You are on page 1of 409

KARL MARKS

KAPTAL
NC CLT
ER YAYINLARI
KNC BASKI

KAPTAL
EKONOM POLTN ELETRS NC CLT

KARLMARX
NC KTAP BR BTN OLARAK KAPTALST RETM SREC YAYINA HAZIRLAYAN FREDRCH ENGELS Kari Marx'n Capital, A Critical Analysis of Capitalist Productuon, Volume III, (Progress Publishers, Moscovv 1974) adl yaptn ngilizcesinden Alaattin Bilgi dilimize evirmi, ve kitap, Kapital, Ekonomi Politiin Eletirisi, nc Cilt, ad ile, Sol Yaynlar tarafndan ubat 1990 (Birinci bask: Austos 1978) tarihinde yaynlanmtr. Eri Yaynlar tarafndan dzenlenmitir. 2004. NDEKLER

11

nsz, Friedrich Engels

NC KTAP BR BTN OLARAK KAPTALST RETM SREC 29 BRNC KISIM ARTI-DEERN KRA VE ARTI-DEER ORANININ KR ORANINA DNMES 31 31 BRNC BLM - Maliyet Fiyat ve Kr 43 KNC BLM - Kr Oran 50 NC BLM - Kr Orannn Art-Deer Oran ile Bants 53 I. a' sabit, d/S deiken 55 1) a've S sabit, d deiken 58 2) a' sabit, d deiken, S, d'deki deime yoluyla deiiyor. 58 3) a' ve d sabit, s ve bu nedenle S deiken. 59 4) d sabit, d, s ve S'nin hepsi deiken. 61 II. a' deiken 62 1) a' deiken d : S sabit. 63 2) a' ve d deiken, S sabit. 64 3) a', d ve S deiken. 67 DRDNC BLM - Devrin Kr Oran zerindeki Etkisi 73 BENC BLM - Deimeyen Sermayenin Kullanmnda Ekonomi 73 I. Genel 82 II. Koullarnda, inin Srtndan Yaplan Tasarruflar 89 III. Enerjinin retilmesinde, letilmesinde ve Binalarda Tasarruf 93 IV. retim Artklanndan Yararlanma 95 V. Bulular Yoluyla Salanan Tasarruf 97 ALTINCI BLM - Fiyat Dalgalanmalarnn Etkisi 97 I. Hammadde Fiyatlannda Dalgalanmalar ve Bunlann Kr Oran zerindeki Dorudan Etkileri 101 II. Sermayenin Deer Olarak Ykselmesi, Dmesi, Serbest Kalmas ve Balanmas 113 III. Genel Grnm. 1861-65 Pamuk Bunalm Buna ngelen Yllarn yks. 1845-60 116 1861-64. Amerikan Sava. Pamuk Ktl. Hammadde Ktl ve Pahall Yznden retim Srecinde Kesintinin En Byk rnei Pamuk Art Dou Hint Pamuu (Surat) i cretleri zerindeki Etki. Makinelerde yilemeler. Pamua Niasta ve Madeni Maddelerin Katlmas. Niasta Halnn iler zerindeki Etkisi. nce plik malatlar. Fabrikatrlerin Hilekarl. 123 CorporeVili Deneyleri 125 YEDNC BLM - Tamamlayc Dnceler KNC KISIM KRIN ORTALAMA KRA DNMES 129 129 SEKZNC BLM - Farkl retim Kollarnda Farkl Sermaye Bileimleri ve Kr Oranlarnda Bundan leri Gelen Farkllklar 140 DOKUZUNCU BLM - Genel Bir Kr

Orannn Olumas (Ortalama Kr Oran) ve Meta Deerlerinin retim Fiyatlarna Dnmesi 156 ONUNCU BLM- Genel Kr Orannn Rekabet Yoluyla Eitlenmesi. Piyasa-Fiyatlar ve Piyasa-Deerleri. Art-Kr 179 ONBRNC BLM - Genel cret Dalgalanmalarnn retim-Fiyat zerindeki Etkileri 183 ONKNC BLM - Tamamlayc Aklamalar 183 I. retim-Fiyatnda Bir Deiiklii Gerektiren Nedenler 184 II. Ortalama Bileimli Metalarn retim-Fiyat 186 III. Kapitalistin Telafi Konusundaki Dayand Nedenler NC KISIM KR ORANININ DME ELM YASASI 189 189 ONNC BLM - Yasann Nitelii 207 ONDRDNC BLM - Zt Ynde Etkiler 207 I. Smr Younluundaki Art 210 II. cretlerin, Emek-Gcnn Deerinin Altna Dmesi 210 III. Deimeyen Sermaye elerinin Ucuzlamas 211 IV. Nispi Ar-Nfus 211 V. D Ticaret 214 VI. Hisse Senetli Sermayenin Art 215 ONBENC BLM - Yasann elikilerinin Serimi 215 I. Genel 220 II. retimin Genilemesi ile Art-Deer retimi Arasndaki atma 223 III. Sermaye Fazlas ve Nfus Fazlas 230 IV. Tamamlayc Dnceler
DRDNC KISIM

META-SERMAYENN VE PARA-SERMAYENN TCARET SERMAYESNE VE PARA TCARETYLE URAAN SERMAYEYE DNMES 237 237 ONALT1NCI BLM - Ticaret Sermayesi 249 ONYEDNC BLM - Ticari Kr 267 ONSEKZNC BLM - Tccar Sermayesinin Devri. Fiyatlar 278 ONDOKUZUNCU BLM - Para Ticaretiyle Uraan Sermaye 285 YRMNC BLM - Tccar Sermayesi Konusunda Tarihsel Malzeme BENC KISIM KRIN FAZE VE GRM KRINA BLNMES 298 298 YRMBRNC BLM - Faiz Getiren Sermaye 316 YRMKNC BLM - Krn Blnmesi, Faiz Oran. "Doal" Faiz Oran 327 YRMNC BLM - Faiz ve Giriim Kr 346 YRMDRDNC BLM - Sermaye likilerinin Yzeysel Bir Biimi Olarak Faiz Getiren Sermaye 354 YRMBENC BLM - Kredi ve Fiktif Sermaye 369 YRMALT1NCI BLM - Para-Sermayenin Birikimi. Bunun Faiz Oran zerindeki Etkisi 388 YRMYEDNC BLM - Kapitalist retimde Kredinin Rol 394 YRMSEKZNC BLM Dolam Arac ve Sermaye. Tooke ve Fullarton'un Grleri NC KTAP TM OLARAK KAPTALST RETM SREC 411 BENC KISIM KRIN FAZE VE GRM KRINA BLNMES FAZ GETREN SERMAYE (DEVAM) 413 413 YRMDOKUZUNCU BLM - Banka Sermayesini Oluturan Ksmlar 424 OTUZUNCU BLM Para-Sermaye ve Gerek Sermaye I 440 OTUZBRNC BLM - Para-Sermaye ve Gerek Sermaye II (Devam) 440 1. Parann Bor Sermayesine Dnmes 446 2. Sermayenin ya da Gelirin Bor Sermayesine evrilen Paraya Dnmesi 449 OTUZKNC BLM - Para-Sermaye ve Gerek Sermaye III (Son) 463 OTUZNC BLM Kredi Sisteminde Dolam Arac 486 OTUZDRDNC BLM - Currency Prlnaple ve 1844 Tarihli ngiliz Banka Yasas 502 OTUZBENC BLM - Deerli Maden ve Kambiyo Kuru 502 I. Altn Rezervinin Hareketi 510 II. Kambiyo Kurlar 511 Asya ile Olan Kambiyo Kuru 524 ngiltere'nini Ticaret Dengesi 526 OTUZALTINCI BOLM - Kapitalist-ncesi likiler 541 Ortaalarda Faiz 543 Faizin Yasaklanmas ile Kilisenin Salad karlar ALTINCI KISIM ARTI-KRIN TOPRAK RANTINA DNMES 544 544 OTUZYEDNC BLM - Giri 566 OTUZSEKZNC BLM - Farkllk Rant (Diferansiyel Rant):

Genel Grler 574 OTUZDOKUZUNCU BLM - Farkllk Rantnn Birinci Biimi (Farkllk Rant I) 595 KIRKINCI BLM - Farkllk Rantnn kinci Biimi (Farkllk Rant II) 605 K1RKBRNC BLM - Farkllk Rant II - Birinci Durum: retim-Fiyat Sabit 612 K1RKKNC BLM - Farkllk Rant II - kinci Durum: retim-Fiyat Dyor 612 I. Ek Sermaye Yatrmnn retkenlii Ayn Kalr 619 II. Ek Sermayenin Azalan retkenlik Oran 620 III. Ek Sermayenin Artan retkenlik Oran 626 KIRKNC BLM - Farkllk Rant II - nc Durum: Ykselen retim-Fiyat. Sonular 647 KIRKDRDNC BLM - En Kt Ekili Toprak zerinde Farkllk Rant 655 KIRKBENC BLM - Mutlak Toprak Rant 676 KIRKALTINCI BLM - Arsa Rant. Madencilikteki Rant. Topran Fiyat 684 KIRKYEDNC BLM - Kapitalist Toprak Rantnn Douu 684 I. Giri 691 II. Emek-Rant 694 III. Ayn-Rant 696 IV. Para-Rant 701 V. Yarclk ve Kk lekli Kyl Mlkiyeti YEDNC KISIM GELRLER VE KAYNAKLARI 712 712 KIRKSEKZNC BLM - l Forml 728 KIRKDOKUZUNCU BLM - retim Srecinin Tahlili zerine 745 ELLNC BLM - Rekabetin Yaratt Yanlsama 766 ELLBRNC BLM - Blm likileri ve retim likileri 772 ELLKNC BLM - Snflar EKLER 775 777 Kapital'in nc Cildine Ek. F. Engels 778 I. Deer Yasas ve Kr Oran 792 II. Borsa DZNLER 795 797 Kaynaklar Dizini 797 Yazarlar 802 Anonimler Gazete ve Dergiler 804 Parlamento Raporlar ve teki Resmi Yaynlar 806 teki Dillerdeki Szck, Terim ve Deyimler 809 Ksaltmalar

ONSOZ MARX'IN bayaptnn bu nc kitabn, teorik ksmn sonucunu yayna hazrlamak ayrcalna, ensonu kavumu bulunuyorum. 1885'te ikinci cildi yaynladm zaman, hi kukusuz ok nemli birka kesim dnda, nc cildin herhalde yalnzca teknik glkler gstereceini dnmtm. Gerekten de byle oldu. Ne var ki, o zaman, btn yaptn en nemli ksmlann oluturan bu kesimlerin bana bu denli byk glkler kartabilecei konusunda bir fikrim olmad gibi, yaptn tamamlanmasn bu denli geciktiren dier engelleri de kestirememitim. kincisi ve hepsinden nemlisi, yllardr yaz yazma zamanm en az snra indiren ve imdi bile, yapay k altnda yaz yazmama ancak istisnai durumlarda izin veren, gzlerimdeki zayflkt. stelik, Marx'n ve benim daha nceki yaptlarmzn yeni basklar ve evirileri, ve dolaysyla ou kez yeni bir inceleme [sayfa m yaplmakszn hazrlanmalar
Kari Marks 11 Kapital I

olanaksz gzden geirmeler, nszler ve ekler, vb. gibi geriye braklamayacak baka ivedi iler de vard. Btn bunlardan baka, metni konusunda tm sorumluluunu tadm ve bu nedenle zamanmn byk bir ksmn alan bu yaptn birinci cildinin ngilizce basks vard. Son on ylda uluslararas sosyalist yaznn muazzam artn ve zellikle Marx'n ve benim daha nceki yaptlanmn ok saydaki evirilerini biraz izlemi olanlar, bunlarn evirmenlerine yardmc olabileceim ve bu yzden de yaptlann gzden geirmeyi vicdanen geri eviremeyeceim dillerin saysnn ok snrl olmasn, bir talih eseri saymakta hakl olduumu kabul edeceklerdir. Ne var ki, yazndaki bu art, buna tekabl eden uluslararas ii snf hareketinin kendisinde bir bymenin yalnzca bir belirtisiydi. Ve bu, bana yeni ykmllkler yklyordu. Halk iersindeki faaliyetlerimizin ilk gnnden beri, eitli lkelerdeki ulusal sosyalist ve ii hareketlerinde araclk etme iinin esas ykn omuzlayanlar, Marx ile ben olmutuk. Bu i, hareketin btnndeki genileme orannda artmt. lmne dek burada da asl yk omuzlayan Marx idi. Ama onun lmndensonra, gitgide artan hacimdeki ii tek bama benim yapmam gerekti. O zamandan beri, eitli ulusal ii partileri iin, aralarnda dorudan iliki kurmak kural haline geldi ve bu ok kr ki gitgide artmaktadr. Gene de benden yardm istekleri, teorik almalanm ynnden, benim dileyebileceimden daha sk olmaktadr. u da var ki, benim gibi bu harekette elli yldan fazla bir zaman faal olan bir kimse, bununla ilikisi olan ilere, gecikmeye tahamml olmayan, yerine getirilmesi zorunlu bir grev gzyle bakar. Bizim olaylarla dolu zamanmzda, tpk 16. yzylda olduu gibi, toplumsal konularda salt teorisyenler, ancak gericiliin safnda bulunurlar ve bu nedenle bunlar, szcn tam anlamyla teorisyen bile deil,

yalnzca gericiliin savunuculandr. Londra'da yaamam nedeniyle parti ilikilerim, kn yalnzca yazmalar ile snrl olduu halde, yazn geni lde kiisel oluyor. Bu olgu ve saylan devaml artan lkelerdeki hareketleri, ve bundan daha da byk bir hzla oalan basn organlann izleme zorunluluu, beni, tamamlanmas kesintiye tahamml olmayan iler iin, k aylann, zellikle yln ilk ayn ayrma zorunda brakt. Bir insan yetmiini geince, beynindeki Meynert anm lifleri canskc bir saknganlkla almaya balyor. Zor teorik sorunlarda, araya zaman girdiinde, bunun stesinden eskisi kadar kolay ve abuk gelemiyor. te bu yzden bir k zerinde allan i, eer o k tamamlanmam ise, onu izleyen k, geni lde yeniden balanmak zorunda kalnyor. En g olan beinci ksm iin durum ite byle oldu. Okurun aadaki aklamalardan da grecei gibi, nc cildi baskya hazrlama ii, ikincisinin hazrlanmasndan bsbtn farkl oldu. nc cilt iin, elde, son derece eksik bir ilk taslak dnda hi bir ey yoktu. eitli ksmlann balanglar kural olarak olduka dikkatle ilenmi ve hatta slup olarak zerinde durulmutu. Ama daha ilerilere
12 Kari Marks Kapital III

gidildike, elyazmas daha da taslak halinde ve eksikti; o anda ortaya kan ve tartma iersindeki asl yerleri ilerde verilecek karara braklan yan-sorunlara dalp gitmeler daha da artyordu; dncelerin in stat nascendi* kaydedildii tmceler daha da uzuyor ve karmak hale geliyordu. Baz yerlerde elyazs ile konunun sunuluu, ar almann [sayfa i2] neden olduu, ve daha balangta, yazann iini gitgide gletiren ve ensonu onu zaman zaman bsbtn almay brakmaya zorlayan hastaln belirtilerini ve yava yava ilerleyiini aka belli ediyordu. Buna amamak da gerekir. 1863 ile 1867 arasnda Marx, yalnz Kapital 'in son iki cildinin ilk taslaklann tamamlamakla kalmam, birinci cildi baskya hazrlad gibi, Uluslararas Emekiler Birliinin kuruluu ve gelimesi ile ilgili muazzam ii de yerine getirmitir. Bunlarn sonucu olarak, Marx', ikinci ve nc ciltlere son eklini vermekten alkoyan hastaln uursuz belirtileri, daha 1864 ve 1865'te grlmeye balamtr. Okunmasu ou kez benim iin bile zor olan elyazmasn batan sona. okunabilir bir ekilde yazdrmakla ie baladm. Bu bile epeyce zaman ald. Ancak bundan sonradr ki, asl redaksiyona balayabildim. Bunu en temel noktalarla snrladm. Yeter derecede ak olduu yerlerde ilk taslan niteliini korumak iin elimden geleni yaptm. Marx'n adeti olduu zere, konuya baka bir adan bakld ya da hi deilse ayn dncenin farkl szcklerle ifade edildii yerlerde, yaplan yinelemeleri bile ayklamadm. Yaptm deiikliklerin ya da eklemelerin redaksiyon snrlann at yerlerde, ya da Marx'n olgulara dayanan malzemelerini, kendi bamsz varglanma uygulamak zorunda kaldm durumlarda, Marx'n anlayna olabildiince bal kalnsa bile, pasajn tamamn keli ayraca aldm ve sonuna admn baharflerini koydum. Dipnotlanmn bazlar keli ayra iersine alnmamtr; ama admn baharflerini koyduum yerlerde btn notun sorumluluu bana aittir. Bir ilk msveddede daima olabilecei gibi, elyazmasnda, daha sonra andrlacam gsteren pek ok imlemler var, ama bu vaatler her zaman yerine getirilmemi. Bunlar, ben, yazann ileride konuyu gelitirmeyle ilgili niyetlerini aa vurduklar iin, aynen braktm. imdi de ayrntlara gelelim. Birinci ksm asndan, temel elyazmas, ancak esasl snrlamalar ile kullanlabilir durumdayd. Artdeer oran ile kr oran arasndaki bant konusundaki matematik hesabn tamam (bizim nc Blmmz oluturuyor) en bata yer alyor. Oysa bizde Birinci Blmde ele alnan konu daha sonra ve frsat dtke inceleniyordu. Herbiri sekiz dosya sayfas tutan iki dzeltme giriimi burada yararl oldu. Ama bunlar bile, istenilen devamlla batan sona sahip deillerdi. imdiki Birinci Blm iin bunlar anamalzemeyi saladlar. kinci Blm, ana elyazmasndan alnd. nc Blm iin, bu dizi tamamlanmam ma* Olu halinde, -.
Kari Marks 13 Kapital I

tematik hesaplar ile, yetmilerden kalma ve, art-deer oran ile kr oran bantsn denklemler halinde ifade eden tm ve nerdeyse tamamlanm bir defter vard. Birinci Cildin byk bir ksmn ngilizceye de evirmi bulunan dostum Samuel Moore, eski bir Cambridge matematikisi sfatyla bu i iin ok daha iyi yetimi bir kimse olarak, bu defteri benim adma redaksiyondan geirme iini stlendi. Arasra ely-azmasndan yararlanarak onun yapt zetten, nc Blm derlemi oldum, [sayfa 13] Drdnc Blm iin elde bulunan tek ey balyd. Ne var ki, bu blmn konusu, devrin kr oran zerindeki etkisi, byk nem tad iin, bunu ben kendim yazdm ve bu nedenle de blmn tamam keli ayra iersine alnmtr. Bu almalar srasnda, nc Blmde kr oran iin verilen formlde, genel gereklik kazanmas iin bir deiiklik yaplmas gerei ortaya kt. Beinci Blmden balayarak, baz yer deitirmeler ve eklemeler zorunlu olmakla birlikte, ksmen geriye kalan iin ana elyazmas tek kaynaktr. Bunu izleyen ksma gelince, slup ile ilgili redaksiyonlar dnda asl elyazmalarn hemen hemen

batan sona izlemem mmkn oldu. ou devrin etkisi ile ilgili birka pasajn, benim eklemi bulunduum Drdnc Blm ile uyumlu duruma getirilmesi gerekti ve bunlar da gene keli ayra iersine alnarak sonuna admn baharfleri konuldu. En byk glk, cildin btnnde en karmak konunun ele alnd Beinci Ksmda ortaya kt. Ve ite tam bu noktada, Marx, yukarda sz edilen ciddi hastalk nbetlerinden birine yakaland. Burada, gene, ne son eklini alm taslak, ne de hatta anaizgileri sonradan doldurulabilecek bir ema vard; yalnzca bir balang almas -ou kez dzensiz bir not yn, yorumlar ve alntlar. nce, bir lde Birinci Ksmda yaptm gibi, boluklan doldurmak, yalnzca deinilmi olan pasajlan geniletmek ve bylece en azndan yazann tasarlad her eyi aayukan ierebilecek ekilde bu ksm tamamlamaya altm. Bunu en az kez denedim ve her seferinde baarszla uradm ve bylece yitirilen zaman, bu cildin gecikmesinin balca nedenlerinden birisidir. En sonunda yanl yolda olduumu anladm. Bu alandaki ciltlerle yazn batan sona hatmetsem bile, sonunda ortaya koyacam ey, gene de Marx'a ait olmayan bir kitap olurdu. Yapabileceim tek ey, mevcut malzemeye elden geldiince bir dzen vermek ve ancak en vazgeilmez ekleri yaparak Gordiyon dmn kesip atmakt. Ve ite bu yolu seerek, bu ksm iin bellibal almalan 1893 ilkyaznda tamamlamay baardm. eitli blmlere gelince, Yirmibirinci-Yirmidrdnc Blmler esas olarak tamamd. Yirmibeinci ve Yirmialtnc Blmler bavurulan alntlarn elenmesini ve baka yerlerde bulunan malzemenin metne katlmasn gerektiriyordu. Yirmiyedinci ve Yirmidokuzuncu Blmler hemen btnyle elyazmasndan alnabildii halde, Yirmisekizinci Blm yer yer yeniden dzenlenmek zorunda kalnd. Ne var ki, asl glk
14 Kari Marks Kapital III

