizmeti gibi dikkat, titizlik ve profesyonellik gerektiren bir i, stelik bu kadar karmak kurumlar ve ilikiler iinde tek elden ve tek dzen iinde yrtlmeli. Ortaya kan sonu vahim: Trkiye i gvenlik yaplanmasndaki uyumsuzluklar ve sakncalar yznden bir "devlet ve rejim sorunu" ve ayrca bir i gvenlik sorunu yayor. Demokrasi, zgrlkler ve ayrca lkenin btnl tehdit altna giriyor veya ypratlyor. Sorun i gvenlik kurumlar sorunu olmaktan kyor, devletin ve lkenin birliine dnk, anayasal dzeni yaralayan kkl bir zaafa dnyor. Nitekim Van savcs, sorunu "devletin bekas" olarak tanmlyor. O zaman zm bulmak gerekir. Gelinen nokta, geciktirilen bir reformu cil hale getiriyor. Bilmeyenler iin hatrlatalm. Jandarma tekilat, bizim kltrmzn ve tarihimizin rn deil. Kolluk kuvvetleri bizde, kaza leinde adli ve idar ynden kadya balyd. Asker g, (Yenieri garnizonu dorudan stanbul'dan emir alrd) yerel kamu otoritelerine bal i grrd. Tanzimat dneminde, birok kurumun yannda kolluk gc de merkezleti. Bu arada Zaptiye Tekilat kuruldu. Jandarma Tekilat ve tekilat modeli, Fransz Jandarmas (Gendarme-gendarmerie) rnek alnarak, getirtilen Fransz subaylar eliyle 1879'da kuruldu. Bu model, nfusun % eteler ve Derin Devlet ? 207 80'den fazlasnn krsal kesimde yaad bir lkede, pratik ve ucuz bir i gvenlik hizmeti salyordu. Personel ihtiyacn, vatan grevini yapan genlerden karlayan bu tekilat, tarm toplumu iin ideal idi. Uzmanlamaya, teknik bilgi ve birikime ihtiyacn pek olmad dnemlerde, krsal kesimin kamu

dzeni ve adl takibat iin bu model yeterli idi. Bugn iin, yeterli olmad aikr. Nitekim krsal gvenlik ihtiyacn karlamak iin bu modeli icat eden Fransa ve talya'da bile klasik tekilattan bir iz bile kalmamtr. Jandarma Tekilat'nn istihbarat, trafik, kriminoloji gibi alanlarda teknik uzmanlamaya gitmesi, mevcut yapnn yeterli olmadn zaten gsteriyor. Ancak bu uzmanlama abas, bu tekilatn mrn tamamladna, bu sefer ortaya farkl bir problemin ktna da iaret ediyor. Ortaya polis tekilatnn yan banda, onun iini yapmaya niyetli yeni bir gvenlik tekilat kyor. Jandarma'nn polis aleyhine yetkisini geniletmek iin girdii aba, ayn ii yapan rakip iki kuruma iaret ediyor. Trkiye, byle bir lks kaldramaz. Maddi kaynak ve personel israfn nleme ve kamu kaynaklarnn kullanmnda gereksiz tekrarlarn nlenmesi iin bu ilerin tek elden yrtlmesi gerekir. aa uygun modeller retmek, modas gemi kurumlar ise ortadan kaldrmak, akln gerei. Kr polisinin genel polis gc iinde yer almas da basit ve pratik bir zm. ehirlemenin artt, sosyal iliki alarnn giriftletii toplumlarda profesyonelleme kanlmazdr. Yaadmz tecrbedeki yetki atmalar ve devlet otoritesini ve hukuk dzenini zaafa uratan tartmalar bu tekilatn mrn tamamladn gsteriyor. Ordumuzun bir NATO ordusu olduunu, bu yzden tek mill ordumuz olan Jandarma'nn mutlaka muhafazas gerektiini savunanlarn da, ortaya kacak boluu doldurmak zere baka bir formle kafa yormas gerekir. nk mevcut yapnn yaratt zaaf hibir ey gideremiyor. Mesele, demokrasi 208 Trklk ve Krtlk ve gvenlikten nce Van Cumhuriyet Savcs'nn iaret ettii "devletin bekas" sorunu. Mddeiumumi'nin Onuru 1930'lu yllarn "dilde arlama" kampanyas balayana kadar savcnn ad mddeiumumi idi; umum adna, yani halk adna iddiada bulunan kii. Bu niteleme, savcnn takipisi