You are on page 1of 97

<

en O W W
Ufuk Kitap: 81 Tarih Dizisi: 20 ISBN: 978-975-6065-51-8 Mustafa Armaan 2007. Ufuk Kitap 2007. Bu kitabn yayn haklar sakldr. Yayncdan izin alnmadan ksmen veya tamamen yeniden yaymlanamaz. Kapak: Murat Acar Dzen: Ufuk Kitap Bask-Cilt: Uar Matbaa
Hakimiyeti Milliye Cad. Tepsinrru Sok. akmak Han No: 13/2 skdar/stanbul Tel: (0 216)553 82 53 Ufuk Kitap bir Fon Da Ajans A.. kuruluudur. T.C. Kltr Bakanl Sertifika No: 1106-344)02992

1. Bask: Ekim 2007 Ufuk Kitap Cumhuriyet Cad. No: 209/4,34373, Harbiye, stanbul, Trkiye Tel: (0 212) 232 17 51 Faks: (0 212) 232 15 88 Online Sat: www.ufukkitaplari.com

GER GEL EY OSMANLI!


Mustafa Armaan
Mustafa Armaan
Urfal bir anne-babann ocuu olarak Cizre'de dodu (1961). lk ve Orta renimini Bursa'da tamamlad. stanbul niversitesi Trk Dili ve Edebiyat Blm'nden 1985 ylnda mezun oldu. Fritjof Capra'dan yapt Bat Dncesinde Dnm Noktas adl evirisi ile Trkiye Yazarlar Birlii Tercme dl'n (1989) ve ehir ey ehir adl kitabyla Trkiye Yazarlar Birlii Deneme dl'n (1997) ald. Bir dnem (1995-1996) zlenim ve Diyalog Avrasya (DA) dergilerini ynetti. 1995'ten beri Zaman gazetesinde yazyor. Yaynlanan eserleri: Gelenek (1992); Gelenek ve Modernlik Arasnda (1995); ehir Asla Unutmaz (1996); ehir Ey ehir (1997); Bursa ehrengizi (1998; 2. Bask Osmanl'y Kuran ehir: Bursa'ya ehrengiz adyla 2006); Alev ve Beton (2000), stanbul Mavi Krpar Gzlerini (2003; yeni bask Osmanl'y mparatorluk Yapan ehir: stanbul adyla 2007), nsan Yzl ehirler (2003), Kuunun Son arks: St. Petersburg'da Zamanlar ve Meknlar (2003); Osmanl nsanln Son Adas (2003); Osmanl'nn Kayp Atlas (2004); Kr Zincirlerini Osmanl (2004); Osmanl Tarihinde Maskeler ve Yzler (2005); Ufuklarn Sultan: Fatih Sultan Mehmed (2006); Kller Altnda Yakn Tarih: Vahdettin'den Mustafa Kemal'e Unutulan Gerekler (2006); Yakn Tarihin Kara Delikleri (2007); Efsaneler ve Gerekler (2007); Tarihimizle Hesaplamak (2007). evirileri: Seyyid Hseyin Nasr'dan Molla Sadra ve lh Hikmet (1991); Fritjof Capra'dan Bat Dncesinde Dnm Noktas (1989) ve Yeni Bir Dnce (1992); Muhammed Esed'den Sahih-i Buhr: slm'n lk Yllar (2001). Derlemeleri: slam Bilimi Tartmalar (1990); stanbul Armaan I: Fetih ve Fatih (1995); stanbul Armaan II: Boazii Medeniyeti (1996); stanbul Armaan III: Gndelik Hayatn Renkleri (1997); stanbul Armaan IV: Lle Devri (2000); slam'da Bilgi ve Felsefe (1997); stanbul'da Semtler ve Hayatlar: Bir Semtini Sevmek (2001); Deien Milliyetilik: Tartlan Snrlar (2001); Cemil Meri: Dncenin Gkkua (2001); Bulutlar Delen Kartal: Cemil Meri ile Syleiler (2004); Osmanl Geriledi mi? (2006).

indekiler
nsz ...7
I KEFLER

Kllaan ruhlarn tarihi ...........................................................................................................................17 Bana tarihini anlat, sana kim olduunu syleyeyim!...................................................20 Zaman fetheden tarih.................................................................................................................................25 Bizi ufuklara itecek bir tarih istiyoruz ........................................................................................29 Necip Fazl'n tarihe bak: Bir avu tuz olmak ...............................................................33 Mehmet nasl Saly oldu?...........................................................................................................................39 "Osmanllar geri getirmek"..................................................................................................................44 Tuna'ya gml son Osmanl adas..............................................................................................56
ORDA BR OSMANLI VAR UZAKTA

Amerika'nn yedii Osmanl tokad..............................................................................................65 Osmanl "metal frtna"y nasl gslemiti?....................................................................70 Bayramz yrtan ngilizlere Osmanl nasl ders verdi?.........................................75 zlanda sularnda srmal Osmanl sar .................................................................................81 Barbaros Fransa'da namaz klarken...........................................................................................85 Macaristan'da Macarca bilen Osmanl hocalar.................................................................91 Londra sokaklarnda bir Osmanl'nn ac izleri .................................................................98 Orda, bir "Osmanl Cumhuriyeti" var uzakta.................................................................104 Marx ve Engels Vatan -yahud Silistre'yi okudu mu?..................................................110 Bizans mparatorunu bile yenieriler koruyordu.........................................................115 Sudan'daki Osmanl izleri....................................................................................................................119 Hint Mslmanlar ile Osmanl ilikileri...............................................................................123 "Deli brahim" ka tane Trkiye'yi ynetmiti? ............................................................129 ngiliz Amirali'nin gsnde tad ay-yldzn srr............................................134 Cezayir: Osmanl'nn kesik kolu....................................................................................................138

DAVASINA ADANMI RUHLAR

Davasna adanm bir ruh: Yavuz Sultan Selim .............................................................145 Portekizliler Peygamber Efendimiz'in mezarn Avrupa'ya karacaklard! ...........................................................................................153 Servetini askere balayan Osmanl generali..................................................................162 Bir Babakan annesi sava meydanna gelirse!................................................................167 Silistre'den uan bir ift gvercin.................................................................................................173 Bosna'da 'Devlet Zaman'.....................................................................................................................180 Harem'in srl dnyas .............................................................................................................................189 Fatih'in eitim projesini anlamak.................................................................................................193 "Karde! Beylik senin hakkndr" .................................................................................................196 Osmanl'y gklere karmak! ...........................................................................................................200 Osmanl kresellemesi devam ediyor....................................................................................206 Bir Osmanl st kimlii: Rumiler....................................................................................................210
IV HEPMZ OSMANLIYIZ!

Hepimiz Osmanlyz! ........................................................................... Osmanl igalci miydi?........................................................................ Balkanlar'da Osmanl hayaleti.................................................... Avrupa'nn kurucusu Kanuni'dir! .......................................... Osmanl yazar Nobel Edebiyat dl almt! Voltaire'i nasl okumal? ................................................................... .........................................217 .........................................223 .........................................228 .........................................231 .........................................234 .........................................240 Bu kilisenin zerinde hangi padiahn ad yazl?.......................................................248 D artk yakamzdan Fransa...........................................................................................................252 Hekimolu Ali Paa derler adma................................................................................................256 Enderun projesi...............................................................................................................................................261 Osmanl: Bir vakf medeniyeti..........................................................................................................267 Ben byle miydim?......................................................................................................................................273 Bir gn Fatih dirilecektir/Necip Fazl Ksakrek ...................................................................... 277 Tohumlar derken anakkale'ye ...............................................................................................278

nsz
'OSMANLI ADASI'nn nce zihinlerimizde gerili olduu armhtan kurtarlp indirilmesi gerek. Kabul edelim ki, apmza smayan, fazla gelen, ateteki tencere gibi kenarndan srekli taan bir taraf var bu adann. apn 777 bin kilometrekare ierisinden alglamaya almak, cssesini Anadolu platosuna sktrarak anlatmaya kalkmak, srtna modern ablonlar yklemek, efsanedeki zalim Prokrust gibi o grkemli tabloyu krpp fakir dolaplarmza tkmak anlamna gelir. Prokrust da, tpk bizim gibi, standart ebatlardaki yatana, uzun boylularn bacaklarn krarak, ksa boylularn da gvdelerini uzatarak yatrmyor muydu? O engin, rengin ve zengin corafyann sadece bir paftasnda yaadmz kabul edelim. Yunanistan'dan Cezayir'e, Yemen'den Moldova'ya, Msr'dan Grcistan'a kadar onlarca devlet ve millet onun harita paralar zerinde ikamet etmesine ramen beyinler, tasavvur kabiliyetleri, alg eikleri, bu kayp atlasn btnn kavramaktan aciz hale getirilmi. Bu yzden o btne ynelik her anlama abamzda ister istemez kendimize benzettiimiz bir 'karikatr' frlyor masamza. "Osmanl mucizesi" denilince, Macaristan'daki sarkl kaddan tutun da Somali'deki esmer fellaha, Cezayir'deki ak sakall deniz gazisinden Adriyatik'teki tecrbeli Raguzal tccara, Selanik'deki byklar yeni terlemi Mevlevi mridinden Sleymaniye'de al8 Geri Gel Ey Osmanl!

an Kayserili ta ustasna ve hem musiki, hem de hat sanatlarnn ikisinde birden zirveye kabilen ama btn hretini dervilik karsnda bozuk para gibi harcamaya hazr Kazasker Mustafa zzet Efendi'den son mahyac Abdllatif Efendi'ye, kaliteli musiki mek etmek ve dinleyerek gnln ferahlatmak iin Mevlevihane-ye giden Nikoos Aa'dan neyiyle Chopin'den paralar dktren Hseyin Fahreddin Dede'ye kadar yatay ve dikey dilimler halindeki milyonlarca isim ve resim ile onlarca neslin terlerinden dikilen muazzam bir elbiseyi kastediyoruz.

Bu engin corafyada yaayan rengarenk halklar hangi maharetle idare ediliyor, bu denli farkl soydan insan ve cemaat ne tr bir sihirli tutkalla tutturuluyor, hangi srl kazanda kartrlp onlardan bugn hayran kaldmz rnler fkrtlyordu? Osmanl, kendisini bir iddia ile kabul ettirdi. Neydi bu iddia? Osmanl kendisini bir projeyle kabul ettirdi. Neydi bu proje? Osmanl anda tam da yaplmas bekleneni yapt iin baarl oldu. Neydi o yaplmas beklenen? Osmanl'nn iddias, Braudel'in Balkan ftuhat iin syledii gibi, mevcut dzenden daha insan, daha aklc, daha gereki ve daha stn olan getirmesinde yatyordu. Mevcut elikilere nerdii daha elverili zmdr Osmanly baarl klan. zmnn alternatiflerinden iyi olduunu, kabulndeki kolaylktan anlayabiliriz: Timur kuvvetleri Ankara Sava'nda Osmanl ordusunu yenince topraklar eski sahiplerine datmt. Bir yerde saya sfrlanm, yz yl ncesine dnlm oldu. Dier beyliklere Osmanl'nn yerine gemeleri iin bir ans daha verilmiti. Ama Fetret Devri'nden birka yl sonra grld ki, zm yine Osmanllardadr. Dierleri yine baarsz oldu, Osmanl nerisi yine kabul grd. Bu da bize, Osmanllarn gayet planl, programl, uzun vadeli ve insana yatrm yapan bir strateji izlediklerini gsteriyor. Bunun iin Gazi Evrenos Bey'in planl admlarn takip etmek yeterlidir. Kuzey Yunanistan' adm adm fethederken, arkasnda il il hannsz

lar, hamamlar, camiler, vakflar brakyordu bu aknc gazimiz. Bylece Braudel'in deyiiyle "imek hzyla yaylma"nn srrn da aklam oluyordu. Velhasl, yalnz klla deil, hayr eserleriyle de fethetmitik Rumeli'yi. Osmanl bugn bir k yolu olabilir mi? Bu soru 'Hangi Osmanl?' konusunu gndeme getirir. Eer Osmanl'y olmu bitmi bir hadise olarak telakki ediyorsanz, evet tarihe karmtr. Ondan ancak mzecilik anlamnda yararlanabilirsiniz. Oysa benim gibi Osmanl'nn bitmediine inanyorsanz, durum tamamen deiir. Osmanl, insanln afandan bugne kadar uzanan "sonsuzluk kervan"nn grkemli duraklarndan biriydi. Bir mcadeleyi devrald ve bayra, atom ana kadar iyisiyle ktsyle getirmeyi baard. Daha da nemlisi, sanca ellerimize devretti ve gitti. Gitti mi gerekten de? Aslnda hayr, bir yere gitmi deil. Bir sis gibi aramza kart sadece. Eridi. Ve Osmanl ruhu bize emanet edildi. 'nsanln Son Adas'na byle bakarsanz, sular altnda kald iin bir ktayken bir adaya, Anadolu yarmadasna bzlm grnen ve bu yzden de gnl kaslar bir yay gibi gerilmi olan bizlere ok i dyor. Sularn ekilecei ve hatta kuruyaca bir zaman mutlaka gelecektir. nancmz, "zulm ebediyen payidar olamayacaktr," demiyor mu? Dolaysyla dnyada zulm devam ettike 'bir Osmanl'ya her zaman ihtiya duyulacaktr. Buna inanyorsak, bir zindana evrilmi bulunan beyinlerimizi temizlemek ve fkrada Temel'in ban zindann duvarlarna vurarak "Hatrla oni!" diye alamas rneinden yola karak, ne olduumuzu hatrlama abasna girmemiz gerekir. Bu muharref, bu fel edici, bu ktrm brakc tarihin zincirlerinden kurtulduktan sonradr ki, kurtulu umudumuzun yeniden filizlendiini greceiz. Yani kurtulu umudumuz aslnda tarihte deil; bizde. Bir baka deyile biz tarihte deil, tarih bizde kurtulacaktr. 300 yldr srekli gerileyen bir tarihin evlatlar olduumuz retildi bizlere. Fakat bir baka gzlkle baknca gryoruz ki, bu
10 Geri Gel Ey Osmanl!

300 yl, ykseli dnemine parmak srtacak baarlarla, inceliklerle, adam gibi adam resimleriyle rl. Mesela Karlofa bize bir utan sayfas olarak okutuldu. Oysa imdi anlyoruz ki, Rami Mehmed Paamz, Kutsal ttifak karsnda hi de yenik bir devletin diplomat gibi diz kmemi, yalvar yakar olmam, Osmanllk eref ve namusunu sonuna kadar korumutu. te yandan Lozan'n zafer olduundan vgyle sz edilir. Oysa 'malup' Yunanllardan Anadolu'daki zulmlerinin, yaktklar kasaba ve ehirlerin, katliama tabi tuttuklar masum insanlarmzn tazminatn dahi alamam, bylece en azndan onlar tarihin gznde sulu konumda brakacak en deerli kozu elimizden karmzdr. Yenik dm bir tarihin varislerinin kalp ve beyinlerinin zgr ve kendine gveni tam olarak yetimesini bekleyebilir misiniz? Umut, kendimizdedir. Tarihi yeniden ve farkl bir gzle okumak, karanlk sayfalarnda imekler aktrmak bunun iin nemli. Onu bir masal kitab gibi esneyerek okumann faydas olmasa gerek. rensek ne olacak o klktaki bir tarihi? Hatta renmesek daha iyi belki. nemli olan, bizi gemie

deil, bugnn krdmlerinin zerine, gelecein afaklarna itecek bir tarih okumak ve okutmak. Velhasl, umudumuz tarihte deil. Aksine, tarihin umudu bizde. Baksanza, tarih, gvdesindeki donmu enerjiyi boaltacak bir kap aryor ve ayieinin yzn gnee dnmesi gibi, bize her frsatta gz krpyor. Necip Fazl Ksakrek, 1969 ylnda yazd bir yazda "Arsadaki odun ynnn gizli bir kesinde tek bir kvlcm noktasyz biz!" demi ve yle srdrmt szlerini: "Odunlarn stne, yllar ve asrlardr yamadk yamur, dmedik kar kalmad. Onlar kf basm, pas yutmu, rutubet brm; stelik Garp dnyasnn btn kanalizasyonlar bu odunlarn zerine akmtr. te arsadaki byle bir odun ynnn gizli bir
nsz

kesinde tek bir kvlcm noktasyz biz! Biz ki, onun gizli bir kesinde tek ve son kvlcm noktasyz, onu nasl yakar, tututurur, alevlerle sarabiliriz?" Sylenmesinin zerinden yaklak 40 yl gemesine ramen hararetinden hi bir ey yitirmeyen bu atete pimi kelimelerin nda tarihe bakacak olursak, o odunlarn ait olduu orman ve o ormann hangi baltalarca kesilip odun halinde bir arsa kesine atldn daha iyi anlarz. Bugn ne mutlu bizlere ki, ktalara glge salan 'Osmanl orman'nn kesilip metruk bir arsaya atlm son odun yn iinde hangi bereketli duann eseri olarak kaldn bilemediimiz o son kvlcmn nasl bir yangna dntne ahit oluyor ve gelecek adna umutlanyoruz. Lakin o yitirdiimiz 'orman' nasl bir eydi, neye benziyordu? Ormann ruhu ktaya hangi srl yollardan dallarn uzatm, glgesinde 72 milleti bir insanlk bahesi iinde hangi iksirle yaatabilmiti? Osmanl sevinci bir daha yaanabilir, bir baka deyile Osmanl geri gelebilir miydi? Geri Gel Ey Osmanl! bize yalnz tarih anlatmakla kalmyor; bir yandan tarihi bugne doru ekerken, bugn de tarihe aina klmaya abalyor. 'Osmanl'ya dn', bana gre Osmanl'nn tekrar var edilmesi gibi zamann dna kmay teklif eden bir ar deil; Osmanl'nn miras brakt ruhla onun yarda brakt ve ondan sonra zerimize bor kalan misyonu bugnk artlarda devam ettirmeyi kastediyor. Geri gel ey Osmanl! Asrlarn yirmi birincisi senin sesini, duruunu ve yryn bekliyor. Zulm tarlasna dnen dnyada kurtlara kurtluklarn hatrlatacak ve mazlumlarn elini tutacak k senin yksek alnnda parlyor nk.

22 Nisan 1948 tarihli Karagz gazetesinin kapak sayfas


Resmin altndaki Bayazar imzal metinde -imlya dokunulmamtr- yle yazyor (yanda):

60 yl nce 23 Nisan Bayram Osmanl'y geri arma vesilesiydi!


23 Nisan Egemenlik ve ocuk Bayramlar hepinize kutlu olsun!.. Karagz - Koy kzm koy!. Milli egemenlii biz bu yiit Mehmetie borluyuz!. Trk ordusu asker millet Trk'n can, cieridir!.. Yarn 23 Nisan. Bayram bugn saat 13 de balyor. Hepinizi tebrik ederim. Allah Trk milletine zeval vermesin. Hepimiz fniyiz, geceiz; fakat bu millet ve bu vatan baki kalacak. 23 Nisan, Trk milletinin kendi idaresini kendi eline ald gndr. Milleti kapkaranlk bir felketten 23 Nisan'a karan Atatrk'le arkadalarnn ve aziz ehidlerin nnde minnet ve kranla eilerek inn kahraman Cumhurre-isimizi sayg ve sevgi ile selmlyalm ve diyelim ki: Eyyce Trkmilleti; sana inanmyan, senin byklne iyman getirmiyen kara yrekliler senden deildir!. Sen yle bir varlk, yle bir hazinesindir ki en mkl gnlerde iinden kardn insanlara k tutturur, kendi yolunu bylece kendin aydnlatrsn!. Bu yce yaratl, Tanr'nn sana zel bir ihsandr. Trk nereye gittiyse devlet kurmu, nerede bulunursa bulunsun Efendi olmutur ok uzak

zamanlardaki ecdadmz doldular, oaldlar ve tatlar. O devir tamamland; on binlerle, yz binlerle yllk parlak trih sayfalar kapand; imdi yeni bir trihe balam bulunuyoruz. 23 Nisan'dabalyan bu trih de eski trihin ayni olacaktr. Yni dolacaz, oalacaz ve taacaz. Trk vatannn kuzey snr Tuna, Dou snr Kafkas dalardr; bunu Moskoflar da, Bulgarlar da bylece bilsinler. Torunlarmzn torunlar bu amalara ulatklar zaman cihan trihi 1948 de yazlan u yazlara hak verecektir. Biz o zaman da kimseden bir kar toprak alacak deiliz; sadece z malmz topraklara yaylacaz ve barn dven rzgrlara (Trk, Trk) diye cevap veren Kafkas dalaryla (Trk, Trk) diye alyarak akan Tuna'ya kavuacaz, ite 23 Nisan, bu sonucun balangc olmak bakmndan esizdir. Turanc deilim, rk aslaa!. Ben Trkm ve dnya ile yat trihime bakarak gelecei bu gnden gryorum. Trkiye kk devlet olmu; h!. Trkiye hz almak iin geriledi; imdi belki elli yl, belki bir asr, belki daha fazla mddet derlenip, toparlanma devrine girmitir. Byk Trk milleti iin kk devlet ne demek?. Yaasn 23 Nisan!... Bayazar

KEFLER
Bir yazarn grevi 'kesin' olmak deildir, ama uzun bir yryten sonra kamplarn kurup atelerini yakan ve yarn yine yola koyulacaklarn bilerek gece uykuya dalan gebeler gibi bir duraa varmaktr. Eer arkas geliyorsa bir alma bouna deildir.
Jean-Paul Roux, Orta Asya: Tarih ve Uygarlk

Kllaan ruhlarn tarihi


GENELDE haber aknn hzl cereyan ettii gazete gibi sreli yaynlarda tarih gibi zamana direnli konularda yazmak, hele cvk bir poplizme yatmyorsanz, biraz zamann arm bir aba gibi gzkr. yle ya, herkes buusu tten haberler vermek iin yaryordur, siz zamann arklarn tersine evirip gemii gncellemek, gemiin de en azndan bugn kadar kanl canl bir gereklii olduunu gstermek, okurun gncellikle bukalanm lemine gemiin iksirinden bireyler aktmak iin rpnyorsunuzdur. Tabiatyla bu, iki kat aba gerektiriyor. Herkesin haberi en son anndaki ekliyle renmeye can att bir medyada siz okuru bugnn sakatlad bir zaman cenderesinden kartarak ona gemiin iinde bir yol amaya uramakta ve aslnda gazeteciliin doasna ters den bir ilemi yrtmektesinizdir. Belki avantajnz, bugnn kafesine girmi, gncelliin hapishanesine tklm okura tarih cephesinden firar kaplar amak ve bir anlamda gemiin bir kilim gibi katlanm anlarnn ierisinde sakl enerjiyi aa karmaktr. Asl nemli olan da, okul kitaplarndan beri zihnimize aslana aslana bir duvar gibi sarlatrld-mz tarihin yzndeki rty amak ve iine bakma cesaretini gstermek, tarihin bir masal kitab deil, her an yeniden yazlabilecek deiken bir ehreye sahip olduunu gstermek, tarihin
18 Geri Gel Ey Osmanl!

yanl bir zihniyetle, defteri drlm bir ey gibi retilmesine kar karak, onu asl ilgin ve heyecan verici klan hususun, yazlm olanlar ile yazlmay bekleyen tarihler arasndaki gerilim ve atma olduunu sergilemek olmal deil midir? Ancak bunu yaparken, tarihi oluturan bilgi temelinden kopmamaya itina gstermek, yani "umamak" arttr. Aksi halde, bazen gazetelerde rneklerini grdmz bilgi temelinden kopuk bir tr popler tarihilik, evet daha fazla okunur ama zemini alabildiine cvklatrd iin bir sre sonra okuruyla birlikte yazarn da devasz bir batakln iine eker. Tarih zerine yazlar yazarken dikkat ettiim noktalardan birisi, en karmak bir olay bile ortalama gazete okuyucusunun dilinde ifade etmek, bununla da yetinmeyip belli bir oranda tarih bilgisiyle donanmasn salamak, dahas, yazlarma okurun tarihe duyduu ilgi yelkenini iirecekbir coku ve heyecan rzgr da flemek oldu. zellikle en fazla yanl anlatlm ve anlalm tarih olduuna inandm, bu yzden "madur edilmi tarih" dediim Osmanl dnemini yeni bir bak asndan, dnyada gelien yeni tarihiliin, perspektif, yntem ve verileri nda ykayp okurun nne bu yeni yzyle getirmeye altm. nk insanlarn tarihi nasl grdklerinin, bugn ve kendilerini nasl grdkleriyle ok derin bir balants olduuna inanyorum. Bu inantan hareketle kendi tarihinin son asrlarn bir gerileme, rme ve yozlama tarihi olarak grenlerden yolumun ayrldn, bu bakn bize hibir ey kazandrmayacan syledim ve sylemeye devam edeceim. Fatih'in klcndan ziyade kllaan ruhunun ilgimi trmklamas bu yzdendir. Bu yzdendir II. Abdlhamid'in Edvvard Said'den daha iyi bir Oryantalizm eletirmeni olduunu gstermem. Ve bu yzdendir Macaristan'daki Osmanl kadlarnn
Keifler 19

Macarca bildiklerini ve gerekirse Macar kanunlarna gre de yarglamada bulunduklarn sylemem. Osmanl'y gururundan kendi iine 'kapanm' gibi gsteren zavall bir tarih anlaynn, asl kendilerini

Anadolu'ya 'kapatm' olanlarn eseri olduunu iddia ettim. Son Osmanl nesline mensup olanlarn (mesela son demlerinde Ahmet Hamdi Tanpnar'n) bu coraf ve kltrel ufalanma ve tekbiimlilikten ikayetle sk sk ilerinin daraldn sylemeleri, yeterince anlaml bir gsterge deil midir? Cumhuriyet dneminde Osmanl Devleti tarihi srarla Anadolu merkezli olarak anlatld ki, bu onu yarm anlamak ya da hi anlamamak demekti. unu bilelim ki, Osmanl'nn iki Anadolu'su vard, bizimki gibi tek deil. Birincisi, aa yukar bizim Anadolumuza denk den ve kendisinden nce slamlam olan Anadolu; ikincisi ise kendi elleriyle slamlatrd ve Osmanllatrd Rumeli. Rumeli'si uup gitmi bir Osmanl, gvdesi ortasndan ikiye blnm bir adama benzer. Ne kadar tanyabilirsiniz ki onu? Kald ki bu gvdenin bir de kollar, bacaklar vard ki, Hint Okyanusu'ndan Atlas Okyanusu'na, Somali'den Ukrayna ilerine, Viyana'dan Hazar Denizi'ne kadar uzanan engin ve zengin bir corafya ve bu corafyann iinde kaynaan onlarca halk ve kltr gz nne alp yeniden dnn karnzdaki devasa gvdeyi. (Mesela Osmanl ingeneleri... Hi aklnza gelir miydi bu "esmer vatandalar"in da bir tarihleri olabilecei? Kimbilir belki gnn birinde onlardan da bahsederiz.) Tarih, suyu tkenmeyen bir kuyu. Onun iine dikkatle bakar ve mealemizi ihtimamla uzatrsak yzmzn aksini daha net olarak grrz sularnda. Karanlk sular glgeleri gsterir yalnzca; belirsiz, karanlk ve pheli glgeleri.

Bana tarihini anlat, sana kim olduunu syleyeyim!


nsanlarn ortak veya mill gemileri hakknda ne dndkleri, onlarn bugn hakkndaki dncelerinden ayrlamaz, insanlarn tarih hakkndaki fikirleri, siyasetlerini belirler.
John Lukacs1

TARH yzmz, genellikle zannettiimizin tersine gemie deil, gelecee dndrr. Kendimize nasl baktmzn aklamasdr tarihe bak tarzmz. Tarihte kendini ezilip bzlm, bir trl zne ve organize olamam bir halk gibi anlatmaya baylanlar, bugn kimden hangi yzle zne olmay talep edebilirler ki? Bir Haziran akam, yorgunluun ipimi ekmek zere olduu bir haletle girebildiimi hatrlyorum evime. Yemek, u bu derken, kumandayla yerli yabanc kanallar arasndaki mahut kovalamacam balad. Maksat biraz zihnimi datmak. Bir ara BBC World kanalna takld gzlerim. Karanlk bir limanda zar zor grnen eski klkl yelkenli gemiler ara sra birbirlerine atapat ate ederek geiyorlard ekrandan. nce bir film oynuyor zannettim ama bu bir haber kanal; film oynatmazd. yleyse? Ekrandaki altyazy okuyunca aylyorum: "Trafalgar Sava'nn 200. Yldnm dolaysyla sava yeniden canlandrl1

John Lukacs, At the End of an Age, Yale University Press: New Havert ve Londra, 2002, s. 159.

Keifler 21

yor." Canl yaynda gemiler birbirine devrin toplaryla (tabii kurusk) ate ededursun, kameralar sahilde biriken maher kalabala evrilince dudaklarm resmen uukluyor. Tam tamna 250 bin insan toplanm Atlantik Okyanusu'na bakan Trafalgar limannda ve modern Avrupa'nn perdesini aan savalardan birisinin temsilini bir ma izler gibi heyecan ve cokuyla izliyorlarm spikerin naklettiine gre. Napolyon Bonapart heyulasn ngiliz emperyalizminin ensesinden skp atan bu biraz da 'ball' zaferin ansna Londra'nn en nl meydanlarndan birine "Trafalgar" ad verilmitir ve meydann ortasndaki antta ngilizlerin medar- iftihar Amiral Nelson'un mcessem heykeli gururla ykselir. (Oysa ileride greceimiz gibi Nelson da Osmanl padiah III. Selim'den ald niandan gurur duyuyor ve onunla poz veriyordu ressamna.)

stanbul'un fethinden utanmak!


Derken, nedense fena halde hzn bast beni. Biz tarih bilimi yksek bir Avrupa'ya doru gidiyoruz, gideceiz. Bilelim ki, Avrupa'y birletiren ortak deerler, zerinde titredikleri son derece hassas tarih mterekler, olmazsa olmazlar var. O gn o limanda toplanan ngiliz, Fransz ve spanyollar, atalar birbirleriyle savam olsa bile Trafalgar' kendi kimliklerinin kurucu paralarndan biri olarak selamlyorlard. Onu tarihte olmu bitmi bir olayn mezar ta gibi susturmaya deil, derilerinde, beyinlerinde, hcrelerinde bir nabz vuruu gibi hissetmeye ve hissettirmeye alyorlard.

Tarih byle alglanr ve byle anlalrsa tarihtir. Geri kalann ver, tarihinin olsun. Bize tarihin tylerimizde uyandraca titreim lazm deil mi? Son yllarda unutulma hortumuna kar diren noktalarmz daha bir belirginleti sanki. Aradan yznn akyla ilk syrlan
22 Geri Gel Ey Osmanl!

anakkale oldu, bir de stanbul'un fethi. Ne var ki, stanbul'un fethini eskiden daha scak kucaklamtk; imdilerdeyse fena halde dizginlere aslm durumdayz. Ac fren seslerini siz de duyuyorsunuzdur. Szde Avrupa Birlii'ne gireceiz ya, stanbul'un fethinden bile utanr olmuuz da haberim yokmu! Hangi resmi toplantda Fethi adam gibi kutlamaktan sz asam, "Csss, Avrupa bizi yanl anlar!" itirazyla karlayorum. Tabii hayretimin bini bir para oluyor. Neyse ki, lazerli 2007 kutlamalar bir miktar su serpti yreime. Yahu ille surlara yenieri trmandrmay, altlarna tekerlek taklm sandallar Tophane yokuundan kan ter iindeki Anadolu genlerine ektirmeyi mi anlayacaz fetihten? Bunlar, tpk BBC'nin Trafalgar gsterisinde olduu gibi estetik, kltrel ve grsel bir lene dntrmeyi becermekten ebediyen ciz miyiz? stanbul Festivali gibi dnya apnda, seviyeli bir Fetih Festivali dzenleyemez miyiz? stanbul'u o hafta bir sanat, kltr ve mzik ehri, dnyadaki elit evrenin dikkatini perinleyecek cazip bir merkez haline dntremez miyiz? lgn bir Mays akam Bizans ve Venedik gemileriyle Fatih'in yelkenlilerinin Zeytinburnu'ndan arpa savaa Saray-burnu aklarna kadar geldiklerini ve projektrler tarafndan Hali'teki zincirin nne kadar takip edildiklerini, ayn gece Tophane'den ekilen gemilerin bir k huzmesi iinden szlerek Kasmpaa'dan denize indirildiini ve kylara toplanm -turistler de dahil- merakllarn bylenmi baklar altnda stanbul'un fethinin, yani'al'nn havai fiek gsterileri ve projektr oyunlaryla temsil edildiini getirin gznzn nne. Adamlar 1805'deki zaferlerinin yldnmn enliklerle kutlamaktan utanmyorlar da, biz stanbul'u aldmz iin neden utanacakmz? Hem stanbul'u alp da Hristiyanlarn Granada'da, Kazan'da veya Atina'da yaptklar gibi mahvetmi olsak,
Keifler
23

tamam, utanalm. Ama stanbul'un 1453'deki fethini, tarihi Daniel Goffman'n isabetle belirttii gibi2, Bizans bakentini iine skp kald khnelik cenderesinden kurtaran, nn aan ve cierlerine taze hava sunarak yeniden douuna zemin hazrlayan bir "rejim deiiklii" olarak takdim etmenin zaman gelmedi mi daha? (Fernand Braudel'in Osmanllarn seferlerini, Avrupa'yla konumak iin giriilmi mecbur rpnlar eklinde yorumlad noktaya ise maalesef yldzlar kadar uzaz.3)

Silistre'yi unutmadk m sanki?


Mesela Krm Harbi'nin 150. yldnm ngiltere'den Rusya'ya, Fransa'dan Ukrayna'ya kadar bu savaa bulam btn lkelerde hatrland, hakknda ciltlerle kitaplar yazld, sempozyumlar, sergiler dzenlendi, belgeseller ekildi, gsterildi. Gelin grn ki, savan ba aktr saylmas gereken Trkiye'den ts yok. 2005 ylnda def-i bela kabilinden bir sempozyum yaplmt kapal kaplar ardnda, bir de bir ka kitap; aa yukar bu kadar. Oysa Krm Sava'n biz organize etmi, ngiltere ve Fransa'y biz sokmutuk savaa ve Rus arl'nn 1917'deki knn zemini, bu sava srasnda denmiti. Yani dpedz dnya tarihinin gidiatn etkileyen ve belirleyen bir savat bu. Peki hangi televizyon kanalnda bu savala ilgili bir belgesel izlediinizi hatrlyorsunuz? zel say karan bir dergi gznze iliti mi? Onu braktk, bu sava srasnda kanla yazdmz destanlar ne abuk unuttuk. Marx ve Engels'in yere ge s2 3

Daniel Goffman, The Ottoman Ampire and Early Modern Europe, Cambridge Univer-sity Press, 2002, s. 6. Braudel'in szleri yledir: "Eer slamiyet temas aryorsa ve gerektiinde de, umutsuz bir temas olan kavgaya bavuruyorsa, bunun anlam, onun Hristiyanln tersine karlkl konumay srdrmek veya dayatmak istedii, rakibinin teknik stnlklerine katlmak ihtiyacnda olduudur." Bkz. II. Felipe Dneminde Akdeniz ve Akdeniz Dnyas, cilt 2, eviren: Mehmet Ali Klbay, 2. bask, Ankara 1994, mge Kitabevi, s. 249.

24 Geri Gel Ey Osmanl!

dramadklar Silistre savunmasndan, Mareallik rtbesi taklrken "ehitlii tercih ederdim" diyen Musa Hulusi Paa'dan, askerin morali bozulmasn diye elinin paralandn sava sonuna kadar gizleyen Ktahyal Hseyin Paa'dan hangimiz haberdarz4? ngilizler Trafalgar Meydan'nda Nelson'un heykelinin ne aradn soran bir ngilize uzaydan gelmi muamelesi yaparlar. Bizdeyse tarihimizi yapan byklere uzaydan gelmi muamelesi yapmak revatadr. Avrupa ile aramzdaki asl fark da, baka yerde deil, buradadr.
4

Ktahyal Hseyin Paa'nn Silistre savunmasndaki stn ecaati hakknda aadaki almada bir miktar bilgi mevcuttur: Ahmet

Yakubolu, Rengrenk Ktahya, stanbul 1991, Trk Petrol Vakf Yaynlar, s. 16-17.

Zaman fetheden tarih


HCR 1428 ylnn iindeyiz. Tam tamna bindrtyzyirmisekiz yl gemi Hicretten bu yana... nsanln ehresini aydnlatan, yeryznn mana ve madde, dikey ve yatay hatlarnn yeni batan atld bir gemiin iinden gelmek peki iyi, pek gzel de, onun byklne layk olabilmek ve o gemii bugne bir projektr halinde yneltebilmek daha da nemli olsa gerek. nk tarihini bylten her sylem, kendi aczini, yani bir tarihi olmadn, henz bir tarih yazamadn da itiraf ediyordur bir yerde. Byk tarih yazmak, byk tarih yapmak kadar zor bir itir nk. Ya da, Fasl dnr Abdullah Laroui gibi sylersek, bugn gemi yceliinden nasibini alamam, yceliinden bugne bir eyler damlatamam bir mazi, srf bu nedenle ihtiamndan bir eyler yitirmiyor mudur? Tarih zerinde yeniden dnmemizi kkrtan bu ilgin soru, 'gemi' (Mz) ile 'tarih' arasndaki o kldan ince, kltan keskince snra yklenmemizi gerektiriyor topumuzu, tfeimizi omuzlayarak. Zamann acmasz ak bizi tp un ufak etmeden, tarihimizi bir dan ierisine oyar gibi itinayla yerletirmesini bilmeliyiz zamann a karnna. Kur'an- Kerim'in bize tekrar tekrar hatrlatt tarih kssalar, Mslman bilincinin za26 Geri Gel Ey Osmanl!

mann zc zellii karsnda pusulasn armamas iin konulmu deniz fenerleri deil midir? Buna benzer dnceleri, Bizans Prensesi Anna Komnena yaklak 850 yl nce sevgili babas hakknda yazd kitab Ale-xiad'da dile getirmiti ya, daha bilgece dile geliini, amzn mtefekkir airi T. S. Eliot'a borluyuz:
Tarihi olmayan bir halk, kurtarlamaz zamandan, nk tarih, dzenidir zamansz anlarn...

Bir tarihiniz yoksa, zamann isimsiz anlar iinde oradan oraya, serbest molekller gibi savrulursunuz nk. Dier bir deyile, zaman, tarih araclyla avlanr. Bir toplumun, bir milletin, bir halkn nirengi noktas haline gelir. Zamann sellerinde srklenip gitmekten ancak zamana direnir, onun uultusu iinde yine de kendi arknz sylemeye devam eder hale geldiinizde kurtulursunuz; yani kendinize yeni bir zaman, doal zamann tesine geip bir 'toplumsal zaman' oluturduunuzda... Aslnda tarihin srekli olarak elini akl ceplerimizde dolatrp kafamz kartrmasndan da, yine gemii fethederek kurtulursunuz. Feylesof Michel De Certau mu sarf etmiti o pusula-kelam: "Tarih ancak tarihle fethedilir." Bizim gibi tarihini 'tarih ile' fethedememi, onu siyasetin ve ideolojinin tatan yontulmu kaba sava baltalarna emanet etmi toplumlarn yakasn brakmaz bir trl tarih. 'Baltac-Katerina derbisi' gibi bir o ke banda kar karmza, bir bu ke banda. Korkarz onun hakiki yzyle kar karya gelmekten. Korkarz da, bir ekilde hep karlamay da arzu etmiizdir. Yanmzda yrmesini deil de, en ummadmz bir yerlerde bize "Ce!" demesini isteriz ve bu yzden de onun ztndan ziyade glgeleriyle yaamay seeriz. Ve sonuta, gereiyle yzlemekten kanmak, tarihin hep
Keifler 27

gndemimizde kalmas, lkin akl soframza zinhar bada kurup oturamay gereiyle kar karyayzdr. nk her ne kadar parlak bir 'gemie' sahip bulunuyorsak da, maalesef henz tarihini, yani evini ina edememi, daha dorusu inaat bitirememi bir toplumuz ve zamann tc akndan kurtulmak iin hep bir yerlerde var olduuna inandmz tarihin tutamana insiyak bir hareketle sarlmak arzusuyla yanyor, kvranyoruz; gryorsunuz. Srklendiimiz zamanlarda ona muhtalmz daha keskin bir alkla belli ediyor kendisini.1 Durulduumuz demlerde ise yine umursamaz bir edayla srtmz dnyoruz ona. Bu minval zere problemli bir 'metres' ilikisi douyor aramzda. Tek tarafl bir arzu nesnesi olup kyor bu yzden tarih. Arzu nesnesi veya korku nesnesi... Oysa tarih, "orada" bir yerlerde deil, "burada", bizimle beraber olmal deil midir? Ve ancak bizimle beraber gezerken, yzlerimiz birbirine bakarken, gzlerimizdeki k arptnda onun varln her daim hissetmemiz gerekmez mi? Ve ancak o takdirde, "zamandan kurtulma" dediimiz ilem ete kemie brnmeye koyulmaz m? Velhasl, zaman yenmek iin "gemi"imizin olmas yetmez; mutlaka bir tarihimiz olmal. Zamann ten, un ufak eden kahhar akndan varlk evimizi siyanet edebilmek iin selin zerine tandk te

beriden bir havuz yapmalyz kendimize mahsus. Al-dous Huxley'nin Ada adl romannda yazd gibi, tarihi
1

Hatrlayn, 26 Mart 2002 tarihinde Filistin'de BM ats altnda grev yapmakta olan Cengiz Toyrun adl bir binbamz ehit edildiinde, Star ve Zaman dahil birok gazete, bir tr bilinaltnn aniden da vurmas gibi, bu haberi, "100 yl sonra ilk hava ehidimiz" eklinde vermiti! Halbuki ilk hava ehitlerimiz olan Fethi ve Sadk beyler 27 ubat 1914'de ehit dm ve am'da Selahaddin Eyyubi trbesinin haziresi-ne defnedilmilerdi. (Aradaki 12 yllk fark da basnmzn yuvarlama huyu gz nne alnrsa fazla mhim saylmamaldr!)

28

Geri Gel Ey Osmanl!

"ora"dan "bura"ya, yani yanmza armal, ama sonra da yine aramza belli bir mesafe koymasn bilmeliyiz. "Orada"ki tarih susmal, "burada", bizim aramzda konumasn bilmelidir. Bizim durumumuzda tarih "orada" belki; lkin glgesi, hayaletleri hep "namusumuza mahrem" kalyor. Bu yzden de onunla aramza -bilinli ve irad bir tavr olarak- salkl bir mesafe koyamyoruz bir trl. Oysa gerek tarih bilinci, tarihi "ora"dan "bura"ya getirirken, ayn zamanda kendi irademizle, araya belli bir mesafe koymaya baladmzda boy atmaya balar. Zaman tarihe dnrken, insann nabz vurular daha bir iddetli duyulur. Zaman, insanlamaktadr. Zamanlarn bir tarihe dntremeyen toplumlar, tarihle aralarna mesafe de koyamadklar, daha dorusu koyamayacaklar iin onunla sa saa, ba baa kavgaldrlar. Ama tarihleri yoktur ortada yine de. Tarih, davetsiz bir misafir gibi beklenmedik zamanlarda ortaya kar ve onu ina edemeyen toplumlarn umacs olur... "Tarihi olmak", tarihi "ora"dan "bura"ya getirirken, onun korkutucu ve dahi diriltici kuvvetlerinden de emin olmak, denetlemesini bilmek demektir. Zaten tarih bunun iin retilmez mi biraz da: Geceleri rahat uyumak iin... Her gece yeni bir kbus grmemek iin...

Bizi ufuklara itecek bir tarih istiyoruz


TARH artk 'orada' bir yerde bizi bekleyen statik bir 'ey' olmaktan kmal; iimizde bizi devindiren, harekete geiren bir dinamo olmaldr. Byle olursa ancak tarih bize bir ey syler ve syledii ey, bizi harekete geirir, bizde harekete gemek iin bekleyen evk davulunu almaya balar. yleyse tarih 'orada' bir yerde bizi bekleyen bir ey deil, iimizde yanklanan ve bizi geriye deil, ileriye, gelecee doru itmek iin rpnan enerji dolu bir kaynak olmaldr. br trl tarihilie ben Max We-ber'e atfta bulunarak "meslek olarak tarihilik" diyorum. Kmsediim iin deil ama dar bir uzman grubunu ilgilendiren teknik bir pratik olduu iin bu tarihilikle bizim, genel planda tarih okurlarnn bekledii tarihilik arasnda kapatlmas g bir uurum olduu iin sylyorum bunlar. Demek ki, biz sadece, res gestae, yani tarihte olmu gemi olaylara ynelik hobivari bir ilgi besliyor deiliz. Biz tarihte, bir lambann alevinin odann duvarlarnda gezinmesi gibi gezinen bir ruhu aryoruz. Bu ruh nerede saklanmtr? Derdimiz budur. Kimbilir hangi ke bucakta, hangi minderin altnda, hangi duvar kovuunda, tarihte hangi ahsn sz veya davrannda gizlenmi, orada bizim kefimize muntazr, hangi halecanlarla (kalbi arparak) beklemektedir?
30 Geri Gel Ey Osmanl!

Biz bu iaretleri bulmak iin yola km bulunuyoruz. Bu iaretleri keif yolculuu deilse tarih, brakalm onu tarihilere! Bazen Osman Gazi'nin vrislerine miras brakt tuz kesesinde buluruz onu, bazen de Kanuni Sultan Sleyman'n bir mektubunda. Sultan Read'n orduya beyannamesinde de karmza kt olur, II. Abdlhamid'in, Yunanllarla yaptmz Teselya Sava'nda (1897) bacan kaybetmi bir gaziye kendi elleriyle yonttuu bir bastonda gz krpt olur. Fatih'in Kzkulesi'nde grd rya, Osman Gazi'nin byk ryasna karr. Budin'in Yenieri Aas Yahya olur, lmszleir tarihin surlar nnde, yalnz bizim tarihimizin deil, Avrupa tarihinin de akn deitiren ve ileride greceimiz muhteem Silistre savunmasnda Musa Hulusi Paa olur, mareallie ye tutar ehitlik rtbesini. Velhasl, hepsi bize bir ey sylemek iin rpmr durur. Tarih konumak istemekte, tabakalar arasnda zaptetmeye urat bir mesaj duyacak kulaklara ve edinecek gnllere teslim etmek iin bize ieler iinde mesajlar gndermektedir. Tarih denizimiz bize gnderilmi mesajlar tayan ielerle dolu! yi bakn evrenize. Kitaplarnza, nnden kaytsz baklarla getiiniz eski zaman emelerine, camilerin evresindeki ihtiyar narlara, gnllerimize demet demet iek atran kubbelere, Sinan'n stadane sanatna, Bursa Ulu Camii'nin havuzundan taan feyiz ve berekete, cami avlularndaki sadaka talarna iyi bakn. Onlarn

vermek istedii mesaj iyi okuyun. "Sizden nce yine size benzer insanlar yaad bu topraklarda", diyorlar. "Onlarn da iki eli, iki aya, bir ba, bbrei, cieri..., ayn sizinki gibiydi. Ama onlar, sava kazanmalarndan sz etmiyorum size, hakikaten farkl bir zellie sahiplerdi. Kendilerine gveniyor ve bu dnyaya gnderililerinin sebebini daha derinden fark etmi buluyorlard. Ben tam da bu zamanda ve bu topraklarda dnyaya gelmisem, beni gnderen kuvvetin
Keifler 31

benden bekledii misyonu kefetmeli ve ona gre hareket etmeliyim, derlerdi atalarmz. Benim vazifem nedir? Neyle grevli olarak gnderildim bu dnyaya? Gda, tekstil, elektronik vs. endstrilerinin peine taklm orta mal bir mteri olmak iin mi, yoksa yaadm an yzn hakikate dndrmeye koulu bir mcahit olmak iin mi? Bunu sorarlard kendilerine onlar. Baarlarnn srr tam da burada yatyordu." Mesaj u ekilde akp gidiyordu: "Bize bakarak siz de unuttuunuz yz hatrlayn. te stad Necip Fazl Ksakrek, bir iirinde,
Kimbilir nerdesiniz Geen dakikalarm, Kimbilir nerdesiniz? Korkarm yldzlarn Dt yerdesiniz Geen dakikalarm. Siz benim yzmsnz, Eilip suya baksam Grnr m yznz?

diyor ya geen dakikalarna, yldzlarnzn iine dt ve bakmanz bekledii tarihin kuyusunda bugnk silinmi suretinizi deil de, olmas gereken, gerek yznz seyretmek istiyorsanz, iyi bakn bize. Okuyun mesajmz dikkatle. inizdeki potansiyeli bizde hatrlayn ve gelecee yryn umutla, umutlarla... Zira kreselleen dnyann gelecek ufkunda zorlu bir snav bekliyor milletleri. Bu snavda bir 'yzleri' olan ve bu yzlerini tarihin yapc aktr olarak yeniden yorumlamay baaran, tarihlerinin iinde gezinen o cevval ruhu kefedip genlerine aktarmay becerebilen milletler yaayacak, dierleri ya tarihten si32 Geri Gel Ey Osmanl!

linecek ya da en iyimser tahminle kendi kelerine bzlecek ve tarihin bir kenarnda sadece soluk alp vermekle yetinecekler. Karar verin: Siz hangisinden olmak istiyorsunuz? Gelecein figranlarndan biri mi yoksa gelecein aktrlerinden biri mi olacaksnz? Tarihinizi dikkatle okumak, bu karar verirken size en byk ihtiyacnz olan yakt temin edecektir." Mesaj gayet akt. Anlayacanz, keif yollar gzkmt arklarmza. Tarihin karanlklatrlm duvarlarnda gezinen ruhu, imek aktnda o bir anlk parlamalar srasnda fark etmek ve tarihle aramza sokulmu olan zamann yarklarnda hazine avclna kmaktr yapacamz i! Tarih bunun iin okunmayacaksa, uzman olmayanlar iin okunmaya demez nk. Onu mat, derinliksiz, yzeysel bir ekilde okumak ve okutmak isteyenler kendi yollarna devam edebilir. Ben tarihin iinde kprdayan, kaynayan ve bana ulamak isteyen mesaj avlamaya abalyorum. Ancak bylelikle gemiin baraj kapaklarn ap birikmi olan enerjiyi aa kararak beni gelecee frlatmasn bekleyebilirim ondan. Unutmayalm ki, tarih, gemie dnmek iin deil, gelecee daha kararl bir ekilde ilerlemek iin okunur. Bunun iindir ki, tarihi, okuduklarnzn gemiin bir noktasnda, oralarda bir yerde olup bitmi olaylar okur gibi okumayn derim. Tarihi bugn olmakta olana bir yorum gibi ve gelecekte olmas gerekene bir zm gibi okuyun derim. Tarihi, hi bitmeyen bir keif yolcuu yapan zellii de her iki aznn da keskin oluu deil midir zaten?

Necip Fazl'n tarihe bak: Bir avu tuz olmak


Vak'a 1 1880'lerde Bulgaristan'n Kzanlk blgesinden gelen gmenlere, yerletirilecekleri uygun bir yer aranmaktadr. Bunlarn memleketlerinde glclkle geindii anlalr ve kendilerine Sultan II. Abdlhamid'in ahsi mlk olan avuba iftlii'nde bir yer tahsis edilir. Burada gl yetitiricilii ve glya imaline giriilir. lk gl hasad 1886'da yaplm, 650 kilo kadar gl iei elde edilmitir. Fakat 1970'li yllarda bu ehrin en gzel kokulu gllerin yetitii blge, stanbul Belediyesi tarafndan p dkme alan olarak seilmi, bu nedenle II. Abdlhamid dneminin gl baheleriyle nl Hekimba iftlii'nin ad, Hekimba pl'ne dntrlmtr. Ve bu plk Mays 1993'de bir

sabah byk bir patlamayla tarihin srtna ykledii sorumluluu yerine getirmi ve bu rezalete artk daha fazla dayanamayacan adeta haykrmtr. len 39 kiinin cenazeleri kaldrlrken, dnya haber ajanslar, tarihin ilk p heyelan olarak duyuruyorlard bu 'pis' patlamay dnyaya.
34 Geri Gel Ey Osmanl!

Vak'a 2 1935 ylnn 1 Austos'unda Sleymaniye Camii'nin yan bandaki bir mezar, kalabalk bir heyet huzurunda kazlmakta ve yzlerce yln arl altndan bir insan iskeleti kartlmaktadr. Alan, Mimar Sinan'n kabridir ve kan iskelet de mparatorluun zerine silinmez bir tabaka halinde eserlerini seren Sermi-maran- Hassa Mimar Koca Sinan'a aittir. Trk Tarih Kurumu tarafndan alan mezardan Koca Sinan'n kafatas kartlm, antropolog evket Aziz Kansu'nun yannda getirdii kafatas lm aletiyle lldkten sonra "Trk" olduu anlalm ve byk bir memnuniyeti mucib olmutu. Ancak sra iskelet paralarn mezara iade etmeye gelince, Trk Tarih Kurumu Asbakan Afet nan, "Trklmzn bu byk mefahirini toprak altnda rmeye mi brakacaz efendiler?" diye 'ikna edici' nutkuna balam, bunun zerine iskeletin dier ksmlar topraa gmlrken, kafatas alkonulmu ve kurulacak olan Antropoloji Mzesi'nde sergilenmek zere Ankara'ya gtrlmtr. Gidi o gidi! Bir daha bu kafatasn gren olmad. Nitekim brahim Hakk Konyal'nn bildirdiine gre, 1940'larda trbenin restorasyonu yaplrken mezar bir kere daha alm ve kafatasnn yerinde bulunmad grlmt. imdi bu iki arpc tarih olaydan nasl bir sonu karmamz gerekiyor? Tarihin neredeyse ancak arlo'ya has bir komedi dzeyinde mncklanabildii, yerlerde srndrld ve gl bahelerine plk olmay, estetik ahikalarn yaratm bir zatn kuru kafasna kl darbesini layk gren bir duyarszlk, bir bezginlik ve hatta dmanln kol gezdii bir lke buras. Unutma da deil. Akif'in "dalgn" dedii gibi hibir eye tepki gstermeyen bir uyuma, bir tr bitkisel hayat. T. S. Eliot, "Tarih klelik olabilir, tarih zgrlk olabilir" deKeifler 35

miti. ki taraf da keskin bir Acem klcyla kar karyayz yleyse. sterseniz tarih yoluyla bir toplumu kle kafal yetitirebilirsiniz, isterseniz tarihi, bir zgrlemenin ateleyicisi olarak okutabilirsiniz. Ama zgr olabilmek iin ncelikle tarihi bilmek, tanmak ve anlamak gerekiyor. Unutmak iin bile hatrlamak yani. Hatrlamayan toplumlar, tarihleri olmayan toplumlardr. Herey zamann ezel ve ebed ak iinde srklenir, bir kaya, bir kum ynna dnr, bir toplum da atomlarna ayrlr. Ancak hatrlamaltr ki, bizi yeniden ait olduumuz ana kayann gvencesine dndrebilir. Aslnda, hatrlamadmz srece tarihten de kopamayz. Tarihin dnyamz bu kadar yakndan markaja almas da tehlikelidir bir yerde. Bu, ondan yeterince uzaklaamadmz da gsterir. Bugn o kendine gvenen, gemiini zmsemi, kendi ahsiyetine mal etmi ve onu yan banda deil, adeta yedii gdann kaslarna, kemiklerine, dokularna dalp kendisiyle beraber yrmesi gibi, bizde olan ama aslnda ehliletirilmi ve gnlk hayatn iinden olur olmaz bir noktada frlayp karmza kmasna engel olunmu belli bir mesafede tutabilmektir esas olan. Ama "tarihi olmayan bir halk kurtarlamaz zamandan". Tarihi olmayan bir toplum, zamann o ezel ve ebed akndan ekip kartlamaz nk. Srklenir gider ve bir baka nehrin gvdesine karverir. Bizim bnyesine kartmz nehir, hatta giderek iine dahil olmaktan vn duyduumuz deniz, Tanzimat'tan bu yana 'Bat' olmutur. Halbuki bir zamanlar bizdik deniz, bizdik gne. Nietzsche'yi yanklarsak, bu okyanusu nasl iebildik, bu gnei nasl sndrebildik, bu ufuklar nasl silebildik manzaradan? Solcusu, sacs, Kemalisti, liberali, bu toplumun btnn -kanlmaz olarak- ilgilendiren bu derin muhasebenin en keskin ve yetkin rneklerinden birisini Necip Fazl'da bulmamz a36 Geri Gel Ey Osmanl!

rtc deil bu yzden. Yoksa bir Kemalistin kalkp da Kanuni'den sonra yeteneksiz padiahlar i bana geldi, zevk u safaya daldlar, devlet ilerini unuttular, batan herey iyi giderken herey birden bozulmaya balad yolunda ikayetlerde bulunmasn, sanki herey yolunda gitseydi Osmanl Devleti'nden hibir ikayetleri olmayacakm gibi anlamamz gerekir ki, bu tavr da ciddi bir alk demektir.
Tarih bir masal albm deildir. Tarih, bir kymet hkm tablosu...

Necip Fazl'n tarih hakkndaki bu sabrsz deerlendirmesi, onun tarihi normatif bir dzeyde, bir

hesaplama zemini olarak alacann ilk iaretlerini verir. Nuh'un gemisini yeniden yapmaktan sz edii de, bir kurtarc beklediimizi srarla ve defaat-la haykrmas da bundandr. "Bu dava", demitir, "ceplerde kaybedilmi gnetir". Gne ceplerimizde kaybedilmise, o ceplerin azlarn dikmek deil, iini dna karmak, kuma ters yz etmek, halnn havn tersine taramak gerekir. Neyi rtt ve kaybettii anlalabilsin diye en azndan. Bu yzden Necip Fazl'da tarih, akademisyenin yapt trden sabrl ve miyopa bir uzmanlk almas olamaz. O, bir 'dava' uruna tarihin bana melmitir ve zaten arpk urpuk edilmi, silinmi, unutturulmu, hatta tersine evrilmi, akn kara, karann da ak diye gsterildii bir tarihi yeniden ayaklar zerine oturtmak, yani 'dava'nn gerektirdii ehreye brndrmek durumundadr. Akademik tarihiliin bu arpkla ekmek srmekte oluu hususundaki vurgusu tam da buradan ileri gelir. Lakin bir muhasebe silah haline getirilen bu 'yeni tarih'in kriterleri neler olacaktr? Necip Fazl, tuz ve arap rneini devreye sokar burada. Bir arap fsnn iine atlan bir avu tuzdur kendisi. Ama bu bile Keifler
37

yetmitir arabn alkoln almaya. Tuz, tarihin damarlarna kartnda onun iindeki haramlk zelliini ayklayp temizleyecek ve ayn malzemeyi bu defa yararl, kullanlabilir bir hale (sirke) getirmi olacaktr. Bu sebeple Ulu Hakan II. Abdlhamid Han adl 600 ksur sayfa tutan eseri, Necip Fazl'n tarihe nasl baktn gsteren rnekler bakmndan epeyce zengin bir kaynaktr. Bu eserin banda tarih metodunu u satrlarla ortaya koyduuna ahit oluruz:
Ben sanat ve tefekkr adam olmak davasndaym ve tarihi deilim. Bu eser de bir tarih denemesi deil. rfan sahiplerince bilinir ki, hikmet ilmin, ilim de tekniin stndedir; tarih ise bu gr ekline gre eitli... Tarihi hikmet ynnden ele alan, onu, kafasndaki tezatsz ve her rgs tamam bir dnya grne nisbet eder. lmin gzyle you-ran, vakalar salam bir analiz ve sentez halinde umumi kymet hkmlerine balar. Teknik bakmndan inceleyen de, sadece malzeme ve ham madde verir ve gerisi iin tasa ekmez.

Bu faaliyet trnden birincisi, cemiyet hamurkn, toplumu youran byk fikircidir; ikincisi, tarihi kendi iinde ve zamannn anlayna gre muhasebe eden meslekten bilim adam; ncs de, bu rizikolu ve belal ilerden kanp yalnz ekil bakmndan doru ve yanl lsyle hareket eden ve derenin kendisini deil kaynan aratran kuru gzlemcidir. Ne var ki, Necip Fazl, kendisini bu snftan hibirine balamaz. Diledii halde olamayacan itiraf ettii birinci ktadr gz. Onun bu kitapta yapt, "ideolocya rgs" karsnda tarih grnn en hassas bucaklarndan birisini billurlatrmaktan ibarettir. Onun gznde hi phesiz Sultan II. Abdlhamid'in mstesna bir yeri vardr. Bu milletin znn ve temel varlnn, hakk gasp edilmi, madur kurtarcsdr "Ulu Hakan" Abdlhamid Han. Sultan Abdlhamid, Tanzimat sonrasndaki Bat'ya
38 Geri Gel Ey Osmanl!

murakabesiz, kontrolsz, kr krne yneliin karsnda duran, kk ve cevherin mdafaasn yapan muazzam bir ahsiyettir. Onu anlamak sayesinde yzlerdeki maskeler decek ve onu bir anahtar gibi kullanarak bizi bu karanlk ve ahsiyetsiz ortama getirenlerin iyzleri ortaya dklecektir. Necip Fazl'n bu operasyon iin nerdii metod ise olduka artcdr: Onun hakknda sylenen her menfi iddiay tersine evirdiimizde doruyu bulacazdr. Bir turnusol kaddr Abdlhamid Han. Bu sahte yorumlarn yalann ayklayp onun zerine bina ettii yapy yeniden ayaklar zerine oturttuumuzda hakikat gn gibi ortaya kacaktr. Bu yzdendir ki, kitap, "Abdlhamid'i anlamak her eyi anlamak olacaktr" gibi kuatc bir cmleyle noktalanr. Yaknlarda Franszca olarak yaynlanan Abdlhamid biyografisinde Franois Georgeon da, bu cmleye yank vererek, "Abdlhamid'i anlamak Trkiye'yi anlamak olacaktr" demiti. 40 yl sonra gelen ne limne bir tespit!

Mehmet nasl Saly oldu?


SRPRZ YAMURU diner mi hayatn? Uurumlar zirve olur bir anda, zirveler uurum. Beiin mezara dnktr az, mezarn da beie. Hayatn ritmi, hzl hzl soluk alp verir tarihlerin sararm sayfalarnda. Kulamzn ayarlarn atmzda, tarihin puslu aynasnda dman zannettiklerimizin ierisinde dostlarn, dost zannettiklerimizin ierisinde de dmanlarn glgelerinin tarandna ahit oluruz. Mesela m? te monoblok bir gvde gibi grdmz Hal Seferleri'nden gnmze aan sarsc bir

sahne: 13. yzylda Mslmanlar Mukaddes Topraklar'dan kovmak iin dzenlenen bir Hal Seferi'ne tam 95 bin kk Hristiyan ocuun katlm olduunu yazyor tarihler. Bunlar ellerinde kl ve mzrak tutamayacak kadar kk ocuklard. Bu "ocuk kategorisindeki Hal ordusu"ndan tam 40 bini Alpleri geerken telef oldu. Kalan 45 bin ocuk ise karlatklar Mslman kuvvetleri tarafndan esir alnp slamn genileyen nfus denizine bir dalga olarak karp gittiler.1 Tamam, bu, slam tarihinin en byk ihtida olaylarndan bi1

Ripky's Believe it or Not, Published by Pocket Books, New York, 1976, 9. bask.