Otuzuncu Blmde bagsterdi. Buradan sonra artk yalnz bavurulan alntlarn gerektii gibi dzenlenmesi deil, her noktada araya giren tmcecikler ve konu-d eylerle, vb. kesintiye urayan ve bir baka yerde gene ou kez rasgele devam eden dnce zincirine gerekli dzeni vermekti. Bylece, yer deitirmeler ve baka yerlerde kullanl-anlann kartlmalan ile Otuzuncu Blm biraraya getirildi. Otuzbirinci Blm gene byk bir sreklilie sahipti. Ama elyazmasnda, bunu, "Karklk" [sayfa 14] balkl ve ou, para, sermaye, danya altn szmas, ar speklasyon, vb. zerine yirmi iadam ve iktisatnn demelerinden derlenen ve yer yer ksa alayc yorumlann eklendii, 1848 ve 1857 bunalmlan konusundaki parlamento raporlanndan yaplan alntlardan baka bir ey iermeyen uzun bir kesim izliyordu. O srada geerli olan, para ile sermaye arasndaki bant ile ilgili hemen hemen btn grler, ya yantlar ya da sorular eklinde burada sergileniyor ve anlalan Marx, para piyasasnda grlen ve para ile sermayenin ne olduu konusunda ortaya kan kankl, eletiri ve alayla ele almak istiyordu. Birok giriimlerden sonra bu blmn bir ekle sokulamayacana aklm yatt. Buna ait malzeme ve zellikle Marx'n yorumlann tayanlar, uygun bulduum yerlerde kullanlmtr. Ardndan, olduka dzenli olarak, Otuzikinci Blme koyduum eyler geliyor. Ne var ki, bunu hemen, bu ksmla ilgili akla gelebilecek her ey zerine, yazarn yorumlaryla kanm ekilde parlamento raporlanndan yaplan yeni bir alntlar yn izliyordu. Sona doru bu alntlar ile yorumlar gitgide madeni paralarn hareketi ve kambiyo kurlan zerinde toplanyordu ve her trden dnceler ile son buluyordu. Buna karlk "Kapitatist-Oncesi" adl blm (Otuzaltnc Blm) olduka tamamlanm durumdayd. "Karklk" balkl yerden balayarak, daha nce kullanlanlar dnda kalan btn bu malzemeden, Otuznc Blmden Otuzbeinci Blme kadar olan blmleri meydana getirdim. Sreklilii salamak amacyla, epeyce katmalar olmakszn bunu yapmak kukusuz olanakszd. Srf biimsel nitelikte olmadka bu katmalann bana ait olduklan aka belirtilmitir. Bu ekilde, ensonu, konuyla ilgili yazara ait btn szleri metne katmay baarabildim. Zaten sylenmi olan eyleri yineleyen ya da elyazmasnn daha fazla ele almad noktalara deinilen kk bir alntlar ksm dnda hi bir ey darda braklmamtr. Toprak rant zerine olan ksm, btn bu ksmn plann Marx'n Krknc Blmde (elyazmasnda rant zerine olan ksmn son paras) zetlemek gereini duymu olmasndan da anlalaca gibi, gerektii ekilde dzenlenmi olmamakla birlikte, ok daha tam ilenmi durumdayd. Bu olduka elverili bir durumdu, nk, elyazmas Otuzy-edinci Blmle balyor, ardndan Krkbeinci Blmden Krkyedinci Blme kadar olan blmler ve daha sonra da Otuzsekizinci Blmden Krkdrdnc Blme kadar olan blmler geliyordu. En ok uratran
Kari Marks 15 Kapital I

ey, farkllk (differential) rant H'ye ait tablolar ile, bu snf rantn nc halinin, ait bulunduu Krknc Blmde hi tahlil edilmemi olmasnn ortaya kanlmas oldu. Yetmilerde Marx, toprak rant konusundaki bu ksm iin, bsbtn yeni, zel bir incelemeye girimiti. Rus dostlan tarafndan kendisine imrenilecek bir btnlk iersinde salanan, Rusya'da 1861 "reformundan" sonra kanlmaz duruma gelen istatistik raporlar ile toprak mlkiyeti hakkndaki teki

yaynlar yllarca Rusa asllanndan incelemi [sayfa s ve bu belgelerden alntlar yapm ve bunlann bu ksmn yeniden yazarken kullanmay dnmt. Rusya'daki hem toprak mlkiyetinin ve hem de tanmsal reticilerin smrlme biimlerindeki eitlilik yznden, bu lke, toprak rantn ele alan ksmda, ngiltere'nin, snai cretli emekle ilgili olarak birinci ciltte oynad ayn rol oynayacakt. Ne yazk ki, bu plan uygulama frsatn bulamad. Ensonu, Yedinci Ksm tam olarak vard, ama baslabilir duruma gelebilmesi iin nce kesilmesi gerekli sonu gelmez tmceler ieren bir ilk msvedde halindeydi. Son blmn yalnzca balang ksm vard. Gelimi kapitalist toplumun byk gelir biimine, toprak rant, kr ve cretlere tekabl eden byk snf -toprak sahipleri, kapitalistler ve cretli emekiler- ile, bunlann varl ile kanlmaz ekilde birarada bulunan snf savam, kapitalist dnemin fiili bir sonucu olarak ele alnp incelenecekti. Marx, bu gibi sonu zetierini, baskdan hemen nceki sonal redaksiyona kadar tamamlamaz, o sradaki tarihsel gelimeler, amaz bir dzenlilikle teorik nermelerine en gncel kantiar salam olurdu. Szlerini rneklemek iin yaplan aktarmalar ve kantlar ikinci ciltte de olduu gibi, birinciden epeyce daha azdr. Birinci ciltten alntlar, 2. ve 3. baskdaki sayfalara afta bulunmaktadr. Elyazmasnda daha nceki iktisatlann teorik anlatmlarna gndermede bulunulduu zaman, kural olarak, yalnz isim verilmektedir; aktarmalar son redaksiyon srasnda eklenecekti. Kukusuz ben bunu olduu gibi brakmak durumunda idim. Yalnz drt parlamento raporu vardr, ama bunlar bol bol kullanlmtr. Bunlar unlardr: 1) Reports from Committees (of the Lower House), Volume VIII, Commercial Distress, Volume II, Part 1, 1847-48, Minutes of Evidence. -Commercial Distress 1847-48 olarak aktanlmr. 2) Secret Committee of the House of Lords on Commercial Distress 1847, 1848'de baslan Rapor. Tank ifadeleri 1857'de baslmtr (nk, 1848'de okuzlanc grlmtr). C. D. 1848-57 olarak aktanlmr. 3) Report: Bank Acts. 1857. -Ayn, 1858- Reports or the Committee of the Lower House on the Effect of the Bank Acts of 1844 and 1845 olarak aktanlmr. Drdnc cilde -art-deer teorileri tarihine- harhangi bir olanak bulun bulmaz balayacam, [sayfa i6]
16 Kari Marks Kapital III

Kapital'in ikinci cildinin nsznde, "Rodbertus'ta, Marx'n gizli kaynan ve ondan daha stn bir ncy" kefettikleri hayaline kapl-dkiar iin o sralarda byk bir yaygara koparan baylarla hesaplamak durumunda kalmtm. Onlara, "bir Rodbertus iktisadnn neyi baarabileceini" gstermeleri iin bir frsat vermitim. "Eit ortalama bir kr orannn, yalnzca deer yasasn bozmakszn deil, bizatihi bu yasaya dayanarak nasl meydana gelebilecei ve gelmek zorunda olduunu" gstermelerini istemitim. znel ya da nesnel, ama herhalde bilimsel olmayan nedenlerle, kahraman Rodbertus'u birinci dereceden bir iktisat yldz olarak gklere kartan bu ayn baylann bir teki bile buna bir yant getiremedi. Bununla birlikte, bakalar bu sqrun ile ilgilenmeyi zahmete deer buldular. kinci cildin eletirisinde (Conrads Jahrbcher, XI, 1885, s. 452-65) Profesr Lexis, dorudan bir zm bulma abas gstermemekle birlikte, bu sorunu ele almtr. yle diyor: "Eer eitli trden metalar tek tek ele alnr ve bunlann deerleri kendi deiim-deerlerine eit ve deiim-deerleri de fiyatlarna eit ya da bunlarla orantl olarak dnlrse", (rikardocu-marksist deer yasas ile, eit ortalama kr oran arasndaki) "elikinin zmlenmesi olanakszdr." Ona gre bu zm, ancak eer "biz tek tek metalann deerini emee gre lmekten vazgeer ve yalnzca metalann retimini bir btn olarak ele alr ve bunlarn toplam kapitalist ve ii snflar arasndaki dalmn dnrsek" mmkn olur. "... i snf toplam rnn ancak belli bir ksmn alr, ... kapitalist snfn payna den teki ksm, marksist anlamda art-rn ve dolaysyla,... art-deeri temsil eder. Sonra kapitalist snfn yeleri bu toplam art-deeri, altrdklan ii saysna gre deil, toprak da sermaye-deer saylmak zere, herbirinin yatrd sermaye orannda aralarnda blrler." Metalarda nesneleen emek birimleri tarafndan belirlenen marksist ideal deerler, fiyatlara tekabl etmeyip, ancak bunlara "gerek fiyatlara giden bir deiikliin k noktalan olarak baklabilir. Gerek fiyatlar, eit sermaye miktarlan eit krlar talep ederler olgusuna baldrlar." Bu nedenle baz kapitalistler, kendi metalar iin ideal deerlerden daha yksek, dierleri daha dk fiyatlar salayacaktr. "Ama, art-deer kayb ve kazanc, kapitalist snf iersinde birbirini dengeledii iin, toplam art-deer miktar, sanki btn fiyatlar ideal deerlerle orantl imi gibi ayndrlar." Grlyor ki, sorun, burada, herhangi bir ekilde zmlenmi olmamakla birlikte, olduka gevek ve yzeysel de olsa, btnyle alndnda, doru olarak formle edilmitir. Ve bu, aslnda, yukardaki yazar gibi "vlger iktisat" olmaktan belli bir gurur duyan bir kimseden bekleyebileceimizden fazla bir eydir. Bu, daha sonra tartacamz teki
Kari Marks 1 7 Kapital I

vlger iktisatlann yaptklan ilerle kyaslandnda, gerekten artcdr. Lexis'in vlger iktisad gene de kendisine zg bir tr iersindedir. O, sermaye kazanlarnn aslnda Marx'n belirttii ekilde

elde edilebileceini, [sayfa i7] ama bu gr kabul etmeye, insan hi bir eyin zorlaya-mayacan sylyor. Tersine, vlger iktisadn hi deilse daha akla-uygun bir aklama yaptn sylyor, yle ki: "Hammadde reticisi, fabrikatr, toptanc ve perakendeci gibi kapitalist satclar, yaptlklan alverite, satnalma fiyatndan daha yksek bir fiyata satmak ve bylece, meta iin kendilerinin dedii fiyata belli bir yzde eklemek suretiyle, hepsi de bir kazan salarlar. Yalnz ii kendi meta iin buna benzer bir ek deer elde edemez; kapitalist karsnda elverisiz bir koul iersinde bulunmas nedeniyle, kendi emeini ona malolduu fiyata, yani geim aralar karlnda satmak zorunluluundadr. u halde, fiyatlara yaplan bu eklemeler, tam etkisini, satn alc ii ynnden korur ve toplam rnn deerinin bir ksmnn kapitalist snfa aktanlmasna neden olur." Sermaye krlar konusunda "vlger iktisadn" ne srd bu aklamann, uygulamada marksist artdeer teorisi ile ayn eye varacan; iilerin Lexis'e gre de, tpk Marx'a gre olduu gibi ayn "elverisiz koul" iersinde bulunduunu; ii olmayan herkesin metala-rn fiyatlannn zerinde satabildikleri halde iilerin bunu yapamamalan nedeniyle bu soygunun ayn derecede kurbanlar olduunu; bu teoriye dayanarak ngiltere'de, Jevons ve Menger'in kullanm-deeri ve marjinal fayda teorisinin temeli zerinde kurulduu gibi, hi deilse ayn derecede aklayatkn bir vlger sosyalizmin kurulabileceini grmek iin, insann dnme gcn fazla zorlamasna gerek yoktur. Bana kalrsa, eer Bay George Bemard Shaw bu kr teorisinden haberdar olmu olsayd, Jevons ile Kari Menger'i yle bir yana iter ve gelecein Fabian kilisesini bu kaya zerinde yeni batan kurmak iin drtelle ie sanlrd. u da var ki, gerekte bu teori, marksist teorinin yalnzca deiik bir ifadesidir. Fiyatlara yaplan btn bu eklemeleri deyen nedir? ilerin "toplam rndr". Ve bu, "emek" metann, ya da Marx'n dedii gibi emek-gcnn, fiyatnn alnda salmas zorunluluu olgusundan ileri gelmektedir. nk, eer retim maliyetierinin zerinde bir fiyatla satlmalar btn metalann orlak bir zellii ise ve, daima retim maliyetinin alnda satld iin, erriek bunun tek istisnas ise, emek, bu vlger iktisat dnyasna egemen olan fiyatn alnda satlyor demektir. u halde, bunun sonucu kapitaliste ya da kapitalist snfa giden ek kr, son tahlilde, ancak, iinin, kendi emek-gcnn fiyat iin bir edeeri yeniden rettikten sonra, karl kendisine denmeyen bir ek rn, yani bir art-rn, karl denmeyen bir rn ya da ar-deer retmek zorunda bulunmas olgusundan ileri gelir ve gelebilir. Lexis, deyimlerini seerken son derece dikkatli bir insan. Yukardaki anlayn kendisine ait olduunu hi bir yerde aka sylemiyor. Ama eer yleyse, kendisinin
18 Kari Marks Kapital III

de dedii gibi, herbirinin Marx'n gznde, "olsa olsa umutsuz bir budala" olduu, sradan vlger iktisatlardan birisi ile deil, vlger iktisat klna brnm bir marksist ile kar karya olduumuz, gn gibi akr. Bu klk deitirmenin bilinli ya da bilinsiz yaplmas, bizi bu noktada ilgilendirmeyen [sayfa s psikolojik bir sorundur. Bunu aratrmaya kalkacak bir kimsenin, Lexis gibi hi kukusuz akll bir adamn nasl olup da bir zamanlar ift maden sistemi gibi bir samal savunduunu aratrmas da yerinde olur. Soruna gerekten bir yant bulmaya ilk kalkan, Die Durchschnitts-profitrate auf Grundlage des Manc'schen Werthgesetzes, Stuttgart, Dietz, 1889, balkl kitap ile Dr. Conrad Schmidt oldu. Schmidt, piyasa fiyatlannn oluumunun ayrntlarn hem deer yasas ve hem de ortalama kr oran yasas ile badatrmaya alyor. Sanayi kapitalisti kendi rnnde, nce, yatrd sermayenin bir edeerini, sonra, karlnda hi bir ey demedii bir art-rn alyor. Ama, bir art-rn elde etmek iin retime sermaye yatrmak zorundadr. Yani, bu ar-rn ele geirebilmek iin, belirli bir miktar maddelemi emek kullanmak zorundadr. Kapitalist iin demek ki, yard sermaye, bu art-rn elde etmek iin toplumsal bakmdan gerekli maddelemi emek niceliini temsil eder. Bu, her sanayi kapitalisti iin geerlidir. imdi, metalar, deer yasasna gre, retilmeleri iin toplumsal bakmdan gerekli-emekle orantl olarak karlkl deiildii ve, kapitalisti ilgilendirdii kadaryla, ar-rnn yapm iin gerekli-emek, sermayesinde birikmi gemite harcanm emek olduu iin, buradan, artrnlerin birbirleriyle, bunlarda fiilen maddelemi emekle oranl olarak deil, bunlann retimleri iin gerekli sermayelerin miktarlanyla oranl olarak deiilecekleri sonucu kar. u halde, her birim sermayeye dey pay, retilmi bulunan btn art-deerler toplamnn, bunlann retiminde harcanan sermayelerin toplamna blnmesine eittir. Buna gre, eit miktarda sermayeler, eit uzunluktaki zaman aralklannda eit krlar salar ve bu, ar-rnn bylece hesaplanan maliyet fiyatnn, yani ortalama knn, karl denen, hem de denmeyen rnn maliyet fyana eklenmesiyle ve hem karl denen, hem de denmeye rnn, bu artan fiyat ile, satlmasyla gerekletirilir. Ortalama kr oran, Sohmidt'in de dedii gibi, deer yasas tarafndan belirlenen ortalama meta fiyatiann dikkale almadan biimlenir. Bu yap son derece ustacadr. Tamamen hegelci bir rnee gre biimlenmitir, ama hegelci yaplarn ounluu gibi doru deildir. Art-rn ya da karl denen rn hi farketmez. Eer, deer yasas, ortalama fiyatlar iin de dorudan doruya geerli ise, bunlann her ikisinin de, retimleri iin gereken

ve retimlerinde harcanan toplumsal bakmdan gerekli-emekle oranl, fyatiara salmalan zorunludur. Deer yasas, daha balangta, kapitalist dnce biiminden kaynaklanan bir fikre, sermayeyi oluturan gemie ait birikmi emein yalnzca belli bir
Kari Marks 19 Kapital I

hazr deerler toplam olmayp, retimde ve knn oluumunda bir etmen olduu iin, ayn zamanda deer reten bir ey ve dolaysyla kendine ait deerden daha byk bir deerin kayna olduu fikrine kar kmtr; bu yasa, yalnz canl emein bu nitelie sahip bulunduunu saptar. Kapitalistlerin, sermayeleri ile orantl eit krlar bekledikleri ve [sayfa 19] sermaye yatrmlanna, krlannn bir tr maliyet fiyat gzyle baktklar ok iyi bilinir. Ne var ki, eer Schmidt, bu anlay, ortalama kr oranna dayanan fiyatlar ile deec yasasn badatrmada bir ara olarak kullanmaya kalkrsa, bu yasay onun ortak belirleyici etmenlerinden biri olarak, yasann tmyle elitii bir dnce halinde niteleyerek, deer yasasnn kendisini yadsm olur. Ya birikmi emek, ayn canl emek gibi deer yarar. Bu durumda deer yasas, geerli deildir. Ya da bu emek, deer yaratmaz. Bu durumda da Schmidt'in aklamas deer yasas ile badamaz. Schmidt, zme olduka yakn olduu bir srada yolunu armtr, nk, herbir metan ortalama fiyatnn deer yasasna uyduunu gstermek iin bir matematiksel formlden baka bir eye gereksinmesi olmadna inanyordu. Ne var ki, hedefe ok yaklamken, bu konuda yanl bir yola sapmakla birlikte, kitapnn geri kalan ksm, Kapital'in ilk iki cildinden daha fazla sonular nasl bir anlayla karttn gstermektedir. Marx'n, nc cildin nc ksmnda, kr orannn o zamana kadar doru aklamas yaplmam olan dme eilimi konusunda gelitirdii doru aklamay bamsz olarak bulma, ve gene, ticari krn snai art-deerden geldiini aydnla kavuturma ve faiz ile toprak ran konusunda, Marx'n nc cildin drdnc ve beinci ksmlarnda gelitirdii fikirlere onu daha nce gtren birok gzlemlerde bulunma onuru ona aittir. Daha sonraki bir makalesinde {Neue Zeit, 1892-93, n3 ve 4) bu sorunu zme abasnda, Schmidt, farkl bir yol tutar. Sermayenin, ortalamann alnda kr salayan retim kollarndan, ortalamann zerinde kr salayan retim kollarnda, ortalamann zerinde kr salayan rretim kollanna aktarlmasna neden olan rekabetin ortalama kr orann yaratn ne srer. Rekabetin krlarn eitienmesinde byk bir rol oynad, yeni bir bulu deildir. Ama imdi Schmidt, krlardaki bu dengelenme hareketinin, fazla miktarda retilmi metalann sa fiyatlarnn, toplumun, bunlar iin, deer yasasna gre deyebilecei bir deer byklne indirgenmesi ile ayn ey olduunu tantiamaya alyor. Marx'n, kitabn kendisinde yap tahliller, bu yolun da gene hedefe gtremeyeceinin ak kantlardr. Schmidt'ten sonra P. Fireman bu sorunu ele ald. (Conrads Jahr-bcher, dritte Folge, III, s. 793.) Marksist tahlillerin teki yanlan zerindeki dncelerine burada girmeyeceim. Bunlar, Marx'n yalnzca arard yerlerde, tanm yapmak istedii ve, genellikle Marx'n yaptlarnda, insann deimeyen, hazrlop, her zaman iin geerli tanmlar
20 Kari Marks Kapital III