olaca kamu kar ve dzenine atfta bulunur. Savc halkn savcsdr. Halk adna konuur. Halk adna iddiada bulunur. Halk adna bir suu takip eder, delilleriyle mahkemenin nne koyar. Halk adna mahkemenin verdii cezann yerine getirilmesine nezaret eder. Malum, cezaevlerinin ynetimi de savclarn uhdesindedir. stelik unvannn banda "Cumhuriyet" ibaresi bulunan tek grevli de savcdr. Savc, cumhuriyet savcsdr. Cumhuriyet ile hem cumhuru yani halk hem de halkn iradesinin tecellisi olan kamu dzenini, yani devletin temel nizamn korumak anlalr. Savc hakkaniyet, nesafet ve adalet prensipleri dorultusunda benim hakkmn, benim gvenliimin kefilidir. Benim adma ilk harekete geecek, devletin gvenlik birimlerini adli zabta olarak kullanacak, zarar grdmde benim adma zarar vereni kulandan tutup yargnn nne getirecek kiidir. Benim temel haklarm, temel hrriyetlerimi korumak ve gelecek zararlar def etmekle grevli savc, benim adma hareket ederken bir zarara urar ise bu zarar dorudan bana verilmi demektir. emdinli davasnn iddianamesini hazrlayan savc, Hkimler ve Savclar Yksek Kurulu karar ile meslekten ihra edildi. HSYK'nn karar, Hkimler ve Savclar Kanunu'nun "Meslekten karma cezas" balkl 69. maddesine dayanyor. ?.-. ? eteler ve Derin Devlet ? 209 Dreyfus Davas hra kararnn gerekesini oluturan bu maddenin son fkras yle: "Disiplin cezasnn uygulanmasn gerektiren fiil, su tekil etmezse ve hkmll gerektirmese bile meslein eref ve onurunu ve memuriyet nfuz ve itibarn bozacak nitelikte grld takdirde de meslekten karma cezas verilir." Verilen meslekten ihra kararnn dayand gerekeye gre Van Savcs herhangi bir su ilememitir; ancak meslein "eref ve onuru" ile oynamtr. Savclk mesleinin "nfuz ve itibarn" zedelemitir. Acaba bunu nasl yapmtr? Van Savcs "onursuzluktan" dolay meslekten ihra edilmitir. Savc beni temsil ettiine gre, bu ihra ileminde aleni bir hakszlk ve hukuksuzluk varsa onursuzlukla itham edilen dorudan halk, yani ben olmaktaym. Benim insan onuruna uygun yaamamn kefili olan savc, benim hakkm korumaya alrken

"onursuzlukla" itham edilirse ben bu hakszl kendi davam sayarm. Van Savcs ile ilgili verilen HSYK'nn ihra karar sadece savcnn deil btn Trkiye'nin meselesidir. Fransa'nn btn devlet sistemini tepeden trnaa deitiren tek bir kiinin davas olan Dreyfus'un davas gibi topluma mal olmaldr. Getiimiz yzyl banda Yzba Dreyfus aleni bir hakszla kurban gitmi, aydnlar bu tek kiinin davasndan yola karak Fransz sistemini tepeden trnaa deitiren ve slah eden reformlar tetiklemilerdi. Gerekirse bu olay zerinden bizim btn devlet dzenimiz de gzden geirilmeli, slah edilmelidir. Ortada aleni bir sakatlk var. Savc meslekten ihra ediliyor; ama hazrlad iddianame yarglama srecinin bir paras olmaya devam ediyor. lenmi bir suun zerine ina edilmi bir yarglama sreci olur mu? Savc "onursuzluk" suunu, darda baka bir ile megulken ilemediine gre, bu tutarszlktan ne tr bir sonu kartabiliriz? Evet, iddianame halihazrda sr210 Trklk ve Krtlk mekte olan bir davann temelini oluturuyor. Bir mahkeme, bu iddianamede yer alan ithamlara gre bir davay gryor. HSYK ise bu iddianameden hareketle bir savcya verilebilecek en ar cezay veriyor; savcy meslekten ihra ediyor. Ortada aleni olarak Hakimler ve Savclar Yksek Kurulu tarafndan ilenmi anayasal