40 Geri Gel Ey Osmanl!

risidir de, Orta Dou nfus profili iinde bu ocuklarn neslinden gelenler nerelerdedir? Hangi Mslman gzlerinin iinden bize bakmaktadr 13. yzyln bu "ocuk Hallar"? Ne demiler: "Ne oldum deme, ne olacam de." Bu defa tersinden bir rnek vererek madalyonun tersini evirmeyi deneyelim. Yl 1822'dir, Osmanl topraklar mezada kmtr. Geri alanlara biraz tuzluya mal olmaktadr ama Ruslardan Fransz ve ngilizlere kadar itahn kabartm bekleyenler eksik olmaz Osmanl topraklarnn bandan. Nihayet Yunan bamszlk savann fitili atelenir. Avrupa'dan gnlller yardmna koar Yunanllarn. Aralarnda Fransz subaylar da vardr. Korint ehrini, son komutan Salih Aa savunmaktadr. Konaa kadar giren siler Salih Aa'y boup ldrdkten sonra hanmnn zerine yrrler. Yaral kadncaz, kollarnda tuttuu ocuu teslim etmemek iin odadan odaya cierleri paralayan feryatlar brakarak komaktadr. Bir ara konan penceresine dayandna ahit olunur. ocuunu canilerin elinden kurtarabilmek iin pencereden dar uzatm, dehet iinde zerine gelenleri kollamaktadr. Yunanllar zerine atlnca ocuk kadnn ellerinden kayar ve... ve aada olan biteni seyretmekte olan Albert De Helbich adl Fransz ordusuna mensup bir Alman kkenli subayn kucana der. Annesinin ocuun ardndan son szleri, "Mehmedim!" olur. Subay, bu 5 yandaki yavruyu korumas altna alr. Blgeye bir Yunan hayran olarak gelen subay, gznn nnde cereyan eden katliam grdkten sonra Yunanllardan nefret eder olmutur. Mehmet, subayla birlikte Fransa'ya gider ve kendisini bekleyen yeni hayattan bihaber olarak hayatnn izdii yuman iine dolanr, durur. Toulon Tersane komutanna takdim edilir, o da ocuu resmen De Helbich'in zerine geirir.
Keifler 41

Theophile Saly'nin bir resmi.

Salih Mehmet'in ocukluuna dair bir izim.

Hadiseler bir film eridini andrsa da, yaanmlktan alr gcn. Subay gnn birinde memleketini ziyarete giderken Lyon ehrinden geer. Orada bulunan Orleans Desi'ni ziyaret etmek gelir aklna. Mehmet'i Des'in yaknlarndan Madam de Dolomieu'ye teslim eder. Kraliyet ailesiyle yaknl ile bilinen Madam, ocuu ileride Fransa kral olacak olan Louis Phillipe ve kzkardei Adelaide'ye takdim eder. Onlar da Mehmet'in vaftiz babas ve annesi olurlar. Ad da artk Theophile Louis Henri'dir. Mehmet henz koleje gidecek yata deildir. Bu yzden kibar ocuklarn kald bir yurda yerletirilir. Gzellii ve asaletiyle grenleri hayran eder kendisine. Tatil olunca kraln zel arabas gelir, Mehmet'i saraya gtrr, orada kraln oullaryla oyunlar oynar. Yllar yllar kovalar ve bizim Mehmet, Deniz Harp Okulu'na girmeyi baarr. 2. snftayken Dou'ya ilk seyahatine kar. Kklerine dn yolculuudur bu bir bakma. Babasnn bir za42 Geri Gel Ey Osmanl! Keifler 43

manlar kahramanca savunduu Korint ehrine urar, onun ve annesinin ldrld evi ziyaret ederek ocukluk hatralarn tazeler. Dnte, babasnn ismini soyad olarak almak fikri uyanr zihninde. Krala ricada bulunur. Tabii Salih'i Franszca telaffuz etmek zordur. Ama zm bulunur: Salih deil, Saly olacaktr Mehmet'in soyad. Mehmedimiz artk 25-26 yalarndadr ve bahriye niformasyla ltl salonlarda gz kamatrmaktadr. Bir akam sarayda verilen baloya aniden girince kadn erkek davetliler etrafna rler. Prenses Adelaide herkesin iinde Mehmet'in gzellik ve kibarlndan iftiharla sz eder. Bununla da yetinmeyerek Mehmet'e, kendisi ldkten sonra verilmek zere ylda 3 bin franklk bir gelir brakr. Sarn bir Fransz kzyla evlenen Mehmet'in 2 ocuu dnyaya gelir. Fakat bu srada kader alarn rmekte ne kadar mahir olduu gsterir ve Fransa'nn Osmanl Devleti'nin mttefiki olarak Rusya'ya sava at Krm Harbi patlak verir (1855). Mehmet, "Le Sesostris" adl geminin komutan sfatyla anakkale Boaz'ndan geerek geldii bakent stanbul nlerindedir. Gemisi Boazii'nden Karadeniz'e doru szlrken, kaptan kknde kimbilir hangi kalp arpntlar bomutur Mehmet'in gnln! Yllar sonra ana vatanna, babasnn yarm brakt savunma grevini yerine getirmek zere dnmesi, onu alabildiine coturmu olmal ki, Sivastopol nnde 'yatan' gemisiyle Rus savunmasna ecel terleri dktrmesi zerine terfi eder. Emekli olduktan sonra Paris yaknlarnda sakin bir kasabaya ekilir ve orada lr (1884). Olu Gaston Saly, babasnn mezar tana Trk olduunu unutturmamak iin bir hilal ve mesleini hatrlatmak iin de bir gemi pas kazdrmtr. Bitmedi. Fransz Akademisi'nin tarihine de girmitir bizim Mehmet. 1932 ylnda Akademi'nin "Fazilet dl"n datan Duc de la Force, Mehmet'in kz torununu, 8 ksz yeenine bakmak iin gsterdii olaanst fedakrlktan dolay verek yad etmitir. Bu Trk kznn fedakrl o kadar sarsmtr ki Fransz kamuoyunu, koskoca Fransz Akademisi, "yln insan" dllerinden birine Theophile Saly zannettikleri Salih Aa olu Mehmet'in torununu layk grmtr.2 Tarihin aynasndaki puslar delen gzlere sahip olabilmek ne byk saadettir!
2

Reid Saffet Atabinen, "Kaybolan Trkler I: Theophile Louis Henri Salih", Aydabir, Say: 10,1 Haziran 1936, s. 8-10.

Keifler 45

"Osmanllar geri getirmek"


LAKN yle durduuna bakmayn. Tarih pek de masum bir malumat kp saylmaz. Hasm cepheye yollanacak en msait 'bomba'lar tarih cenahnda imal edilip depolanr. Tarih zerinden kar tarafa yollanan mesajlar, ideoloji postanelerinin damgalarn tar pullarnn zerinde. Bir yerde, tarihi anlatmak bugn anlatmaktr bu yzden; bugn ve bugnn ilgilerini, eksikliklerini, heyecanlarn, zihinlerdeki vakumu, perspektifini yanstr tarihler. Daha dorusu tarih diye okuduumuz bilgi yn, hi de ham ve masum ve dahi ntr bir olaylar birikimi olmayp her zaman baka beyinlerin szgeten geirerek nmze servis yapt, ilenmi, ynlendirilmi, mamul ve piirilmi yemeklerdir. Baka trl sylersek, tarih, bugn kurmaya niyetlenmi yakn gemiin aktrlerinin, dnyaya bakacamz pencerelere yerletirdikleri camlar ve demir parmaklklardr. Daima parmaklklarn arasndan grrz dnyay. Onlarn arasndan bakan mahpus ehremizi yine onlar araclyla kefederiz. Eflatun'un maarasndaki adamlar gibi arzu edilen yne bakmakla ykmlyzdr; darda neler olup bittiini iyi gremediimiz gibi, dars diye bir yer olduunun da farknda deilizdir ounlukla. Ia arkasn dnm bir topluluun kaderidir glgelerini seyretmek; 'asl'n ne olduunu, nasl bir ey olduunu hissedememek; ve glgelerin sahiplerini kef edememek... Okul kitaplarnda veya popler tarih yazarlarmzn kaleminde Osmanl tarihinin nasl anlatldn hatrlarsnz. O, kanl bir antolojidir (etin Altan); geri kalmlmzn semboldr (Yusuf Akura); nce dary, gc tkenince de ieriyi talana girien yamac bir devletin deimez kaderinin hikyesidir (Friedrich Engels); Osmanl, Bat'daki gelimeleri bir trl anlamamtr (Mmtaz Turhan), 'zirvedeki cce' olan Kanuni'den sonra uyumaya balam bir devdir (Necip Fazl Ksakrek) vs. Osmanl tarihini bir de Bat cephesindeki kkrtclarn kaleminden okuyanlar, bilimsellik maskesi altna ne tr menhusluklar gizlendiini fark etmekte fazla zorlanmayacaklardr. Osmanl tarihini anlamamzn nndeki en byk engellerden birisinin, 'gerileme' saplants olmas artc deil. nk baka konularda taban tabana zt konumlarda grnen kalemlerin bu noktada neredeyse tek bir saf, hatta muntazam tek bir duvar oluturmalar, alk olduumuz bir durum. Bu 'gerileme anlats' o kadar sk tekrarlanmakta ve o kadar kendiliinden belli (bedih) bir olaym gibi zikredilmektedir ki, tarih okurlar da, daha iin balangcnda edindikleri bu izlenimin bir olgu mu, yoksa bir iddia m olduunu, daha dorusu, realist bir tespit mi yoksa 'bir' Osmanl resmini zihinlere yerletirmek iin resmetmeye giriilmi bir efsane mi olduunu sorgulamaya dahi ihtiya duymaz hale geliyorlar. Ve bu byle yllar yl srp gidiyor. Hangi kesime mensup olursanz olun, hangi eitim formasyonunu alrsanz aln, kltr ortammzda, tpk bir tabu gibi, 'gerileme'yi reddetmek bir yana, tartmak dahi cidden cesaret gerektiren, hatta dokunulmazlk zrhna brndrlm bir
46 Geri Gel Ey Osmanl!

tabu konumundadr. Gerilemenin bir olgu deil, bir deer yargs olduunu sylemeye, en azndan phelerinizi belirtmeye ve sorgulamaya kalktnzda insanlarn ilk tepkisi u oluyor: 'Zaten Osmanl gerilememi miydi? Eer gerilemediyse, neden bugn artk Osmanl yok? Gerileme yok idiyse Osmanl Devleti neden ykld?' Gerileme'den tam olarak neyin kast edildiini belirlemeden, gerekte ne olduunu hail u fasl etmeden, 'karakucak usul' giriilen bu yorumlarn nereden kaynaklandna bakarsanz, aknlnz daha bir artacaktr. nk 'gerileme' iddiasnn Osmanllarn kendi bnyelerinden mi kaynakland, yoksa hasm- b-mn olan Avrupal gzn bir yaktrmas ve gzbacl m olduu yeterince dikkat sarf edilmeyen karanlk bir nokta olarak karmza kacaktr.

Hangi 'gerileme'?
Osmanl Devleti'nin belli bir tarihten sonra gerilediini savunanlar 'gerileme' derken tam olarak neyi kast ediyorlar sahiden de? Tereddi midir kasd olunan ey, yoksa inhitat mdr? Eer tereddi anlamnda bir gerilemeden sz edeceksek, o zaman unu sylyoruz demektir: Osmanl Devleti ve toplumu ilerlemi olduu konumdan gerilemitir, geriye gitmitir. Kendi iinde bir dejenerasyon yaamtr, yani bozulma. Kastmz bu ise eer, dars, yani Osmanl'nn 'teki'si olarak kurguladmz Avrupa'nn ilerleyip ilerlememesiyle bir iimiz yok demektir, nk bu iddiaya gre Avrupa yerinde saysayd bile biz kendi iimizde bir gerileme yaamzdr; geri kalmlmzn sebebi budur: Ksacas

Osmanl Devleti bozulduu iin geri kald. Ancak 'gerileme'nin ikinci anlamna gelirsek, yani bu terimle Osmanl sisteminin kendi iinde bir tereddi geirdiini deil de, Avrupa lkeleriyle olan yarnda geri dtn, inhitat'a maruz
Keifler 47

kaldn kast ediyorsak, o zaman unu sylyoruz demektir: Osmanl sistemi kendi iinde yoluna devam ediyordu ancak Avrupa tarafndan geildi. Kastmz bu ise Osmanl'nn tereddisini ya kabul etmiyoruz ya da pek nemsemiyoruz demektir, nk Osmanl sistemi kendi temposunda yoluna devam etseydi bile Avrupa'nn modern alardaki olaanst ilerleme temposu karsnda yine geri kalacakt. Bu, kanlmazd demeye getiriyoruz. Metinlerine eildiimizde, 'gerileme' tezini savunanlarn bu iki gerileme yorumundan hangisini murad ettiklerini ayrd etmenin gletii rneklere bolca rastlyoruz. Bazen bu iki anlamn, yani tereddi (decay) anlam ile inhitat (decline) anlamnn birlikte veya birbirinin yerine kullanldna ya da konjonktre gre bazen ilk anlamda, ilerine geldii zaman da br anlamda kullanldna ahit oluyoruz, olacaz. Velhasl yle bir tablo karyorlar karmza: Osmanl Devleti ve toplumu hem kendi iinde bir rme yaad, hem de Bat karsnda geri kald ya da her ikisi de beraberce vuku buldu. Tabii tam bir mantk kargaa gizli burada, farkedeceiniz gibi. Ancak bu iddiann sahiplerinin, kendi iinde ryen bir sistemin, nasl olup da rmeye balad sylenilen tarihten, yani Kanuni'nin lmnden devletin yklna kadarki 357 ( yz elli yedi) yl, yani 3,5 asr, yani Trkiye Cumhuriyeti'nin mrnn 4,5 kat kadar bir mddet yaamaya devam ettiini, ayakta kalabildiini, dnya siyasetinde eskisi kadar olmasa bile, sz sahibi olmaya devam edebildiini, Osmanllarn, Mehmet Gen hocann o ho deyiiyle bu mucizeyi nasl baardklarn da aklamalar gerekir. rme sresi, salkl olduu varsaylan mrnn -kuruluundan (1299) Kanuni'nin lmne kadar geen 267 yln- yaklak bir asr fazlasna tekabl eden bir devletin bu muazzam baaryla nasl ryebildii(!) ise apayr bir tartma konusudur.
48 Geri Gel Ey Osmanl!

Trkiye'de ve imdilerde Amerika Birleik Devletleri'nde Ne-o-Conlar tarafndan pek tutulan -hatta ounun niversitede hocas olduu sylenen- Oryantalist Bernard Lewis'in gerileme meselesine yaklam, kendisine yurt dnda olduu kadar yurt iinde de epeyce taraftar bulmua benzemektedir. Maalesef Lewis'in Modern Trkiye'nin Douu adl, tercmesi tam bir facia olan ve Trk Tarih Kurumu gibi medar- iftiharmz olmas gereken bir kurumun bast malzemesi ve perspektifi epey eskimi kitabndan Trk okuru ne anlad, bilmiyorum. Ama anladklar bile yetmitir diye dnyorum Osmanl'y anlamamalarna. Bernard Lewis'in neredeyse yarm asrdr Mslmanlara ve tabiatyla Osmanllara kar pskrtt fke lavlar nasl yurt dnda Samuel Huntington'n "Medeniyetler atmas" tezine msait bir toprak hazrlamsa, ieride de anlamsz bir Bat kartln, hadi o neyse ama Avrupa karsnda Osmanl Devleti'ne haksz yere yaktrlan bir zafiyet ve acziyet retoriini canlandrma benzemektedir. Ne var ki, Lewis'in 'Osmanl gerilemesi' (Ottoman decline) hakkndaki byk anlatsnn arka plan daha korkuntur. Ona birazdan geleceiz; ancak nce Lewis'in ne dediini grelim.

Bir prototip: Bernard Lewis


Lewis'in kafasnda Bat o kadar sorgulanmaz ve yce bir konumdadr ki (sanki bizim deil!), btn dnya ve elbette Osmanl da, ona yaklaabildii veya benzeyebildii oranda bir 'ey'e benzeyecek, ondan uzaklat oranda da, bir 'ey' olmak vasfn yitirecektir. 11 Eyll'den sonra yaynlad kitab What YJent VVrong? (Yanl Giden Ne?), Levvis'in kafasndaki modeli bir ayna gibi yanstmaktadr. slam leminde yanl giden bir ey var: Btn gayretlerimize ramen, onlar bizim gibi olamadlar. Neden olaKeifler 49

madlar? Nerede yanl yaptk da onlar bize, yani Batllara benzemediler? Bize benzemeleri iin daha neler yapmamz lazmdr? Anladnz sanrm: Bir nevi Neo-Conlara baba nasihatlar... Levvis'in uzmanlk sahas olduuna inanmak istediimiz ama ou zaman bir gazetecinin mi yoksa bir bilim adamnn m konutuuna ap kaldmz yarglarna baktmzda ayn gr, pervasz bir tavrla tarih alanna da tam olduunu grmekteyiz. ki hasm medeniyet vardr onun kafasnda. Bu ezel husumet, slamiyetin 15 asr nce zuhuruyla balam, muhtelif zig-zaklar ize ize bugne kadar gelmi ve ma, Bat'nn nihai galebesiyle

sonulanmtr. imdi kolu kanad krlm olan Bat'nn bu hasm- b-mn'n hazmetme srecidir, dolaysyla "tarihin sonu" yakndr. Lewis'in argman yle devam ediyor: slamiyet bin yldr Hristiyanla galebe alyordu. Ne zaman ki, Viyana nlerinde Trkler bozguna uratld, slam leminde Avrupa (Bat) karsnda geri ekilme srecine girildi. Ardndan da Osmanl gnei asker, ekonomik ve bilimsel olarak Bat'nn karsnda 'tutulmaya balad' (Osmanl tutulmas). Osmanlnn yaad bu ilk derin 'utan', sonralar Mslmanlar arasnda Bat'ya kar "saldrgan bir fke"ye dnt. te bugn Mslmanlarn modern Bat'ya duyduklar yaygn fkenin tarih kkleri buraya dayanmaktadr.
Bu bir medeniyetler atmasndan daha hafif bir ey deildir -Yahudi-Hristiyan mirasmza, laik dzenimize ve her ikisinin yeryzne yaylmasna kar kadim bir hasmn belki bilind fakat kesinlikle tarih bir tepkisidir.1
1

Bernard Lewis, From Babel to Dragomans: Interpreting the Middle East, London: VVei-denfeld and Nicholson, 2004, s. 330'dan nakleden, YVliam Dalrymple, "Forevvord: The Porous frontiers of islam and Christendom: A clash or fusion of civilizations", Editr: Gerald McLean, Re-Orienting the Renaissance: Cultural Exchanges tvith the East, New York: Palgrave Macmillan, 2005, s. XVI.

50

Geri Gel Ey Osmanl!

Levvis'in, Osmanllar, medeniyetle zdeletirdii Avrupa'dan (Bat'dan) dlayan tavrnda bu yaklam iyice belirgin hale gelmektedir. Ona gre, Rnesans mutlak bir ekilde Avrupal, dolaysyla mnhasran 'Batl' bir gelimedir ve iin garibi, Avrupa'nn burnunun dibinde yaayan Osmanllar bu olay ne merak etmilerdir, ne de onun oluumuna katlmlardr. Hatta byle bir istek dahi duymu deillerdir. Bernard Lewis, "Kaytlar gstermektedir ki" diyor Mslim Discovery ofEurope (Mslmanlarn Avrupa'y Kefi) adl Trkeye de evrilen kitabnda, "18. yzyln ikinci yarsna kadar [Osmanllarn Avrupa hakknda topladklar] malumat ounlukla hurafeden teye gemeyen, hatal ve neredeyse daima gn gemi bilgilerden ibaretti." Ne zaman ki, 18. yzylda Osmanllar Avrupai tarzda diplomasiyi ve asker teknikleri benimsediler, bu talam gvdede kprdanma alametleri balam oldu. Ancak 19. yzyl balarndadr ki [Tanzimat' kastediyor], Mslmanlarn tavrlarnda esasl deimeler grld. Bylece Mslmanlar, Trkiye'den balayarak Hristiyanlk ile slam lemleri arasnda yalnz iktidar deil, bilgi bakmndan da dengelerin deitiini fark ettiler ve ilk defa Avrupa dillerini renmenin deerini anladlar. Lewis'e gre, Mslmanlarn kendi dillerine olan ilgileri bile yok denecek kadar aa dzeydeydi. Dolaysyla Trkeyi inceleme grevini lkelerine gelen emperyalistler ile misyonerler stlenmiti.

Mslmanlar neden bu kadar ilgisiz ve meraksz?


Burada Oryantalist iin temel soru udur: Mslmanlar neden bu kadar ilgisiz ve merakszdr? Levvis bunu, slam medeniyetinin modern Bat karsnda 'gerilemi' olmasna balyor ve btn analizi de bu soru zerinde ekilleniyor zaten. Mslmanlar modern Bat karsnda uKeifler 51

radklar hezimeti, ancak Bat'nn nnde diz kerek atlatabileceklerdir ve meselenin asl korkun olan yan, Levvis'in gerileme tezinin, aslnda slam dnyasn bu noktaya getirmeye icbar edecek bir silah olarak tasarlanm olmasdr. Oysa ne Rnesans Levvis'in anlatt gibi saf bir Avrupa mucizesidir, ne slam dnyas ile Avrupa (Hristiyan alemi) arasnda, onun varsayd trden uzlamaz ve mutlak bir kartlk szkonusudur, ne de Mslmanlar merakllk ve seyahatname yazma konusunda Batl meslektalarndan geridedir. Bunu rnekleriyle ortaya koymak pek zor olmayacaktr. Ancak bu usuz bucaksz konuya girmek yerine, cevap olarak yine Batl literatrde son yllarda ortaya konulan baz eserlere gz atmak yeterli olacaktr. ngilizce literatrde son zamanlarda yaynlanan baz almalar, Rnesans'n snrlarn slam alemini de iine alacak ekilde geniletirken, ayn zamanda bugne kadar Avrupal kklere dayandn bildiimiz pek ok pr 'Batl' zannedilen hadisenin ierisinde Mslmanlarn, zellikle de Osmanllarn bulunduunu kesin bir dille ortaya koymaya balad. Mesela Oxford niversitesi Yaynlar tarafndan baslan Jerry Brotton'un The Renaissance Bazaar' (2002), Brotton ve Lisa Jardi-ne'in birlikte hazrladklar Global Interests'i (Reaktion Books, 2000), Yale niversitesi Yaynlar tarafndan yaynlanan Deborah Hovvard'n Venice and the Easfi (2000), Jack Goody'nin Trkeye Avrupa'da slam Damgas (Etkileim Yaynlar, 2005) adyla evrilen islam in Europe'u. (Polity Press, 2004), Franco Cardini'nin Europe and islam' (Blackvvell, 2001), Daniel Goffman'n The Ottoman Empire and Early Modern Europe'u (Cambridge University Press,
2

Bunlara sadece iki rnek verelim: Robert Ousterhout, "The East, the West, and the appropriation of the past in early Ottoman architecture", Gesta, Vol. XLIII/2, 2004, s. 165-176; Julian Raby, "A Sultan of paradox: Mehmed the Conqueror as a patron of arts", Oxford Art of Journal, Vol. 5, No. 1, (Patronage) 1982, s. 3-8.

52 Geri Gel Ey Osmanl!

2002), Columbia niversitesi Yaynlar arasnda kan Nabil Matar'n Trk, Moors and Englishman in the Age of Discovery'si (1999), Suraiya Faroqhi'nin The Ottoman Empire and the World Around It'i (13. Tauris, 2004) dahas, Robert Ousterhout'dan Julian Raby'ye kadar uzanan geni bir Batl aratrmac kadrosunun yazd giderek renklenen makaleler yn,2 bize Osmanl'dan bamsz bir Rnesans'n vcut bulamayacan, Venedik ehri ve kltrnn slam aleminin frnnda pitiini ve Osmanl'nn kollarnn ngiltere gibi slam aleminin etkisinin fazla ulamad zannedilen 'rak' bir lkeye dahi uzanm olduunu, Osmanllarn bizdeki gibi bir snr taknts olmadn, zellikle Fatih Sultan Mehmed'in bir 'Rnesans adam' olduunu gstermi bulunuyor. Bylece artk 'Rnesans' ve 'Avrupa' gibi, byk lde 19. yzyl Avrupa tarihilerinin ve Bernard Lewis gibi ateli oryantalistlerin 'Bat'ya tahsis ettikleri 'ina'larn yaraplar genilemekte ve tarihilik mesleinin nne yeni ufuklar serilmektedir. Hatta Clive Ponting gibi yetkin bir ngiliz tarihisi, 6 yl nce kaleme ald dnya tarihinde, meslektalarna bir arda bulunarak, artk Avrupa'nn tarihini Avrupal olmayan halklarn da yazmas gerektiini, bu yaplabildii takdirde Avrupa tarihinin imdiye kadar kendi tarihilerine grnmeyen ilgin yzlerinin ortaya kacan ileri srmt.3

Osmanl tarihi kafalarmzda kmeye devam ediyor


Ayn ey Osmanl tarihi iin de geerli deil mi? Artk Avrupa tarihinin yrngesinde avare bir uydu gibi dolaan, neredeyse mnhasran Avrupa'ya kar 'ilerlemi' ve onun karsnda 'gerilemi' bir devletin baml tarihine indirgenen Osmanl tarihinin karmakln ve ok-boyutluluunu ortaya koyacak bir giriimin gndemimize girmesi gerekiyor.
3

Clive Ponting, World Histonj: A Nev Perspective, Pimlico, 2001.

Keifler 53

Mevcut tarihten, daha dorusu mevcut tarihin bak asndan bakabildiimiz kadar baktk ve bunun snrna gelip dayandk. Artk bilimsel kisveli kitaplarmzdan popler tarihilere kadar yaylan 'gerileme paradigmasnn da snrlarna dayanm bulunuyoruz. Bu snrn ancak Osmanl fenomenine yarar bir ok-katl paradigmayla alabileceini grmemiz, onun ihtiva ettii karmakl gsleyebilecek gte bir modellemeyle daha nceki alarmzn avlamakta yetersiz kald balklar yakalayabileceimiz bir dzeye eritirmemiz gerekiyor tarihiliimizi. Aksi halde, yine havanda su dvmeye devam edecek ve tam da bu sebeple, Osmanl, geri kalacaktr! Bir baka deyile, dnya tarihilii, inceledii alan zerinde makro ve mikro dzeylerde alabildiine geniler ve derinleirken, bizim elimizdeki zengin malzeme, porsumu bir metodoloji ve kaba saba benzetmelerle tarih denizinde yalpalayarak ilerlemeye devam edecektir. te Osmanl tarihi hakkndaki yaygn klasik "kurulu-ykseli-duraklama-gerileme-k" emamzn ulat 'yetkinlie' gnmzden popler bir rnek (gr sahibinin ismini vermiyorum ama tahmin etmeniz zor olmasa gerek; zaten orijinal bir gr de deil grdnz gibi; benzerleri mebzul miktarda mevcut):
Biz bugn bozulmaya balamadk ki, 400 seneden beri bozulageliyoruz... Pek ok Trk ve yabanc tarihi Osmanl'nn bozulmasn Kanuni Sultan Sleyman'a kadar gtryor. Ruhsal bozulma olmazsa hibir kurumda bozulma olmaz. Yani nce ruhumuz kirlendi. Tabii, kurumlar da kirlendi.... Osmanl, rehavet iinde uyumaya ekildi. Uyandnda artlar deimi, Avrupa ban alp gitmiti. Panie kapld. Paniin arkasndan "yenilmilik kaygs" ile "aalk duygusu" geldi.

Bu rnee, yukarda gerileme kavramna getirmeye altmz teredd-inhitat ayrmn da gereksiz klacak bir uvala doldurma abasnn hakim olduu gzden kamyor. Hem Osmanl ken54 Geri Gel Ey Osmanl! Keifler

55

di iinde bozuluyor; ruhen kirleniyor. Sonra kurumlar da bu kirlenmeden nasiplerini srasyla alyor. Rehavete kaplyor ve uykuya dalyorlar. Buraya kadar iin tereddi ksm. Ardndan Osmanl bir de bakyor ki, Avrupa kendisini geride brakm; bylece panikliyor ve yenilmilik kaygs ile aalk duygusuna kaplyor. Tarihinin yardan fazlasn bozulmayla geirmi bir imparatorluk manzarasnn abeslii bir yana, burada asl aalk duygusunun bu tarihin aktrlerinde mi yoksa tarihilerimizde mi olduunu insan iyice merak etmeye balyor. Ashab- Kehf kssasndan epeyce yararlanma benzeyen bu yaklam tarz, ne yazk ki, tarihin 400 yl nceki altn sayfalarn da karalamakta olduunun farknda deildir. nk bylesine uzun bir uykuya meydan veren birileri olmaldr ve bu uyuyanlar birdenbire, bir genetik mutasyonla zuhur

etmediklerine gre, zaaflarnn kkleri, 400 yln ncesindeki sayfalarda bulunmal deil midir? A. Laroui'nin dedii gibi, o insanlarn uykusunu getiren bir dnem, kendi iinde de yceliini yitirmez mi? En azndan brakt uyuturucu miras asndan sorgulanmal deil midir Altn a'n kendisi de? Velhasl, Osmanl tarihi kmeye devam ediyor. Elbette kafalarmzda ve tarihilerimizin testereleen kalemlerinde.

Geri gel, ey Osmanl!


Allah'tan ki, dnyada iyi tarihiler var da, kt rnekleri ayklayabiliyor ve gerekten tarihi anlamaya alanlarla ona keyifler-ince elbise bimeye kalkanlar birbirinden ayrd edebiliyoruz. Kafasn kullanan ve gnln olmasa bile, akln, aratrd konunun hizmetine veren has tarihi ile kafasndaki ablonu tarihe dorulatmak ve kapld aalk duygusunu tarihe ykleyerek hafiflemek iin rpnanlar da bu sayede temyiz edebilme imknna sahip oluyoruz. Dolaysyla Caroline Finkel'n tespitiyle sylersek, Osmanl tarihiliinin nndeki acil grev, 'Osmanllar geri getirmek'tir.4 Osmanllar gerek tarihiliin alanna getirmektir bir baka deyile. nk kreselleme anda btn toplumlar ve milletler, alt-milletler, hatta ingeneler gibi marjinal gruplar5 kendi yklerini yeniden anlatmak iin rpnrlarken, bizim ayn muharref yky srgit tekrarlama alkanlmz, korkarm bu gidile dilsiz kalmamza da sebep olacaktr. zellikle de Osmanl tarihinin tarihilik asndan en 'karanlk' dnemleri olduklar giderek daha iyi anlalan 17. ve 18. yzyllar zerinde dikkatle durmak, bizi modernleme tarihimizle yeniden yzleme ortamna sokacak ve gerek Tanzimat', gerekse Merutiyetleri ve Cumhuriyet dnemlerini, hatta bugnmz farkl gzlerle deerlendirebilme ve yzmz daha ak seik tanyabilme imknn balayacaktr. Osmanl'y yeniden aramza getirebilmek iin Son Ada'nn derinlerine doru sahibini bir keif yolculuuna kmamz gerekiyor. te Son Ada'nn bugn sular altnda kalan ve unutulan adalardan birinin yrek yakan yks... Okuyalm ve dnelim beraberce.
4 5

Caroline Finkel, "'The Treacherous cleverness of hindsight': Myths of Ottoman de-cay", Editr: McLean, age, s. 152. Mesela "Osmanl ingeneleri" zerine almalar, geen yzylda Paspatis adl stanbullu bir Rum doktorun Franszca eseriyle balam ve halen artarak devam etmektedir. Bkz. Elena Marushiakova ve Vesselin Popov, Gypsies in the Ottoman Etnpi-re, Centre de reserches tsiganes, University of Hertfordshire Press, 2001. Ayrca An-gus Fraser'm ingeneler adyla Trkeye kazandrlan The Gypsies'inde Osmanl Devleti'nin ingenelere, ada Avrupa devletlerindeki gibi sistematik bask uygulamayan tek devlet olduunu, onlarn gelenek ve greneklerine sayg gsterdiini ve kendi otoritelerince ynetilmelerine izin verildiini ortaya koymaktadr (eviren: lkin nan, stanbul 2005, Homer Kitabevi, s. 154).

Keifler yj

Tuna'ya gml son Osmanl adas


Kanuni dneminde Macaristan bir Osmanl eyaleti olarak tekilatlandrld ve Tuna Nehri Osmanl hakimiyetinin belindeki altn kemer oldu.
lber Ortayl1

TAKVMLER 13 Eyll 1967'yi gsterirken, Trkiye'de gazeteler u garip satrlar dyorlard birinci sayfalarna: "Babakan Sleyman Demirel, Adakale'deki soydalarmz yurda getirmek iin Romanya'ya gitti." yi de bu adada yaayan "Trkler" nasl olmu da o bir asr sren Balkan kyametini kazasz belasz atlatabilmi, Berlin Kongresi'nden Lozan Antlamas'na kadar pek ok srattan hangi beceriyle syrlp Babakanlk uana kadar sa salim ulaabilmilerdi? Velhasl Tuna zerindeki bu adann uzun yaama srr nerede yatyordu? Fakat Adakale, ah Adakale! Cmle dmler sende, senin o pek clz olan omuzlarna yldr. Bir zebilsek onlar!

Gazi nehir
Ne zaman o yalazl satrlar okusam gzlerimde bir eyler kaynar. Bu nehir "gazi nehir"dir diyordu air-tarihimiz Kvami Efendi. Tuna'dan bahsediyor elbette; "Gazi nehir" Tuna. O yle
1

lber Ortayl, "Tuna: mparatorluklarn altn kemeri", National Geographic Trkiye, Mart 2002, s. 130.

bir sudur ki, diyordu airimiz, deniz mizaldr, kederli bir karaktere sahiptir, derin bir havsalas vardr vs. ("Amma Tuna suyu bir sudur kim derya-miza, mkedder-tab, amik-havsala...") Ne de abuk unuttuk Tuna'y. Rumeli trklerimiz de olmasa neredeyse hatrlayan kmayacak. Oysa Tuna bizim Avrupa'daki maceramzn etrafnda topland birka odaktan biriydi. Evet sava, ama bir medeniyet destann dokudu ve okudu o nehir ayn zamanda. Viyana'dan Karadeniz kysndaki Kstence'ye (sakn haritalarda "Constanza" yazdklarna bakp da yabanc bir ehir sanmayasnz onu)

uzanan bir latif erittir Tuna ve aktka hikyemizden sayfalar drr unutkan hafzamzn sularna. Ve dahi Tuna'nn haar evlad Adakale bu unutulmu sayfalarndan biridir tarihimizin. Bugn Romanya ile Srbistan topraklar arasnda akan Gazi Nehir'de kayplara karm bir ada olan Adakale (bunun nasl olduunu renmek iin biraz sabredin ltfen), alt st 2 hektar yzlmndedir ve nfusu bini bile bulmamaktadr. Halkn ounluunu Trkler oluturmakla birlikte Bonaklar gibi farkl rklardan Mslmanlar da vardr. Adann Osmanllar tarafndan ne zaman fethedildii tam olarak bilinmiyor. Bir seferde lkeler fetheden Osmanl iin birka yz kiinin yaad bir adann fethi pek nemli bulunmam olmaldr. Yalnz elimizdeki bilgiler, adann Osmanl fethi ncesinde bir korsan yata olduunu gstermektedir. Ada, ancak 17. yzylda, yani evresinin tamamen Osmanl topra olmasndan yaklak 2 asr sonra ariv belgelerine yansr. Bu srada Adakale Avusturyallarn eline gemitir ve Belgrad'n yeniden fethinden sonra sadece 400 kiilik bir birlik gnderilerek geri alnr (1691). Bylece Osmanl ile ilk ayrl sona eren ada buna sevinemeden ikinci bir ayrlk yaar. 18. yzyl balarnda yeniden Avusturyallarca ele geirilen Adakale, ,.
58 Geri Gel Ey Osmanl!

1738'de, Sultan I. Mahmud dnemindeki o son byk Avrupa ii operasyonumuzda snrlarmza bir kere daha dahil edilir. Anlalan ada, giderek nem kazanmaktadr. Hatta Mhimme Defteri'ndeki bir kaytta Adakale o kadar nemle zikredilmitir ki, bizzat padiahn diliyle, "kilid-i memleket-i Erdel ve Macar ve mifth- lkt- Belgrad ve Tamvar", yani Macaristan'n kilidi ve Srbistan ve Romanya'nn anahtar diye zikredilmitir. Hem kilit, hem anahtar... Osmanllar bu adada bir eyler olduunu ve olacan kavramlar sanki. Bakalm Adakale hangi anahtarn kilidi, hangi kilidin anahtarym?

Unutulan ada
Osmanl askerleri Srbistan'daki garnizonlarndan 1867'de ekilmiler, yani Demirel'in son Adakalelileri almaya gittii tarihten tam 100 sene evvel. Ancak Osmanl askeri evresinden ekilmise de, Adakale, tarihin zlmez srlarndan birisine sahne olur ve Balkanlardaki snrlarmzn nihai olarak belirlendii 1878 Berlin Kongresi'nde "unutulur". Evet, resmen unutulur! Bylece Adakale'nin Lozan'a kadarki benzersiz serveni balam olur. Tuna zerinde unutulan ve evresi boaltld halde Osmanl topraklarnda kalmaya devam eden Adakale'ye stanbul'dan nahiye (bucak) mdr ve kad tayinine devam edilir. Hatta Adakale halk II. Merutiyet parlamento seimlerine 'ikinci semenleri"ni (mntehib-i sn) gndermeyi dahi ihmal etmemi ve Osmanl sistemi iinde olduklarn bir kere daha gstermitir. Birinci Dnya Sava'ndan sonra durum tamamen deimi, Avusturya-Macaristan mparatorluu Osmanl Devleti gibi yenilmi ve topraklar paylatrlmtr. evresiyle birlikte Romanya'ya braklan Adakale'nin bu ilhakn Osmanl hkmeti hibir zaman kabul etmemi ve bu adann kendi topra olduunKeifler 59

Adakale'nin en byk camisi bir kartpostala byle yansm.

da srar etmitir. Garip gerekten de. Daha da garip olan, Ankara hkmetinin de bu ilhak kabul etmeyii. Neden garip? undan: Balkanlar nere, Anadolu'nun ortasnda kurulan hkmet nere? Yani ne alakas var? te bizi tarihimize kar krletiren noktalardan biri daha... Adakale, kafalarmzdaki pasl bir kilidin iinde dnmeye balyor yava yava... Aslnda stanbul'daki meclisin TBMM'nin kurucusu olduunu, mesela Meclis-i Mebusan reisi

Celaleddin Arif Bey'in 23 Nisan ncesinde Ankara'ya gelerek TBMM'nin kuruluu iin almalarda bulunduunu bilmiyorsanz tabii ki TC'nin Osmanl'dan kopmu olduunu sanmakta mazursunuz. Ancak geen yl (27 Haziran 2006) Toktam Ate'in Cumhuriyet''teki kesinde yazd gibi TBMM'nin kard 1 nolu yasann Anam Vergisi Kanunu olduunun, nk stanbul Meclisi'nin toplantlarn erteledii 18 Mart 1920 gn, gndeminin 1. maddesinde bu
6o Geri Gel Ey Osmanl!

yasa tasarsnn bulunduunun, velhasl TBMM'nin Meclis-i Mebusan'n dorudan doruya devam olduunun farknda deilseniz, daha aracak ok eyiniz var demektir. Adakale de bizi artmaya artlanm Osmanl oyunbazlarndandr. Dikkat gerektir.

Ankara meclisinde Adakale tartlyor


Nerede kalmtk? Evet, stanbul hkmeti de, TBMM hkmeti de Adakale'yi brakmaya raz deildir. O bir bakma Balkanlardaki serhat gnlerimizin tatl bir hatras olarak muhafaza edilmek istenmektedir. Fakat te yandan Misak- Milli snrlarmz iinde deildir Adakale. Bu nasl itir? Hem Misak- Milli'ye dahil deil, hem de zerinde hak iddia ediyoruz? Lozan mzakereleri srasnda Trk tarafnn bu ufack gurbet adas zerindeki srar Romenleri bile artm, yoksa bunlarn niyeti tekrar Balkanlar ele geirmek mi? sorusunun delegelerin kafalarn kemirmesine yol amtr. Ancak Ankara'dan Babakan Hseyin Rauf (Orbay) imzal bir telgraf, Trk tarafnn Adakale'ye nasl hakiki bir Osmanl gzyle baktn pek gzel zetlemektedir:
"...Adakale elyevm cmi-i erifi ile 600 kadar kamilen Mslim ve Trk ahalisiyle ve trk mebnisiyle tamamen Trk yurdunun nefis ve hazin bir numunesi ve tarihimizin temelinde kurulmu bir abide hatratn temsil etmekte ve Tuna'nn sular bu adacn sevahiline eski devr-i azametin hikyatn tevdi' ederek cereyan eylemekte..."

Evet, Tuna'nn dalgalar sahillerine vurduka tarihimizin parlak asrlarnn hikyeleri duyulmaktadr ondan ve anlalan, Ankara hkmeti, bu her naslsa bize balanm olan sembolik ada zerinde srar etmeyi bir eref meselesi addetmitir.
Keifler 6
Bir belgenin dilinden Adakale "Kilid-i memleket-1 Erdel ve Macar ve mifth- lkt- Belgrad ve Tamvar olan Ada kalesi'nin feth ve enzr- mlknem iken lehl-hamd ve'1-minne kal'a-i merkmenin fethi myesser olduundan bahisle I. Mahmud, vezir-1 azam ve serdar- ekreme terifat (hilat, kl veya haner) gndermitir. (Mhimme Defteri, 145, s. 198.)
Zikreden: smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, cilt IV/, Ankara 1986, Trk Tarih Kurumu Yaynlar, s. 282-283.

Nitekim smet Paa'nn Lozan'da karlat bunaltc diren karsnda gerilemesi zerine tkanan grmeler, ubat 1923'de onu tekrar Ankara'ya getirecek ve TBMM yine srar edecektir bu adack zerinde. Hatta Adakale'ye bucak mdr olarak atanan ama Romanyallarn itiraz zerine grevine balayamayan Firuz Bey'in grev yerine gnderilmesi talimat bizzat Babakan Rauf Orbay tarafndan smet Paa'ya ekilen bir telgrafla verilecektir. TBMM'nin btn bu srarlarna ramen Lozan'da ngiltere'nin basklar sonu verecek ve Ankara'dan gnderilen "gizli bir telgrafla bu iin balanmas emredilince Adakale resmi olarak kopacaktr ana vatandan. 1923'den 1967'ye kadar adada yaamaya devam eden nfus, bu tarihte adann, Romanya'nn Tuna nehri zerinde yaptrd bir barajn sular altnda kalmas zerine boaltlr. Bylece Tuna'ya emanet braktmz son Osmanl bakiyyesi de ana vatana kavumu olur. Demirel adada kalan son "Trkler"i uayla getirir Trkiye'ye ama Tuna zerindeki asrlarmz dikkatli gzlerle imi olan kedileri orada unutmuuzdur. Rivayetlere gre civarda yaayan kyller, barajn suyu ykseldike kedilerin ac ac mi62 Geri Gel Ey Osmanl!

yavladklarn ve tepelere trmandklarn, sonunda boulduklarn anlatrlarm. Bugn Adakale sular altnda... Bekliyor gnn birinde yeniden mjdeli afaklar aktrmay hafzamza. Yeter ki hafzamzn sular onun yanksndan mahrum kalmasn.
Yararlanlan metinler Pasztor Arpad, "Macaristanda Trk dnyasnn son gnleri", Yeni Tarih Dnyas, Say: 7, 17 Aralk 1953, s. 287-289. Rait ava, " Adakale'nin Romanya'ya verilmesi tartmas", Toplumsal Tarih, Say: 78, Haziran 2000, s. 4-12. Hayri Gl, "Kale ykld, hatralar kald: Adakale", Zaman/Turkuaz eki, 26 Haziran 2005. Cemal Kutay, "Bildiimizden baka ve sylenmesi yasak Plevne", Tarih Sohbetleri 1, stanbul 1966, s. 148. Mehmet nder, "Ramazan'da sulara gmlecek olan bir Trk kasabas: Adakale", Trk Kltr, Say: 54, Nisan 1967, s. 427433.

II

ORDA BR OSMANLI VAR UZAKTA


Tanpnar ve Yahya Kemal ne kadar duygulu insanlardr. Gemiin heyecann dalgalar gibi hissetmilerdir; ama

kendilerini o dalgalara salmamlardr. ayet salsalard kendilerini dalgalarn ulaaca yerde bulacaklard.
M. Fethullah Glen

Amerika'nn yedii Osmanl tokad


Hemen her Amerikal, Birleik Devletler'in 1800'lerin balarnda "Berberi korsanlaryla savaa girdiini ve bu savan Deniz Kuvvetleri marnda yad edildiini bilir.
Robert J. Allison

"MEMLK- MCTEM'A- AMERKA DEVLET". Amerika Birleik Devletleri'nin resmi ismi, Babakanlk Arivi'ndeki 1830 tarihli bir belgeye bu ilgin terkiple yansm.1 Ve biliyoruz ki, 1830 yl, Osmanl-Amerika Birleik Devletleri ilikilerinde bir dnm noktas olmu, srarl ricalar zerine ABD, Osmanl Devleti tarafndan "en ziyade msaadeye mazhar" devletler listesine dahil edilmiti. Bundan sonrasn biliyorsunuz byk lde. Ancak bu blmde sizi biraz daha eskilere gtreceim; ABD ile Osmanl Devleti'nin koruyucu emsiyesi altndaki Cezayir ve Trablus beylikleri arasndaki ilk "terr" savann ilgin hikyesine. Bu savata saldran taraf Amerika'yd ama kolay lokma zannettii "Barbar korsanlarndan bakn nasl bir "Osmanl tokad" yedi. Grelim.
1

Babakanlk Arivi, Dvel-i Ecnebiye, Amerika Nian Defteri 1/1, s. 7'den nakleden: Nurdan afak, Osmanl-Amerika likileri, stanbul 2003, OSAV Yaynlar, s. 41.

66 Geri Gel Ey Osmanh!

Amerika'nn korsanlarla imtihan


Malum, Amerika vaktiyle bir ngiliz smrgesiydi. Bamszla giden yol, 5 Mart 1770'de ngiliz askerlerinin Boston halkna kar gerekletirdii kanl katliamla yaylma istidad kazand ve 1775 ylnda bamszlk sava patlak verdi; nihayet 1783'de imzalanan bar antlamas bamszln tescili oldu. Osmanl-ABD ilikileri de, tabiatyla ancak bu tarihten itibaren balam oluyordu. O devirde "korsanlar", denizlerin grnmez hkimleriydi. zellikle de otoritenin zayflad dnemler, denizleri korsanlarn cirit att kanunsuz arenalar haline getiriyordu. Onlarn plklerinde izinlerini almadan gemi yzdrmek, avam ifadeyle "kanmak" anlamna geliyordu. Tarih Bat-merkezli yazld iin korsanlk denildii zaman yalnz Berberi korsanlar anlr; ne spanyol, ne de ngiliz korsanlarndan sz edilir. Ancak korsanlk, savan tabii bir uzantsyd o devirlerde; ve Amerikan bamszlk savanda Amerikal korsanlarn ngiliz gemilerine verdii zayiat, unutulacak cinsten deildi. Demek ki korsanl o dnemin bir deniz realitesi olarak dnmekte fayda var. Nitekim Braudel korsanln "yasal" boyutuna gl bir k tutmaktadr:2 Korsanlk, ya biimsel bir sava ilanyla veya mhrl mektuplarla, pasaport, grev veya talimatlarla byle klnan meru [bir] savatr. Bu farkna varlar bize ne kadar garip grnrse grnsn, korsanln "yasalar, kurallar, canl adet ve gelenekleri" vardr. te bu korsanl iine geldii zaman tecviz eden, destekleyen ayn Amerika, yal limanlar bulabilmek gayesiyle ufak
2

Fernand Braudel, //. Felipe Dneminde Akdeniz ve Akdeniz Dnyas, cilt 2, eviren: Mehmet Ali Klbay, 2. bask, Ankara 1994, mge Kitabevi, s. 251.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 67

ufak Akdeniz'e yanamaktadr. Ama Berberi korsanlar, avularnn ii gibi bildikleri bu i denizde yeni misafirlerine hogeldin demekte gecikmeyeceklerdir. Nitekim Akdeniz'in acemisi olan Amerikan gemileri, ok gemeden korsanlarn elik penelerine dverir. Mesela Mslman korsanlar, 1783'de, "semiz rdek" diye dalga getikleri Amerikan gemilerinden yllk 80 bin dolar hara istemiler ve ske ske de almlard. 1787 ylnda 100 kadar Amerikal denizci, korsanlarn eline esir dm ve ABD, onlar kurtarmak iin 40 bin dolar fidye, 25 bin dolar da hara vermek zorunda kalmt. 1794'e gelince, durum daha da vahimlemi ve korsanlar tam 11 Amerikan gemisini ele geirmiler, 119 kiilik mrettebatn da esir almlard. Hatta bu ekirdekten yetime korsanlar Akdeniz'le de yetinmiyor, Atlas Okyanusu'na seferler dzenliyor, rlanda'nn bat sahillerine kadar dehet saabiliyorlard. Velhasl, Akdeniz'in giri ve k onlardan soruluyordu. O srada bamszlk savann barut ve kan kokular henz dimalarndan silinmemi olan Amerikan bakanlar, balarnn bu "rak" diyarda daha fazla derde girmesini istemiyor, korsanlarn neredeyse btn isteklerine boyun eiyorlard. Nitekim 1795'de Amerikan Kongresi, tarihinin en ar haracn onaylam, nakit olarak yllk 642.500 dolar, gerekli mhimmat ve 36 topa sahip bir adet de firkateyni

korsanlara vermeye raz olmutu. laveten yine her yl, 21.600 dolar deerinde deniz ara gereci de korsanlarn nasrl ellerine teslim edilecekti. Buna karlk Akdeniz, Amerikan gemilerinin huzur iinde seyr seferine alacakt.

Vaktiyle Amerika'y haraca kesmitik!


Tam duyamadm, "Pes birader! Bu neredeyse bir hazine!" mi dediniz? Acele etmeyin derim, zira dahas var. Amerikan gemilerinde seyahat edenler u veya bu nedenle
68 Geri Gel Ey Osmanl!

esir derlerse onlara da bir fiyat biilmiti bu ilgin anlamada. ABD Cezayir'e gidecek yolcular iin kii bana 4.000 dolar, kabin grevlileri iin de 1.400 dolar para deyecekti Cezayir'e. Geri Amerikan makamlar bu cretleri fahi bularak pazarlk edip indirim yaptrmlard ama sonunda kaderlerine raz olmulard. Anlama metni yalnz Trke yazlm (burada belirtelim ki, ABD'nin bir yabanc lke ile, yalnzca o lkenin dilinde yapt biricik antlama bu olmutur), Cezayir'de imzalanm ve 1796 Mart'nda Amerikan Senatosu tarafndan da onaylanmtr. Bu arada kaynaklar, anlama sonucunda serbest braklan rehinelerin anlatt ackl esaret hikyelerinden Amerikan halknn 11 Eyll' aratmayacak travmalar yaadn da nakletmeden gemiyor. Ancak 1800 ylnda cereyan eden bir olay, Amerika ile Osmanl Devleti himayesindeki Berberiler arasndaki iplerin kopmasna yol aacaktr. Kaptan VVilliam Bainbridge, Cezayir'e Amerika'nn yllk haracn demek iin gelir. Limana Amerikan bayrayla giremeyecei uygun bir lisanla sylenir kendisine ve bayrak indirtilir, yerine Osmanl bayra ektirilir. Hara, dorudan doruya Sultan'a denecektir. Bu yzden kendisine elik eden Cezayir gemileriyle birlikte Kaptan Bainbridge, stanbul'a gtrlp devrin padiah III. Selim'in huzuruna kartlr. stanbul'a ilk resmi Amerikan yetkilisi, bylece admn atm olur. Kaptan Bainbridge memleketine dnnde, bir daha Cezayir'e gitmemeye tvbe etmitir. Bu olayn ardndan Amerika'nn o zamanki "er geni" belli olmu gibidir: Cezayir, Trablus ve Derne (son ikisi bugn Libya snrlar iindedir).3
Orda Bir Osmanl Var Uzakta 69
3

Bu atmalarn byk lde Amerika asndan deerlendirildii bir alma iin bkz. Robert J. Allison, The Crescent Obscured: The United States and the Mslim World, 1776-1815, Oxford University Press: New York ve Oxford, 1995.

Yusuf Paa ABD'den hara istiyor


Amerika'nn Cezayir'e verdii tavizler, Trablus Paas Yusuf'un gznden kamayacaktr. O da ykseltir taleplerini. Mesela o srada Bakan George Washington lmtr, yeni Bakan Adams'a bir devlet bakan ldnde yerine geen bakann demesi gereken zel hara hatrlatlr. Ne kadar m? Yusuf Paa, Washington'un lmne kendince bir de deer bimitir: 10 bin dolar. Artk istenen haralar altndan kalklacak gibi deildir. Dnn ki, 1800 ylnda yllk hara miktar tam toplam 2 milyon dolara ulamaktadr ve bu miktar, ABD'nin sadece 10 milyon dolar olan yllk gelirinin bete birine denktir. Gelin grn ki, yaplan bir seimde "ahin" Thomas Jefferson bakan seilmitir; ve onun dneminde iler daha da etrefilleecek, Amerika, Osmanl limanlarna karma yapmaya kadar gtrecektir ii. Bunu baarp baaramad ise upuzun bir hikye. Bir "metal frtna"nn ayak sesleri duyulmakta, tarihin mermer tenine gmlm bir glge daha dorulmaktadr. Dostlar! Ykld, yklyor denilen Osmanl leventlerinin ABD filosuyla balarmz ne edirmeden nasl die di savatklarn grmek iin sayfay evirmeniz yeterli olacaktr...

Osmanl "metal frtna"y nasl gslemiti?


SZE Amerika Birleik Devletleri Bahriyesi'nin, douunu Osmanllara borlu olduunu sylersem arr msnz? Aslnda sizin iin artk artc bir ey kalmam olduunu biliyorum ama yine de syleyeyim: Amerikan Deniz Kuvvetleri, 19. yzyln balarnda deniz ar bir sefer iin hi de yeterli donanma sahip deildi, hele hele Akdeniz gibi pek az tecrbe sahibi olduklar "rak" bir blgede operasyon yapmaya hi msait deildi. Libya'ya ya da o zamanki adyla Trablus'a yaplacak operasyon, Amerikan Deniz Kuvvetleri'nin kendisini ispat edecei bir frsat olacakt. Nitekim yukarda belirttiimiz gibi, Derne'ye yaplacak olan karma harekt, Amerikan Bahriye Mar'na kadar

girmitir. Yani? Yanisi u ki, biz Derne'nin nerede olduunu bilmeyiz belki ama bir Amerikan Bahriyelisi, onun ismini anmadan(!) gne balamaz.

Jefferson Trablusgarbl Yusuf'a kar


Bundan 200 ksur yl nceydi ve bamszln henz kazanm olan Amerika Birleik Devletleri ya da ariv kaytlarmza geen adyla "Memlik-i Mctemi'a-i Amerika Devleti"nin ba, OsOrda Bir Osmanl Var Uzakta 71

manl Devleti'nin himayesi altndaki Marip (Kuzey Afrika) lkeleriyle fena halde dertteydi. Cezayir, Tunus ve Trablusgarbl "resm" korsanlar, Akdeniz'in dizginlerini kapitalist glere kaptrmamak iin var gleriyle mcadele veriyor, kendileriyle veya dorudan Osmanl Devleti'yle antlama yapmam olan veya sava halinde olduklar dman devletlerin gemilerini yakalayp gerekirse el koyuyor, fidye isteyerek kar taraf ekonomik olarak ve moralman kertiyorlard. Bu artlar altnda bakanlk koltuuna oturan Thomas Jefferson yeni hedefini aklamt: Berberilere kuru yok, gerekirse donanmamza milyon dolarlar harcayalm. "Amerikal ahinler"in bakan olarak koltua oturan Jefferson, Akdeniz'deki en zayf grd Osmanl "halkas"na, yani Trablusgarb'a mdahale emrini verdi. (Amerika'nn, bu ilk u sralardaki ifadesiyle n-alc "terr" operasyonunu Kaddafi'nin lkesinin eski sakinlerine kar gerekletirmi olmas da yeterince anlamldr.) Savamak isteyen taraf sadece Amerika deildi kukusuz. Trablusgarb Beyi Yusuf Karamanl Paa, Amerika'dan George VVashington'un lmne bedel olarak istedii 10 bin dolardan ses seda kmaynca fkelenerek lkedeki Amerikan temsilcisini yanna ard, ona elini ptrd ve ceza olarak yllk haracn miktarn 225 bin dolara kardn ilan etti. Ayrca istedii mallardan 25 bin dolarlk bir miktarn da kendisine verilmesini istedi. Eer bu istei reddedilirse, sava kanlmaz olacakt. Yusuf Paa, ne kadar kararl olduunu gstermek amacyla askerlerine Amerikan Konsolosu'nun gz nnde gemisinin bayrak direini kestirdi ki, bunun anlam akt: Sava.1
1

Bkz. brahim Baybura, Amerika: Tarihesi, Trk-Amerikan Mnasebetleri, Gezi Notlar, stanbul 1971(7), s. 96. Robert J. Allison, The Crescent Obscured: The United States and ine Mslim World, 1776-1815, Oxford University Press: New York ve Oxford, 1995, zellikle 8. Blm ("Remembering the Tripolitan War"), s. 187-206.

72.

m Geri Gel Ey Osmanl!

Bu hakarete cevap vermek amacyla 4 adet sava gemisiyle Trablus sahiline kadar giden Commmodore Dole, elindeki kuvvetlerle 1.200 kilometre uzunluundaki bu uzun sahil eridini kontrol edemeyeceini grnce savamaya cesaret edemeyerek lkesine dnecekti. Donanma henz hcuma hazr deildi ve g gsterisinde ilk raundu Yusuf Paa kazanm gibi grnyordu. Bir yl sonra, Mays 1802'de bu defa 6 gemiyle Trablus liman aklarna demirledi Amerikan deniz kuvvetleri. Gzda vermek amacyla bir Trablus gemisini batrp sahili bombaladlar. O kadar... nk Bakan kararlyd ama Kongre, bir trl Osmanllara kar cepheden bir sava amaya yanamyordu. Zoraki de olsa anlama yoluyla ii zme karar verilmiti ve bu amala Amerikan gemileri geri dnerek bu defa Fas Sultan'nn sarayn kuattlar. Ondan istedikleri, dmanlktan vaz-gemesiydi. Tpk Sultan Vahdettin gibi gemilerdeki toplarn sarayna evrilmi olduunu gren Fas Sultan tam teslim olacakken, imdadna Trablusgarb Beyi yetiti. Limannda demirlemi bulunan Amerikallara gre "talihsiz" Albay Bainbridge, Trablus'u kuataym derken kendisi kuatlm ve 307 subay ve eriyle birlikte Yusuf Paa'nn eline esir dm, bylece Amerika'nn Akdeniz zerindeki planlar bir kere daha alt st olmutu.

Amerika'yla die di mcadele


Amerikal komutan Edvvard Preble, Fas'taki kuatmay kaldrmak ve Albay Bainbridge ile askerlerini kurtarmak iin para toplamak derdine dmt. nce 50 bin dolar fidye demeyi teklif etti Yusuf Paa'ya; ama kabul ettiremedi. Ardndan miktar 100 bin dolara kartld ama ald cevap yine 'hayr' oldu. Anlalan yaman m yaman bir Karamanl'dr Yusuf Paa ve oyunlarnn sonu gelmemektedir. Bu defa Bainbridge'den zaptettii Phadelphia adl gemiyi yeniden donatp Amerikan filosuOrda Bir Osmanl Var Uzakta
73 Deme, Amerikan Bahriye Mar'nda nlar her sabah 1804 yl Austos ve Eyll'nde Amerikan filosu 5 defa zorlar Trablus limann ve sahili bombardman eder. Bu srada Tunus'taki Amerika Konsolosu VVilliam Eaton da Derne'ye bir baskn plan hazrlamakla meguldr. Sonunda Trablus Paas Yusuf Karamanl'nn paalktan mahrum brakt aabeyi Hamid'le ittifak kuran Eaton, 8 Amerikan piyadesi ve 900 Arap savasn yanna alarak Derne'ye saldrmak iin lden harekete geer.2 Derne, yerli ibirlikilerle beraber hareket edildii iin kolayca der. Ardndan kaleye Amerikan bayra ekilir, ite

Akdeniz'deki bu ilk deniz ar baarnn hatrasna Amerikan Bahriye Mar'nda Derne'nin ad gemektedir. Hatta bu zaferin hatrasn ebediletirmek iin Boston'daki bir sokaa da "Derne Soka" ad verilmi olup sokak halen bu ismi tamaktadr.

nun zerine gndermeyi tasarlar. Dman kendi gemisiyle vurmaktr amac. Amerika, mevcut kuvvetleriyle Berberi deniz gazileriyle baa kamayacan anlamtr anlamasna ama beklenmeyen bir ey olur ve Amerika'nn "ilk hakiki deniz kahraman" ilan ettii Stephen Decatur'un ani bir oyunu sayesinde hamle stnln ele geirmeyi baarr. Tarihler 15 ubat 1804' gsterirken Decatur, zaptettii bir Trk teknesine Arap ss verdii 74 gnllsn yerletirip gizlice yanar Trablus limanna. Adamlar, Yusuf Paa'nn kuvvetlerinin ele geirdii Phadelphia gemisine kanca atp trmanr ve gemiyi sa salim Malta'ya karrlar. Bu manevralar yapan 25 yandaki Decatur, ABD Deniz Kuvvetleri'nin en gen yata kaptanla ykselmi Deniz Albaydr ve bu unvann Osmanl2

General VVilliam Eaton'in hayat ve mcadelesi iin bkz. David Smethurst, Tripoli: The United States' First War on Tenor, New York 2006, Ballantine Books.

74 Geri Gel Ey Osmanl!

lara kar yapt savata almtr. Sylenenlere baklrsa, ngilizlerin Trafalgar'da Napolyon'u malup eden efsanev deniz kahraman Amirali Nelson bu manevray iitince, Decatur'un gemi karma giriimini, "an en cesur eylemi" ilan etmitir. Lakin Nelson'a ramen bu, uzun bir mcadele olacaktr. Mslman deniz aknclar yle hemen teslim olacak, birka gzdana pabu brakacak cinsten askerler deildir; byle olmadklar iin de, frsatn bulduka bombardmana tutarlar Akdeniz'de rastladklar Amerikan gemilerini. Bu arada Decatur da bo durmaz elbette. O da aynsn Trablus'a kar yapar. Gelin grn ki, Yusuf Paa'nn inad inattr. Amerika'ya tek bana meydan okumaya devam eder ve esirleri, Amerika'nn btn srarlarna ramen, dei-toku etmeye yanamaz. Nitekim limana yanaan bir Amerikan "intihar gemisi", Yusuf Paa'nn at ate sonucunda grevini yerine getiremeden infilak eder. Tarihler 3 Eyll 1804' gstermektedir ve Amerika'nn "metal frtnas"na kar Osmanl direnii btn hzyla devam etmektedir.3 Sonunda ABD deniz kuvvetleri Akdeniz'e girebilecei bir sava kazanacaktr ama Derne'nin ismi bahriyelilerin marnda nlamas karlnda... Velhasl, bundan 203 yl nce kt kecek denilen Osmanl Devleti'nin sadece Trablus Paas bile Amerikan gemilerine gz atrmamtr. Gerisini siz dnn.
Paul Fallon, "America's first war on terror", 17 Ekim 2002 http: / /www.deanes-may.com/archives/000374.html Ayrca bkz. http://www.earlyamerica.com/revi-ew/2002 winter spring/terrorism.htm
3

Bayramz yrtan ngilizlere Osmanl nasl ders verdi?


17 ARALIK 2004. Avrupa Birlii hlyasna dalm olan Trk kamuoyu, Mersin'deki bayramza hakaret eylemini bile aradan ka gn getikten sonra, ancak cihet-i askeriye'nin kalk borusuyla fark edebilmiti. Bu defa sizi, bayramzn bir asr akn bir sre nce urad bir baka hakaret karsnda Osmanl ynetiminin nasl tepki gsterdiine ilikin gzlerden uzak kalm bir olaya gtreceim. Rus ar tarafndan "Avrupa'nn Hasta Adam" {Side Man of Erope) ilan edilen Osmanl Devleti'nin, Basra Krfezi'ne yaylma arzusundaki ngiliz emperyalizmine kar giritii bir kar taarruz, bir 'yeniden fetih' harektdr anlatacam. Bu szde "Hasta Adam"n Arabistan, Yemen, Kuveyt, Katar, Ahsa ve Bahreyn'de gerektiinde nasl kontrataa kalkabileceini cmle aleme gsteren bir asker, asker olduu kadar da diplomatik ve siyas baaryd kazanlan. Burada Osmanl tarihlerinde "k" dnemimizin karanlk sayfalar diye anlatlan bu 'uzun yzyl'n iindeki artc hayatiyet ve diren dinamiini bir kere daha fark edeceimizi ve Mehmed Akif'in deyiiyle 'dalgnlam' baklarmza yeniden eki dzen vermemiz gerektiini bir daha anlayacamz umuyorum.
76 Geri Gel Ey Osmanl!