bulabilecei gibi yanl varsaymlara dayanmaktadrlar. eyler ile bunlarn birbirleriyle ilikileri sabit deil deiken olarak kabul edilip kavrandnda, bunlann zihinsel imgeleri, fikirlerin de ayn ekilde deiim ve dnme bal bulunaca; ve bunlarn kat tanmlar iersinde hapsedilmi olmayp, tarihsel ya da mantksal oluum sreleri iersinde gelitikleri apakr. Bu, hi kukusuz, Marx'n birinci kitabnn balangcnda, sermayeye [sayfa 20] ulamak zere tarihsel ncl olarak basit meta retiminden niin yola ktn -mantksal ve tarihsel bakmdan ikinci dereceden bir biimde, kapitalist biimde deiiklie uram bir metadan deil de basit bir metadan hareket ettiini- aydnla kavuturmaktadr. Ne var ki, Fireman bunu kesinlikle grememektedir. Bunlar ve daha baka deiik itirazlara yolaabilecek teki yan konulan en iyisi bir yana brakalm ve hemen sorunun zne girelim. Teori, Fireman'a, belli bir art-deer orannda, ar-deer orannn, kullanlan emek-gc ile oranl olduunu retirken, o, deneyimden, belli bir ortalama kr orannda, knn, kullanlan toplam sermaye ile oranl olduunu reniyor. O, bunu, knn yalnzca greneksel bir grng (onun dilinde bu, belirli bir toplumsal oluuma aittir ve onunla varolup yokolan bir ey demektir) olduunu syleyerek aklyor. Varl dpedz sermayenin varlna baldr. Sermaye kendisi iin bir kr salayacak kadar gl olmak kaydyla, rekabetin zoruyla, kendisine, btn sermayeler iin eit bir kr oran da salar. Eit bir kr oran olmakszn kapitalist retim dpedz olanakszdr. Bu retim biimi veri olduuna gre, bireysel kapitalist iin kr miktan, belli bir kr oranna, yalnzca sermayesinin byklne baldr. te yandan, kr, art-deerden, karl denmeyen emekten ibarettir. Peki yleyse, bykl emein smr derecesine bal bulunan art-deerin, bykl kullanlan sermaye miktarna bal bulunan kra dnmesi nasl oluyor? "Deien ve deimeyen sermaye ... arasndaki orann en byk olduu btn retim kollannda metalann deerlerinin zerinde satlmalanyla; ama, bu aynca, deimeyen ve deien sermaye arasndaki s : d orannn en kk olduu retim kollarnda, metalann deerlerinin alnda ve ancak s : d orannn ortalama belli bir rakam temsil ettii retim kollannda gerek deerleri zerinden satldklar anlamn da tar. Bireysel fiyatlar ile bunlann kendi

deerleri arasndaki bu tutarszlk, deer ilkesini rtr m? Asla. nk baz metalarn fiyatlar deerlerinin zerine ykselirken, tekilerin fiyatlan ayn miktarda dtkleri iin fiyatlarn toplam, deerlerin toplamna eit kalr ... sonunda bu uyumsuzluk ortadan kalkar." Bu uyumsuzluk bir "dzensizliktir"; "ne var ki, pozitif bilimlerde nceden bilinebilir bir dzensizlie bir yasann rtlmesi gzyle baklmas olaan deildir". Yukardaki szler, Dokuzuncu Blmdeki ilgili pasajlarla karlatrlrsa Fireman'n gerekten, dikkati eken bir noktaya parmak bast grlecektir. Ne var ki, onun bu gl makalesinin hi de layk
Kari Marks 21 Kapital I

olmad ekilde souk karlan, Fireman'n tam ve kapsaml bir zme ulaabilmesi iin bu bulutan sonra bile daha ne kadar ok konulan birbirine balayan ara halkaya gereksinme bulunduunu gstermektedir. ok kii bu soruna ilgi duyduu halde hl parmaklann yakmaktan korkuyorlard. Ve bu, yalnz Fireman'n buluunu yarm brakmasyla deil, marksist tahlil konusundaki anlaynn inkar kabul etmez yanll ve bu yanl anlaya dayanarak bu konuda yapt genel eletiri ile de
aklanmaktadr, [sayfa 21]

G bir konuda kendisini gln duruma drme frsatin Zurich'li Herr Profesr Julius Wolf hi karmamaktadr. Bize, btn sorunun nispi art-deerde zmlendiini sylyor (Conrads Jahrbcher, 1891, dritte Folge, II, S. 352 ve devam). Nispi art-deer retimi, deimeyen sermayenin deien sermaye karsnda artmasna dayanr. "Deimeyen sermayedeki bir fazlalk, iilerin retici glerinde bir fazlal ngrr. retici gteki bu fazlalk (iilerin yaam gereksinmelerini ucuzlatmak yoluyla) art-deerde bir fazlalk meydana getirdii iin, artan art-deer ile, toplam sermayede deimeyen sermayenin payndaki art arasnda dorudan bir bant kurulur. Deimeyen sermayedeki bir fazlalk, emein retici gcnde bir fazlal belirtir. Deien sermayenin ayn kalmas ve deimeyen sermayede bir art ile art-deerde de Marx'a gre bir art olmas gerekir. nmeze konulan sorun buydu." Gerekte Marx, birinci ciltte yzlerce yerde bunun tam tersini sylemektedir; Marx'a gre, deien sermaye azald zaman, nispi art-deerin deimeyen sermayedeki art ile orantl olarak artaca iddias, btn parlamento hitabet sanatn utandracak kadar artcdr; gerekte Herr Julius Wolf, nispi ya da mutlak art-deer kavramlarn, ne nispi ve ne de mutlak olarak hi mi hi anlamadn her satnnda ortaya koymaktadr; ne var ki, kendisi iin syledii, "ilk bakta, insan kendisini gerekten bir curcuna a iersine dm gibi hissediyor" szleri, btn makalesi iersinde tek doru szdr. Ama btn bunlarn ne deeri var? Herr Julius Wolf, parlak buluundan ylesine gurur duymaktadr ki, bunun iin Marx'n ardndan vgler dzmekten ve kendi usuz bucaksz budalaln, "onun [Marx'n] kapitalist ekonomiyi eletirme sisteminde gsterdii dikkatin ve uzak grlln yeni bir kant" olarak gklere karmaktan kendisini alkoyamamaktadr. Ama ardndan daha da enfesi geliyor. Herr Wolf diyorlar ki: "Ri-cardo da ayn ekilde, eit bir sermaye yatnmnn, tpk ayn emek harcamasnn, ayn art-deer (nicelii bakmndan) yaratmas gibi, eit bir art-deer (kr) saladn iddia etmiti. Ve imdi sorun, bunlarn birbirleriyle nasl badat idi. Ama Marx, sorunun bu ekilde konulmasn kabul etmiyordu. O, her trl kukunun tesinde (nc ciltte) tantlamtr ki, ikinci neri, deer yasasnn zorunlu bir sonucu olmad gibi, kendi deer yasasyla bile elimektedir ve bu nedenle ... derhal reddedilmesi gerekir." Ve bunun zerine Wolf, hangimiz, Marx m yok22 Kari Marks Kapital III

sa ben mi bir hata yaptm diye yoklamaya balar. Karanlkta bir yol bulmaya alann kendisi olduu, doal olarak hi aklma gelmez. Bu sekin para zerinde bir tek bo szck sylemi olsaydm, okurlanma saygszlk etmi olur, durumun komikliini grememi olurdum. Yalnz u kadarn eklemek isterim ki, Conrad Schmidt'in yukarda sz edilen yaptnn, "dorudan doruya Engels tarafndan ilham edildii" konusunda profesrler arasnda yapld ne srlen dedikoduyu ortaya dkmek iin bu frsattan yararlanmada gsterdii kstahlk, bir [sayfa 22] zamanlar, "Marx'n nc ciltte hi kukuya yer vermeyecek ekilde tantlam olduunu" sylemeye cesaret ettii kstahla uygun dmektedir. Herr Julius Wolf! Sizin yaadnz ve ekitiiniz dnyada, bakalarnn nne aka bir sorun atan kimsenin, bunun zmn gizlice yakn dostlanna szdrmas olaan saylabilir. Sizin bu trden eyler yapabileceinize ben inanmaya haznm. Ama benim yaadm dnyada bir kimsenin bu gibi zavallca hilelere bavurma gereksinmesi duymayacan bu nsz tantlam olacaktr. Marx'n lmnn hemen ardndan Bay Achille Loda, Nuova Antologia'da (April 1883) onun zerine alelacele bir makale yaymlad. Yaznn bandaki yanl bilgilerle dolu yaam yksn, toplumsal, siyasal ve yaznsal yaptlannn bir eletirisi izliyordu. Marx'n materyalist tarih anlayn tahrif ediyor ve byk bir amacn peinde olduunu aa vuran bir gvenle arptyordu. Ve bu amaca en sonunda ulalyordu. Ayn Bay Loria, 1886'da, La teoria economica della constituzione politi-ca adl bir kitap yaymlad ve burada, hayretten az ak kalan adalanna, 1883'te kasten ve tamamen yanl

yorumlad Marx'n tarih anlaynn kendi buluu olduunu ilan etti. Marksist teori, doal olarak, burada epeyce darkafal bir dzeye indiriliyor ve kitap, drdnc snf rencisi iin bile gzyumulamayacak budalaca tarihsel rnekler ve kantlarla dolu bulunuyordu. Ama ne zaran var? Siyasal kouUann ve olaylarn her yerde daima buna tekabl eden iktisadi koullarla akland konusundaki bulu, burada ne srld gibi 1845'te Marx tarafndan deil, 1886'da Bay Loria tarafndan yaplmt. En azndan, o, bunu, hemerilerine ve kitab Fransa'da ktktan sonra baz Franszlara da yutturmay becermi ve talyan sosyalistleri, anl-anl Loria'y arlm tavuskuu tylerinden yolma frsatn bulana kadar, imdi de talya'da, yeni bir a aan tarih teorisinin yazan olarak poz yapabilirdi. u var ki, bu, Bay Loria 'nn tutumunun ancak kk bir rneidir. O, bize, Marx'n btn teorilerinin, bir bilinli bilgiilie {un consa-pute sofismd) dayand; ve yanltclk [paralogism] (sapendolit tali) olduklarn bildii halde bile yanltclk yapmaktan vazgemedii vb., konusunda gvence veriyor. Ve okurlar zerinde, Marx'a, kk ayak oyunlarn bizim Padual profesr gibi ayn zavall yalanlarla tezgahlayan Loria'vari ne id belirsiz bir tredi gzyle bakmalar iin bir dizi benzer aalk imalarla gerekli etkiyi yaptktan sonra, onlara nemli bir srn
Kari Marks 23 Kapital I

aklyor ve bizi dndrp dolatnp tekrar kr oranna getiriyor. Bay Loria diyor ki: Marx'a gre, bir kapitalist sanayi kuruluunda retilen art-deer (bunu, Bay Loria, burada, krla bir tutuyor) miktar, burada kullanlan deien sermayeye baldr, nk deimeyen sermaye kr salamaz. Ama bu, geree aykndr. nk uygulamada kr, deien sermayeye deil, toplam sermayeye baldr. Ve Marx'n kendisi bunu gryor (Buch I, Kap. XI - Kari Marx, Kapital, Birinci Cilt, Onnc Blm, Sol Yaynlar, Ankara 1975. -Ed.) ve yzeyde olgulann teorisiyle eliir [sayfa 23] grndklerini kabul ediyor. Ama o, bu elikinin stesinden nasl geliyor? Okurlanna, daha sonraki henz yaynlanmam bir cildi salk veriyor. Loria, kendi okurlanna, Marx'n yazmay hi bir zaman dnmediine inand bu cilt hakknda zaten bilgi vermiti, imdi ise zafer lklar atyor: "Henz yaynlanmad halde, Marx'n kendisine kar olanlara kar daima ne srd bu ikinci cildin, bilimsel kantlar getirmeyi beceremedii zaman bavurduu kurnazca bir bahane (uningegnoso spediente ideato dal Marx a sostituzione degli argomenti scientifici) olduunu iddia etmekte asla haksz deildim." Ve btn bunlardan sonra her kim Marx'n, l'illustre [nl. -.] Loria ile ayn bilimsel sahtekarlar snfna girdiine inanmazsa, iflah olmaz birisidir. Hi deilse u kadarn renini bulunuyoruz: Bay Loria'ya gre, marksist art-deer teorisi, genel bir eit kr orannn varl ile kesenkes badaamaz. Bundan sonra ikinci cilt ve onunla birlikte benim tam bu nokta zerindeki aktan aa itirazm yaynland. Eer Bay Loria bizler gibi utanga bir Alman olsayd, biraz olsun utan duyabilirdi. Ama o, scak bir iklimden gelen kendini beenmi bir gneylidir ve kendinin de tanklk edebilecei gibi orada serinkanllk doal bir gereksinmedir. Kr oran ile ilgili sorun aktan aa ortaya konulmutur. Bay Loria, bunun zmlenemez olduunu aka ilan etmitir. Ve ite imdi tam bu nedenle, onu herkesin gz nnde zmleyerek kendisini am olacaktr. Bu mucize, Conrads Jahrbcher, neue Folge, Buch XX, s. 272 ve devamnda, Conrad Schmidt'in sz edilen kitap ile ilgili bir makalede baanlmtr. Loria, ticari krn nasl yapldn Schmidt'ten rendikten sonra, birdenbire her ey zmlenmi oldu. "Deerin, emek-zaman ile belirlenmesi, sermayelerinin daha byk bir ksmn cretlere yatran kapitalistlere avantaj salayaca iin, retken olmayan" (yani ticari) "sermeye, bu ayrcalkl kapitalistlerden daha yksek bir faiz" (yani kr) "ekebilir ve bylece, bireysel sanayi kapitalistleri arasnda bir eitlik salayabilir.... rnein, eer A, B, C, sanayi kapitalistlerinin herbiri, retimde 100 ign ve srasyla 0, 100, 200 deimeyen sermaye kullansa ve eer 100 ign iin cretler 50 ign tutsa, bunlarn herbirisi 50 ignlk art-deer elde eder ve kr oran, birinci kapitalist iin %100, ikinci iin %33,3 ve nc iin %20 olur. Ama eer drdnc bir D kapitalisti, A'dan 40 ign deerinde, B'den 20 ign
24 Kari Marks Kapital III

deerinde, bir faiz" (kr) "talep eden 300'lk bir verimsiz sermaye biriktirmi olsa, A ve B kapitalistlerinin kr oran, tpk C gibi %20'ye der, oysa 300'l sermayesi ile D, 60'lk bir kr ya da dier kapitalistler gibi %20'lik kr oran salam olur." te bylesine artc bir ustalkla l'illustre Loria, on yl nce zmlenemez diye ilan ettii sorunu bir rpda zmleyiveriyor. Ama [sayfa 24] ne yazk ki, bu "retken olmayan sermayenin" sanayicilerden ortalama kr oran zerindeki fazla krlarn szdrma ve tpk toprak sahibinin kiracnn art-karn toprak rant diye cebe indirmesi gibi bunu kendi cebinde alkoyma gcn nereden aldnn srrn bize aklamyor. Aslnda ona kalrsa, bunun, sanayicilerden toprak rantna benzer bir hara toplayarak bu yoldan ortalama bir kr orann oluturan tccarlar olmas gerekiyor. Hemen herkesin bildii gibi ticari sermaye gerekten de genel kr orann oluturmakta ok nemli bir etmendir. Ne var ki, ancak ekonomi politii iten ie kmseyen bir kalemor, bu sermayenin, genel kr oran daha ekil almadan nce bile, bu genel oranndaki btn art-deer fazlaln emme ve stelik herhangi bir

tanmaz mlkiyete gereksinme olmakszn bunu kendisi iin toprak rantna evirme sihirli gcne sahip bulunduunu iddia edebilir. Bundan daha az artc olmayan bir iddia da, ticari sermayenin, artdeerleri, ortalama kr orann tp tpna karlayan belirli sanayicileri kefetmesi ve marks-ist deer yasasnn bu talihsiz kurbanlarnn ilesini, bunlara ait rnleri, bir komisyon bile talep etmeksizin onlar adna bedavadan satmak suretiyle hafifletmeyi kendisi iin bir ayrcalk saymasdr. Marx'n bylesine sefil hilelere bavurmaya gereksinmesi olduunu hayal etmesi iin bir insann ne denli arlatan olmas gerekir! Ne var ki, onu kuzeyli rakipleriyle, szgelii, o da daha dnk ocuk olmayan Herr Julius Wolf ile karlatrdktan sonradr ki, nl Loria btn grkemiyle parlar. Herr Wolf, Sozialismus und kapitalisti-sche Gesellschaftsordnung zerine olan kaln kitabnda bile, talya'nn yannda enileyen kpek enii gibi kalr. Marx' da, bakalarndan ne daha fazla, ne de daha az, ancak Bay Loria'nn kendisi kadar bilgi, yanltc, palavrac ve arlatan diye kabul eden -Marx'n yazmaya gc yetmeyeceini ve hi bir zaman da yazamayacan ok iyi bildii halde, ba dara dt zamanlarda, teorisini bir sonraki ciltte tamamlayacan aka vaadettiini syleyen, maestronun ender srda yannda, ne kadar da beceriksiz kaldn syleyerek, onu kmseyecek ve bir patavatszlk edecektim. Snrsz bir kstahlkla birlikte g durumlardan bir ylanbal gibi synlma hneri, yedii tekmelere kahramanca gs germesi, bakalarnn basanlarn elabukluu ile armas, arsz bir amatayla reklamclk, dost lklan ile nn yayma abas-btn bunlarda ona kim rakip olabilir ki? talya klasizmin lkesidir. Modern zamanlann afann skt byk adan beri, Dante'den Garibaldi'ye kadar ei bulunmaz klasik
Kari Marks 25 Kapital I

yetkinlikte grkemli kiiler yetitirmitir. Ama yozlama ve yabanc egemenlik dnemi de, ona, aralarnda zellikle iki belirgin tipin, Sganarelle ve Dolcamara'nn da bulunduu klasik insan msveddelerini miras brakmtr. Bunlarn her ikisinin klasik bir bileimi bizim illustre Loria'da [sayfa
25] kiilemitir.