bir su var. Anayasa'nn 138. maddesi "hibir organ"n, yarg yetkisinin kullanmnda mahkemelere tavsiye ve telkinde bile bulunamayacan emrederken, HSYK srmekte olan bir davay etkilemek zere yine Anayasa'nn 139. maddesinde yer alan suu ilemektedir. Bu maddeye gre "Hakimler ve savclar azlolunamaz." Savcnn eylemine, yani hazrlad iddianameye mdahale edemeyen yarg sistemi, davay dorudan etkileyecek bir giriimde bulunarak savcy azletmenin tesine gemekte, meslekten ihra etmektedir. Unutmayalm, yarg bamszl ve yarg gvencelerinin tek gerekesi dil ve tarafsz yarg ve btnyle hukukun stnl iindir. dil ve tarafsz yargy, yarg brokrasisinin etkilemeye almas da bir sutur. HSYK, hukukun mantn ve temel ilkelerini zorlam ve inemitir. Hkmn icra etmekte olan bir iddianame gereke gsterilerek bu iddianameyi hazrlayan savc ar bir cezaya arptrlmakta, Anayasa'nn 138 ve 139. maddelerine aykr olarak yarglamaya gstere gstere kr gze parmak sokar gibi glge drlmektedir. Kurumlarn tibar Van Savcs'nn cezalandrlmas ile asl zarar gren, asl yaralanan kurum Trk Silahl Kuvvetleri olmutur. Yarglamann doal sreci iinde sarahate kavuacak ve sonuta itham edilenleri aklayacak noktaya artk gelemeyeceiz. Genelkurmay Bakanl, savcln asker kiilerle ilgili iddialarna soruturma izni vereteler ve Derin Devlet ? 211 meyerek, stelik kendi iinde de bir denetim birimini harekete geirmeyerek hukuk devleti hakkndaki kabullerimize uzak dt. imdi davann savcsnn meslekten atlmas, stelik bunun aleni bir tutarszlkla yaplmas, kamuoyu nezdinde Silahl Kuvvetleri'ni kendi davasnn yargc hviyetine soktu. Trk Silahl Kuvvetleri'nin halk nezdindeki itibar, kendi mensuplarn dokunulmazlk zrhna sokarak deil, hukuka balln gstererek salanabilir. stelik hukukun her santimetrekarede bir abide gibi dimdik ayakta durmas gereken yerler, kamu dzeni ve gvenlii iin eline silah verilenlerin bulunduu yerlerdir. Hukuka bal ve her alanda hukuku ileten bir gvenlik tekilat, mill gvenliin en salam moral gcne mliktir. emdinli davasn hatrlayalm. Devleti yaatmak ve mill btnlmz salamak uruna zerine titrememiz gereken bir prensip thmet altnda kald. Resm sfat ve grevi olanlarn su ilediine dair bir iddia, ciddi boyutlarda tartld. Etnik gerginliklerin tam ortasnda, devlet otoritesini salamann, milli birlik ve btnlmz gelecee tamann vazgeilmez aktel art, bu lekenin temizlenmesi idi. Su var ise sulular yarglanacak ve cezalandrlacak; yoksa kamuoyu rahatlatlacak, bylelikle vatanda ile devlet arasndaki gven yeniden tesis edilecekti. Trkiye Cumhuriyeti devletinin bekas, Trk milletinin lkesi ve milletiyle btnl neredeyse tamamyla bu dava ile zdeleti. nk, herkesin gven iinde yaad bir hukuk dzeni olmadan devlet de yaatlamaz, btnlk de salanamaz. Btn kurumlarn, herkesi bir yerde buluturacak ortak paydann dayanaca tek dayanak hukuk idi. G hukuktan alnacak, itibar hukukla