Yavuz Sultan Selim ve Kanuni Sultan Sleyman gibi iki ufuk yrtan yneticiden itibaren Osmanl stratejik haritasna yeni bir cephe daha katlm oluyordu: Derinleen Gneydou cephesi veya Ortadou cephesi1. Suriye, Irak ve Arabistan yarmadas ile Yemen'in yan sra Msr, 16. yzyln balarnda Osmanl Bar'nn snrlarna dahil ediliyor ve Kzldeniz, Basra Krfezi ve Hint Okyanusu'nda hakimiyet, artc denilecek kadar ksa bir srede salanyordu. Fetihlerden sonra bu blgede Osmanllarn karsndaki tek rakip olarak smrgecilie yelken aan Portekizliler kalmt. Sonradan Hollandallar, Franszlar ve nihayet ngilizler de kagelecek ve blgede Osmanl Devleti'yle bilek greine tutuacaklard.

Yalnz Osmanl gneinin parlad 16. yzylda deil, emperyalizmin en kyc a olan uzun 19. yzylda bile bu kran krana grein devam ettiini grnce, bu defa Avrupa kamuoyu yerine biz hayrete dyor ve dnmeye balyoruz.

Midhat Paa, geti baa!


Uzun stratejik hazrlklardan sonra 1871 ylnda balayan ve 1873'e kadar sren Osmanl "krfez operasyonu", Svey Kanal'nn da almasyla iyice hareketlenen deniz trafii sayesinde grlmemi bir hzla gelimi ve operasyon bittiinde, ngilizler
1

Yavuz Sultan Selim'in Suriye ve Msr seferini Arap kaynaklarndan izleyerek ortaya koyan bir tez almas iin bkz. Muhammed Harb, "I. Selim'in Suriye ve Msr Seferleri Hakknda bn ys'da Mevcut Haberlerin Selimnamelerle Mukayesesi (XVI. Asr Osmanl-Memluklu Kaynaklar Hakknda Bir Tetkik)", stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Tarih Blm Yeni a Krss'ne Sunulan Doktora Tezi, 1980. Osmanl Devleti'nin Gneydou Asya politikas ve stratejisi hakknda mstakil bir alma iin bkz. Muhammed Yakub Mughul, Kanun Devri, Ankara 1987, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar. Bir baka doktora tezi de blgeye ynelik Osmanl ilgilerinin tarih arka planna net klar drmektedir. Bkz. Ahmet Asrar, Kanun Sultan Sleyman Devrinde Osmanl Devletinin Din Siyaseti ve slm lemi, stanbul 1972, Byk Kitaplk.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 77

Basra Krfezi'ndeki kale ve ehirlerde yeniden Osmanl bayrann dalgalanmaya baladn grmlerdi. u lm deinde can ekiiyor zannettikleri "Hasta Adam" diriliyor muydu yoksa? Bu giriimde Osmanl stratejisindeki derinlii ve kendisini yenileme kudretini okumak son derece nemli. Zira "kpk tarihileri"nin anlamakta bir hayli zorluk ektikleri "Osmanl devlet akl", o vakitler henz Irak ve Suudi Arabistan'a nfuz edememi olan ve Bahreyn ile civarndaki baz nfuz noktalaryla yetinen ngilizlere kar en iyi savunmann hcumla verilebileceini grm, yalnz grmekle kalmam, Badat' Basra Krfezi'nin giriinden itibaren savunmann gereine inanmt. Badat Badat'tan deil, Katar'dan savunulacakt. Krfez'in giriinde oluturulacak bir savunma duvar, ngiliz sava gemilerinin, tpk Birinci Dnya Sava'nda ve son Irak Operasyonu'nda grld gibi Fav yarmadasna asker karmalarn nleyecek, en azndan byle bir igal ihtimalini epeyce geciktirecekti. 1870 ylnda 6 para ngiliz gemisi Bahreyn adas aklarnda grlr. Gaye, Osmanllara gzda vermek ve Bahreyn zerinde hkmranlk tesis etmektir. Bu amala baz eyhler zerinde bask kurularak adadan kartlr. Kaan eyhlerden birisi olan Nasr el-Mbrek'in evinde yaplan aramada, duvara asl olarak bulunan Trk bayra, ngilizleri iyiden iyiye hiddetlendirir; derhal bayramz imha ederler. Lakin bu bayran dersi, Osmanl Sadrazam li Paa ile Badat Valisi (ama bizim daha ok Ziraat Bankas'nn kurucusu olarak tandmz) mehur Midhat Paa (1822-1884) tarafndan ok gemeden verilecektir. Midhat Paa'nn, ngiliz hakimiyetine kar mcadele eden baz eyhlere, inadna bayrak dattrdn gryoruz. Nitekim Kuveyt'teki idare binalar ile gemilere Trk bayrann ekilmesi, Osmanl operasyonunun ayak seslerini haber vermekteydi. Katar'a Osmanl harekt komutan Ferik Nafiz Paa tarafndan
78 Geri Gel Ey Osmanl!

gnderilen 4 adet Trk bayra, resmi dairelere ve kaleye asldnda yerli halkn gnlne yeniden gven duygusunun yaylm olduunu bizzat Midhat Paa'nn kendisi anlatyor Babali'ye gnderdii raporunda. Arap airetlerinin ngilizlere kar Osmanl bayran tercih ettiklerini gsteren en arpc olay ise Katar'da gereklemi, Katar eyhleri ise kendilerinden vergi toplamak isteyen ngilizlere, gnderdeki Osmanl bayran gsterip "Biz u sancan altndayz. O sancak burada iken bakasn tanmayz" diyerek ngilizleri yz geri etmi, bu sert ve beklenmedik cevap zerine ngiliz gemileri geri dnmtr.2

Osmanl stratejistleri i banda


Bylece Aralk 1871 tarihine geldiimizde, skenderiye Korveti ve Asur Vapuru'yla zel talimat cebine koyarak giden Binba mer Bey komutasnda "mkemmel" bir Osmanl taburunun Katar'a ayak bastn ve bir ay bile gemeden blgenin suhuletle yeniden Osmanl ynetimine balanm olduunu gryoruz. Bu kolay baarnn ardndan Mithat Paa'nn blgeye yolculuu balamtr:
...Midhat Paa, Ahsa'ya gitmek zere Badat'tan 28 Ekim 1871 tarihinde hareket etti. Srasyla Kuveyt, Re'su'ttennu-re, Katf, Demmam ve Ahsa'nn iskelesi olan Uceyr'e urayan Midhat Paa, Kasm aynn son haftasnda Ahsa'nn
2

Marmara niversitesi retim yelerinden Prof. Dr. Zekeriya Kurun'un deerli almas Basra Krfezi'nde Osmanl-ngiliz ekimesi: Katar'da Osmanllar, 1871-1916 (Ankara 2004, Trk Tarih Kurumu Yaynlar), bu ilgin operasyon hakknda Trke-

de yazlm tek mstakil almadr ve 2005 yl balarnda Arapaya da tercme edilmitir. Osmanl Devleti'nin hemen hemen ayn yllarda gerekletirdii Necid ve Ahsa operasyonuyla ilgili almay da ayn yazara borluyuz. Bkz. Necid ve Ahsa'da Osmanl Hkimiyeti: Vehhabi Hareketi ve Suud Devleti'nin Ortaya k, Ankara 1998, Trk Tarih Kurumu Yaynlar.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 79 merkezi olan Hoff'a ulamtr. Getii yerlerde bir dizi dzenlemeler yapm olan Midhat Paa, Hoff'a ulanca da Ahsa, Katf, Katar ve Necid blgelerini iine alacak idar dzenlemeleri balatmtr. Bu amala ncelikle Ahsa, Katf, Katar ve Necid'i birletirerek, "Necid Mutasarrfl" ad altnda tekilatlandrmtr... Buna gre, Hoff, Mberrez, Katf ve Katar birer kaza itibar edilerek, Necid (Ahsa) Sanca kurulmutur. Szkonusu sancan mutasarrflna da asker frka kumandan Nafiz Paa getirilmitir.3

Tabiatyla ngiliz kuvvetleri bu kar harekttan rahatsz olmutur. Rahatszlklar, blgede bir geziye kan Badat Valisi Midhat Paa'y (sonradan 2 defa Sadrazamla getirilmitir) 4 sava gemisiyle takip etmelerinden de aka anlalabilir. Ancak Osmanl ynetiminin blgeyi smrmeye deil, himayeye, daha dorusu ngiliz emperyalizmini durdurmaya almas uradan bellidir ki, eskiden alnan vergiler dnda halka hibir yeni vergi konulmam, hatta baz yllar, bu vergiler bile ya borlandrlarak ertelenmi ya da dpedz affedilmiti. Yeter ki, halk kendisinden memnun kalsn ve ngilizlerin tarafna meyletmesindi. Sonuta, "zerinde gne batmayan" ngiliz mparatorluu, Osmanl ynetiminin blgeye tereyandan kl eker gibi yeniden yerlemesini ve yerli halkla bylesine baaryla (iki eski dostun kucaklamas gibi) kucaklamasn seyretmekle yetinmiti. Bylece Osmanl Devleti, bu baarl operasyonuyla blgedeki anahtar g olduunu ve gerekirse yeni stratejik admlar atma yeteneini koruduunu bir kere daha ispatlamt cmle leme. Velhasl Osmanl Devleti, hl zlmemi bir deha yuma gibi nmze karmakark iplikler brakm olan Sadrazam li Paa'nn kararl tutumu sayesinde hem dizginleri elinden kamakta olan imparatorluun bu uzak blgelerini yeniden kontro!

Kurun, Katar'da Osmanllar, s. 57-58.

80 Geri Gel Ey Osmanl!

l altna alm, hem de ngiliz emperyalizminin iini, 45 yllna da olsa, zorlatrm oluyordu. Unutmayalm ki, bu beenmediimiz "uzatmalar" ve lm kesesinden kazanlan rehin zamanlar sayesinde bayramza sarlabiliyoruz bugn. Ve bayramz yrtan ngilizlere, hi beklemedikleri bir zamanda yle bir ders vermitik ki, nice casus Lawrence'ler yetitirmeleri gerekmiti bu etin kilidi yeniden aabilmeleri iin.

zlanda sularnda srmal Osmanl sar


ARTIK altm saylr: Konumac olarak gittiim konferanslardan sonra kafas karanlar etrafma toplanr, kemiklemi bilgilerinin sarslmasndan rahatszlk duyanlar, "Ama bize byle retilmemiti!" diyerek aknlklarn beyan ederler. Ben de zihinlerinde-ki bilgi bulaklarn temizlemenin yolunu yordamn anlatrm kendilerine elimden geldiince. Lakin bir seferinde u szleri iittiimde arma sras bana gelmiti: "Kafamz kart, nk bir hafta nce sizin yerinizde oturan bir baka hocamz Osmanl denizcilerinin Akdeniz'e bile tamamen hakim olamadklarn, burunlarnn dibindeki Atlas Okyanusu'nda neler olup bittiini merak dahi etmediklerini, zaten bu yzden Amerika'y bizim deil, Avrupallarn fethettiklerini sylemiti. Gerekten de Osmanllar Cebelitark Boaz'ndan burunlarn dahi karmamlar myd?" Bir kere zihinlerimizdeki tarihin bir p tenekesine dnm olduunu kabul edelim. kincisi, nyarglarmzn kaln kabuunu delip iine girmenin aresini bulabilmi bir Zalolu Rstem henz km deildir. ncs, kendi tarihine bizimki kadar hafife alarak ve karikatrletirerek bakan bir baka aydn tipi olduunu zannetmiyorum; tabii bir tek smrge lkelerinin smrgeciler tarafndan zel olarak yetitirilmi aydnlar hari.
82 Geri Gel Ey Osmanl!

Bu bakmdan tarihimizin, gmld, hatta boulduu ve altndan zaman zaman bouk seslerin duyulduu bir plk olduunu ve ilk iimizin seferberlik ilan ederek bu p ynn bir an nce kaldrmak olduunu bilmemiz gerekir. Anlayacanz, iimiz, Necip Fazl'n deyiiyle, Osmanl buzdann hohla-yarak eritilmesi sonucunda oluan amur deryas iinden kayp incileri bulup kartmak ve ykayp asl parlaklna iade etmek olacaktr. te Osmanllarn Akdeniz'e haps olduklar ve okyanuslara alamadklar iddias da bu amurlardan birisi. nsan utanr yahu! Hadi Ae filan derken rendiimiz Hint Okyanusu'nu turlayan Seydi Ali Reis gibi Osmanl gemicilerini bir kenara brakalm, ya Atlas Okyanusu'nda Kristof Kolomb'un gemilerinden birini avlayan Kemal Reis'imize ne demeli?1 Peki bir dnem ngiltere'yi avucunun iine

alan Cromwell'in Cezayirlilerle mektuplarken Hicr takvimi kullanmas hangi manaya geliyor? Buyrun ban kartan bir olay daha: 1600'lerde, ihtiya duyulmas halinde ngiliz ve sko gemileri Kuzey Afrikal haclar Msr'a tayor, stelik bu iten hayli iyi para da kazanyorlard! "Gayr bunca ardmz yeter", demiyorsanz son bir rnek vereceim. 1603 ylnda Fas hkmdar Ahmed el-Mansur, ngiltere Kraliesi Elizabeth'e bir mektup yazar ve o devirlerde henz bakir bir kta olan Amerika'y beraberce istila etmeyi tek1

Idris Bostan'in titiz ve sabr isteyen muhteem almas Krekli ve Yelkenli Osmanl Gemileri (stanbul 2005, Bilge Yaym), kanaatimce Osmanl gemiciliinin 'adal' konusundaki anlamsz soruya verilmi en yetkin cevaptr. Ayrca bkz. ayn yazar, Beylikten mparatorlua Osmanl Denizcilii, stanbul 2006, Kitap Yaynevi. 2 Bu bilgileri, son yllarda Osmanl (Mslman)-ngiliz ilikilerinin derinlii ve karmakl hakknda yazlm en yetkin almalardan birisi olan Nabil Matar'n kitabndan aldm. Bkz. Turks, Moors & Englishmen in the Age of Viscovery, Columbia University Press: New York, 1999. Matthew Dimmock'un daha yakn tarihli bir almas ise bize ngiltere'deki "Trk" (Turke) imajnn oluumuyla ilgili arpc bilgiler sunmaktadr: Nem Turkes: Dramatizing slam and the Ottomans in Early Modern England, Ashgate, 2005.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta

lif eder. lgintir, bu teklif, Amerika'da herhangi bir istikbal g-remeyen(!) Kralie tarafndan geri evrilmitir.2 Yl 1627'dir, yani IV. Murad'n iktidar yllar. Kendi memleketlerinde korsanlk resmen yasakland iin isiz kalan ngiliz ve Danimarkal korsanlar Cezayir'e snr ve Mslman olurlar. Burada kendilerini ispatlamak ve ynetime yaranmak kayglaryla Osmanl denizcilerinin yeterince bilmedii kuzey sahillerini ele geirme hayallerine dalp zaten daha nce ngiltere ve rlanda sahillerine kadar gitmi olan "Trk" denizcilerini daha da kuzeye gitmeye ikna ederler. Balarnda da, aslen Haarlemli bir Hollandal olup Mslman olarak Osmanl saflarna katlm olan Aa Murat Reis (eski ismi Jan Jan-sen) bulunmaktadr.3 (u hale bakn: Osmanl toplumu deil, Avrupa Birlii mbarek!) O vakitler (tabii imdi de) Danimarka'nn topra olan zlanda kylar, ite bu sefer srasnda Osmanl sarklar ve ezan sesiyle tanm, bu ku umaz kervan gemez adann tarihinde renkli ve cvltl bir sayfa almtr. 20 Haziran 1627'de balayan seferde 4 Cezayir gemisi zlanda sahillerine ulaabilmi, ksa sreli bir atmadan sonra karaya karma yaplm ve 240 civarnda zlandal esirle Cezayir'e dnlmtr. Amalar, esirler karlnda fidye koparmaktr. Dn yolculuunda esirlere Mslmanlar tarafndan iyi davranldn, kendileri ne yerse esirlere de aynsn yedirdiklerini, zlandallara asl kt davrananlarn, sonradan Mslman olmu ngiliz ve Danimarkallar olduunu bizzat o gemide esir bulunan piskopos Olaf Egilson, yllar sonra yazd hatralarnda anlatmtr.
Murad Reis, Mslman olup korsanlar arasna katldktan ve Cezayir'de bir ok olaya ad kartktan sonra dahi iki defa sla hasretine dayanamayarak memleketi Hollanda'y ziyaret etmitir.

84 Geri Gel Ey Osmanl!

Cezayir beyleri tarafndan Danimarka Kral'na fidye iinde arac olmas iin gnderilen Olaf Egilson, Kopenhag'da para toplamak iin var gcyle alm ve sonuta esirlerin byk bir blmnn lkelerine dnmesini salamtr. Ancak esirler arasndan Cezayir'de kalp Mslmanlar arasna karanlar da olmutur. Hatta bunlardan ikisinin kendi istekleriyle kaldklarn bile biliyoruz. Kaynaklarn bildirdiine gre, Jon Asbjarnarsson adl zlandal gemici, Cezayir Daysnn saraynda hatr saylr bir mevkiye ykselmitir. Dier zlandal Jonsson Vestmann'n durumunun daha da ilgin olduunu gryoruz. O, Cezayir aknclar arasna katlarak Akdeniz'i Atlas Okyanusu'na balayan sahada Osmanl'dan izinsiz ku uurtmayan bir Osmanl "reisi" olmay tercih etmitir.4 Tarihimizin uykusu kamtr bir defa. zlanda sularnda srma ve ipek eritle ssl sarklarn glgesi, sokulan ban acsyla uyanm ve uyandrmtr kendisini. Artk Fransa topraklar Barbaros'u selamlayabilir...
4

Bu sefer hakknda en esasl aratrmay, yarm asr nce Bernard Lewis yapmtr: "zlanda'da Trkler" ["Corsairs in Iceland", Revue de l'Occident musulman et de la Mediterranee, n 15-16], eviren: H. D. Andreasyan, Trkiyat Mecmuas, Say: 10,1951-1953, s. 277-284. Ayn makale u yaynda tekrar baslmtr: Trkiye Turing ve Otomobil Kurumu Belleteni, Aralk 1954, s. 13-17. ngilizlerin Mslman oluuyla ve seferi ynlendirileriyle ilgili olarak bkz. Mithat Sertolu, "Trklerin zlanda akn ve Mslman olan ngilizler", Tarih Dnyas, Say: 1,15 Nisan 1950, s. 28-29. Konu hakknda biraz daha farkl bilgiler iin bkz. Ylmaz ztuna, "Atlas Okyanusu'nda Trkler", Hayat Tarih Mecmuas, Say: 8, Eyll 1967, s. 5-6; ve Ylmaz ztuna, Osmanl Devleti Tarihi, Cilt 2, stanbul 1986, Faisal Finans Kurumu Yaynlan, s. 127 vd., zellikle s. 131 vd.

Barbaros Fransa'da namaz klarken...


Eer islamiyet temas aryorsa ve gerektiinde de umutsuz bir temas olan kavgaya bavuruyorsa, bunun anlam, onun, Hristiyanln tersine, karlkl konumay srdrmek veya dayatmak istedii, rakibinin teknik stnlklerine katlmak istediidir.

Fernand Braudel

DLERMZN KIYISI, komplekslerimizin ebesi Avrupa. Bize ait olan her deerin, yce sunanda kurban edildii diyar. Korku nesnesi, sayg nesnesi. Tarihimizin ve tarihlerimizin yegne efendisi. "Biz yerimizde sayarken Avrupa imek hzyla ilerlemi" szleri, nicedir grtlamzda yank izleri brakarak dklyor dudaklarmzdan. Ve kafamzda bir denklem msveddesi: Avrupa ile Osmanl (yani Biz) atele barut gibi yan yana olamamz; olamayz da. Asl Cumhuriyet'le birlikte Avrupa'dan koptuumuzu neden telaffuz edemiyor dersiniz dillerimiz? Tam da bir szde "Avrupallama" sylemiyle Avrupa'dan kopartldmz neden drste itiraf edemiyoruz kendi kendimize? ok mu ac geliyor yoksa? Oysa Osmanl realitesi, eer Bizans "Avrupal" kabul edilecekse -ki bence Hristiyand ama Avrupal deildi- daha balan86 Geri Gel y Osmanl!

gcndan itibaren Avrupa ile temas halindeydi. Mesela Fatih Sultan Mehmed, stanbul kuatmasn idare ederken, yannda gezdirdii talyan hocalar kendisine Papalarn, Norman krallarnn tarihini okumulard. Abdlaziz'in vals besteledii, II. Abdlhamid'in Victor Hugo hayran olduunu sylemek yeterli aslnda. Peki besteleri Londra sokaklarnda yanklanan bir Padiah m daha Avrupaldr yoksa "Avrupa, Avrupa, duy sesimizi" diye baran tribnlerin efendileri mi? Acaba Avrupa'ya 'sesini' hangisi daha ok duyurmutur? Unutmayalm ki, yzyllar boyu Osmanl toplumunun neredeyse yars bizzat Avrupa topraklarnda yaamt. Osmanl dnyasnn kendisini Avrupa'ya kapatmas, topraklarna ve teb'asna ksmekten baka bir anlama gelmezdi ki! Lozan Antlamas ve ardndan yaplan kltr, dil ve tarih devrimleriyle birlikte yalnz Avrupa ile deil, Asya Trkl ve Mslmanl ile de balarmz kkten kopartm olduk. Osmanl gneinden geriye, iimizde ka kilovat k kaldn anlamak iin Sultan Abdlaziz'in, 1867 ylnda Dou Trkistan'da bamszln ilan etmi olan Yakup Bey bakanlndaki bamszlk hareketine 1874'de top ve tfek yardmnn yannda askerlerini eitmek iin in kuvvetlerine kar savamak zere subaylar da gnderdiini bilmekte fayda yok mudur?1
Nitekim Sultan Abdlaziz'in emriyle Dou Trkistan'a stanbul'dan 2 bin kapsll tfek ve "alt kta fondluk Krupp topu" ve bir takm kapsl imaline mahsus alet ile ok sayda asker malzeme gnderilmi, stihkm Yzba Ali Kzm olu brahim bakanlnda 5 kiilik Osmanl asker heyeti, tam 3 yl boyunca Kagar'da kalarak bir yandan cephelerde inlilerle savam, br yandan da Sultan Abdlaziz tarafndan "Emir'l-M'minm" ilan edilen Yakub Bey'in askerlerini modern yntemlerle eitimden geirmitir. Konu hakknda daha geni bilgi ve bu 'Dou seferi' hakknda Sultan II. Abdlhamid'e sunulan bir mektubun metni iin bkz. A. Rza Bekin, "Sultan Abdlhamid'e sunulan Dou Trkistan ile ilgili bir rapor", Dou Dilleri: Farsa, Arapa, Urduca, Hindoloji ve Sinoloji Aratrmalar, cilt III, Say: 4,1983, s. 39-66. Yakub Bey syan hakknda ksa bir bilgi iin bkz. Caroline Blunden ve Mark El-vin, Atlasl Byk Uygarlklar Ansiklopedisi, cilt. VII: in, evirenler: Seluk Esenbel-Levent Kker, stanbul 1989, letiim Yaynlar, s. 41.
1

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 87

Beyinlerimizdeki deli gmlekleri


Onun iin diyorum ki, gelin, Cemil Meric'in zerimize giydirildiini syledii "Deli gmlekleri"nden bir an nce kurtulmaya bakalm. Bu deli gmlekleri, hem itibarmz cmle alemin gznde iki paralk ediyor, hem de bir zamanlar i ie olduumuz ve bizzat ynettiimiz ve tarihinin akn deitirdiimiz Avrupa'y alabildiine uzaklatryor bizden. kisi de zehirliyor beyin hcrelerimizi nk. 1867 ylnda Sultan Abdlaziz, Fransa'nn Toulon limanna ayak bast zaman halk, bu gz kamatran ahsiyeti grmek iin yollara dklm, bir "Trk" grmenin keyfini yaamak iin rpnmt. Abdlaziz'den tam 324 yl nce Toulon limanna, bu defa neredeyse 150 gemilik dev bir Osmanl filosu yanayordu. Mrettebat ve leventlerinin toplam 30 bin kiiyi bulan ve adeta yryen bir ehri andran Osmanl donanmas, 20 Temmuz 1543'de nce Marsilya limanna ulam ve ehirdekileri top ateiyle selamlamt. Trk gemileri yardmlarna geldii iin sevince gark olan Franszlar, Osmanl Kaptan- Deryas'n grlmemi trenlerle karlamlard. Barbaros Hayreddin Paa, ehrin ileri gelenlerinin, onuruna verdikleri ziyafette ba keye konulan bir tahta oturtulmutu ve herkesin nazarlar, bu efsane denizciye odaklanmt. Bir tank yle aktaryor bu manzaray bize: Onun ehre geleceini duyan halk uzak yerlerden koup gelmi, bu efsane korsan yakndan grmek iin sabrszlanyordu. ehir byklerinin verdii ziyafette Barbaros, taht gibi bir koltukta Franszlarn merak dolu gzleri nnde azametle oturuyordu.2 Ardndan Franszlarla birlikte kuatma altndaki Nice ehrine
2

Halil nalck, "Siyaset, ticaret, kltr etkileimi", Yayna hazrlayanlar: Halil nalck ve Gnsel Renda, Osmanl Uygarl,

cilt 2, Ankara, 2003, Kltr Bakanl Yaynlar, s. 1063. 88

geildi. ehir, Franszlarn o zamanki ba belas Kral arlken'in kuvvetlerinin elindeydi ve zaten Barbaros, Fransa Kral I. Franois tarafndan Nice'i kurtarmas iin davet edilmiti. K yaklamt. Harekta mecburen ertesi bahar devam edilecekti. Lakin stanbul'a gidip dnmek daha da masrafl bir i olacakt. Barbaros, Fransa ile ek bir anlama yaparak ihtiyalarnn karlanmas ve levendlerin maalarnn verilmesi artyla k Fransa'da geirmeye karar verdi. Toulon liman, klamak iin en uygun yerdi. Ama nasl? Barbaros ve adamlarn sinirlendirecek bir ok aksaklk kyordu karlarna; o da karlat her aksilikte burnundan soluyordu. Bu nasl bir iti? Gya kendilerini yardma arm olan Franszlar savaa bile doru drst hazrlanmamlard. Ne byle muazzam bir orduyu besleyebilecek erzak toplamlard, ne de yeterli paray tahsis etmilerdi. Byle mi anlamlard stanbul'da? O zamanlar bir ehri dolduracak kadar kalabalk saylan bunca asker nerede yatp kalkacak, ne yiyip iecekti? Barbaros'un adamlar ile Fransz makamlar arasndaki tartmalar giderek tatszlklara yol ayordu. Hatta yenieriler, bu ie kendilerini bulatran Fransz Sefiri Polin'i ldrmeyi bile planlamlard.3 Nihayet Toulon ehrinde evler boaltld ve giden ahalinin evlerine Osmanl askerleri yerletirildi.

Barbaros Toulon'u "kinci stanbul" yapmt


Fransz yetkililer, evlerinden karttklar ahaliyi Mslmanlarla temas kurmasnlar diye (Mslman olacaklarndan korkuyorClarence Dana Rouillard, The Trk in French History, Thought, and Literatre (1520-1660), Paris 1938, s. 120. Franszcadan evrilen ve 1566'ya kadarki Osmanl tarihini ele alan anonim bir metinde, Polin'i ldrmeye kalkacak kadar fkelenen kiinin Barbaros
3

olduu yazldr. Bkz. Osmanl mparatorluu Tarihi: Balangcndan 1566'ya Kadar, eviren: iar Yaln, stanbul, 1978, Havass Yaynlar, s. 421.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta

89

Vatikan'da San Marco Kilisesi'nin giriinde resmedilen sarkl Osmanllar...

lard nk) cra kylere gtrp yerletirmilerdi. Toulon ehri, ksa bir srede eni konu bir "Mslman ehri"ne dnmt. Kadlar gz ap kapayncaya kadar mahkemelerini kurmulard; mftler din hizmetleri veriyordu; gemilerde bulunan tccarlar da hazr gelmiken bir eyler alp satmann derdine dmlerdi. Da gibi leventlerinin a kalmasna tahamml edemeyen Barbaros, sonunda bir Fransz tccardan bor almak zorunda kald ve ihtiyalarn bu ekilde karlayabildi. Btn ada Fransz kaynaklar, "Trk mahallesi"ndeki dzen ve disiplinden sz ediyor, idarecilikteki baarlarn ve adil davranlarn vyorlard. Bu arada Trk ve Fransz subaylar ve idareciler birbirlerine hediye vermekle meguldr. Barbaros, Fransz komutan Orsi-ni'ye, zerine 12 Osmanl padiahnn resmedildii abanoz ve fildiinden bir kutu hediye etmiti. Franszlarn mukabil hediyesi ise bir yerkre zerine yerletirilmi saat olmutu. Ne yazk
90 Geri Gel Ey Osmanl!

ki, Barbaros'un hediyesini Fransa'da bulabilirsiniz ama Orsini'nin bizdeki hediyesi kayptr. Nisan 1544'de Osmanl donanmas bu tatsz seferden, en azndan Gney Fransa'nn igaline engel olmay baarm olarak geri dnyordu. Tabii Fransz Bykelisi Jean de Montluc'n Venediklilere

kar sarf ettii u unutulmaz cmlelerini arkalarnda braktklar Avrupa topraklarna serperek:
Bizim dinimize yabanc askerlerden (Trklerden) olumu bu byk ve gl ordu, efendim Fransa kralna yardm iin gnderilmitir. Trklerin herhangi bir kimseyi incittiklerine dair ikyet olmamtr. Nazik davranmlardr. aeleri iin aldklar her eyi, karlnda para vererek almlardr.

O gnleri yaayan Toulonlular, Trklerin geliiyle birlikte namaz klnmaya balanan ehrin birdenbire sknete brndn ve "sancakbeyleriyle dolu ikinci bir stanbul" haline geldiini4 anlatmlar birbirlerine yllar yl. Ama galiba bu anlatlanlar bir tek bizim beynimizdeki surlar ap girememitir ieriye.
4

Dorothy M. Vaughan, Europe and the Trk: A Pattern of' Allimces, 1350-1700, Liver-pool at the University Press, 1954, s. 127.

Macaristan'da Macarca bilen Osmanl hocalar


Sokollu Mustafa Paa, Budin yand zaman ehrin harabeleri karsnda gzya dkmtr. Sandor Takats

BU GDLE Macar tarihileri kurtaracak Osmanl'nn haysiyetini. Neden mi bu ac cmleyi sarf ettim burada? nk efendim, Osmanl tarihine kendi mazilerinin utanlacak bir kara lekesi olarak deil, erefli bir sayfas olarak bakmay -maalesef- oumuzdan nce rendiler de ondan. Zaten Sandor Takats (andor Taka okunur) gibi drst ve ehil tarihiler 1920'lerden itibaren Osmanl idaresinin Macaristan'daki idare tarznn ifade ve icra ettii ok seslilik ve ok renklilik zerinde srarla duruyor ve bu dnemin, tarihlerindeki parlak sayfalardan biri olduunu srarla vurguluyorlard. Takats'in verdii arpc bilgiler arasnda, Macaristan'da grev yapm olan Osmanl din adamlarnn, zellikle de Kad'larn, grevlerine balamadan nce Macarca rendikleri ve Osmanl mahkemelerinde, gerektike Macar dilinin de kullanld da vard.1 Gerekten de ister istemez aryor insan. Macarca bilen bir kad! Bize belletilen Osmanl imajna bunun kadar ters den bir grnt olabilir mi? Ama olur, nk bu, Osmanl Devleti'dir!
1

S. Takats, Macaristan Trk leminden izgiler, stanbul 1970, Milli Eitim Basmevi.

92 Geri Gel Ey Osmanl!

Havsalamzn almad ne kadar ok ey onun snrlar ierisine sntr da bir bu mu smayacaktr? Macaristan'n yetitirdii deerli tarihilerden birisi de Budapete niversitesi Tarih Blm'nde Osmanl tarihi okutan Gabor Agoston'dur. Agoston, "Budin'de Osmanl medreseleri ve mderrisleri"2 adl makalesinde bize Osmanl leminin Macaristan pencerelerinden birisim cmerte aralyor. Agoston'a gre, Osmanl Avrupas'nn dier ehirlerinde olduu gibi Budin'de de eitli slam kurumlar yannda, eitim kurumlar da mevcuttu. Bu eitim kurumlar arasnda camiler ve tekkeler elbette ciddi bir yer tutuyordu. Lakin Osmanllarn Avrupa topraklarna tohum olarak ektii en nemli eitim kurumu, medreseydi.

Macar ehirlerinde yanar mahyalar!


Macaristan topraklarnda ka tane medrese ald ve bu medreseler ka yl sreyle faal kaldlar? Bu sorularn cevaplarn bugn tam olarak bilemiyoruz. Mesela Evliya elebi, 1660'l yllar itibariyle Macaristan'da 77 adet medresenin bulunduunu bildirir. Biraz abartl gibi dursa da, Evliya elebi'nin rakamlarn bizim gibi bir kalemde gemeyen Agoston, onun verdii bilgileri sabrla kontrol eder ve Osmanl hakimiyetindeki Macaristan'da 32 ehir, kale ve kasaba olduu hesaba katlacak olursa, bu 77 adet medresenin varlnn geree yakn kabul edebilecei sonucuna varr. Macaristan topraklarnda 1660'larda tam 77 adet medrese, Orta Avrupa'ya Osmanl aydnlanmasnn kandilini tayordu aslnda. Orta Avrupa snrndaki blnm bir lkede yzlerce,
2

Gabor Agoston, ""Budin'de Osmanl medreseleri ve mderrisleri", Trk Dnyas Aratrmalar Dergisi, say 58 (ubat 1989), s. 141-150. VI. Milletler Aras Trkoloji Kongresi'ne sunular teblie dayal bu yazy, Agoston bilahare genileterek ngilizce olarak yaynlamtr. Bkz. "Mslim cultural enclaves in Hungary under Ottoman ru-le", Ata Orkntalia, XLV (2-3), 1991, s. 181-204.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 93

belki binlerce sarkl mderrisin, yani din ve bilim adamnn yaadn bu tablodan karmak zor olmasa gerek. Bursa, Edirne, stanbul gibi has Osmanl ehirlerinde grdmz o avlulu ve hcreli medrese binalarnn Avrupa topraklarn sslediini, o hcrelerde hocalarn ve rencilerin yatp kalktklarn, avlulardaki adrvanlarda abdest aldklarn, ocaklarda kazanlar kaynattklarn, akam olunca kandiller uyandrdklarn, sabahlara kadar Kur'an okuduklarn, tefsir dersleri yaptklarn, bugn hibir iz kalmasa da, ehirlerin burlarna ezan seslerini krk camlar gibi arptrdktan sonra medrese avlularna, hatta Pe'in mehur Mevlevihanesi'nin tavanna dktklerini dnmek bile fazlasyla hznlendiriyor insan. Tabii, Macaristan'da Osmanl medreseleri denilince ilk akla gelen eser, Sokollu Mustafa Paa'nn Budin'deki (bugnk Budapete'deki) esrarengiz medresesi oluyor. Peki kimdir bu Sokollu Mustafa

Paa? Tarihlerimizden tandmz Sadrazam Sokollu Mehmed Paa'nn amca olu olan Mustafa Paa, tam 12 yl sren baarl Budin Beylerbeyilii grevinde, gnln kaptrd sevgili ehrini birok mimari eserle donatmaya adamtr kendisini. Budin'e kazandrd eserler arasnda Mimar Sinan'a yaptrd bu medresenin ayr bir yeri vardr. Grg ahitlerinin ifadelerine gre, tatan yaplm olan bu medresenin kubbeleri, dier Osmanl medreseleri gibi kurunla kaplym. Medreseyi son gren ve bize aktaran gzler, Kont Graf Marsigli'ninkiler olmutur. Bu medresede, klasik slam ilimlerden kelm, fkh ve hadisin yan sra, "mspet bilimler" dediimiz ilimler de okutulmaktayd. Marsigli'nin gzleriyle grp kitabna kaydettii medresede okutulan ders kitaplar arasnda belagat (retorik), mzik, astronomi, mimarlk ve corafyaya ait olanlar da bulunuyordu. Ayrca tp biliminin klasik metinleri de ki94 Geri Gel Ey Osmanl!

taplktaki yerini almt Kont'umuz oraya gitmeden. Bunlarn arasnda Bergamal Galen'in klasik tp kitabnn bizzat Budin'de yaplm bir tercmesi bile mevcuttu.

Mftler diplomasi atanda


Agoston, yalnz bilgi vermeyi deil, artmay da seviyor olmal ki, bize bn Sina'nn El-Knn fi'tTtbb adl Avrupa dillerine de tercme edilen temel tp kitabnn, yalnz stanbul medreselerinde deil, Balkanlardaki orta dereceli okullarda bile okutulduunu sylyor. Budin Mfts'nn ahs kitaplar arasnda dikkat eken eserlerden birisi de, bn Baytar'n El-Mugni adl, hastalklar tasnif ettii kitabdr ve Arapadan Trkeye, Budin Beylerbeyi Hseyin Paa'nn emriyle evrilmitir. Bylece bir medrese kitaplnda bu tp klasiklerinin ne arad gibi zorlu bir bilmecenin kucana srklenmi oluyoruz Agoston'la birlikte. Yoksa Budin'deki Sokollu Mustafa Paa Medresesi'nde bir tp fakltesinin kalntlarna doru mu ilerliyoruz? Tuna'nn br kysndaki Pete ehriyle birlikte bugnk Macaristan'n bakenti Budapete'nin ekirdeini oluturan Budin'deki bu medresede, din adamlar (mderrisler), imparatorluun dier blgelerinde grev yapanlar iin tamamyla mehul kalan mahalli rf ve detlerin cari olduu Macar kanunlarn da renme imknn bulmulardr. Bunun iindir ki, diyor Agoston, Osmanl Devleti ile Macar Krallar arasndaki siyas mnasebetlerde olsun, bar grmelerinde olsun, Macaristan'da grev yapan kad ve mftlerin bilgi ve tecrbelerinden oka yararlanlmtr. Mesela Budin Mfts sa Efendi, 1625-1627 tarihlerindeki bar grmelerinde Osmanl diplomatik heyetine bakanlk bile yapmtr. Aslen Bonak olan sa Efendi, Avusturya elilerini alp stanbul'a kadar getirmi, bir sre Eyp, Bursa ve stanbul kadlklarnda grev yaptktan sonra Anadolu ve Rumeli kazaskerliine kadar ykselmitir.
Orda Bir Osmanl Var Uzakta
95

Bu, iin medrese ksm. Tekkeler ve tasavvuf bahsi ise ayr bir yazy hak edecek zenginliklerle dolu.

Budapete'de bn Arabi erhleri


Bektai dervilerinden Gl Baba, Macaristan'daki tasavvuf damarnn en bilinen ve mezar olsun gnmze erien talihli simalarndandr. Onun Osmanl ordusuyla birlikte Macaristan'a geldiini, Budin'in fethi esnasnda orduda bulunduunu ve bu srada ehid dtn kendi babasnn azndan nakleder bize Evliya elebi. "Fukara-i Bektaiyan"dan olan Gl Baba'nn adna kurulan tekke ise Budin Beylerbeyi Yahyapaazade Mehmed Paa tarafndan, valilii srasnda kurulmutur (15431548). Dier Macar tekkelerinde 10-20 dervi bulunduunu, oysa Gl Baba tekkesinde dervi saysnn 60 civarnda olduunu Lajos Fekete'nin aratrmalarndan tespit etmi durumdayz. Ya Mevlevilik? Budin'de bir Mevlevi tekkesinin varlna dair herhangi bir delil bulunabilmi deildir imdiye kadar. Yalnz 1591 ylnda Alman-Avusturya mparatoru II. Rudolf tarafndan stanbul'a gelen olaanst elilik heyetinden Baron Wratislavv'n hatralarnda, Mevlevi derghna benzer bir tekkeden sz edilmektedir:
Kentte gezerken, tekke denilen bir Trk tapnann nnden getik: erde on kadar adam, ortada duran birini, el ele vererek evirmiler, onun evresinde balarn saa sola evirerek ve "Allah hu..." diyerek dnyorlar. Trklerin bize akladklarna gre bu biimdeki ibadet srasnda bu adamlardan biri kendinden geerek uyuklar ve bu uyuklama sresinde bir d grrse, bu d gnn birinde gerekleirmi.3
3

Baron W. Wratislaw, Anlar: 16. Yzyl Osmanl mparatorluu'ndan izgiler, eviren: M. Sreyya Dilmen, stanbul 1981, Karacan Yaynlar, s. 20. ek asll yazarn Macaristan topraklarndaki yolculuunu zetleyen bir yaz iin bkz. Andre Lefebvre, "Trk idaresi altnda Macaristan", eviren: Yaar Nabi [Nayr], lk, Say: 87, Ma-

96 Geri Gel Ey Osmanl!

Macaristan meneli sufilere ilgin bir rnek, Budinli Ali ele-bi'dir. 20 yla yakn bir sre Budin'de eitli memuriyetlerde bulunmu olan Ali elebi, 119 kitaplk bir tasavvuf ktphanesine malikti ve sufi eyhlerin hayat hikyelerini kaleme ald kitaplar mevcuttu. Molla Cami'nin, Fuzuli'nin, Yahya Bey'in eserlerinin Budin'de bir memurun ktphanesinde bulunmas, Osmanl kltr yaylmnn eitliliini yanstmas bakmndan da arpc bir rnek tekil etmektedir. Tarihi brahim Peevinin memleketi olan Peuy ehrindeki tasavvuf hayatn temsilcilerinden Mftzade Abdlkerim eyh Salih, bn Arabi'nin 4 tane Arapa kitabn istinsah etmitir. Bir de Gazaliden bir derleme yapt biliniyor. Peuy Mevlevihnesi ise bal bana orijinal bir sufi damgas olarak dalgalanmaktadr Avrupa'nn yal hafzasnda. Evliya elebi'ye gre, "bir ba- rem ire kin" olan Mevlana'nn bu en batdaki aknc kolu olan Peuy Mevlevihnesi'nde haftada 2 defa "sem ve safa oldukda (Dervilerin) arkfelek gibi devranlar" edildiini reniyoruz. Tasavvufun Macaristan topraklarndaki esintisinden bahsedilir de, Arif Ahmed Dede'den sz edilmese eksik kalrd. rif Ahmed Dede'nin, ehri Macarlarn eline gemeden 3 ay evvel Filibe'deki zaviyesine, oradan da stanbul'da Yenikap Mevleviha-nesi'ne devam ettikten sonra susan neyi, Osmanllarn Macaristan'a ne kadar kuvvetli bir manev a yaptklarnn kantlarndan birisidir. ld yl olan 1724'e kadar Yenikap Mevlevihnesi'nde eyhlik yapan Arifi Ahmed Dede, "senelerce stanbul aydnlarnn meclislerine gider, eserler yazar ve tercme ederdi." Tercme ettii kitaplarn bir ksm da Farsadr. Evliya elebi'nin tanklna gre, bu mntkann hisar erleri, mkemmel derecede Farsa bilmekteydiler. Daha da ho olan, ranl Hys 1940, s. 261-271. Agoston ise bu metinde geen tekkenin olsa olsa Halveti tarikatna ait olabileceini kayd etmektedir. Bkz. 4 nolu dipnotta zikredilen makale, s. 223.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 97

fz'n, Sd-i irazinin, Trkistanl mer Hayym'n, Genceli Nizmf nin ve Endlsl eyh-i Ekber Muhyiddin bn Arabinin meleksi seslerinin bir diriltici nefes gibi, Budin kanalndan 1,5 asr boyunca Avrupa'nn kulaklarnda nlam olmasdr. O kadar ki, stanbul'un fethinden iki yl nce Gelibolu'da Yazcolu Ahmed Bican tarafndan kaleme alnm olan Envrul-kn adl eser, Erdel henz Trk hakimiyetindeyken, burann zerk hkmdar Gabor Bethlen'in tercman Janos Hazi tarafndan Macarcaya evrilmi ve Kanuni'nin Moha zaferinden tam 100 yl sonra, 1626'da baslmtr. Osmanl'nn kltrel nfuzu, derinden gitmektedir.4 Bu yzden deil midir Avrupal seyyahlarn Dou Avrupa'y gezerken iine dtkleri aknlk yuma? Mesela bir Ortodoks kilisesinin yaamas iin gayret gsteren Mslman halk, Avrupa gzyle bal kavaa kartmak gibi bir eydir; lakin bu olay, Osmanl nizamnda vak'a-i diyeden saylr. Keza bir Avrupal seyyah, bakent stanbul civarnda bir Hristiyan azizinin trbesine Mslman din adamlarnn nezaret edii karsnda kk dilini yutmu grnmektedir.5 Gl Baba, glme cehaletimize...
4

Gabor Agoston, "16.-17. asrlarda Macaristan'da tasavvuf ve Mevlevlik", 1. Milletleraras Mevlna Kongresi, Tebliler, 3-5 Mayts 1987, Konya, 1988, Seluk niversitesi Yaynlar, s. 221-231. Ayn yazarn, hayatlarn tamamen veya ksman Macaristan'da geirmi Osmanl aydnlar ile bunlarn edeb faaliyetleri hakkndaki bir yazs iin bkz. Beinci Milletleraras Trkoloji Kongresi, Tebliler, III. Trk Tarihi, cilt: 1, stanbul 1986, s. 1-9. 5 Klara Hegy-Vera Zimanyi, The Ottoman Empire in Europe, Budapete 1989, Corvina, s. 88.

Londra sokaklarnda bir Osmanl'nn ac izleri


YILLARDAN KA MI? Elimizdeki kitap 1797'de basldna gre bu tarihten 10 ya da 20 yl ncesi sularnda seyrediyor olmalyz. Kitabn kapanda u kelimeler dikkat ekmektedir: "smail Paa ve Ailesinin yararna baslm olup onun tarafndan satlr." Ancak asl bal daha da enteresandr: "Trk Mlteci: spanyollar tarafndan esir alnan Mslman tccar smail Paa'nn hayatnn, aclarnn, teslim oluunun ve Hristiyanl kabulnn ve ngiltere'ye kann harikulade hikyesi..." (Merak edenler iin syleyeyim, ngiltere'de bir Mslmann kendi sesiyle konutuu bu ilk kitap, Londra'da baslmtr.) Aklnza akm olabilir: O devirlerin bir nevi Bat Ekspresi filmi olan bu olay durduk yerde neden anlatyorum ki size? Kestirme cevab u olmal: Babakan Recep Tayyip Erdoan Avrupa'da Trkiye'yi ve Trkleri ktleyen, bizi barbar, alvarl ve fesli, ikenceci, radikal dinci gibi gsteren yaynlara kzm, bu imaj Trkiye'nin hak etmediini sylemiti basna yansyanlara gre. (ubat 2005) Ben ise bu imajn bugnn meselesi olmadn, bunun asrlara uzanan bir arka plan olduunu sylyorum.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta

99 Bir ey daha sylemeye alyorum aslnda: Bizim tarihimizdeki pek ok 'olumlu' eyi grmezden gelen ve kendimizi vahi, Avrupal'y medeni ilan etmek iin kendilerini paralayan etin Altan ve Bekir Cokun trnden talihsiz yazarlar takmna sahipken, darya kzmann bir manas olmadn da...

Zavall smail!
17. yzylda Osmanl'ya esir den ngilizlerin Osmanl brokrasisi merdivenine girdikten sonra nasl ksa bir zamanda servet saman sahibi olduklarn bir ngiliz tarihinin, Clive Pon-ting'in World History'sinden aktaracam ileride1. Osmanl ok-kltrllnn ulat nokta buydu aslnda. Irkna ve dinine baklmakszn her insana eref ve haysiyeti inenmeden yaayabilecei bir ortam sunan Osmanl'nn imaj, btn bunlara ramen "bozuk"tu ngiltere'de. Ona "barbar", homoseksel, sapkn vs. gzyle baklyordu srekli olarak. Amerika'daki Kzlderililer neyse, Mslmanlar da Avrupa'da oydu ngilizlerin gznde. Osmanllar Akdeniz'in Kzl-derilileriydi; ya da tersi: Kzlderililer, Amerika'daki Osmanllard! (Bunu ben deil, konunun en yetkin uzmanlarndan Nabil Matar, nefis kitab Turks, Moors & Englishmen'de delilleriyle ortaya koyuyor. Zaten zavall smail'in hikyesini de yine Matar'a borluyuz.2) Her neyse. Biz yine smail Paa'nn hikayesine dnelim. (Hemen belirtelim ki, buradaki "paa", resmi bir unvan olma1 2

Bkz. Bu kitapta yer alan, "Bu sergiye ngilizlerin deil, asl bizim ihtiyacmz var" balkl blme baknz. Nabil Matar, Turks, Moors & Englishmenin the Age ofDiscovery, Columbia University Press: New York, 1999, s. 173-175. Ayrca ayn olay iin Suraiya Faroqhi'nin Subjects of the Sultan: Culture and Daily Life in the Ottoman Empire (I. B. Tauris, 2000, s. 242-243) adl kitabna baklabilir.

100 Geri Gel Ey Osmanl!

yp 'ba aa'nn ksaltmas olan aabey manasna gelen bir hitap eklidir.) Efendim, bu smail Paa dediimiz zat, 1735'de doan bir stanbul ocuu imi. Gn gelince evlenmi, lakin genliinde biraz apkn, biraz da haar biriymi. (Tam ngiliz okurunun merakn gdklayan bir kurgu!) Gnn birinde bindii bir gemi, spanyol korsanlar tarafndan ele geirilmi ve hapse tklm. Paa'mz yle hapislerde ryecek adam deildir. Nitekim bir yolunu bulup spanyollarn elinden kurtulur ve Lizbon'daki ngiliz Konsolosu'nun hne-i saadetine snr. Tastamam 3 yln bu evde hapis geiren smail Paa, konsolosun da yardmyla bana nelerin geleceini bilmedii ngiltere'ye kapa atar. Zavall Osmanl genci! Kucana snd Londra'nn, stanbul gibi farkllklara saygl, kendinden olmayana gani gani tahamml yadran bir ehir olmadn nereden bilecektin! Ve asl trajedin, bir mlteci olarak sndn ngiltere'de balayacaktr.

Londra sokaklarnda arabesk


Londra'ya gittiinde smail'in zerinde zerinde hala Trk giysileri vardr. Banda ise "trban" dikkat nazarlarn kuvvetle zerinde toplamaktadr. {Turban, ngilizce "sark" manasnda kullanlr.) Sokaklarda rahat yz grmez bir trl. Arabaclar, hamallar gibi "sradan" insanlar dahi pos byklarn ekitirmekte, arkasndan habersizce elme takp kendisini yere drmekte ve kahkahalarla glmektedirler dt komik hle. zerine hcum edip nesi var nesi yoksa soyanlarn ise haddi hesab yoktur. Londra sokaklarnn kendisine gre olmadn anlayan smail Paa, soluu kylerde alr. O ky senin, bu ky benim dolar. Yollarda geer gnleri; en murdar mahalllerde, mesela mezbahalarda, kan kokular iinde, barsaklarn zerinde uyuOrda Bir Osmanl Var Uzakta
101

masna izin verilir sadece. Sonunda, kiliselerden medet umacak kadar aresizleir. Baz iyiliksever papazlar kiliselerde kendisi iin be kuru para toplar. Ancak kapsndan kovulduu, aaland Anglikan kiliseleri de yok deildir. ngilizce konuamamaktadr ya, bize garip gelse de, Franszca ve talyancay bilmektedir paamz. Lakin bu dilleri ngiltere'de bileni koydunsa bul! Neyse ki, gnn birinde bu dilleri bilen skoyal bir Dk'le tanr. smail Paa'nn haline acyan Dk, bari Hristiyan olsun da bu rezillikten kurtulsun, diye kendisine Franszca ve Latince Hristiyanlk telkininde bulunur. Bu telkin (ve muhtemelen onun yan sra baz rahatlatc vaadler) sonucunda smail Paa Hristiyanln hak din, slamiyetin ise btl bir inan olduuna ikna olur! Ardndan da srf adam

yerine konulmak iin vaftiz edilmek istediini syler. Dk hazretleri de kendisine, acele etmemesini, aclara bir sre daha tahamml etmesi tavsiyesinde bulunur. Dk'n yanndan ayrlr bir mddet sonra. Yolda yeniden soyulur, Trk (ve yabanc) olduu iin kendisine kt muamelede bulunulur. Sonunda unu fark eder ki, ngiltere'de veya sko-ya'da Trk olmak, alay, ikence ve iddete srekli muhatap olmak demektir. Yalnzlk ve ac ekmek demektir. Srekli aalanmak ve "teki" diye itilip kaklmak demektir.

Elizabeth em olur mu smail'in derdine?


Bir yabancnn, hele de bir Mslmann, o devrin ngiltere'sinde yaamasnn ne byk bir bedel istediini btn hcrelerinde hissettii bir anda karsna kurtarc gibi bir ngiliz kadn kar. Elizabeth Formes adndaki bu kadna ak olur (ilgin olan husus u ki, kadnla spanyolca anlamaktadr, yani Paa'nn bildii Avrupa dili says 3'e kmtr ama o yine de bir "yaban102 Geri Gel Ey Osmanl!

c"dr!). Evlenirler. Henz resmen Hristiyan olmam bir Mslmann bir Hristiyanla kilisede nasl olup da evlendii, tam olarak belli deil. Ama Edinburgh papaznn, kadn bu evlilikten caydrmak iin ok dil dktn biliyoruz. Papaz, Trkiye'de kadnlara yaplan fena muameleleri anlatarak korkutmaya alr kz ama bir ekilde nikhlarn kyar. smail Paa, muhtemelen artk kendisini biraz rahatlam hissetmektedir ama ngiliz toplumuna karmak, Osmanl toplumundaki kadar sorunsuz gereklememektedir. Tekrar vaftiz olmak iin bavurur. Bu defa Norwich papaz, onun ngilizce bilmeyiini bahane ederek reddeder vaftiz talebini. talyanca, spanyolca ve Franszca bilen "Avrupal" smail Paa'mzn, sadece ngilizce bilmeyii gereke gsterilerek vaftiz ilemi yaplmaz. Papaz'a gre Tanr'ya ngilizce dua etmeyi bilmeyen birisinin, Hristiyan olma ans da yoktur! Hibir ngiliz papaz, sarkl ve "ngilizce konumayan" bir Trk' Hristiyan cemaatine dahil etmeye yanamaz. Gnlerden bir gn bir kye urar ve ansn bir de burada denemek ister. Papaz kabul eder onu vaftiz etmeyi ama ilk art, sarn karmasdr. Bunu da Paa kabul etmek istemez ama ar naar raz olur. Dualar, amenty ve On Emir'i ngilizce olarak renmesi istenir ve kendisine Amerika'daki Kzlderililer iin yazlm bir kitap verilir! (te ngilizlerin gzndeki 'kzlderili' imajn Mslmanlara nasl yansttklarna arpc bir misal daha!) Ya o byklar nedir yle? Bu "Trk" byklaryla vaftiz edilemeyecei bildirilir kendisine ve hemen bir berber arlp pos byklar tra ettirilir. Bir adm sonra klk kyafet devriminden gemesi gerekir Paamzn. Grn, ismi, giysileri ve inanc tamamen bir ngilize benzemelidir. James'tir yeni ismi. Papaz kendisine, "Bak smail" der, "imdi bir ngilize ve Hristiyana benzedin ite."
Orda Bir Osmanl Var Uzakta 103

Hikyenin mutlu sonla biteceini sanyorsan aldanyorsun ey okur! Buras ngiltere'dir ve 18. yzyln sonlardr (yani u yere ge sdrlamayan Aydnlanma a!). Byklar, sar, dini, ismi, cismi ne varsa deimitir ama o bir yabancdr yine de. Vaftiz edilmi olmas da pek bir ie yaramamtr sonuta; ne yeni bir i bulabilmitir smail adl bu hem-erimiz, ne de evinde oturabilmitir gnl huzuruyla. Ei Elizabeth'le birlikte o diyar senin, bu diyar benim yayan yapldak dolap kendi hikyelerini anlatan kitapklar satarak karnlarn doyurmaktan baka bir seenek sunmaz toplum kendilerine. Ne Hristiyan olmak kurtarabilmitir onlar, ne de ngilizlemek. O bir yabancdr ve daima yabanc kalacaktr!

Orda, bir "Osmanl Cumhuriyeti" var uzakta


GEENLERDE kendimi yine kitaplarla donanm bir cennete atmak ihtiyacn duydum ve SAM (slam Aratrmalar Merkezi) Ktphanesi'nin yolunu tuttum. Eer belli bir amala gitmemisem, alrm nme bir derginin ciltlerini, geliigzel eviririm sayfalarn. Byle zamanlarda yllardr o sayfalarn arasnda skp kalm olan bir mesajn btn ecramyla kuatmasna brakrm kendimi. Sonunda o gelir ve ar hareketlerle dayar boazma keskin ban. Ondan sonra istersen yazma! Masamda Budapete'de yaynlanan Ata Orientalia'nn mavi ciltleri bir dondurma gibi erirken gzm Belleten'in eski saylarndan birinde km bir yaznn balna mhlanyor. N. H. Bi-egman adl aratrmac, 16. yzylda yaanm ilgi ekici bir casusluk olayn aydnlatyor.1 Evet, casusluk. Ama kim iin ve kime kar? Buras ok daha nemli. imdi Hrvatistan snrlar iinde kalm olan Dubrovnik
1

N. H. Biegman, "Ragusan spying for the Ottoman Empire: Some 16th - century do-cuments from the State Archive at Dubrovnik", Belleten, XXVII / 106 (1963), s. 237-249. Genel olarak Osmanl casusluk tekilatnn ve istihbarat stratejilerinin tarihi iin u yazya

baklabilir: Haldun Erolu, "Klasik dnemde Osmanl devletinin istihbarat stratejileri", Tarih Aratrmalar Dergisi, cilt: XXII, Say: 34, Ankara, Temmuz 2003, s. 11-33.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 105

Venedik'te "Trk Han" (Fondaco de Trkei) olarak bilinen binann eski bir resmi

(veya baz kaytlarda getii haliyle Raguza) Cumhuriyeti vatandalarnn Osmanl Devleti lehine Avrupa'da casusluk yaptklar ve bu ii kurumlatrdklar anlatlyor ki, hayret duygularm iyiden iyiye gdklanyor. Nasl? u Dubrovnik halk, yani nfusunun kahir ekseriyeti Katolik, geri kalan ksm Slav olan ve Osmanl kaynaklarnda Ltin diye adlar geen insanlar m Osmanl lehine casusluk yapmlar? Hem de Venedik'e, Habsburglara ve olas bir Hal ttifak tehlikesine kar? yi de bu adamlarn dinleri Roman Katolik, dilleri talyanca ve ticari karlar da Hristiyanlarla birlik olmakta yatmyor muydu? yleyse neden Osmanl Devleti hesabna bu casusluk faaliyetlerinin ierisine girmilerdi? Yazarmz, bu sorular soracam fark etmi olmal ki, cevaplandryor teker teker. lk bata bilmemiz gereken husus, Dubrovnik ya da teki adyla Raguza Cumhuriyeti'nin, daha II. Murad dneminden itibaren Osmanl hakimiyetini kabul etmi olan Adriyatik Denizi kysnda bir ticaret devleti olduudur. Ama asl nemli olan nokta, Osmanl'nn bykln bir ke106 Geri Gel Ey Osmanl!

re daha parlatmasdr: Yneticileri ehri kendi rzalaryla teslim ettikleri iin Raguza, Osmanl Devleti tarafndan "otonom" bir blge haline getirilmi, i ilerine karlmam, sadece savunmalar stlenilmi ve buna mukabil, ylda sadece 12,500 duka altn vergi alnmtr. Her yl 2 Osmanl vergi tahsildar gider, defterleri kontrol eder ve hesaplar grp tahsilat yapar dnerdi. O kadar.2

Venedik sokaklarnda deve kervanlar


Asl Osmanl hakimiyetine girdikten sonra balar Raguza'nn altn a. Bu kadarck bir vergi karlnda Raguzal tccarlar kendilerine, at oynatacaklar o kadar engin bir ticaret sahas bulurlar ki, Osmanl fetihleri Balkanlardan Orta Avrupa'ya doru imek hzyla ilerlerken aslnda arkasndaki "tccar bulutu"nu da (tabir, amzn 24 ayar tarihisi Fernand Braudel'e aittir) beraberinde sevk etmektedir firuze atlasna. Bylece Osmanl fetihlerinden nce Venedik ile Bizans'n ekonomik ve siyas hegemonyas altna girmekle tehdit edilen naml Raguzal tccarlarn nlerine inanlmaz zenginlikte bir pazar almaktayd. Bu pazarn bir ucu ran yoluyla Hind ticaretine alrken, br Ucu, Londra'ya kadar dayanmaktayd. Bylece 16. yzyl, Dubrovnik'in tarihinde grp grebilecei en ihtiaml ve refah dolu yzyl olacakt. Bu ihtiam sonraki yzyllarda da devam etmitir geri ama zellikle 1667'de depremin vurduu ar darbeden sonra bir daha eski parlak gnlerine kavuamamtr. Braudel'e gre, Avrupa topraklarnda deve kervanlarnn ayak bast her yere muhakkak ki Osmanl klc demi de2

Daha geni bilgi iin bkz. Nicolaas H. Biegman, Turco-Ragusan Relationship: Accor-ding to the Firmns of Murd 111 (1575-1595) Extant in the State Archives of Dubrovnik, Mouton: The Hague, Paris, 1967.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta


107

Altn tozu getiren kervanlar Ya biz ne diyoruz bu Osmanl iin Allah akna! Bir hatrlayalm m? Osmanl bir talan devletiydi. Gc yettii kadar dary talan etti, gc yetmez hale gelince de ieriyi, yani kendi halkn talana giriti, smrd u bu...

Maalesef hl bu anlaya 'zhip' szde iktisatlarn ortalk yerde kurumla gezdikleri bir lke buras. Oysa bir tek, bir tek Fernand Braudel'i adam akll okusalard, ne kadar deiik bir tabloylayz yze geleceklerdi. Dnn:
Osmanl ekonomisi, esnekliini ve gcn, btn ynlerden istanbul'a veya byk kentin kapsnda, Boaz'n Asya yakasndaki skdar'a gelen bu yorulmaz kafilelere; sfahan evresinde dmlenerek iran'n tm yzeyini aan ve Lahor'da Hindistan'a temas eden uzakyollara; veya Kahire'den Habeistan'a kadar giden ve oradan altn tozu getiren kervanlara borludur.3

mektir. Balkanlar, Dou Akdeniz iskeleleri, Dalmaya kylarndaki Spolato'ya (Split) ve hatta Osmanl kervanlarnn Memluklerden sonra yolgeen hanna evirdikleri Venedik sokaklarna kadar develerin adm atmadklar ehir kalmamtr adeta. Hatta, diyor tarihimiz, ben 1937'de bizzat Dubrovniklilerden dinlemitim o romantik devirlerin iinde gezinen deve kervanlaryla ilgili hikyeleri. Tek ve ift hrgl develerin Cebelitark'tan Hind ve Kuzey in'e, Arabistan lleri ile Anadolu'dan Astrahan ve Kazan'a kadar szlen bir corafyada yaptklar bitmek bilmez yolculuklar kurar Osmanl ekonomisinin hareket dolu evrenini.
3

Fernand Braudel, Maddi Uygarlk: Ekonomi ve Kapitalizm: XV - XVIII. Yzyllar, Cilt 3: Dnyann Zamanlar, eviren: Mehmet Ali Klbay, Ankara 1993, Gece Yaynlar, s. 410.