Konuyu balarken okurlanm Atlantiin kar kysna gtrmem gerekiyor. New York'lu Dr. (tp) George C. Stiebeling de, soruna bir zm ve hem de ok basit bir zm bulmutur. Gerekten de ylesine basit bir zm ki, kendisini ne orada, ne de burada kimse ciddiye almamtr. Bu, onu fkelendirmi ve byk suyun her iki yakasnda yaynlanan sonu gelmez kitapk ve gazete makalelerinde bunun hakszlndan ac ac yalanmtr. Kendisine, Neue Zeit'ta, btn zmnn matematik bir yanlgya dayand anlatlmt. Ama bu onu pek etkilemedi. Marx da pek ok matematik yanllar yapmt, ama gene de pek ok eyde hakl kmt. yleyse imdi Dr. Stiebeling'in zmne bir gzatalm. "Eit sermayeler ve eit zaman uzunluklaryla alan ama deimeyen ve deien sermayeler arasndaki orann farkl olduu iki fabrika alyorum. Toplam sermaye (s + d) = y ve deimeyen ve deien sermayelerin oranndaki fark = x olsun. I. fabrika iin y = s + d, II. fabrika iin y = (s - x) + (d + x). Bu durumda, I. fabrika iin art-deer oran = s/d, ve II. fabrika iin = k/d+x'dir. Toplam sermaye y, ya da s + d, belli bir zamanda kendisi kadar byd toplam art-deere (a) ben, kr (k) diyorum; demek ki: k = a'dr. u halde I. fabrika iin kr oran = k/y, ya da s/a+d ve II. fabrika iin gene k/y, ya da a/(s+x) + (d+x), yani gene = a/s+d. Sorun... bylece yle bir durum alr ki, deer yasas gereince, eit sermaye ve eit zaman ve ama eit olmayan canl emek miktarlan ile, art-deer orannda bir deime, ortalama kr orannda bir eitlenmeye neden our." (G. C. Stiebeling, Das VVerthgesetz und die Profitrate, New York, John Heinrich.) Yukardaki hesap ne denli ho ve aydnlatc olursa olsun, Dr. Stiebeling'e gene de bir soru sormak gereini duyuyoruz: I. fabrikann rettii art-deer miktannn, II. fabrikann rettii art-deer miktanna eit olduunu nereden biliyor? s, d, y ve x'in, yani hesaptaki teki btn etmenlerin, her iki fabrika iin eit olduunu aka sylyor, ama a'nn hi szn etmiyor. Yukarda sz edilen artdeer miktannn her ikisini de cebirsel olarak a ile gstermesinden, bunlarn mutlaka eit olacaklan sonucu kmaz. Oysa asl kantlanmas gereken ey budur, nk Bay Stiebeling fazla kafa yormadan, kr da (k) art-deerle ayn ey sayyor. imdi ortada ancak iki k var. Ya her iki a da eittir, iki fabrikada da eit miktarlarda art-deer retilmektedir ve bu yzden, iki sermaye de eit olduu iin eit miktarlarda kr salamaktadr. Bu durumda Bay Stiebeling, aslnda kantlamak durumunda olduu eyi daha balangta gerek diye alm oluyor. Ya da, bir fabrika dierinden daha fazla art26 Kari Marks Kapital III

deer retiyor; bu durumda da btn hesab altst oluyor. Bay Stiebeling, dalar kadar hesab bu matematik yanlg zerine kurmak ve bunlar halka sergilemek iin ne cann, ne parasn esirgemitir. Srf gnl huzuru iin kendisini temin ederim ki, bunlann hemen [sayfa 26] hepsi ayn derecede yanltr ve byle olmad pek az durumda da, onun tantlamaya altndan bsbtn farkl bir eyi tantlamaktadr. rnein, 1870 ve 1880 Amerikan saym rakamlarn karlatrarak, kr orannn fiilen dtn tantlar, ama bunu yanl yorumlar, ve bu deneyime dayanlarak Marx'n srekli kararl kr oran teorisinin dzeltilmesi gerektii sonucunu

kartr. Bu nc cildin nc ksmndan, bu marksist "kararl kr oran" teorisinin tamamen Bay Stiebeling'in hayalinin bir rn olduu ve kr oranndaki dme eiliminin, Dr. Stiebeling'in belirttiinin tamamen tersi koullardan ileri geldii anlalm olacaktr. Dr. Stiebeling'in iyi niyetli olduuna hi kuku yok, ama bilimsel sorunlarla uramak isteyen bir kimsenin, her eyden nce, yararlanmak istedii yaptlar, yazannn yazd gibi okumay, daha da nemlisi bunlarda bulunmayan eyleri bunlara katmakszn okumay renmesi gerekir. Btn aratrmann sonucu bu sorun ile ilgili olarak da bir kez daha gsteriyor ki, bu konuda bir eyler baarm olan gene yalnz marksist okuldur. Eer Fireman ve Conrad Schmidt bu nc cildi okurlarsa, herbiri kendi adna kendi yaptlarndan pekala memnun olabilirler, [sayfa
27]

Londra, 4 Ekim 1894


Kari Marks Kapital III

FREDRCH ENGELS

27 28
Kari Marks Kapital III

NC KTAP BR BTN OLARAK KAPTALST RETM SREC I


Kari Marks 29 Kapital III

30
Kari Marks Kapital III

BRNC KISIM ARTI-DEERN KRA VE ARTI-DEER ORANININ KR ORANINA DNMES


BRNC BOLUM

MALYET FYATI VE KR

BRNC Kitapta, biz, bizatihi kapitalist retim srecini oluturan grngleri, d kouUann yaratabilecekleri her trden ikincil etkileri hi dikkate almakszn, dolaysz retici sre olarak incelemitik. Ne var ki, bu dolaysz retim sreci, sermayenin yaam sresini sona erdirmi olmaz. Bu sre, gerek dnyada, kinci Kitabn konusu olan dolam sreci ile tamamlanr. kinci Kitapta, yani dolam srecinin, toplumsal yeniden-retim srecinin aracs olarak ele alnd nc Ksmda, kapitalist retim srecinin, btnyle ele alndnda, retim ve dolam srelerinin bir sentezini temsil ettii ortaya kmt. Bu nc kitabn ele ald konular dnlrse, bu sentez zerine baz genel dncelerle yetinilmesi olanakszdr. Tersine, bir btn olarak sermaye hareketlerinden doan somut biimlerin saptanmas ve tanmlanmas gerekir. Sermayeler fiili hareketleri srasnda birbirlerinin karsna yle somut ekillerde kar ki, sermayenin dolaysz retim srecindeki biimi, tpk dolam srecindeki biimi gibi, yalnzca zel durumlar olarak ortaya kar. Bu kitapta gelitirildii gibi, sermayenin eitli biimleri, bylece, farkl sermayelerin birbirleri zerindeki etkileri iersinde, rekabet iersinde, ve bizzat retim elerinin olaan bilinleri iersinde, adm adm,
Kari Marks 31 Kapital I

[sayfa 3i] toplum yzeyinde brnecekleri biime yaklarlar. Kapitalist yolda retilen her metan deeri, u forml ile temsil edilir: S = s + d + a. Eer rnn bu deerinden, biz, art-deerleri kartrsak, ortada yalnzca retim elerine harcanm sermaye deeri, s + d'ye karlk, bir edeer ya da mal olarak onun yerini alan bir deer kalr. rnein, belli bir nesnenin retimi, eer 20 sterlini retim aletlerinin anmasn ve ypranmasn, 380 sterlini retim maddelerini ve 100 sterlini emek-gcn karlayan 500 sterlinlik bir sermaye yatnmn gerektiriyorsa ve art-deer oran %100 ise, rnn deeri = 400s + 100d + 100a = 600 sterlin olur. 100 sterlinlik art-deer dldkten sonra, geriye yalnzca, harcanan 500 sterlinlik sermayeyi yerine koyan 500 sterlinlik meta-deer kalr. Metan deerinin tketilen retim aralan ile emek-gcnn fiyatn yerine koyan bu ksm, ancak, metan kapitalistin kendisine maliyetini yerine koymu olur. Bu nedenle de onun [yani kapitalist -.] iin, metan maliyet fiyatn temsil eder. Metan kapitaliste maliyeti ile gerek retim maliyeti, birbirinden tamamen farkl iki byklktr. Meta-dee-rin, ardeerden meydana gelen ksm, bu ksm, emekiye, karl denmemi emee malolduu iin, kapitaliste herhangi bir eye malolmamtr. Ne var ki, kapitalist retim esasna gre, ii, retim srecine girdikten sonra, o, kapitaliste ait bulunan ve ilev yapan retken sermayenin tamamlayc bir esini oluturur. Bu nedenle metan asl reticisi kapitalisttir. te bu yzden, metan maliyet fiyat, kapitaliste, zorunlu olarak, metan gerek maliyeti olarak grnr. Biz, eer maliyet fiyatna, m dersek, S = s + d + a forml, S = m + a eklini, yani, meta-deer = maliyet fiyat + art-deer eklini alr. Bir metan yalnz retimi srasnda harcanan sermayenin deerini yerine koyan eitii deer ksmlarnn, maliyet fiyat bal altnda toplanmas, bir yandan, kapitalist retimin zgl niteliini ifade eder. Metan kapitalist maliyeti sermaye harcanmas ile, oysa metan gerek maliyeti emek harcanmas ile llr. Bylece, bir metan kapitalist maliyet fiyat, nicelik olarak deerinden ya da

onun gerek maliyet fiyatndan farkldr. Bu fiyat metan deerinden kktr, nk, S = m + a eitliinde, m = S - a olduu akr. te yandan, bir metan maliyet fiyat, hi bir zaman yalnz kapitalist muhasebede bulunan bir kategoriden ibaret deildir. Deerin bu ksmnn tek bana ayrlmas, pratikte, metan fiili retiminde, srekli olarak kendini gsterir, nk dolam sreci yoluyla durmadan kendi meta biiminden retken sermaye biimine tekrar evrilmek zorunda olup, bylece metan maliyet fiyat, daima, yapmnda tketilen retim elerini tekrar satn almak
32 Kari Marks Kapital III

durumundadr, [sayfa 32]

Maliyet fiyat kategorisinin, te yandan, meta-deerin olumasyla ya da, sermayenin kendisini geniletmesi sreciyle hi bir ilikisi yoktur. 600 sterlinlik bir metan deerinin, altda-beinin, yani 500 sterlinin, onun retiminde tketilen 500 sterlinlik sermayenin bir edeerinden fazla bir eyi temsil etmediini ve bu nedenle ancak bu sermayenin maddi elerini tekrar san almaya yetebileceini biliyorsam, henz daha, ne metan deerinin onun maliyet fiyatn temsil eden altda-belik ksmnn ve ne de metadaki art-deeri oluturan son altda-birlik ksmnn ne ekilde retildii hakknda bir ey biliyorum demektir. Bununla birlikte, ararmalanmz, kapitalist iktisatta, maliyet fiyatnn, deer retiminin kendisinin sahte bir kategorisi grntsne brndn ortaya koyacaktr. Tekrar rneimize dnelim. Bir ii tarafndan ortalama toplumsal bir ignnde retilen deerin 6 ilin = 6P ile temsil edildiini varsayalm. Bu durumda yatrlan 500 sterlinlik sermaye = 400s + 100d,on saatiik 1.6662/3 ignnde retilen bir deeri temsil eder ve bunun 1.333'/ 3 ign 400s'ye eit retim aralannn deerinde ve 333'/3 ign 100d'ye eit emek-gcnn deerinde kristallemitir. %100'lk bir ar-deer oran varsayldnda, yeni elde edilecek olan metan retiminin gerektirecei emek harcamas = 100s + 100d = 6662/3 on saatiik igndr. Biz biliyoruz ki (bkz: Buch 1, Kap. VII, s. 101-193) 600 sterlinlik yeni yaralan rnn deeri, 1) retim aralar iin harcanan 400 sterlinlik deimeyen sermayenin yeniden ortaya kan deeri, ve 2) 200 sterlinlik yeni retilen bir deerden olumutur. Metan maliyet fiyat = 500 sterlin, yeniden ortaya kan 400s ile, yeni retilen 200 sterlinlik (=100d) deerin yansn, yani kkenleri tamamen farkl iki meta-deer esini kapsar. 666V3 on saatiik ign boyunca harcanm bulunan emein bir amaca ynelmi nitelii sonucu, tketilen 400 sterlin tutarndaki retim aralannn deeri, bu retim aralanndan rne aktanlmtr. Daha nceden varolan bu deer, bylece, rnn deerini oluturan bir ksm olarak yeniden ortaya kmtr, ama bu metan retim srecinde yaratlmamtr. Metan deerinin bir ksm olarak varolmasnn tek nedeni, yatrlan sermayenin bir esi eklinde daha nce varolmasdr. Harcanm bulunan deimeyen sermaye, bu nedenle, metan deerinin, bu sermayenin bizzat o deere ekledii ksm tarafndan yerine konmutur. Maliyet fiyatnn bu esi, demek ki, ifte bir anlam tamaktadr. Bir yandan, o, meta-deerin, tketilen sermayeyi yerine koyan ksm olduu iin, metan maliyet fiyatna girmektedir. te yandan da, salt, harcanan sermayenin deeri olduu, ya da retim aralan u kadara malolduklan iin meta-deerin bir esini oluturur. Maliyet fiyatnn teki esi iin durum tam tersidir. Metan [sayfa 33] retiminde harcanan 6662/3 ign, 200 sterlinlik yeni bir deer yaratKarl Marks 33 Kapital I

maktadr. Bu yeni deerin bir ksm, salt, 100 sterlinlik yatnlan deien sermayeyi ya da kullanlan emek-gcnn fiyatn yerine koymaktadr. Ne var ki, bu yatrlan sermaye-deer, herhangi bir ekilde, yeni deerin yaratlmasna girmemektedir. Sermaye yatnmn ilgilendirdii kadanyla emek-gc, bir deer olarak saylmaktadr. Ama, retim srecinde o, deer yaratcs olarak hareket etmektedir. Yatrlan sermaye iersinde emek- gcnn deerinin tuttuu yeri, fiilen ilev yapan retken sermayede, canl, deer-yaratc emek-gcnn kendisi almaktadr. Meta-deerin, biraraya geldikleri zaman maliyet fiyatn oluturan bu eitli eleri arasndaki fark, sermayenin, ya harcanm olan deimeyen ya da harcanm olan deien ksmnn deerinin byklnde bir deiiklik olduu zaman gze arpar. Diyelim, ayn retim aralarnn ya da sermayenin deimeyen ksmnn fiya 400 sterlinden 600 sterline ykselmi ya da tersine 200 sterline dm olsun. Birinci durumda, 500 sterlinden, 600s + 100d = 700 sterline ykselen yalnzca metan maliyet fiya deil, 600 sterlinden, 600s + lOOd + 100a = 800 sterline ykselen metan deeridir de. kinci durumda, 500 sterlinden 200s + 100d = 300 sterline den yalnzca maliyet fiya deil, 600 sterlinden, 200s + 100d + 100a = 400 sterline den metan deeridir de. Harcanm bulunan deimeyen sermaye kendi deerini rne aktard iin, teki koullar ayn kalmak zere, rnn deeri, bu sermaye-deerin mutiak bykl ile ykselir ya da der. te yandan, teki koullarn deimeden kaldn varsayalm, ayn miktar emek-gcnn fiya 100 sterlinden 150 sterline ykselmi ya da, tersine, 100 sterlinden 50 sterline dm olsun. Birinci durumda, maliyet fiya 500

sterlinden, 400s + 150d = 550 sterline ykselmi, ikinci durumda 500 sterlinden, 400s + 50d = 450 sterline dm olur. Ama her iki durumda da, meta-deer, deimeden 600 sterlin olarak kalr; bir seferinde 400s + 150d + 50 , ve teki seferinde 400 + 50. + 150 'dr. Yatnlm olan deien
a' s d a 3 > 3

sermaye kendi deerini rne eklemez. Onun deerinin yerini, rnde daha ok, emek tarafndan yaratlm bulunan yeni bir deer almtr. Bu nedenle, deien sermayenin mutlak byklndeki bir deiiklik, salt emek-gcnn fiyatndaki bir deiiklii ifade ettii srece, meta-deerin mutiak bykln en ufak ekilde deitirmez, nk bu, canl emek-gc tarafndan yaralan yeni deerin mutlak byklnde hi bir eyi deitirmi olmaz. Byle bir deiiklik, daha ok, yeni deerin, birisi art-deeri oluturan, teki deien sermayeyi yerine koyan ve bu yzden metan maliyet fyana geen iki ksmnn nispi oranlan zerinde etkili olur. Maliyet fiyann iki esinin, rneimizde 400s + 100d'nin tek ortak yanlar, her ikisinin de metadeerin yatrlan sermayeyi yerine koyan ksmlan olmasdr. Ne var ki, bu gerek durum, kapitalist retim asndan zorunlu olarak ters bir biimde grnr.
34 Kari Marks Kapital III

Kapitalist retim tarz, klelie dayanan retim tarzndan, teki [sayfa 34] eylerin yansra, onda emek-gcnn deerinin ve dolaysyla fiyatnn deerinin, emein kendisinin deeri ya da fiyat, ya da cretler olarak grlmesi olgusuyla ayrlr (Buch I, Kap. XVII). Yatnlan sermayenin deien ksm bu nedenle, cretlere harcanan sermaye, retimde harcanan btn emein deeri ve dolaysyla fiyatn deyen sermaye-deer olarak grnr. rnein, ortalama on saatiik toplumsal ignnn 6 ilin tutanndaki bir para miktannda nesneletiini varsayalm. Buna gre 100 sterlinlik bir deien sermaye yatrm, 333'/3 on saatlik ignnde retilen bir deerin para ifadesini temsil eder. Ne var ki, san alnan emek-gcn, yanlan sermayede temsil eden bu deer, fiilen ilev yapan retken sermayenin bir ksmn oluturmaz. retim srecinde onun yerini, canl emek-gc almtr. Eer, rneimizde olduu gibi, emek-gcnn smr derecesi %100 ise 6662/3 on saatiik ign boyunca harcanr ve bylece de, rne 100 sterlinlik yeni bir deer katar. Ama, yatrlan sermayede, 100 sterlinlik deien sermaye, cretiere yanlm sermaye ya da 6662/3 on saatlik gn boyunca i gren emein fiyat olarak grnr. 100 sterlinlik miktar, 6662/3 ile blnrse, deer olarak, be saatiik emein rnne eit, on saatiik bir ignnn fiyat olan 3 ilin elde edilir. imdi eer biz, bir yanda yanlan sermayeyi dier yandaki meta-deer ile karlanrsak unu buluruz: I. Yanlan sermaye 500 sterlin = retim aralanna harcanan 400 sterlinlik sermaye (retim aralannn fiyat) + emee harcanan 100 sterlinlik sermaye (6662/3 ignnn fiya ya da ayn sre iin denen cret). II. Metalann deeri 600 sterlin = maliyet fiyatn temsil eden 500 sterlin (harcanan retim aralarnn fiya 400 sterlin + harcanan 6662/3 ignnn fiya 100 sterlin) + 100 sterlin art-deer. Bu formlde, sermayenin emek-gcne yatrlan ksm, pamuk ya da kmr gibi retim aralanna yatrlan ksmndan, yalnz, maddi bakmdan farkl bir retim esinin karlnn denmesine yaramas bakmndan aynlr, yoksa hi bir ekilde, meta-deer yaratma srecinde ve dolaysyla da sermayenin kendisini geniletme srecinde ilevsel bakmdan farkl bir amaca hizmet ettiinden tr ayrlmaz. retim aralarnn fiya, pk yanlan sermayede grnd gibi, metalann maliyet fiyanda tekrar grnr, ve byle olmasnn nedeni, bu retim aralarnn bir amaca uygun olarak tketilmeleridir. Bu metalarn retiminde tketilen 6662/3 ign iin denen fiyat ya da cretler de, gene, pk yanlan sermayede grnd gibi metalarn maliyet fiyanda tekrar ortaya kar ve bunun da nedeni gene bu miktar emein bir amaca ynelik olarak harcanm olmasdr. Biz, yalnz, tamamlanm ve varolan deerleri -yanlan sermayenin deerinin, rnn deerinin olumasna kalan ksmlann- grrz, ama yeni deerler yaratan eyi grmeyiz.
Kari Marks 35 Kapital I