kazanlacakt. Topuyla, tankyla, kahraman ve erefli gemiiyle koskoca Trk Silahl Kuvvetleri karsnda, gen bir savcnn dimdik ayakta durabildiini, iini yapabildiini gstermek hem emdinli davas ile bey212 ? Trklk ve Krtlk nimize doluan akrepleri temizleyecek hem de ordumuza itibar kazandracakt. Devleti, Koruyuculardan Korumak . . .. Aka grlyor: Yarg brokrasisi ve asker brokrasi zerinde, her ikisinin de korumas ve kollamas gereken devlet itibar yara ald. Cumhurbakan Ahmet N. Sezer bile bu itibar korumakla grevli iken, kurumlar birbirine kartrd. emdinli davasna Anayasa'ya aykr bir ekilde mdahale ederek unlar syledi: "emdinli'de dile getirilen savlar adalet duygusuna byk zarar vermi; Trk ordusunu hak etmedii bir tartmann konusu yapmtr. Ordunun itibarnn korunmas devletin asli grevlerindendir." Cumhurbakan Sezer, kurumlarn kurumu olan devlet ile ona hizmet eden bir kurumu birbirine kartryor. "Ordunun itibarn korumakla grevli bir devlet" iinde yargy ve dier kurumlar da barndrdna gre hukuken mmkn deildir. Tersine devletin itibarn korumak ordunun grevidir. Ordu bu grevi, devletin silahl gc olarak hukuka harfiyen riayet ederek yapar. Bylece kendi itibarn da korumu olur. Platon'dan beri tartlr: Devleti korumak iin koruyuculara ihtiya vardr. Peki devleti koruyuculardan korumak iin ne yapmak gerekir? 1839 ylnn Temmuz ay geldiinde devletimizin kara ordusu Msr kuvvetleri tarafndan tamamyla imha edilmi, donanmamz dmana teslim edilmiti. Ama devletimizin itibar vard ve bu itibar ile badire atlatld. Sevr bize dayatld zaman da ordumuz yoktu; ama milletin azim ve kararll bir ordu vcuda getirmeye yetti. Devlet itibarnn korunmas iin, itibar korunmas gereken kurum yarg, itibar korunacak kii Van Savc213 s idi. imdi devlet itibar yaraland. Bu yaray sarmann tek yolu, Van Savcs'nn onurunu kendi onurumuz bilmek. Bizzat bizim kendi onurumuzun zedelendiini fark edebilmek. Hep birlikte, btn kurumlarmzla bu devletin itibarn herkese kar korumann, bu milleti tasada ve kvanta ortak yekpare bir btn olarak tutmann snavndan geiyoruz. "Bizim ocuklar" Saolsun emdinli davasnn sanklar sivil mahkemede ar cezalara arptrlm olan gvenlik mensuplar dava asker mahkemeye intikal ettikten sonra ilk durumada serbest brakldlar. Onlar ne de olsa "bizim ocuklar". Vatan kurtaramadlar; ama vatan onlar kurtard. Ne diyeceiz? "Vatan saolsun" yerine "Onlar saolsun". Peki vatan ne olacak? Hukukun olmad, hakkn teslim edilmedii, vatandann kendisini hukuk gvencesi altnda hissetmedii bir vatan nasl koruyacaz? Brakn "bizim ocuklar" ortala doludizgin salmay, her ferdinin bana bir silahl grevli dikseniz, hukuk olmadan o vatan, zerinde yaayan insanlarla birlikte tek para halinde tutabilir misiniz? Mevzubahis olan "bizim ocuklar" ise, gerisi teferruat. Bata vatan, sonra devlet, sonra millet; hepsi birer teferruat. "Bizim ocuklar" olmadan vatan korunamayacana gre, nce gzbebeimiz olan "bizim ocuklar" korunacak. aresiz "bizim ocuklar" korumann, vatan korumaktan, devleti yaatmaktan, milleti bir arada tutmaktan daha nemli olduunu anlatacaz. Bizim admza, bizim hakkmz hukukumuzu korumak adna iddiada bulunan bir savcnn onurunu, "bizim ocuklar" iin feda edeceiz. "Bizim ocuklar" koruma grevinin hukukun stnde olduunu fark edemedii iin onlara ceza veren ve bu byk hatalar yznden tenzili rtbe ile 214 " Trklk ve Krtlk saa sola srlen yarglar da bir hukuk kazasnn kurbanlar olarak hatrlayacaz. Kamuoyuna yerlemi olan "sust yakalandlar" kanaatimizi deitireceiz. Hatta daha ileri gidip vatan korumak iin "rutin d"na kmann "bizim ocuklar"n hakk olduuna inanacaz. Eer kanunlar, "bizim ocuklar"n usllerine gre vatan korumaya engel ise, inenebileceini bileceiz.