108 Geri Gel Ey Osmanl!

Bat'ya alan pencere


Peki niye bu kadar nem vermitir Osmanl ynetimi Raguza'ya? Aslnda bunun cevab birden fazla. 1) Raguza'nn ekonomik olarak kalknmas ve zenginlemesi, tam da Osmanllarn ezel rakibi Venedik ekonomisinin can damarn oluturan Dou ticaret yollarn onun elinden almas, dolaysyla Venedik'in ekonomik olarak kertilmesi anlamna geliyordu. 2) Bir tr serbest ticaret blgesi haline getirilen ehirde, Raguzal tccara tannan dk gmrk tarifesi, onlarn Avrupa ilerine yapacaklar ihracatta mallarn ucuzlatyor, dolaysyla rekabet anslarn artryor, ykselen ticaret hacminden Osmanl maliyesi de vergi yoluyla nasipleniyordu. 3) Raguza, Osmanl'nn "Bat'ya alan penceresi"ydi. Bu pencere vastasyla Avrupa'da retilen hayat neme sahip silahlarn takibi yaplyor ve Avrupa ahvali hakknda srekli bilgi ediniliyordu. te szn ettiimiz casusluk faaliyetlerinin Raguza'da yaygn olmasnn sebebi buydu. Bir tr ak bir pazar olduundan Bat'dan ve Dou'dan gelen tccarlar burada buluuyor, dolaysyla Dubrovnikli casuslar, rahatlkla Osmanl Devleti -ve tersinden Venedik vs. devletleri- hesabna bilgi toplayp karar merkezlerine yolluyorlard. Belki sokaklarnda Osmanl askeri gremezdiniz Raguza'nn; ama kar Osmanl hakimiyetinin srmesinden yana olan Raguzallar, yalnz Venedik aleyhine casusluk yapmakla yetinmemi, 1570'de Venediklilerin Osmanlya kar kendilerine yardm etmeleri ynndeki isteklerini de tereddt etmeden geri evirmilerdi. Nitekim yazar, Kanuni Sultan Sleyman ve II. Selim'in fermanlarnda, Dubrovnik beylerinin ifreli mektuplar sayesinde
Orda Bir Osmanl Var Uzakta 109

Avrupa ahvalinden nasl haberdar olduklarn da rnekleriyle ortaya koymaktadr. Daha da ilginci nedir, biliyor musunuz? Bu casusluu yapan "beyler", aslnda bir Cumhuriyet'in, bizzat Dubrovnik (Raguza) Cumhuriyeti'nin senatrleriydi. Bu soylu senatrler rotasyon usulyle birer ay cumhurbakanl yapyorlard. Bu ilgin uygulama, Raguza'da Osmanl hakimiyetinde kald yzyllarda da devam etti ve Osmanl devlet ricalinden kimse de kalkp, 'Osmanl Devleti bir saltanat rejimidir, bu ne herze yemektir' demedi; hatta bundan en ufak bir rahatszlk da duyan olmad. Bylece Osmanl Devleti, kendi bnyesinde bir Cumhuriyetin asrlarca yaamasna izin verdi ve ok renkliliine bir yenisini daha eklemi oldu. Peki Raguza'da Cumhuriyeti kim lavetti dersiniz? 1802 ylnda Venedik'le birlikte Raguza'y da igal eden medeni(!) Fransa'nn mparatoru Napolyon Bonapart! Szde "despot" Osmanl'nn asrlarca yaatt Cumhuriyet, dnyaya demokrasi dersleri veren Franszlar yok etmiti!

Marx ve Engels Vatan -yahud Silistre'yi okudu mu?


SLSTRE, okul yllarmzdan itibaren kulaklarmzda pas yapm bir kelime. 'Yabanc' bir arm yapyor stelik. yi de koskoca Namk Kemal, onu neden "vatan"n yan bana oturtmu, neden Silistre'yi vatanla zde olarak sunmutu? Onu Silistre'de bu derece etkileyen sr neydi? yle formle edeyim syleyeceklerimi: Aslnda Namk Kemal neslinin anakkale'si, Silistre savunmasyd, bizim Silistre'miz de anakkale'dir. anakkale nasl bugn kimliimizin onsuz olamayaca bir parasysa, Namk Kemal nesli iin de ayn vazifeyi Silistre grmt. Velhasl, Silistre savunmasyla anakkale savunmas arasnda yolunu ancak ehitlerin bildii bir tnel kazldr. Gnn birinde atlasn bana oturup Silistre'yi aradmda bulmakta epeyce zorlandm hatrlyorum. Sonunda parmam Karadeniz'in irin Kstence limanndan batya doru kaydrdmda,

Bulgaristan'n Romanya snrna yakn bir yerde ve Tuna nehri zerinde bir ehir olduunu grmtm onun. Hele gravrlere verdii nazl pozlar, bu "Mslman" ehrin olanca grkemiyle gklere ser eken minarelerini yartryor gibiydi. Lakin merak buyurmaynz, o yz ne kadar kaznrsa kaznOrda Bir Osmanl Var Uzakta

Silistre'yi Osmanl dneminin sonlarndayken gsteren bir gravr

sn ve biz z ehrimiz Silistre'yi ne kadar hafzamzdan kazmaya alrsak alalm, altndan prltl sayfalar frlar nmze. Tpk tarihlerimizden ismi silinmi kahramanlarmzdan olan Musa Hulusi Paa'nn bandan geenler gibi.

Gazi nehir boynunda bir gazi ehir


Daha nce tantmz "Gazi nehir" Tuna zerinde bulunan "Gazi ehir" Silistre'deyiz bu defa. Takvime baktmzda 15 Mays 1854 tarihini okuyoruz. Rus ordusu, sava atn dahi ilan etmeden Osmanllarn Eflak ve Bodan dedikleri Romanya ve Moldova'ya dalm, Tuna'nn gneyine gemek iin -kilit noktalardan olan- Silistre'yi amak istiyordu. 80 bin kiilik Rus ordusu ehri kuatm, dev toplaryla durmadan saldryordu. Sadrazam'in ordusu umnu'dayd ama bir baka cephede savat iin yardma gelemeyeceini bildirmi, 'Banzn aresine bakn' mesajn gndermiti. Btn dnya, yenilmez Rus ordusunun Silistre'yi sadece 3 gn iinde ele geireceini ve sonra da bir rpda Edirne'ye ineceini tahmin ediyordu.
112 Geri Gel Ey Osmanl!

Ancak Osmanl'y yeterince tanmayanlar bu tahminlerinde yanlmakta gecikmeyeceklerdi. in ilgin yan, yanlanlar arasnda, o zamanlar Amerika'da bir gazeteye gnlk yazlar yazan iki can cier arkada, Komnizmin kurucular Karl Marx ve Friedrich Engels de vard. Nitekim Engels, Temmuz 1854'de New-York Daily Tribne gazetesine yazd bir makalede, cihan ele geirmeyi hedefleyen Rus planlarn ne Franszlarn, ne de ngilizlerin bozabildiini, bu plann Trkler tarafndan Silistre'de geri evrildiini yazmaktadr. Kinata hakim olmak iin yola kan Ruslarn, u "basit" Silistre kalesinin anahtarlarn dahi ele geiremeyilerinin onlarn planlarndaki kofluu ispat ettii tespiti, yine Engels'e ait. Komnist Engels bakn Silistre'yi nasl anlatyor:
Savan bandan bu yana cereyan eden asker olaylar arasnda en nemlisi, kuku yok ki, Silistre kuatmasdr... Biz kuatmann ileri aamasnda Trklerin Arap Tabyasn savunmaktan vazgemek zorunda kalabileceklerini dnmtk. Oysa Trkler bu hisarn savunmasn brakmamlardr. .. Mareal Paskevi, aklanmas imknsz silahl gsterilerinden birini daha yapt, kaleye 31 tabur, 40 svari bl ve 144 sahra topusuyla yeni ve byk bir yoklama saldrsna giriti... Ancak saldr, Trkler zerinde hibir etki brakmad. Tam tersine Trkler, dman zerine 4 bin svari karttlar... Arap tabyasnn Hasan Paa komutasndaki 4 taburla 500 babozuktan oluan savunma glerinin tutumu, en yksek vgy hak kazanm bulunuyor. Sava tarihinde Arap tabyas gibi bir
d tabyann bylesine dayand bir baka olay bilmiyoruz (italikler benim - MA.).1 1 Bu yazlar daha sonra u ortak kitabn sayfalar arasnda bir araya getirilmitir: Kari Marx ve Friedrich Engels, Dou Sorunu [Trkiye], eviren: Yurdakul Fincanc, Ankara, 1977, Sol Yaynlar (bu blmde Marx ve Engels'ten kullanlan alntlar bu derlemeye dayanmaktadr). Ayrca bu yazlar Onur Bilge Kula'nn Bat Dnnde Trk ve slam mgesi (oysa i kapakta u ibare bulunmaktadr: Avrupa Dncesinde Trkiye ve slam mgesi) adl kitabnda da, hafiften yorumlanmak suretiyle Almancasndan zetlenerek alnm ve ilk kitapta bulunmayan birka yazmaya da yer verilmitir: stanbul, 2002, Bke Yaynclk, s. 123^14. Ama Ziyaeddin Fahri Fndkolu, Marx'n, her

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 113

Yazk ki, biz de bilmiyoruz Bay Engels! Ama bizim bilmediimiz, yalnz dnya tarihinde byle bir savunmann olup olmad deil, Silistre'nin ne olduunu, neresi olduunu ve orada nasl bir destan yazdmz da bilmiyoruz. stelik bu destan biz anlatrsak, ad hamasete kyor ve bu yzden sizin satrlarnza ihtiya duyuyoruz. 'Trkler kendi tarihlerini benden mi renecek?' demeyin ltfen. Biz kalelerinden sonra mazisi de bombalanm bir milletiz. Silistre'nin adn yalnz Namk Kemal'in okul

kitaplarna girdii kadaryla biliriz, o kadar.

Ya Karl Marx?
u Avrupal burnu byk diplomatlarn Viyana'da kapal kaplar ardndaki planlarn Trklerin Silistre'deki kahramanlklaryla parampara ettiklerini syleyen de, Silistre'nin "grkemli savunmas"ndan vgyle bahseden de, Silistre hakknda "Beni bir tek Trkler yanltt" itirafnda bulunan da mehur Marx deil miydi? Duvarlar toplaryla ykan Ruslar, surun iine yeni bir sur yaparak durduran Musa Hulusi Paa, 10 bin kiilik bu inanlmaz direnii kuvvetiyle 80 bin mevcutlu marur Rus ordusuna bir huru harekt dzenlemitir. Koca orduyu nne katarak kovalam ve aslnda arln kerten dmeye bu baarsyla basmt. ngiliz ve Franszlar ancak bu zaferden sonra Ruslarn "da" yenilebileceine inandlar ve Krm Sava'nda bizim yanmzda Ruslara kar bir savaa girmeyi kabul ettiler. Musa Hulusi Paa'ya, kazand bu meydan sava zerine bir askerin ulap ulaabilecei en st rtbe olan Mareal (Mir)
iki kaynakta da mevcut olmayan 1877 tarihli bir mektubuna yer vermi ve Marx'n Rusya'da gerekleecek bir sosyal devrimi, ancak "Cesur Trkler"in Ruslar malup etmesiyle mmkn grdn sylemitir. Bkz. Karl Marx ve Sistemi, 2. bask, stanbul, 1976, tken Yaynevi, s. 120, dipnot: 19.

114 " Geri Gel Ey Osmanl!

rtbesi takdir edilmiti. Bunun renince ne dediini asla tahmin edemeyiz (Marx ve Engels asl bunu duysalard, dnyada benzersiz olan eylerin Trkler arasnda ne kadar sradanlatn grr ve sayg duygular ahlanrd). Kaynaklara baklrsa, "ehitlik rtbesini tercih ederdim" szleri dklm Musa Hulusi Paa'nn azndan. Nitekim bu sz syledikten tam 3 gn sonra, toparlanp Silistre'ye geri dnen Rus ordusunun yeni bir bombardman srasnda, sabah namaz iin abdest alrken, zerine den bir top gllesiyle ehadet erbetini kana kana imiti. Dnyaya verilecek yeni dersler vardr. Bayra bu defa Ktahyal Hseyin paa devralr. Ktahya'y, "Vilyet-i Germiyan ve Bahadran..." diye anlatmaya balayan Evliya elebi'yi haksz karmamak iin elinden geleni esirgemeyen bu byk bahadr da, bir mermi isabetiyle kopan parman kimseye haber vermeden arkasna uzatr ve emir erine sardrp savaa devam eder.2 Zamann alarn yrtan bahadrlar, savan mecrasn deitirmi ve Rus ordusunu Silistre nlerinden bir kere daha pskrtmeyi baarmlardr. Marx ve Engels'i kendisine hayran brakan Musa Hulusi Paa ve Ktahyal Hseyin Paa ile kahraman askerlerinin Silistre'den anakkale'ye yardma geldiklerini grmemek iin kr olmak lazm.
2

Ahmet Yakubolu, Rengrenk Ktahya, stanbul 1991, Trk Petrol Vakf Yaynlar, s. 10.

Bizans mparatorunu bile yenieriler koruyordu


DORUSU, Ahmet Yaar Ocak gibi deerli bir tarihimizin de ayn kervana katldn okuyunca zlmedim desem yalan olur. Ocak'a gre, Fatih Sultan Mehmed, eyhlislaml "Bizans'taki Patriklik makamnn statsne benzer bir biimde" rgtleyip kendisine balam, bylece yalnz siyas otoriteyi deil, din otoriteyi de temsil eder olmutur. Ne var ki, ayn yazar, birka sayfa ileride eyhlislamn Papa ve Patrik gibi bir otoritesi bulunmadn, kilise benzeri bir kurumun temsilcisi olmadn, sadece din brokrasinin "en st kademesi"ni temsil etmekle yetindiini syleyerek bizi aknlk uurumlarndan birine daha sarktyor.1 'Bizans etkisi' tezinin elikilerini sayp dkmek deil niyetim. Lakin Oryantalistlerin bu apak tarafgir ve Avrupa-merkezli tezinin, bu haliyle nemli tarihilerimiz tarafndan da tekrar edilmesinin, Bizans tarihi ve Patriklik hakknda yeterince bilgi sahibi olmamaktan, yani 'kar tarafn tarihini yeterince bilmemekten ileri geldiini dnmek istiyorum. Oysa Patrik'in, tpk Papa'nn 2005 Nisan'nda seilmesinde grdmz gibi, Sinod'un (yani din adamlarndan kurulu bir heyetin) seimiyle
1

Ahmet Yaar Ocak, Osmanl Toplumunda Zndklar ve Mlhidler (15.-17. Yzyllar), stanbul 1998, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, s. 93, 96.

116 Geri Gel Ey Osmanl!

ibana geldiini, mparatorun sadece bu seimi onadn, sadece fiil -hukuk deil- bir azil yetkisi bulunduunu, Patriin kendi bana kararlar alp icraatlarda bulunabildiini, mparatora denk olmasa da, gcn ve meruiyetini baka kaynaklardan alan bir vasf olduunu bilmezsek kolayca yanlgya debiliriz. Halbuki Osmanl idaresinde eyhlislamn dengi, ancak Sadrazam olabilmitir, kesinlikle Padiah

deil. Hatta karar verme ve protokol noktasnda Sadrazamn bir altnda yer aldn ve eyhlislamn onun tercihi zerine Padiah tarafndan atanp azledildiini biliyoruz (istisnalar hari elbette). Padiah sadece eyhlislamn karsnda ayaa kalkar ve onun elini yalnz eyhlislamlar pmezdi. Ama eyhlislam, kendisine duyulan sayg noktasnda Sadrazamdan bir adm nde gelirdi. te yandan Patriklik, devletin haricinde bamsz bir ruhban rgt olarak ortaya kmtr. Patrik ise Papa gibi btn Ortodokslarn ba deil, sadece Dou zerk kiliselerinin eitler arasnda birincisi (pritnus inter pares) ve szcsdr. Bu rgt yapsnn eyhlislamlk gibi byk lde idar bir makamla ve "meihat pyesi"yle, yani bir yaptrm ve yarglama gc olmayan fetva verme yetkisiyle kyaslanmas doru olmaz. Hatta fetva verme yetkisi kstlanan eyhlislam olduu gibi, sadece fetva veren ikinci bir eyhlislamn varl bile szkonusu olmutur (Karaelebizade Abdlaziz Efendi)2. Nitekim Hezarfen Hseyin Efendi'nin Telhsu'l-Beyn'daki szleri, bu iddialara bir tr cevap gibidir: Dinin ba eyhlislam, devletin ba da Sadrazamdr, ikisinin de ba Padiahdr.
2

Karaelebizade Abdlaziz Efendi hakknda daha geni bilgi iin bkz. Mustafa Armaan, "Osmanl'da bir su tutkunu: Karaelebizade Abdlaziz Efendi", Osmanl'nn Kayp Atlas, 3. bask, stanbul 2005, Ufuk Kitaplar.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 117

Bu 17. yzyl metninden kan sonu, Osmanl dzeninde Patrik-mparator ve eyhlislam-Padiahn birbirlerine denk iftler olmaddr. Osmanl dzeninde eyhlislam ancak Sadrazamn dengi olabilir -sayg boyutu hari. Neyse, demek istediim, Bizans'n Osmanl kurumlarna etkisini vurgulayan aratrmaclarn, baz d benzerlikleri abartma eiliminde olmalar. Onlardan kaba benzetmeler yerine, daha rafine karlatrmalar yapmalarn beklemek hakkmzdr. Bugn 'Bizans etkisi' tezini savunanlarn nedense dikkatlerini ekmeyen arpc bir noktaya iaret edeceim. Osmanl'nn Bizans'tan deil, Bizans'n Osmanl'dan ald bir kurumun, hem de u bizim bir trl kimseye beendiremediimiz yenierilerin fetihten nceki stanbul macerasndan bahsedeceim. Yanl duymadnz, Bizans ordusunda kurulan bir yenieri birliinden sz ediyorum. Ne zaman m? Biraz eskilere dayanyor hikyemiz; Fatih'ten de eskilere. Hani u Bizans da az ekmemitir Osmanl'nn elinden! Mesela srf Osmanl korkusundan mparator V. oannes'in 1369'da Roma'ya kadar gidip Papa'nn ellerini, ayaklarn ve "azn" ptn ve ancak nnde kere diz ktkten sonra Katolik mezhebine kabul edildiini biliyor musunuz? Ya da 14381439 yllarnda Ferrara ve Floransa'da toplanan Ortodoksluk ile Katoliklii birletirmeyi amalayan toplantlara, Bizans mparatoru'nun ancak II. Murad'n izni ve sk tembihleriyle gidebildiinden haberdar myz? Haberdar olmadmz bir baka nokta da, Floransa'daki toplantya giden mparatorun maiyetindeki yenieri birliidir. Mersin niversitesi retim yelerinden Mustafa Da'n makalesi3, bu yolculuk srasnda mparatorun yannda bulunmu
3

Mustafa Da, "Osmanl tesiri ile Bizans saraynda oluturulan 'Yenieri muhafz birlii' hakknda", Trklk Aratrmalar Dergisi, Say: 12, Eyll 2002, s. 293-304.

118 Geri Gel Ey Osmanl!

Syropoulos adl Bizansl din adamnn hatratndan yola karak Bizans-Osmanl ilikilerine yeni bir kap amaktadr. Hatratta Patriin, Bizans mparatoru'nun maiyetinde yenierileri talya'ya kadar gtrmesine fena halde ierledii belirtiliyor. Ama sebep, yenierilerin tehlikeli bulunmas deil, "masrafl" bulunmasdr. Meer, 'Bu darlk devrinde kendimize baktk da onlar m kald?' dncesindeymi stanbul Patrii. Ferrara'da yenierilerin bir manastra yerletirildiini reniyoruz. Ancak mparatorun yenieri birliini yannda gtrmesinin hikmeti sonradan anlalmtr. Papa, mparatora bask yapp mezhepler arasndaki birleme anlamasn zorla imzalatmaya kalkarsa, mdahale etsinler diye gtrlmtr yenieriler. Nitekim byle bir bask annda yenierilerin caydrc g olarak ie yaradklar anlalyor. Ancak Syropoulos zavall 'badigard' yenierilerin ok yoksul olduklarn ve piskopostan yardm istediklerini de yazyor. Piskopos da onlara yanndaki kutsal eyalardan vererek satmalarn ve bu parayla ihtiyalarn karlamalarn salamtr. nk pek de misafirperver birisi olmad anlalan Papa, 700 kiiyi bulan bu kalabalk misafir ordusunun masraflarn stlenmekten kanm, 'banzn aresine bakn' tavsiyesinde bulunmutur mparatora! Mustafa Da'a gre, 1371 ylndan itibaren Osmanl Devleti'ne tbi bir prenslik haline gelmi olan Bizans'ta, Seluklular devrinden itibaren Trk askeri bulunduu, bunlara "Turkopol" denildii ve Hristiyan Trklerin sarayda muhafz birlii olarak grev yapt bilindiine gre, talya'ya gtrlen yenierilerin varl hi de srpriz deildir.

Velhasl, kaderi Osmanl'ya balanm bir Bizans'n etkileyen taraf m yoksa etkilenen taraf m olacana siz karar verin. Ya da brakn, talya topraklarnda bile Bizans mparatoru'nu koruma iini stlenen yenieriler konusun!

Sudan'daki Osmanl izleri


ESK TBMM BAKANI Blent Arn'n yolu Sudan'a dnce bir irketimiz tarafndan restore edilen ve ierisinde 19. yzylda Sudan'da grev yapan Osmanl valilerinden Ahmet Ebu Vidan Paa ile Musa Hamdi Paa'nn mezarlarnn da yer ald trbenin al trenine katld. Ardndan da Sudan Meclis Bakanyla birlikte katld Manisal i adamlar tarafndan yaptrlan Trk Lisesi'nin al treninde bu okullara "kefil" olduunu syledi. Sudanllarn Trklerin neredeyse bir asr sonra lkelerine dnlerinden duyduklar memnuniyeti her frsatta belirttikleri anlalyordu haberlerden (ubat 2007). Aslnda Sudan'da pek ok izimiz ve hatramz var. Yani bizi yalnz bu trbe yanstyor deil. Afamya ehrindeki Yavuz Sultan Selim Kervansaray bu topraklardaki asrlar sren hakimiyetimizden sadece bir selam saylr. Masavva ve Sevakin'de bulunan eserlerimiz pek ok. Henz "Osmanl Afrika"snn doru drst bir dkm kartlabilmi deil. Batllar Afrika'ya "Kara Kta" derler. Osmanl tarihinin Afrika cildi de ayn ekilde karanlklar iinde ne yazk ki. Bu bir hazine deerindeki cildi aydnlatmak hepimizin boynunun borcu olmal. Sayn Arn'n ziyareti vesilesiyle dikkatlerimiz birka gnlne de olsa Afrika'ya ve oradaki hem tarih, hem de gn120 Geri Gel Ey Osmanl!

cel varlmza evrilmi oldu. Bu bile, nmzdeki yllarda dnyann yznn enerji kayna bakmndan bakir bir kta olan Afrika'ya dnecei besbelli iken, yaadmz vurdumduymazlk ortamnda nemli bir adm oldu bana kalrsa. Yalnz Sudan'n da iinde bulunduu Dou Afrika denilince benim hafzama nedense tek bir kii gelip kurulur. Onun bu topraklarda yaayanlarn hafzalarnda at derin yollar, bugnn nclerine k tutuyor, hafzalarna silinmez bir iz brakm durumda nk. Bence ngilizler iin "Afrika kifi" Livingstone neyse, Osmanllar iin de "Afrika ftihi" zdemir Paa odur.

zdemir Paa'nn Afrika stratejisi


Bir Memluk beyinin oludur zdemir Paa. Hanm ise Abbasi hanedanndan bir soylu kadn. Memluk demek 'kle' demek. Trkesi Klemen. Kle soyundan gelen asker bir baba ile Peygamber soyuna dayanan bir kadnn kocas olmak onun zerinde her iki damar birletirmek gibi apraz bir etki brakm olmal. Yani verilen hizmete klece komak ama ayn zamanda bu grevi en gzel ekilde yerine getirmek. zdemir Paa'nn klcn bu kadar keskin, ama kendisini bu kadar sekin vasflar iinde grmemizin bir nedeninin, bu renkli aile balants olduu sylenebilir. zdemir Paa'nn 1500 ylnda doduu tahmin ediliyor. Uzun zaman Msr Valisi Hadm Sleyman Paa'nn hizmetinde subay olarak alt. Tmgenerallik, yani sancakbeylii rtbesine onun yannda ykseldi. Osmanl'nn Hint Okyanusu'na almasn simgeleyen 1538 tarihli sefere katld. Ardndan Sleyman Paa'nn emri geldi: Msr Eyaletinin snrlarn gneye doru geniletecekti. Bu emir, onun lmne kadar srecek olan Afrika ilgisini ateleyecektir. Sudan, Eritre, Somali, Etyopya (Habeistan) topraklarnda baarl seferlere komuta etti, Osmanl'nn Dou ve Orta AfriOrda Bir Osmanl Var Uzakta 121 Kal ve zdemir Paa'dan gelir zdemir Paa'nn bir baka zellii ise Osmanl dnyasn, tabii daha sonra da dnyay kahveyle tantran kii olmasdr. Kahvenin kkenini biz Yemen'e balarz genellikle ama aslnda ana vatan, Habeistan'dr. Habeistan'da halk bizim gibi imezmi kahveyi; deirmenlerde tp hamur gibi yourur ve ekmek gibi piirerek yermi. 1547'de Yemen'e tayin olduunda yannda kahve bitkisini de gtrm ve burada ektirmi. Yemen topranda tutan kahve bitkisi, iecek olarak nce Osmanl dnyasnda yaylm, buradan da Avrupa'ya ulam ve ad baz dillere "Trk arab" olarak gemitir. Nitekim Oryantalist Erdmute Heller'in Arabeskler ve Tlsmlar adl kitabnda yazd gibi, Almancadaki Kaffe kelimesi bugn kahve adl iecei adlandrsa da, bir zamanlar arap manasna kullanlyordu. Kahve bugn Yemen'in en nemli gelir kaynaklarndan biri durumundaysa, bunu zdemir Paa'nn Kanuni tarafndan Habeistan'dan Yemen'in fethine tayinine borludur byk lde.

ka'daki yaylmasnn en byk icraclarndan oldu. Kzlde-niz'in bat kylarn Osmanl topraklarna katarken, onu bir "Osmanl gl" haline getirmeyi baard. Ayn zamanda henz putperest bulunan milyonlarca Afrikaly slamla tantrd. Bugnk "Afrika Mslmanl"nn temellerini atanlardan birisi, belki de birincisi zdemir Paa oldu.

stelik btn bunlar yaparken yannda yle onbinlerce askeri de yoktu. Sadece birka bin askerle baard Afrika fethini. Evliya elebi, 17. yzylda Afrikallarn hala zdemir Paa'nn destanlarn anlattn aktarr bize. Ayn zamanda onun fethettii dzinelerce ehri de teker teker ziyaret edip anlatr ki, onun Paa'ya duyduu sevgisinin de bir nianesidir.
122

Geri Gel Ey Osmanl!

Kanuni'nin Afrika danman


zdemir Paa btn bu baarlaryla Kanuni Sultan Sleyman'n dikkatini eker, onun Afrika ve Dou Arap alemi zerinde uzmanlaan zel mavirliine getirilir. Kanuni'yi Afrika'nn sorunlar zerinde aydnlatr ve Sudan, Eritre ve Somali'nin de iinde bulunduu Habe Eyaleti'ni kurmasn salar. Eyalet merkezini Kzldeniz zerinde bulunan Musavva liman ehrinde kurar. Bylece "Osmanl Afrikas"nn snrlarn ekvatora kadar ulatrm olur. Bu pe pee baarlarnn ardndan Yemen'in fethiyle grevlendirilir. Yemen aslnda Yavuz Sultan Selim'n Msr' fethiyle birlikte Osmanl nfuz blgesi iine girmiti ancak resmi bir ball bulunmuyordu. Zeydilerin Yemen'deki egemenlii, 23 Austos 1547'de zdemir Paa'nn San'a'y fethine kadar devam etti. 8 yl Yemen Beylerbeyilii yapan Paa, mrnn son yllarn yine Sudan'da geirdi. 1560'da ld zaman cenazesi, hreti babasnmkini geecek olan olu Osman Paa tarafndan Musavva'da yaptrlan trbesine defnedildi. Hem "Yemen Fatihi", hem de "Habeistan Fatihi" diye hret bulan zdemir Paa'nn olu da tarihlerimizde "Kafkas Fatihi" adyla ebedileecektir.

Hint Mslmanlar ile Osmanl ilikileri


Trkiye'ye ynelik artc bir sempati dalgas, Hint Mslmanlarn canlandrd. Tm Hindistan, bu sempatiyi ve iddetli arzuyu duydu, fakat, bu, Mslmanlar iin daha keskin [bir arzu] idi. Hindistan Cumhurbakan Nehru1

OSMANLILAR ile Hint Mslmanlar arasndaki siyas ilikilerin tarihi en fazla 16. yzyla kadar geri gtrlrse de, Mslman dnyann bu iki paras arasndaki irtibatlar, uzun bir sre din, tasavvuf, ticar ve kltrel bir zeminde ok nceden balam ve bu gne kadar srp gelmitir. Nihayet 16. yzyl balarnda Timur'un torunlarndan Babr Han'n kurduu devlete silah ve mhimmatn yannda topu ve tfenkci ustalarnn gnderilmesiyle balayan ilikilerin ardndan Hint Okyanusu'na yabanc bir aktr olarak giren Hristiyan Portekiz deniz kuvvetlerine kar blge Mslmanlarn bir tr himayeye dnen siyas ilikiler ciddiyet kesb etmitir. Nitekim Kanuni dneminde Osmanl ordusundan baz topular Babr'n hizmetine giderek ordusuna top dkm tekniini ve tfek yapmn retmiler, dahas, Hint askerlerine, savalarda top ve tfek kullanmann eitimini vermiler ve Moha'tan bir1

Aktaran: Muhammad Sadq, "Trk devrimi ve Hint zgrlk hareketi", Atatrk'n Dnce ve Uygulamalarnn Evrensel Boyutlar, 2 Kasm - 6 Kasm 1981 Uluslararas Sempozyum, Ankara 1983, Ankara niversitesi Rektrl Yaynlar, s. 218.

124 Geri Gel Ey Osmanl!

ka ay evvel cereyan eden savata Babr kuvvetlerinin Delhi'ye girmesi, "Rm" denilen Osmanl asker ve subaylarnn desteiyle gereklemiti.
Kaynaklarn bildirdiine gre, Osmanllarla ilk dzenli diplomatik mnasebetler ah Cihan (1627-1658) tarafndan balatlmtr... IV. Murad'a bir mektup... yazan ah Cihan'n... Osmanl Sultan iin kulland ifadeler olduka dikkat ekicidir: "Mslman sultanlarn hn, hilfet makam iin Allah tarafndan seilmi ve Mslman krallklar arasnda birliin tesis edicisi."2

Tabii kltrel etkileimin ularna dokunabiliriz: mam Rabbninin Mektubt' ve Fetav- Alemgir asrlar boyunca Osmanl corafyasnda nlarken, Mesnevi ift tarafl yanklanyor ve Mimar Sinan'n kalfas Yusuf Usta, Agra ve Delhi ehirlerine Osmanl'dan grkemli izler drmekle meguldr.3 1857 ylnda Hint Mslmanlarnn ban ektii byk ayaklanmann (Ingilizcedeki yaygn adlaryla Sepoy Mutiny veya Indian Mutiny) arkasndaki ana muharrik, 1856 ylnda sona eren Kmm Sava'nda ngiltere ve Fransa'nn yardmyla dahi olsa, slam aleminin reisi konumunda bulunan Osmanl Devleti'nin, bir baka smrgeci dnya devi ve Dou slamnn korkulu ryas olan Rusya karsnda ald galibiyet olmutur. Ayn ekilde Osmanl Devleti'nin Ruslara kar '93 (1877-1878) Harbi'nde urad yenilgiye bizler gibi onlar da atlar yaktlar, gzyayla yazlm iirler dktrdler ve Trkiye'deki hemen her kprdan kalplerinde byk bir umutla yanklandrdlar, oalttlar, kprttler. (Nitekim Bhopal

Nevvblnn
Orda Bir Osmanl Var Uzakta
125 2 Azmi zcan, "Babrller ve Babrl-Osmanl devletleri arasndaki ilikiler", XV ve XVI, Asrlar Trk Asr Yapan Deerler, 2. bask, stanbul 1999, SAV-Ensar Neriyat, s. 59. 3 Bernard Lewis'in "The Mughals and the Ottomans" (Pakistan Quarterly, VII, 2,1968, s. 5) adl makalesinden aktaran: zcan, agy, s. 60.

kraliesi ah- Cihan Begim'in (1868-1901) ikinci kocas byk bilgin Nevvb Seyyid Muhammed Sidik Hasan Han'n Sultan II. Abdlhamid'in yakn adamlarndan eyh Mehmed Zafir Efendi'ye yazd mektuplarda yardm iin gnderilen paralar ve hediyelerden bahsedilmektedir.4) Keza Sultan II. Abdlhamid'in Hicaz Demiryolu giriimi iin at yardm kampanyas en ateli destekilerini Hindistan Mslmanlar arasnda bulacakt. El-Vekil ve el-Vatan gibi gazeteler yaplacak bu yeni demiryolu hattndan vgyle sz ediyor, Hindistan Mslmanlarn bu 'kutsal hattn' gerekletirilmesi iin madd yardma aryorlard.5 Bu amala merkezi Haydarabad'da bulunan, dier bir ok ehirde de ubeleri alan Hicaz Demiryolu Merkez Komitesi kurulmu ve ba toplamlard. Faaliyetlerin ban, Muhammed nallah adl gayretli bir Hintli Mslmann ektiini biliyoruz. Bu zat kendini 'projenin babas' olarak gryordu. 1 Eyll 1908'de hat Medine'ye ulatnda ise bunu Mslmanln kuvve-i maneviyesini ortaya kard vurgulanm ve hazrlanan metin, camilerde dua edildikten sonra okunmutu. 1908'de ilan edilen II. Merutiyet'in, onlarn da bizimkilere benzer umutlar beslemelerine yol atn gryoruz. Trablus-garb ve Balkan savalarmdaki yenilgilerimiz, tpk bizim moralimizi bozduu gibi onlarn da morallerini bozdu. Yenilgimiz bile, Muhammed kbal'in bir iirinde Trablusgarb'da ehit den Mehmetiin kann Hz. Peygamber'e 'dnyadan getirebildii en deerli hediye' olarak takdimine engel olamad. anakkale ve KtT-'Amre zaferlerinde bizimle birlikte sevin gzyalar4 5

"1876-77 Trk-Rus Sava'nda Pakistan'n Trkler'e yardm", Hayat Tarih Mecmuas, Say: 11, Aralk 1965, s. 19-22. Murat zyksel, Hicaz Demiryolu, stanbul 2000, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, s. 69, zellikle 86-93 ve 160.

126 Geri Gel Ey Osmanl! Orda Bir Osmanl Var Uzakta 127 Muhammed kbal Hz. Peygamberin huzurunda Bu zaman hengmesi benim zerime ar geldi. Plm prtm toplayarak bu dnyadan gtm. Hayatm, akam ve seher kaytlar iinde geirdim. Ama cihann eski dzenini tanmadm. Melekler beni Hz. Peygamber'in huzuruna gtrdler. Rahmet yetinin huzuruna kardlar. Hz. Peygamber buyurdu: "Ey Hicaz bahesinin blbl, her gl senin terennmnn scaklndan yumuad. Senin gnln, her vakit, velayet bardandan sarhotur. Senin niyaz secdesi gayretin mtecavizcedir. Sen dnyann alaklndan gklere doru utuun zaman, melekler sana yksekten umay retti. Cihan bahesinden koku gibi ktn. Bize ne armaan getirdin" (diye sordu). "Ya Hz. Resul (diye cevaba baladm), dnyada rahatlk bulunmuyor. Benim aradm ey hayatta yok. Varlk bahesinde binlerce lle ve gl var; ama ben kokusunun srekli olarak vefal ekilde devam ettiini grdm bir iek bilmiyorum. Fakat size sunmak zere bir ie getirdim; onun iindeki ey hatt cennette bile bulunmaz. Orada senin mmetinin yz suyu yansmaktadr. Trablus ehitlerinin kan, bu iede bulunmaktadr."6

na bouldular. Nihayet Kurtulu Sava, onlarn aleminde de yeni bir kurtulu eran uyandrd. Demek ki, Mslmanlar kurtulabiliyorlarm dediler ve bu bir umut mealesini snmemecesine yakt mazlum gnllerinde. Bu uyandrc etki dalgasn Pakistanl bir aratrmac aadaki szlerle dile getirmitir:
6

eviri Abdlkadir Karahan'a aittir. Bkz. Doudan Gelen Ses: kbal, 2. bask, stanbul 2001, Ufuk Kitaplar, s. 113-114.

Sava [Birinci Dnya Sava], hem Hindistan ve hem de Trkiye'nin ulusal uyannda bir dnm noktasna iaret etti. Kitleler arasnda yeni gleri ortaya karan ve zgrlk hareketlerini bilmeyerek de olsa zendiren bir uyan yaratt... Hindistan ve Trkiye, halk kitlelerine kadar uzanan ortak bir yaknlk (benzeme) ve etkileimin farkedilebilir bir rneini birlikte sundular.7

Hint Mslmanlar, sava yllarndaki nakd yardmlar, oluk ocuklarnn boazndan artrarak gnderiyorlard Anadolu'daki Milli Mcadele'ye. Sonuta Bankas'nn sermaye temellerinde bile Hint Mslmanlarnn yardm olarak gnderdikleri helal paralarn yattn unutmayalm8. ok ac bir olay olarak zikretmek gerekir ki yardm toplamak amacyla Hindistan'a gnderilen Antalya milletvekili Hoca Rasih Efendi, byk bir cokuyla karlanm ve camide Trkiye'nin bamszln nasl kazandn anlatmaya balam iken tam o srada darda ngilizler Halife'nin Trkiye'den kovulduunu duyurmalar zerine halk znt ve fke iinde dalmtr. Cami k Trkiye aleyhine bir gsteriye dnmtr. Hatta Trklere "Nasrni" diye haykrarak hcum edenler olmutur.9 Sava sonras Trkiye'deki gelimeler de Hint yar ktasnda o kadar yakndan ve heyecanla takip edilmiti ki, Pakistan'n efsanev deeri, air ve mtefekkir Muhammed kbal bile Fethi Okyar ve arkadalarnn banda bulunduklar Serbest Frka'nn kuruluundan (1930) byk heyecana kaplm
7 8

Sadq, agy, s. 216. Bkz. Alptekin Mderrisolu, Kurtulu Savann Mal Kaynaklar, Ankara 1974, Maliye Bakanl Ellinci Yl Yaynlar, s. 563.

Bkz. Kadirbeyolu Zeki Bey'in Hatralar, stanbul 2007, Sebil Yaynlar, s. 210-21. Rasih Hoca'nn Ankara'ya ektii ve hilafetin kaldrlmasnn yanl olacana dair telgraf elimizdedir. Bkz. Atatrk'n Btn Eserleri, cilt 16, stanbul 2005, Kaynak Yaynlar, s. 236, dn. 1.

128 Geri Gel Ey Osmanl!

ve yazlarnda bu liberal partiye duyduu derin sempatiyi gizlememiti. Buna karlk, Pakistan kurulduunda onu ilk tanyan devletlerden biri de Trkiye olmutu. Bugn Mevlana trbesinin yan banda sessiz sedasz duran Muhammed kbal'in mermer makam, her iki lke halk ve bu iki byk gnl arasndaki ebed beraberliin en somut simgesini oluturmaktadr.

"Deli brahim" ka tane Trkiye'yi ynetmiti?


1970'L YILLARDA Msr devleti, imdi Yunanistan snrlar dahilinde bulunan Taoz adasnn kendisinin olduunu iddia ettiinde hafif bir aknlk yaanm. yle ya, Msr neresi, Ege'deki ada neresi! in asl, aklamann devamndan anlalyordu. Msr, adann II. Mahmud tarafndan 1813 ylnda zamann Msr Hdivi bulunan Kavalal Mehmed Ali Paa'ya bir fermanla verildiini ne sryor ve Yunanistan'n aday boaltmasn istiyordu. nk kap gibi ferman vard ellerinde. Ortalk karm, gzler Osmanl arivlerine evrilmiti. O yllarda Babakanlk Arivi Mdr olan Mithat Serto-lu'nun ifadesine gre, yaplan incelemede grlmtr ki, ada 'ber vech-i malikne' olarak verilmitir Kavalal'ya. 'yi ya, verilmi ite, ha yle, ha byle' diyorsanz yanlyorsunuz sevgili sabrszlarm, nk Osmanl bir yeri birisine verirken kl krka yararak dnr, tanrd. Nitekim Taoz da Kavalal'ya verilmitir ama sadece 'dirlik' olarak. Yani adann iletme (tasarruf) hakk mr boyu kendisinde olacak, 'rakabe'si, yani topran nihai sahiplii devlette kalacakt. Bu ekilde verilen bir arazi, ancak bir sava sonucunda kaybedilirse devletin olmaktan kard.
130 Geri Gel Ey Osmanl!

knca da, onu eline geiren devletin olurdu, malikne sahibinin deil. Bylece Taoz'un mr boyu artyla Kavalal'ya verildii anlalm ve ada, o gn Yunanistan snrlar iinde bulunduu iin Msr'n talebi, reddedilmiti.1 Aklnza taklmtr muhakkak: Dn deil, bayram deil, yazarmz bu olay niin zikretti? Osmanl, gvdesi sular altnda kalm bir ada; biz onun sadece deniz zerinde grnen kntsn gryoruz, daha da fenas, bu knty, son dnemlerinin etkisinde gryoruz. Ve zan-. nediyoruz ki, Osmanl evvel eski bizim grdmz gibiydi. Kabul edelim ki, Osmanl atlasn kaybettik. Tabii ki beyin ve kalplerimizde. (Necip Fazl olsa "gnei ceplerimizde kaybettik" derdi.) O byk atlastan elimizde kala kala, cirmimiz kadar bir yer kald. te elimizdeki bu harita parasna bakarak btn hakknda ahkm kesmeye kalkyoruz. Mesela u "Deli brahim" dediimiz Sultan brahim hakknda demediimizi brakmamzdr. Osmanl'nn aczini, beceriksizliini, kn bundan daha iyi kim simgeleyebilir ki? Peki ama u soruya cevap verebiliyor muyuz sarslmadan: 'Deli' diye ciddiye almadmz ve tam 8 yl (imdilerde iki iktidar dnemi demektir bu) padiahlk yapan Sultan brahim, yzlm itibariyle ka tane Trkiye'yi ynetmitir? Zor bir soru olduunun farkndaym, onun iin cevabn ben vereyim: Yaklak 20 tane Trkiye'yi ynetmitir bu 'Deli'. Evet, 20 tane Trkiye'yi. Dahas, Akdeniz'in en byk adas olan Girit'i kuatma karar da onun zamannda alnmtr. Biz bugn u avu ii kadar Kbrs meselesini ate topu gibi bir o avucumuza alyoruz, yakyor elimizi; bir br avucumuza al1

Bkz. Hazrlayan: Mithat Sertolu, Sofyal Ali avu Kanunnamesi, stanbul 1992, Marmara niversitesi Fen-Edebiyat Fakltesi Yaynlar, s. 63-64.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 131

Sultan I. brahim'in bir minyatr.

yor, yine yanyoruz. Verelim diyoruz, olmuyor; alalm diyoruz, hi olmuyor. Osmanl'nn milyon kilometrekarelerle ifade edilen engin corafyas yannda Kbrs'n laf m olur? Bir toprak parasn idare etmenin ne kadar zor olduunu buradan anlayabilirsiniz rahatlkla. Varn, Osmanl'nn 'bykl'n buradan kyas edin. Bir baka hatal alkanlmz, Osmanl fetihlerinin kolay olduunu sanmak. Sanki karlarndaki btn devletler zayft da, Osmanl onun iin ftuhatn imek hzyla gerekletirebildi. Meseleye kubak bakanlar her zaman yanlr. Mesela II. Murad'n gerek anlamda bir "gazi" olduunu, bir gzn muharebede kaybettiini neden yazmaz tarihlerimiz?2 Onlara 'bir ey ol2

efik Atelikan, "Osmanl tarihinden merakl notlar", Yeni Tarih Dnyas, Say: 8,31 Aralk 1953, s. 356

132 Geri Gel Ey Osmanl!

maz' m zannediyoruz yoksa? Ya stanbul'un fethinden 3 yl sonra, yani 24 yandayken Belgrad kuatmasnda askerin nnde savaan Fatih'in alnndan yaralandn biliyor muyuz? Peki bunlar bilmeden Osmanl'nn nasl bu kadar lke fethettiini ve onlar 4-5 asr hangi tlsmla elinde tutabildiini nereden bileceiz? Sz Sultan brahim'den almken, Girit'in 25 yl boyunca kuatlmasna ve 1669'da tamamnn fethine yol aan ilgin bir gelimeye bakalm hep beraber. Girit Venediklilerin elindeydi ve 1644'e kadar Osmanl-Venedik ilikileri, ufak tefek korsanlk hadiseleri haricinde yolunda gidiyordu. Geri bir ara Venedikliler Tunus donanmasn ele geirip bir Osmanl liman ehri olan Avlonya'y bombalam ve bir minareyi topla ykmlard ama IV. Murad'n fkesini yattrabilmek iin tam 200 bin altn tazminat demek zorunda kalmlar, bu da onlara iyi bir ders olmutu. Ancak 1644'de meydana gelen bir olay, tarihin akn deitirecek ve sonunda Venedik'in ykln hzlandracakt.3 Sultan brahim, baz hareketlerinden holanmad Kzlara-as Snbl Aa'y azletmi ve deniz yoluyla Msr'a gnderilmesini emretmiti. Yeni yaplan brahim elebi'nin gemisi tahsis edildi kendisine ama bu arada geminin ulemadan bir yolcusu da vard. Sonradan eyhlislamla kadar ykselecek olan Bursal Mehmed Efendi Mekke kadlna tayin edilmiti. Bu arada hacca giden baz yolcular da gemideydi. Cins at merakls olan Snbl Aa'nn, atlar ve gzel cariyesiyle srgne gitmekte olduunu da unutmayalm. Velhasl, topsuz, tfeksiz, askersiz bir gemidir bu ve o ada Malta (Tapnak) valyeleri Akdeniz'de tam da byle gemileri gzlerine kestirmekte, daha kilometrelerce uzaktan kokularn
1

smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. III-l, s. 216 vd; c. IV, s. 141 vd.

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 133

almaktadr. Nitekim Girit'te pusuya yatm olan valyeler yollarn kesecek ve Snbl Aa arparak lrken, cariyesi Zarife ve nceki efendisinden olan olu, Malta valyelerinin eline esir decekti (tabii yllardr biriktirdii hazinesi ve atlar da). valyeler tarafndan bytlen bu ocuun vaftiz edilerek Dominik ismini aldn tespit edebiliyoruz. (Demek Tapnak valyeleri arasnda 'bizimkiler' de varm!)4

Esirler arasnda Mehmed Efendi de vardr. Malta'da uzun sre esir kaldktan sonra gnderilen fidye sayesinde kurtulan Mehmed Efendi stanbul'a dnecek ve eyhlislam olduktan sonra baba memleketi olan Bursa'ya yerleecek, orada lecekti. ("Osmanl'y Kuran ehir" adl kitabmda Bursa'daki evimizin arkasnda trbesi bulunduunu sylediim "Evliya eyhlislam" bu zattr ve Esir Mehmed Efendi adn bu esirlii yznden almtr.5) Zenci Snbl Aa ile Mehmed Efendi'nin kaderini cariye Zarife ve gelecein Tapnak valyesi olan oluna balayan bu kk hayat kebentleri, ayn zamanda sonradan oullar Hekimba Nuh Efendi adn alacak olan bir talyan ailenin Girit'ten kap stanbul'a gelmesine ve Sadrazam olan torunlar Hekimolu Ali Paa'nn Kocamustafapaa semtinde tam teekkll bir Osmanl klliyesi yaptrmasna kadar uzanacaktr. Bu hurda ayrntlar bilinmeden Osmanl anlalr sanyorsan aldanyorsun ey okur!
4 5

Reat Ekrem Kou'dan nakleden: Sema Ok, Harem Dnyas, Harem Aalar, stanbul 1997, Kamer Yaynlar, s. 103-104. Mustafa Armaan, Osmanl'y Kuran ehir. Bursa'ya ehrengiz, stanbul 2006, Tima Yaynlar.

ingiliz Amiralinin gsndeki ay-yldzn srr


LONDRA'DAK Trafalgar Meydan'n duymayan yok gibidir. Meydann ad, tarihimize de bir vesileyle hizmeti gemi olan ngilizlerin efsanev Amirali Horatio Nelson'un (lm: 1805) Napolyon'u tarihten silen zaferin hatrasn tar. te Nelson'un daha nce 1798 ylnda kazand Aboukir (Ebu Hur) deniz zaferi de, ngiltere'nin dnya denizlerine egemen olduunu perinleyen, Avrupa ve dnya tarihinin dnm noktalarndan birisi olmutur. Amiral Nelson, 1798 ylnda yine Franszlara kar yapt bir deniz savanda sa kolunu kaybetmi ve ngiltere'de bir sre tedavi grp iyiletikten sonra tekrar grevinin bana dnmt. Sava btn iddetiyle devam ediyordu. ekilen Fransz donanmas imdi Akdeniz'deydi ve nereye ynelecei ngilizlerin mehulyd. Bir trl doru drst haber alnamyordu. Oysa Fransz gemileri, Napolyon Bonapart'n hi beklenmedik kararyla Msr'a evirmiti rotalarn. Akdeniz'de ateli bir arama ve kovalamaca balamt. Nelson, tam 2 ay boyunca Fransz donanmasnn izini arad Akdeniz'in tuzlu sularnda. Geerken Malta adasn zapt eden Fransz
Orda Bir Osmanl Var Uzakta 135

Amral Nelson'un sol omuzunda, apoletin hemen altnda yer alan ay yldzl Osmanl nian

filosunun, Msr'n skenderiye ehrine yneldii haberi gelmiti nihayet. Nelson bykln burada da gsterdi ve derhal filosuna emir verdi: skenderiye'ye Napolyon'dan nce varacaklard. Nitekim filo, dmanlarndan 2 gn nce skenderiye'ye varmt. yi ama nerdeydi bu Franszlar? Acaba istihbaratlar yanl m kmt? Endieli bekleyi, sonunda geri dnp Fransz gemilerini arama emrine yol verdi. Halbuki biraz daha sabredip bekleselerdi, ne Napolyon'un Msr'a kmas imkn vard, ne de ngilizlerin yenilmez armadasnn elinden kurtulmas. Ancak tam bu noktada tarihte nadir grlen bir olay meydana geldi. skenderiye limannda Franszlar

gremeyen Nelson,
136 Geri Gel Ey Osmanl!

geriye dnm, fakat 60 mil mesafeden limana doru ilerleyen Fransz donanmasn grememi, filolar birbirinden habersiz bir ekilde ters ynde geip gitmilerdi. ki ezel rakipten Napolyon skenderiye'ye yollanrken, Nelson oradan ayrlyordu. te Napolyon'a Msr'n kaplarn aan, bu yldzn parlad and. imdi Franszlar ellerinden karmlard ve bir daha onlardan haberdar olabilmek, bir aylarn alacakt. Dnp dolaan ve skenderiye limanna geri gelen ngiliz filosu, 1 Austos 1798'de, gn batmna yakn bir saatte nihayet Fransz gemilerini grd. Nelson hep yapt gibi vakit kaybetmeden hcum emrini verdi. Baskna urayan Fransz gemileri byk bir aknlk iindeydi. 5 Fransz gemisine, 8 ngiliz gemisi ate ayordu. Saatler gece yarsn gsterirken, Napolyon'un, sayesinde Msr'a karma yapt filosu darmadan olmu, ou batm veya esir alnmt. Bu arada Amiral Nelson da bandan ar surette yaralanmt. Ancak o srada Nelson, yaralarna deil de, elinden kard 2 Fransz gemisine yanyordu! Msr'a kp Dou seferini baaryla gerekletiren fakat orada mahsur kalan Napolyon, o moral bozukluuyla ve can havliyle Akka kalesine saldrmsa da Cezzar Ahmed Paa'nn kuvvetleri karsnda yenilmi, nihayet 1799 ylnda bir firkateyne atlayarak Msr'dan Fransa'ya kamak zorunda kalmt. Ardnda brakt Fransz ordusunun ngilizlere teslim olmas, srpriz olmamtr tabiatyla. te bu zafer sonrasnda Osmanl Sultan III. Selim, Amiral Nelson'u, "bilvesile" Osmanl'ya yardmlarndan dolay tebrik etmi ve "daima hafife titreyip prldayan" prlanta sorgucu ve apoletin pskllerinin hemen bitiiindeki ortas beyaz ay-yldzl "murassa nian" gndermiti. Dier Osmanl hediyelerinin altn klfl bir kl, bir altn kaplama zarf ve kahve fincan takm olduOrda Bir Osmanl Var Uzakta 137

unu reniyoruz. III. Selim'in bu deerli hediyeleri, halen Londra civarnda, ngiliz Deniz Harp Okulu'nun bulunduu Green-wich'deki ngiliz Deniz Mzesi'nde tehir edilmektedir. Zaferiyle Osmanl Devleti'ne dolayl olarak yardmda bulunan Nelson, Padiah'tan ald prlantal sorgucu nemli trenlerde takt gibi, murassa nian da gsnden hi eksik etmemitir. Hatta 1805 ylnda yaplan nl Trafalgar savanda Napolyon'un ipini ektikten sonra, savata ald yaralardan dolay sancak gemisinin ambarlarndan birinde son nefesini verirken, niformasndaki 3 niandan birisi, bu ay-yldzl zarif Osmanl nianyd. imdi Greenvvich'deki ngiliz Deniz Mzesi'ne gidenler, Nel-son'un bir tutam sayla birlikte murassa Osmanl niann ve "elenk" ad verilen prlanta sorgucunu, kl ve kahve takmyla birlikte grerek u savalarn nelere kadir olduunu dneceklerdir muhtemelen. Velhasl Osmanl Devleti, herkesin kt kecek dedii yaral bir dneminde dahi yabanc generallerin gsne bir nian takt zaman bu, dnya tarihine geen bir hadise oluyordu. 'Ya bugn?' demeye dilim varmyor...
Referanslar Abidin Daver, "Aboukir deniz harbi", Aylk Ansiklopedi, Seri: 2, Say: 10,1 Nisan 1950, s. 145-146. Greemvich National Maritime Museum Home (http://www.nmm.ac.uk/ collections/ ) David Mathew, British Seamen, London 1943, VVilliam Collins. Robert Southey, Nelson'un Hayat, eviren: Nesrin A, stanbul 1952, Milli Eitim Bakanl Yaynlar.

Cezayir: Osmanl'nn kesik kolu


Buras Cezayir, ey l, Develerin, binlerce yl tad, atalardan Sevgi, Akl, Kiiliim ey ngrak. Ey hurma, tadn yok gayri Nice saklasam yalnzln Koyu yeilliini bytsen nice Yitmi gzelliimiz Ey hurma, elim ayam ac. Nasl haykryor inenmi kumlar duyuyor musun?

FAZIL HSN DALARCA'nn o canm Trkesinin buram buram ttt bir Cezayir trksnden

alnd bu msralar. Trkden tten derin "melal", Cezayir halknn Fransz igali dneminde biriktirdii kederin szntlarndan bir katre sadece. Osmanl gittikten sonra "Babasz" kalm bir halkn inenen onuru, 1962'de bamszlk mcadelesi baarya ulasa da, eskiye zlemi her frsatta yeniden hortlatmtr. te 2005 ylnda Dileri Bakan Abdullah Gl'n lkesini ziyaret etmesi onuruna verdii yemekte Cezayir Devlet Bakan Abdlaziz ButefliOrda Bir Osmanl Var Uzakta 139

ka'nn dilinden ajanslarn havuzuna den yeni bir Osmanl Milletler Topluluu (OMT) kurulmas nerisini bu arka plana bakarak deerlendirmekte fayda var. Bu beyanat, anlk, yani o an akla gelmi bir k olmayp tarihin dip dalgalarndan birisinin yzeye vurmu kpnden ibarettir. Herkes kpe bakarken biz dibe bakalm yine. Bakalm hafzann karanlk sularnda neler geziniyor?

Acya bulanan sesler


Barbaros Hayreddin Paa 1519'da, Cezayir'i bir byk lkenin himayesine girmeden koruyamayacan anlayarak zamann Osmanl hkmdar Yavuz Sultan Selim'e bavurur ve slam corafyas zerinde tayeran eden Hm kuunun, yani Osmanl Devleti'nin glgesine snmak istediini bildirir. Bu tarihten 1830'da gerekleen Fransa'nn igaline kadar Cezayir, Osmanl'nn spanya, Portekiz ve Venedik'i Akdeniz'de durduran, gerektiinde haddini bildiren sadk kolu haline gelir. Bir sre sonra da Barbaros, Kanuni Sultan Sleyman'n istei zerine Kaptan- Deryala (bugnk tabirle Denizcilik Bakanl'na) getirilir. Bylece Cezayir'e "Sultan Cezayir" denilir, yani Osmanl Devleti'nin en batdaki kolunun ba. Yzyllar yzyllar kovalar ve 1830'un o kara 13 Haziran gnne gelindiinde Fransz gemilerinin Seydi Ferruh limanna asker karttklar haberi, Cezayir'in gsn dalayan srecin balangc olur. Allah'n gnderdii koruyucu, yani Devlet-i Aliye-i Osman, glgesini ekmitir zerlerinden. iirler, trkler, atlar yaklr Osmanl'nn ardndan. dil ve koruyucu Osmanl imaj, smrge ynetiminin er katmanlar altndan diriltici bir soluk gibi yanklanr durur yreklerinde Cezayirlilerin. Gnn birinde ona yeniden ulatklarnda diriltici solua yeniden kavuacaklarna inanrlar.
140 Geri Gel Ey Osmanl!

Bu hissiyata en ok, Cezayir'in milliyeti liderlerinden Messali'nin hatralarnda rastlyoruz. Ona gre Konstantin ehrinde Osmanl askerlerinin ateten bir duvar haline getirdikleri savunma hatt, 100 yldan uzun srecek olan Cezayir direniinin ana motiflerinden birisi olmutur. Hele Mareal Clauzel'in Cezayir halkna, Fransa'nn sava masraflarn detmek zere (Amerika'nn Irak'ta yaptna benzer ekilde) bir sava vergisi salmas, bu paray deyemeyenlerin hapislere atlmas veya kendilerine temiz bir dayak ekilmesi (ne medeniyet ama!), paras olmayanlarn deerli silahlarnn veya kadnlarn mcevherlerinin toplanmas gibi uygulamalar karsnda Osmanl nostaljisinin dozunu ykseltmesi kanlmaz olur. Hele 1908 ylnda kan mecburi askerlik kanunu karsnda Cezayir halk, Osmanl'dan Fransa'ya mdahale etmesini, bu arpkla bir son vermesini beklemitir. 1911'de kopan Trablusgarp Sava'nda elinden hibir ey gelmeyen Cezayirliler bile Kzlay'a kan vererek olsun Trk askerine katkda bulunmak iin kuyruklara girmilerdir. Ve anakkale Sava patlayp da ngiliz ve Franszlarn stanbul'a girmek zere olduklar haberi yayldnda, bir Cezayirli kasabn yreine inme inerek sokan ortasna ylp ldn naklediyor Messali. Ayn ekilde anakkale cephesinden zafer haberleri dalga dalga Akdeniz'in ufuklarna yayldnda, Cezayir'in mazlum halknn grlmemi bir sevin galeyan iinde sokaklara dkldn ve herkesin birbirini kucakladklarn da biliyoruz. anakkale zaferimiz, kafalardaki "Bat'nn yenilmezlii" imajn tarumar etmi ve slam aleminin koruyucu melei Osmanl'nn hl umulmadk, gl bir k yapabilecei umudunu bir ebed mjde gibi asmtr lkenin kararan ufuklarna...1 ^
1

Sonralar Tunus Genlik Bakan olan Messali (Musalli) Hac adl bu kiinin hatralar ve anakkale zaferinin Cezayir'deki yanklar konusunda daha geni bilgi iin

Orda Bir Osmanl Var Uzakta 141

Uygar katliam?
Biraz daha yaklaalm m zamanmza? 8 Mays 1945 tarihinde kinci Dnya Sava sona ermi, bu haber Avrupa'daki pek ok halk olduu gibi, Cezayir halkn da sokaklara dkmtr. Benzeri grlmemi enlikler dzenleyen halk, byk bir cokuya kaplm ve yeil-beyaz renkli Cezayir bayra sokaklar arnlamaya balamtr. Ne

gariptir ki, ayn gn Almanlar lkelerinden kovan Fransz halk da kendi lkelerinde "bamszlk" enlikleri dzenliyordur. Ancak kendi bamszlklarn kutlayan Franszlar, ayn beklentiyle sokaklara dklen ve tamamen ayn zaferi kutlayan Cezayir halkna, hem de o kara gnlerinden henz kmken, hem de cephede Fransz askeriyle omuz omuza arpmken, neyi reva grdler, biliyor musunuz? "Uygarca" davranp sivil Cezayir halkn zerine ate atlar! Evet, yl 1945 idi. Btn dnya Nazi belasndan kurtulduuna seviniyor ama enlik iin yola kan Cezayir halk, o bizim halkmz, sokaklarda koyunlar gibi kurban ediliyordu. enlik alan tam kan glne dnmt. Fransz kaynaklar kem km ederek 15 bin kiinin ldn sylyordu ama gerek rakamlar l saysnn 45 bini bulduunu gsteriyordu. Ayn gn, Fransz halk Nazi zulmnden kurtulduu iin dn bayram ederken, kendi askerleri, bir baka halka kan kusturuyor ve tarihin en byk sivil katliamlarndan birisini gerekletiriyordu. kinci Dnya Sava bitmiti, Naziler teslim bayran ekmiti; lakin katliam devam ediyordu. stelik de ldrdkleri bu halkn iinden setikleri askerler,
bkz. Benjamin Stora, "20. yzyln banda Cezayirlinin bilincinde Osmanl mparatorluu ve Trkiye", Hazrlayanlar: skender Gkalp ve Franois Geogeon, Kemalizm ve slam Dnyas, eviren: Cneyt Akaln, stanbul 1990, Arba Yaynlar, s. 159-185; Malik bin Nebi, aa Tanklm, eviren: brahim Aydn, stanbul 1987, Bir Yaynclk, s. 236 vd.

142 Geri Gel Ey Osmanl!

Nazilere kar Fransa saflarnda kendi askerleriyle birlikte omuz omuza savamken... Bugn bize 1915'de soykrm yaptmz itiraf ettirmek iin kanunlar kartan Fransa'nn 1945'deki bu katliamnn hesabn kim soracak peki? Peki hla bir srpriz olarak alglayanlar var m Buteflika'nn szlerini? III

DAVASINA

ADANM RUHLAR

phe yok ki, en byk, en ebed validemiz sensin ey mbarek Osmanl vatan! Senin tesir-i hsnn, nfuz-i efkatinle kadn, erkek, gen ve ihtiyar hep bir vcut olduk. Ve hep bir can tayoruz ki, o da senin ak- mukaddesindir.
Abdlhak Hamid [Tarhan]

Davasna adanm bir ruh: Yavuz Sultan Selim


Yoksa uyaprakta Yavuz Yoksa u sayfada Ouz Biz de youz, biz de youz. Arif Nihat Asya

II. MURAD'a kadarki Osmanl padiahlarnn dede-torun mnasebetine dair ilgin bir ayrnt ne zamandr dikkatimi yalayp geer: 14. yzyl boyunca gelecein padiah olacak torunlar, padiah dedelerinin ld yl domulardr! Biraz aacak olursak, I. Murad Bursa'nn fetih yl olan 1326'da domutur, dedesi Osman Gazi de (rivayetler muhtelif olmakla birlikte) ayn yl iinde hayata gzlerini kapamtr. Yldrm Bayezid'in doum yl olan 1360, ayn zamanda dedesi Orhan Gazi'nin lm yldr. Ve nihayet I. Murad'n 1389'da Kosova'da ehadet erbetini itii yl, torunu elebi Mehmed hayata gzlerini amaktadr. Bu ilgin tevafuklar zinciri II. Murad'n, dedesi Yldrm Bayezid'in talihsiz lmnden 1 yl sonra domasyla (1404) kesintiye uramakta, Fatih'in, dedesinin vefatndan tam 11 yl sonra domasyla ise fark iyice almaktadr. Ancak dedesi II. Murad'n lmnden 3 yl nce doan "ansl" II. Bayezid'den sonra, bir sre dede ile torunu bir arada grme imkn bulabileceiz.
146 Geri Gel Ey Osmanl!