Deimeyen ve deien sermaye arasndaki ayrm yokolmutur. 500 sterlinlik tm maliyet fiyat, imdi iki anlam tar; birincisi, 600 sterlinlik [sayfa 35] meta-deerin, metan retiminde harcanan 500 sterlinlik sermayeyi yerine koyan ksmdr; ikincisi, meta-deerin bu ksm, salt, kullanlan retim elerinin, yani retim aralan ile emein maliyet fiyat, yani yanlan sermaye olarak daha nce varolduu iin mevcuttur. Ser-maye-deer, bir metan maliyet fiyat olarak, ancak bir sermaye-deer eklinde harcand iin ve harcand lde tekrar ortaya kar. Yatrlan sermayenin eitii deer ksmlarnn, maddi bakmdan farkl retim elerine, yani emek aralarna, ham ve yardmc maddelere ve emee harcanm olmas olgusu, yalnzca, metan maliyet fiyatnn, maddi bakmdan farkl retim elerinin yeniden satn alnmas zorunluluunu gerektirir. Ama, maliyet fiyatnn oluumunu ilgilendirdii kadanyla, burada yalnzca bir ayrm, yani sabit ve dner sermayeler arasndaki ayrm farkedilebilir. rneimizde biz, emek aralannn anp ypranmas

iin 20 sterlin koymutuk (400s = emek aralarnn amortisman iin 20 sterlin + retim maddeleri iin 380 sterlin). Bu emek aralarnn deeri, retken sreten nce, diyelim 1.100 sterlin olsun. Metalar retildikten sonra bu deer iki biimde varolur, metan deerinin bir ksm olarak 20 sterlin ve eskisi gibi kapitalistin mlkiyetinde kalan emek aralarnn geriye kalan deeri olarak 1.200 - 20 ya da 1.180 sterlin; bir baka deyile, bunlar, kapitalistin meta-sermayesinin deil, retken sermayesinin eleri olarak bulunurlar. retim maddeleri ile cretier, emek aralarndan farkl olarak, metan retiminde tamamen tketilmiler ve bylece btn deerleri, retilen metan deerine gemitir. Yatrlan sermayenin bu eitii ksmlannn, devir ile ilikili olarak nasl sabit ve dner sermaye biimlerine brndklerini grmtk. Buna gre, yanlan sermaye = 1.680 sterlin: sabit sermaye = 1.200 sterlin + dner sermaye = 480 sterlin (= 380 sterlin retim maddelerindeki, ar, 100 sterlin cretlerdeki). Ama metan maliyet fiyat, yalnz = 500 sterlin (sabit sermayenin anma ve ypranmas iin 20 sterlin ve dner sermaye iin 480 sterlin). Metan maliyet fiyat ile yatrlan sermaye arasndaki bu fark, yalnzca, metan maliyet fiyatnn, yalnzca retiminde fiilen tketilen sermaye tarafndan oluturulduunu tantlar. Metan retiminde, 1.200 sterlin deerinde retim arac kullanlmtr, ama bu yanlan sermayedeerden yalnz 20 sterlini retimde kaybolmutur. Demek ki, kullanlan sabit sermaye, ancak ksmen metan maliyet fiyana girmektedir, nk onun retiminde ancak ksmen tketilmektedir. Kullanlan dner sermaye ise metan maliyet fiyana btnyle girmektedir, nk retimde btnyle tketilmektedir. Ama bu, ancak, sabit ve dner sermayelerin tketilen ksmlarnn
* Orantl olarak, herkese den pay orannda, -.
36 Kari Marks Kapital III

deimez bir biimde, deerlerinin bykl ile prou rata,* metan maliyet fiyatna [sayfa 36] getiini ve metan deerinin bu ksmlarnn salt retimlerinde harcanan sermayeden doduklarn tantlamaz m? Eer bu byle olmasayd, yatrlm bulunan 1.200 sterlinlik sabit sermayenin, retken sre srasnda kaybettii 20 sterlin dnda, kaybetmemi olduu dier 1.180 sterlini de bu srece niin katmad aklanamazd. Maliyet fiyatnn hesaplanmas bakmndan sabit ve dner sermayeler arasndaki bu fark, bu nedenle, ancak, maliyet fiyatnn grnte, harcanan sermaye-deerden ya da bizzat kapitalist tarafndan emek de dahil harcanan retim eleri iin denen fiyattan domu olmasn dorular. te yandan, deerin oluumunu ilgilendirmesi bakmndan, sermayenin emek-gcne yatnlan deien ksm, burada, dner sermaye bal altnda, aka, deimeyen sermaye ile (sermayenin retim maddesinden ibaret bulunan ksm ile) zdeletirilmekte ve bu, sermayenin kendisini geniletme srecindeki sim tamamlamaktadr.1 Buraya kadar biz, metalann deerinin yalnzca bir esini, yani maliyet fiyatn ele aldk. imdi de, metalann deerinin dier ksmna, yani maliyet fiyat zerindeki fazlala ya da art-deere gzatmamz gerekiyor. Demek ki, her eyden nce art-deer, bir metan deerinin maliyet fiyatnn zerinde ve tesinde kalan fazla ksmdr. Ama maliyet fiyat, kendisinin de srekli olarak maddi elerine tekrar evrildii tketilen sermayenin deerine eit olduu iin, bu deer fazlas, metan retiminde harcanan ve kendi dolam yoluyla geri dnen sermayenin deerindeki bir art demektir. Daha nce de grdmz gibi, art-deer a ancak, deien sermaye d'nin deerindeki bir deimeden doduu ve bu nedenle, kkeni ynnden deien sermayedeki bir arttan baka bir ey olmad halde, retim sreci sona erdikten sonra, gene de s + d'nin, harcanm toplam sermayenin deerinde bir art oluturur, a'nn, emek-gcne yatnlm bulunan belirli bir sermaye-deer d'nin, deiken bir bykle, yani deimeyen bir bykln deien bir bykle evrilmesiyle retildiini ifade eden s + (d + a) forml, (s + d) + a olarak da temsil edilebilir. retim gereklemeden nce elimizde 500 sterlinlik bir sermaye vard. retim tamamlandktan sonra, elimizde 500 sterlinlik bu sermaye ile, 100 sterlinlik bir deer art vardr.2
1

Kitap I'de (Kap. VII. 216-206 Dipnot.) [Trke baskda: Dokuzuncu Blm nc Kesim; s. 249 vd. -Ed. ], bunun, iktisatnn kafasnda nasl bir karklk yaratabileceini gstermek iin N. W. Senior'un rneini vermitik. 2 "Daha nce sylenenlerden biliyoruz ki, art-deer yalnzca d'nin sermayenin emek-gcne dnen blmnn deerindeki deimenin sonucudur; dolaysyla d + a = d + d (ya da d, art, d'nin bir kesri). Ama deienin yalnzca d olmas olgusu, ve bu deimenin koullarnn sermayenin deien ksmndaki bir artn sonucu olmas durumuyla deime koullarnn gzle grlemez hale gelmesi yannda yatrlan sermayenin toplamnda bir art da vardr. Balangta 500 S imdi 590 S olmaktadr." (Buch I. Kap. VII, 1, s. 203/195.) [Trke baskda: Onbirinci Blm, Birinci Kesim. s. 238-239. -Ed.]
Kari Marks 37 Kapital I

Bununla birlikte, art-deer, yalnz, yatrlan sermayenin, sermayenin kendisini geniletmesi srecine giren ksmnda, deil, bu srece [sayfa 37] girmeyen ksmnda da bir art oluturur. Baka bir deyile, art-deer yalnz, metan maliyet fiyat ile yerine konulan tketilen sermayede deil, retime yatrlan btn sermayede bir art demektir. retim srecinden nce elimizde 1.680 sterlin deerinde bir sermaye vard; yani retim aralarna yatnlan ve yalnz 20 sterlini, anp ypranma nedeniyle metan deerine giren 1.200 sterlinlik bir sabit sermaye ile, retim maddelerine ve cretlere yatrlan 480

sterlinlik bir dner sermaye bulunuyordu. retim srecinden sonra, elimizde retken sermayenin deerini oluturan bir e olarak 1.180 sterlin ile, 600 sterlinlik bir meta-sermaye bulunmaktadr. Bu iki deer miktann topladmzda, imdi kapitalistin elinde 1. 780 sterlinlik bir deer bulunmaktadr. Yatrm olduu 1.680 sterlinlik toplam sermaye bundan kartldnda, geriye 100 sterlinlik bir deer art kalr. 100 sterlinlik art-deer, bylece, yatrlm 1.680 sterlin bakmndan bir art oluturduu gibi, onun bir ksm olan ve retim srasnda harcanan 500 sterlin bakmndan da bir art demektir. imdi kapitaliste, bu deer artnn, sermaye ile giriilmi bulunan retken sreten doduu ve bu nedenle sermayenin kendisinden tredii, ak olarak grnr, nk, bu art, retim srecinden nce ortada olmad halde, sreten sonra ortaya kmtr. retimde tketilen sermayeye gelince, artdeer, gene, retim aralar ile emei ieren btn farkl deer elerinin hepsinden domu gibi grnr. nk maliyet fiyatnn oluumuna btn bu eler eit katkda bulunurlar. Yatrlm sermaye olarak edindikleri kendi deerlerini hepsi de rnn deerine katarlar ve, deimeyen ve deien deer byklkleri olarak farkllamamlardr. Biz eer bir an iin, btn yatnlan sermayenin, ya srf cretlerden ya da srf retim aralannn deerinden ibaret olduunu varsayarsak, bu, apak hale gelir. Birinci durumda, demek ki, 400s + 100d + 100a meta-deer yerine 500d + 100a meta-deer elde etmi olurduk. cretlere yatrlm olan 500 sterlinlik sermaye, 600 sterlinlik meta-deerin retiminde harcanan btn emein deerini temsil eder ve srf bu nedenle, tm rnn maliyet fiyatn oluturur. Ama harcanan sermayenin deerinin, rnn deerinin bir ksm olarak yeniden-retilme-sine yolaan bu maliyet fiyatnn oluumu, bu meta-deerin oluumunda bizce bilinen tek sretir. Biz, onun 100 sterlinlik ar-deer ksmnn nasl olutuunu bilmiyoruz. Meta-deerin 500s + 100a'ya eit olduu ikinci durum iin de ayn ey dorudur. Her iki durumda da, biz, art-deerin, belli bir deerden geldiini biliyoruz, nk bu deer, ister emek, ister retim aralar biiminde olsun, retken sermaye biiminde yanlm. te yandan, bu yanlan sermaye-deer, genilemi olduu ve bu nedenle metan maliyet fiyatn oluturduu iin, art-deeri meydana getiremez. nk, salt metan maliyet fiyatn oluturmas nedeni38 Kari Marks Kapital III

yle, sermaye-deer, herhangi bir art-deer oluturmaz, yalnzca bir edeer, harcanan sermayeyi yerine koyan bir deer oluturur. Bu nedenle, [sayfa 38] sermaye-deerin art-deer oluturmas lsnde, bu, onun, harcanm sermaye olarak zgl niteliinden deil, daha ok, yatnlm ve dolaysyla yararlanlm sermaye olmas niteliinden tr byledir. Bu nedenle, art-deer, yatnlan sermayenin, metan maliyet fiyatna giren ksmndan doduu kadar, buna girmeyen ksmndan da doar. Ksacas, art-deer, kullanlan sermayenin hem sabit ve hem de dner ksmlanndan ayn derecede meydana gelir. Emek aralarn olduu kadar, retim maddelerini ve emei de [ieren -.] toplam sermaye, rnlerin yaratcs olarak maddi bakmdan hizmet eder. Toplam sermaye, ancak bir ksm, kendini geniletme srecine katlm olsa bile, fiili emek-srecine maddi bakmdan katlr. Belki de, maliyet fiyatnn oluumuna ksmen katld halde, art-deerin oluumuna btnyle katlmasnn nedeni ite budur. Her ne olursa olsun sonu u oluyor ki, art-deer, yatrlan sermayenin btn ksmlarndan, ayn zamanda douyor. Bu tmdengelim, belki de, Malthus'un szleriyle aka ve ksaca ifade edilerek epeyce ksaltlabilir: "Kapitalist... yatrd sermayenin btn ksmlanndan eit bir kr bekler."3 Art-deer, yatnlan toplam sermayenin, varsaylan bir yavrusu olma nitelii iersinde, krn bu dnm biimini alr. Demek oluyor ki, belli bir deer, kr retmek amacyla yatnld zaman sermaye oluyor,4 ya da belli bir deer, sermaye olarak kullanld iin kr meydana geliyor. Kra, k dersek, S = s + d + a = k + a forml S = m + k halini alr, ya da, bir metan deeri = maliyet fiyat + kr olur. Kr, burada temsil edildii haliyle, demek ki, art-deer ile ayn ey oluyor, ancak, kapitalist retim tarznn herhalde vazgeilmez bir rn olduundan gizemli bir biime brnyor. retim sreci srasnda meydana gelen deer deiikliinin kaynann, sermayenin deien ksmndan; toplam sermayeye aktanlmas gerekiyor, nk, varsaylan maliyet fiyat oluumunda, deimeyen ve deien sermayeler arasnda gzle grlr bir ayrm bulunmamaktadr. Bir kutupta, emek-gcnn fiyat, cretlerin bakalam biimine brnd iin, kart kutupta art-deer, krn bakalam biiminde grnmektedir. Bir metan maliyet fiyatnn, deerinden kk olduunu grm bulunuyoruz. S = m + a olduu iin, m = S - a'dr. S = m + a forml S = m, ya da, meta-deer = meta maliyet fiyat olabilmesi iin, a = 0 olmas gerekir; zel piyasa koullar, metalarn sat fiyatlarn, maliyet fiyatlannn dzeyine ve hatta altna drebilmekle birlikte, yukardaki durum, kapitalist retim esasnda hibir zaman ortaya kmaz. Demek oluyor ki, bu metan deer zerinden salmas halinde,
3 4

Malthus, Principles ofPolilical Economy, 2. ed. London 1836, s. 268. "Bir kr amacyla genileyen ey sermayedir." Malthus, Definitions in Political Economy, London 1827. s. 86.
39 Kapital I

Kari Marks

bu metan deerinin maliyet fiyatn aan fazlala eit ve bu nedenle, bu metan deerine katlm bulunan tm art-deere eit bir kr gerekletirilmi [sayfa 39] olur. Ne var ki, kapitalist, bir meta deerinin altnda satt zaman bile, onu bir kr ile satm olabilir. Metan sat fiyat, maliyet fiyatnn zerinde olduu srece, bu fiyat, deerinin altnda olabilecei halde, bu metaya katlm bulunan artdeerin bir ksm daima gerekleir ve bylece bir kr salar. Bizim rneimizde, metan deeri 600 sterlin ve maliyet fiyat 500 sterlindir. Bu meta, eer, 510, 520, 530, 560 ya da 590 sterline satlm ise, deerinin 90, 80, 70, 40 ya da 10 sterlin altnda satlm demektir. Gene de, onun satndan, srasyla 10, 20, 30, 60 ya da 90 sterlin bir kr gerekletirilmitir. Bir metan deeri ile maliyet fiyat arasnda, saysz sa fiyatlar olabilecei aktr. Metan deerindeki art-deer esi ne kadar byk ise, bu ara fiyatlarn yer alabilecekleri dizi de o kadar byktr. Bu, baz durumlarda metalarn fiyatiannn altnda satlmas, baz sanayi kollarnda anormal derecede dk meta-fiyatlar,5 vb., gibi gnlk rekabet olaylann fazlasyla aklam olur. Kapitalist rekabetin, ekonomi politiin imdiye dein kavrayamad temel yasas, genel kr oran ile, bu orann belirledii szde retim fiyatlann dzenleyen yasa, daha ilerde greceimiz gibi, metalann deerleri ile maliyet fiyatlar arasndaki bu farka ve bunun sonucu, bir metan deerinin alnda bir krla salmas olaslna dayanr. Bir metan asgari sa fiyat snr, onun maliyet fiyatdr. Bu maliyet fiyatnn altnda satld takdirde, harcanm olan retken sermaye eleri, bu sa fiyat ile btnyle yerine konulamaz. Bu sre devam edecek olursa, yatrlan sermayenin deeri yokolur. te salt bu adan kapitalist, maliyet fiyatna, metan i deeri gzyle bakmak eilimindedir; nk bu, sermayesinin korunup devam etmesi iin gerekli fiyattr. Ama bir de u var ki, bir metan maliyet fiyat, bu metan retimi iin bizzat kapitalist tarafndan denen sanalma fiyatdr ve bu nedenle, sanalma fiyat, retimin kendisi tarafndan belirlenmitir. Bu nedenle, metan sa ile gerekleen deer fazlal ya da ar-dee kapitaliste, metan maliyet fiyat zerindeki deer fazlal gibi deil, deerini aan sa fiyandaki bir fazlalk olarak grnr ve dolaysyla, bir metan tad ar-deer, onun sat ile gereklemiyor da, bizzat satan douyor gibidir. Biz bu yanlgy Birinci Kitapta daha yakndan incelemitik (Kap, IV, 2) ("Sermayenin Genel Formlndeki elikiler"), ama burada bir an iin, dierleri arasnda Torrens tarafndan, ekonomi politikte Ricardo'yu aan bir ilerleme olarak ne srlen biim zerinde duracaz. "retimin maliyetinden ya da baka bir deyile, metalarn yetitirilmesi ya da fabrikasyonunda harcanan sermayeden ibaret bulunan doal fiyat, kn iermi olamaz.... Bir iftinin 100 uarter tahl [sayfa
5

Cf: Buch 1, Kap. XVIII, 1. 571/561 ff. [Trke baskda: Yirminci Blm, s. 581 vd. -ed] 40 Kari Marks Kapital III

40] ektiini ve buna karlk 120 quarter tahl alm olduunu varsayalm. Bu durumda, harcanan tahln zerindeki rn fazlas 20 quarter, iftinin krn oluturur; ama bu fazlala ya da kra, harcanan bir ksmdr demek sama olurdu.... Bir imalat patron, belli bir miktar hammadde, i ara ve gereleri, emek iin yaam gereksenmeleri harcar ve karlnda bir miktar mamul mal elde eder. Bu mamul mal, yatrlma-lan ile elde edilmi olduu maddelerden, aralardan ve yaam gereksinmelerinden daha yksek bir deiim-deerine sahip bulunmaldr." Torrens, buradan, sat fiyatnn, maliyet fiyat zerindeki fazlal ya da knn, tketicilerin, "ya dolaysz ya da dolayl deiim yoluyla, sermayenin btn elerine, bunlann retim-maliyetlerinden daha byk bir miktar demeleri" olgusundan ileri geldii sonucunu kartyor.6 Gerekten de, belli bir bykln zerindeki fazlalk, bu bykln bir ksmn oluturamaz ve bu yzden de, kr, bir metan, kapitalistin harca-malan zerindeki deer fazlal, bu harcamalann bir ksmn oluturamaz. u halde, kapitalistin yatrd deer dnda bir baka e, bir metan deerinin oluumuna katlmyorsa, hiten herhangi bir ey kamayacana gre, retimden nasl olup da kendisine giren deerden daha fazla bir deer kt aklanamaz bir eydir. Ama, Torrens, bu hiten varetme sorunundan, ancak, bunu meta retimi alanndan, meta dolam alanna kaydrmak suretiyle kurtulmu oluyor. Kr, retimden gelemez, diyor Torrens, yoksa, retimin maliyetinde zaten ierilmi olurdu ve bu maliyetin zerinde bir fazlalk olamazd. Kr, metalarn deiiminden nce zaten varolmasa, bu deiimden gelemez, diye yantlyor Ramsay. Deitirilen rnlerin deerlerinin toplamnn, zaten deerlerinin toplam olduu bu deiimde deiiklie uramayaca aktr. Bu toplam, deiimden nce de, sonra da ayndr. Burada unu belirtmek gerekir ki, Malthus, metalarn kendi deerlerinin zerinde satlmalan konusunda farkl bir aklamas bulunduu ya da, bu tr tartmalann hepsinin de, aslnda, bir zamanlarn nl, filojistonun negatif arl gibi, ayn noktaya gelip dayanmalar nedeniyle, bu konuda hi bir aklamas olmad halde, aka Torrens'in yetkesine bavurur.7 Kapitalist retimin egemen olduu bir toplumsal dzende, kapitalist olmayan retici bile, kapitalist kavramlann penesine der. Genellikle gerei derinden kavramasyla dikkati eken Balzac, son roman Les Paysans'da, kk kylnn, srf kendisine kar iyi niyet beslesin diye, para ald tefecinin ufak-tefek ilerini bedavadan nasl yaptn ve kendi emei kendisine bir para harcamasna

malolmad iin, tefeciye zaten karlksz bir ey vermedii hayaliyle nasl avunduunu pek gzel anlatr. Tefeciye gelince, o, bylece bir tala iki ku birden vurmaktadr. cretler iin herhangi bir para harcamam olur ve kendi emeini har6 7

R. Torrens, An Esscy on the Production ofWeclth, London 1821, s. 51-53 ve 349. Malthus, Definitions in Political Economy, London 1853, s. 70, 71. Kari Marks Kapital III