Kanunlar inenen ve ineyenlerin korunduu bir vatann vatandalar olarak yaamann arelerini arayacaz. "Hkim teminat" olmayan asker mahkemenin verdii kararn, sivil mahkemenin verdii karardan stn olduuna ikna olacaz. Sivil mahkemenin verdii 39 yl cezadan sonra, asker mahkemenin bir celsede verdii tahliye kararn "yerinde" bulacaz. Tahliye karar veren mahkemenin yarglarnn, davada ad geen ve taraf olan komutana "baml" olduunu, iki mahkemenin kararn karlatrrken hesaba katmayacaz. Davann ilk almasndan itibaren gzmzn iine soka soka gelien terslikleri normal karlayacaz. ddianameyi hazrlayan savcnn zerinden buldozer gibi geen ve bir hukuk adamn resmen yok eden tasarrufu hakl ve yerinde bulacaz. Mahkeme yarglar zerinde kurulan basklar, grev deiikliklerini, tpk emdinli'de olanlar gibi "rutin d" grmeyeceiz. Tank ifadelerini, delilleri ve mahkemenin ulat "kesin" sonucu "yanl" bulacaz. "Bizim ocuklar" korumak ve kurtarmak iin ortaya kan iradeyi, teebbs gcn ve kararll saygyla karlayacaz. Kendi mensuplarna sahip kan, "iyi ocuklar" kefaletinin arkasnda duran "iyi ocuklar kurumu"nun g gsterisini ballklarmz bildirerek izleyeceiz. Ortaya kan sonucu "hell olsun" diyerek hep birlikte alklayacaz. O koskoca kurumun itibarna emirkomuta zinciri iinde verilen zarardan sz edenleri susturacaz. eteler ve Verin Devlet 215 Devletin hukukla var olduunu, devletin saf hukuk olduunu; ancak hukukla bir lkenin birliini btnln koruyabileceini unutacaz. Bir lkeyi ordusunun, polisinin deil hukukun koruduunu, glnn hakl olduu bir vatan kimsenin koruyamayacan dikkate almayacaz. Onlar "bizim ocuklar". Onlarn ayrcalklar kantland. Kimin sznn getiini anladk. Bizim iin yeterli. Vatan m? O zaten "bizim ocuklar"a ait. Yaatmaya gleri yetmese de batrmaya haklar var. Devlet ve millet ise, vatanda olarak bize lzm. Yllar sonra "bizim ocuklar" dan biri kp, son zamanlarda yaptklar gibi "o i bir hatayd" diyene kadar bekleyeceiz. O gne kadar bize de iimizdeki Dadalolu'nu susturmak decek. Karma ndeks 217 Karma ndeks 11 Eyll 128, 129 12 Eyll 21, 49, 58, 94, 140, 170, 172, 178, 187, 197 calan 14, 28, 41, 53, 54, 55, 139, 143, 154Talabani 55 27 Mays 140, 197 ' 93 Harbi 25 AB 14,16,17, 76,100,135,175,197 ABD 13, 53, 91, 92, 129, 135, 139, 141,159,161,174,175,197 Abdlhamid 60,181 Abdullah Gl 175, 178,179 Afrika 113, 151 Afyon 166 Ahmet Hikmet Mftolu 25 Ahmet Trk 54, 93, 96 Ahmet Vefik Paa 25 Ahmet nsel 106 Aleksandre Tilsit 116 , . .?? Alev 67, 75, 89 Ali Bayramolu 107 Ali Birinci 202 Ali Fuat Cebesoy 182 ' ; ?? Ali Fuat Paa 194 l Paa 30 ? ' Alman 62, 76 Almanya 27, 78 med7, 155,157