Yavuz Sultan Selim'e geldiimizde ilgin bir manzara kar karmza: O, dedesi Fatih'i kaybettiinde tam 11 yandadr ve padiah dedesini dnya gzyle tanyabilmi ilk torun padiahtr! Bu 'ilk' oluun onun dnyasna neleri aladn tam olarak bilemiyoruz, ancak kendi azndan nakledilen bir rivayet, ikisi de tarihin byk dnen ve dncelerini dev admlaryla gerekletirmi olan bu dede-torun arasnda tam 11 yl sren vizyon ortaklnn baz ipularn drmektedir nmze. Bilindii gibi, Yavuz Sultan Selim'in zel hayatyla ilgili bilgilerimizin ana kayna, babas Hasan an'n Yavuz'un en yakn adamlarndan birisi (nedimi) olmas hasebiyle Hoca Sadeddin Efendi'dir. Onun Yavuz hakknda aktard bilgiler byk lde babasna dayand iin muteber kabul edilir. te bunlardan bir rnek: Nakkan birisi Fatih'in minyatrn yapm ve padiaha takdim etmitir.

Lakin Yavuz, bakar bakmaz resmin dedesine pek benzemediine hkmetmitir. "Merhum [Fatih]", demitir Yavuz, "bizi ocuk iken mbarek dizleri stne almlardr. erefli yzleri hl hayalimdedir. Doan burunlu idiler. Bu ressam tamamca benzetememi."1 Nakka, ahitlere danmadan dedesinin resmini yapmakla eletiren Yavuz'un hafzasndan fkran Fatih tablosu, muhakkak ki, bildiimizden ok daha kl ve renklidir. Dnn kulanza ilk masallar anlatan kiinin Fatih olduunu! Sesi bile yetmez miydi sizi uurmaya? Tarihin bu kader-denk noktasnda dede ile torunun bulumas, banda bulunduu devleti, tarihin hangi dip dalgalarna kar sevk edip ynlendirecekleri konusunda bir stratejik derinlik kazandrm olmaldr Yavuz'a. Dede-torun dayanmasnn, hatta ittifaknn en arpc gstergelerinden birisi, Fatih'in, son seferine karken, 11 yandaki torunu Yavuz'u saltanat naibi (vekili) olarak stanbul'da kendi yerine bakmas iin brakm olmasndan da anlalabilir ra1

Hoca Sadettin Efendi, Tac't-Tevarih, cilt: IV, Hazrlayan: smet Parmakszolu, Ankara 1992, Kltr Bakanl Yaynlar, s. 139-140.

Davasna Adanm Ruhlar 147

hatlkla. Nitekim dedesinin vefat ve babasnn tahta kmas arasnda geen srede Osmanl tahtnn yk, bu ilkokul yandaki ocuun omuzlarna binmi durumdayd olanca arlyla.

Yavuz'a ayar bozuk gzlklerle bakanlar


Tarihe iki noktadan baklabilir. Birincisi, ona otan kendinizden uzakta bir yerde kurdurur, "burada" olmasna izin vermezsiniz. Her naslsa olmu bitmi tesadfi bir olaylar zinciri olarak kurgular ve bugne syleyebilecek herhangi bir sz olabilecei ihtimalini dlarsnz. Bu baka, "bugnn krl" 2 diyebiliriz. kincisi ise onu, sanki arada hi zaman fark yokmuasna hep "burada", bizimle beraber alglamaktr ki, bu defa da zamann kanc omurlar arasnda durduunuzun bilincini kaybeder, zaman denizinde bir o yana, Rimbaud'nun "sarho gemi"si gibi, bir bu yana savrulur gidersiniz. Oysa Kur'an- Kerim bize gemi kavimlerin bana gelenleri anlatrken, bizi zamanmzn engelinden koparp atmaz. Burada ve bu zamandayzdr ama gemi kavimlerin ve nderlerin yaad tecrbeler bizim iin birer "ibret dersi" olmaldr. Onlar zerinde titizlikle tefekkr etmeli ve onlardan "bu zamana" dair bir bilin manzumesi tretmeliyizdir. 1931 ylnda liselerde okutulmak zere bir komisyon tarafndan hazrlanan Tarih III adl ders kitabnda Yavuz iin yazlanlar tam da "krlk" dediim etkiyi oluturma abasn yanstr. Yusuf Akura'dan Sadri Maksudi Arsal'a kadar devrin bir ok tannm simasnn emei bulunan bu ders kitabnda, "Filistin" kelimesinin srarla Franszca imlasyla "Palestin" eklinde yazlmas bile Cumhuriyet ocuklarn Osmanl mirasndan soutma ynndeki bir abann rn olarak okunmaldr. Sayfa 38'de
2

Burada Derrida'nn "Ama, en bata da imdiki zamann kendi kendisiyle adalndan kuku duymak gerek" szlerini hatrlamakta fayda olabilir. Bkz. Jacques Derrida, Marx'n Hayaletleri: Bor Durumu, Yas almas ve Yeni Enternasyonal, eviren: Alp Tmertekin, stanbul: 2001, Ayrnt Yaynlar, s. 70.

148

Geri Gel Ey Osmanl!

ise Yavuz'un Msr'da halifelii almasnn, Osmanl Devleti'nin "tekml ve terakkisine mni" olduu, hatta irticay balatt() sylenmektedir.3 (Bylece 15-16 yalarndaki bir ocuk tarihten nce irticann kaynan renmi olmaktadr.) Tabii bu iddiay hala srdren evreler var. Onlara gre Yavuz'un Dou seferleri Osmanl kltrn "Trklk"ten saptrp Araplatrm ve irticay, yani gericilii balatmtr. Osmanl Devleti'nin "adalk" yolundan sapmasnn milad olarak alnr Yavuz'un Dou icraat, ve aalanr. Oysa uras unutulur nedense: Dou ve Gneydou blgelerimizin byk bir blm, Bayburt'tan Van'a ve Diyarbakr'dan Mardin'e kadarki 200 bin ksur kilometrekare toprak, bir baka deyile, bugnk Trkiye'nin yzlmnn yaklak te biri, Yavuz dneminde "bizim" olmutur. Bu topraklarn vatan oluunu ona borluyuz.4 te yandan Braudel gibi dev bir tarihinin amaz kalemi, Osmanl ekonomisi asndan Msr'n fethi, stanbul'un fethinden de hayat bir kaynak olmutur diyebilmekte, dolaysyla Osmanl'nn mteakip parlak asrlarn Yavuz'un sadece iki senede Suriye ve Msr'da imek hzyla gerekletirdii fetihlere balamaktadr.5 Yavuz'un, Timur gibi, feth ettii blgelerden deerli sanatkr, bilim adam ve brokratlar kendi bakentine ithal ettii dorudur. Nitekim am'dan, Kahire'den, Halep'den deerli ol3

Komisyon, Tarih III: Yeni ve Yakn Zamanlarda Osmanl-TUrk Tarihi, stanbul, 1931, Maarif Vekaleti Yaynlar, s. 38. Ama irticann balangc, Yavuz'un babas olan II. Bayezid dnemine dayandrlr (s. 36). 4 Bugn Trkiye snrlar ierisinde kalan Yavuz'un fethettii topraklar unlardr: Adana, Gaziantep, Hatay, Urfa, Diyarbakr, Mardin, Siirt, Mu, Bingl, Bitlis ve Tunceli. Bkz. Ylmaz ztuna, Balangcndan Zamanmza Kadar Trkiye Tarihi, Cilt: 5, stanbul, 1964, Hayat

Kitaplar, s. 67. 5 "...Osmanl yceliindeki en byk olay, stanbul'un fethinden de byk olan,... tek ve ayn darbede gerekletirilen 1516 Suriye ve 1517 Msr fetihleri deil midir? te ok byk Osmanl tarihi bu andan itibaren resmolmutur." Fernand Braudel, 7/. Felipe Akdeniz ve Akdeniz Dnyas, cilt 2, eviren: Mehmet Ali Klbay, 2. bask, Ankara 1994, mge Kitabevi, s. 24-25.

Davasna Adanm Ruhlar 149

duunu tespit ettirdii adamlar Osmanl'nn tam bir "eritme potas" {melting pot) olan elit sirklasyonu sisteminin ierisine dahil etmiti. Gelenler arasnda Suudilerin resmi "imam" olarak grdkleri bn Teymiyye ekolnden limler de bulunuyordu. Ancak bunlarn Osmanl medrese sistemi ierisinde byk apl bir etkide bulunduklarn sylemek kolay deil. Kald ki, bu alimler gelmeseydi bile, Osmanl snrlar bu kadar ksa srede Mara'tan Tebriz'e, Halep'ten am ve Kahire'ye doru genileyince bilimsel rotasyonlarla birlikte bu "d" etkiler bnyeye bir ekilde girecekti. Nitekim IV. Mehmed dneminde Vanl Mehmed Efendi'nin ve damad Erzurumlu Feyzullah Efendi'nin de II. Mustafa devrinde sarayda "mteerri" bir hava estirmi olmalar bir tesadf eseri deildi. Snrlar genileyince etki alanlar da kendiliinden oalacakt ister istemez. Lakin Osmanl potas, bu dalgalar da bnyesinde eritmeyi pekala bilmiti.

Yavuz'un asl bykl


22 Eyll 2005 gn, Yavuz Sultan Selim'in vefatnn 485. yldnmyd. Ne yazk ki, mahalli bir takm mevlidler ve takvim yapraklar haricinde bu byk insan hatrlayan ve hatrlatan olmad. Oysa Yavuz'u anlamak ve onun dnyasndan gnmze klar drmek son derece nemliydi. nk onun dnyasn anlamak, bize dedesi Fatih, babas Bayezid ve olu Kanuni ile Osmanl tarihinin en grkemli asrna damgasn vuran 'htiamn drt atls'nn byk vizyonlarn bir ucundan yakalatmakla kalmayacak, ayn zamanda bir misyonu temsil etmenin prltl rneklerini de cmerte savuracakt zerimize. Peki neydi bu rnekler?

1. Stratej olarak Yavuz


Fatih Sultan Mehmed 30 yllk iktidarnda Anadolu'da birlii salamak iin aba harcamakla birlikte, imparatorluun snrla150 Geri Gel Ey Osmanl!

rn asl Akdeniz, Karadeniz ve Balkanlarda sratle geniletmi ve sonuta, nfusunun te ikisi gayrimslim olan bir "slam devleti" olmak gibi omurilii eri duran bir bnyeyi devretmiti oluna. II. Bayezid dneminde, her ne kadar babas devrindeki kadar hzl olmasa da, fetihler devam etti, Venedik ve Memlklerle atmalar yaand ve Yavuz'a 1512'de yine Mslmanlarn aznlkta kald bir nfus profili devredildi. II. Bayezid'den itibaren balayan "Douya yry"n arka plannda biraz da bu arpk omurilii dzeltme gayreti yatar. Tehdit, Katolik ittifakndan ziyade ran'da Safevilerden, Suriye ve Msr'da Memlklerden ve bunlarn birleip Dou'nun mallarn Avrupa pazarlarna balayan Baharat ve pek Yolu zerindeki Osmanl heyulasn ortadan kaldrma planlarnda aramak gerekir. Buna bir de, mit Burnu'nun kefinden sonra Portekizli komutan Afonso de Albuquerque'in ah smail'le ittifak kurarak Memlk topraklarn, daha da vahimi, Mekke ve Medine'yi ele geirme planlarn hesaba katarsak, Yavuz'un delici baklarnn neden Douya dndn daha iyi anlarz. Portekizli komutan ah smail'e aka ittifak teklifinde bulunuyor, Lizbon'a yazd mektuplarda Mekke ve Medine'yi igal edip Peygamber Efendi-miz'in (sav) mezarn Avrupa'ya karmaktan sz ediyordu.6 Dou kaynyor, krmz alarma geiliyordu. Yavuz'un acelesi bundand. Deien dnyay ve tehdit alglamasndaki yeni noktalar belirlemi ve hedefine kilitlenmiti. Selman Reis'in Kanuni'ye sunduu 1525 tarihli raporda Yavuz dneminde deien bu stratejik ncelii srarla gndeme getirmi olmasnn arkasnda, deien dnya dengelerini okuma gayreti yatyordu.7
6 7

Bu arpc olay bir sonraki blmde okuyacaksnz. Osmanl Devleti'nin Hint denizi politikasnn oluum ve geliim safhalar Salih zbaran tarafndan eitli yaynlarda incelenmitir. Bu yaynlarn topluca sunulduu bir almas iin bkz. Yemen'den Basra'ya Snrdaki Osmanl, stanbul, 2004, Kitap Yaynevi.

Davasna Adanm Ruhlar 151

2. Okur ve "kitap kurdu" olarak Yavuz


Osmanl padiahlar ierisinde okumaya olan merakyla ne kan iki isim, Fatih-Yavuz ikilisidir. Bu ikilinin genellikle asker ve mareal ynlerini hatrlatyoruz ama ayn zamanda birer kitap kurdu olduklarn da sk sk gndeme getirmeye ihtiya var. Mesela Hoca Sadeddin Efendi, Yavuz'u elinde kitap, zaman zaman tefekkre dalan ve bu yzden uykusuz geceler geiren bir dervi olarak anlatmay sever. Hatta bir beyit bile dmtr tarihine, onun bu zelliiyle ilgili:
Gznden hibir an gitmezdi kitap Uykuya, hurilere vermezdi yz.

Yemek zamanlarn ancak haber verildiinde hatrlayan, kendisini ylesine iine adam biriydi Yavuz.

Hazine-i mire'de bulunan deerli kitaplar balarndan sonlarna dek birer kere okumutur. Hatta okumaktan gzleri bozulmu, buna ramen bir mercek (bir nevi gzlk) yardmyla okumaya devam etmitir. Hatta Msr seferinde l geerken bedeviler geride kalan bir arabaya saldrm, giysilerin yan sra kitap sandklarnn bulunduu arabann yamalanmas, Yavuz'un ok sevdii Trih-i Vassafn kaybolmasyla sonulanmtr ki, en ok da bunu zldn Hoca Sadeddin Efendi, Selimnme'sinde zellikle kaydeder. Hzl yaz yazan Molla emseddin adl bir zat bulununca, Yavuz'un aklna ilk olarak bu kayp eseri yeniden istinsah ettirmek gelmitir.8

3. Adanm bir ruh olarak Yavuz


Sadece 4 ylda lkesinin yzlmn 2,5 kat genileten Yavuz, dnyaya deer vermeyen, yaptklarn kendi nefsi iin deil, devletin 'soyut' ideali uruna yapan adanm ruhlardand. Nite8

Hoca Sadedin Efendi, Tac't-Tevarih, IV, s. 131-133.

152 Geri Gel Ey Osmanl!

kim lmne sebep olacak irpene bann bir cerraha gstermek gerektiini tavsiye eden Hasan an'a (onun 3 gn nce kk bir ban yznden hekimlere komasn ima ederek), "Biz elebi deiliz ki, bir kk bandan tr cerrahlara bavuralm" diye geri evirmi, hastal iyice azana kadar da almaya devam etmiti. Son anlarnda Hasan Can hakikaten Yavuz'un 'can' olmu, geceler boyu yatann ucunda oturmu, gh ellerini eline, gh ayaklarn dizine alarak onun aclarn dindirmeye almt. lm an gelip attnda Yavuz, "Hasan Can bu ne haldir?" deyince ondan "Allah ile olacak zamandr" cevabn almt. Nediminin bile kendisini anlamadndan gelen ac, Yavuz'a bann korkun acsn unutturmu ve bunun zerine, "Bizi bunca zamandr kiminle bilirdin?" szleri azndan, tarihin neonlarna kesme nurdan kelimeler halinde dklmt. eyhlislam Kemalpaazade, Yavuz'un vefat zerine yazd nl mersiyede,
ems-i asr idi, asrda emsin Zilli merndd olur, zaman kasr

diye yazmt. "O ann (ve ikindi vaktinin) gneiydi, zira ikindi vaktinin glgesi uzun olur ama zaman ksadr" eklinde sadeletirebileceimiz beytini iki kelimeyle zetlemek istersek, en uygunu herhalde "Sana doyamadk!" olurdu. nk hepsine doyulur da, bir davaya adanm ruhlara doyulmaz. Ve der ki adeta bizlere: 'Yeter artk "ibnu'l-vakt" olduun, zamann elinde esir kaldn; ne zaman "ebu'l-vakt" olma, akn zamanlara yeni bir Delil-i Hayrat (aknlara Rehber) reetesi daha kaleme alma dirayetini, yrekliliini gstereceksin?'

Portekizliler Peygamber Efendimiz'in mezarn Avrupa'ya karacaklard!


GNEYDOU ASYA lkeleri, tarihlerinin en byk felaketlerinden biriyle sarslp mthi bir deprem art tsunami sonucunda on binlerce evladn kaybedince, ister istemez btn dnyann dikkatleri Asya'nn Pasifik'teki serpintilerine evrildi. Bunun doal bir sonucu olarak da basnmzda Sumatra'ya, Ae halkna, Endonezya'ya ynelik gemiteki Osmanl yardmlaryla ilgili ard ardna yazlar yaynlandna ahit olduk1. yle bir hatrlayn o gnleri; nasl da, 'Biz bugn yardm edemedikse de, hi deilse cmert atalarmz uzaktaki kardelerimize ellerini uzatmlard!' tesellisine snmtk drt elle. Velhasl tarih bir kere daha imdadmza yetimiti! Lakin gazete ve dergilerde kan yazlar, byk lde hazr bilgilerden derlendii iin Osmanllarn genelde Hint Denizi'ne ve Gneydou Asya'ya ynelik 'jeostratejik politikas' biraz s-tnkr geilmi oldu. Bu kitapta tarihin iinde grneni deil, grnmeyeni aradmza gre, meseleyi daha sinemaskop boMesela Zaman gazetesinin 8 Ocak 2005 tarihli saysnda yer alan "Osmanl Endo- nezya'ya en zor dneminde yardm etmi" balkl haber, 1916 ylnda Cava adasnda vuku bulan bir sel felaketi (tsunami?) zerine Lahey'de oluturulan uluslararas yardm komisyonuna Osmanl Devleti'nin 25 bin kuru hibe ettiini yazyordu.
1

154 Geri Gel Ey Osmanl!

yutlarda seyrettirmekte ve onu kubak grebilmek iin de hafzamz gemiin lkesine doru ar ar kanatlandrmakta fayda gryorum.

Keif yolculuklarnn hurafeleri


Amerika'y kefettii sylenen Kristof Kolomb'un batya giderek douya ulamak amacyla yola kt ve Hindistan' bulmay amalarken tesadfen Kba civarnda bir sahile kt sk sk tekrarlanr da, seyahatinin asl gerekesi, nedense zinhar telaffuz edilmez. Oysa Alman iktisat mtefekkiri Werner Sombart'n da katld iddialara baklrsa, Yahudi finansmanyla yola kan2 Kolomb'un seferlerinin

asl amac, bizzat kendisinin de seyir defterine kaydettii gibi, bata Kuds olmak zere Kutsal Topraklar'n Mslmanlarn elinden kurtarlmas ynndeki kadim bir Yahudi-Hal tutkusunun devamyd. Dou'nun zenginlikleri Avrupa'ya, yani Hristiyan dnyasna nehirler halinde akacak ve kefedilen topraklardan elde edilecek gemiler dolusu altnla yeni Hal kuvvetleri tertip edilerek Mslman diyarlarna doru i bitirici sefere klacakt.3 Yeri gelmiken, burada tarihin ufak bir srrn daha tlataym size de, iimde kalmasn. Osmanl Devleti, Avrupa halklarn kendi ktalarna hapse2

"Amerika'nn kefi Yahudilerle sra d bir biimde ok yakndan ilgilidir. Sanki Yeni Dnya ufukta onlarn yardmyla ve de sadece onlar iin belirmi gibidir, sanki Kolomb ve dierleri srail iin idari mdrlerden ibaret gibidir." Bkz. VVerner Sombart, Kapitalizm ve Yahudiler [Almanca ismi: Die Juden und das YJirtschaftsleben, 1911], eviren: Sabri Grses, 2. bask, stanbul 2005, leri Yaynclk, s. 47. 3 Kristof Kolomb, Seyir Defterleri: Keif Yolculuklar Gnl, eviren: Sait yladen, stanbul 1999, ekirdek Yaynlar, s. 227. O kadar ki, bir Fransz yazar, Kuds' Mslmanlardan kurtarma tutkusuna bakarak Kolomb'u "srailoullarnn 23. Byk Peygamberi" ilan etmekte saknca grmemiti. Bkz. Pierre Carnac, UHistoire com-mence a Bimini: L'Atlantide de Christophe Colomb, Paris 1973, feditions Robert Laffont s. 337-363.

Davasna Adanm Ruhlar 155

dip topraklarnn her geen gn yeni bir parasn bnyesine dahil ettike, iine dtkleri panik duygusuyla akl almaz efsaneler imal ettiklerine ahit oluyoruz. Gya Mslmanlarn bulunduu blgelerin de tesinde, Habeistan'da byk bir Hristiyan Kral yaarm ve ad da "Dou'nun Kral" (King of the East) Rahip John (bir baka rivayete nazaran da James) imi. te bilim tarihini yazanlara gre, coraf keiflerin arkasnda yatan temel gdlerden birisi, Dou'da yaad bilinen ama cismi bir trl bulunamayan() bu gl Hristiyan Kral bulmak, kendisiyle temasa getikten sonra ondan gcn Bat'daki Hristiyanlarla birletirmesini istemekmi. Bylece Mslmanlara asrlardan beri bir trl verilemeyen azlarnn payn vereceklerini bou bouna ummu Avrupallar. (Belki Bakan Bush da Afganistan'da, Irak'da, Suriye'de aramaktadr onu. Bulur mu? Bilinmez.) Byle bir hurafeyi bizim tarihimiz iin anlatsak, memleketimizin gzide akl- evvelleri annda lafn zerine ullanr ve 'Zaten bu kafa yznden geri kalmadk m?' teranesine yeni bir melodi daha eklemenin zevkiyle sarho olurlard. Ama ayn hurafelerin Avrupa'da ortaya km olduunu bizzat kendileri bas bas barsa, grdnz gibi, ya grmezden gelinir ya da rt bas edilir, ilerlemenin kblesi olarak kabul ettikleri Avrupalla katiyen leke srlmez. Velhasl, 15. yzyln sonlarndan itibaren bu defa Portekiz diyarnn gemicilerini Hint Okyanusu'nun engin sularna gz dikmi olarak buluruz. Vasco da Gama (Life in the Age of Explo-ration, s. 96) 1497-1498 yllarnda gerekletirdii Dou seferinde Afrika'nn gney ucundaki mit Burnu'nu dolap Hind Okyanusu'na ulatnda, burada Arap gemilerinin nclnde gerekleen son derece canl bir ticaret ann ortasnda bulmutu kendisini. 1499 ylnda mrettebatnn sadece te biri geri d156 Geri Gel Ey Osmanl!

nebilse de, yannda Hind diyarndan getirdii deerli talar, altn, fildii ve baharat, onun Lizbon'da bir kahraman gibi karlanmasna yetmi de artmt bile. Vasco da Gama, Kolomb gibi 'Hindistan'a gidiyorum' diye yanlp da Amerika ktasna kmam, gerek Hindistan' kefetmiti. Tabii Portekiz'in ricl-i devleti, durumdan vazife kartarak bu keiften, Hristiyan dnyasnn 'kfir Mslmanlar' karsndaki liderlik rolnn kendisine dt sonucunu karm, Gneydou Asya denizlerinde, Portekizlilerin hem 'yamyam' (heathen), hem de ticar rakipleri olarak grdkleri Mslmanlara kar bir Hal seferinin yeni imalats olmulard. 1500 ylnda bu defa Amiral Pedro Cabral kt yola ve Kalikut ehrini bombardman ederek drdkten sonra pervaszca bir soyguna giriti. Gemilerini Hint hazineleriyle tka basa doldurdu. Bylece dev birer hazine sand deerindeki gemiler 15 Ocak 1501 tarihinde, yelkenlerini muzaffer komutann kabaran gsndeki rzgrla iirmi olarak Lizbon limanna geri dnd. Cabral'n gz kamatran hazinelerle geri dnmesi, Portekiz'in ark'a ynelik itahn iyice kabartt ve Kral, derhal yeni seferler dzenlenmesi iin daha sk hazrlklara giriilmesini emretti. Sonra bu tek tk seferler de yetmezdi Kral Manuel'in itahn doyurmaya. Kalc olmak iin bir an nce harekete geilmeliydi. Nitekim bu amala, 1505'de Fransisco de Almeida, 1509'da ise Alfonso de Albuquerque "Hindistan Umumi Valisi" olarak atanacaklard. nce Hindistan kylarnda ve Endonezya'da ele geirdikleri baz adalarla idare eden Portekizliler, sonradan ii bytr ve blgenin tamamna el koymann hesabn kitabn yapmaya koyulurlar. zellikle Albuquerque'in yrtc stratejisi, blgenin ticar potansiyeli ile deniz ticaretinin tamamna el

koymay hedefliyordu.
Davasna Adanm Ruhlar 157

Kendisine bu blgede 3 can alc stratejik hedef belirlemiti Albuquerque. Birincisi, Basra Krfezi'nin giriinde bulunan ve krfezi kontrolnde tutmak iin anahtar neme sahip olan Hrmz adasyd. kincisi, bugn Singapur civarnda bulunan ve 'ark'in en zengin ehri' diye hreti ufuklar tutmu olan Ma-lakka idi ki, Baharat Adalar'ndan gelen ticaret yolu bu limandan geiyordu. ncs de, Goa liman idi. Nitekim Albuquer-que, Goa limanna 20 gemi ve bin kadar askerle saldrm ve ehir 1510 ylnda dtnde Portekiz Asya'snn tacndaki yeni inci, Goa olmutu. Bir yl sonra da Malakka ehri Portekizlilerin eline dt. En stratejik slerden birisi olan Hrmz adas ise dmek iin 1515 yln bekleyecekti. Hindistan Umumi Valisi Albuquerque'in bir baka hedefi de, Kzldeniz giriini tutan ve byk bir stratejik nemi haiz bulunan Yemen'in Aden limanyd. Gelin grn ki, Portekizliler Aden'e saldrdnda karlarnda bir baka gc bulacak, piman ve yenik bir ekilde geri dneceklerdi.4 te yandan Portekiz'in deniz ar topraklara yaylmas, "Orta Dou" ekonomisinde tehlike anlarn aldrmaya yetmitir. nk o zamana kadar Akdeniz lkeleri ile Avrupa'nn baharat ihtiyacn karlayan Kzldeniz yolu da Portekizli mtecavizlerin tehdidine maruz kalm bulunuyordu. Velhasl, 16. yzyl hemen balarnda hl slam dnyasnn en gl devleti grntsn veren Memlklerin can damarlarndan biri daha kesilmek zeredir.

Osmanl'nn kanatlar Hint Okyanusu'na uzanyor


Devrin Arap tarihi kaynaklar, 1507 ylnn, Arap tarihinin "en karanlk yl" olduunda az birlii etmi gibidirler. Bu ylla
4

Christopher Falkus, ]ourneys into the Vasi: Life in the Age of Exploration, Reade/s Di-gest, 1994, s. 96-102.

158 Geri Gel Ey Osmanl!

birlikte Portekiz gemileri, Kzldeniz'e kadar selamsz sabahsz girebilmekte, Basra Krfezi'nin aznda bulunan Hrmz adasn keyiflerince igal edebilmekte ve Yemen'i fethetmek iin karma giriimlerinde bulunmaktadr. Memlkler direnmektedir ama ne are ki, deniz kuvvetleri Portekiz'in Atlantik'i ap gelmeyi baarm gl gemileri ve askerleri karsnda yetersiz kalmaktadr. Zaten bu yetersizlikten dolaydr ki, Osmanllardan yardm istemiler ve Selman Reis, II. Bayezid tarafndan Memlk Devleti'nin hizmetinde almas iin hususi olarak Memlklere gnderilmitir. Anlayacanz, Osmanllar komu Mslman devletlere komutan bile ihra etmilerdir! Portekizlilerle yalnz balarna baa kamayacaklarn anlayan Memlkler, sonunda Osmanllardan top ve gemicilik alanlarnda yardm istemekte bulurlar areyi. Bunun zerine Sultan II. Bayezid, 22 Austos 1510 tarihinde skenderun limanndan Memlk donanmasna ait gemilerle Kahire'ye, 30 gemi yapmna yetecek kadar kereste, demir, silah ve malzeme yollar. Ancak bu malzemeleri tayan gemi daha yoldayken, Rodos valyelerinin saldrsna urar; ok gemeden korsan valyelerin Osmanl gemisini ve tad malzemeleri ele geirdikleri haber alnr.5 Ne var ki, slam dnyasnn kalbine ynelmi olan Portekiz mzran pskrtebilmek iin ylmamak ve yardma srarla devam etmek arttr. Nitekim ertesi yl, yine yola kan gemiler Kahire'ye daha byk bir yardm paketi gtrmekte ve paketin zerinde "Gnderen: Osmanl" diye bir yaz okunmaktadr. Kzldeniz'deki Hristiyan tehdidi gerekten de korkutucu boyutlara ulam durumdadr. Portekiz'in Hint Okyanusu'ndaki kuvvetlerinin ba Albuquerque'in gz dnm, Goa, Malakka
5

Nicolas Vatin, Rodos valyeleri ve Osmanllar: Dou Akdeniz'de Sava, Diplomasi ve Korsanlar, eviren: Tlin Alhnova, stanbul 2004, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, s. 304-305.

Davasna Adanm Ruhlar 159

gibi Hint limanlarn ve kalelerini ele geirdikten sonra gemilerinin burnunu Kzldeniz'e evirmitir. Hedefi, "Rum'lerin kkn kazmaktr. Tabii ancak "Rum"nin graH Osmanl levendi anlamna geldiini biliyorsak bu komutam neyin bu kadar korkuttuunu anlayabiliriz. Anadolu'nun eitli blgelerinden (mesela Karaman'dan) gnll olarak bu uzak diyarlara giden "Rm-ler", yani Osmanl levendleri, Cidde ve Aden limanlarnda Portekiz kuvvetlerine kar bir direnii rgtlyor, yre halkna yeni sava teknik ve taktiklerini retiyor, Akdeniz'de savalardan kazandklar tecrbeyi dindalaryla cmerte paylayorlard.6 Albuquerque'in niyeti, gerekten de ciddi ve -tabii bizim iin-ktyd. Hemehrisi Kolomb'un misyonunu inatla ve aka srdren Albuquerque, Mslmanlar Kutsal Topraklar'dan silip sprmek iin sinsice bir plan hazrlam ve Portekiz Kral'na yazd 1 Nisan 1512 tarihli mektupta bu niyetini aka ilan etmiti. u rktc maddeler zikrediliyordu mektupta:

1) Kzldeniz ve Basra Krfezi'nde giri klar kontrol altna almak, 2) Yemen ve en nemli liman Aden'i ele geirmek, 3) Nil nehrinin yannda yeni bir paralel kanal kazdrp nehrin yatan deitirmek suretiyle Memlklerin hayat kayna olan Msr'n kuraklktan krlmasn salamak ve, en nemlisi de, 4) Cidde'yi drdkten sonra Mekke'yi ele geirip Kabe'yi yerle bir etmek, dahas, Medine'deki "Hz. Muhammed'in mezarn Hristiyan topraklarna karmak".7
6

Rumler ve Rum terimlerinin Osmanl toplumunda igal ettii mevkiyle ilgili yaplm nemli bir Trke almay Salih zbaran'a borluyuz. Bkz. Bir Osmanl Kimlii: 14.-17. Yzyllarda Rm/Rmi Aidiyet ve mgeleri, stanbul 2004, Kitap Yaynevi. 7 Kaynak: F. C. Danvers, The Portuguese in India, Cilt: I, Londra 1894, s. 268-271'den " nakleden Muhammed Yakub Mughul, Kanun Devri [Osmanllarn Hint Okyanusu Politikas ve Osmanl-Hint Mslmanlar Mnasebetleri, 1517-1538], Ankara 1987, Kltr ve Turizm Bakanl Yaynlar, s. 52.

160 Geri Gel Ey Osmanl!

Ayn zamanda Albuquerque, Safevi Devleti'nin bandaki ah smail'le de anlaarak Memluk Devleti'ni ortadan kaldrmak iin byk bir harekta girime hazrlmdayd. Eliler gelip gidiyor ve ah smail ile Kral Manuel, Osmanl'ya kar karadan ve denizden bir harekta giriilmesi gndemdeydi.8 Baarl olursa bu harekt sonucunda Mekke ve Medine'nin Portekiz kuvvetlerinin, ve onunla ibirlii yapan ii devleti Safevilerin eline gemesi, slam leminin erefini ayaklar altna drecek, onu dostun da, dmann da yzne bakamaz hale getirecekti. Ne var ki, Osmanl tahtnda btn bu stratejik deiimi bir radar gibi okuyabilen bir padiah, Yavuz Sultan Selim oturuyordu. Yavuz, Hasan an'n ryasnda olduu gibi, davet edilmi veya kendi deyiiyle, bu ie memur edilmiti.9 Kararn verdi: Bu i byle olmayacak, 'kffar'n edip eyleyecekleri uzaktan seyredilmeyecekti. Osmanl istihbaratnn en yaman dnemlerinden birisi, Yavuz'un saltanat yllarna rastlar. Nitekim Yavuz, casuslar vastasyla bu sinsi projeden haberdar olmu olmaldr ki, derhal harekete gemitir. kindi glgesi gibi mr ksa fakat glgesi uzun olan Yavuz'un eri klc, ok gemeden nce Kzldeniz'e, ardndan Basra Krfezi'ne ynelecek ve Svey Tersanesi kurularak yaplan gemilerle Hint Okyanusu'nda Osmanl gemileri ile Portekiz gemileri arasndaki byk kovalamaca balayacak,10
8

Portekiz-Safevi mzakereleri ve ittfak niyetleri iin bkz. Palmira Brummett, Otto-man Seapomer and Levantine Diplomacy in the Age of Discovery, SUNY Press, 1994, s. 44 vd. 9 Hoca Sadettin Efendi, Tc't-Tevarih, cilt IV, Hazrlayan: smet Parmakszolu, Ankara 1992, Kltr Bakanl Yaynlar, s. 132. 10 Turgut Iksal, "Arivlerimizde Osmanllarn Svey Tersanesi ve gney denizleri politikasna ilikin en eski belge", Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, Say: 18, Aralk 1969, s. 54-61. Mesela Hadm Sleyman Paa'nn 1538 tarihinde Portekizlilere kar giritii ve 'baarsz' kald bilinen Gcerat seferi hakknda zet bir bilgi iin bkz.

Davasna Adanm Ruhlar 161

Osmanl artk Okyanuslarda da sz sahibi olduunu cmle aleme gsterecektir. Sanki bir srpriz gibi anlatlan Sultan II. Selim'in Ae halkna gnderdii yardmn evveliyatnda bylesine grkemli bir fon uzanmaktadr ite.
Herbert Melzig, Byk Trk Hindistan Kaplarnda: Kanuni Sultan Sleyman Devrinde Amiral Hadm Sleyman Paa'nn Hint Seferi, stanbul 1943, Selam Sertolu Kitabevi; smail Habib Sevk, "Hint Kaptan Sleyman Paann Gucerat seferi", Yeni Tarih Dnyas, Say: 17, 21 Mays 1954, s. 706-707; ayrca bkz. Mughul, age, s. 183 vd.; N. Ahmet Asrar, Kanuni Sultan Sleyman Devrinde Osmanl Devletinin Din Siyaseti ve slm lemi, stanbul 1972, Byk Kitaplk, s. 304 vd. Ayrca deerli bir aratrma olan smail Hakk Gksoy'un kitabna baknz: Gneydou Asya'da Osmanl-Trk Tesirleri, sparta 2004, Faklte Kitabevi, s. 31-32.

Servetini askere balayan Osmanl generali


TARHLER Sultan Melikah'n klcn iki defa denize batrp kardn yazarlar. Bu, denizlere al, daha dorusu kavumay sembolize eden birer jesttir. lk kl batrma olay Batum'da, Karadeniz'in hrn dalgalarna kar kar gerekletirilmitir 1086 ylnda. Seluklu tarihisi brahim Kafesolu o an yle resmediyor:
Melikah Karadeniz'e kadar ilerlemi, sahile vard zaman defa slatt klcn, buralara ebediyen sahip olduunu ifade etmek zere, dalgalar arasna atmtr. Dnnde yannda gtrd bir miktar deniz kumunu: "Baba mjdeler olsun! Olun dnyann sonuna kadar hkim oldu" diyerek Alp Arslan'n mezarna koymutur.1

Melikah'n bundan bir nce dura Akdeniz'dir. Urfa'y tekrar fethettikten sonra Antakya'ya gitti. Sveydiye'de klc bu defa Akdeniz'in tuzlu sularna batacaktr. Yine Kafesolu hocay dinliyoruz:
1

brahim Kafesolu, Sultan Melikah, Ankara 1973, Babakanlk Kltr Mstearl Yaynlar, s. 110.

Davasna Adanm Ruhlar 163 Melikah bu esnada Sveydiye'ye kadar uzanm, Akdeniz'i seyretmitir. Sahilde bulunduu srada, engin deryann gen ruhunda uyandrd derin heyecann evkiyle vecde gelerek atn dalgalarn arasna srm, malubiyet acs tatmayan klcn defa suya daldrm ve: "Yce Tanr bana okyanusa kadar hkm srmeyi nasip etti" diyerek sevincini izhar etmi, mteakiben Cenab- Allah'a sonsuz hamd hissini ibdetin huu iinde ifade etmek emeliyle, orada iki rekt namaz klarak "uzak doudan bat denizinin ucuna kadar" btn

memleketleri kendine ihsan eden Hakteala'ya kretmitir.2

Bu Seluklularn iki denize alma projesinin gerekletii and. Nitekim Fatih de kendisini "iki denizin ve iki ktann sultan" (Sultanu'l-Berreyn ve Hakanu'l-Bahreyn) ilan ederek Melikah'n yzyllar nce izdii stratejinin tamamlaycs olduunu bildirmiyor muydu? Osmanl denizcileri Yavuz devrinde Hint Okyanusu'na, Kanuni devrinden itibaren de Atlas Okyanusu'na alacaklar, ngiltere sahillerine, daha kuzeydeki zlanda adasna kadar gideceklerdi. in ilgin taraf, bu iki deniz tutkusunun 18. yzylda bir Osmanl Sadrazam-aydnnn, Koca Rgb Paa'nn dilinde ran Elisine kar da dile getirilmi olmasdr.3 Osmanl tarihi, yanl bir ekilde hep bir Avrupa topraklarna ilerleme ve geri ekili tarihi olarak takdim edildiinden, yani Avrupa'y merkeze alarak bir Osmanl senaryosu yazldndan asl gayesi ihmal edilir. Mesela Kanuni'nin lmnden 12 yl sonra balayan byk Kafkas harektndan sz edilmez de, hep Viyana'ya kadar gittik ve dndk diye yazlr. Oysa Kafkas harekt, tarihimizin en hayranlk uyandran kiiliklerinden birisini, zdemirolu Osman Paa'yi hediye etmitir hafzamza. Belki de u bayram gn ziyaretine gittiiniz Eyp Sultan Hazretleri'nin trbesini geince yine avlunun iinde demir parmaklk2 3

Kafesolu, age, s. 86. Koca Rgb Mehmed Paa, Tahkik ve Tevfik: Osmanl-ran Diplomatik Mnasebetlerinde Mezhep Tartmalar, Hazrlayan: Ahmet Zeki zger, stanbul 2003, Kitabevi, s. 67.

164 Geri Gel Ey Osmanl!

la ayrlm ksmda baz mezar talarna rast gelirsiniz. Orada mtevazi bir mezarda karlar sizi: Kanuni'den itibaren dinmeyen bir frtna Lala Mustafa Paa. Ufuklardan ufuklara koan bu zat, aslen Bonaktr. Ama Balkan kkenli oluu, Erzurum'da irin bir cami yaptrmasna mani olmamtr. Hatta Konya, Ilgn'da Mimar Sinan'a muhteem bir klliye yaptrmtr ki, ierisinde medresesinden kervansarayna kadar yok yoktur: Cami, sbyan mektebi, imaret, tabhane adlan, ar (arasta), iki han, frn, mutfak, medrese, hamam, ktphane, dkkanlar, eme-adrvan, sebil... (Osmanl hep Balkanlara yatrm yapmt diyenlerin kulaklar nlasn. Bakn bir Balkanl general grev yapt yerleri nasl imar etmi?) Lala Mustafa Paa "Kbrs fatihi" olarak bilinir daha ok. Ama Anadolu'nun imar tarihindeki yeri de teslim edilmelidir. te Eyp Sultan'in yan bandaki bu sakin mezarn ev sahiplii yapt vcut, 400 yl nce Kafkas harektn Serdar- Ekrem unvanyla stlenmi bulunuyordu. Yardmcs, zdemirolu Osman Paa'yd. Peki zdemirolu Osman Paa kimdi? Babas zdemir Paa, Msr'n Memlk beylerindendir. Abbasi hanedanndan bir prensesle evlendirildi. Hadm Sleyman Paa'nn Hint Okyanusu seferine katlan zdemir Paa'ya, daha sonra Msr eyaletinin snrlarn gneye doru geniletme emrinin verildiini gryoruz. Sudan, Eritre, Somali, Habeistan ve Yemen'deki fetihlerle Osmanl bayran ekvatora yaklatrd. in garibi, btn bu ileri, hepi topu birka bin askerle gerekletirmesi. Kanuni kendisini Habe Beylerbeyi olarak atad. Burada slamiyetin yaylmas iin ylesine alt ki, Ylmaz ztuna'nn ifadesiyle, bugn Habeistan nfusunun yarsnn Mslman olmas, dorudan zdemir Paa'nn eseridir. O ve olu Osman Paa sayesinde Afrika'nn dousu Katolik smrgecilerin eline gemekten kurtulmu ve bugne kadar Mslman kalabilmitir. Kanuni'nin corafyamza yadrd yldzlarn hangisini anlatacam ben de ardm sevgili okur. Hangisinin peine taklDavasna Adanm Ruhlar 165

sam teslim almaya kalkyor kalemimi. "Beni de anlat" der gibi... u aziz mbarek gnde fatihalarnza bir ucundan taklmak iin bu abalar zahir. Efendim, ite bu Osman Paa'nn olu zdemir Paa, Lala Mustafa Paa'nn kurmay bakan olarak kt Kafkas harektnda ylesine grkemli baarlara imza atmt ki, sonunda Sadrazamla getirildi. Neler yaptna hzla gz atalm: Bugnk Grcistan'n bakenti Tiflis'i fethetti (Austos 1578). Hemen ardndan Koyun Geidi zaferi (Eyll 1578) geldi. 2 saat iinde Safevi ordusu perian edildi. Hazar denizine ulald. irvan fethedildi ve air Baki bu fetih iin zel bir gazel yazd. amah Zaferi (Kasm 1578) Mealeler Sava (Mays 1583): Osmanl ordusu geceleri de sren savata binlerce meale yakt iin "Mealeler sava" ad verilmitir. 3 gn, 3 gece srd. Erivan dahil btn Ermenistan ele geirildi. Be yl sren byk Kafkas seferinde Osmanl Devleti'nin topraklar tam 300 bin kilometrekare bymt. (Bu rakam, yaklak olarak bugnk Trkiye topraklarnn yarsna tekabl eder.) 28

Haziran 1584'de stanbul'a dnd. Muhteem bir karlama treni dzenlendi. Huzura kabul edildi. Padiah bu byk serdarn oturmasn istedi. Ancak Osman Paa, edebinden oturamad. Ancak drdnc defa srar edilince oturabildi. III. Murad "Gaza ve nadlarnz bir de sizin aznzdan dinlemek isteriz" deyince "Bizim ne haddimize sultanm. Heman Cenab- Hakkn inayeti ve sultanmn helal lokma yedirdii gazilerin himmeti berektdr" diye tam bir Osmanl'ya yakr, olgun bir cevap verdi. Heyecanlanan padiah, belindeki murassa (mcevherli) kl ve hanerini karp "Anann ak st gibi helal olsun" diyerek paann beline takt. Bundan sonra artk Osman Paa'y Sadrazam olarak greceiz.
66 Geri Gel Ey Osmanl!

, Yalanm, nce Yemen ve Habeistan'da, sonra da Kafkaslardaki grevlerinde byk iklim deiikliklerine dayanamayan vcudu ypranmt. Yine de Eyll 1584'de Tebriz'i fethetti. Yavuz'un fethinden tam 71 yl sonra Tebriz'de yine Osmanl mezzinleri ezan okudu. Hastal ilerleyince vasiyetini yazdrd. 10 milyon akeyi bulan muazzam servetinden hayatta olan annesine, hanmna ve kzna sadece stanbul'da oturmakta olduklar evi miras brakt. Geri kalann Peygamber Ocana, yani askerlerine devretti. Zaten askerlerine hazineden deil, kendi cebinden maa dyordu. 29 Ekim 1585'de vefat etti. Babas Kzldeniz kenarndaki Musavva ehrine gmlmt. Kendisi Diyarbakr'da topraa verildi. zdemirolu Osman Paa yalnz zaferleriyle deil, yaad rnek hayatla da gnmze eskimez bir mesaj brakm oldu. Yalnz bakasn deil, kendini yenmenin de erdemini kefetmi alperenlerimizden biriydi o.
Yararlanlan yaynlar smet Mirolu, Bin Atlnn Aknlar, stanbul 2005, Babali Kltr Yayncl, s. 141-147., Ylmaz ztuna, Byk Osmanl Tarihi, cilt 3, stanbul 1994, tken Neriyat, s. 219-256. Ylmaz ztuna, Tarih Sohbetleri I, stanbul 1998, tken Neriyat, s. 265-268. Nazm Tekta, Sadrzamlar: Osmanl'da kinci Adam Saltanat, stanbul 2002, at Yaynlar, s. 167-175.

Bir Babakan annesi sava meydanna gelirse!


TARH KTAPLARINDA o kadar sk geen "sefer" kelimesinin Bat dillerindeki karl "kampanya"dr. Her iki kelime, "sefer tas"ndan "yardm kampanyas"na kadar ynla rnekten de anlalabilecei gibi, Trkemizde iyi komuluk ilikileri gelitirmi durumda. Ancak bu yaknlklar, birbirinin yerine kullanldnda garip bir manzara ortaya kmasna katiyen mani olmaz. "Kanuni'nin Zigetvar kampanyas" veya tersine, "ndirim seferi" diyemiyoruz bu yzden. Seferler son derece karmak bir tasarm ve rgtlenme, gnmzdeki yaygn deyile organizasyon yetenei gerektiren bal bana birer ouvre (eser) olarak grlrse belki mahcubiyetleri azalr da hayalhanemize avdet edebilirler. Tonlarca insan, eya ve hayvann kilometrelerce tedeki dalara ve llere tanmas, baaryla menzil-i maksuduna ulatrlmas bile arkasnda zengin bir beyin emeinin ve rgt disiplinin bulunmasn gerektirir. Hem tabiatla, hem eyayla, hem de insanla giriilen etin bir mcadeledir aslnda seferler. Biz genellikle insanlarn seferini biliyoruz ki, elbette bu bir yarm bilmedir. Piknik yapmak iin kra gittiimizde dahi kilim sermekten tutun da uygun yer seimine veya konaklayacamz mahallin
68 Geri Gel Ey Osmanl! Yallar seferlere neden katlrd? Osmanl'nn geleneklerine saygs, yalnz el etek pmekle snrl deildi. Bir Mslman devlet olarak kendisini tabiatyla Asr Saadete derinden bal hissediyordu. Mesela Hz. Osman devrinde dzenlenen Kbrs seferine Peygamber Efendimiz'in halas da "uur olsun" diye katlmt. Bugn istanbul'un kutsal beldesi Eyp'n, trbesi etrafnda teekkl ettii Eba Eyyub el-Ensr hazretleri de stanbul'a geldiinde ya epeyce ilerlemiti ve bu souk iklime tahamml edemeyip hastalanp vefat etmiti. Hem "Hala Sultan"n, hem de "Eyp Sultan"n savaacak halde olmadklarn tahmin edersiniz. Ancak dualar makbul byklerin katlmalar hem asker, hem de komutanlar iin doping etkisi yapyordu ve bu yzden seferlere katlmalarna zen gsteriliyordu. Ayn kural Osmanl Devleti'nde de geerliydi.

suya yakn olmasndan sinek ve bceklerden rak olmasna kadar onlarca tedbire bavuruyorken, on binlerce, bazen de yz binlerce insann ve tonlarca sava malzemesinin aina bir yerden genellikle mehul bir baka yere sa salim ulatrlmas, dahas, ulatrlmakla kalmayp orada dman karsnda bir baar, bir yengi, bir zafer yakalanmas ciddi bir itir. Ancak aratrmaclarmzn ierisine dt "skor tarihilii"nden de yakamz bir an nce kurtarmamz gerekir. Sonular nemsenmitir bizde daima. Ama sonutan, yani skordan bamsz olarak da dnebilmeli deil miyiz tarihteki olaylar? Sk hazrlanp yenilmek de, berbat hazrlanp

yenmek de her zaman kabil deil midir? Bizim iin sava bir uygarlk ant haline getiren dm, ondaki insan beyninin ve ruhunun, beden ile eya ve tabiat arasna gerdii o zarif hatta yatar. nemli olan, seferlere bo bo bakyor muyuz, yoksa onda gizli bu deseni fark ediyor muyuz? DeDavasna Adanm Ruhlar 169

seni grebilirsek eer, sava da, seferler de, zafer ve yenilgiler de birer uygarlk eseri olarak okunabilir, skordan ve taraflardan bamsz olarak... Geleneksel bir meydan savandan sonra sava meydannn manzarasn hayal etmek her zaman etkileyici gelmitir bana. Kan kokusu, barut rengi, susmu elik sesi; aa, tun ve tabiatn kurduu bada: l veya orman, bozkr veya da... Savatan sonra muharebe meydanndan toplanan oklar son derece deerli metalard mesela. Esir alnan kllar, kalkanlar, karglar da ok deerliydi. Neden? nk dman, son arpmadan bu yana hangi teknolojik bulular yapm, hangi teknikleri gelitirmi? Bu esir silah ve mhimmatn dilinden bunlar renme frsatn yakalard silah uzmanlar. Keza savata uygulanan strateji ve taktikler de her iki taraf iin gerek birer askeri ders mahiyetindeydi. Btn ykc huyuna ramen savatan daha cmert bir retmen bulunabilir mi askerler iin? Velhasl, sava yalnz lme deil, dnmeye de bir davetti.

Yallara sayg
Osmanl toplumunun geleneksel bir toplum olduu sylenirse de, bu zelliinin onun yeniliklere kapal olduu yargsyla rtldn grrz. Evet, Osmanl toplumu geleneklerine sayglyd, hatta onu varlk sebebi sayyordu ama bu, tamamen yeniliklere kar olduu anlamnda gelmez. Kendi dneminde baka toplumlar ne kadar geleneksel idiyse Osmanl'nn geleneksellii de aa yukar o kadardr. Zaten modernlik de gelenekselliin iinden u vermemi midir Avrupa'da? Nitekim Cemal Kafadar gibi Harvard niversitesi'nde Osmanl tarihi okutan bir hocamz, Osmanl'nn 16. yzyldan itibaren iine girdii modernlik srecini analiz etmektedir.
170 Geri Gel Ey Osmanl! Osmanl'nn dual toplar Geleneklerine derinden bal olduundan sz ettiimiz Osmanllar, bu tavrlarn yalnz gnlk hayatlarnda deil, askeriyede de uygulamlard. Hatta askeriyenin mevcut gelenekiliinin kkeninde bu geleneki Osmanl tutumunun yattn syleyebiliriz. Mithat Sertolu'nun verdii bilgilere gre, top dklecei zaman nce byk potalara 40-50 kantar bakr konur ve "Maya tutsun" diye eski top krklarndan da ilave edilirdi. Tabii orada ingiltere'den ithal kalay da bulunur ve gerektii kadar ilave edilirdi. Sekreterler ellerinde kalem, yaplan ilemleri tek tek kaydeder, ne kadar malzeme harcandnn hesabn tutarlard. Bu i iin gereken yakt, am odunuydu ve odunlarn bir sene ncesinden birer kula boyunda kesilip zel olarak kurutulmu olmalar gerekirdi. Trende ustalar ve raklardan baka elinde kum saatiyle muvakkiti, imam, mezzinleri, duaclar grrdnz. Dualar okunduktan sonra "Allah Allah" diyerek iki frna birden ate verilirdi. Muvakkit saat tutar, dkc ve ateiler sadece gzlerini darda brakan tepeden trnaa kee giysiler giyinirlerdi. 20 saat tamam olunca Sadrazam, eyhlislam, vezir, eyh, rical ve ayana haber verilip davet edilirdi. Artk kalay eriyie katma vakti gelmitir. Ardndan dkmhanede sadece 40 kii kalr, dierleri darya karlrd. nk erimi tuncun akarken 40 ift gzden fazlasna tahamml edemeyeceine inanlrd! Bitmedi. imdi sra herkesin cebindeki paradan birka tanesini -artk altn m olur, gm m, o vereni ilgilendirir- kzl tun deryasnn iine atmasna gelmitir. Bu da yapldktan sonra gemi sereni byklndeki cam ubuklarla erimi tun deryasn kartrmaya balard grevliler. Cam ubuklar eridike yenisiyle deitirilirdi. Ancak dikkat. Kalplara dklme kvamna gelmi tun eriyiinin yannda tek bir damla bile su bulunmamaldr, zira akarken neme hi tahamml yoktur tuncun. Scak ejder her an infilak edebilir ve nice canlara kyabilirdi. Davasna Adanm Ruhlar 171 Bu srada d sofada imdiki gibi deve olmasa bile 40-50 kurban kesilir ve yine dualar edilirdi. Kimlere mi? Tabii padiaha, devlete, millete vs. ama zellikle de tophanede daha nce ehit olmularn ruhlarna. Duay, dkclerin kazan bana gelip, "Allah Allah" diye kapa ap erimi tunca yol vermeleri takip eder, bu ateten ejderin yzlerini yaladn hisseden seyircilerin bazs korkularndan avaz avaz ezan okur, bazlar alar, bir ksm da hayret ve korkudan ta kesilirlerdi, ite byle top dkerdi atalarmz. Belki de airin dnyasnda resmettii gibi anlatlmas zor bir dnyayd Osmanl'nki: Giymi biraz gm, biraz te, biraz sem Pr-hsn pr-skn u pr-esrr u pr-ed.

Girit nlerinde ihtiyar bir Babakan anas


Aylardan Haziran, yllardan 1669'dur. Girit adasn tam 24 yldr mesken tutan Osmanl donanmasnda bir kere daha mehterler nevbet vurmaya balyordu. Asker nihai hcuma geecekti. Tneller kazlyor, lamlar patlatlyor, toplar birbiri ardndan ateleniyor ama bakomutan Morosini'den teslim olacana dair en ufak bir iaret gelmiyordu. Merzifonlu Kara Mustafa Paa tam stanbul'dan yetien gemilere sevinecekken, birka gn sonra bu defa Franszlardan Venediklilere yardm getiren gemiler yanat limana. Kaleden "hurra" sesleri ykselirken, Osmanl canibinde derin bir sessizlik hkm

srmeye balamt. Ve son darbe Temmuz balarnda geldi. Bir Hal donanmas imdadna yetimiti Girit'in. Galiba Akdeniz'in kilidi sklemeyecekti. te tam bu gnlerde kimin aklna geldiyse bilinmez, devrin Babakan (Sadrazam) Kprlzade Fazl Ahmed Paa'nn Samsun'un Vezirkpr ilesinde oturan yal annesi Aye Hanm Kandiye siperlerinde grnd. Olunu ve "evlatklar"n coturmaya gelmiti Samsun'dan. stelik yannda ortanca olunu
172 Geri Gel Ey Osmanl!

da getirmiti. Anlayacanz Kprller aile boyu ykleniyorlard Girit'e. Hzr gibi yetien Aye Hanm'n bu byk cesareti, savamaktan bezmi bulunan askerleri atelemi, morallerini ykseltmiti. Artk daha bir evkle alyorlard. Harl harl tneller kazyor, iine girip patlayc yerletiriyor, gklere ser ekmi Girit burlarn kertmeye urayor, hatta kalenin iine kadar ilerliyorlard. Osmanl ordusundaki bu canlanmann ardndan artk dayanamayacan anlayan Morosini, iki generalini, ellerine birer beyaz bayrak vererek Serdar- Ekreme gndermek zorunda kald. Bar grmeleri balad ve 5 Eyll 1669'da antlama imzaland. Girit tamamen teslim olmu ve bu byk zafer, Babakan annesi Aye Hanm'n uuruna yorulmutu.

Silistre'den uan bir ift gvercin


ANLI SLSTRE. Nazl Silistre. Kanl Silistre. Atlasmzn bklmez ineleri olan minarelerin, glgelerini "Gazi nehrimiz" Tuna'nn hafzasna emanet brakt kale... Gzy alarmzdan dklen dualarn diktii gkkuaklarnn serdar... Bayram gnlerinde gnllerimize uurulan bir ift gvercinsin sen...

O Mays gn Silistre'nin komutan Sert Mahmud Mehmed Paa kelimelerini daha bir bileyleyerek dkyordu. "Hi merak etmeyin" diyordu umutsuzluk pnarndan imi gzlere bakarak, "devletimiz bizi yalnz brakmaz. Sadrazam urackta, um-nu'da. Dayann. Gnlnz ferah tutun. Evvel Allah, Ruslar gelmeden yetieceklerdir imdadmza." Ne var ki, yardm bir trl gelmiyor, daha da kts, Ruslarn da tarafna yaptklar ynan ard arkas kesilmiyordu. Sessizliin trks bir rzgr gibi esiyordu gzbebeklerinde. Yardm geciktike Mehmed Paa'nn ii iini yiyordu. Yardm neden gecikmiti? Oysa Rus ordusu, ite toplarn dizmi, kamplarn kurmu, hcum hazrlklarna balamt. Gazi nehrimiz Tuna ve zerinde yer alan Nazr adas o gne kadar ehre bir nevi nefes borusu devi grmt ama Ruslarn onu kapamalar da an meselesiydi. Nitekim Ruslar Bakomutanlarnn gelmesiy174 Geri Gel Ey Osmanl! Davasna Adanm Ruhlar 175

le hcuma gemilerdi ya, umnu'daki Sadrazam zzet Mehmed Paa'dan t kmyordu. 40 bin kiilik bir kuvvete malik bulunan Ruslarn 152 tane de ar topu vard. Mahsur kalan Osmanl askerinin says ise ta atlasa 8 bini gemiyordu. 40 bin Rus'a kar 8 bin Mehmetik'le savunulacakt Silistre. Surlarda gedikler aldka hemen onarlyor, dur durak bilmeyen hcumlar baaryla pskrtlyordu. Baz akamlar Sert Mehmed Paa, yanna serdengetileri alp kaleden dar karak basknlar dzenliyor, dmann moralini kertmeye alyordu. Kale harap olmu, halk her Allah'n gn balarna den gllelerden bkp usanm, artk ne olursa olsun teslim olunmasn istiyordu. Nitekim General Krasovski kaleye bir eli gnderip bouna direnmemelerini, o ok gvendikleri Sadrazam'n ordusunun umnu'da yok edildiini, bir an nce teslim olmazlarsa balarna geleceklerden kendilerinin sorumlu olacan bildirmiti. Yllardan 1829, aylardan Mays't. Silistre kalesine bahar bir trl gelmek bilmiyordu. Kaledeki halk temsilcileri topland; komutandan kaleyi teslim etmesini istediler. Sert Mehmed Paa, bu ac teklifi iitince iinde gkler aldn hissetti. Demek onlar da, yle mi? in garibi, ehrin valisi olan Hac Ahmed Paa da "teslimiyetiler" arasndayd. yi de kendisi ne iin ve kimin iin savaacakt? Biraz daha dilerini skmalarn tavsiye etti onlara ve zel olarak eitilmi posta gvercinlerini getirtti. Kafesin iinden bir beyaz, bir de siyah gvercin seti zenle. zerine birka cmle yazd notlar gvercinlerin narin, krmz ayaklarna balad: "Ruslar, bozguna uradnz sylyor. Doru mudur? ayet doruysa siyah gvercini, deilse beyaz gvercini geri yollayn." Mesajn dman eline gemesi ihtimaline kar gelitirdikSilistre Destan'ndan Silistre derler bir kk kale, slmn bana oldu bir bel, Urun babalarm, dnmeyin hele, Nice sabi sbyan eyledi figan.

Kffar galip geldi, klmaz baa, Kalenin iini yakt atee, Hendekler kazdrd Sert Mahmud Paa, Kimsenin gnlnde kalmasn gman. Heman kffar srd [bizi yokua -MA] ok emekler ektik, hep gitti boa, Hda insaf vere Hac Ahmed Paa, Sebebi sen oldun billahi inan. Vekil-i Resulsn Sultan- cihan, Ehl-i islam sana duada her an, inallah rahata dzlr cihan, Ruen eyledi bu cengi yn.
Aktaran: Mehmed Halid Bayr, "Silistre Destan", Yeni Tarih Dnyas, Say: 11,17 ubat 1954, s. 459-461 (iinde Silistre'den 3 adet resim mevcut).

leri ifreli haberleme yntemlerinden biriydi bu. Gvercinler okanp sevildi ve Bismillah'larla salnd umnu canibine. O gnden itibaren askerlerin gzleri umutla ufuklara dikiliyor, gklerde Haziran scann buharyla grntleri titreen kularn arasnda beyaz gvercinlerini aryorlard. Beyaz gvercin, ah beyaz gvercin, geri getir Silistre'nin umutlarn! Gnlerce gzlerini ksarak baktlar ufka. Zamann petekleri acya alyordu: Ya siyah gvercin gelirse? Derken gnlerden bir gn ufukta siyah gvercin belirdi. Havada taklalar atarak, derin kavisler izerek bir burca konduunda kara haber oktan yaylmt ehre. Gvercinin ayanda gelen mesajda, zgn olan Sadrazam, "Tlih-i harb bize glmedi. Artk Silistre'yi sana ve Allah'a emanet ediyorum" diyerek gzyalarn azk olarak yolluyordu. Kalenin etrafndaki kuatma sanki bir kat daha sklamt.
176 Geri Gel Ey Osmanl!