41

cayaca bir tarladan yoksun kalmak suretiyle gitgide perian olan kyly, tefecilik ann derinliklerine doru eker, [sayfa 411 Bir metan maliyet fiyatnn, onun gerek deerini oluturduu, art-deerin, rnn deerinin zerinde satlmasndan doduu ve bylece metalarn, eer sat fiyatlan, maliyet fiyatlarna eit ise, yani tketilen retim aralan ile cretlerin toplamnn fiyatna eit ise, deerlerine eit fiyatlarla satlabilecei gibi dncesizce anlaylar, dnyaya Proud-hon tarafndan o her zamanki szde-bilimsel hilekrl ile, sanki sosyalizmin yeni kefedilmi srlan gibi mutulanmtr. Gerekten de, metalann deerinin, maliyet fiyatianna indirgenmesi, onun Halk Bankasnn temelini oluturur. Daha nce de gsterildii gibi, bir rnn deerini oluturan eitii eler, bizzat rnn orantl ksmlan ile temsil edilebilir. rnein (Buch I, Kap. VII, 2, s. 211-203) eer 20 libre ipliin deeri 30 ilin ise -yani, 24 ilini retim arac, 3 ilini emek-gc ve 3 ilini ar-deer ise-bu ar-deer, rnn onda-biri = 2 libre iplik olarak temsil edilebilir. imdi eer bu 20 libre iplik, maliyet fiyat olan 27 iline satlrsa, alc 2 libre iplii bedava alm olur ya da mal, deerinin V10'u kadar alnda satlm olur. i gene eskisi gibi ar-emek harcamr, ama bu sefer kapitalist iplik reticisi yerine, iplii satn alan iin harcamr. Btn metalann, kendi maliyet fiyatianna satlmalan halinde, sonucun, gerekten, sanki hepsinin de maliyet fiyatlarnn zerinde, ama deerlerine eit fiyatlarla satlyormu gibi olacan varsaymak btnyle yanl olurdu. nk, emek-gcnn deeri, ignnn uzunluu ve emein smr-lme derecesi her yerde ayn olsa bile, eitii trdeki metalarn deerlerinde ierilmi bulunan ar-deer miktarlar, bu metalann retimleri iin yanlan sennayelerin farkl organik bileimlerine bal olarak, gene de farkl olurdu.8 [sayfa 41]
8

"Farkl sermayeler tarafndan retilen deer ve art-deer kitlesi -emek-gcnn deeri belli ve smr derecesi eit olmak zere- bu sermayelerin deien ksmlarnn miktar olarak, yani canl emee dnen ksmlar olarak dorudan deiir." (Buch 1, Kap: IX, s. 321/303.) [Trke baskda: Onbirinci Blm, s. 330-331. -Ed.}
42 Kari Marks Kapital III
KNC BOLUM

KR ORANI SERMAYENN genel forml P-M-P"dr. Baka bir deyile, dolamdan, daha byk bir miktar deer ekmek iin, bir miktar deer dolama sokulmutur. Bu daha byk miktan reten sre, kapitalist retimdir. Bunu gerekletiren sre, sermayenin dolamdr. Kapitalist, bir meta, ne srf meta retmi olmak iin, ne de, onu, kullanm-deeri ya da kendi kiisel tketimi iin retmez. Bir rnde kapitalisti gerekten ilgilendiren ey, bizzat somut rn deil, rndeki, retimi iin tketilen sermayenin deerini aan deer fazlasdr. Kapitalist, toplam sermayeyi, art-deer retiminde, bu sermayenin ksmlannn oynad farkl rolleri hi dikkate almakszn yatrr. Kapitalist, sermayeyi oluturan btn bu ksmlan, yalnzca yatrd sermayeyi yeniden retmek iin deil, aslnda daha ok, bu sermayeyi aan bir deer retmek iin, ayn ekilde yatnr. Yatrm olduu deien sermayenin deerini, daha byk bir deere evirebilmesi iin tek yol, bu deien sermayeyi, canl emek karlnda deitirmek ve bu, canl emei smrmektir. Ne var ki, o, bu emei, bu emein ilev yapmas iin gerekli koullara, yani emek aralarna ve emein zerinde ileyecei konulara, makinelere, hammaddelere ayn anda bir yatrm yapmakszn, yani sahibi olduu deerin belli bir miktarn retim koullanna evirmeksizin smremez; [sayfa 42] nk, o bir kapitalisttir ve emei smrge srecine, ancak, emeKarl Marks 43 Kapital I

in koullarna sahip bulunan bir kimse sfatyla, yalnzca emek-gcne sahip bulunan emekinin karsna kt iin balayabilir. Daha nce birinci ciltte gsterildii gibi, srf retim aralarna ii olmayanlann sahip bulunmalan olgusu nedeniyledir ki, emekiler cretli iiler halini ve ii olmayanlar kapitalist halini alrlar. Deien sermayesinden bir kr salamak iin, deimeyen sermayeye, ya da deimeyen sermayenin deerini bytmek iin deien sermaye yatrd; makineleri ile hammaddelerinin deerini ykseltmek iin cretlere, ya da emei smrebilmek iin makineler ile hammaddelere para yatrd eklinde dnceler, kapitalisti hi ilgilendirmez. Sermayenin yalnzca deien ksm art-deer yaratmakla birlikte, bunu o, ancak teki ksmlann, retim koullannn da ayn ekilde yatnlmasyla yapar. Kapitalist, emei ancak deimeyen sermaye yatrmakla sm-rebildiini, deimeyen sermayesini, ancak deien sermaye yatrm ile artrabildiini grerek, kafasnda btn bunlar birbirine kartrr ve, fiili kazan oran, bunun deien sermayeye olan oran ile deil toplam sermayeye olan oran ile, art-deer oran ile deil, kr oran ile belirlendii iin bu karklk daha da fazla olur. Ve bu kr oran, daha sonra da greceimiz gibi, ayn kalabildii halde gene de farkl art-deer oranlarn ifade edebilir.

rnn maliyeti, deerinin kapitalist tarafndan denmi ya da karlnda kapitalist tarafndan retime edeeri sokulmu btn elerini ierir. Sermayenin aynen korunmas ya da ilk byklnde yeniden retilmesi iin bu maliyetlerin yerine konulmas gerekir. Bir metan ierdii deer, retiminde harcanan emek-zamanna eittir ve bu emek miktan, karl denen ve denmeyen ksmlardan oluur. Ama kapitalist iin bu metan maliyeti, yalnzca, bu metada mad-deleen emein, kapitalist tarafndan karl denen ksmndan ibarettir. Metada ierilen artemek, bu emek, emekiye tpk karl denen ksm gibi bir emee malolduu halde ve gene tpk karl denen emek gibi deer yaratt ve metaya deer yaratan bir e olarak girdii halde, kapitaliste hi bir eye malolmaz. Kapitalistin kn, karlnda hi bir ey demedii, satabilecei bir eye sahip bulunmas olgusundan ileri gelir. Art-deer ya da kr, tamamen, bir metan, maliyet fiyat zerindeki deer fazlalndan, yani o metada somutlaan toplam emein, karl denen miktan aan ksmndan ibarettir. Art-deer, kkeni ne olursa olsun, demek ki, yatrlan toplam sermaye zerindeki bir fazlalktr. Bu fazlaln toplam sermayeye oran bu nedenle a/s oran ile ifade edilir, ve S burada toplam sermayedir. Biz bylece art-deer oran a/d' den farkl olarak, kr oran, 7S = a/s+d ifadesini elde ederiz. Deien sermaye ile llen art-deer oranna, art-deer oran [sayfa 44] denir. Toplam sermaye ile llen art-deer oranna kr oran denir. Bunlar, ayn eyin iki farkl lsdr ve farkl iki lm lei nedeniyle, bu varln farkl oranlarn ya da bantlann ifade ederler.
44 Kari Marks Kapital III

Art-deerin kra dnmesi, art-deer orannn kr oranna dnmesinden kartlmaldr, yoksa bunun tersi yaplmamaldr. Ve aslnda, tarihsel k noktas kr oran idi. Art-deer ile art-deer oran, nispeten aratrmay gerektiren, gzle grlmeyen ve bilinmeyen zlerdir, oysa kr oran ve bu nedenle de art-deerin kr biimindeki grn, bu grngnn yzeyinde kendilerini aa vururlar. Bireysel kapitalisti ilgilendirdii kadanyla, o, yalnzca, art-deerin, ya da metalarn satt deer fazlalnn, bu metalarn retimi iin yatrlan toplam sermaye ile olan bantsyla ilgilenir; bu fazlaln, sermayenin eitli ksmlar ne zgl bants ve i ilikisi onu hi ilgilendirmedii gibi, bu zgl bant ve i iliki zerine bir al ekmek, stelik, onun kannadr. Bir metan onun maliyet fiyat zerindeki deer fazlal, dorudan retim srecinde ekillendii halde, bu, ancak dolam srecinde gerekleir, ve gerekte, rekabet koullar altnda, fiili piyasada, bu fazlaln gerekleip gereklemeyecei ve ne lde gerekleecei piyasa koullarna bal olduu iin, dolam srecinden douyormu izlenimini daha da kolay verir. Burada, bir metan deerinin zerinde ya da altnda satlmas halinde, yalnzca baka tr bir art-deer blm olaca, bu farkl blmn, eitli kimselerin art-deer paylarnda yarataca bu deiik oranlann, art-deerin byklk ya da niteliinde herhangi bir deiiklik yapmayaca konusunda fazla bir ey sylemek gereksizdir. Dolam srecinde yalnz bizim ikinci ciltte tarttmz bakalamlar yer almakla kalmaz; bunlar, fiili rekabetle, metalann deerlerinin zerinde ya da altnda satlmalan ve satn alnmalar ile birlikte olurlar ve bylece bireysel kapitalistin gerekletirdii ar-deer, emein dorudan smrsne olduu kadar, ticari zekasnn keskinliine de baldr. Dolam srecinde dolam zaman, alma-zamannn yansra etkisini gstermeye balar ve bylece, belli bir zaman aralnda gerekletirilebilecek ar-deer miktann snrlar. Aynca, dolam srecinden gelen dier baz eler, fiili retim srecine kesin olarak girerler. Fiili retim sreci ile dolam sreci, srekli olarak birbiri iine geer ve birbirine kanr, bylece kendi tipik ayrdedici zelliklerini devaml bozarlar. Ar-deer ve genellikle deer retimi, daha nce de gsterildii gibi, dolam srecinde yeni tanmlar kazanrlar. Sermaye kendi bakalam devrelerinden geer. Ensonu, deyim yerindeyse, kendi i organik yaamnn dna karak, d yaamla bir ilikiye, birbirlerinin karsna sermaye ve emek olarak deil, bir durumda sermaye ve sermaye dierinde gene yalnzca alc ve satc halinde bireyler olarak kan bir iliki iersine girer. Dolam zaman ile alma-zamannn yollan kesiir ve bylece her ikisi de art-deeri belirliyorlarm gibi grnr. Sermaye ile cretii emein birbirlerinin karsna kklan ilk biim, grnte bundan [sayfa 45] bamsz ilikilerin ie karmas ile klk deitirir. Art-deerin kendisi, elkonulan emek-zamannn bir rn olarak deil, metalarn sa
Kari Marks 45 Kapital I

fiyatlarnn bunlarn maliyet fiyatlarn aan bir fazlalk gibi grnr; ve bylece maliyet fiyat kolayca bunlann gerek deerleri (valeur intrinse-que) olarak temsil edilirken, kr, metalarn sat fiyatnn kendi ikin deerlerini aan bir fazla ksm olarak grnr. Kapitalistin bakalannn emek-zaman zerindeki agzll, vb., art-deer tahlillerimizde ortaya kt gibi, art-deerin nitelii, elbette etkisini btn retim sreci boyunca kapitalistin bilinci zerinde srdrr. Ama: 1) Fiili retim sreci, tpk dolam srecinin retim sreci ile kanmas gibi yalnzca dolam sreci ile srekli kansan geici bir aamadr, yle ki, retim srecinde, bu srete elde edilen kazancn kayna konusunda belli-belirsiz bir aklkla domakta olan dnce, yani art-deerin nitelii konusundaki sezi, olsa olsa, gerekleen fazlaln retim srecinden bamsz bir hareket

iersinde meydana geldii, dolam iersinde doduu, sermayenin emek ile olan ilikisi dnda, sermaye-ye ait bulunduu konusundaki fikir kadar geerlilii olan bir etken olarak grnr. Ramsay, Malthus, Senior, Torrens vb. gibi modem iktisatlar bile, dolam srecindeki bu grngleri, sermayenin salt maddi varl iersinde, emekle olan ve kendisini sermaye haline getiren toplumsal ilikiden bamsz, emein yansra ve emekten bamsz, balbana bir art-deer kayna olduunun dorudan kantlan olarak kabul etmiler-dir. 2) cretleri olduu kadar, hammaddelerin fiyatn, makinelerin an- ma ve ypranmasn vb. kapsayan giderler bal altnda, karl denmeyen emein szdrlmas, yalnzca, tpk giderler hanesinde bir nesneye yaplan demedeki bir tasarruf, hammaddelerin daha ucuza satn alnd ya da makinelerin anma ve ypranmasnda bir azalma olduu zaman yaplan bir tasarruf gibi, belli bir miktardaki emek iin daha az bir demede bulunulduu eklinde grnr. Bylece, art-emek szdnlmas, zgl zelliini yitirir. Art-deer ile olan zgl ilikisi gzden saklanm olur. Bu, Birinci Kitapta (Abschn. VI) gsterildii gibi, emek-gcnn deerini, cretler biiminde gstermek suretiyle byk lde destek-lenmi ve kolaylatnlm olur. Sermaye ilikileri, sermayenin btn paralannn, ayn lde, fazla deerin (krn) kayna olarak grnmesi olgusu ile belirsizletirilir. Art-deerin, kr oran yoluyla, kr biimine dnmesi, ne var ki, retim srecinde daha nce yer alm bulunan zne ve nesne yer deitirmesinin biraz daha gelimesidir. Biz, bu retim srecinde, emein znel retken kuvvetlerinin, sermayenin retken kuvvetleri olarak grndklerini grm bulunuyoruz.* Bir yandan, canl emee egemen olan deer ya da gemi emek, kapitalistte kiilemitir. te yandan, emeki, salt bir maddi emek-gc, bir meta olarak grlmektedir. Bu tersyz [sayfa 46] olmu iliki, basit retim ilikilerinde bile zorunlu olarak, buna tekabl eden baz ters kavramlar, fiili dolam srecindeki bakalamlar
* Kapital, Birinci Cilt, s. 360-361. -Ed. 46 Kari Marks Kapital III

ve deimeler ile daha da gelien tersyz olmu bir bilinlenme yaratr. Rikardocu okulun bir incelemesinin gsterdii gibi, kr oran yasalarn, art-deer oran yasalan ile zdeletirmek ya da bunun tersini yapmak batan sona yanltr. Kapitalist, doal olarak, bunlar arasndaki fark grmez. 7S formlnde art-deer, bir ksm bu retimde tmyle tketilen ve her ksm da yalnzca kullanlm olan retime yatnlm toplam sermayenin deeri ile llr. Aslnda 7S forml, yatrlan toplam sermayenin kendisini geniletme derecesini ifade eder, ya da, art-deerin i kavramsal bantlar ve niteliine uygun olarak alndnda, deien sermayedeki deime miktannn, yatrlan toplam sermayenin byklne orann belirtir. Toplam sermayenin deer byklnn, art-deerin bykl ile bizzat bir i ilikisi, hi deilse dorudan doruya yoktur. Maddi elerini ilgilendirdii kadanyla, toplam sermaye eksi deien sermaye, yani deimeyen sermaye, emein maddeletirilmesi iin gerekli maddi elerinden -emek aralan ile emek maddelerinden- oluur. Belirli bir emek niceliinin, metalarda maddelemesi ve bylece de deer retmesi iin, belli miktarda emek arac ile emek maddesi gereklidir. Emek miktar ile, bu emein uygulanaca retim aralar arasnda, uygulanan emein zel niteliine bal olarak, belirli bir teknik bant kurulur. Demek ki, gene bu lde, art-deer ya da art-emek ile, retim aralan kitlesi arasnda belirli bir bant vardr. rnein, eer, cretlerin retimi iin gerekli-emek gnde alt saat tutuyorsa, alt saatlik art-emek gerekletirmesi ya da % 100 art-deer retmesi iin iinin 12 saat almas gerekir. Oniki saatte, alt saatte tkettiinin iki kat retim arac tketecektir. Ne var ki, bu, onun, alt saatte rettii art-deerin, o altya da oniki saatte tketilen retim aracnn deeri ile dorudan bir ilikisi olduu anlamna gelmez. Bu deerin burada hi bir nemi yoktur; burada sz-konusu olan, yalnzca teknik bakmdan gerekli olan miktardr. Hammadde ile emek aralarnn ucuz ya da pahal olmasnn, bunlar gerekli kullanm-deerine sahip olduklar ve uygulanacak emek ile daha nceden belirlenen teknik oranda mevcut bulunduklar srece, bir nemi yoktur. Ben eer bir saatlik eirmede x libre pamuk tketildiini ve bunun a iline malolduunu bilirsem, doal olarak, ben, 12 saatlik eirmede, 12a iline eit 12x libre pamuk tketildiini de bilirim ve buradan, art-deerin hem 12 ve hem de alt saatin deerine olan orann hesaplayabilirim. Ama burada, [sayfa 52] canl emein retim aralarnn deeri ile bants, ancak, a ilinin, x libre pamuk iin bir isim olarak hizmet etmesi lsnde bir anlam tar; nk, belli bir miktar pamuun belli bir fiyat vardr ve bu yzden, tersine, belli bir fiyat, pamuun fiyat deimedii srece belli bir miktar pamuk iin bir gsterge hizmetini de grebilir. Ben, eer al saatiik art-emee elkoymam iin iinin 12 saat almas [sayfa 47] gerektiini ve bu yzden de kullanma hazr olmak zere 12 saatlik pamuk ikmali bulundurmam gerektiini bilirsem ve gene ben,
Kari Marks 47 Kapital I

eer 12 saat iin gerekli bu miktarlardaki pamuun fiyatn bilirsem, pamuun fiyat (gerekli miktann gstergesi olarak) ile art-deer arasnda dolayl bir bant elde edebilirim; Ama, tersine, hammadde fiyatndan hi bir zaman, alt saatte deil de diyelim bir saatteki eirmede t-ketilebilen hammaddenin

miktann kartamam. yleyse, deimeyen sermayenin deeri ve dolaysyla toplam sermayenin deeri (= s + d) ile art-deer arasnda zorunlu bir i bant yoktur. Eer art-deer oran biliniyorsa ve bykl de belli ise, kr oran gerekte ne ise onu ifade eder, yani art-deerin baka bir llme eklini, art-deerin, sermayenin emek karlnda deiilmesi yoluyla doduu ksmnn deeri yerine, toplam sermayenin deerine gre llmesini ifade eder. Ama gerekte (yani grngler aleminde) bunun tersi olur. Art-deer bellidir, ama metan maliyet fiyat zerindeki sat fiyatnn bir fazlal olarak bellidir; ve bu fazlaln nereden geldii gene bir sr olarak kalmaktadr - retim srecinde emein smrlmesinden mi gelmektedir, yoksa, dolam srecinde alcnn kandrlmasndan m, yoksa her ikisinden de mi gelmektedir. Belli olan bir baka ey de, bu fazlaln, toplam sermayenin deerine oran ya da kr orandr. Yatnlan toplam sermaye bakmndan, sat fiyatnn maliyet fiyatn aan bu fazlaln hesaplanmas ok nemli ve doaldr, nk, fiilen toplam sermayenin genileme oran, yani kendisini geniletme derecesi byle bulunur. Biz, eer bu kr oranndan hareket edersek, bu yzden, bu fazlalk ile, sermayenin cretlere yatrlan ksm arasndaki belirli bantlara ulaa-mayz, Malthus'un, art-deer ile bu deerin sermayenin deien ksm ile belirli bantsnn srrn bu ekilde zmeye abalad srada ne elenceli taklalar attn daha ilerdeki bir blmde* greceiz. Kr orannn fiilen gsterdii ey, daha ok, bu adan, sabit ve dner sermayeler arasndaki farkllk dnda herhangi bir i farkllk gstermeyen toplam sermayenin eit ksmlan ile bu fazlalk arasndaki deimeyen bantdr. Ve o, bu fark da, yalnzca, bu fazlalk iki ekilde hesapland iin gsterir; yani, birincisi, basit bir byklk olarak - maliyet fiyat zerindeki bir fazlalk olarak. Bunda, balang biiminde, dner sermayenin tamam maliyet fiyatna girdii halde, sabit sermayenin yalnz anan ve ypranan ksm girer. kinci olarak, bu fazlaln, yatrlan sermayenin toplam deeri ile bants szkonusudur. Bu durumda, tpk dner sermaye gibi, toplam sabit sermayenin deeri de hesaba girer. Demek oluyor ki, dner sermaye her ikisinde de ayn ekilde girdii halde, sabit sermaye, ilkinde farkl, ikincisinde tpk dner sermaye gibi hesaba girmektedir. Bu duruma gre, sabit ve dner sermaye arasndaki fark, kendisini zorla kabul ettiren tek fark oluyor, [sayfa 48] Hegel gibi sylemek gerekirse, demek ki, bu fazlalk kendisini
* K. Marx, Theorien ber den Mehnoert; K. Marx-F. Engels, Werke, Band 26. Teil 3, s. 25-28. -Ed.
48 Kari Marks Kapital III

kr orannda gene kendisi iersinde tekrar yanstmakta, ya da baka bir deyile, bu fazlalk, kr oran ile daha yakndan nitelendirilmekte ve sermayenin bir yl boyunca ya da belli bir dolam dneminde kendi deeri zerinde rettii bir fazlalk olarak grnmektedir. Bylece, kr oran ile art-deer oran sayca birbirinde farkl olduu halde, art-deer ile kr fiilen ayn ey ve sayca eit olduu gibi, kr, gene de, art-deerin evrilmi bir biimi, kkeninin ve varlk srrnn gizlendii ve yokolduu bir biim oluyor. Aslnda kr, art-deerin kendisinin gzler nne serdii bir biimdir ve art-deerin ortaya kartlmas iin, nce tahlil yoluyla bu giysilerden soyulmas gerekiyor. Art-deerde, sermaye ile emek arasndaki iliki rlplak ortadadr; sermaye ile kr ilikisinde, yani sermaye ile, bir yandan dolam srecinde gerekleen metalarn maliyet fiyat zerindeki bir fazlalk, te yandan toplam sermaye ile olan ilikisiyle daha yakndan belirlenen bir fazlalk olarak grnen art-deer ilikisinde, sermaye, kendisiyle bir iliki, ilk deer toplam olarak domu olduu yeni deerden farkl bir iliki iersinde grnr. Sermayenin, bu yeni deeri, retim ve dolam srelerindeki hareketi ile dourduu besbellidir. Ama bunun olu ekli, bir gizem perdesi ile rtldr ve sanki sermayenin kendi znde bulunan gizli niteliklerden domu gibi grnmektedir. Sermayenin kendisini geniletme srecini ne kadar fazla izlersek, sermaye ilikileri o kadar gizemli bir hal alr ve i yapsnn srr o kadar az ortaya kar. Bu ksmda, kr oran say olarak art-deer oranndan farkldr; oysa kr ile ar-deer, ayn saysal bykle sahip, yalnz biim bakmndan farkl eyler olarak ele alnmtr. Bunu izleyen ksmda, yabanclamann nasl daha ileri gittiini, knn, saysal bakmdan da nasl art-deerden farkl bir bykl temsil ettiini greceiz, [sayfa 49]
Kari Marks Kapital III