Amerika 76, 91 Anadolu 52, 54, 77, 82, 85, 9, O, 113,156,182,193 Anderson 108 , Anglo 91 Ankara 6, 23, 25, 35, 36, 42, 48, 54, 76, 83, 86, 96, 97, 99, 101, 103, 105, 107, 109, 110, 111, 113, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 145, 157, 166, 167, 182, 194 Ankara Milliyetilii 6, 110, 115 Antalya 110 Apo 100 Arap 25, 27, 28, 64, 65,157,176 2l8 ? Trklk ve Krtlk Arnavut 25, 65, 67, 87 Artvin 144 Atatrk 27, 86, 161, 165, 176, 182, 194 Avrupa 17, 23, 80, 99, 129, 155, 156,181,185, 197 Aysel Tuluk 151, 152 Ayta Yalman 141, 171, 172, 173 Aar 37, 38, 41, 42, 43, 121, 122, 186 Aca 79 Babu 168,169, 170 Baesgiolu 164 Baheli 93, 95 Balkan 25, 85, 86, 114, 159, 167, 181, 202 Balkan Savalar 25, 159, 181 Balkanlar 86, 114, 167, 181 Barzani 54, 55, 174 Baskn Oran 106, 150, 151 Batman 145 Baydemir 106 Baykal 29, 30, 41, 42, 43, 47, 73, 121, 122 Badat 135 Bedizzaman Said Nurs 25 Bejan Matur 144, 145 Bekir Sami 193 Birlemi Milletler 97, 98 Bonak 87, 201 , Botan 157 Boyabat 67 Boaz 117, 120,142 Britanya 60 Bulgar 25 Bykant 39,40,41,128,129,130, 131, 161 anakkale 55 ankaya 80, 111 Celal Doan 37 Cemal Grsel 140, 141 Cemaleddin Afgani 25 Cengiz Aydodu 144 erke Ethem 182, 183, 194 erkez 25, 26, 86, 87, 114, 166 Cevat ne 35, 36 Che Guevara 73 CHP 23, 29, 41, 96 Cihan Harbi 167,193,194 ingene 64, 67, 99 Clausewitz 100 CNN 42 Cudi Da 134 ukurca Dohuk 139 Cumhuriyet 2, 20, 21, 25, 27, 39, 46, 61, 72, 76, 79, 86, 87, 88, 110, 111, 114, 115, 141, 147, 156, 162, 202, 203, 206 Dadalolu 27, 213 Daniella Gancer 187 Dalca 149,174 DeGaullell2 Demirel 13, 29, 30, 65, 141, 190, 191,192,193,195 Demokrasi 14, 21, 24, 31, 32, 42, 63, 76, 79, 80, 83, 102, 121, 122, Karma ndeks 219 124, 137,146, 148,197, 200, 204, 205 Demokratik 19, 22, 31, 35, 43, 79, 80, 92, 94, 96, 122,123,124,127, 135,136, 142,143, 145,148,150, 155,163,175,176,178 Derin Devlet 8, 63, 101, 181, 183, 184, 186, 187, 188, 189, 190, 191, 192,193,195 Dersim 157

Diyarbakr 6, 7, 25, 48, 50, 67, 97, 99, 101, 103, 105, 106, 107, 109, 111, 113, 115, 117, 119, 120, 141, 142, 145,151, 155,157,172 Doan Gre 173 Dranas Da 67 Dreyfus 8, 207 DTP 35, 50, 51, 54, 92, 93, 94, 96, 106, 142, 145, 146, 150, 151, 154, 155,174,176 DYP 37 Ecevit 191 Edirne 139 Ege 36,194 Emperyalizm 62,114,126 Enver Paa 181 Erbil 48,156 Erdoan 13, 29, 70, 79, 141,184 Ergenekon 53 Ermeni 107 Erzurum 67,194 Etyen Mahupyan 26,106 Eyyub 156 Faizm 57, 73, 108, 118 Fahrettin Altay 182 Fichte 62 emdinli 8,106,198, 201, 202,203, 206, 209, 210, 211, 212 emseddin Sami 25 eyh Said 25 " i 92 Fikret Bila 171,172 Fransa 17, 76, 114, 159, 205, 207 Fransz 60, 77, 112, 147, 161, 204, 207 Fransz htilali 26, 114,160 Gabar 134,149,174 Gabar Da 134 Gaziantep 36 Girit syan 30 Gneydou 13, 36, 37, 46, 54, 75, 94, 110, 119, 143, 144, 155, 157, 175,176,178,197 Gneydou sorunu 13 Grc 87 Habur 174 Hakkari 203 Halaskar Zabitn 202 Hegell85 ? Helsinki 105 Hitit 52 Hobbes 177, 178, 179 Hrant Dink 70, 76, 79, 80,125,126 Hristiyan 77, 78 Hseyin Kalkan 145 Hutu 8, 201 I. Dnya Sava 60,160 220 Trklk ve Krtlk II. Dnya Sava 27 .-; .. II. Merutiyet 25, 60, 181 Irak 7, 13, 28, 39, 76, 93, 129, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 139, 174, 192 Jakoben 154, 155 James Bond 134 Kafkas 86, 114 Kafkasya 86 ??-??? Kaln 48, 88, 89 Kamboya 126 Kandil Da 131 Karadeniz 110 Karanlk sava 7, 128, 129, 132 Kari Deutsch 108 Katolik 36 Kemal Fevzi 25 Kemal Tahir 188 Kemalist 153, 154, 155 Kenan Evren 141