Ahali imdiden denklerini hazrlamt bile. Panik Tuna'nn yeilinde nlyordu. Bu gelime zerine Vali Ahmed Paa komutanlar toplad. Ellerinden geleni yaptklarn, ancak kaleyi teslim etmekten baka arelerinin kalmadn syledi. Komutanlar susuyor, saanaklarn ilerine boaltyorlard. Sonunda, suskunluk lne kamay Sert Mehmed Paa soktu. "Baka Paa", dedi tok bir sesle, "Gcenmece, darlmaca yok, tamam m?" Vali, tamam der gibi bakt nne. Bu "sert" ve "mert" paann neler syleyeceini iyi kt tahmin edebiliyordu. Mehmed Paa'nn gr sesi odann camlarn dvyordu: "Bu kale ne senin, ne de benimdir. Devlet bizi burann mdafaasna memur etti. Allah'tan mit kesilmez. Binlerce ehidin kanyla sulanm bir kaleyi dmana teslim edenler arasnda yer alamam. Canmn hi kymeti yoktur. Yarn hepimiz leceiz. Ama ben ehit olarak lmek isterim, esir olarak deil. ocuklarm var, imdi onlar da serhatlerin kimbilir hangi kelerinde vatan iin dvyorlardr. Sonra onlarn yzne nasl bakarm?" "yi sylersin Mehmed Paa amma neyle ve kimle savaacaz? Biliyorsun, bir tutam barutumuz dahi kalmad." Vali'nin bu itiraz zerine Mehmed Paa'nn bir rmak gibi cokulu sesi mecliste bir tokat gibi patlayacakt: "Topa kar tfekle, bombaya kar sngyle savaacaz. Size bir saat mhlet. yi dnn. Gelmek istemeyenler kalede kalabilir. Kimse gelmese bile tek bama kaleden kacak ve dmanla savaacam." Hayret! Bir saat sonra eli silah tutan herkes, firesiz kale kapsnn nnde hazrd. Hava kararmt. Rivayete gre, o Haziran akam Silistre semasn, melekler kanatlaryla serinletiyordu. Kap alnca ucu alevli birer ok gibi frladlar Rus istihkmlarna doru. Top tfek yamuru altnda cepheden hcuma gemilerdi. Sert Mehmed Paa kuatma zincirinin gbeine boaltDavasna Adanm Ruhlar 177

yordu btn nefesini. Sonunda neye uradn anlayamayan Rus birlikleri panik halinde geri ekilmi, kale uzun zamandan beri ilk defa derin bir nefes almt. Dualar ve tekbirlerle gittiler; dndklerinde tam 2 bin yolda muharibin ehadet erbetini itiini fark ettiler. Gnn masn beklediler sabrla. Sonra kaleden sessizce kp meleklerin ellerine emanet ettikleri cenazeleri topladlar tek tek. Bir ara askerin birisinin, gmmeden nce eliyle arkadann yarasn yokladna ve koynundaki En'am cznn zerindeki kann eline bulatna ahit olundu. Mehmetiin, cz ehit arkadann boynundan ihtimamla kard, kutsal bir emanet-miesine kendi boynuna takt ve arkadan orackta kazd ukura bir tohum gibi emanet ettii grld. stanbul'daki Askeri Mze'yi gezenler, tehirdeki o kanl czn arka yznde neler yazdn gremezler. Oysa Balkanlarn kilidi olan Silistre'den uurulmu bir ift gvercin resmi yuva yapmtr orada. Biri siyah, br beyaz iki gvercin. Bugnn Silistre'leri, bugnn Mehmed Paa'lar, bugnn siyah ve beyaz gvercinleri uzanzda m sanyorsunuz? Eitimin, bilginin, akn Silistre destanlarn yazmak iin yola kan amzdaki 'ufuklarn efendileri'ne, tarihin tarihte kalmadn ispatladklar iin kran ve minnet duygularyla yazld bu yaz.
178 Geri Gel Ey Osmanl! Ahmet Rasim ve Tuna acs

Birinci Dnya Savanda Bakumandanlmz, grdklerini derinliine anlatabilecek kalem sahiplerini snrlara davet etmiti. Bu arda, olup bitenlerin yaln sathn kklere doru indirmek ihtiyacn duymann tesiri vard: nk dnya yznde az millet, biz Trkler kadar, hadiselerin sathnda kalmann acsn ekmidir: Devletlerimizi bile bu illet sonunda kaybettik. stad Ahmet Rasim de Rumen cephesine gitti. Malmdur ki, Osmanl ve Alman ordular ayn cephe zerinde beraberce dverek, Galiya'da Moskof saldrsn durdurmular ve baarl savalar sonunda Bkre'i igal etmiler, Bukovina'y ele geirmiler ve ok deil, o tarihten yz yl nceki Trk snrlarna eriebilmilerdi: te Ahmet Rasim bu yakn gemi duygusu'nu, Tuna'nn sularna bakarak ylesine dile getirdi ki, genliinde, Tercmn- Hakikate. yazd ili nesirlerine balk olarak setii "Kitbe-i Cam" (Yas Ant) tbirinin asl yeri, bu kaybedilmi vatandan son sesleniler oldu. Nur iinde yatsn stad... Sofya'dan shakl-Tolca demiryolu zerinden Osmanl Kararghna yol alan Ahmet Rasim'i uykusundan kaln bir ses uyandrm. Bir Balkan Trksn gecenin sessizliine armaan eden ses... Ne grsn? Trky Rodop Trkesiyle okuyan gen, bir Bulgar zabiti. Kendi leminde trenin basamaklarna oturmu, gzleri yldzl geinin boluklarnda, derdini dkyor: tme keklik baralm, Slamza kavualm, Senden tmek, benden glmek, Yolumuzda alaalm. Garibim bu vatanda, Carib kular tende, Gariplik o zamandr, Ba yasta yetende. Davasna Adanm Ruhlar 179 Sesin sahibini tahmin etmisinizdir. Bulgar niformas altnda bizim "Evlad- Fatihan"dan bir Anadolu kk'nn torunu... Fetihler devrinin kapanmasndan sonra kendi kaderine braktmz milyonlardan birisi... Beraber alamlar. Anas, 1827 Trk-Moskof sava sonunda evini barkn brakp istanbul'a snan Tuna tesi Trklerinden olan Ahmet Rasim hkrn "Tuna'nn sesi hi de yreimde bylesine yer etmemi..." der. Tam 50 yllk hatra... 1966-1916 = 50 yl... Yarm asr. iimde, Frat'n Tuna'ya benzeme korkusu ile hatrlatmak istedim: nk 20. yzyl banda nasl avare isek, sonunda da ayn boluktayz.
Cemal Kutay, "Tuna'nn acs", Tarih Konuuyor, Say: 36, Ocak 1967, s. 2943.

lgili yaynlar Silistre ehri ve kalesi hakknda derli toplu bilgi iin bkz. P. L. ncicyan ve H. D. Andreasyan, Osmanl Kmelisi Tarih ve Corafyas, stanbul, 1974, Edebiyat Fakltesi Basmevi (Gney-Dou Avrupa Aratrmalar Dergisi, Say: 2-3'den ayr basm), s. 115. Silistre tarihi iin ayrca bkz. Pars Tulac, Osmanl ehirleri, stanbul, 1985, Milliyet Gazetesi hediyesi, s. 392-393. Silistre savunmas hakknda geni bilgi iin bkz. Feridun Fazl Tlbenti, "Biz Silistre'yi byle mdafaa ettik!", Resimli Tarih Mecmuas, Say: 8, Austos 1950, s. 281-283. Askeri Mze'deki kanl En'am cz iin bkz. Erdoan Sevgin, "Askeri Mze", Hayat Tarih Mecmuas, Say: 7, Austos 1966, s. 42. Silistre savunmasnn da ierisinde cereyan ettii 1828-1829 Osmanl-Rus Sava ve safhalar hakknda etrafl bilgi iin bkz. Nicolae Jorga, Osmanl mparatorluu Tarihi, Cilt: 5, eviren: Nilfer Epeli, stanbul, 2005, Yeditepe Yaynlar, s. 285 vd. 1828-1829 Osmanl-Rus Sava'nn sebepleri hakknda zet bilgi iin bkz. Vahid abuk, Kuruluundan Cumhuriyete Byk Osmanl Tarihi, Cilt: 8, stanbul 1999, Emre Yaynlar, s. 125.

Bosna'da 'Devlet Zaman'


u kadar var ki, bu irzenin bozulup dzelmesinde bizim medhalimizyok. Kusur varise mcelliddedir. Bosna halkndan Cevdet Paa'ya (Tezkir)

MLADIN 2004. ylnda Temmuz ve Bosna beraber geldi asumanma. nce Mostar buyur etti sofrasna fakiri, l scaklar ve mavilerin en sevdal yzyle. Karagz Camii'nin yeniden ibadete al srasnda gzel insan Mehmet Gen hocayla birlikte bahedeki yumurta biimli talarn zerinde klnan Cuma namaz, ardndan balayan ehir sortilerimiz: Trk kahvesi kokular, kartpostal yzl dkknlar, sala kyafetli turistler ve zerinden restorasyon buusu tten tarih binalarn kire ve ta rayihalar iinden geerek nicedir krk hilali yeniden atlm, dirilen ve dirilten Mostar Kprs'ne ulayoruz. Mostar Kprs'n yaya trafiine kapal buluyoruz ne yazk ki. "Tren var birazdan, protokol arlkl, onun iin imdilik kapal" gerekesini ne sryor grevliler. Prens Charles'tan Araplara kadar pek ok dnyal oradayd. Lakin Trkiye Babakan Recep Tayip Erdoan, ok-lml hzl tren kazas yznden katlamamt trenlere. 'Kazada giderek artan l saysn kendi gzleriyle incelemek istedii iin...' diye haber gemiti ajanslar. 'Hereye ramen gelmeli, yerinde bulunmalyd' diyorum dostlara. Zira treni dzenleyenlerin, Babakan'n protokolde bo kalan yerini, Devlet Bakan Beir Atalay'a biraz da gDavasma Adanm Ruhlar 181

nlszce verdiklerini reniyoruz yetkililerimizden. Mostar'da-ki Hariciye grevlisi acar gen, "Kprnn yeniden inas iin tam 1 milyon dolar verdik, tabii ki protokolde yer alacaktk" diyor ve protokol iin verdikleri mcadeleyi anlatyor bize. 20 milyon dolarn 1 milyonunu vermiiz ama alta yok saylyoruz! Bu yrek burkan cevabn gerek cevabn, bir hafta sonra gittiim Saraybosna'nn kalabalk bir kafetaryasnda, Bosna'nn serazad

dnrlerinden Nejad Lati veriyor: "Trkiye, atalarnn yaptrd kpry tamir etmek iin tek bana bu paray karlayamaz myd da bizi ele gne muhta etti? 2 milyon Trk, kii bana yalnzca 10 Dolar (13,5 milyon TL) yardmda bulunsa bu i kknden hallolmutu. Bunun iin devletin bir kampanya ap konuyu halka duyurmas yeterliydi. nanyoruz ki, Trk halk bu muhteem ecdad yadigrna mutlaka sahip kard." Devlet? Neredeydi sahi? Buradan 'devlet' gideli neredeyse bir asr olmutu; belki de daha uzun bir zaman. Vak'a-i Hayriyye'ye kadar uzanr Bosna'da "Devlet Zaman" nn paralara blnp dalma ve erime srecinin balangc. Hikyesi epeyce uzundur bunun ve zaten bu hikyeyi geni olarak 2004 ylnda Zaman gazetesinde yazdm ve sonra da kitap-latrdm (Osmanl Tarihinde Maskeler ve Yzler, Tima, 2005). Burada ksaca toparlamaya alaym. 1826 yl, Osmanl makinesinde 'bir dnem'in atrtlarnn ayyuka kt tarihlerden biridir. Bir baka deyile, yeni bir 'dnm' rzgr esmektedir Devlet-i Aliyye'nin diyarna ve bu dnmn ba manias olarak Yenierilik hedefe yerletirilmitir. Yenieri Oca'nn bozulmas zerinde ss-i Zafer mellifi Es'ad Efendi'nden beri mebzul miktarda laf imal edilmitir, hatta 'Gen' Osman'n Yenierilii kaldrp yeni bir ordu kurmak istedii ve bu yzden ocan gazabn zerine ektii gerekenden
182 Geri Gel Ey Osmanl!

fazla tekrarlanmtr.1 Hep laf u gzaf retmeye almlarn azlarna peleseng ettikleri bu sloganlar terk etmenin ve tarihin kendi seslerini dinlemenin zaman gelmedi mi hala? Baz tarih bilmilerin iddia ettikleri gibi, Osmanl tarihinde 'Gen Osman' diye bir padiah yaamamt. Onu 'genletirenler', Gen (Jn) Trkler ve en bata da, ateli Gen Trklerden Mizanc Murad olmutur. Klasik Osmanl tarihlerindeki "Sultan Osman- Sni'nin nasl olup da 'Gen Osman' halesiyle kutsallatrldnn hikyesini yukarda ismini zikrettiim kitabmda bulabilirsiniz. Velhasl, Yenieri Oca'n kaldran Sultan II. Mahmud'un kurmak istedii otokrasiye en sert direnilerden birisi, Bosnal ulemadan gelmi ve Bonaklar getirilmek istenen yeni 'gvur7 kyafetlerini giymeyi reddetmilerdi. Bununla da yetinmeyip kararn geri alnmasn ve Yenieri Oca'nn ihya edilmesini, bir baka deyile, devletin yapt hatadan dnmesini istemiler, bunun iin bir de mektup kaleme almlard. stanbul bu mektuba, Bosna halknn zerine bir ordu gndererek mukabele etmi ve sonuta eyrek asr sren Bosna-Osmanl mcadelesi, merkezin zaferiyle (tabii bir Pirus zaferiyle) ama ayn zamanda Bonak Mslmanlarn, Osmanl'nn Mslmanlndan phelenmeleriyle de sonulanmt. Habsburglarn 1909'da Bosna'y ilhak etmelerinin altndaki zemini, Sultan II. Mahmud ile Sadrazam Mustafa Reid Paa el ele ve omuz omuza vererek demilerdi! Evet, Bosna halknn yalnzl 1826'da balamt. Nitekim halkn bu tarihten nceki 'gerek' Osmanl dnemini 'Devlet Zaman' diye anmas bouna deildi. Osmanl, Bosna'y btnyle kavrayp kuatan ruhun kendisi olmutu. Ruhunu bir deri geirDavasna Adanm Ruhlar 183
1

Mesela Cemal Kutay'n imzasz kaleme ald u yaz temsil kabiliyeti olan bir rnektir: "342 yl nce ve 20 Mays gecesi bir kurtulu midi snmt...", Tarih Konuuyor, Say: 4, Mays 1964, s. 267-276.

. Mostar Kprs'nn bu gizemli grn, bi edebiyatnn onu "ta kesilmi hill" diye adlandrmasna yol amt.

miti Bosna'nn yzne. Fatih Sultan Mehmed'den itibaren Bonaklar Osmanl'y gerek bir 'baba'

olarak hatrlyorlard. imdi yine ayn ekilde hatrlamak istiyorlard ama araya perdeler girmiti; kaln perdeler. Cevdet Paa Bosna'nn bu durumunu, cildi dalm, "irazesi bozulmu" bir kitaba benzetiyordu. Ama ardndan da hemen ekliyordu: "Lkin yazlarna hi halel gelmemi ve kdlar salamdr." irazesi yeniden rlr rlmez yine eski eklini alacaktr. recek olan da Sultan Abdlaziz'in gnderdii yeni fermandr. Bylece Cevdet Paa, Bosna'y yine Osmanl irazesiyle kitaba raptetmeye, Bosna'y yeniden Osmanl cildinin ierisine almaya alr. Zihinlerde olumu bulunan 'gvur Osmanl' imajn silmeye adar btn Bosna mesaisini. En azndan o devir iin baarr da. Silistre kalesinin savunmalarndan biri iin anlatrlar. Kale komutan, etraf dmanla evrilmi ve birka gnlk yiyecei
184 Geri Gel Ey Osmanl!

kalm olan kalesinde Belgrad'daki Sadrazam'dan haber beklemektedir. Uzun zaman gzler ufka dikili kalr. Nafile. En son are olarak kaledeki posta gvercinleri gnderilir. Gvercinlerden birisi siyah, br beyazdr. Ayaklarna da birer kt balanr. Ktta, yardma gelebileceklerse beyaz gvercini, gelemeyecek-lerse siyah gvercini yollamalar istenmektedir Belgrad'dakilerden. Yine gnlerce haber beklenir ufuklardan. Siyah gvercin mi gelecektir, yoksa beyaz gvercin mi? Ve nihayet bir sabah siyah gvercin kanatlarn rparak iner kalenin burlarna. Komutan anlar ki, i baa dmtr. Bonaklar da bizden haber beklemiler o gnden beri. 'Devlet baba' nerelerde kald? Haber gelir de ak gvercin mi kara gvercin mi gelir? Oras belli deildir.

Baar'ya bir ocuk yz dklyor yamurla


Elimden drmediim emsiyemle Saraybosna'nn nl Ba-ar'snn kebap ve kavrulmu kahve kokular arasndan geip Gazi Hsrev Be Medresesi'nin sessiz avlusuna snyorum. Revakn altnda emsiyemi kaparken sakin bir gvercin gibi yan bama konmu bir ift gzle karlayorum. Bir ocuk yz bu; olanca Bonakl zerinde! Sar salar, mavi gzleri, dal gibi boyu, kk elmack kemikleri. "Trke konuabilirim isterseniz!" Byle soruyor olanca saflyla. Ad Yahya. Mimar olan babas, 1992-96 yllarnn katliam frtnasnda ailesiyle birlikte stanbul'a snm. Yahya henz 4 yandaym stanbul'a geldiinde. imdi 16 yanda. "Sava senin iin ne ifade ediyor?" Bir ocua sorulmayacak sorularn banda geliyor olmal bu. Saraybosna Sema Koleji'nde okuduunu rendiim Yahya'nn gzleri sabitleiyor, dili kilitleniyor. Gazi Hsrev Be'in gzlerinden yamur toz eker gibi dklyor aramza. Yzne bakyorum, o Slav sklganlyla, "Burada MslDavasna Adanm Ruhlar 185

man olmak ne zor, bilseniz" cmlesini scak bir bak gibi sokuyor yreime. (Ne dediinin farknda m bu ocuk Allah akna?) Baklar kurunlanm. Kesik, kskn. Ya sonra? 8 yanda dndnde nasl bir ehir karlamt kendisini? Baklar rk bir di gibi szlyor. "Hibir ey yoktu" diyor, "hayat durmutu." lkokula stanbul'da, Kozyata'nda balam. Babas, geri dndklerinde bari Trkeyi unutmasn diye onu ve kz-kardeini Bosna Sema Koleji'ni yazdrm. "Okulun nasl?" diye soruyorum, gzleri ilk defa umutla, hatta gururla ldyor: "Bosna'nn incisi, Saraybosna'nn birincisi". Kardaki mermer duvara baz isimler kaznm olduu ekiyor dikkatimi. Sevgili Yahya'dan reniyorum ki, bunlar halen eitim vermeye devam eden medresenin sava srasnda kaybedilen ehidleriymi.

Bosna'da 'ehidoloji'
ehid, ehid, ehid... Sarkl ehidler ile kepli ehidler ba baa vermi, dertleiyor Saraybosna sokaklarnda. Buras ehidlerin topran altnda, tabakalar halinde dinlendikleri bir ehir. Bosna'da asrlarn yzleri, gelecein arkeologlar tarafndan yaplacak kazlarda topran altnda tabakalar halinde sralanan ehidler sayesinde tespit edilecek. Nasl aa ktklerinin iindeki dairelerden gemi alarn iklim artlar tespit ediliyorsa, gelecekteki "Bosnaologlar" da ehidlerinden tanyacaklar Bosna asrlarnn en veya meyus ehrelerini. Velhasl, "ehidoloji" ciddi bir bilim dal olacak Bosna'da. Necat briimovi, Bosnal bir yazar, heykeltra, sanat. Onu Baar Meydan'nn sembol olan sebilin yan bandaki kahvede buluyoruz. eri girdiimizde kahvesini yudumluyordu. Bosna'da anlyorum ki biz Trkler, Avrupa'ya tanttmz kahveyi in ayna kurban vermiiz. Kahve de, keyfi de Bosna'da
86 Geri Gel Ey Osmanl!

kalm. Son yllara kadar Trk kahvesi diyorlarm ama Trklerin kahveye kstklerini grdkten sonra adn deitirip "Bonak kahvesi" yapmlar. Kahvelerimizi yudumlarken, briimovi Bosna tarihi hakknda yazd romanlara getiriyor sz. "Bosna Arslan" Grada-acl Hseyin Kapudan'n Osmanl'nn Bonaklar modernletirme giriimlerine, yani 'Gvur Padiah'in reformlarna nasl kar koyduunu anlatyor. Bosnallar, diyor, Osmanl'nn 'Osmanl' olarak kalmas iin urayorlard. Bonaklar hi deilse Srplar kadar bir zerklikleri olsun istemiler Babali'den. Buna yanamayan Osmanl'nn Bosna'y 1878'de AvusturyaMacaristan'a "satmas"na ierlemiler asl. Bu satma ii ok arlarna gitmi olmal ki, bir trl affedemiyorlar. (Mecazi anlamda deil, gerekten Avusturya'dan Bosna'y igal etti diye tazminat olarak para almz.) Yine de unutamyorlar Osmanl'y. Kendilerini yzst brakp giden babalarnn arkasndan konuur gibi krk bir sesle, "Bizi Avrupa'nn ortasnda bir bamza brakp gitti Osmanl", diye tekrarlyorlar. briimovi bizi heykel sergisine davet ediyor. Heykel? Saray-bosna'da? Bunca acdan sonra hem de? Tereddtle geldiimiz galerinin kapsndan girince bamza balyoz yemi gibi oluyoruz. Sergilenen eserler Giacometti'nin o zavall, kemikleri ekilip uzatlm figrlerini andryor ilk bakta. Ama, diyor, briimovi, heykellerin st ksm iin geerli bu. Mesela bir Mevlevi figr inanlmaz bir emekle, tpk suya vuran aksin dalgalanmas gibi damla damla eritilmi polyester kaidenin ierisinde. Giacometti paralanm insan anlatmsa figrlerinde, briimovi de hafzas ve uuru paralanm insann dnyasn avlamaya km. Bosna insannn trajedisi bundan daha iyi heykelletirilemezdi herhalde. stanbul'a hi gelmemi briimovi ama ryalarnda sk sk dalgalarn duvarlarn okad bir camiyi grrm. "Var m gerekten byle bir cami?" diye soruyor olanca saflyla. briiDavasna Adanm Ruhlar 187

movi'in Bosna'da dilden dile gezen bir iiri olduunu da reniyoruz. Tarlada altktan sonra dinlenmek ihtiyacn duyan Bosnal kyl, bast topran altndaki "binlerce kefensiz yatan" hatrlayarak usulcack dedirirmi ban topraa, ehidler incinmesinler diye.

Fatih'in hakiki torunlar


Bonaklarn gnl telinde bambaka bir kimlie brnm durumda Fatih Sultan Mehmed. Osmanl demek Fatih demek burada. Abdlhak Hmid, o lmsz "Merkad-i Fatih'i ziyaret" iirinde,
Beyt-i Hudya konmu cahn metf- eslf Durmu banda bekler bir kavn trbedrn

derken Bosnallar m kasdetmiti yoksa? Fatih Camii'nde tantmz 80'ini oktan devirmi Abdlgani Amca, sng gibi bir Osmanl. Gzlklerinin iyice iriletirdii akr gzlerini aarak eskilerden dem vuran bu son Osmanl'y brakmyoruz. Bizi Osmanl balam, kim ayrabilir ki? Sadece adrvandaki sular soluk alp verirken, caminin ssz avlusunda nlayan yank sesi kubbelere arpp geri dnyor. Meknlar ve zamanlar birbirine karyor. Binlerce kilometre uzaktan anakkale ehidlerinin kokusu Fatih yadigr caminin revaklar altnda toplanyor. Bu bir Bosnal annenin anakkale'ye "vatan" kurtarmak iin giden kocasna yakt bir at, daha dorusu ocuklarna syledii bir ninniydi:
anakkale'de kalr dman olur mu? Syle anne, babamz da ne oldu? Yoktur, anakkale'de ehid mi oldu? Ninni... Ninni...

Abdlgani Amca, nemlenen gzleriyle Kur'an'da Msl88 Geri Gel Ey Osmanl!

manlara mutlaka galip gelecekleri vaad edilmitir diyor. Bo bulunup "naallah" ekecek oluyorum. 'Bu nasl iman?' gibilerinden tersliyor beni. "Yok inallah! Muhakkak! nk o vaad etmi bir kere. Bunun inaallah' olmaz." anakkale ehidlerinin ruhu ttyordu onun akr gzlerinde. Bosna'da hayat var, sanat var, aydnlar var. Daha nemlisi, iman var. 'Biz Bosna'da Osmanly muhafaza ediyoruz ve gnn birinde, u veya bu yerde insanln eref ve haysiyetini koruyup gzetecek bir "Osmanl" muhakkak gelecektir.' Adlar gibi inanyorlar buna. Nitekim arkiyat Enstits'n ziyaretimizde aratrmac Adnan Kadri, fakirin "Osmanl: nsanln Son Adas" kitabna gndermede bulunarak Bosna gezimizi mhrleyen sz sylyordu: "Osmanl insanln son adas ise, Bosna da Osmanl'nn son adasdr." Ne yazmt 1993 ylnda Jean Baudrillard: "Bosna'ya acnmasn. Merhamete asl ihtiyac olan bizleriz." Bosna'ya zavall, ezilmi, ac ekmi insanlarn yaad bir diyar gzyle bakp acmaktan vazgeelim ltfen. Kendisini 'Osmanl'nn son adas' olarak tanmlayan bir halkn gemiiyle beraber yaama umudundan ve entelektel enerjisinden nasiplenmeye bakalm artk. mha edilen byk

hafzamzn hala canl kalm bir paras orada, bize bir eyler sylemek iin rpnyor. Bosna'dan iki gvercin umutu bizden yana. Siyah gvercindi ilk ulaan. ehid kanlarna bulanmt kanatlar. Ama beyaz gvercin Bosnal kardelerimizin ellerinde deil midir? Ve bu yeterince bir teselli kayna deil midir bizim iin? Aslna bakarsanz, gvercinin ak m, kara m olduu da nemli deil. Bosna yerinde mi deil mi, Bonak Yahya orada m deil mi... Asl nemli olan bu... Ve dikkat ederseniz gvercinler artk bizden deil, Bosna'dan bekleniyor.

Harem'in srl dnyas


SON GNLERDE kocas II. Abdlhamid'in kaygl ve skntl olduu gznden kamamt Fatma Pesend Sultan'n. Hkmdar daha az konuuyor, daha az glyor, daha az yiyordu. Dudan bkerek, 'Var bu iin iinde bir ey ama...' diye geirdi derinlerinden. Yegne kznn babas, gz gibi bakt hnkr hazretlerinin ba her zaman yeterince dertteydi ya, bu seferki daha bir farkl olmalyd. yi ama neydi Sultan II. Abdlhamid'i bunca geren olay? renmeye kararlyd Fatma Pesend Sultan; lakin nasl renecek, konuya nereden giri yapacakt? Msait bir vaktini kollamaya balad o gnden sonra. Ge vakit Mbeyn'den, yani daireden dnn bekledi Hnkr'n. Yorgun argn Harem dairesine girdiinde onu gler yzle karlamaya kt. Ancak kendisini fark ettiremedi. Kocas, yemeini alelacele yedikten sonra bu kez haremdeki alma odasna gemi ve orada yalnz bana kalmt. Khyas kahvesini sylemeye km, oda bir an iin boalmt. Huzura girmek iin msaade istedi Fatma Sultan. Msaade hemen gelmiti. te masasnda oturmu, yine dalgn, yine dncelere yelken amt kocas. Onu dald kuyudan karmak istemedi ya, bu haline de uzun sre dayanamad. Kendisini fark ettirmek iin nndeki uzun masay hafife tklatt. alma masasndaki dal190 Geri Gel Ey Osmanl!

gn fesli ba, onu ancak o zaman fark etti. Sakall ehre, onu grnce elinde olmadan glmsedi. "Geliniz buraya" dedi kendisine. Halini hatrn sordu, yine "siz"li hitaplarla. Kimseye "sen" diye hitap ettiini duyan olmamt daha. Evlatlarna dahi "siz" diye hitap eder ve "sizli" konumaya tevik ederdi etrafn. Bunun insan ilikilerine bir ciddiyet, bir vakar kattn dnrd. "Geliniz buraya" sz Fatma Pesend Sultan' uurmutu adeta kocasnn yanna. Biraz sonra kapnn alnd duyuldu; kahvesi gelmiti. ki fincan vard zarif tepside, bir de azndan buhar tten cezve. Hizmetkr ilk fincan kahveyle doldurup saygyla kenara ekildi, efendisinin imesini beklemeye durdu. Biraz sonra fincann boaldn anlaynca bu defa temiz fincana doldurdu ikinci kahveyi. lk yudumu ekerken Abdlhamid Han gz ucuyla hizmetkra bakt. Kayla kendilerini yalnz brakmasn iaret etti ona. ekildi saygyla hizmetkr. Artk ba baa idiler. Padiah, bir arzusu olup olmadn sordu gen einden. "Salnz dilerim hametmeb" diyebildi Fatma Sultan. Dili dolamamt, sevindi buna. "Lakin..., nasl sylesem?", dedi, "son gnlerde sizi daha ziyade endieli gryorum. Sanki sizi zen bir eyler var. renmemizde mahzur yoksa... Ltfen merakm mazur grnz." nce bir ey olmadn syleyerek onu geitirmeye alt Abdlhamid Han. Ancak einin srarlar karsnda anlatmak zorunda kald olan bitenleri bir bir... 1901 ylnda stanbul'dayz. Souk bir Kasm aynda... Franszlar Osmanl Devleti'nin vaktiyle Lorando ve Tbini adl iki bankerden ald ve bir trl deyemedii 500 bin altn tutarndaki borca karlk, Osmanl hakimiyetindeki Midilli adasnn postanesini igal etmilerdi. Bor denene kadar da adadan kmayacaklard. in garibi, bu borcu, tam eyrek asr nce,
Davasna Adanm Ruhlar 191

daha kendisi tahta kmadan evvel amcas Abdlaziz'i tahttan indirmek iin Mithat Paa ile Serasker Hseyin Avni Paa almt. Ve Sultan Abdlaziz'i ldrmeye kadar giden bu sefil darbenin finasman iin kullanlan paray demek iinden gelmemiti bir trl Abdlhamid Han'n. Ama ite bor kapya dayanmt. demesi gerekiyordu ama nasl? Meer bunun iinmi btn o zntl geceleri... Hay Allah! Devlet ya Fransa'yla sava gze alacak ya da borcunu kuzu kuzu deyecekti. Hazinede yeterli para yoktu ve iin kts, bu haksz igalle Devlet-i Aliye, cmle alemin diline dmt. Osmanl'nn paras suyunu ekmi deniliyordu kulislerde. Kredi musluklarnn kapanmas ve zar zor dndrlen hazine arknn tamamen durmas, an meselesiydi.

Fatma Pesend Sultan iin ucunun paraya dayandn anlaynca biraz rahatlamt. Sze "Biz bir aile deil miyiz?" diye balad. Devam etti sonra: "Ailelerde dertler de saadetler kadar ortak deil midir?" Hnkr, einin laf nereye getireceini anlamt sanki. Konumasn kesmek istedi ama Fatma Sultan steledi: "Babamdan biraz miras kalmt. Onlar satp skntnza sebep olan parann hi deilse bir ksmn ben demek istiyorum." Bir Osmanl Padiah bunu asla kabul edemezdi. nk geri deyip deyemeyeceinden emin deildi bor alaca paray. zlerek kabul edemeyeceini syledi. Ama ei yine srarc, hatta inat kt. Bunu bor olarak deil, sadece kendisinin devlete olan borcunu demek iin veriyordu. "Bu devlete benim borcum yok mu sanyorsunuz? Onu geri isteyen kim?" Padiah ziyadesiyle duygulanmt ama yine de kabul etmek istemiyor, ahsi bir paray devlet iine kartrmak istemiyordu. "Baknz Pesend Sultan", dedi, "ok gensiniz! nnde uzun yllar var. Benim fazla miras brakacak durumda olmadm bi192 Geri Gel Ey Osmanl!

liyor olmalsnz. Hayatn bin bir cilvesi vardr." Sanki 7-8 yl sonra olacaklar tahmin ediyormu gibi, "Yarn neler olacan biliyor muyuz? Alamam bu paray" dedi. Laf gelecee dnnce Fatma Pesend Sultan iyice comutu. Kendi mal devletin deil miydi sanki? Saraya girerken varln devlete adamaya gelmemi miydi? "Tutalm ki", dedi, "her eyimizi kaybettik. Ben razym her eye yine de." Sultan Abdlhamid bir yandan vatan topra olan Midilli'yi dnd, br yandan einin bu asil fedakrln. Bir avu da olsa vatan topran kurtarmak her eyden nemli deil miydi? ar naar, ei Fatma Sultan'in teklifini kabul etmek zorundayd. Etti de... Gen kadnn ertesi gn baba evine yollanp byk bir mein anta ile geri dnd grld. Bir yandan da Dileri'nde Franszlarla pazarlklar balam, gecikme faizleriyle birlikte 750 bin altna ykselen bor, 502 bin altna kadar drlm, sonuta byk ksm Fatma Sultan'dan gelen paralar sayesinde bir vatan paras daha kurtarlmt. te byle aziz okur! Harem, bir zevk ve safa yerinden ibaret deil, vatan topran kendi varlnn nnde tutan kadnlarn da yaad bir sosyal birimdi. Fatma Pesend Sultan'in babasndan miras kalan btn mal varln vatan uruna gzn krpmadan balamas bunun soylu bir rnei deil mi?

Fatih'in eitim projesini anlamak


"Fatih, idealleriyle byklerden de bykt." AA. Fethullah Glen

TARH l bilgilerin yuva yapt kf tutmu bir ekmece iinde de servis edebiliriz rencilerin nlerine, beyin ve kalplerine den birer arapnel paras gibi de gnderebiliriz. Tarihin sayfalarn rmceklerin mi yoksa imeklerin mi evirecei hususu biraz da onu retenlerin becerisine kalmtr. rmceklerin yazd tarihte Fatih'in stanbul'un maddesini ele geirdii zerinde srarla durulur. u kadar yarapa sahip toplar dktrd, ka tane 'kadrga'y karadan yrtt, ne kadar kalabalk orduyla kuatmay yrtt gibi asker ayrntlar kaplar tarih kitaplarmzn sayfalarn. Oysa Fatih'in bir de unuttuumuz "kresel" vizyonu vard: Akl ile kalbi, "Dou" ile "Bat"y, madde ile manay buluturacak bir dnyann merkezini kurmak istemiti stanbul'da. Ne mutlu bize ki, bu vizyonu lafta kalmam ve ona giden yolun ilk kilometrelerini elmas talarla demeyi ihmal etmemiti. Fatih'in eitim projesini en somut bir ekilde ete kemie brndrd eser, stanbul'un Fatih ilesinde bulunan Sahn- Semn Klliyesi, yani o an en grkemli eitim yerlekesidir. Peki bu Fatih Camii'nin etrafna serpitirilen yerlekede hangi eitim ve bilim kurumlar yer almaktadr?
194 Geri Gel Ey Osmanl!

Her biri bamsz binalara sahip bu kurumlar beraberce sayalm. 1. lkokul (Drutta'lim). 2. Ktphane 3. Tp fakltesi (Drif) 4. Hastane (Tabhne) 5. Hazrlk {Tetimme) okullar (8 adet) 6. Yksek renim (Sahn) okullar (8 adet) Fatih Sultan Mehmed bu eitim kompleksini milletinin hizmetine adam ve eliyle yazd

Vakfiyye'de tpk Mekke'nin fethinden dnen Peygamber Efendimiz (sav) gibi unlar sylemiti:
stanbul'un fethi kk sava (cihad) idi, bu binalarn yapm ve eitim hamlesi ise byk savatr (byk cihad).

O asrlar boyu tutkuyla beklenmi ve Efendimiz tarafndan mjdelenmi olan stanbul'un topran ele geirmeyi bile kendi yce hedefleri bakmndan 'kk' grebiliyor, fethin 29 Mays 1453'de bitmedii, asl o gn balad mesajn yayyordu etrafna. Fatih'in bu eitim yuvasnda yok yoktu neredeyse. Tefsir, hadis, fkh gibi din-slam ilimler yannda mantk, felsefe ve matematik gibi dnyev bilimleri reten dersler de harl harl okutuluyordu. Fatih bu medreselerde ders okutacak retmenlerin zellikle "kalp aynas"nn akln verileriyle ssl" olmasna zen gsterilmesini, rencilerin de "bilim klar" arasndan seilmesini art komu, hangi snflarda kimin kitaplarnn okutulacana ve renciye hangi yemeklerin kacana kadar yakndan ilgilenmiti. Nedendi dersiniz bu yakn ilgi? nk Fatih, devletin ve milletin salam temeller zerinde ykselmesi ve yklmamas, insanlarn her bakmdan mutlu ve zengin olabilmeleri iin eitim ve bilginin nemine inanm, inanmakla kalmayp Fatih Camii'nin etrafnda bugn de grebileceimiz bu geni kapsaml eitim organizasyonuna girimiti.
Davasna Adanm Ruhlar 195

Ancak Fatih'i, bakalarna talkn verip de kendi salkmlar yutan devlet adamlaryla kartrmamak gerekir. Kendisi de tam bir ilim yd. Hatta bu grkemli medreseyi yaptrdktan sonra ahsna bir oda ayrtmak istediini ve orada bir renci gibi ta yasta ba koymak arzusunu rektre ilettiini biliyoruz. Ne cevap vermilerdir kendisine biliyor musunuz? "nce hocalarn nnde snavdan geeceksiniz, ancak ondan sonra bir odada kalma hakknz olacak." in ilgin yan, Fatih bu szden gcenmemi, ii ciddiye alp snava girmi ve kazanarak bo vakit bulduunda odasnda ders almtr. Nihayet bilime saygs o derecedeydi ki, padiahlarn sarn bilim adamlar gibi sarmas kuraln da getirmiti. Fatih asl zmn bilgide, sorunun ise cahillikte olduunu grmt. Belki de bilgi anda yaayan bizlerin onun gerek fethini 'khne Bizans'n surlarn amakta gsterdii asker baardan ziyade, bugn hepimize heyecan alayacak olan bu bilgi ve eitim hamlesinde bulmas daha yerinde olacak. O zaman onun gerek byklnn nerede yattna ve neredeyse amzn snrlarnda yaadna inanacak, byk dnenlerin zaman denilen acmasz nehirde boulmayacaklarna bir kere daha tank olacaz. te ancak o zamandr ki, "Fatih idealleriyle byklerden de bykt" sznn eiine adm atabiliriz.
lgili yaynlar
Ekmeleddin hsanolu, Osmanllar ve Bilim: Kaynaklar Inda Bir Keif, 2. bask, stanbul 2003, Nesil Yaynlar. Yaar Sarkaya, Medreseler ve Modernleme, stanbul 1997, z Yaynclk. Cahid Baltac, "Osmanl eitim sistemi", Osmanl Ansiklopedisi, cilt 2, Aa Yaynclk, s. 7-145. Gnl Cantay, Osmanl Klliyelerinin Kuruluu, Ankara 2002, Atatrk Kltr Merkezi Bakanl Yaynlar, s. 41-43.

'Karde! Beylik senin hakkndr"


CUMHURBAKANLII SEMNDE ibrenin Recep Tayyip Erdoan'dan Abdullah Gl'e nasl dnd, bu seri dn srasnda daha baka kimleri gsterdii ve o 23 Nisan 2007 gecesi sabah 5'e kadar sren sk pazarlklar, Erdoan'n evine gelen o "st dzey devlet yetkilisi"nin Gl'n seimindeki etki ve katks uzun sre tartlacak gibi grnyor. stelik ismi gizlenen bu derin yetkilinin Erdoan'a, hkmetin baarlarnda devletin de paynn olduunu unutmamas uyarsnda bulunmu olmas, tarihe dikkate deer bir not olarak dlmtr. Tabii Milliyet'ten Hasan Cemal'in ismi aklanmayan bir AKP'linin azndan aktard Erdoan'n fedakrlnn sahabelerinkiyle kyaslanmas gerektii yorumu epeyce ilginti. Hasan Cemal'in 'sahabe' kelimesini daha nce hi duymam olmas da bir baka ilginlik olarak karmza kyordu. ("Erdoan'n sahabe davran", Milliyet, 26 Nisan 2007.) Osmanl tarihine bu gzle baktmzda Gl-Erdoan dayanmasna en fazla benzeyen olayn Osman Gazi'nin iki olu arasnda getiini grrz. Dnemin kaynaklarndan Akpaazade Tarihi, Osman Gazi'nin vefatn izleyen olaylar yle anlatr bize:
Davasna Adanm Ruhlar 197

lm pe pee gelmitir o 1324 ylnda (baz kaynaklar bu yl 1326 diye zikreder): nce eyh Edebali, bir iki ay sonra da kz Malhun Hatun ahirete intikal etmilerdir. Osman Gazi hem

kaynpederini, hem de hanmn kendi elleriyle defnetmitir. 3 ay sonra bu sefer ahirete gitme sras Osman Gazi'ye gelmitir. St'te hakkn rahmetine kavuan Osman Gazi nce oraya defnedilmi, Bursa'nn fethinden sonraysa vasiyeti gerei olu Orhan tarafndan "Gml Kmbet" e tanmtr cenazesi. lm hak, miras helal... Her faninin lmnden sonra olduu gibi imdi sra miras blmeye gelmitir. Akpaazade'nin deyiiyle "Azizler", yani ileri gelenler Bursa'da Ahi Hasan adl eyhin tekkesinde toplanarak miras iini konuurlar. Akpaazade anlatmaya devam ediyor:
Osman'n mal var m, yok mu diye sordular. Tefti ettiler ki bu iki karde arasnda miras taksim oluna. Baktlar ki ancak fetholunan lkeler var. Aka ve altn hi yok.

Osman Gazi'nin paras yok ama lkesi vardr. Bir de ahsi mal varl. Bakalm onlar neymi?
Osman Gazi'nin yeni saylabilecek bir elbisesi vard. Bir yanc (atn yarana aslan ve ihtiya maddelerini koyduu torbas), tuzluu (eskiden tuz her adm ba bulunan bir ey olmad iin insanlar tuz keselerini yanlarnda tarlard), kakl (belinde kan konulaca klf), izmesi, birka tane "iyice" at ve bir ka sr koyunu, Sultann'nde birka yrk at ile birka ift de kz vard. Baka bir eyi bulunmad.1

Bir cihan devletinin tohumunu atan ve ismi ktada asrlarca nlayacak olan adamn ldnde ocuklarna brakt miras ite bunlardan ibaretti. 'yi de feragat bunun neresinde?' diyorsanz, az biraz sabredin ltfen. Geliyorum asl meseleye.
198 Geri Gel Ey Osmanl!

Bu fakir miras tablosu ortaya knca iki karde birbirlerine baktlar. Alaaddin byk oluydu Osman'n. Orhan ise kk olu. Beylik tresine gre aabeyin beyliin bana gemesi gerekiyordu. Orhan, aabeyine brakt karar. O ne derse o olacakt. Tarihin akn etkileyecek bir karar verilecekti orada. Osmanoullarnn soyu Alaaddin'den mi devam edecekti, yoksa Orhan'dan m? Tarihilerin "Alaaddin Paa" dedikleri byk oul, ncelikle miras hakkndan kardei lehine feragat ediyordu. Byle bir babann miras paylalmazd ona gre: - Bu lke senin hakkndr. Buna obanlk etmeye bir padiah gerek ki memleketin ilerini grp baara. Padiaha i grecek lzumlu eyler ister. Padiaha lzumlu olan eyler bu atlardr. Koyunlar da padiah leninin gerektirdii eydir. O halde bizim bllecek neyimiz var ki blelim. Alaaddin Paa belki de byk bir devletin anahtarn kilidin ierisinde eviren bu szyle tarihe geecekti ki, Orhan aabeyinin bu teklifini duymazdan gelerek tekrarlad: - yleyse gel sen oban ol. Alaaddin Paa gz dnyaya tok olanlara mahsus o saduyulu cevabn ast Osmanl tarihinin kapsna: - Karde! Babamzn duas ve himmeti seninledir. Onun iindir ki kendi zamannda askeri senin yanna vermiti. imdi obanlk dahi senindir. Orada bulunan "azizler" de Alaaddin Paa'nn bu ancak civanmertlere yakr teklifini onayladlar ve sonuta Orhan Gazi, ya kk olmasna ramen beyliin bana geti.
1

Hazrlayan: Atsz, kpaaolu Tarihi, stanbul 1970, Milli Eitim Basmevi, s. 39-41.

Davasna Adanm Ruhlar 199

Ancak fazilet yar durmuyor, devam ediyordu. Orhan Gazi aabeyinin bu davranna hi olmazsa bir vezirlik ile mukabele etmek istedi. "yleyse bana paa ol" teklifinde bulundu kendisine. "Yok" dedi, Alaaddin Bey, "u ovada bir ky var, onu ver, yeter." Devlete kar ky... Lakin bu dnyada kazanlabilecek en byk zafer olan nefsini yenmeyi baarm insanm bereketi, kyn gelirinden bir baka manev bereket fkrtmay da bilmi ve Bursa'da bir tekke ile bir cami yaptrmtr. mrnn geri kalan 5 yln bugn hala ayakta duran irin camisinin yaknnda yaptrd evde geirmi, sevgili kardeine hayr dualarn hi eksik etmemitir. Bu Osmanl tarihinde bir daha rastlayamayacamz elebice davran, mucizevi boyutlara ulaan "Osmanl baars"nn temellerinde nefsin arzularnn deil, feragat ahlknn yattn yeterince gstermiyor mu? Ve eli kl tutan Orhan'lara olduu kadar az dual Alaaaddin'lere de ihtiyacmz olduu ak deil mi?

Osmanl'y gklere karmak!


BUGN Fatih Belediyesi olarak kullanlan eski kaymakamlk binasnn karsnda sessiz bir ant, bize bir eyler sylemek ister gibi huzursuzdur. rencilik yllarmdan beri nnden geip gittiim,

aalarnn hrtsn iittiim, yaz scaklarnda glgelerinden serinlik yudumladm bu parkn, bizi gemiimize balayan en hznl ama ayn zamanda en merakl kprlerden biri olmak iin yanp tututuunu sonralar renecektim. Sahiden de bu gklere frlamak iin hazrlanm top mermisi eklindeki mermer stun neler fsldyor bizlere? Bu sorunun cevabn bulmak iin hafzamzn kuunu kafesinden kartp 92 yl nceye uurmamz, haritamzn snrlarn da Kuds'e kadar uzatmamz gerekecek. Dnyada ilk uak, 1903 ylnn Aralk aynda umay baarmtr. Amerikal Wright kardelerin at bu r ksa zamanda Avrupallarn da ilgi oda haline gelmi ve ilk uu denemeleri 1906'da gerekletirilmi. Tabii Osmanl da ilgisiz kalmam buna. 3 yl sonra, 1909'da yine bir Aralk gn Baron de Catters adl Belikal bir asilzadenin stanbul'daki uu tecrbesini baaryla tamamladn reniyoruz. Ancak pilotlarn acemilik yllardr; bu yzden sk sk kazalarla karlalmas normaldir. Baron'umuz defa erteledii uayla Taksim'den havalanmsa
Davasna Adanm Ruhlar 201

am'da Selahaddin-i Eyyubi'nin trbesi nnde yatan ilk hava ehitlerimizin mezar talar. Onlar Osmanl'y gklere ikarmak urunda hayatlarn kaybetmilerdi.

da, ok gemeden Pangalt'da bir evin damna akl vaziyette bulunmutur. Ne de olsa ilk adm atlmtr. Arkasnn gelmesi kanlmazdr. zellikle de devrin Genelkurmay Bakan Mahmud evket Paa iin peinde olursa... Havac subaylar Almanya, ngiltere ve Fransa'da tahsil grrken, halktan "ine-i milliye" ad altnda para toplanr ve Avrupa'dan iki uak satn alnr. Birisi, yardm kampanyasnn adn almtr (Muavenet-i Milliye), brne ise Prens Celaleddin'in ad konulmutur. Nihayet bugn ad Sefaky'e dnen Sofraky'de (yani bugn Yeilky Atatrk Hava Liman'nn bulunduu mahalde) ilk uak tesislerimiz ykselmeye balar. Eyll 1913'e geldiimizde, Fransz Hava Kulb'nden 3 uan Osmanl semalarnda giritikleri bir yara sahne olur Yeilky tesisleri. eitli ehirleri gezerek Kahire'ye kadar ulaan (yine bir
202 Geri Gel Ey Osmanl!

Aralk aynda, bu defa 1913'deyiz) ve slam alemine moral pompalamaya ynelik bir teknolojik ova dnen uular, Osmanl askerlerinin Balkan harbinden yaral kan gururlarn tahrik eder. Buna mutlaka bir cevap verilmeli, Mslmanlarn yarta geri kalmadklar cmle aleme ispat edilmelidir. Bu amala Osmanl pilotlar stanbul-Kahire arasnda tam 2,500 km uacak ve bu byk yarta "Biz de varz!" diye yazacaklardr gklere. Enver Paa'nn istei zerine 8 ubat 1914'de Yeilky'den havalanan Muavenet-i Milliye'nin pilotu Fethi Bey'dir, yardmcs da Sadk Bey. Arkalarndan Nuri Bey'in kulland ve gzcln smail Hakk Bey'in yapt Prens Celaleddin havalanr. Kl-kalkan ve ok-mzrakla balayan uzun maceras sonunda Osmanl, gklere de trmanabildiini gstermek azim ve kararllndadr. Fethi Bey uayla Toroslar amay baarm, nce Adana'ya inmitir, sonra da Halep'e. ki hafta boyunca am ve Beyrut'ta gsteri uularna katlan ekip, 27 ubat gn am'dan Kuds'e gitmek zere havalanrken, bunun son uular oldu-

Pilot Nuri Bey ve Rasid smail Hakk Bey Halep'te.

Davasna Adanm Ruhlar 203


'3g&&itt8&&

lk uaklarmzla birlikte poz veren asker ve subaylarmz.

unu elbette bilemezdi. Kuds'te hava alannda toplanm olan tam 80 bin kii, gklerden inecek olan Osmanl kuunu beklemektedir heyecanla. Ancak, nafile. Zira Fethi ve Sadk beyler 80 km kadar utuktan sonra Taberiye Gl civarndaki Cehennem Vadisi zerinden geerken kuvvetli bir hava akmna kaplm ve kayalara arparak ehit olmulardr. ehitlerin cenazeleri, 10 bin kiinin katld muhteem bir merasimle am'da Emeviye Camii'nin avlusunda bulunan "arkn en sevgili Sultan" Selahaddin-i Eyyub'nin ayak ucuna defnedilmitir. Dedik ya, Osmanl bir onur mcadelesidir tutturmu. Kahi-re'ye uma emri, bu defa arkadan gelen uaa verilir. stemen Nuri Bey ve arkada 11 Mart gn Yafa'dan havalandklarnda binlerce kii arkalarndan dua etmektedir. Ne var ki, onlar da ayn akibetten kurtulamayacaktr. Bu defa uak daha tam havalanamadan denize gmlm, Nuri Bey ehit olmu, yolda Yzba smail Hakk ise son anda kurtarlmtr. Yine kalabalk bir cenaze alay nc ehidimizi Selahaddin-i Eyyub ve arkadalarnn yanna defn olunacak, bylece havaclk tarihimizin ilk ehidleri am- erifin evliya kokulu toprana emanet edilecektir.
204 Geri Gel Ey Osmanl!

Osmanl azmi bu, kolay krlmaz. Grevi tamamlamas iin nc bir uak alnr. Salim ve Kemal isimli iki yzba, Erturul ad verilen uakla yola kar. Yine aksilikler yakalarn brakmaz. Edremit yaknlarnda aal bir blgeye zorunlu ini yaparlar ve uak kullanlamaz hale gelir. u ie bakn ki, bu defa Edremitliler aralarndan topladklar parayla yeni bir uak satn alarak hava kuvvetlerimize balarlar. Grevi tamamlamak, Edremit ad verilen bu Bleriot uana nasip olacaktr. Beyrut'a gemiyle gtrlen Edremit, 1 Mays'da Kuds semalarnda gzkr. 3 bin kiilik bir cemaatle Mescidi Aks'da klnan namaz, halkn heyecann dorua karr. Mays'n 9'unda Kahire'dedirler. Piramitler zerinden uan Edremit o denli byk bir heyecan dalgasna yol amtr ki, hakknda kartpostallar karlm ve sonuta halkn dikkatini havacla ekmeyi baarmtr. Bu baary, byk bir yardm kampanyas talandracaktr. Velhasl 8 ubat'ta balayan macera, tam 3 ay srm ve ilk byk hizmetini anakkale Sava'nda verecek olan hava kuvvetlerimizin temellerini atmtr. Bu byk maceray lmszletirecek bir ant yapmak vacip olmutu. nl mimar Vedat Tek'in projesi kabul edilmi ve Nisan 1914'de temelleri atlan ant, nihayet 1916 ylnda almtr. Ayn zamanda Abide-i Hrriyet ile beraber Cumhuriyet ncesinin nadir antlardan olan Tayyare ehitleri Ant'nn kaidesindeki mermerde, geleneksel Seluklu ve Osmanl mimarisinden unsurlar kullanlmtr. Onun zerinde ykselen ucu krk stun, havaclarmzn yarm kalan yolculuklarn simgelemektedir. Kaideye ilenen tun madalyalar ise, talihleri yaver gitseydi, Kahire'de boyunlarna aslacak madalyalarn bytlm birer kopyasdr. Ayrca o zamanlar Milli Savunma Bakanl olan stanbul niversitesi'nin kaplar, stanbul'un minareleri, Beyazt Kulesi, bir uak ve Msr piramitleri kabartma resimler halinde bize yakn tarihimizden bir eyler fsldamaya alyorlar.
Davasna Adanm Ruhlar 205

Fatih Belediyesi'nin karsndaki bu sessiz ve krk stunun, alarn yakalamaya kararl bir toplumun

torunlarna verdii mesaj olarak okuyalm. unu diyor olmasnlar bize: Bugne kolay gelinmedi ve yarna kolay yrnmeyecek.
lgili yaynlar Fikret Art, "Marmara'y aan ilk Trk ua", Yllarboyu Tarih, Say: 3, Mart 1984, s. 40-42. Aydn Dokur, "3 Mart'ta anakkale'de yaplan bir keif: 1. Dnya Sava'nn dnm noktas", Hayat Tarih Mecmuas, Say: 12, Ocak 1969, s. 64-67 (ilk asker pilotlarmzdan Cemal Durusoy'la yaplan bir rportaj). M. Kamil Drst, "lk hava ehidimiz", Turing Belleteni, Temmuz-Aralk 1978, Say: 63/342, Kltr Bakanl ve Tarih Vakf ortak yayn, s. 36-40. Nilfer Ergin, "Tayyare ehitleri Ant", Dnden Bugne stanbul Ansiklopedisi, cilt 3, stanbul 1994, s. 229. N. H., "Krk yedi sene evvel ilk asker tayyarelerimiz ve ona binen ilk Trk kadn", Resimli Tarih Mecmuas, Say: 5-77, Mays 1956, s. 289-291. Ekmeleddin hsanolu, "Osmanl havaclna genel bir bak", an Yakalayan Osmanl!: Osmanl Devleti'nde Modern Haberleme ve Ulatrma Teknikleri, Hazrlayanlar: Ekmeleddin hsanolu ve Mustafa Kaar, s. 497-596, zellikle s. 545 vd. Mustafa Kaar, "Osmanllar'da havaclk", Osmanl, cilt 8: Bilim, Ankara 1999, Yeni Trkiye Yaynlan, s. 698-701. Avni Okar, Trkiye'de Tayyarecilik, 1910-1924, stanbul 2004, Yap Kredi Yaynclk. Baha Tansel, "Trk tayyarecilii", Yedign, Say: 498,21 Eyll 1942, s. 7 ve 11.

Osmanl kresellemesi devam ediyor


TARHNE bizimki kadar kmseyerek bakan bir imparatorluk varisi millet var mdr dersiniz? Osmanl tarihinin neredeyse yars karanlk blgedir bizim iin. Ne grmek isteriz onu, ne de gstermek. 'Zaten adam olsalard bu hale dmezdik!' Derdimiz budur veya derdimizin bu olduu retilmitir bizlere. Oysa hibir milletin tarihi srekli bir ykselme ve baar grafii izmez ki. Baar kadar baarszlk da tarihin dokumaclar arasnda yer alr. Eer baarszlk veya yenilgi dnemlerini bilmezseniz gelecek iin umutlanmanz da szkonusu olmaz. Bir umutsuzluk karsnda hemen beyaz teslim bayra ekilseydi, tarihin sonu oktan gelmi olurdu; hem de Fukuyama'nn sandndan ok daha nce. Bugn Amerika, tarihin sonunu getirdiini dnmek istiyor. Niye? nk Amerika'nn hakimiyetini sarsabilecek ikinci bir kuvvet kalmad iin. yi ama tarihte tam da buna benzer bir sr "tarihin sonu" efsanesi imal edilmi, gelin grn ki, zamann karnndan doan yeni gler karsnda hepsi denklerini toplayp bir kenara ekilmiti. te bir zamanlar zerinde gne batmayan ngiltere'nin bugnk
Davasna Adanm Ruhlar 207

vaziyeti. Tarihi durdurduunu dnmt British Empire: tacn srekli yeni incilerle sslyordu. Gn geldi, o da dald. Demek istediim u: Mahkeme kadya mlk deil. Dnyada siyas/kltrel egemenlik kalc olmaktan uzak. Peki bu byle de, biz niye hl tarih okuyor ve okutuyoruz? Kpkleri avulamak iin mi? Cevap: Kalclk ile geiciliin srlarn renmek iin. Bir laboratuardr tarih; insanln neler iin rpndn ama ayn zamanda bu rpnn asl gayesini nasl da kolayca unuttuunu renmenin laboratuar. Baz halklar ftih olur, bazlar fethedilir. Galiba Braudel'di syleyen, "ancak fethedilmeyi arzu eden halklar fethedilebilir". Szn z, fatihleri bekleyen bir dnya her zaman var olacaktr. yi ama fethetmek neden? Neden baz halklar dierlerine saldrr, onlar kendilerine katar, bir baka deyile, milletleri ve topraklar hercmerc eder? Mesela Hunlar ve Moollar ne yapmak iin ilerlemilerdi batya ve gneye doru? Phtlam bir dnyann kann tazelemek ve bitikleri otlarn dibindeki topraa yeni oluumlarn tohumlarn ekmek iin deil mi? Osmanllar, bir yerde, klasik dnyann akt kazklar bien Moollar sayesinde gbresi bol bir toprak bulmam myd kendisine? Ya Safeviler? Ya Hindistan'daki Mool mparatorluu? Ya Rus arl? Bunlar hepimizin, mstekreh bir eyden bahsederken yaptmz gibi, yzn ekiterek bahsettii Mool aknlarnn temizledii sahaya ekilen yeni oluumlar deil miydi? Ve zaten btn bunlar bn Haldun stadmz, insanln beyninde uultular kopartarak nmze sermemi miydi? Soru ensemizde duruyor hl: yi ama fethetmek neden? nsan, konuan varlktr. Lakin yalnz dille konumaz o. ehir kurarak konuur, bahe yaparak konuur, savaarak konuur. Bunlar konumann trleridir. nemli olan, konumann nasl yaplddr. Kfrederek mi konuursunuz, yoksa edeble mi?
208 Geri Gel Ey Osmanl!

Toprak ve lke fethi Efendimiz tarafndan "kk cihad" diye nitelenmiti. Fethin asl adresini de gstermiti bize: Nefsin fethi. Kendimizi fethetmek, iimizdeki bizi teslim almak, onu 'Mslman' klmak. "En byk cihad" (cihd- ekber) buydu, bunu baarmakt zor olan.

Sava srasnda yzne tkren dman, nefsinin intikam ln sezdii iin serbest brakan Hz. Ali'nin kahramanlyd hedef. Mevlana'nn, nnde eildii papaza (ve tabi-i bizlere) verdii dersti onu ulu yapan ey. Kendine, yani nefsine yenilerek bir kaleyi almak, grnte fetih olsa bile, sizi nefsinizin fethine ak brakt iin makbul deildir. Bu yzdendir ite Kanuni'nin Semendire'den "18 kale fethettim" diye kendisine marur mesajlar yollayan Bli Paa'y, "Nefsine gurur getir-meyesin" diye uyarmas. yle devam ediyordu Kanuni:
Kendi kuvvetim ve klcm ile memleket fetheyledim demeyesiniz. Memleket evvel Cenab- Bri'nindir, sonra Halife-i ry-i zemine smarlanmtr. Cmle ileri Cenb- Bari tel-dan bilesiniz.

Biz Osmanllk deyince bir 'kor'dan bahsediyoruz: Elbette bu devletin mr boyunca ve kaplad btn corafyalarda bu 'kor'un hep var olduundan sz etmek mmkn deil. Ancak toplumun damarlarnda gezinen bu ruh, eitli kanallarla canl tutulmaya allm ve nefsaniyetin deil, onun zerindeki bir idealin yaamas temin edilmitir. Ayakta duramayacak kadar hasta olan Kanuni'nin at srtnda bin ksur kilometrelik Zigetvar seferine kmas az ey midir? Kanuni'yi o sefere kmaya zorlayan faktr ne olabilirdi? Para m? hret mi? Toprak m? Hangisine ihtiyac vard o 71 yandaki hasta insann? Bir kale eksik veya fazla olmu, ne fark ederdi? Ama o lm gze ald ve gitti. Nitekim kuatma srasnda verdi son nefesini. Bugn Kanuni'ye kamyon dolusu laf sayanlar eilip nefisleDavasna Adanm Ruhlar 209

rine baksnlar ve yzlerce ehrin damarlarna ezan seslerini alayan bu adamn yaptklarnn aynasnda kendilerini seyretsinler: Ben bu lke iin hangi fedakrlklara katlandm? Hangi seferlere ktm? Hangi insana deerlerimi tebli ve telkin ettim? Sadece szle deil, edeble, lisn- hlle, insanlkla. Kreselleen dnyada, bizden nceki kresellemenin aktrlerinden reneceimiz ok eyler var aziz kardelerim. Osmanl, kresellemesini nasl gerekletirdi? Bunu renmeye muhtacz. ekle taklmayn. Topa, tfee, klk kyafete bo verin. Onlar bunu nasl baard? Tpk bizim gibi bu topraklarda domu ve bymlerdi. O diriltici soluu yreklerine tas tas nasl iirebildiler ve bir dilenci tasnda bile sanatn zirvesine trmanmann yolunu nasl bulabildiler? Onlar ki, ehirlerimizde yolumuzu kesip bir eyler mrldanan birer dervi gibi srlarn sylemenin yolunu bulmaya alan mimari eserleri, altn birer dal gibi gnlmze uzattlar. O altn dallar tutanlarn kimisi bugn Avustralya'da, kimi Ukrayna'da, kimi de Afrika'da. Velhasl fetihler devam ediyor...