49

NC BLM KR ORANININ ARTI-DEER ORANI LE BAINTISI BURADA, bundan nceki blmn sonunda ve genellikle bu birinci ksmn tamamnda, biz, belli bir sermayeye den kr miktarnn, bu sermaye tarafndan belli bir dolam dnemi boyunca retilen toplam art-deer miktarna eit olduunu varsayyoruz. Bylece imdilik, bir yandan, bu art-deerin, sermaye zerinden faiz, toprak rant, vergiler, vb. gibi eitli altbiimlere blnebilecei, te yandan, bunun, ikinci ksmnda incelenecek olan genel kr oran yoluyla elde edilen krla kural olarak zde olmamas olgusunu bir yana brakm oluyoruz. Kr miktarnn, art-deer miktanna eit olduu varsayld srece, knn ve kr orannn bykl,

verilmi olan ya da her bireysel durumda saptanmas mmkn basit saysal oranlarla belirlenir. Tahliller bu nedenle nce tamamen matematiksel alanda yaplmtr. Birinci ve ikinci ciltlerdeki simgeleri aynen kullanacaz. Toplam sermaye S, deimeyen sermaye s ile deien sermaye d'den olumakta ve bir art-deer a, retmektedir. Bu art-deerin yatrlan deien sermayeye oranna ya da a/d'ye art-deer oran denir ve a' ile gsterilir. Demek ki, a/d = a', ve dolaysyla a = a'.d'dir. Eer bu art-deer ile deien sermaye yerine toplam sermaye arasnda bir bant kurulursa, buna kr, k denir ve art-deerin, a, toplam sermayeye, S, oranna ya da a/S'ye kr oran, k' ad verilir. yleyse k'=a/S=a/a+s. [sayfa 50]
50 Kari Marks Kapital III

imdi, a yerine edeeri olan a'd'yi koyarsak, k' = a'd : S= a'.d : a+s olur ve bu denklem u orant ile de ifade edilebilir: k':a'=d:S Burada kr oran ile art-deer oran arasndaki bant, deien sermaye ile toplam sermaye arasndaki bant gibidir. Bu orantdan kan sonuca gre, kr oran, k', daima art-deer oranndan, a"den, kktr, nk, deien sermaye, d, daima S'den, d + s'den ya da deien sermaye, art, deimeyen sermayeden kktr; burada yalnz, pratik bakmdan olanaksz bir durum, d=S, yani kapitalist tarafndan hi bir deimeyen sermaye, hi bir retim arac yatnlmayp yalnz cretlere yatrm yapld durum dtalanmtr. Bununla birlikte, s, d ve a'nn bykl zerinde belirleyici bir etkisi olan birka baka etken, tahlilimizde dikkate alnd iin bunlann ksaca incelenmesi gerekiyor. Birincisi, parann deeri. Biz, bunu, incelememiz boyunca deimiyor kabul edeceiz. kincisi, devir. Bu etmeni biz imdilik tamamyla inceleme d brakyoruz, nk bunun kr oran zerindeki etkisi, ilerdeki bir blmde zel olarak ele alnacaktr. [Biz, burada, tek bir noktaya nceden deineceiz: k' = a'.d/S forml, deien sermayenin yalnz tek bir devir dnemi iin kesinlikle dorudur. Ama biz, bunu, basit art-deer oran a' yerine, yllk art-deer oran a'.n koyarak, yllk devir iin dzeltebiliriz. Burada n, deien sermayenin bir yl iersindeki devir saysdr, (cf. kinci Kitap, Blm XVI, 1.) -F. E.) ncs, art-deer oran zerindeki etkisi, Birinci Kitapta (Ab-schn. IV) enine boyuna tartlan, emein retkenliine, gerekli dikkat gsterilmelidir. Emein retkenlii de, kr oran zerinde, hi deilse bireysel sermayede, eer bu sermaye, ortalama toplumsal retkenliin zerinde iliyor ve ortalama toplumsal deerlerinin altnda deerde metalar retiyor, bylece de fazladan bir kr gerekletiriyorsa, Birinci Kitapta (Kap. X, s. 323/314.) gsterildii gibi, dorudan bir etki yapabilir. Bununla birlikte, bu durum zerinde imdilik durulmayacaktr, nk, yaptn bu ksmnda da gene metalann normal toplumsal koullar altnda retildikleri ve deerleri zerinden satldklan nclnden hareket edeceiz. u halde, her durumda biz, emein retkenliinin sabit kaldn kabul ediyoruz. Aslnda, bir sanayi koluna yatnlm bulunan bir sermayenin deer bileimi, yani deien ve deimeyen sermayeler arasndaki belirli bir oran, daima emein belirli bir retkenlik derecesini ifade eder. Bu nedenle, bu oran, deimeyen sermayenin maddi elerinin deerinde salt bir deiiklik ya da cretlerde bir deime yaplmasndan baka bir yolla deitirilir deitirilmez, emein retkenliinde de [sayfa sn buna tekabl eden bir deime olmas gerekir ve biz, bu yzden, d, s ve a etmenlerdeki deiikliklerin, emein retkenliinde
Kari Marks 51 Kapital I

de bir deime olduu anlamna geldiini sk sk greceiz. Ayn ey, geriye kalan etmen iin de geerlidir - ignnn uzunluu, emein younluu ve cretler. Bunlarn, art-deer miktan ve oran zerindeki etkisi Birinci Kitapta uzun uzadya tartlmtr. Basitlik salamak amacyla bu etmenin sabit kaldn varsaydmz zaman bile, d ve a'da meydana gelen deiikliklerin, gene de bunlarn, kendi belirleyici elerinin byklklerinde deimeler olduu anlamna gelebilecei anlalabilir. Bu bakmdan, cretin, art-deer miktar ile artdeer oran zerinde, ignnn uzunluunun ve emein younluunun ters orantl bir etki yaptn ksaca anmsamamz gerekir; cretlerde bir art art-deeri azaltr, oysa, ignnde bir uzama ve emein younluunda bir art art-deeri oaltr. Diyelim, 100' lk bir sermaye, toplam haftalk 20 cret karlnda gnde 10 saat alan 20 emeki kullanarak 20 art-deer retiyor. De-mekki: 80s + 20d + 20a; a' = %100, k' = %20. imdi, cretler artmakszn ignn 15 saate kartalm. 20 ii tarafndan retilen toplam deer bylece 40'tan 60'a ykselecektir (10 : 15 = 40 : 60). Emekilere denen cret, d, ayn kald iin, artdeer 20'den 40'a ykselir ve: 80 + 20, + 40 ; a' = %200, k' = %40 olur. Eer tersine, cretler, 20'den 12'ye derken on saatlik ign ayn kalrsa; toplam deer-rn nceki

gibi 40 olur, ama farkl olarak dalr; d, 12'ye der ve a iin geriye 28 kalr. Bu duruma gre: 80s + 12d + 28a; a' = %233'/3, k' = 28/92 = %3010/23 olur. u halde, gryoruz ki, uzatlm bir ign (ya da, emein younluunda buna tekabl eden bir art) ve cretlerde bir d, art-dee-rin miktarn ve bylece de orann artrmaktadr. Tersine, cretlerde bir ykselme, dier eyler eit olmak zere, art-deer orann drr. Dolaysyla, eer, d, cretlerdeki bir art yoluyla ykselirse, bu, daha byk deil, daha pahal bir emek miktarn ifade eder ve bu durumda a' ve k' ykselmez, der. Bu, ign, emein younluu ve cretlerdeki deiikliin, d ve a ile bunlarn oranlarnda ve dolaysyla da, a'nn toplam sermayeye, s + d, oran olan k"nde ayn anda bir deime olmakszn yer alamayacan gsterir. Ve ayrca uras da aktr ki, a'nn d'ye oranndaki deimeler, gene, yukarda sz edilen emek koulunun hi deilse birinde, buna tekabl eden bir deime olduu anlamna gelir. Tam da bu, deien sermayenin, toplam sermayenin hareketi ve onun kendisini geniletmesi ile olan zel organik bant ile, bir de bu [sayfa 52] sermayenin deimeyen sermaye ile olan farkn ortaya koyar. Deerin yaratlmasn ilgilendirdii kadaryla, deimeyen sermaye, yalnz tad deer bakmndan nemlidir. Ve, 1.500 sterlinlik bir deimeyen sermayenin, diyelim tonu 1 sterlinden 1.500 ton demiri ya da
52 Kari Marks Kapital III

tonu 3 sterlinden 500 ton demiri temsil etmesinin, deerin yaratlmas bakmndan bir nemi yoktur. Deimeyen sermayenin deerinin, iersinde nesneletii fiili malzeme miktannn, deerin oluumu ve deimeyen sermayenin deerinin bu deerin temsil ettii maddi kullanm-de-eri-nin kitlesine olan oranndaki art ya da azal ne olursa olsun, bu deerle ters orantl deien kr oran ile hi bir ilgisi yoktur. Deien sermaye iin bu farkldr. Bu noktada szkonusu olan, bu sermayenin sahip bulunduu deer deil, kendinde maddeleen emek deil, bu deerin harekete getirdii ve kendisinde ifadesini bulmayan toplam emein -toplam emein bu deerde ifadesini bulan emekle olan fark, dolaysyla, karl denmi emek, yani toplam emein art-deer reten ksm, bu deerin ierdii emek ne kadar az ise, o kadar byktr- srf bir gstergesi olmasdr. Diyelim, on saatiik ign, on ilin = on mark olsun. Eer, cretieri yerine koymak iin gerekli-emek, yani deien sermaye = 5 saat = 5 ilin ise, ar-emek = 5 saat ve ar-deer = 5 ilin olur. Gerekli emek = 4 saat = 4 ilin ise, art-emek = 6 saat ve ar-deer = 6 ilin olur. Demek oluyor ki, deien sermayenin deeri, hareket geirdii emek miktannn gstergesi olmaktan kar kmaz ve ayrca bu gstergenin ls deiince, ar-deer oran kart ynde ve ters orantl olarak deiecektir. imdi de, yukarda sz edilen kr oran denklemini, k' = a'. d/s, eitii olas durumlara uygulayalm. Tek tek a'. d/s etmenlerinin deerini ardarda deitirecek ve bu deiikliklerin kr oran zerindeki etkisini belirleyeceiz. Bu ekilde, ya bir ve ayn sermaye iin ardarda deitirilmi ileme koullan olarak ya da yanyana bulunan ve karlarma amacyla farkl sanayi kollarndan ya da fark lkelerden alnan ayn ayn sermayeler olarak bakabileceimiz, bir dizi farkl durumlar elde etmi olacaz. Bu nedenle, bir ve ayn sermaye iin, ardarda gelen koullar olarak baz rneklerimiz zorlama ya da pratik bakmdan olanaksz gibi grlrse de, bunlara bamsz sermayelerin karlatnlmas gzyle bakld anda bu itiraz ortadan kalkm olur. yleyse imdi, a'. d/s rnn, iki etmenine, a' ve d/s'ye ayralm. nce a"n sabit olarak alacaz ve d/ 'nin olas deiikliklerinin etkisini araracaz. Bundan sonra d/s kesrini sabit olarak ele alp, a"nn s olas deiikliklerden getiini greceiz. En sonu, btn etmenleri, deiken byklkler olarak ele alacaz ve bylece, kr oran ile ilgili yasalann kartlabilecei btn durumlar gzden geirmi olacaz. I. a' sabit, d/s deiken Bir dizi alt durumlan da kapsayan bu durum, genel bir forml altnda [sayfa 53] toplanabilir. Deiim eleri d, d,, ortak ar-deer oranlar a' ve kr oranlan k' ve k'j olan S ve S, sermayelerini alalm. Bu durumda:
Kari Marks Kapital III

53

k' = a' (d : S); k', = a' (d,: S) olur. imdi, S ile S, ve d ile dj arasnda bir orant kuralm. rnein, S,/S kesrinin deeri = E ve d/d kesrinin deeri = e olsun. Buna gre S, = ES ve dj = ed olur. Yukardaki denklemde, k,, S, ve dj iin bu deerleri koyarsak aadaki eitlii elde ederiz: k', = a' [ed : ES]. Gene, yukardaki iki denklemi orant haline getirerek ikinci bir forml daha elde ederiz:

Bir kesrin deeri, pay ya da paydas ayn say ile arpldnda ya da blndnde deimeyecei iin, d:S ve d^S, kesirlerini yzde olarak ifade edebiliriz, yani, S ve Sj'in her ikisini de 100'e eitleyebiliriz. Bylece d : S = d : 100 ve d, : S, = di : 100 diyebiliriz ve bu orantlarda paydalar atarak u eitlii elde ederiz: k':k', =d:d',,yada: Ayn art-deer oran ileyen iki sermaye alndnda, bunlarn kr oranlannn birbirine oran, kendi toplam sermayelerine gre yzde olarak ifade edilen deien ksmlannn birbirine orannn ayndr. Bu iki forml, d/S'nin olas btn deimelerini kapsar. Bu eitli durumlan tek tek ele almadan nce bir noktaya daha deinelim. S, s ile d'nin, deimeyen ve deien sermayelerin toplam olduu ve art-deer oranlar, kr oranlan gibi genellikle yzde olarak ifade edildii iin, s + d'nin toplamn da 100'e eit diye kabul etmek, yani s ve d'yi yzde olarak gstermek uygun olur. Kr miktarn deilse bile, kr orann belirlemek iin, 12.000'i deimeyen ve 3.000'i deien 15.000'lik bir sermayenin 3.000'lik bir art-deer rettiini sylemek ile bu sermayeyi aadaki yzdelere indirgememiz arasnda bir fark yoktur: 15.000 S = 12.000s + 3.000d ( + 3.000a) 100S = 80sS+20d( + 20a). Her iki durumda da, art-deer oran a' = % 100 ve kr oran = %20'dir. ki sermayeyi, diyelim yukardaki ile bir bakasn karlatrdmzda gene ayn ey dorudur: 12.000 S = 10.800s + 1.200d (+ 1.200a) 100S = 90sS+ 10d(+ 10a) her ikisinde de a' = %100, k' = %10'dur ve yukardaki sermaye ile karlatrmada yzde olarak ifade daha aktr. te yandan, bir ve ayn sermayede yer alan bir deiiklik szko-nusu ise, bunun yzde olarak gsterilmesi pek az kullanlr, nk bu biim, hemen hemen her zaman bu deiiklikleri belirsiz hale getirir. Yzde olarak ifade edilen bir sermaye: [sayfa 54] 80 + 20. + 20
s d a

aadaki yzde eklini alrsa: 90+10+10,


54
Kari Marks Kapital III

yzde olarak, deimi bulunan bu bileimin, 90d + 10s', d'deki mutlak bir arttan m, s'deki mutlak bir azalmadan m, yoksa her ikisinden mi meydana geldiini bilemeyiz. Bunu saptayabilmek iin, say olarak mutlak byklklere gereksinme vardr. Bununla birlikte, aadaki tek tek deime durumlarm tahlil ederken her ey, bu deiikliklerin nasl meydana geldiine baldr; 80s + 20d'nin 90s + 10d haline gelii, deien sermayede bir deiiklik olmakszn, deimeyen sermayede bir art, rnein, 12.000s + 3.000d'nin 27.000s + 3.000d halini al (ve buna tekabl eden 90s + lOd yzdesine ykselmesi) ile mi; yoksa, deimeyen sermaye aynen kald halde, deien sermayede bir azalma ile, yani 12.000s + 1.333V3d halini almas (gene buna tekabl eden 90s + 10d yzdesi) ile mi; ya da son olarak her iki sermayenin 13.500s + 1.500d haline gelmesi (bir kez daha yzde olarak: 90s + 10a yzdesine tekabl eden) ile mi bu ekli almaktadr? Ama, bizim imdi ardarda tahlil edeceimiz durumlar ite tam da bunlardr ve bunu yaparken, kolaylk salayan yzde eklini bir yana brakacaz ya da hi deilse bunlar yalnz ikincil bir almak olarak kullanacaz. 1) a' ve S sabit, d deiken Byklk olarak d deitii halde S'nin aynen kalabilmesi, ancak, S'nin dier esi olan s'nin, yani deimeyen sermaye, d ile ayn miktarda ama zt ynde deimesi halinde mmkndr. Eer S ilkinde = 80s + 20d = 100 ise ve d, 10'a dm ise, bu durumda s ancak 90'a ykselince S = 100 olabilir; 90s + 10d = 100. Genel hir ifadeyle, d'nin d h haline gelebilmesi, yani d'nni h kadar artmas ya da eksilmesi halinde, ele aldmz durumun koullarnn karlanabilmesi iin, s'nin s h haline gelmesi, yani ayn miktarda ama ters ynde deimesi gerekir. Ayn ekilde, deien sermaye d, deitii halde, art-deer, oran a', ayn kalyorsa, art-deer miktan a'nn, deimesi gerekir, nk a = a'd'dir ve a'd'nin arpanlarndan birisine, yani d'ye baka bir deer verilmitir. Ele alnan durumun varsaymlan, balangtaki k' = a' (d : S) eitliinin yansra, d'deki deime nedeniyle, dier bir, k',=a' eitliini verir ve burada d, dj haline gelmitir ve bunun sonucu deien kr oran k'j bulunacaktr. Bu, aadaki orant ile belirlenir: ya da: art-deer oran ve toplam sermaye ayn kalrken, balangtaki kr orannn, deien sermayedeki bir deime ile meydana gelen yeni kr oranna oran, balangtaki deien sermayenin, deimi bulunan deien sermayeye oranna eittir. Eer balang sermayesi yukardaki gibi ise: [sayfa 55]