Kissinger 28 komnizm 90 Kont Borzecki 25 Konya 111 Krolul28 Krdistan 35, 40, 94 Krad Tzmen 162 Krt 1, 3, 5, 6, 7, 8, 13, 14, 16, 17, 18, 19, 20, 22, 23, 24, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 43, 44, 45, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 55, 57, 58, 59, 63, 64, 65, 67, 74, 75, 82, 87, 88, 89, 92, 93, 94, 95, 96, 99,100,103, 105, 106, 107, 113, 115, 116, 118, 119, 121, 122, 127, 128, 129, 130, 139, 140, 141 Krt Kemlizmi 7, 153, 155 Krt realitesi 7, 13, 29, 140, 141 Krt sorunu 5, 7, 8, 13, 16, 17, 18, 19, 20, 21, 23, 25, 27, 28, 29, 30, 31, 32, 33, 35, 36, 38, 39, 40, 41, 47, 48, 49, 55, 75, 87, 93, 95, 96, 99, 103, 105, 107, 113, 121, 122, 127, 130, 140, 141, 142, 144, 145, 148, 152, 156, 157, 171, 175, 176, 177, 178, 179 Kurtulu Sava 63, 86, 88, 153, 166, 182, 183, 194 Kuv-yi Milliye 8, 153, 164, 166, 167,182,183,190,193,194,195 Kuzey Irak 7, 14, 28, 48, 53, 54, 129, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 174 Kuzey rlanda 36 Krcaali 167 Krm 117, 118 laik 19, 61, 63, 88, 153, 154, 155, 162, 169 Leninizm 90 , Leviethan 177, 178 Leyla Zana 55 ' Lozan 16, 161 Machiavelli 185 Makedonya 26, 86, 114 Malatya 76, 79, 80 Manastr 167 Manav 156 Karma ndeks ? 221 Marksl79 '.<? r ... : Marksizm 90 ?'??;'.'' Mehdi Zana 155 Mehmet Akif 115 Mehmet Emin Yurdakul 25 Melih Can 135 ? Mersin 26,101 Metternich 117 MHP 6, 23, 30, 38, 59, 61, 62, 63, 72, 73, 92, 93, 94, 95, 96 Milliyetilik 5, 6, 27, 38, 39, 57, 59, 60, 61, 62, 63, 72, 73, 74, 75, 76, 81, 82, 83, 96, 105, 106, 107,108, 109, 110, 111, 112, 114,115, 116, 118,130,147,151,152,153 . Milne Hatt 182 Mimar Kemaleddin 110 Misak- Mill 27 Modern 6,19, 26, 28, 59, 61, 62, 63, 67, 76, 77, 78, 79, 80, 87,153,154, 159,160,169,177,187 Mora 85 Muammer Deer 43 Muhacir 67 Mumcu 164 Mslman 26, 60, 77, 78, 91, 93 Mustafa Akyol 140 Mustafa Celaleddin Paa 25 Mustafa Kemal 167 Mustafa Reid Paa 117 Msr 52, 116, 210 Msrllar 52 Namk Keml 160 Napolyon 116 f ,?'. M , NATO 129,187,196, 205 *" ???>,? ' Nee Dzel 134 ???>? Nevruz 5, 26, 50, 51, 52, 53,54^.58, 101 ,,.,,.... Nevzat Ksolu 62 : ,...,:., Nihal Atsz 25, 72,115 ,-; h i.... o Nizam- Cedit 116 ,/;-?; Nizamlmlk 68 .. ? * Nizip 116 . .;; Nobel37 Nurettin Demirta 154 , ... >*

mer Seyfettin 25 . ,..;,-..,. Orhan Doan 43 ;,. ? Orhan Pamuk 37 .. ..... .: Orta Asya 52, 90 Orta Dou 129 Osmanl 25, 26, 27, 60, 66, 77, 78, 87, 103, 111, 112, 114, 116, 117, 147,159,160, 181, 185, 191 . zall3 zkk 168,169,171 "'"' ' Ouz 25, 115 Ouz Han 25 Ouz Satc 162 Palmerston 117 Pan-slamizm 60,114 Pandora 6, 88, 89, 90 PKK 5, 7, 14, 35, 37, 39, 40, 41, 42, 44, 45, 46, 47, 48, 49, 53, 54, 93, 94, 106, 121, 122, 124, 127, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 139, 141, 153, 154, 155, 170, 171, 172, 222 ? Trklk ve Krtlk 173,174,175,176,188, 202 Platon 210 Pol Pot 126 Polat Alemdar 125 Protestan 36 Prusya 