Bir Osmanl st kimlii: Rumiler


MEVLANA CELLEDDN- RUM... Bu muhteem insann isim zincirindeki u son kelime (Rumi), ne karn arlar ektirirdi bize. Mevlana gibi bir zirveye nasl olurdu da 'Rumi', yani Rumluk isnat denilebilirdi? Rum kkenli miydi yoksa bu ismi birileri kast- mahsusla m ona yaktrmlard? Yani bir h(a)inlik mi vard iin ierisinde? Ya u Rumeli, 'suyun tesi' tabir edilen yer ismi neci oluyordu? Peki Rumelihisar? Verecek baka isim mi bulamamlard? Fatih'in vezirlerinden Rum Mehmed Paa'y da nereye koyacamz bilemiyor ve bu adam sadrazam yapmasn hi mi hi yaktramyorduk yce Sultan'a. stelik skdar'da, emsi Paa srtlarnda kap gibi camisi Boaz'n lacivert atlasn asrlardr bir tlbent gibi szp dururken... Zaman kans getike kprlerden, sanat tarihinde "Rumi" denilen bir eit tezyinattan ve kullandklar takvime dahi Rumi dediklerinden haberdar olacak, hayret dalgalarm gmgk kabaracakt. Osmanlarn Yeil Camii'nin giri cephesinde henz tamamlanmam bir ekilde boynu bkk duran bitkisel sslemelere de "Rumi" demi olmalar hazmedilebilir ey deildi. Ama ite o cmleyi okuduumda zihnimde uultular balad; bu dosdoru bir kimlik tanmyd. Rumilik, "Osmanl" st kimli-

1
Davasna Adanm Ruhlar 211

inin kurucu paralarndand. Bugn "Osmanl" znesine yaktrdmz grevlerin bir ksmn Osmanllar Rumilere uzatyor ve onlara 'z Osmanllar' gzyle bakyorlard. Bir baka deyile, Osmanllk ideolojisinin teorisyenleri ve pratisyenleriydi Rumiler. Velhasl, belgelere bakldnda bu cihan devletinin mutfan-daki gizli kadronun Rumiler olduu anlalyordu. 'Rum' genel olarak eski Roma mparatorluu topraklarnda yaayan kii veya halk, demekti ve bugn bildiimiz Helen kkenli Ortodoks mezhebine mensup Osmanl tebas anlamndan ok daha geni bir balamda kullanlyor, onunla zellikle Anadolu ve Rumeli topraklarnda oturanlar kastediliyordu. Yani Mevlana, Anadolu'da (diyar- Rm'da) yaad iin 'Rumi olarak adlandrlyordu. Az daha kalemimin kanatlar oraya yeniden demeyecek ve zihnimde uultular balatan cmlenin ne olduunu syleyemeyecektim. Cmle, Gelibolulu Mustafa li'ye ait. yle diyordu bu 16. yzyln renkli ve hrsl aydn: "Rumiler gzide bir millet ve latif bir mmettir." Fesuphanallah! Nasl oluyordu da, bir Osmanl aydn, kendi bnyelerindeki bir kesime ayr bir "millet" ve "mmet" muamelesi yapabiliyordu? Yani 'Bir Osmanl vardr, Osmanl'dan ieru' gibi bir eydi miydi bu? Kimdi bu gzide, yani sekin millet; ve kimdi bu latif, yani 'ho, yumuak, narin, gzel ve mbarek' mmet? Bunun kestirme bir cevab yok, tarihi Salih zbaran'a gre ("Bir Osmanl Kimlii", Kitap Yay., 2004). Belki saraydaki Enderun okulundan yetien, Nedim'in bahsettii o 'haddeden gemi nezaket'in sekin temsilcileri, velhasl aydn Osmanl efendileri olarak nitelenebilirler kabaca. Ancak fikir matkabmz tarihin sar duvarna dedirir dedirmez karmza kan yle bir 'Rumi' tipi var ki, hayret nidalarmz imkn yok gizleyemiyoruz. Halil nalck hoca, ngilizce "slam Ansiklopedisi"nin 2. basksna yazd "Rumi" maddesinde merakmz ziyadesiyle gideriyor. Rumiler, henz Osmanl topra haline gelmemi slam
212

Geri Gel Ey Osmanl! Osmanl smrgeci miydi? En sk gelen sorulardan birisi u: Osmanl, smrgeci bir devlet miydi? Cevabmz net: Hayr. nk smrgeci devletlerin ele geirdikleri lkelerde ne yaptklar da ortada, Osmanl'nn fethettii topraklarda ne yapt da. Mesela Almanlar ekoslovakya'ya girdikleri zaman ktphanelerine kadar yakmlar, aydnlarn ldrp srgne yollamlar ve okullarda ekeyi unutturup Almancay zorunlu hale getirmilerdi. Birka nesil iinde ek dili neredeyse unutulmu, sonunda dalardan obanlar bulup ekenin nasl konuulduunu onlardan renmek zorunda kalmlard. Cevabmz bir kere daha hayr; nk Osmanl ynetiminde 400 yl kalm olan Yunanistan'da ne Yunanca unutulmutu, ne Yunanl kimlii, ne de Ortodoksluk. Hatta Yunanl aratrmac Dimitri Kitsikis, iyi ki Trkler bizi fethetti; kazara Venedikliler veya Avusturyallarn eline dseydik dilimizden inancmza kadar bizi 'Yunanl'yapan pek ok tarafmz kaybedecektik, diye yazyor Trkeye de evrilen kitabnda. Osmanl istese de smremezdi, nk byle bir manta yabancyd. Bir seferinde Necip Fazl'a bir Suriyeli gen yaklam ve Franszca, "Osmanl Araplar smrmemi miydi?" diye sormu. stadn cevab u olmu: "Eer Osmanl sizi smrm olsayd, u soruyu bana Franszca deil, Trke sorardn!"

lkelerine gnll olarak giden ve oraya, gerek asker rgtlenme ve silah yapm teknikleri, gerekse sosyal-kltrel normlar ve manev deerler tayan, en nemlisi de, yeryznde yalnz olmadklarn onlara gsteren Anadolulu genlerdir. Nitekim baz kaynaklarda Memluk ynetimindeki Msr ve Arabistan yarmadasna Konya, Karaman, Sivas, Amasya blgelerinden giden Rumilerden bahsediliyor. Bunlar zellikle Portekizlilere kar aciz duruma dm Kzldeniz limanlar ile Yemen'deki Aden ve Hint yarmadasndaki Goa gibi liman ehirlerinde slenerek Portekizli smrgecilere kar direnii rgtleyen kahramanlar
Davasna Adanm Ruhlar
213

olmular. Bazlarnn Osmanl'da epeyce gelimi olan top dkm teknolojisini bu 'geri' Mslmanlara, toplumlara retmek gibi bir misyonlar da olduu anlalyor. Hatta Portekizlilerin deniz komutan Rumilerden o derece yaka silkmi ki, krala gnderdii mektupta Rumilerden

kurtulmadka Hint Okyanusu'nda rahat yz gremeyeceklerini yazm. 1638'de Ae'de kaleme alman Nureddin er-Ranirf nin bir kitab, Sultan- Rum'un, yani Osmanl padiahnn byk toplar dkmeleri ve korunacaklar kaleler yapmalar iin Ae'ye gnderdii Rumi gnlllerden bahsetmektedir. Hatta hatrlarsnz, geen yl gazetelerden rendiimiz kadaryla, Ae halk vaktiyle kendilerine yardma gelen bu Rumileri hl unutamyor; onlarn hatralarn, kendilerini kurtarmak ve korumak iin gnderilmi elmas hediyeler olarak barna basyor imi. te bu Rumiler, yzyllar ncesinden Anadolu'nun sesi, nefesi, mfik eli oldular slam lkelerinde. Yaralarn sardlar bu toplumlarn; bilmediklerini rettiler onlara; bildiklerini paylatlar. Hem kendileri zenginleti, hem de gittikleri diyara bir ruh fleyip tarihin ana rmana dalp kayboldular. Kayboldular m sahi? Fedakrln destanlar uzaklar m sanyorsunuz yle kolay kolay? Biz uzaklamak istesek de, o, sahiplerini bulmakta fevkalade ustadr. Bence o "gzide millet ve o latif mmet", bugn yine yollarda. Kimi Afrika'nn gneyinde, kimi Uzakdou'da; kimi Avustralya'da u an yaz idrak ederken, kimi de Petersburg'da eksi 30 derecede yayor. 'Bu duygu, bu gayret, bu fedakrlk sevdas nereden geliyor?' diyenlere en ikna edici cevap, bu topraklarn rettii, yardma muhta her ele uzanmaya ayarl "bar kprleri" oluyor; yani Rumiler. Ne mutlu o gnmz Rumilerine ki, bu yce insanlk pnarnn hl kurumadn cmle leme gsteriyorlar.
IV

HEPMZ OSMANLYZ!
Varlk Vergisi brr bana dnldnde kukusuz nemlidir. Ancak ylesine uzun bir zaman yelpazesinde belki de hi sz edilmemelidir, ina nen ok sevdii varl, szgelimi annesiyle, yaam boyu hi mi anlamazla dmez? istemeyerek de olsa birbirlerinin kalplerini hi mi krmazlar? Birlikte yaanm byk br zaman diliminde bunu anmsamann hibir yarar olmayacaktr kimseye.
Moe Grosrnati
"Trk Yahudileri", Birikim, Say: 71-72, Mart-Nisan 1995, s. 156.

Hepimiz Osmanlyz!
CUMHURBAKANI Ahmet Necdet Sezer'in laiklii ve Atatrklnden kuku duyulmuyor. Osmanl'ya kar mesafeli tavr herkesin malumu. Ne var ki, Papa 16. Benedikt'in kendisini ziyareti srasnda hazrlatt bir hediye haberi beni ok artmt. Bu hediye, Fatih Sultan Mehmed'in stanbul'un fethinden sonra Galata'da oturan Katolik Cenevizlilere verdii mehur "hogr" fermanyd. Fatih bu fermanda, Katoliklerin yalnz bakentinde bulunmalarna rza gstermekle kalmyor, dinlerine herhangi bir ekilde karlmayacan da aka temin ediyordu. Ne yalan syleyelim, isabetli bir seimdi Sezer'inki. Katolik dnyasnn ruhani reisine, Trkiye'nin temellerini atm bir yneticinin, Fatih'in Katolik tebasna "balad" zgrlkleri vermek kimin aklna gelmise hakikaten tebrik etmek lazm. Yalnz bu "ferman" ii yaknlarda biraz karr gibi oldu. Hrant Dink'in katil san (bazlarnn zannettii gibi "katliam" deil!) Ogn Samast'n azmettiricisi olduu iddia edilen Yasin Hayal'e, gz altndayken polislerimiz tarafndan Fatih'in gayrimslimlere hogryle yaklalmasn emreden, asl Bosna'da bir Fransisken kilisesinde muhafazaedilen ferman okunmu. O da, gazetelere yansdna gre, bu fermandan hi haberdar olmadn sylemi. Ne bekliyordunuz ki! Mevcut sakarinli tarih
218 Geri Gel Ey Osmanl!

eitimiyle yetimi faillerin Fatih'in cmle kanunnamelerini ezberleyip yutmalarn m? Velhasl Fatih'in her iki ferman, farkl vesilelerle de olsa gndemimize pe pee servis edilmi oldu. Ancak bu fermanlar birer "srpriz", "her naslsa Osmanllardan sdr olmu birer efkat numunesi" gibi grme ve gsterme yanlgsna dmekten srarla saknmalyz. Hatta zannedildii gibi bu fermanlarda dile gelen hususlarn merhamet duygusuyla da alakas yoktur; dorudan doruya Kur'an ve hadislerden kaynaklanm ve slam hukuku etrafnda teekkl etmi prensiplerin sosyal ve siyas hayata aksetmi tecellileridir. Merhum Muhammed kbal'in Edirne'yi kahramanca savunan kr Paa hakknda bir iiri olduunu bilir miydiniz? kr Paa, zahiresinin tkendii, askerlerinin bir lokma ekmee muhta kaldklar bir srada can havliyle ehirde skynetim ilan etmi ve gda maddesi adna ne bulurlarsa ordunun ambar-

larna tanmasn emretmitir. Nitekim dedii yaplm. aracaksnz belki ama skynetim ilan olunduu iin kimsenin sesini karamad bu kritik anda "hakkn sesi"ni ehrin mfts nlatm ve "hiddetinden Tur da gibi parlam"tr. Mft, gayrimslimlerin hukukunu savunmu ve Paa'nn ancak Mslmanlarn malna el koyabileceini, "zmmi'nin, yani Mslman olmayanlarn malnn haram olduunu haykrmtr. (Bkz. kbal'in "Bang- Der" adl kitabndaki "Edirne Kuatmas" balkl iir.) 1912 gibi coraf temellerimizin sarsnt geirdii bir tarihte gerekleen bu olay, arpclnm tesinde bir eyler daha anlatyor olmaldr. Mslman olmayanlara ynelik bu "pozitif ayrmclk", duygusal bir batan yahut ahs bir ltuftan uzak, kapsaml bir hukuk ereveye oturuyordu ve bugn asl bizi ilgilendiren boyutu da bu olmak gerekir.
Hepimiz Osmanlyz! * 219

Biz bu ereveyi ciddiye almyor olabiliriz. Lakin dnyada yaynlanan siyaset bilimiyle ilgili kitaplarda ok kltrllk denilince "Osmanl modeli"ne bir blm ayrmak moda haline gelmi durumdadr. Mesela Will Kymlicka'nn dilimize evrilen ve asl Oxford niversitesi Yaynlar tarafndan baslan "okkltrl Yurttalk" adl kitabnda, Osmanl "millet siste-mi"nin modern dnyadaki okkltrllk uygulamalarnn "nemli bir ncl" (selefi) ve "aznlk haklar iin bir model" vazifesi grd vurgulanmakta ve Jay Sigler, Vernon Van Dyke ve Patrick Thornberry gibi baka yazarlarn grlerine atfta bulunulmaktadr. Asl zerinde durulmas gereken metinler ise Benjamin Brau-de ile Bernard Lewis'in yayna hazrladklar "Osmanl Devleti'nde Hristiyanlar ve Yahudiler" adl kitapta yer alr. Bu ilgin almann giriinde yazarlar Osmanl'daki "hogr"y, "hakim bir dinin dier dinlerle bir arada yaama iradesini gstermesi" olarak tanmlar. Ne var ki, eksik ve dar bir tanmdr bu. Osmanl millet sisteminin hukuk erevesi o kadar genilemi ve ciddiyet kesb etmitir ki, Fatih, stanbul'un fethinden yaklak 8 yl sonra, 1461'de Bizans'n kapatt ve yasaklatt Ermeni Patrikliini ihya etmi, bunun iin de Bursa'dan Piskopos Hovagim'i akrabalaryla birlikte stanbul'a getirterek kendisini Patrik tayin etmitir. Bylece, Patrik II. Mesrob'un da sk sk belirttii gibi, ilk defa bir Hristiyan Kilisesi bir Mslman ynetici tarafndan kurulmu oluyordu. Osmanl'nn hogrs, yalnz Avrupa'da 1598'de ilan edilen Nantes Ferman'nda olduu gibi mevcut Hristiyan mezheplerinin yan yana yaamasn deil, hatta Braudel ve Lewis'in dedii gibi yalnz baka dinlerin hakim dinle beraber yaamasn deil, ayn zamanda o baka dinlerin kurumsal olarak var olmalarn, hatta yok olmamalarn da garanti altna alan bir ilkeler ve uygu220 Geri Gel Ey Osmanl!

lamalar manzumesiydi. Asl nemlisi, yukarda grdmz gibi bu uygulamadan, yalnz 1453'de deil, 1912 gibi ge bir tarihte, dalmann eiindeyken bile vazgeilmemi olmasyd. Bu "model"i pek ok rnekle ortaya koymak mmkn. Elimizde namtenahi sayda belge var. Arivler tasnif edildike amza da k tutacak olan "Osmanl modeli"nin hatlar da belirginleecek gibi grnyor. Mesela Hovannes J. Tcholakian tarafndan hazrlanan ve Trkiye'deki Ermeni Katolik kiliselerini anlatan kitapta ilgin belgelere yer verilmi. Bir not olarak kaydedelim ki, Ermenilerin esas mezhebi Gregoryen olmakla birlikte zamanla Ortodoks, Katolik ve Protestan mezhepleri de Ermeniler arasnda yaylmtr ve bunlarn mcadelesi bugn de devam etmektedir. Mesela Hrant Dink'in cenazesi, kendisi Protestan olduu halde Ortodoks Mezarlna defnedildi. Bunun, mensubu bulunduu Protestan Ermeni cemaatini rahatsz ettiine dair aklamalar basndan duymu olmalsnz. (Dink'in gmld mezarln arsasn da Fatih'in baladn hatrlatmakta fayda var.) Ermeni Katolik Kilisesi, ilkin Osmanl snrlar dahilinde bulunan Lbnan'da kurulduunda takvimler 1740' gsteriyordu. stanbul'da nce bir vekalet olarak faaliyetine balayan cemaat, Ermeni olduklar iin tabiatyla Ortodoks Patrikliine baland. Sonradan kendilerinin farkl olduklarn, ayin ve ibadetlerinin Ortodokslarnnkine benzemediini syleyerek bamsz bir kilise olarak tannma talebinde bulundular devletten. Ancak Osmanl hukuku, bireysel tannma taleplerini dikkate almyor, her din mensubunun bir reislik emsiyesi altnda bulunmasna ve o reisliin hukukuna tabi olmasna nem veriyor, bu yzden bu talepleri cemaat ii fitne olarak deerlendirerek reddediyordu. Zamanla mensuplarnn artmas ve Ortodoks ayinlerine uyma zorunluluu, onlarn kiliselerine gitmekten holanmayan KaHepimiz Osmanlyz!
221

tolik Ermenileri rahatsz etmi, dahas, Ortodoks Ermeniler, yazarn "ayrntlarna girmek istemedii" sebeplerle zerlerinde bask kurmulard. 1828'de Papalk kanalyla Osmanl Sultan'na bavurdularsa da bir sonu alnamad. Sonunda Avusturya ve Fransa elilerinin durumun vehametini kendisine izah etmeleri zerine II. Mahmud cemaatin bekledii "irde-i hne"yi kard (6 Ocak 1830). Buna gre stanbul'da bir Patriklik ve Bapiskoposluk alacak, Ermeni Ortodoks Patriinin srgne gnderdii Katoliklerin geriye dn, hak ve mallarnn iadesi salanacak, kilise ina etmelerine izin verilecek, dier cemaatlere tannan imtiyazlara Katolik Ermeniler de sahip olacakt vs. Bu beratta Ortodoks kilisesi iinde ibadet ve din muamelelerini istedikleri gibi yapamayan Katoliklerin bu yzden "dr- sefalet ve meakkat" olduklar, yani dinen sefalet ve gle uradklar belirtilmekte, bunun giderilmesinin ise "lzme-i zim-met-i milkdr", yani padiahn (hkmetin) zimmet anlaynn gerei olduu vurgulanmaktadr. Asl nemli nokta da bence buras: Padiah kendisini zimmler karsnda Mslmanlarn "tarafnda grmyor. Bu Mslmanlk nasl bir eyse, dinler ve milletler st bir objektif ortama tayor yneticiyi ve orada hakem olarak dinliyor taraflar; kimsenin madur olmayaca bir zme ulanca da hukuklar kendi zerine zimmetlenmi tebann statsn deitirme karar veriyor. Hatta bu deiiklikten pek memnun olmayacak Rum ve Ermeni Ortodoks Patriklerini uyarmay da ihmal etmiyor: Sakn ola ki onlara dokunmayasz!
...Ve ayinlerine vesair umur ve hususlarna Rum ve Ermeni Patrikleri ve tevbileri taraflarndan ve cnib-i ahardan vehen mine'l-vcuh kimesne dahi taarruz klmaya.

Eer Osmanl baars diye bir eyden bahsedeceksek, bunun yalnzca sava meydanlarnda zaferler yahut mimarlk eserleriyle snrlanmas kadar yanl bir tutum olamaz. Onlarca rk ve di222

Geri Gel Ey Osmanl!

ni, yzlerce mezhep ve tarikat stelik yzyllarca bir arada "tut-ma"nm deil, "yaatma"nm formln bulup uygulam olmalardr asl baarlar. Temevarl Hasan Aa'nn muhteem zetinin nemi, kendisini bir "bahe" olarak, yetmi iki dili konuanlar renk renk "gller" olarak gren bir grkemli gelenein nasl bir ey olduunu mucizev bir basitlikle dndrmesinden gelir:
Erefolu al haberi, bahe biziz, gl bizdedir Biz h- merdn kuluyuz, yetmi iki dil bizdedir.

Osmanl igalci miydi?


u bilinmelidir ki gmrkler hibir islm dnemde, Osmanl dneminde olduu kadar ilek olmamt... Avrupa'dan Afrika'ya, Dou Avrupa'dan Karadeniz'in br yakasna, Hicaz'dan en uzak lkelere, Hint'ten Avrupa'ya tm kavak noktalar Osmanl lkesi zerinde olduu iin ok byk ve verimli bir gmrk ticareti yaanmtr. Fehmi innav

NE KADAR ACI. Hatrlyorum da, 1980 ncesinde Osmanl tarihi okuyanlar, "slamc" evrelerde "anl tarih" hastaln bir idam yaftas gibi boyunlarna asarak gezmek zorunda kalrlard. O gnlerin szde tarih anlay "Asr- Saadet"ten sonrasn daimi bir ini ve aldan, ihanet, hadi yumuatalm biraz, gaflet sreci olarak damgalyordu. Eh, Osmanl da iyi bir eyler yapmt ama o da iniin son durayd sonuta. Kendilerini kta, yeni bir afan eiinde vehmedenlerin kadim hastal, onlarn da zerlerine atmt zalim alarn. Oysa dmsek, dtmz yerden kalkacak deil miydik? Nerede dtmz, nasl dtmz bilmeden kalkma ansmz, hele hele bir daha tuzaklara dmemeyi renme ansmz olabilir miydi? O saflk atmosferi ierisinde bunun mmknatna inananlar ne yazk ki ounluktayd. Etraf "mcahidler"den geilmezken, bendeniz, elinde not defteri, Bursa'ran mezarlklarn dolar, hem okuyacak kitap bulamad iin mezar talarnda Osmanlcasn gelitirir, hem de bulabildii baz tarih mezar talarnn kitabelerini kayda geirirdim. Hala slak bir mendil gibi saklarm o notlar. Belki de o
224 " Geri Gel Ey Osmanl!

zamanlar kayda geirdiim baz talarn yerinde yeller esmektedir bugn. Tabii "slamc" kardelerimiz tarafndan yeterince aktif olmadm iin sk sk eletirildim, pasiflikle sulandm. Yllar geti, bugn Osmanl denilince brakn "slamc" kesimleri, artk bir zamanlar ona kar olan liberal, solcu, hatta baz Kemalist evrelerin bile tyleri eskisi gibi diken diken olmuyor, onu en azndan sanatyla, edebiyatyla, mimarisiyle, son zamanlarda ise emperyalizme direniiyle yceltmenin yollarn aryorlar. Papa XII. Benedikt'in Trkiye'yi ziyareti srasnda, "laik" Cumhurbakanmzn kendisine vere vere Fatih'in ahidnamesini vermi olmasn bu deiim

erevesinde anlamlandrabiliriz ancak. Demek ki Osmanl, gerek yerine, salkl yerine oturuyor yava yava. Normalleiyor, bir baka deyile. 1923'n hemen arkasndan balayan ve en yetkin ifadelerinden birini Mustafa Kemal Paa'nn zmir ktisat Kongresi'ni a nutkunda bulan "Trkleri smren Osmanl hanedan temas", artk yerini, resmi dzeyde bile insanla model olacak eserlerle gsmz kabartan daha semeci bir Osmanl imajna brakmaktadr. Bunun en arpc misalini Sultan II. Abdlhamid'in 1909'den bu yana geirdii dnmde bulabiliriz. 1940'larda Abdlhamid'i savunmak cesaret isterdi, bugnse neredeyse ona saldrmak cesaret istiyor! Tabii Kurtulu Sava'nn ardndan iine girdiimiz "smrgeci Osmanl" slogannn bize Avrupa'dan, emperyalizminin sinsi propaganda makinelerinden empoze edildiini grmemiz gerek. Emperyalizm Osmanl topraklarnda nereye igalci olarak girdiyse ora halkna, Osmanl'nn igalci bir g olarak lkelerinin tepesine ullandn ve onlar smrdn, kendilerinin ise zgrletirici ve uygarlatrc bir imek gibi lkelerinin zerinde bir "nimet" gibi aktklarn gstermek telana dyorHepimiz Osmanlyz! 225

lard. Ama, Osmanl'y igalci gibi gsterip kendi smr dzenlerini temize karmak, meruiyetlerine zemin hazrlamakt. Cezayir'de byle, Krm'da byle, Suriye ve Irak'ta vs... byle. Msrl bir Osmanl dostu, Muhammed Harb hoca, Arap alemindeki tarih ders kitaplarnn birbirinden, hepsinin de ngiliz ve Fransz igalcilerinden kopya edildiklerini sylemiti bir keresinde. Tabii bugn Arap alemindeki Osmanl aleyhtarlnda bu tarafgir eitimin inkr edilemeyecek bir pay olduunu sylememiz lazm. Kald ki, bizim okul kitaplarnda da yaknlara kadar Araplar hakknda benzer iftiralar yazl deil miydi? "Araplar bizi arkadan vurdu", laflar bize kakalanrken, Arap ocuklarna da 'Osmanl sizi soydu soana evirdi' masallarn belletmilerdi anlalan. Bylece yllar boyu birbirimize durduk yerde kinlendik. Peki kim kazanl kt dersiniz? Yoksa Bush mu? Oysa Arap aydn da uykusundan uyanyor bizim gibi. Gryor, bakyor, okuyor ki, Arabi Trke, Trk Krde, Krd erkeze ktletenler, krdranlar, dman edenler ayn mihraklar. erif Hseyin'in nasl oyuna getirildiini Lawrence'in hatralarndan reniyorlar. Ve ite o zaman "Biz ne yaptk?" diye dvnyorlar ister istemez. Evet, biz ne yaptk? Nietzsche'nin delisinin haykrd gibi, gnei nasl silebildik ufuklarmzdan, okyanusu nasl iebildik? Gne de, okyanus da, anlalyor ki, mmetin vahdetinin tezahr olan Osmanl imi. Osmanl, Ahmed Midhat Efendi'nin deyiiyle, btn maddi tezahrlerin tesinde "bir mana-y mukaddes" imi. Yani Osmanl aslnda yabanc bir madde deilmi. Sen, ben, o, yani biz imi. Bizim yzmzm. Kendi yzmz. Bakn bir Arap aydn, Msrl Fehmi innav, Araplarn Osmanl'ya yaptklar hakszlar nasl dillendiriyor:
226 Geri Gel Ey Osmanl! ou kimseler Osmanllarn Arap alemindeki mevcudiyetini bir igal olarak deerlendiriyor, hatta ngilizlerin Msr', Sudan' ve Franszlarn Kuzey Afrika'y igalinden bahsederken kullandklar dilden daha ar bir dille Osmanlya saldryorlar. Evvela unu sormak lazm: Eer Araplarn Endls'ten kovulmasndan sonra Trk askeri Kuzey Afrika'ya yerlemeseydi Hristiyanlatrma ve Avrupa igali spanya'dan Kuzey Afrika'nn i blgelerine kadar uzanacakt... kinci olarak unu syleyebiliriz: Osmanlnn Arap vatanna girii kesinlikle bir igal olmamtr. phe yoktur ki, Osmanl hangi slm beldesine girmise orduyu oluturan askerler orada hemen sivil hayata karm, halkla birlemi, evlilik, ticaret vb. yollarla neredeyse kendini hissettirmez hale gelmitir. Bizim kanlarmzda Osmanl kan mevcuttur... u anda bile pek oumuzun soyu Osmanldan gelmektedir. Osmanllar kesinlikle Fransz, ngiliz, spanyol veya Amerikallar gibi deildiler.

innavi, daha da ileri giderek Arap aleminde hibir devirde Osmanl devrinde olduu kadar idarede zerklik tannmadn syleyerek szde "Trk igali"ne kar dzenlenen Urabi, Mehdi ve erif Hseyin ayaklanmalarnn nasl byk hsranlarla sonulandn ve bu isyanlarn ngiliz emperyalizmine nasl hizmet ettiklerini de yazmaktadr. Bunlar yazarken Saddam'n Irak' nasl igal ettirdiini bilmiyordu elbette yazarmz ama keskin bir ngr sahibi olduunu u sznden anlayabiliyoruz pekala:
Kimbilir gn gelecek, srailliler Arap bakentlerine girecekler; hem de yine bizi varsaydmz igalden kurtarmak iin.

Yazara gre "Osmanl emperyalisttir" sulamas, ngiliz ve Fransz emperyalizminin bir oyunudur. Araplar byk kardei, yani Osmanl'y dmana, yani ngilizler ve Franszlara tercih etmekle byk bir hata ilediler. "Byk karde tarafndan yrtlecek kardee bir ynetim yerine dmana boyun emeyi tercih ettiler." O Anadolu kylsnn paralaryla ina edilen
Hepimiz Osmanlyz!
227

Hicaz demiryolu bile her eyi anlatmaya yeter aslnda. Araplar, kendi keselerinden tek kuru kmadan dnyann en modern bir demiryolu tesisine sahip olmulard. Hangi emperyalizm Arap-slam alemini birletirecek bylesi byk bir projeye imzasn atard? Kald ki, szde Trk igali altnda Arap aleminde pasaportsuz, hr bir ekilde dolamanz mmknd. Peki szde bamsz Arap devletleri bugn neden byle ayr gayrdrlar acaba? Birbirlerinin vatandandan neden vize, pasaport vs. istemektedirler? Osmanl'nn Araplara gvendii kadar olsun neden gvenmemektedirler birbirlerinin vatandalarna? Ve fkeli yazarmz innav, szlerin en zehirlisini sona saklamtr:
imdi Arap zirveleri ard ardna toplanyor; temel mesele ise srail'e ne kadar boyun eilecei... Bu vazgei ve boyun eiin binde birini Osmanlya yapsaydk imdiye kadar elimize geenlerin milyon katn kazanrdk.1

Tarih ite bazen bu kadar acmasz bir tokat gibi arpar yzmze.
1

Fehmi innv, Hilafet: Modern Arap Dncesinin Eletirisi, eviren: Sadk merog lu, stanbul 1995, nsan Yaynlar, s. 127.

Balkanlarda Osmanl hayaleti


Balkanlarda Osmanl mirasn aramak anlamsz bir eydir. Zaten Balkanlarn kendisi bir Osmanl mirasdr.
Maria Todorova

ZANNIMIZIN AKSNE, Osmanllarn bir deil, iki Anadolu'su vard. Birincisi, aa yukar bugn bildiimiz Anadolu'dur. slam'la merref olmu ve derin hviyetinin izgileri belirmeye balam bir dnyayd Osmanl ncesi Anadolu. stelik devletin ilk kurulduu blgeydi; Keecizade Fuad Paa'nn o k deyiiyle, Osmanl tarihinin "dibacesi, yani nszyd. Gvdesinin ilk paras baka bir deyile... Ancak Osmanl gvdesinin bir de br yars vard ki, o, kendi elleriyle ekillendirdikleri alternatif Anadolu'ydu. Balkanlar olarak bildiimiz bu ikinci Osmanl kimlik yapcs, Osmanllarn kendi elleriyle yetitirdikleri, zenle bakmn stlendikleri ve adm adm gerekletirdikleri bir baka fethi anlatr. Nasl Anadolu platosu, Seluklularn nnde ilenmemi bir masal gibi uzanmsa, Balkanlar da Osmanllar iin ayn konumdayd. Bylece Balkanlarn Osmanl vizyonu ierisinde neden ayrcalkl bir yeri olduuna, Osmanllarn bu blgeye neden bu derece nem verdii noktasna gelmi oluyoruz. Bu iki para, "iki Anadolu", gvdenin bu iki yars ylesine sk balarla birbirine rlmt ki, biri olmadan br yaayamaz, hatta nefes alamazd. Nitekim 1912-1913'de gelen BalkanHepimiz Osmanlyz! 229

larn Edirne ve civar hari klliyen kayb, Anadolu'nun gvdesine ylesine kurundan bir yk bindirmi ve ylesine onulmaz bir darbe indirmiti ki, bunlarn altndan kalkabilmek iin tam yarm asr uramas, didinmesi gerekmitir torunlarn. Bu "yk"n ierisinde Balkan gmenleri var mdr? Onlarn ilk Anadolu tarafndan bir yk olarak dnldklerini hi sanmyorum. Tam tersine, zellikle Bat Anadolu'nun bir ok ehrine ve kasabasna bugnk kimliklerini ve dahi enliklerini Balkanl gmenlerin kazandrdn iyi grmek lazm. Bir Bursa bunun en canl ahidi deil midir? 1910'lardan 1980'lere uzanan sancl srete Bursa'ya gelip yerleen gmenlerin (muhacirlerin) ehrin sosyal, iktisad, kltrel ve din hayatna yaptklar katk inkr edilemeyecek boyutlardadr. Bugn Bursa'nn bir "Balkan gmenleri Bakenti" olduu bile sylenebilir. Adapazar'nn boynuna da ayn elenk, Kafkas gmenleri ilavesiyle, aslabilir rahatlkla. Benzer bir olgu, stanbul'un irin bir ilesi olan Bayrampaa iin de geerlidir. Balkan muhacirlerinin uzaklardan gelip yerletikleri bu ilenin halihazr ehresi, Balkan corafyasndan derin izler tar. Mahalli iveler burada birbirine karr. Prizrenli-ler ile Selanikliler sokaklarda rastlar. Makedonya ile umnu burada buluur. Bu klm, konsantre edilmi imparatorluk bakiyyesinde huzur iinde yaamann krn eda ederler. Balkanlar anlamak, Osmanl'y anlamaktr; yani kendimizi... Balkanlardan gelip ana vatann topraklarna kavumann anlam, yer alt sular gibi, ilk bakta kavranamayacak kadar derinlere

gizlenmitir. Osmanllarn 500 yl sren muazzam bir projesiydi Balkanlar. Anadolu o topraklarda kendisinin bir protezini retmi ve yerel halklarn kltrleriyle etkileime girerek zenginlemi ve gelimiti. Ancak zamanla protez onun eline ve evine geri dnd...
230 Geri Gel Ey Osmanl!

Ve yle bir kyametin eiinde geri dnd ki, el mi protez, protez mi el, birbirine kart. Ve yeniden kimliimizin olmazsa olmaz paralarndan biri oldu Balkanlar. Arzal snrlar orada yapay salkmlar halinde sallanmakta. Yreklerde "irin Tuna" aktka, o "gazi nehir" zerine sylenen yank trklerde olduu gibi, snrlar atelenmekte ve erimekte her bahar mevsiminde. Artk Ramazan'dayz. Snrlarn eridii mevsimlerin en kutsalnda. Balkanlarn ruhu da bu atete erimekte bir kere daha. Yapay snrlarn tesinde bir anlam potasnda, kimliimiz yeni bir kaynama derecesine ulamakta. Ben Gneydoulu bir aileden geliyorum. Bu kimliim, kltrm zerinde elbette belirleyici. Ama unu da rahatlkla syleyebiliyorum: Kim ne derse desin, ben bu topraklarda yaanan byk macerann btn unsurlarna bal hissediyorum kendimi. Ve diyorum ki: Balkanlara dn, eve dntr; kimliimizin kaybolan, yrtlan, silinen satrlarna dn daha dorusu. kinci Anadolu'ya dntr. Yzmzn br yarsn cmerte selamlamaktr. Sesimizin yanksdr Balkanlar... Ne de olsa, balkan, Trkede "da" demek deil midir? O zaman kulak verelim mi Mevlana Hazretlerine. Bakalm m beraberce "ses" ile "da" ilikisini nasl izah ettiine: Bu cihan dadr, bizim yaptklarmz ise ses. Seslerin aksi yine dner, semtimize gelir. Sesimizin yanksna sahip kmak, o yanky iimizde defalarca yanklandrmak zannettiimizden daha nemli bir grevdir bugn. Bir da, yani balkan olana ne mutlu!

Avrupa'nn kurucusu Kanuni'dir!


SON HAFTALARDA ne olduysa pe pee Avrupa'nn Romal kimlii, ada mahiyeti ve bunlarn olumasnda slam'n rol zerine eitli kitaplar okudum. Remy Brague'n Avrupa: Roma Yolu adl kitab, Avrupa'nn yeniden Romal olmaktan baka kar yolu olmadna ilikin gl iddiasyla etkiledi beni. Romal, yani kendisi dndaki kltrleri kendisine katmak, onlar dlamamak ynndeki tavrn Avrupa'nn nndeki tek seenek olduunu sylyor Brague. Avrupa ya Romal tavrna geri dnecek ve slam bata olmak zere dier kltrlere ve toplumlara kapsn ardna kadar aacak ya da kendi iine kapanp Karanlk a'a hametli bir adm atacak! Okuduum bir baka kitap, Joseph Fontana'nn arptlm Bir Gemi: Avrupa'y Yeniden Yorumlamak adl harikulade almasyd. (Tabii Trke tercmesinde ilk ve asl baln ("arptlm Bir Gemi") yaync tarafndan "uurulmu" olduunu eklemeliyim.) Gerek bir tarihinin soukkanll ve hakikat-perverliiyle ortaya kan o hep sevdiim "aykr" yorumlardan birisi bu. Fontana'ya gre ne bizim bildiimiz Karanlk alar o kadar karanlktr, ne de Rnesans zannettiimiz kadar aydnlk! Her ikisi de Avrupa'y anlamak bakmndan son derece nemli olmakla birlikte, nc (ve ne yazk ki Trkeye en n232 Geri Gel Ey Osmanl!

ce evrilmesi gerektii halde henz dilimizin hazinesine kayd gememi bir) kitap, baucumda ne zamandr: Europe and islam (Avrupa ve slam). Orta a tarihi stad Franco Cardini imzasn tayan bu arpc kitap, gerekten bilinenlerden son derece farkl bir Avrupa yks anlatyor bize. Floransa niversitesi'nde ders veren talyan tarihi Cardini, slam'n Avrupa tarafndan nyarglar, yanl bilgilendirmeler ve aleyhte yaynlar yznden gerek mahiyetiyle anlalamadn vurguluyor. Eer bu nyarglar ve yanl bilgilendirmeler ve arptmalar olmadan bakarsak tarihe, Avrupa ile slam arasnda sanldndan daha derin ve gl balar mevcut olduunu grrz. Cardini, hep tekrarlanan Endls'le yetinmiyor bu konuda. talyan olmasnn avantajndan yararlanarak Sicilya ve Napoli slam medeniyetinin izlerini takip ederek Avrupa kltrne beiklik yapm olan talyan kltrnde slam faktrn de inceliyor. Mesela 827 tarihinde vuku bulan Sicilya'nn fethi ve Palermo'nun kuatlmas srasnda Napoli ehri idarecilerinin Bizansllara kar Mslmanlara yardm ettiklerini yazyor. Yine mesela, Weber'in o ok byk ayrcalklarla donatt

Hristiyan Avrupa sahil ehirlerinin slam'n Avrupa'daki yaylmasnn bir rn olduunu sylyor. Hatta ne sylyor biliyor musunuz? 9. yzylda Kurtuba'da Hristiyan hocalarn Arapa hat mek ettiklerini. Cardini'ye gre bu ie kendilerini o kadar kaptrmlardr ki papazlar, kendi kutsal kitaplarn ve Kilise Babalarnn yazlarn yazma iini ihmal etmeye balamlardr. Ya Sicilya'daki Arap iiri? "Onu dinlemeye her tarafna yaylm olan derin hznden dolay kalp dayanmaz" diyor tarihi. Hatta Sicilya'nn Normanlarca fethini mteakip kurulan yeni Hristiyan ynetim boyunca Arap memurlar sadece alt dzey memurluklarda deil, divanda bile grev yapmaya devam etmiler. Cardini'ye gre Avrupallar aslnda 18. yzyla kadar bugnk
Hepimiz Osmanlyz! 233

gibi bir nyarg seliyle kaplanm deillerdi. Fakat 19. ve 20. yzyllarda Bat kltrnde bir "ksa devre" meydana geldi. Bunun sonucunda Arap veya slam olan ne varsa, Avrupa kltrnn tekisi olarak kabul edilmeye baland ve bu kltrn iliklerine ilemi bulunan slam damga, kaznmaya alld. Ama nafile. nk "slam, Avrupa'y etkilemitir" demek bile hafif kalr yazarmza gre. slam, Avrupa'nn dorudan doruya kurucu unsurudur. Hatta bir adm ileri giderek denilebilir ki slam olmasayd Avrupa da olmazd. Eer, diyor tarihimiz, antik corafyaclarn tasvirlerinin tesine gidip de modern Avrupa kavram ve Avrupa kimliinin nasl ve ne zaman doduunu kendi kendimize soracak olursak, slam'n, onun vcuda gelmesinde (negatif de olsa) bir faktr olduunu fark ederiz. Baz tarihiler (paradoksal olarak) Hz. Muhammed'i Avrupa'nn 'kurucu babas' olarak selamlyorlarsa da, benzer bir rol Fatih veya Kanuni'ye neden atfedilmesin? Onlar ki Avrupa ktasn kendini savunmak ve tanmlamak zorunda brakmlar ve bylece, Avrupa kimliinin olumas iin bir "teki" duygusunu oluturmulardr. Tarihinin sylemek istedii, bu teki'ni, yani slam' bir an iin aradan kardnzda Avrupa tarihinin gemiini olduu gibi bugnn de boydan boya yrtm olursunuz. Avrupa ile ilikilerin tarihine daha farkl bakmak zorundayz artk.

Osmanl yazar Nobel Edebiyat dl almt!


ORHAN PAMUK'un Nobel Edebiyat dl'n almas geni yank uyandrd. Bu dl alan ilk Trk olduu manetlere kadar kt. Ancak konunun bir de tarihe ilikin ksm var. Hem Nobel dllerinin, hem de Osmanl'nn yakn tarihine eildiimizde artc bir gerekle karlamaktayz. Eer Osmanl Devleti 19. yzyldaki gibi devam etmi olsayd, bugn bir deil 4 Nobel'imiz olacakt. Geen yl 12 Ekim 2005 gn The Guardian gazetesinde The Se-a (Deniz) adl romanyla ciddi bir dl kazanan ngiliz yazar John Banville ile yaplan sylei yaynlanmt. Banville, rlanda kkenli ngiliz yazar ve sanatlarnn uzun bir listesini yapyor ve ngiliz edebiyat iinde bir "Irish" (rlandal) damarn vurguluyordu. Oradan arm yapt. "Sahi, ngilizler, idarelerindeki millet ve dillerin ngilizce iindeki maceralarn da "ngiliz edebiyat" kapsamnda mtalaa ederken, biz neden Osmanl iin aynsn yapmayalm ki? Diye dndm. Mesela bir "Bonak Osmanl edebiyat", bir Grc, Arap, Yunan, Srp, Arnavut, hatta Macar Osmanl edebiyat neden olmasn? Bunlar byk Osmanl emsiyesi ve medeniyeti altnda yaadlar ve nefes alp
Hepimiz Osmanlyz! 235

verdiler. yleyse, "Osmanl edebiyat" terimini de yeniden tartmaya amamz gerekmez mi? Osmanl edebiyat, yalnzca Osmanlca, yani Arap harfli Trke metinlerden mi oluuyordu? Hayr: Mesela Karamanlca neydi? Mbadelede Yunanistan'a giden Karamanl Trkler Yunan alfabesiyle Trke yazmyorlar myd? Yazlan bal gibi Trkeydi ama harfler Yunan alfabesindendi: O zaman Trk edebiyat da kapsama alann geniletmek durumunda. Nitekim ilk romanmz kabul edilen emseddin Sami'nin "Taauk- Tal'at ve Fitnat'nn tahtna da, bir Osmanl Ermenisi Hosep Vartan'in Ermeni harfleriyle ama Trke kaleme ald 1851 tarihli "Akabi Hikyesi"ni geirmemiz gerekiyor. Velhasl Trkenin snrlar geniliyor, onun ateinde Osmanl'nn snrlar genleiyor. Osmanl'ya bakmz byk lde deiiyor. Tabii bu durumda Nobel'e bakmz da deimek durumunda. Osmanl Devleti'nin, son zamanlarnda parsel parsel paylaldn biliyoruz. Nihai paylama ise Birinci Dnya Sava'nda gerekleti ve Balkanlardan Kafkaslara, Adriyatik'ten Hint Okyanusu'na kadar uzanan bu devletin bnyesinden onlarca devlet, onlarca millet dodu. Bu devlet ve milletler btn nesillerini bizimki gibi on ylda "yarattklar"n iddia etseler bile, kkleri Osmanl'ya

dayanyordu ve Osmanl'nn etkilerini, 1980'lere kadar zerlerinden atamadklar gibi, bu zengin ve verimli etki sayesinde kazandlar bir ksm baarlarn. Bizde bile Mesela Yaar Kemal'in nce Memed tipi bile ancak bir Osmanl emsiyesi varsa yeerebilirdi. Ne kadar inkr etmeye alrsak alalm, Osmanl'nn zerimizdeki etkisi, olumlu ve olumsuz ynleriyle birlikte kalc olmutur. Bunu iyi bilelim. Bu adan bakarsak Osmanl kkenli yazarn edebiyat dnyasnn bu en byk dlne sahip olduunu grrz. Bunlar vo Andri, Yorgo Seferis ve Elias Canetti'dir.
236 Geri Gel Ey Osmanl!

vo Andri: "Bizim romancmz"


1961 ylnda Nobel'le dllendirilen vo Andri'i bir Osmanl eseri kprnn yaklak 4 asrlk macerasn anlatt Drina Kprs'yle tanyorsunuz. Andri 10 Ekim 1892'de Travnik'te domu. Travnik Bosna'nn en ziyade Osmanl kokan ehirlerinden birisi. "Vezirler ehri" deniliyor, nk ok sayda vezir yetitirmi saraya. Buram buram Osmanl kokan bu ehirden bir Srp yazar kyor ve Viegrad ehrindeki bir kpry anlatarak Nobel dl'n kazanyor. 1892'de Bosna Avusturya'nn igalinde bulunuyor ama henz resmen Osmanl'ya bal. Bu ba, 16 yl sonra kopacak ve 1908'de Bosna, Avusturya tarafndan resmen ilhak olunacaktr. Andri'in ilgin yan, Bonak kardelerimiz biraz duygusal davranarak onu mahkm etse de, aslnda "bizim romancmz"dr. Nitekim 1964 ylnda Byk Dou dergisine yazd "Romancmz vo Andri" yazsnda Sezai Karako bu durumu btn berraklyla vurguluyor, yle diyordu:
1961 yl Nobel Edebiyat Armaan Osmanl edebiyatna verilmiti denilebilir. Hatta Osmanl romanna. nk: Bu yl Nobeli alan vo Andri, bir Yugoslav yazar, bir Slav yazar, hatt Avrupal bir yazar olmaktan ok, bir OSMANLI YAZARIDIR. Gnll olarak Osmanl tebaas bir yazardr sanki. Yalnz romanlarnn kahramanlaryla deil, yalnz romannn "zaman"yla deil, yalnz "mekn"yla deil, yalnz romannda rlen olular ayla deil, batan bir dnyay [Osmanl dnyasn - M.A.] yava yava ortaya karmay deneme niyeti ve tarzyla da, her biri bir yne giden insan ktleleri iinde, imparatorluun arlk merkezi olan bir blgenin halkn deerlendirme ve bir medeniyet tarz olarak sunma, orijinal bir kadro yakalama ve bundan yeni bir estetik kurma farkyla da Osmanldr vo Andri.1

Bunlar Necip Fazl'n dergisinde yazan Karako, daha da ile1

Edebiyat Yazlar II, Dirili Yaynlar, 1986, s. 101.

Hepimiz Osmanlyz! 237

ri gider ve Andri'i Osmanllarn "Homeros"u, eserini de bizim lyada ve Odise'miz ilan eder. Bu eser, Osmanl oulculuu ve ok yanllnn iinden ykselen "birlik trks"n armaktadr. Velhasl, vo Andri iki adan Osmanldr. Bir: Henz Osmanlnn terinin soumad bir zamanda ve meknda dnyaya gzlerini amas ve oradan beslenmesi anlamnda. ki: Eserine bu batmakta olan dnyann son klarn, veda trksn serpitirdii anlamda. Yani kendisi Osmanl olabilirdi ama eseri baka telden alabilirdi ama bunu tercih etmedi. Eletirdii taraflar olsa bile, o bir Osmanlyd, Osmanlnn zenginlik ve derinliini baaryla yanstarak nlendi. Kendisinden, gemiinden utanmadan, ona svmeden, onunla yzleti, ondan beslendi ve kazanan o oldu.

Yorgo Seferis: Nobel'in zmirlisi


13 Mart 1900'de zmir'de bir Rum ocuu dnyaya geldi. 14 yana kadarki ocukluu zmir'de geti. 1914'te ailesi ile birlikte Atina'ya g etti. 1963'te Nobel Edebiyat Odl'n kazand. 1971'de Atina'da ld. Daha zmir'deyken iire balad ve "Yorgo Seferis" adn kulland. iirlerine hakim olan hava, vatanndan srgn olmann acs ve Akdeniz'e, zellikle doum yeri olan sevgili zmir'ine duyduu derin nostaljidir. zmirli hemehrisi olan Bat iirinin babas Homeros'a byk ilgi duydu ve onun iirinden ilham ald. zmir'e geri dnmek istiyordu ama 1922'de zmir'in yeniden Trklerin eline geii, mitlerini suya drd. Kendisini asl o zaman srgnde ve yersiz yurtsuz kalm hissetti. Bunun zerine Paris'te hukuk tahsili yapm olmasna ramen diplomasiye gemeye karar verdi. ngiliz Dilerinde alt. Arnavutluk, Gney Afrika, Msr, Trkiye (Ankara), Lbnan, Suriye'de eli mstearlndan bykelilie dek eitli kademelerde grev
238 Geri Gel Ey Osmanl!

ald. Daha da ilginci, 1959'da Dileri Bakanmz Fatin Rt Zorlu ile birlikte bamsz Kbrs'n nn aan Londra Antlamas'nn mimarlarndan oldu. Seferis'in diplomatik misyonla tayin olduu lkelere bakarsanz, eski Osmanl topraklar etrafnda dolatn grrsnz. mparatorluk dalrken, kklerinden kopan ve savrulan acl bir nesle mensuptu o. Bir anafordu yaanan; ama bazlarnn sandklar gibi yalnzca "aznlklar"n kapld bir

anafor deildi. Seferis'in memleketine dn umutlarn yitirdii 1924 ylnda bir baka Osmanl, Mehmed Akif, bu defa ana vatann gvdesinden koparak eski bir Osmanl topra olan Msr'a savrulacakt. mparatorluun sonu ve srgnlk: Binlerce yetimi ruhun evlerinden koparak kendilerine yeni bir yurt aradklar, ne are ki, bulamadklar srecin iki hazin l olarak kanat rpyor kinatmzda.

Elias Canetti: Nobel alan son Osmanl ocuu


Son "Nobelli Osmanl" ise belki romanlarn okuduunuz ama Osmanl olduunu bilmediiniz biri: Elias Canetti. 1905'de Bulgaristan'n Rusuk ehrinde bir spanyol Yahudisi (Sefarad) ailesinde domu. 6 yandayken ailesi Manchester'a gm. Burada babasn kaybedince annesi ocuklarn alarak Viyana'ya dnm. 1994'te len Canetti, Nobel Edebiyat dl alan "son Osmanl" olmu (1981). Canetti'nin lmnden sonra yaynlanan hatralar (The Ton-gue Set Free adyla 1999'da basld) onun Osmanl arka planna gl klar tutuyor. "Kendimi", diyor yazarmz, "daima Trkiye'den gelmi gibi hissetmiimdir. Sonralar yaadm hibir ey yoktu ki, Rusuk'ta onu yaamam olaym." Canetti renk krl yaayan dnyamza Osmanl Rusuk'unun rengarenk havasn yanstyor:
Hepimiz Osmanlyz! 239 Tuna nehri zerindeki Rusuk, bir ocuk iin harika bir ehirdi ve ayet Rusuk'un Bulgaristan'da olduunu sylersem, o gnlerin resmini yanl aksettirmi olurum. (Anlayn canm. Yazarmzn dili, o yllarda i ilerinde zerk ama resmen Osmanl'ya bal olan Bulgaristan Prenslii'nde doduunu syleyemiyor. Bu mthi renklilik ancak Osmanl gibi oulculua kucak aan bir bnyede var olabilirdi demeye getiriyor.) Burada en farkl kkenlerden gelmi insanlar beraberce yaard. Bir Allah'n gn yoktu ki, 7-8 dilin konuulduunu iitmeyesiniz. Genellikle krsal blgelerden gelen Bulgarlarn yan sra onlarla ayn mahallede oturan ok sayda Trk vard. Onun yannda spanyol Yahudilerinin oturduu mahalle bulunurdu. Rumlar, Arnavutlar, Ermeniler ve ingeneler de eksik deildi. Tuna'nn br yakasndan Romanyallar gelirdi; asla unutamayacam st annem, Romanyalyd. Bir de uraya buraya dalm Ruslar grrdnz.

Bat kriterlerine gre gerekten de inanlmaz olan bu eitlilik, bir ocua, 20. yzyln sonlarnda byle glmsyor ve ona u unutulmaz szleri syletiyordu: "Bu eitliliin mahiyetini gerek anlamda hi kavrayamadm ama onun etkileri de hi bir zaman yakam brakmad." Bylece 20. yzyln en "kozmopolit" yazarlarndan birisinin Osmanl Rusuk'unun ok-kltrl havasndan neleri miras aldn renmi oluyoruz. Bylece 3 Nobelli 'yazarmz'n Osmanl arka-planlarna baknca, dl kazanmalarn, Osmanl dnyasnn akl almaz zenginliine borlu olduklarn gryoruz. Bir baka eyi daha: ocukluklarnda hafzalarna iirdikleri Osmanl "nesim"ini dnya edebiyatna yanstm ve zgnlklerini o bir daha geri gelmeyecek byk dnyaya borlu olduklarn itiraf etmilerdi.
Hepimiz Osmanlyz! 241

Voltaire'i nasl okumal?


Bu mu Dou despotu? Voltaire

Bat'y anlamak
GEME KARI hep ayn istihzay, bu istihzann davet ettii kmsemeyi gryorum dudaklarda: Biz (bu "biz" bazan medrese vs. olur, bazan genelletirilir, cmle Osmanl'y kuatr) Bat'y anlamamz, modernliin trenini karmzdr. rnekleri de hemen hemen birbirinin ayndr. Osmanl Bat'y tanmyordu, burnunun dibinde "mthi bir gelime gsteren" dnyaya kulan ve gzn kapam, bilimsel ve teknolojik gelimelere ilgi gstermemiti. lgintir, bu iri kym iddialara zellikle "son yzyl" kayd dlr. Bununla kastedilen ey, Kanuni Sultan Sleyman devrinden sonra Osmanl dnyasnn kesintisiz bir gerileme srecinde olduudur. Aslna baklrsa "son yzyl", devlet 1923'de tarihe gmldne gre, 1623'den balar ki, bu tarih, Kanuni'nin vefatndan yaklak 70 yl sonraya denk gelir! Yani yukardaki ifadelerin sahipleri, iddia ettikleri hususlarn Kanuni'den 70 yl sonrasna kadar geerli olmadn, ancak 1620'ler-den itibaren Bat ile ilikilerin kesildiini itiraf etmi oluyorlar. Bir rnekle aaym demek istediklerimi: [Medrese] Bat'ya yz sene hi ilgi gstermemi, kulan tkamtr. Bu ilgisizliin sebebi, 'Bat Hristiyandr, aklszdr, zaten [akll] olsayd, bunlar teslis'e inanr myd?' anlayyla, 'bunlar kefere gnm, biz bunlardan hibir
ey almayz' demitir.1

Bir felsefe hocasnn bu szlerini, 1947 ylnda baslm bir Lise 3 tarih kitabndan aldmz u szlerle

karlatralm m: [18. yzylda] Medrese, asrla hibir ilgisi kalmam olan Dou bilgisini onarmya... balad... Medrese, ok kere, kaybettii nfuzu kazanmak iin tekilatlanacak yerde, Avrupa bilgi ve dncesine kar ayakland. Onu kfirlikle sulu tuttu. Bu ayaklanmalar teknik okullarmzn hzla gelimesine engel oldu.2

Ders kitaplarnn rencilerin beyinlerini etkileme gc ayan beyan grlyor yukardaki iki rnekten. Yafta aslmtr bir kere gnah tekesi haline getirilen medresenin boynuna. Hele ldkten sonra kim karmaya cesaret edebilir ki onu? Bylece Bat, daha dorusu o ulalmaz ve hakknda sorgu sual edilmez addedilen "Bat efsanesi" veya Thiery Hentsch'in tabiriyle "Hayali Bat", topra smrgelememi ancak kltrnn ana damarlarn kendi elleriyle smrgeletirmi aydnlar eliyle ikiz kuleler halinde ykseltilmi durumdadr. Oryantalizmin dikmek iin asrlardr urat bu ikiz kuleler, Hayali Bat versus Hayali Dou'dur. Homi Babha'nn Edward Said'e kar gelitirdii argman, burada tam yerini bulmutur: Oryantalizm sadece Batllarn kafasnda bir Dou kurmacas yaratmakla yetinmez, ayn zamanda da Doulularn ka1

Yusuf Aydn, "Bekir Karla ile sylei II: Gazzli'nin felsefesi ve Osmanl-slam dnyasnn kmaz", Hak Sz, Say: 17, Austos 1992, s. 20 (keli parantez. leri bana ait- M. A.). 2 Arif Mfit Mansel, Cavid Baysun, Enver Ziya Karal, Yeni ve Yakn alar Tarihi, stanbul 1947, Milli Eitim Basmevi, s. 125 (keli parantez. leri bana ait- M. A.). .

242 Geri Gel Ey Osmanl!

fasnda olmayan bir Bat imaj icad eder: Hayali Bat. Bu namevcud Bat'ya kar gelitirilen ideolojilerin (mesela slamclk) yneldii hedef de, bir seraptan ibarettir. Serap, ders kitaplarndan balar ve kltrn btn yzeyini beyaz bir sayfa kabul ederek yeniden yazar; okunakl bir ekilde yazar stelik! Zira bu dnm srecinde o kltrn kendi kaynaklar okunaksz ve anlalmaz metinler haline gelmitir. Palimpsest yeni ve yabanc bir yazyla tanmaktadr.

Ah bir Voltaire'i okusaydk!


Baksanza, diyorlar, Osmanl aydnlar "Aydnlanma"nn en byk simalarndan Voltaire'i "zndk" diye nitelemi ve okunmasn yasaklamlar. En ciddi kantlar bu zahir. Dorudur, Reislkttab Ahmed Atf Efendi'nin bu minval zere baz szleri olduu. Atf Efendi, "Voltaire ve Rousseau demekle maruf ve mehur zndklar..."3 demitir ya, hemen bu sz genelletirip btn Osmanl fikir alemini cahillikle sulamann alemi yoktur. Lakin gariptir, deerli aydnlarmzn ayn mantk istikametinde dnp Bat'ya bakmak akllarna dahi gelmez. nk oraya baksalar, Voltaire'in ka kez tutuklanp Bastille hapishanesine tkldn, Londra'ya srgne gnderildiini, Berlin'e kaarak Byk Friedrich'in sarayna yerlemek zorunda kaldn, hakkndaki kovuturmalardan ylgnla dt mrnn son demlerinde svire-Fransa snrnda iki ev satn aldn ve hangi taraftan sktrlrsa br lkeye kamay planladn greceklerdir. Dahas, ldnde Paris'te cenazesini kaldracak bir tek papaz bulunamadn, bunun zerine taradan bir papaz ayarlandn ve kemiklerinin ancak 1791'de Paris'e getirilip Pantheon'a gmlebildiini, ne var ki 19. yzyln ilk eyreinde, yani
3

Cevdet Paa, Tarih, c. IV, stanbul 1309, s. 394-5'den aktaran: Ercment Kuran, Trkiye'nin Batllamas ve Milli Meseleler, Ankara 1994, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, s. 24.

Hepimiz Osmanlyz! 243

1814 Reformasyonunda bilinmeyen kiilerce mezarna tecavz edildiini ve kemiklerinin alndn4 grmeye yanamazlar bir trl. Bir baka deyile, kendi vatannda bile tutuklanan, hapislere atlan ve srgne yollanan, ldkten sonra lsne dahi sayg gsterilmeyen bir Voltaire portresi, Fransa'nn o szmona "aydnlanm" cephesinde ldamaktadr ama nedense bu grmek ve gstermek istemeyenlerle doludur ortalk. Aydnlanma ann bu delimen, zamannn deerlerini eytan zeksyla bir mr boyu bombardman eden evlad, daha kendi evinde, Fransa'da dahi gnl rahatlyla kabul grmemiken, onun fikirlerine hi de hazr ve muhta bulunmayan, problemleri ve tarih matrisi kkten farkl bir lkede neden bir "hrriyet kahraman" olarak tannsn ki? Soru, daralttmz Voltaire odandan kartlarak Bat kltr ve dncesinin bizdeki btn alglama biimlerine temil edilmelidir. Kald ki burada soru bence srekli olarak ters soruluyor: 'Biz neden Batya kapandk ve onu doru drst tanyamadk?' diyerek hayflanyoruz. Oysa bu soru, objektif ve sadra ifa bir sonuca ulamak istiyorsak tabii, yle bir ek soruyla tamamlanmalyd en azndan: 'Bat bizi ne kadar tanyordu?'

Bu soru, sorarken beni bile yeterince heyecanlandrmad. Sebebi gayet ak: Batllarn bizde almaya deer neler bulabilecekleri konusunda ben bile emin deildim. Oysa bir kltrel etkileim iin ift yanl bir iliki arttr. Mesela bir Voltaire bizi ne kadar tanyabilmiti?
4

Voltaire'in lkesiyle, ayla, hatta kendisiyle dalga geen maceral ve srprizlerle dolu hayat hakknda bkz. Hazrlayan: Salhaddin Kk, Voltaire: Semeler, stanbul 1976, Milliyet Yaynlar ve Hazrlayan: Zahir Gvemli, Voltaire: Hayat, Sanat, Eserleri, stanbul 1954, Varlk Yaynlar. Andr Maurois, Voltaire: Hayat ve Eserleri, eviren: Cenap Yazansoy, Rado Yaynlar. (Salhaddin Kk'n, kitabn byk lde Maurois'nn kitabndan apard, herhangi bir pheye mahal vermeyecek kadar ak grnyor!)

244 " Geri Gel Ey Osmanl!

Bu, iine yuvarlandmz kltrel aalk kompleksi nedeniyle "haram" sorulardan biridir. yle ya, o bizi, biz "barbarlar" tanmaya neden tenezzl etsin ki? Asl "onlar" tanmas gereken biz deil miyiz? Ah bir Voltaire'i anlasaydk, bakm "maks talihimiz"de neler neler deiecekti?

Voltaire Mahometi neden yazd?


Kald ki, Voltaire ok da amaca uygun bir rnek deildir burada. Dier Aydnlanma les phosophe'larna kyasla daha fazla emek sarfetmitir bizi tanmak iin. Hatta diyebilirim ki, bugn "biz" diye hkmler savuran pek oumuzdan daha fazla dirsek rtmtr. Okumutur en azndan. Bir aydn olarak slam ve Osmanl dnyasn tanmann boynunun borcu olduunun idrakinde olan Voltaire, Fransa krallnn mutlakiyeti yapsn eletirirken bir tr ayna olarak kullanr Osmanl tarihini. Ayn ekilde slamiyet de onun iin Katolik fanatizminin sergilenebilecei bir kar rnektir. Bu iki aynadan seyrettirir Franszlara kendilerini. slamiyeti ve Osmanl idaresini olduu kadar Osmanl halkn da elinden geldii kadar tanmaya ve tantmaya alr Avrupa'ya. Onda tantlmaya deer cevherler bulmutur nk. Ona gre, kendilerininkinden tamamen farkl ve zgn modeller sunmaktadr slamiyet ve Osmanl tarihi. Hatta bu konuda Montesquieu ile bile anlaamaz Voltaire. Montesquieu'nun "Dou despotizmi" (Orientcl despotisme) teorisini kyasya eletirir. Osmanl rneine eilerek haykrr: "Bu mu Dou despotu?" Kendi kullar tarafndan tahttan indirilen bir despot kavramnn ikiyzll kzdrmtr Voltaire'i. Osmanl idaresinde despotizmden ok bir tr demokrasinin yanklandn kefetmekte zorlanmaz.5
5

Voltaire, Trkler, Mslmanlar ve tekiler, Derleyen: Osman Yenseni, 2. bask, Ankara 1975, Trkiye Bankas Kltr Yaynlan, s. 90.

Hepimiz Osmanlyz! 245

yi de btn bunlara ramen neden yazmak ihtiyacn hissetmitir Peygamberimize hakaret eden Le Fanatisme ou Mahomet le prophete adl trajedisini? Uzun hikyedir. Ama aydnlatlmaya muhta bir nokta; hem Voltaire iin, hem de Mslmanlar iin. Mehur Fransz Akademisi'ne dahil olabilmek iin Papa'nn tasvibi gereklidir. Voltaire'in de kiliseyle aras iyi deildir. Tek bir mit var, diye dnr, Hristiyanlarn ezel dman "here-tik" Hz. Muhammed'i, tam da Papa'nn anlayaca ve etkilenecei bir tarzda kk drecek bir piyes yazarsam emelime nail olabilirim. Ne yazk ki, geri teper bu karmas. Zira Papa bile beenmez bu itenliksiz eseri. Bylece Akademi'ye kapa atma mitleri o zaman iin suya der. Austos 1745'de, yani eserini yazdktan 4 yl sonra eserinin bir kopyas ile birlikte Papa'nn akln bandan almay amalayan bir mektupla tekrar bavurur. Papa XIV. Benedict (Benoit), kendisine yz vermez.6 Etrafndakiler de ayplar Voltaire'i bu basit davranndan dolay. Tam olarak inanmad bir konuda krk yllk Hristiyanm gibi bir eser yazm olmaktan dolay sonradan pimanlk duyduu anlalyor Voltaire'in. Zira mteakip yllarda yazd baz eserlerde Hz. Muhammed'i ven pek ok szne rastlamak mmkndr.7 Hatta Voltaire'in slamiyet hakkndaki deien ve deiken grleri hakknda Fransa'da bir doktora tezi yapldn biliyoruz.8 Ne
6 7

Franco Cardini, Europe and islam, talyancadan eviren: Caroline Beamish, Black-well 2001, s. 194. Mesela benzeri pek ok cmlesinden birisi yledir: "Dinlerin en parla olan Mu-hammed'in dini mstesna hemen hemen btn dinler bu ekilde kurulmutur; evet Muhammed'in dini en parlak dindir; nk dikkat ederseniz grrsnz ki, mevcudiyetini zaferlere borlu olan bu din doduu gnden beri Tanr tarafndan korunmaktadr." Feylesofa Konumalar ve Fkralar I, eviren: Fehmi Balda, Ankara 1947, Milli Eitim Basmevi, s. 191 (2, bask: Ankara 1962, Milli Eitim Basmevi, s. 208-9). Ayrca 4 nolu dipnotta verilen kaynak bu konudaki dncelerini toplu halde bulmak iin yararldr. 8 Djavd Hadidi, Voltaire et l'Islam, Paris, Publications oreintalistes de France, 1974 (1960'da tez olarak savunulmutur). Zikreden: Thierry Hentsch, Hayali Dou: Ba-

246 Geri Gel Ey Osmanl!

var ki bu tezin aksine, Thierry Hentsch'e gre Voltaire'in slama ve Araplara bak dzgn biimde ykselen bir eri izmez, srekli bir "dalgalanma halinde" olmutur. Aydmlanma'nn genel olarak Dou'ya bakarken iine dt yakc elikilerle birlikte mtalaa edilmesi gereken bir tavrdr bu.