100 Reid Paa 116 Resneli Niyazi 181 Revall81 Roma 77, 111, 176, 188 Ruanda 198, 201 Rumeli 86, 202 Rumlar 20, 36, 95, 199, 204 Rus 87,116,117, 181 Rus an 116, 181 Rusya 87 Salihli 166,194 Santora 76 Sedat Lainer 134 Selanik 167, 182 Sencer Ayata 74 Sevr 21, 82, 210 Sezar 118 Sezer 210 Sivas 111 Siyasetname 68 Sovyetler Birlii 90, 97, 196 Souk Sava 126, 128, 186, 187, 189,196 stalinist 28, 92,148,154 Sleymaniye 48 Smerler 52 Snn 75, 92 Suriye 93, 139 Srp 30, 159, 201 Srr Sakk 50,146, 148 Tahsin Paa 182 Talleyrand 117 Tandoan 76, 79, 80 Tanzimat 30, 160, 204 Tekin Alp 25 Terr sorunu 5, 13, 17, 18, 19, 21, 23, 25, 27, 29, 30, 31, 32, 33, 41, 130, 133, 137, 168, 169, 171, 172, 173, 174 Toros 68,156 Trabzon 76, 127 Tunceli 157 Turan 27, 57, 70, 77, 87, 88, 90, 207 Turana 27 Trk 1,3, 5, 6,23,24, 25,26,27,28, 32, 36, 37, 38, 39, 40, 41, 42, 44, 46, 48, 52, 53, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 65, 66, 67, 68, 69, 70, 71, 72, 73, 74, 75, 77, 80, 82, 87, 88, 89, 90, 92, 93, 94, 95, 96, 99, 100,103, 106,115, 116, 128 Trk etnisitesi 64, 66, 71, 152 Trkiye 2, 5, 6, 7,13,14,15,16,17, 18, 22, 23, 27, 28, 29, 31, 32, 33, 35, 36, 37, 38, 39, 45, 46, 47, 48, 49, 50, 51, 52, 53, 54, 58, 59, 63, 64, 68, 69, 70, 72, 73, 74, 75, 76, 78, 79, 80, 82, 88, 89, 93, 94, 95, 96, 99, 100, 101, 102, 104, 105, 106, 107, 110, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 121, 122, 124, Karma ndeks 223 127, 128, 129, 130, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 139, 140, 141, 142, 143, 148,149,151,152,153,154, 155,156,157,159,162,163,165 Trkiye Cumhuriyeti 19, 23, 26, 33, 54, 64, 69, 93, 95, 114, 152, 154,169,176, 209 Trkmen 27 Tutsi 201 . Ulus 16, 24, 26, 27, 29, 31, 32, 39, 40, 61, 62, 63, 68, 70, 87, 88, 90, 91, 100, 102, 110, 111, 115, 121, 129,132,135,140,141,147,148, 155, 177, 182, 184,192, 198 Ulusalclk 5, 59, 61, 62, 73, 118, 126,136 mit Frat 106 skdar 67 skp 167 Uzun skender Aa 188 Van 47, 67,109, 154, 202, 203, 204, 206, 207, 208, 210, 211 Vedat Tek 110 Yaar Kemal 37, 188 Yahudi 25, 64 Yakup Cemil 167 Yenieri 116, 204 Yortu 77

Yrk 27, 67, 68, 156 Yunan 36, 52, 159, 166, 167, 182, 193, 194,195 Yunanistan 36 Yunanlar 52 Yunanllar 36 Zerdt 52, 53, 155 Ziya Gkalp 25, 62, 72,115 rnral 41, 53, 139 ngiliz 60,112,161,182,192 ngiltere 114, 159,174,181 nn 166 nsan haklar 17, 40, 98,197 ran 92, 93,139 slm 25, 60, 61, 72, 77, 91, 92,107, 114, 176 slmiyet 72, 155 smail Beiki 106 smail Hakk Karaday 173 stanbul 2, 6, 7, 23, 25, 36, 48, 50, 67, 97, 99,101,103,105,107,109, 110, 111, 112, 113, 114, 115, 116, 117, 118, 119, 120, 125, 145, 157, 202, 204 stanbul milliyetilii 6, 97, 105, 107,111 svire 146, 147 ttihad- Osman 147 ttihat Terakki 164, 167, 194, 201, 202 ttihat 183 zmir 110,161, 182,193 znik 193 Mmtaz'er Trkne _ Trklk ve Krtlk Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN:

5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. Tarayan: Gkhan Aydner Mmtaz'er Trkne _ Trklk ve Krtlk