"Mslman Volter"
lgin bir ayrnt olarak zikretmeliyim ki, Tanzimat dnemi edebiyatnda Voltaire, aydnlarmzn

ilgilendii Batl yol iaretlerinden biri olmutur. Clz ama sk sk hortlayan bir hayalet! Beir Fuad'dan Muallim Naci'ye uzanan bu hararetli tartmann atei Ahmed Mid-hat Efendi'nin mrik kucanda erir. Bylece Avrupa ktasn boydan boya rahatsz eden bu aten ruh, Avrupa'y tanmaya koyulan aydnlarmzn dimana snm bir avu kl olarak savrulur. Micromegas'y tercme etmek zahmetine katlanan Ahmed Vefik Paa, nsznde Voltaire'i bir gzel hrpalar. Bu "dhiye-i ucube"nin (yani Voltaire'in), evirdii kitap dndaki eserleri "irkin" olup, bu kitab evirmesindeki maksat da, onun "meslek-i hikmet-i riyakrnesi"ni, yani ikiyzl felsefe yolunu sergilemektedir! Baka bir deyile Vefik Paa, Voltaire'in ucube bir dahi olduu kanaatinde ve onun irkin ve riyakrane felsefe yolunun deifre edilmesi peindedir.9 1887 ylnda Volter adl 139 sayfalk bir kitap yazan "lk Trk Pozitivisti" saylan Beir Fuad ise stadnn slamiyet hakkndaki grlerini aklamaya almaktadr. Hatta Voltaire'i slam retisinin ahiretle alakal kavramlarndan Frka-i Mncye'ye (Kurtulua Erdirenler Grubu) mensup dehalardan addeder.
t'nn Akdenizli Douya Politik Bak, eviren; Aysel Bora, stanbul 1996, Metis Yaynlar, s. 143, dipnot 94. 9 Remzi Demir, Trk Aydnlanmas ve Voltaire: Geleneksel Dnceden Kopu, Ankara 1999, Doruk Yaynlar, s. 42.

Hepimiz Osmanlyz! 247

Hatta hatta papazlarn iftiralarna kar slamiyeti onun kadar mdafaa eden baka kimse olmamtr.10 Beir Fuad Mslmanlatrlm bir Voltaire portresi asmaya urar, Osmanl irfannn galerisine. Ksmen de baarl olur. Ama yaygn kanaati deitirmeye kudreti yetmez. Bu arada Namk Kemal'in kar safa gemesi ve Voltaire'in "akid-i mevcdenin tahrifine vakf- nefs" ettiini (kendini mevcut inanlar arptmaya adadn) sylemesi ilgintir.11 Buna mukabil Ahmed Midhat Efendi ise hem Voltaire'i, hem de Beir Fuad' slamiyet dairesi iinde yorumlamaya kararldr. Fikir alemimizde Beir Fuad'in balatt tartma neredeyse bir Dou-Bat tartmasna kilitlenince Ahmed Midhat Efendi'nin damad Muallim Naci, aray bulmak iin bir yaz kaleme alr. Bu devrin aydnlarna verilmi bir cevaptr ama daha da nemlisi, gnmze de seslenen bir cevaptr:
Voltaire'i takdir etmemek cehil olduunu biliyorum ama takdir etmek kfr olduunu bilmiyorum. Nedir bu ifrat ve tefrit? Kimisi Voltaire'i tanyan tekfire kalkr, kimisi bn Sina'y hi tanmak istemez. kisini de hakkyla tansak, ikisinden de mmkn olduu kadar hakimane istifadeye alsak olmaz m? Voltaire'i takdir edip etmemek de aramzda bir mesele mi olacak? Eserleri meydanda, okuruz anlarz, iimize gelecekleri alrz, gelmeyecekleri brakrz, ite o kadar.12
10

Age, s. 195 vd. Age, s. 130, dipnot 5 (1865 ylnda Leskofal Galib'e yazd mektuptan). 12 Age, s. 59.

Bu kilisenin zerinde hangi padiahn ad yazl?


BEYOLU'NDA gezersiniz elbette. yi de, Galatasaray Lisesi'nin nnden ynnz Tnel'e evirdiinizde yolunuzun zerinde iki kiliseyle karlar msnz hi? Birincisi, sol kolda ve yol zerindedir. Katoliklere ait olan bu kilisenin ad, Sen Antuvan Kilisesi'dir. Bu daha fazla bilinir ve sanyorum iinde stanbul'da Mslman "turist" e en bol rastlanan kilise unvann ak farkla elinde tutmaktadr. kincisi ise Tnel'e daha yakndr ve grlmesi biraz dikkat ve marifet ister. Yine sol kolda, cephesi demir parmaklkla kapal, dik bir merdivenle inilen ve bu yzden grmek ve ziyaret etmek iin zel bir aba sarf edilmesi gereken bir kilisedir. Ad, Santa Maria Draperis Kilisesi'dir ve yine Katolik cemaatine aittir. Ancak bu kilisenin tarihimiz asndan farkl bir zellii var (zaten bu yzden burada gndeme getiriyorum ya). Gelip geenler pek farknda deildirler ama kilisenin stiklal Caddesi zerindeki kemerli giriinin sadaki kemerinin zerinde mermer plakaya yazl bir kitabe merakllarn dikkat naHepimiz Osmanlyz! 249

:,. ...."

ve kapnn zerinde Abdlhamid'in ^^fc4|lft^^^^^^^pBMf" *1 zarlarn eker. Burada bir Osmanl padiahnn ve bir stanbul belediye bakannn ad yazldr. Peki kimlerdir bunlar? Kilisenin yapmna izin veren padiah, Sultan II. Abdlhamid'dir. Kilisenin yapmnda yardmlar dokunan stanbul ehremini, yani Belediye Bakan ise sonradan Bedirhaniler tarafndan dzenlenen bir suikastle ldrlecek olan Rdvan Paa'dr. Mermer kitabede Santa Maria Kilisesi'nin yapm tarihi olarak 1904' grmekteyiz. Lbnanl bir Hristiyan olan Said Naum Duhan, hatralarnda Santa Maria Kilisesi'nin, yeryznde kapsnn zerinde bir

250 Geri Gel Ey Osmanl!

Padiah-Halifenin adnn yazld Vatikan'a bal tek kilise olduunu belirtir. imdi bunlar yazdm ya, bazlar kalkp, 'Sen kim oluyorsun da Abdlhamid Han gibi muhterem bir Osmanl hkmdarnn siciline leke sryorsun' diyecek. Bunun lekeyle, hakaretle, aalamayla ne alakas var? Yani padiahlar zamannda kilise yaptrmak yasak myd? Hayr. Peki uluorta herkes kilise yapabilir miydi? Hayr. Her ey dnlp tanlr ve ona gre karara varlrd. yleyse bir kilisenin padiahn izniyle yaplmas neden leke olsun? nsanlarn kafasnda yle bir tasavvur var: Padiah Mslmand, dolaysyla z evlatlar Mslmanlar ve Trklerdi, brleri vey evlatt. Oysa bu gr rten binlerce rnek bulmak mmkn Osmanl tarihinde. Bizzat Fatih'in 1461'de Ermenilere stanbul'da patrikhane tesis ettiinden balayn, 1904'de Santa Maria Kilisesi'nin yapmna kadar gelin. Padiahlarn, bir Mslman hkmdarn zimm, yani gayrimslim teb'ann din ihtiyalarn karlamakla ykml olduunu bizden iyi bilecekleri kukusuzdur. Kald ki, Sultan II. Abdlhamid'in Katoliklerle iyi geinmeye zel bir nem verdiini yakinen biliyoruz. Abdlhamid Han'n Vatikan'n Avrupa'daki Katolik lkelerin devlet bakanlar ve kamuoylar zerinde sahip olduu byk nfuzu kullanmaya altn, dolaysyla Katolik kiliselerinin almasnn, hatta Papa'ya hediyeler gndermenin bu devletlerle skntl anlarnda ie yarayacan bilerek hareket ettiini grmekte fayda var. Hatta bu siyas gerekeyle Vatikan'da yaplmakta olan bir ki-

Hepimiz Osmanlyz! 251

liseye (San Gioacchino in Prati Kilisesi) nakd yardmn yan sra inaat malzemesi de gnderdiini daha nce yazmtm. Bundan sonra Beyolu'nda gezerken banz kaldrp Santa Maria Kilisesi'nin giri kaps zerindeki mermer levhaya atf- nazar edin ve Sultan'mzn ismini orada grerek bir zamanlar byk dnen devlet adamlarmzn varlna bir kere daha ahit olun derim. Ve zerinde derin derin dnn. Zaten Abdlhamid Han, zerinde bir asr dnsek bize malzeme ksnts uygulamayacak muazzam bir antrepo gibidir. Yeter ki, isteyin.

D artk yakamzdan Fransa


HEP BYLE OLUR. En son yaananlar, yakndaki pn uzaktaki aatan daha byk grnmesi gibi, gerein stn rter, kendisi de birka zaman sonra batacak olan yeni bir yanlsamann kuyruuna balar zihnimizi. Fransa Meclisi'nin ald Ermeni "Soykrm" karar da bu Frenk memleketi hakkndaki yarglarmz sanki geri dnlemez biimde sarsm grnyor. Ama sadece "sanki". Bir sre sonra krlgan (Adnan Menderes, "nisyan ile malul" demiti) hafzamz bu fena hatray da barna gmecek ve kzacak baka eyler bulacaz. Yine de gncelin bizi ayartmasna kar mesafe koymay bilelim ve uzak gnlere srelim kttan gemimizi. Epeyce uzaa. yle bin, binbeyz yl kadar nceye. Fransz halknn kkeni nereye dayanr? Bu plak sorunun cevab etrefillidir. Aslnda Franszlarn atalar olan Franklar Tuna boyunda, Macaristan civarnda yaayan "barbar" kavimlerden biriydi. Roma mparatorluu onlarn Akdeniz'e inmesini yasaklayp u beylii konumunda tutma artyla vergiden affetmiti (zaten "frank" kelimesi de 'vergiden muaf tutulan' demektir). Roma mparatorluu'nun kmesiyle Franklar Galya'ya, yani bugnk Fransa toprana yerlemeyi baardlar. te Yahya Kemal'in, bir Fransz yazarndan alarak tekrarlad, "Fransz
Hepimiz Osmanlyz! 253

halkn bin ylda Fransa topra yaratt" sz bu yeni topran yurt edinilmesi srecini zetler. Bunlar anlatrken, nedense, 'Aa, tpk bizim maceramz gibi' dediinizi duyar gibi oldum. Tabii ki yle. Yahya Kemal'in Trkiye'nin Malazgirt iksirini Paris'te kefetmi olmas da bir baka ilgin nokta. Biz nasl Malazgirt zaferiyle Anadolu'da kendimize yeni bir vatan amsak, Franklar da Romallarn "Galya" dedikleri topraklar vatan edinmiler, misafir olarak geldikleri topraklarda yaayanlarla yorularak Fransz kltrn var etmilerdi. Tabii Franklarn ancak 8. yzylda Hristiyanlap Avrupallatklarn da eklemek gerekiyor. (Sahi biz onlar ta batan beri Avrupal bilmiyor muyduk? te patlatmanz iin bir ban ba daha!) Ayn ekilde biz de Anadolu platosunun kilidini 11. yzylda krdk ve bu topraklar bin ylda kimliimizi yourdu. Demek istediim, Fransa evvel eski bizim bildiimiz Fransa deildi. Franszlar da her millet gibi tarih iinde ktklar yolculukta nice duraklara uradlar, bugnk kvama erebilmek iin nice ter ve kan dktler. Ne var ki, yeni vatanlarnda Fransa krallarn ciddi bir meruiyet bunalm bekliyordu. Barbar bir kavimken vatan ve din deitirmilerdi; yeni vatanlar zerindeki iddialarn hukuk bir ereveye balamak iin iddetle meru bir tutamaa ihtiyalar vard. Bu bunalm ancak Fransa kralln kendilerinden nceki imparatorluklara balamakla zlebilirdi. Doru ama hangi imparatorlua? Roma mparatorluu, arkasnda varis brakmadan kp gitmiti. Kala kala geriye Bizans kalyordu. Ama Bizans'la da tarih bir ba kurulamyordu. Bu durumda tarih kuyularnn bana koarak masallar ekmeye balad Fransa'nn akldaneleri. Efendim, Truva'nn yklmasyla Bat'ya kaanlar olmutu. Bunlardan Aeneas, air Virg'in eseri sayesinde Roma'da tann254 Geri Gel Ey Osmanl!

yordu. te bu zat- muhtereme bir yeen uydurup adn Francion koydular ve onu Franszlarn atas ilan ettiler. Bylece Antik a'n en uygar devleti olan Truva'nn hkmdar ailesine demir atm oluyordu Franklar. Sonradan bu soyaacna Byk skender'den tutun da Turcus'a kadar kimler eklenmedi ki! Asl ilgin olan husus, bu Turcus ya da okunuuyla sylersek Trks, Trklerin atas oluyordu. Bylece meselenin bam teline dokunmu olduk: Franszlar ile Trkler kuzen kmlard! Bakn u bizim kuzenlerin iine! Bir zamanlar bizimle akraba olduklarn ispatlamak iin krk dereden su getiren hayrszlar imdi kalkm, bize aabeylik taslyorlar. Eh, kuzenlerin birbirine kzp ksmesi normaldir diyeceksiniz ama ayn hak bize de tannm olmuyor mu bylece?

Efsane bir yana, Franszlarn tarih boyunca Trklere yaknlklarn her frsatta dile getirdiklerini, Fredagaire'in "Historia Francorum"undan beri biliyoruz. Ancak bu ark burada bitmez sevgili okur. Pierre Chuvin'in "Popler Tarih"in son saysnda yazdna gre, biz Bizans' ykp yerine oturunca Galya'daki kuzenlerimiz pek bir gnenmiler bundan ve Fatih'in, aslnda Yunanllardan ortak atalar olan Truvallarn cn aldn dnp onlarn medar- iftiharlar olduklarn sylemiler (o vakitler Greke konutuklar iin Bizansllar, Yunanllarn devam kabul ediliyordu). Nitekim Montaigne'in denemelerinden birinde benzer bir yoruma hayretle rastlamsnzdr siz de. Fransz paparazzicileri Fatih'in annesinin bir Fransz prensesi olduu efsanesini fark ettiklerinde tarih yeni bir ryaya dald. Bu efsaneyi srtlanan Franszlar yine "Trk" dedikleri Osmanl kapsnda aradlar meruiyetlerini. Bir Fransz prensesinin, Osmanl sarayna girip de Fatih gibi bir cihangiri dourduu ortaya karsa Bat'daki kuzenlerimizin Avrupal komular arasndaki konumlar glenecek ve Fransa krallar daha bir dik bakaHepimiz Osmanlyz! 255

caklard etraflarna. Bylece Byk Efendi'nin, yani Padiah'n akrabas konumuna ykseliyor ve Osmanl kanalndan Bizans'a ve Roma'ya, oradan da kestirmeden Truva'ya balanyordu soylar. Uyankln bu kadarna da pes dorusu! Lakin pes diyen yalnz biz deiliz. Nitekim Franszlarn bu uyankl Osmanl sarayna da pazarlamak ve bu sayede ilerini usulet ve suhuletle grmek iin rpnp durmalar, sonunda tarihimiz Peeviyi ileden kartacak ve Fatih'in annesi meselesini bir hafiye gibi aratrmaya koyulacakt. Franszlarn azlarna sakz ettikleri rivayete gre, Fatih'in annesi Mslman olmam, yani Hristiyan olarak lm; zaten kilitli tutulduundan Galata'daki trbesinde de Kur'an okunmazm. Sevgili Peev bir gn elilerin szn ettikleri trbeye gider, bekisiyle konuur. Beki kendisine, her sabah trbede hatim indirildiini, ardndan da kapsnn kilitlendiini syler. in asln renen Peev uygun bir frsatta bu bilgiyi Fransz elisine aktarmsa da, adam Nuh demi, peygamber demeyip iddiasndan geri adm atmaya zinhar yanamamtr. Saf tarihimizin anlayamad nokta, adamn derdinin Prenses'in varln saraya kabul ettirmek deil, bu efsane zerinden hem Avrupa'da, hem de Osmanl saraynda itibar kazanmak, velhasl Osmanl hanedanndan asalet pay devirebilmektir. Anlayacanz, hayrsz kuzenlerimizin yeni bir yaramazl ile kar karyayz. Onlar affedebiliriz. Baksanza, hl meruiyetlerini bizim zerimizden retmeye alyorlar. "Yahu bin sene olmu, ayaklarnz zerinde durmay renin de dn artk yakamzdan" dememizi mi bekliyorlar yoksa?

Hekimolu Ali Paa derler adma


OSMANLI dneminde bn Sina'nn El-Knn fi't-Tbb adl eserini 1766-1767 tarihlerinde ve tam 21 cilt halinde ilk defa Trkeye tercme eden Tokatl Hekim Mustafa Efendi (lm 1781/1782), binlerce kitap ve 300'den fazla Mushaf yazd bilinen hattat Osman Aa ve dahi stanbul'un en gzel tarih bahelerinden birini, Hadkat'l-Cevmi'yi bize miras brakm olan Ayvansaray Hseyin Efendi... Bu ve benzeri bir ok parlak Osmanl sanatkr ve aydn, stanbul sur iinde apayr bir ehir havasn uzun mddet yaatan Ayvansaray semtinin 18. yzylda kazand entelektel irtifay yanstacak canl rneklerden sadece bir kadr. Nitekim sur dnda kalan ama Ayvansaray'in bu dnemde gzide semtlerden birisi olduunu kantlayan Sultan Avc (IV.) Mehmed'in kz Hatice Sultan'in dillere destan sahilsaray, Melling'in tllere brnm gravrleriyle lmszlemi bulunuyor. (Bu grkemli sahilsaray, bugnk Ya Vedud Mescidi civarnda ve mevcut Hali Kprs'nn devasa demir ayaklarnn olduu mahalde szm szm szlmekteydi.) Ayrca bugn yerinde yeller esen sebili hari, ayn sradaki ssz ve kurumu emesi, karda kalan sibyan mektebi ve sahabe kabirleri ile sur iindeki stanbul kibarlarnn yatt Toklu Dede Mescidi HaziHepivtiz Osmanlyz! 257

resi bu dnemin parlaklna k tutan ahitler olarak neyse ki aramzdadrlar. Onlar da olmasa surun hemen bitiiinde bir zamanlar cvl cvl bir mahalle bulunduunu, ocuk ve yourtu seslerinin ehrin duvarlarna arpp dkldn unutacaktk. Ayvansaray semtinin teden beri gemi yapmcl ve kalafatlk meslekleriyle mehur olduu, sahildeki Kalafat skelesi adndan da kolayca anlalabilir. Zift, katran vesaire yanc maddelerin bol miktarda kullanld bu blgede sk sk yangnlarn kt da bir gerektir. Ksa srede tam bir sosyal felakete dnen bu yangnlarn en tahripkr, 1755 ylnda parlam ve zengin-fakir ayrm gzetmeden semtin neredeyse btn ahap dokusunu eritip yutmutur.

Ancak bu korkun yangn srasnda arpc bir siyas entrikann yaandn kaydediyor tarihlerimiz. Devrin Sadrazam Hekimolu Ali Paa'ya kurulan siyas bir tuzan biraz ac ve yrek burkan hikyesidir bu. Yangn haber alr almaz, mutad olduu vehile derhal yangn yerine ulamak iin yola koyulan Sadrazam, yolda 'yi saatte olsunlar' takmndan baz ehas tarafndan durdurulur. Kendisine, Padiah'n daha nce yangn mahalline ulat, onun gelmesiyle birlikte yangnn snd ve gitmesine gerek kalmad sylenir. O da saf saf bunlara inanr ve geri dner. Bylece kendisini Sultan III. Osman'n gznden drmek isteyenlerin kurduu bu sinsi tuzaa den Hekimolu Ali Paa, ertesi gn yangna zamannda mdahale etmedii gerekesiyle azledilir, ardndan da bostancba gnderilerek Sadrazamlk mhr elinden alnr. Ama dahas var: Bu defa vazifede ihmali grld iin ba vurulmak zere Kzkulesi'ne doru bir Bostanc nezaretinde kaykla yola kartlr. Hekimolu Ali Paa'nn bindii kayk, dmenini Kzkule258 Geri Gel Ey Osmanl!

si'ne doru evirirken, yollar bir ara Beikta Saray'nn nnden geer. Tam bu srada Paa, sanki hibir ey olmam gibi, kemal-i hrmetle ayaa kalkar ve pencerenin nnde oturmakta olan Padiah'a yerden ge usulnce temenna eker. Hekimolu Ali Paa'nn idama giderken bile soukkanlln koruduuna ve kendisine saygda kusur etmediine aan ve akl fena halde karan Sultan III. Osman, 'Yahu bu nasl bir itir?' diye aa-dursun, Valide Sultan bir baka pencereden ayn manzaray efkat hisleriyle dolarak temaa etmektedir. Vaziyetin vehametini fark eden Valide Sultan'n oluna srarl ricalar zerine Hekimolu Ali Paa, afv- ahaneye mazhar olur ve cezas, Kbrs'a srgne tahvil olunur. Sonra da Rodos'ta srgn olarak grrz onu. Padiah'n sonradan bu srgnden de pimanlk duyup Paa'y bir kere daha Anadolu Valisi yaptn ve bu grevindeyken kendi adamlar tarafndan zehirlenerek vefat ettiini biliyoruz. Tandnz m Ay vansaray yangn yznden kellesini kaybetmesine ramak kalan bu Sadrazam? Kocamustafapaa semtindeki muhteem Hekimolu Ali Paa Klliyesi'ni yaptran kiinin ta kendisidir o. Bu lim, hattat ve nfz- nazar sahibi, baarl, hretli Sadrazam'n kimliine dair ufak bir ipucu daha verelim mi? Hekimolu Ali Paa 1689 ylnda stanbul'da domu ve 1758 ylnda 69 yanda Ktahya'da lmtr. Cenazesi Ktahya'da topraa verildikten 27 gn sonra mezarndan kartlarak stanbul'a getirilmi ve bu defa Kocamustafapaa semtinde kendi yaptrd klliyedeki trbesine gmlmtr. Hekimolu Ali Paa, baba tarafndan aslen Girit'te ikamet eden bir talyan ailenin ocuudur. Osmanllarn Girit'i 1667 ylnda fethetmeleri zerine bohalarn denkleyip Venedik'e kaan aile, oullarn Padua'ya tp tahsiline gnderir.1 Gnn bi1

in garibi, talya'nn Padua ehri, bn Sina'nn Knn'umn Cremonal Gerard tara-

Hepimiz Osmanlyz! 259

rinde delikanlnn kulana garip bir ses alnr. Nereden geldiini anlayamaz bir trl. Ses, krk bir plak gibi srekli nlamaktadr kulaklarnda. Sonunda kalkar, yolculua kar. stanbul'a gelir ve o sesin tam ocana iner. Meer bu gen tp talebesinin kulaklarnda nlayan ses, ezan sesi deil miymi? Bundan sonras, iki sembolik admdan ibarettir: Mslman olur ve ksa zamanda sarayn Hekimbalna getirilir! Mslman bir kzla evlendirilen Nuh Efendi'nin olu, Hassa Silahorluu'ndan dald askeriye kanalnda hzla ykselmeyi baarr. 1731'de Tebriz'i fethetmesi, ona Sadrazamlk kapsn am olur. 1732-1735 yllarnda 3 defa mhr-i hmayunla bulumutur elleri.2 Bursa'da bugn de ayakta olan Erefler (dier adlar Nu'maniyye veya Sal Pazar'dr) Tekkesi'nin mmtaz varislerinden Safiyddin Erhan Beyefendi'den dinlemitim. Meer bugn ayakta kalan en gzel tekkelerden birisi olan Eref iler Tekkesinin banisi de Hekimolu Ali Paa deil miymi? Girit'te balayan ve Padua'da devam eden bir macerann ilmekleri, bugn stanbul'un Fatih ilesinde Osmanl mimarisinin en orijinal ve iddial zmlerinden bir ahesere ve oradan da
fndan yaplan Latince evirisinin ilk basld yerlerden birisidir. leride Hekimba Nuh Efendi olarak karmza kacak olan bu tp rencisi de, bn Sina'nn Padua'da baslm kitabndan yararlanm olmaldr. Nuh Efendi'nin olu Sadrazam Hekimolu Ali Paa'nn 'ban yakan' yangn hadisesinin vuku bulduu Ayvansaray semti de, bir baka bn Sinac'y, Tokatl Mustafa Efendi'yi konuk ederek vertigo'muzun azmasna sebebiyet verecektir. Bylece bir semt, bir ehir ve bir kitap, sevgili kahramanlarn etraflarnda pervane ederek Padua'dan Semerkand'a uzanan esrarl bir yayda kozmik frtnalar koparrlar. Duymak isteyenlere tabii. Knn'im 1476 tarihli Padua basks hakknda bilgi iin bkz. Esin Khya, "Giri", bn-i Sn, El-Knnfi't-Tbb, Birinci Kitap, eviren: Esin Khya, Ankara 1995, Atatrk Kltr, Dil ve Tarih Yksek Kurumu Yaynlar, s. XL. Tokatl Mustafa Efendi'nin Knun evirisi ile stanbul ktphanelerinde-ki nshalar hakknda da ayn sayfada ayrntl bilgi bulunabilir. 2 Hekimolu Ali Paa'nn 1731 Revan seferi ve ah II. Tahmasb'a kar verdii baarl sava, sefere bizzat itirak etmi bulunan Nevres-i Kadim tarafndan anlatlmtr. Bkz. Tarhe-i Nevres: nceleme ve Tenkitli Metin, Hazrlayan: Hseyin

Akkaya, stanbul 2004, Kitabevi.

26o

Geri Gel Ey Osmanl!

Bursa'da bir manev ocan kllerine balanr sessiz sedasz. Limon suyuyla yazlm bir hayatn satrlarn skmeye balamsnzdr artk...
Bir de Osmanzade Tib'den dinleyelim Paa'nn hikyesini Hdiv-i sabk Sultan Osman Han hazretlerinin mukteza-y merebleri ferd-i vahide itimadlar olmadndan sadrazam bulunanlar umurun ekserine mdahale etmediklerinden maada, baz havass dahi makam- irkette istihdamlar mtercem-i marnileyh cenabna vesile-i ftur olmala naar msahileye karar vermilerdi. Bu halde bazlarn kelam- nifak-semrleri zamir-i Hdavendigriye tesir etmekle sene-i mezbure Ramazannn 7. ahd gn nakl-i hmayun- Beikta'a olmak takribiyle sahil-i mezbure davet ve saat 7,5'da iken Silahdar Ali Aa vestetiyle mhr-i sadaret ahz ve niyet-i kati ile Kzkulesi'ne vaz' u mesned-i veka-let-i ulya defterdar- kk- evvel Naili Abdullah Paa'ya it olundu, is-metlu Valide Sultan efaatiyle Kbrs'a, badehu Rodos'a nefy ve 1169 Muharrem'inin 13. gn Silahdar Mustafa Paa azlinden [sonra] slisen Msr- Kahire tevcih ve 1170 tarihinde Anadolu eyaleti ihsan ve ol havalilerin tefti ve nizam ferman olunmala hasbe'limkn tenfiz ve fermana sa'y ve Ktahya'ya dahil olduklarndan ok zaman mrur etmeden sene-i mezbure Zilhicce'sinin arefe gn kendi etba'ndan baz nemek-i bahr-i eman tasmimiyle dar- bekaya hram etmeleriyle belde-i merku-mede defn olduklarnda 27 gn mrurunda cism-i erifi istanbul'a nakl ve zaman- sadaret-i evvelisinde bina ettikleri cami-i erif sahasnda Yakup Abdal Trbesi derununda defn olunduunun tarihidir: Leb-i da'vetle dr tarih Ali Paa'ya rahmet ide Hekm.
Osmanzade Tib Ahmed, Hadkat'l-Vzer (Hadqat l-vzer: Der Carten der Wesire), Freiburg 1969 [istanbul 1271 basksndan tpk basm], Dilverzde mer Efendi Zeyli, s. 50.

Enderun projesi
Enderun, yaman bir deerlileri seme, beden ve kafalar yaplandrma makinesidir. Lucette Valemi, Venedik ve Bb- li

OSMANLI DEVLET'nde eitim, sibyan mekteplerinden medreselere ve oradan da tekkeler ve meclisler gibi yaygn eitim kurumlarna kadar geni bir yelpazeye yaylyordu. Zaten birka neslin bir arada yaayabildii pederah aile yaps, zengin bir eitim ve bilgi aktarmas srecine sahne oluyor, imdiki gibi btn arln rgn eitim kurumlarnn srtna yklenmesine frsat brakmyordu. imdilik genel eitim srecini bir kenara brakarak, Osmanl Devleti'ne ve sarayna asker ve sivil brokrat yetitirmesi iin kurulan "zel" bir eitim kurumundan, Enderun Mektebi'nden sz edelim. Enderun'un "zel" bir eitim kurumu olduunu sylerken, kastmz, bu okulun hem belirli bir ama iin kurulmu bir 'meslek okulu' zelliini vurgulamak, hem de burada okuyan rencilere eitim ve retimin zellemi, ihtisaslam bir trnn verildiini sylemekti. Kaynaklarda zikredildii kadaryla, hazrlk okullar hari Topkap Saray'nn bnyesinde Fatih Sultan Mehmed tarafndan kurulmu olan bu okul, 'kitle' eitiminden ziyade, ykseldike alan daralan bir piramit gibi dnlm ve piramidin tepesine trmanmay zendiren ve zorlatran sk bir disiplin ve eleme dzeni zerine oturtulmutu. Laubaliliklerin, kurallarn haricine kmaya ynelik teebbslerin ve baarszl262 . Geri Gel Ey Osmanl! Hepimiz Osmanlyz! 263

n prim yapmad, daha dorusu elenerek ve "kma" yaplarak cezalandrld bir sistem szkonusuydu Enderun'da. te bu disiplindir, Enderun'u sadece Trk-slam eitim tarihinde deil, dnya eitim tarihinde dahi istisna bir rnek uygulama, bir proje haline getiren ey. Baz uzmanlarn, Osmanllarn elit sirklasyonunu salayan bu rekabeti ve baarszl affetmeyen buluuna 'eitim mucizesi' demeyi tercih etmeleri bu yzdendir. Dnyann ilk 'kamu ynetimi okulu' olarak da nitelenen Enderun'da renci seimi, devirme uygulamas, devirilen ocuklarn yetimesi iin altyap vazifesi gren belirli saray okullar (Galata Saray, brahim Paa Saray, Edirne Saray ve skender elebi Saray), sk sk imtihan etmek suretiyle renci eleme usul, elenenlerin sokaa braklmayp baka (yan) hizmetlerde deerlendirilmesi, yeteneklilerin tespiti, eitimde teori-pratik btnl ve en nemlisi de, adab- muaeret kurallarnn retilmesi, nemli bir yer tutmaktadr. Bilgiyi ahlakla beraber verme, teoriyi uygulamal olarak retme, Enderun'un ana gayelerinden olmutur. "Enderun Efendisi" veya sadece "Enderunlu" tabiri, artk nesli tkenmi olan "stanbul Efendisi" tabirinin eanlamls olarak kullanlmtr. Enderun'da imparatorluun geni ve genileyen topraklarndaki elit potansiyelini tespit ve eitme ii ile bunlarn devlet hizmetinde kullanlmak zere yetitirilmeleri esast. Ama Enderun'u dar bir uzmanlk eitim veren gnmz kitle okullar gibi dnmek yanltc olacaktr. Zira oradan mimar, nakka, ressam, hattat, ktip, imam, mezzin, mneccim, mverrih, air, alim, silahor, hanende,

sazende, nktedan, soytar gibi hem idarenin, hem de sarayn ihtiyac olan her trl grevli yetitirilirdi. Enderun'da ykselebilmek iin aranan zellikler ise ehliyet, liyakat ve sadakat idi. Bir "Enderun felsefesi"nden sz edilebilir mi? Saraydan harice bilgi szdrmamak, Enderunlunun en bariz zelliklerindendi. rencilere sarayda iken tam bir tecrit uygulanr, mezun olup da staj amacyla taraya gnderildiklerinde bile her ne suretle olursa olsun, sarayn iinde grdkleri veya duyduklarndan hi kimseye bahsetmemeleri tembihlenirdi. Enderun mensuplar zaten ounlukla haremden rak karlan bir hanmla evlendirildiklerinden her ikisi de birbirini denetler, bir bakma sarayn sr koruma mekanizmas bu ekilde iletilir ve denetlenirdi.

Sultan II. Mustafa'nn bir minyatr.


s*---------

darede devirme arlnn grld asrlarda (16.-17. yzyllar) devirmelikten gelerek idarecilie ykselenler arasnda bir hemehrilik bilinci ve dayanmas gelimi olacak ki, belli bir blgenin idare zerinde bir bask oluturmasn nlemek iin farkl blgelerden devirilen olanlar stanbul'a getirilip yenieri aasnn ellerine teslim edilirdi. leride tarada veya stanbul'da olaanst yetkilerle donanacak olan bu ocuklarn bir "klik" oluturmamalar iin blgesel dengesizliklere yol aacak uygulamalar daha bandan itibaren engellenmitir. Enderun'dan mezun olanlarn yetenek ve eilimlerine gre ilmiyye veya seyfiyye kalemlerine ayrldklarn biliyoruz. lim adamlna hevesli renciler ilmiyye snfna geebilirlerdi. Tabii artlar ve kriterleri vard bunun. ncelikle ilmiyeye gemek isteyenlerin bir medreseden icazet almak gerekiyordu. Bylece mderris veya mevleviyet (payeli kadlklar) almak suretiyle 'il264 Geri Gel Ey Osmanl!

miyye silkinde ykselme anslar douyordu. Ayn ekilde "seyfiyye" denilen asker yola girmek ve Sadrazamla kadar ykselebilmek mmknd. Her dnemde (baz yabanc kaynaklar bu renci alma dnemlerinin iki ylda bir olduunu yazarlar) alnan 300-400 kadar aday gen, 7-8 yl boyunca terbiye edilir, ykselebilecekleri en st makam olan Has Oda'ya terfi eden 40 i olan, Sadrazamla kadar gidecekleri uzun yolun banda bulunurlar ve ona gre yetitirilirlerdi. Nitekim Kitb- Mstetb'n mehul mellifi, bize Has Odadakilerin ykseli ekillerini anlatrken, "aalklarnda ve sancak ve belerbeiliklerinde imtihan olub liyakati olmayanlar iler getrlb vezaret verilmez idi. Kimi aalklarda ve kimi sancakda ve kimi belerbeyiliklerde kalub ve kiminin hilaf- er' kanun vaz' u hareketleri sebebi ile ebed azl olub kalurlar idi" bilgilerini fsldamaktadr. Ama, enerjik genlerin nnn daima ak tutulmasdr. Hiyeraride vuku bulacak bir tkanma, aada ykselmek iin frsat kollayan genlerin istikballerini tehlikeye atabilirdi ve bu yzden de Osmanl yneticilerinin grev yerleri ok sk deitirilmitir. Bundaki amacn daha fazla oyuncuya sahada ans tanmak ve rotasyonu en baarl bir ekilde tamamlayanlara meydan amak olduu anlalmaktadr. Tabii sadece kafalar bilgiyle doldurmak veya edeb eitimi verilmekle yetinilmez, ayn zamanda mfredatta beden eitimi de hatr saylr bir yer tutard. Gre, atlama, kou, me, okuluk, binicilik,

atclk, cirit, tomak gibi oyunlar ve yarmalar da Eflatun'un Devlet'indeki beden ve ruh eitimi zerine tavsiyelerini hatrlatmaktadr. Disiplinsizlik cezalar, Yenieri Oca'nda-ki kadar ar deilse de, rencinin, kendisine tannan bu byk imkn deerlendiremeyiinin cezas olarak bandan sarn almak, elbisenin yakasnn yrtmak ve sarayn bahesinden kovmak gibi utandrc cezalar mahiyetindedir.
Hepimiz Osmanlyz! 265

Verilen dersler arasnda Arapa, Kur'an tilaveti, hsnhat ve musiki yannda, Trke ve Trk edebiyat dersleri de vard. Zaten ilk devirildikleri zaman, yani henz acemi olan iken, 14-15 yandaki bu genler, Anadolu'da (mesela Bursa'da) Mslman-Trk ailelerin yanlarna gnderilir ve orada hem slam gelenei ve hayat tanr ve renirler, hem de Trkelerini ilerletirlerdi. Daha sonra saray hazrlk okullarna gnderilir ve ancak bu okullardan baaryla kanlar Topkap Saray'ndaki asl Enderun Mektebine gelir, buradaki eitim basamaklarn da baaryla ktktan sonra Has Odaya kadar ykselirlerdi. stanbul'da Robert Kolej'in hocalarndan Amerikal B. Miller'n 1930lu yllarda yapt aratrmalar, 1941'de The Palace School of Mehmed the Conqueror adyla olarak baslm ve daha nce Makyavel, Rycaut, Hammer, Lybyer ve Penzer adl dnr ve Oryantalistlerin dikkatlerini ekmi olan Enderun Mektebi olgusu, ngilizce konuulan lkelerde, zellikle de Amerika Birleik Devletleri'nde yeni bir elit eitim modeli araylar srasnda merak uyandrm ve geni olarak tartlmtr. ABD'nin dnyann drt bir tarafndan yetenekli ve stn beyinleri kendisine ekme ve onlar eitip gelecekte brokraside istihdam etme uygulamasnn ilham kayna olmasa bile, benzerlikler tayan bir kaynann Enderun Mektebi olduunu syleyebiliriz. ttihad ve Terakki Frkas iktidar dneminde, 1 Temmuz 1909 tarihli bir kararname ile lavedilmi bulunan bu mektep hakkndaki aratrmalarmz maalesef henz emekleme safhasnda saylr. zellikle de gnmzde stn zekl ocuklarn eitimi gibi hayat konularda Enderun tipi zel eitim kurumlarnn ilhamna duyulan ihtiya aktr. Bugn dnyann drt bucana yaylm bulunan Trk Okullar'nn, aldklar lkelerdeki yetenekli genleri eiterek onlarn gelecein yneticilerine dnmelerine, bylece Trkiye ile o lkeler arasndaki kltrel, siyas ve hatta iktisad ilikilerin gelitirilmesi uygulamasna
266 . Geri Gel Ey Osmanl!

katklar gz nnde bulundurulduunda, onlarn Enderun Projesi'nin gncel bir yorumu olarak kabul edilmemesi iin bir sebep yoktur. Elbette birebir bir benzerlik veya paralellik kurmak zordur aralarnda. Ancak zellikle lala-danman benzerlii ve bir ideal iin renci yetitirme misyonu, bu okullar, Enderun Mektebi'nin felsefesini, gnmzn artlarna uyarlama abas olarak deerlendirmeyi mmkn klmaktadr. Eitimi retimle kartran bir 'Milli Eitim' sisteminde, Enderun Mektebi'nin, bilgiyi bir edeb toprana eker gibi retmesi, namtenahi nemli ve rnek alnmas gereken bir hadisedir. Unutmayalm ki, tarih sadece gemite nelerin olup bittiinin renilmesinden ibaret deildir. Ayn zamanda tarih, bugn iimizde hissettiimiz bir boluu doldurmak ve gelecee bir proje sevk etmek gayesiyle de okunmaldr. Enderun Mektebi rnei, bu 'eitim mucizesi'nin ip ularn uzatmaktadr nmze. yleyse hep beraber dnmeye koyulalm m: Bir kere baarlan, bir daha neden baarlamasn?
lgili yaynlar lker Akkutay, "Osmanl eitim sisteminde Enderun Mektebi", Osmanl, c. 5, stanbul 1999, Yeni Trkiye Yaynlar, s. 187193. Blent Ar, "Osmanl Devleti'nde yksek brokrasi iin stn yeteneklilerin tespiti ve sarayda zel eitim sreci", stn Yetenekli ocuklar: Bildiriler Kitab, stanbul 2004, ocuk Vakf Yaynlar, s. 21-30. Ahmet Emre Bilgili, "Bir Trk eitim gelenei olarak Enderun'un yeniden inas", stn Yetenekli ocuklar: Bildiriler Kitab, stanbul 2004, ocuk Vakf Yaynlar, s. 31-45. Mithat Sertolu, Osmanl Tarih Lgati, stanbul 1986, Enderun Kitabevi, s. 98-100. Lucette Valensi, Venedik ve Bb- li: Despot'un Douu, eviren: A. Turgut Arnas, stanbul 1994, Balam Yaynlar, s. 49 vd.

Osmanl: Bir vakf medeniyeti


16. yzylda tesis edilen vakflarn kurucularnn yzde 42'si rical snfndan (yani devlet adamlarndan), yzde 16's ulemadan, yzde 9'u tarikat eyhlerinden, yzde 2'si zanaatkarlardan, yzde 11'i belirsiz mesleklerden, yzde 18'i ise meslekleri bilinmeyen kadnlardan oluuyordu. Bu son kategorideki kurucular ya din ya da asker snftan sekinlerin eleri veya kzlaryd.' John Robert Barnes

NERESNDEN bakmaya balasak bilmiyorum bu dall budakl, usuz bucaksz, iine gireni insan yiyen bir sarmak gibi saran ve zinhar brakmayan konuya? Ey hatralar, yetiin imdadma! "Osmanl'da vakf" denilince aklma d veren rnein Osmanl bakenti Bursa'daki Ulucami'nin dou minaresi olmas bir tesadf mdr? Bir minare? Ne garip! Halbuki bakn, bu size incir ekirdeini doldurmaz grnen mevzu gnlme ne munis tkrtlarla, ne kadar kaymakl biskvi kvamnda oturan bir meseledir, anlataym. Malum Bursa Ulucami, Nibolu adadr. Adak camidir yani. 1396'da Paris daha bir kasabadan ehre doru admlarn sklatrrken Frengistan valyelerinin cemi cmlesi bir olup u Barbar Trklere haddini bildiresiymi. Bugn Bulgaristan snrlar iinde kalan Tuna boyundaki Nibolu (Nikopolis) kalesi etrafnda toplanan devrin naml Frank ve Toton valyeleri, yani Avrupa'nn o vakitki "jet sosyetesi", Yldrm Bayezid'in stratejiyle kr ebe oynayan eline yenik derler; o da yetmezmi gibi,
1

John Robert Barnes, An Introduction to Religious Foundations in the Ottoman Empire, Leiden, 1986, E. J. Brill, s. 155.

268 Geri Gel Ey Osmanl!

esir alnrlar toptan. Ardndan ver elini Bursa Saray. Tabii bu hal ordusundan alnan ganimet de arabalara yklenip Bursa'ya getirilir. Devletin hissesine den ksmn harcanaca yer nceden bellidir: Ulucami yaplacaktr. Ulucami yaplr da, sra minaresine gelir. Lakin caminin yzlm ylesine byk tutulmutur ki, minare yeri, arsasndan tamak durumundadr. Hani taaca yer de yabanc olsa, anlayacaz; sonuta dedesi Orhan Gazi'nin yaptrm olduu Emir Han'nn ahrdr buras. Velhasl, minare ancak bu ahrn zerine yaplabilecektir. Size kolay gibi grnebilir ama ahrn yeri vakf olunca akan sular durur Osmanl'da. Vakf mtevellisi istee muhalefet eder hemen. Buraya dokunulmas vakf malna tecavz kapsamna girer, derler ve minareyi yaptrmazlar. Sonuta yaplacak olan tertemiz bir mabed, yklacak olan da, hana konuk olan tccarlarn atlarn balad bir ahr bile olsa vakf vakftr. Orada 'durmak' gerektir. (Bu trnak iindeki kelimenin derununa birazdan eileceiz.) Uzun mzakerelerden ve vakfa ok deerli baka araziler balandktan sonradr ki, minare, ahrn zerine ina edilebilir; yani caminin dou ucuna. Bu ayrnty Ekrem Hakk Ay verdi'nin klliyatnn ilk cildinde okuduumdan beri, yolum ne zaman Bursa'daki Ulucami'nin dou minaresi dibinden gese, vakfn o dokunulmaz zrhna demi gibi olurum; ve artk kimbilir ne kadar erdemli tarafmzla birlikte eridiini hissettiim zrhlara takl hafzamdan yank kokular tter, durur gnlerce. Osmanl toplumu vakf konusunda bu derece duyarlyd da, ondan nceki slam toplumlarnda durum nasld? Daha dorusu, vakfn slam toplumundaki rol, ilevi ve konumu niceydi? Vakf incelerken farkna varmadan hukukun bir toplumun, dolaysyla da ehirlerinin oluum ve ekillenmesine etkisini incelemi oluruz... Osman Ergin'in dedii gibi, vakf sadece hukuk
Hepimiz Osmanlyz! 269

Bursa'da bir vakf eme alnda eller duada.

ve estetik bir ereveye hapsetmek slamiyet szkonusu edildiinde hatal olur. Vakflar ayn zamanda ehirlerimizin imar ve sosyal bnyeye etkileri asndan da titizlikle incelenmelidir.2 Vakf {vakf) kelime anlam itibariyle "bir eyi daim olarak durdurmak" demektir. Bu 'durdurma' manasndan genileme yoluyla vakf kelimesi, "bir mal mlkiyetten karp karlarn mebbeden bir hayr iine tahsis ederek saklamak" eklindeki terim anlamn kazanmtr. Bylece slam hukuk metinlerinde din bir mesele haline gelen vakf, mal ibadetler arasnda zikredilir. Vakfn kanun

anlam ise kurum olarak vakf tarif eder: Bir mlk kamunun menfaatine veya bir hayr iine te'bden, yani devaml olarak terk eylemek. Ancak Osman Ergin'in vurgulad noktadan, yani ehirlerin imar asndan yaklaldnda vakfn zellikle Osmanl idare tekilatnda "ferdiyyet" sistemi zerine kurulmu bir tr belediyecilikten baka bir ey olmad grlr. Bir baka deyile "imaret" adn alan vakflar, eski ehirlerimizin imar ve inkiaflarnda hayat bir rol oynamlardr.
2

Osman [Nuri] Ergin, Trk ehirlerinde maret Sistemi, stanbul 1939, Cumhuriyet Matbaas, s. 3.

270 Geri Gel Ey Osmanl!

Ancak vakfn kelime anlamndaki 'hapsetmek' veya 'durdurmak' fiilini u manada anlamak gerekir: Bir mal alm-satmdan alkoyup (durdurup) menfaatini devaml olarak fakirlere tayin etmek.3 Bir baka deyile, bir maln-mlkn alm-satmndan doan faydasn, ona sahip olan asndan durdurmak ve ona ihtiyac olan bakalarna devaml olarak tahsis etmek. Vakfn kelime anlamndan kardmz sonu bu. Vakfn maldan veya mlkden yararlanma (intifa) hakkn kamu yararna, bir baka deyile ona muhta olan Allah'n kullarna tahsis etmeyi devaml hale getirmek iin de baz tedbirler alnr. nk tahsis edilen mal-mlk, sadece o zamann istifadesine mahsus olmayp gelecek nesiller iin de geerlidir. Bylece zamana hkmetme gibi bir sorun kar vkfn karsna. Bu gelecek zamann ucunu tutmay temin iin vakfiyeye maddeler, hatta uyarlar koyar, bylece o mal-mlk gelecekte kullanacak olanlarn ktye kullanmalarnn nne gemek iin, bir nevi yoldan sapmalarna kar tedbirini alr. Diyelim ki, eyhlislam Karaelebizade Abdlaziz Efendi'nin Bursa'daki "Mfti Suyu" vakfiyesinde okuduumuz gibi, emelerin Allah rzas iin yapldn ve suyunu amac dnda kullananlara Allah'n lanet edeceini yazar. Nitekim Fatih Sultan Mehmed'in de Ayasofya vakfiyesinde bu ulu mabedi vakfedili amac dnda kullananlara ar bir dille lanet ettiini biliyoruz.4 Vakfn Osmanl toplumunda hayat ekillendirme arac olarak kritik roln, eski medeni hukuk hocalarndan Esat Arsebk'n u satrlar yeteri berraklkta ortaya koymaktadr:
3

Vankulu Lugati'nde verilen bu anlam, Ahmet Akgndz tarafndan aktarlmtr. Bkz. slm Hukukunda ve Osmanl Tatbikatnda Vakf Messesesi, 2. bask, stanbul 1996, OSAV, s. 77. "Devaml olarak" ('al vedi't-te'btd) ifadesi Mtercim sm'a aittir. 4 Bu tip vakflara bir rnek olarak Dedeaa, Dimetoka'daki Ttnsz Ahmed Bey Vakf'nn vakfiye metnine baknz: Aye Glin Kkkaya ve Gkhan Umaroulla-r, "Ttnsz Baba Trbesi", Vakflar Dergisi, Say: 29, Ankara 2005, s. 248-251 (Ek 3).

Hepimiz Osmanlyz1. 271 Vakflar sayesinde bir adam vakf bir evde doar, vakf beikte uyur, vakf mallardan yer ve ier, vakf kitaplardan okur, vakf bir okulda hocalk eder, vakf idaresinden cretini alr, ld zaman vakf bir tabuta konur ve vakf bir mezarla gmlrd.

Vakflarn sosyal hayatn ekillenmesi zerindeki bu yaygn etki, yabanc seyyahlarn Osmanl dnyasn bir tr "vakf cennetine benzetmelerine yol amtr. Zira darlhadis, darlkurra gibi slam ilimlerin tahsil edildii kurumlar birer vakf olduu gibi sibyan mektepleri, idadiler, rdiyeler, darlfnun (saraydaki Enderun Mektebi hari) hepsi vakftr. Salk hizmetleri (hastaneler, ifahaneler) birer vakf olarak hizmet vermitir. Ayn ekilde su, kanalizasyon gibi belediye hizmetleri de vakflarn kapsama alanna girmitir. Hatta stanbul'da halen faal bulunan Vakf Menba Sular letmesi, bu eski su vakflarndan bir numune olarak aramzda yaamaya devam etmektedir. (Su konusu o denli nemlidir ki, ehre su getirmek ve bunun iin daha nce yaplm olan su yolunu kullanmak isteyen kii, suyu ehirde kendi mahalline ekebilmek iin zel bir szleme yapmak ve vakf malna zarar vermemek zorundadr. Bunun iin son derece karmak bir vakf mevzuat hazrlanm ve adna "vakf katma sular" denilmitir.5) Vakflarn Osmanl'da ve Cumhuriyet dneminde "sosyal btnleme"yi salayc fonksiyonu zerine bir doktora tezi hazrlam bulunan Adnan Ertem'e Osmanl'da kpr, yol, sebil, kervansaray, eme, kemer, kanal gibi bayndrlk hizmetlerinin yan sra kale, istihkm, gemi, donanma inas gibi asker hizmetlerin de tamam deilse bile bir ksm vakflar tarafndan yaplmtr.6
5

Geni bilgi iin bkz. Ebll Mardin, stanbul Vakf Katma Sular, Profesr Cemil Bilsel Armaan'ndan ayr basm, stanbul 1939, s. 239 vd.

272

Geri Gel Ey Osmanl!

Bu bilgiler nda baktmzda vakfn Osmanl insan asndan tad deer biraz daha belirginleiyor. Gemite sadece ehirlerde fakir fukara iin icad edilen sadaka talarn, dkknlara giderek veresiye yazdranlarn borlarn sildirenleri ("zimem defterleri" deniliyordu bunlara), sebilleri, kuyular, aevlerini hatrlayarak vakfn bu toplumun derin damarlarnda gzeran eden anlamn daraltmayalm sakn. Bugn Anadolu kylerini gezdiinizde yol zerindeki meyve aalarnn yolculara vakfedildiini, yani arazi sahibinin bu aalarn meyvelerini yoldan geenlerin istifadesine tahsis ettiini ve onlardan ne kendisinin yararlandn, ne de ailesini yararlandrdn

kolayca grrsnz. Bunlar ad konmam, yani hukuk mahiyet kesb etmemi, bugnn deyiiyle tzel kimlii bulunmayan, gnll vakflarmzdr. Bunlara mrlerini bir trbeye, bir aevine, bir hastaneye, velhasl topluma yararl bir ie vakfeden vakf insanlar eklediimizde Osmanl toplumunun adeta bir "vakf toplumu" olduunu sylemek mecburiyetinde kalrz. Velhasl, Osmanl medeniyeti, ekonomisinin yaklak yzde 15-20'sini emanet ettii7 vakflarn omuzlar zerinde duran bir "vakf medeniyeti" olarak anlsa sezadr.

Ben byle miydim?


7

Nazif ztrk, "slm ve Trk kltrnde vakflar", Vakflar Dergisi, Say: 29, Ankara 2005, s. 19. Vakf kurumu hakknda genel bir deerlendirme iin bkz. Ercment Kuran, "Vakf messesesinin mahiyeti ve gnmzde deerlendirilmesi", Trk adalamas: ileli Bir Yolda lerleyi, Ankara 1997, Aka Yaynlar, s. 176-184.

Daima 'Bir eyler vard sanki...' duygusuyla i ie yayoruz. Sanki 'Biz byle olmamalydk ama naslsa bu hale dmz' sessiz l kopuyor iimizden. Bu maluplara, yitirmilere zg karmak duygu, hangi kesime mensup olursak olalm, hepimizde yle veya byle filizlenmi durumda. u mehur ulusalcln bile temelinde milliyetilikten ziyade bu karmak ve bastrlm duygunun yattna inanyorum. Bylece tarih bir zm yolu olarak gndeme geliyor. Neden zellikle tarih peki? yle aklayaym. Mesela bir okula gidiyorsunuz, genlere gerek tarihlerinin ne olduunu diliniz dndnce anlatyorsunuz. renci bizzat tarih retmeninin yannda parmak kaldrp diyor ki size: 'Ben bana retilen tarihe inanmyorum'. Baka bir lkede olabilir mi byle bir ey? Hatta dnlebilir mi? Bir fizik veya corafya retmeninin yannda talebesinin kalkp 'Ben bana retilen fizie veya corafyaya inanmyorum' demesi mmkn mdr? Sonuta izofren kiilikleri yakamza rozet gibi takp kyoruz meydana. Okulda retileni srf snav verip snf gemek
274 Geri Gel Ey Osmanl!

iin ren ama diploman aldn gn hepsini bir gzel paket yapp pe at. Byle bir garip eitim mant ift karakterli, a ve akn bireyler yetitiriyor ister istemez. Sanki 'Ben byle olmamalydm ama naslsa bu fena vaziyete dmm' duygusu bir glge gibi bize elik ediyor. te bunun farkna vardmz zaman tarih bir Mesih gibi grnyor gzmze. 'Peki, atalarmz vaktiyle bu ileri nasl zmler? ktaya nasl hkmetmiler? Bu baarlarnn altnda acaba hangi gl altyap, hangi parlak temel, hangi iksir yatyor?' sorularnn cevaplar merak ediliyor. Bu merak son yllarda okuru tarihe sadece yneltmi demeyeceim, adeta savurmu bulunuyor. Tarih bugnk kimlik bunalmmzn kasrgas iinde salam bir kulp, bir tutamak noktas olarak grlmektedir. Bugn tarih kitaplarnn en ok satan kitaplar arasnda, hatta en balarda yer almasn, ancak ortak bilinaltmzda uyanan bu derin boluk erevesinden anlayabilir ve anlamlandrabiliriz diye dnyorum. Ancak bunu bir zan olmaktan kurtarabilir ve bilin dzeyinde yeniden ina edebilirsek giderek kendimizi bu ruhsal karmaadan, bastrdmz komplekslerden kurtarma ansn yakalayabiliriz. Yalnz burada bizi tehlikeli bir tuzan beklemekte olduunu da bilmek lazm: Mazi karsnda esarete dme tuzadr bu. Kendimizi bugnn hapishanesinden kurtaralm derken, bir anda gemiin hapishanesinde bulabiliriz. Gemile vnmek, giderek gemie kzmak ve lanetlemek kadar bilinsiz bir abaya brnebilir. nk her ikisinde de gemi, yerinde durmakta, onun yerine ben konumaktaym-dr. Birinde verken, brnde yeriyorumdur. Birinde gklere kartrken, dierinde yerin dibine geiriyorumdur. Ne var ki,
Hepimiz Osmanlyz! 275 Osmanl hayaleti! Her eyden nce modern Trkiye'yi kuran, Metin Tamko'un tabiriyle "vvarrior-cengaver" nesil, Osmanl'nn 1918'de lmesine ve 1920'de defnedilmesine msaade etmedi. Tam tersi, 1918'den sonra gelien olaylar, nce ruhunu Anadolu'ya ararak, sonra tekiletirerek ve daha sonra da grmezden gelerek, Osmanl'nn ait olmas gereken yere gitmesine engel olmu ve gnmze kadar burada, aramzda bir yerlerde ve bizimle; kimi zaman bir hayalet, kimi zaman bir ruh, kimi zaman da bir hortlak olarak varln srdrmesine neden olmutuT... [Zira filozof J. Derrida'nn dedii gibi,] Usulne uygun cenaze merasimi yaplmayan her l ya ruh olarak, ya bir hayalet ya da bir hortlak olarak aramzda dolap bize musallat olabilir/olacaktr.
Zikreden: aban H. al, Hayaletbilimi ve Hayali Kimlikler: Neo-Osmanllk, zal ve Balkanlar, 2. bask, Konya 2004, izgi Kitabevi, s. 52 ve 183.

her ikisinde de gemi kaya gibi yerindedir; kzarken de, verken de. Her iki tavrda da zamann aynas karsnda kendisini aldatan bir ben vardr ortada. Merkezde o durmakta ve zamann gemi ksmlarna kar tavrn u veya bu ynde ortaya koymaktadr. Oysa mazinin red veya hayranla deil, anlalmaya ve kavranmaya ihtiyac yok mudur? Ancak zaman tabakalar arasnda byle bir anlama ortam bulduunda fsldar srlarn size; iinde gezinen hayaletleri o zaman aikr klar. Onun size benzeyen veya benzemeyen taraflarn o buluma noktasnda renirsiniz. Eletiri yeteneinizi kullanmaya balarsnz. Kendinizi bilmediiniz, fark etmediiniz taraflarnzla tanmaya koyulursunuz. Zenginleirsiniz... Ancak acaba gemiin de bir bugn olmayacak mdr? Da276 Geri Gel Ey Osmanl!

ha dorusu, gemiin de kendisine ayna tutacak bir bugne ihtiyac yok mudur? Gemite yaayanlarnda biz evlatlaryla vnmeye, 'Ah keke biz de onlarn zamannda yaasaydk, o zamann gzelliklerini tatsaydk' demeye haklar yok mudur? Hem gemi bizimle vnmedikten sonra bizim gemile vnmemiz eksik bir al-veri olmaz myd? Zaten teden beri 'Tarihle birlikte dnmek' diye adlandrdm ileli yolculuk, 'Ben byle miydim?' sorusunun verimli bir alana srlmesiyle balar.
Hepimiz Osmanlyz! 277

Bir gn Fatih dirilecektir


NECP FAZIL KISAKREK

Bir gn Fatih dirilecektir! Evet, lf ve hayal aleminde deil, dorudan doruya madde ve hakikat dnyasnda Fatih dirilecektir! Bir gn Fatih, sandukasnn ihtiyar kapan gen omuzlaryla kaldrp ufk [yatay] vaziyetten akul [dikey] hle geecek ve istanbul'un Divanyolu'nda grnecektir! Bir gn onu, kfurdan yontulmu parmaklaryla klcnn kabzasn kavram, zarif ve ince endamyla bir masaya eilmi ve gk gzleriyle dnya haritasn szmee balam olarak greceiz. Bandaki heybetli kavuu, Uluda'dan daha hametli grnecektir. O gn, dnya ve insanlk muhasebesinde Trk milletine ait haklarn, Trk milletinin iinde ve dnda terazi kefesine konaca n olacaktr. te o gn bamzda bulunacak olan yceler ycesi, gnn gerektirecei stn kurtarclk vasflarna gre, ruhuyla olduu kadar cismiyle de Fatih'ten bakas olmayacaktr! Zira Trk milletinin iindeki Fatihlerin harekete gemeleriyle, onun, aynen sandukasn devirmi, ayaa kalkm ve kalabalklarn nne gemi vaziyette meydana kmas, iki hayali birbirine tpatp intibak ettirici en mes'ut ahengi douracaktr! Kendi iinde olmu bir cemiyetin darya doru fetih hamlesini temsil eden Fatih, bu defa ayn cemiyetin hem kendi iinde, hem de dna doru mefkrev [ideal] fetih hareketinin timsli olacak; bu da, 5 asrdr sandukasnn iinde ders alan Fatih'in ulat son keml haddini gsterecektir! Bu millet lmeyecekse, bu Fatih dirilecektir!

Tohumlar anakkale'ye derken


Bir sabah erkenden uyand anakkale Uykuyla uyanklk aras bakt ufka. Yklenmi gemiler silahlarn Toplarn, tfeklerini, Manchester mamul bombalarn, Uzun menzilli namlularn Onun narin gvdesine dorultmulard. anakkale'nin nasrl avucundaysa Salar knal yiitler, silah elde Drbnleri ufka akl, pr dikkat Kalpleri gklere ayarl Dudaklar tesbihattan kabarm Yedikleri bir avu msr ekmei tikleri bulank dere suyu, Zeytin mi? Tayn: Gnde yedi tane. anakkale bakt bakt da dumanl ufka Okad Mehmetiin knal ban Secdeye deen alnn yekinerek pt Sarld kurban olunas ellerine safran sars Koklad doyuncaya dein.
Hepimiz Osmanlyz! 279

Dman geliyormu, dman! Korkusu olur mu Mehmed'in? Ama korkusu olur anakkale'nin Yitirme korkusu Mehmedlerini Yitirme korkusu knal kekliklerini. Hem, birbirine kartrd onlar Hangisi daha elzemdi, karar veremedi Veremedi gitti bir trl. Mehmed'i kefenleyip alsa koynuna, Bir azap nehri alard teninde, Topra dman izmelerine teslim etse Daha tarrakal bir zdrap fokurdard etinde. Karar veremedi bir trl anakkale Seemedi ikisinden birini, seemedi gitti. "kisi de benim olsa, olmaz m? Sarlsam ikisine birden Ne anadan ayrlsam, ne serden Tadn doyasya karsam

Onlarla yekvcut olmann" Diye dnd dudaklarn bzerek. Bir ufuktaki elik gvdeli gemilere bakt, Bir de Mehmed'ine, kzl knalar kana bulanm. "Ben topraa den Mehmed'imi koynumda Bir tohum gibi saklarm", dedi i geirerekten. Hem belki gelecekteki ak yzl oullarm Onun filizlerinden yeniden gerirler Birer birer, onar onar, yzer yzer. Toprak dediin her derde deva deil mi? Bakarsn, diye i geirdi anakkale,
280 Geri Gel Ey Osmanl!

leride yeni srgn nesiller Gverirler ak sal barmdan, Gmrah demetler halinde sarkarlar toprama Salkm salkm glgeleri uzar gider sonsuza... Uzanr fersiz gnllerin derdine Glge olurlar, deva bulurlar. Ben bir sarlaym Mehmed'ime, imdilik Kefenimiz ak bir bar bayra olsun. Ruy-i zemine, Sevgi tohumlarn eksin serin rzgrm, anakkale'nin bir son deil, asla deil, Yepyeni bir aln Fatihas olduunu haykrsn drt cihete. Ebediyetlerin "istib" edemeyecei Mehmetik lim arapnelleri olarak paralasn kendini Her tikesi bir dan bana den Ku misali Kur'an'daki Yeniden derlenip toplansn bir mucizeyle. te o gn, hir zaman Peygamberi Hakikaten aacaktr aguunu. Bir teselli amacyla deil bu defa, Bir yangndan dirili rma fkrtanlar kucaklamak iin.