Kari Marks

55 Kapital I

1.15.000 S = 12.000s + 3.000d (+ 3.000a), ve imdi: II. 15.000 S = 13.000s + 2.000d (+ 2.000a) ise, her iki halde de S = 15.000 ve a' = %100'dr veTin kr oran %20'nin, H'nin kr oran %13'/3' e oran, I'in deien sermayesi 3.000'in, II'nin deien sermayesi 2.000'e oranna eittir, yani, %20 : %13'/3 = 3.000 : 2.000. imdi, deien sermaye ykselebilir ya da debillir. nce bunun ykseldii bir rnek alalm. Bir sermayenin balangtaki bileimi ve kullanm ekli yle olsun: I. 100s + 20d + 10a; S = 120, a' = %50, k' = %8'/3. imdi, deien sermaye 30'a ykselsin. Bu duruinda, bizim varsaymmza gre, toplam sermayenin deimeden 120 kalmas iin deimeyen sermayenin 100'den 90'a dmesi gerekir. Art-deer oran deimeden %50 kaldna gre, retilen art-deer 10'dan 15'e ykselecektir. Buna gre u sonu elde ederiz: II. 90s + 30d + 15a; S = 120, a'= %50, k' = %12'/2. nce, cretlerin deimeden kald varsaymndan hareket edelim. Bu durumda, art-deer orannn teki etmenleri, yani ign ile emein younluunun da deimeden kalmas gerekir. Bu takdirde d'nin (20'den 30'a) ykselii, yalnz, kullanlann bir yars kadar daha ii altnldn belirtebilir. Byle olunca, retilen toplam deer de yars kadar, 30'dan 45'e ykselecek ve tpk eskisi gibi 2/3'si cretlere, 1/3'i art-deere blnecektir. Ama ayn zamanda, ii saysndaki art ile, deimeyen sermaye, retim aralarnn deeri 100'den 90'a dm olacaktr. Bu duruma gre, emein retkenliinde bir azalma ile birlikte ve onunla ezamanl olarak deimeyen sermayede bir daralma olduunu gryoruz. Byle bir durum ekonomik bakmdan mmkn mdr? Emein retkenliinde bir azalma ve dolaysyla altrlan ii saysnda bir artn rahatlkla drlebilecei tarm ile istihra sanayii kollannda bu sre, -kapitalist retim esasna gre ve onun erevesi iersinde- deimeyen sermayede bir azalma yerine bir art ile birara-da grlr, s'deki yukarda sz edilen dme, srf fiyatlardaki bir dme nedeniyle olsa bile bireysel bir sermaye, I'den N'ye geii ancak ok istisnai durumlarda baarabilir. Ama, farkl lkelerde, ya da tarm ya da istihra sanayiinin farkl kollarnda, yatnlm bulunan iki bamsz sermaye szkonusu ise, bir durumda deerinden daha fazla ii altnlmas (ve dolaysyla daha fazla deien sermaye kullanlmas) ve daha az deerli ya da kt retim arac kullanlmas tamamen olaan bir eydir. Ama biz, cretlerin ayn kald varsaymn bir yana brakalm ve deien sermayenin 20'den, 30'a ykseliini, cretlerde yan yarya bir ykselme ile aklayalm. O zaman, tamamen baka bir durum ile kar karya geliriz. Ayn sayda emeki -diyelim yirmi- ayn ya da pek az eksilmi retim arac ile almaya devam eder. Eer ign deimeden kalrsa -diyelim 10 saat- retilen toplam deer de ayn kalr. Eskiden de, imdi de = 30'dur. Ne var ki, bu 30'un hepsi imdi, yatrlan 30'luk
56 Kari Marks Kapital III

[sayfa 56] deien sermayeyi yerine koymak iin gereklidir; byle olunca da, art-deer yokolur. Ama biz, art-deer orannn sabit kaldn, yani I'deki gibi %50 olduunu varsaymtk. Bu, ancak, ignnn yar yarya uzatlmasyla, yani 15 saate kanlmasyla mmkndr. Bylece, 20 emeki 15 saatte 45'lik bir toplam deer retir ve btn koullar yerine getirilmi olur: II. 90 + 30H + 15 ; S = 120, a' = %50, k' = %12'A
s d a' ' '

Bu durumda 20 ii, I. durumdan daha fazla, emek aracna, alete, makineye vb. gereksinme gstermez. Ancak, ham ve yardmc maddelerin yar yarya artrlmas gerekecektir. Bu maddelerin fiyatlannda bir dme olmas halinde, I'den N'ye geiin, bizim varsaymmza gre, bireysel bir sermaye iin bile daha ekonomik olmas mmkndr. Ve kapitalistin, artm bulunan krlar yoluyla, deimeyen sermayesindeki deer eksilmesiyle ortaya kan kayb bir lde telafi edilir. imdi de, deien sermayenin ykselmek yerine dtn varsayalm. Bu durumda bizim yapacamz tek ey, rneimizi tersine evirmek, N'yi balang sermayesi diye alp, N'den I'e gemektir. II. 90s + 30d+ 15a imdi I. 100s + 20d + 10a'ya dnr ve aktr ki, bu yer deitirme, kr oranlarnn herbirini ve bunlarn karlkl bantlarn dzenleyen koullann herhangi birini hi bir ekilde deitirmez. Artan deimeyen sermaye ile 1/3 daha az ii altnld iin d nin 30'dan 20'ye dmesi halinde, nmzde modern sanayinin normal bir rnei var demektir, yani emein retkenliindeki ar ile, daha byk bir retim arac kitlesi daha az ii tarafndan kullanlmaktadr. Bu hareketin, kr orannda ezamanl bir dmeyle zorunlu bir bans bulunmas, bu kitabn nc ksmnda gelitirilecektir. te yandan, eer d, dk cretie ayn sayda ii alnld iin 30'dan 20'ye dse, ign deimemek zere, retilen toplam deer, nceki gibi = 30d + 15a = 45 olur. d, 20'ye dt iin, ardeer 25'e, art-deer oran %50'den %125'e ykselmi olur ki, bu bizim varsaymmza ters der. Ele

alnan durumun koullanna uymak iin, art-deerin, %50 oran ile 10'a dmesi ve bu nedenle retilen toplam deerin 45'ten 30'a inmesi gerekirdi; bu ise, ancak ignnn te-bir azalmas ile mmkndr. Demek ki, daha nceki gibi durum udur: 100s + 20d + 10a; a' = %50, k' = %8'/3. cretierde bir d olmas halinde, emek-zamannda byle bir azalma yaplmasnn, pratikte hi grlmeyeceini sylemeye bile gerek yoktur, Ama bunun nemi yoktur. Kr oran, birka deiken bykln bir ilevidir ve eer biz bu deikenlerin kr orann nasl etkilediini bilmek istersek, bylesine tek bana bir etkinin, bir ve ayn sermaye iin ekonomik bakmdan geerli olup olmamasna bakmakszn, tek tek bu etkilerin herbirini srayla tahlil etmemiz gerekir, [sayfa 57]
Kari Marks 57 Kapital I

2) a' sabit, d deiken, S, d'deki deime yoluyla deiiyor. Bu durum, bundan nceki durumdan yalnz derece bakmndan aynlr. d'deki artma ya da eksilme kadar eksilecei ya da artaca yerde s sabit kalmaktadr. Bugnn koullan altnda, byk sanayiler ile tanmda deien sermaye toplam sermayenin yalnzca nispeten kk bir ksmdr. Bu yzden, ondaki artma ya da eksilme, deien sermayedeki deiikliklerden ileri geldii srece, ayn ekilde nispeten kktr. Biz gene bir sermaye ile balayalm: I. 100 + 20H + 10 ; S = 120, a' = %50, k' = %8'/,,
s d a' ' ' 3'

ve bu, diyelim u ekli alsn: II. 100 +30H+15 ; S=130, a'=%50, k'=%117,r
s d a' ' ' 13

Deien sermayenin azald bunun tersi olan durum gene, H'den I'e tersine gei ile gsterilecektir. Ekonomik koullar, aslnda bundan nceki durumda olduu gibidir ve bu nedenle burada tekrar irdelenmesine gerek yoktur. I'den H'ye gei, emein retkenliinde yan yana bir azalma olduu anlamna gelir; II iin 100s'nin kullanlmas, I'e gre emekte yan yana bir art gerektirir. Bu durum tarmda grlebilir.9 Ama, bundan nceki durumda, deimeyen sermayenin deien sermayeye evrilmesi ya da bunun tersi olmas ile toplam sermaye sabit kald halde, bu durumda deien sermaye artt zaman ek bir sermaye balanmas, azald zaman daha nce kullanlan sermayede bir serbest kalma szkonusudur. S) a' ve d sabit, s ve bu nedenle S deiken. Bu durumda denklem: k'=a'(d : S) eklinden k',=a' (d : S), eklini alr ve her iki yandan ayn arpanlann kartlmasyla unu elde ederiz: k',: k' = S : S,. ayn art-deer oran ve eit deien sermayeler ile kr oranlar toplam sermayelere ters orantldr. Elimizde, rnein sermaye, ya da ayn sermayenin farkl durumu bulunsun: I. 80s+20d+20a; S=100, a'=%100, k'=%20; II. 100s + 20d + 20a; S = 120, a' = %100, k' = %162/3; III. 60s+ 20d+ 20a; S = 80, a' = %100, k' =%25. Buradan u orantlan elde ederiz: %20 : %162/3 = 120 : 100 ve %20 : %25 = 8 : 100. a' sabit iken d : S'nin deimeleri iin daha nce verilen genel forml yle idi: [sayfa 58]
9

Elyazmasnda bu noktada u not bulunmakta: "Bu durumun, toprak rant ile ne gibi bir ilikisi olduu ilerde incelenecek." -F.E.
Kari Marks Kapital III

58

k'j = a' (ed : ES); imdi u hali alyor: k'j = a' (d : ES), d deimediine gre, e = d,: d = 1 oluyor. a' d =a, art-deer miktar olduu ve hem a' ve hem de d sabit kald iin, bundan, d'nin de S'deki bir deimeden etkilenmedii sonucu kar. Art-deer miktan, deiiklikten sonra da, daha ncekinin ayndr. Eer s sfra dse idi, k' = a' olurdu, yani kr art-deer oranna eit olurdu. s'deki deiiklik, ya srf deimeyen sermayenin maddi elerinin deerindeki bir deiiklikten, ya da toplam sermayenin teknik bileimindeki, yani belli bir sanayi dalnda, emein retkenliindeki bir deimeden ileri gelmi olabilir. Bu son durumda, modern sanayi ve geni-lekli tarmdaki gelimeye bal olarak, toplumsal emein retkenliindeki art, IH'ten I'e ve I'den N'ye sras iinde (yukardaki rnekte) bir gei ortaya koyacaktr. Kendisine 20 denen ve 40'lk bir deer reten bir emek miktar, nce, 60 deerlik bir emek arac kullanr; eer retkenlik artar ve deer ayn kalrsa, tketilen emek arac nce 80'e sonra 100'e ykselir. Bu srann tersine dn, retkenlikte bir azalma olduu anlamna gelebilir. Ayn emek miktar daha kk bir retim arac kitlesini harekete geirir ve, tanmda, madencilikte, vb. grlebilecei gibi yaplan iin boyutlan daralr. Deimeyen sermayede yaplan bir tasarruf, bir yandan kr orann artrrken te yandan da bir miktar sermayeyi serbest brakmas nedeniyle kapitalist iin nemlidir. Bunun, ve ayn ekilde, deimeyen sermayenin elerinde, zellikle hammadde fiyatlarndaki bir deiikliin yapaca etkiyi ilerde daha

yakndan inceleyeceiz.* Deimeyen sermayedeki bir deiikliin, bu deime, ister s'nin maddi elerindeki bir art ya da azalmadan veya srf bunlarn deerle-rindeki bir deimeden ileri gelmi olsun, kr orann ayn ekilde etkileyecei gene apaktr. 4) d sabit, d, s ve S'nin hepsi deiken. Bu durumda, deien kr oran iin, balangta verilen genel forml gene geerliliini korumaktadr: k'^a'CedES) Buradan art-deer oran ayn kalmak zere u sonular kar: a) Eer E, e'den bykse, yani eer deimeyen sermaye, toplam sermayenin, deien sermayeden daha yksek bir oranda byyecei eklinde artm ise, kr oran der. Eer 80s + 20d + 20a gibi bir sermaye, 170s + 30d + 30a eklini alrsa, gene a' = %100 kalr, ama d : S, hem d e hem de S byd halde, 20 : 100'den 30 : 200'e der ve kr oran da buna uygun olarak %20'den %15'e iner.
* Kapital, Birinci Cilt, Beinci Blm. -Ed. Kari Marks 59 Kapital I

b ) Ancak eer e = E ise, yani d : S kesri, grnteki deiiklie [sayfa 59] karn ayn deeri koruyorsa, yani pay ve paydas ayn say ile arplyor ya da blnyorsa, kr oran deimeden kalr. 80s + 20d + 20a ve 160s + 40d + 40a, sermayelerinin, ayn %20'lik kr oranna sahip olduklar aktr, nk a' = %100 olarak kalmakta ve d : s = 20 : 100 = 40 : 200, her iki rnekte ayn deeri temsil etmektedir. c) e, E'den bykse, yani deien sermaye, toplam sermayeden daha yksek bir oranla byyorsa kr oran ykselir. Eer, 80s + 20d + 20a sermayesi 120s + 40d + 40a halini alrsa, kr oran %20'den %25'e ykselir, nk, deimeyen a' (d : S) = 20 : 100, bu durumda 40 : 160'a ykselmi ya da V5 iken lA olmutur. Eer d ve S'deki deiiklikler ayn ynde olursa, biz, bu byklk deiikliklerine, bir lde, sanki bunlann her ikisi de ayn orantda olmu ve bylece d : S, o noktaya kadar deimeden kalm gzyle bakabiliriz. Bu noktadan sonra, bunlardan yalnz bir tanesi deiebilir ve biz, bylece, bu karmak hali, bundan nceki basit hallerden birisine indirgemi oluruz. rnein eer, 80s + 20d + 20a, 100s + 30d +30a halini alacak olsa, d'nin s'ye ve ayn zamanda S'ye oran, bu deimede, 100s + 25d + 25a'ya kadar ayn kalr. Bu nedenle de, ite bu noktaya kadar, kr oran da gene deimeden kalr. yleyse biz, 100s +25d + 25a'y, k noktamz olarak alabiliriz; d'nin 30d olmas iin 5 kadar arttn, bu yzden S'nin 125'ten 130'a ykseldiini ve bylece de, ikinci halin, yani d'nin basit deimesi ve dolaysyla S'de bir deime olmas halinin karmza ktn grrz. Balangta %20 olan kr oran, bu 5d'nin ilavesiyle, art-deer oran ayn kalmak zere, %23V13'e ykselir. Daha basit bir durumda ayn indirgeme, d ve S byklklerini kart ynde deitirdiklerinde yer alabilir. rnein, gene 80s + 20d + 20 'dan hareket edelim ve bu 110 + 10. + 10 haline gelmi olsun. Bu
a s d a > 3

durumda, deimenin 40 + 10. + 10 'ya kadar devan etmesi halinde,


' > 3 s d aJ '

kr oran ayn %20 kalacaktr. Bu ara ekle, 70s ilave edilince, bu oran %8V3'e decektir. Bylece biz, gene durumu, tek bir deikenin, yani s'nin deimesi haline indirgemi oluruz. d, s, ve S'nin ayn zamanda deimeleri, bu nedenle, yeni bir durum ortaya karmaz ve son tahlilde, yalnz tek bir etmenin deiken olduu bir hale dnlm olur. Geriye kalan en son durum da aslnda bylece kapsanm olmaktadr; yani d ile S'nin saysal olarak ayn kald halde, bunlann maddi elerinin bir deer deitirmesi ve bylece, d'nin, harekete geirilen deimi bir emek miktarn, s'nin, harekete geirilen deimi bir retim arac miktann temsil etmesi hali. 80s + 20d +20a halinde, diyelim 20d, balangta, gnde 10 saat alan 20 emekinin cretlerini temsil etsin. Gene diyelim, bunlann herbirinin creti l'den lWe ykselsin. Bu durumda, 20d, 20 emeki
60 Kari Marks Kapital III

yerine ancak 16 emekinin cretini deyecektir. Ne var ki, 20 emeki eer 200 alma-saatinde 40'lk bir deer retiyor ise, gnde 10 saat alan [sayfa 60] 16 emeki 160 alma-saatinde ancak 32'lik bir deer retir. cretler iin 20d dldkten sonra 32'nin ancak 12'si art-deer iin kalr. Bylece, artdeer oran, %100'den %60'a dm olur. Ama biz, art-deer orann sabit kabul ettiimiz iin, ignnn, drtte bir uzatlmas, 10'dan 12'/2 saate kartlmas gerekecektir. Eer gnde 10 saat alan 20 emeki = 200 alma-saatinde 40'lk bir deer retiyorsa, gnde I2V2 saat alan 16 emeki = 200 saatte ayn deeri retecek ve 80s + 20d'lik sermaye gene eskisi gibi ayn 20'lik art-deer salayacaktr. Tersine, eer cretler, 20d'nin; 30 emekinin cretlerini temsil edecei lde decek olsa, a ancak,

ignnn 10'dan 62/3 saate inmesi halinde sabit kalabilir. nk, 20x10 = 30x62/3 = 200 igndr. Bu birbirinden farkl rneklerde s'nin, para olarak ifade edilen deerler cinsinden ne lde sabit kalabileceini ve gene de, deien koullara gre deien farkl miktarlarda retim aracn temsil edebileceini esas olarak irdelemi bulunuyoruz. Bu durum, kendi saf ekli ile ancak bir istisna olarak mmkn olabilir. s'nin elerinin deerinde, bu elerin kitlesini oaltan ya da azaltan, ama s'nin deer toplamn deimeden brakan bir deiiklie gelince, bu, d'nin byklnde bir deiiklie yol amad srece, ne kr orann ve ne de art-deer orann etkiler. Bylece biz, bizim denklemimizdeki d, s ve S'nin deimelerindeki btn olas durumlan grm bulunuyoruz. Art-deer oran ayn kald halde, kr orannn debileceini, ayn kalabileceini ya da ykselebileceini, oysa, d'nin s'ye ya da S'ye olan orannda en ufak bir deiikliin, kr orannda da bir deiiklik olmasna yetebileceini grm bulunuyoruz. Biz, aynca, d'nin deiikliklerinde her zaman, ald takdirde a"nn sabit kalmas ekonomik bakmdan olanaksz bulunan belli bir snr bulunduunu da grm bulunuyoruz, s'nin her tek yanl deimesinde de, d'nin artk sabit kalamayaca belli bir snra ulamak zorunda olduundan, d : S'nin her olas deimesi iin, a"nn de ayn ekilde deiken hale gelmek zorunda kalaca snrlar olduunu gryoruz. imdi tartmasn yapacamz a"nn deimelerinde, denklemimizin farkl deikenlerinin bu karlkl etkisi, daha da ak olarak grlecektir. II. a' deiken d : S sabit kalsn ya da kalmasn, farkl art-deer oranlanna gre kr oranlan iin, k' = a' (d : S) denklemini, k'j = a'j (dj : Sj) ekline sokarak genel bir forml elde ederiz; k',, a',, dj ve S, burda, k', a', d ve S' nin deimi deerlerini temsil ederler. Buradan: k': k', = a', (d : S): a', (d,: S,) eitliini ve dolaysyla:
Kari Marks 61 Kapital I

eitliini elde ederiz, [sayfa 6i 1) a' deiken d: S sabit. Bu durumda u denklemleri elde ederiz: k' = a' (d : S); k', = a', (d : S), bunlarn her ikisinde de d : S eittir. Bu nedenle: k': k', = a': a', Ayn bileimde iki sermayenin kr oranlar arasndaki oran, bunlarn art-deerlerinin birbirine oranna eittir, d : S kesrinde szkonusu olan, d ile, S'nin mutlak byklkleri olmayp bunlann birbirlerine oran olduuna gre, bu, mutlak byklkleri ne olursa olsun eit bileimdeki btn sermayeler iin geerlidir. 80s+ 20d + 20a; S = 100, a' =%100, k =%20 160s+40d+20al S= 100, a'=%50, k'=%10 %100 : %50 = %20 : %10. Eer her iki halde de, d ve S'nin mutlak byklkleri ayn ise, bunlarn kr oranlannn birbirlerine olan oran da, art-deer miktarlarnn birbirlerine olan oranlanna eittir: k : k'j = a'd : a'jd = a: a,. rnein: 80s + 20d+20a; a' =%100, k =%20 80[ + 20d+10a; a'=%50, k'=%10 %20 : %10 = 100 x 20 : 50 x 20 = 20 : 10 .
a a

uras imdi aktr ki, mutlak ya da yzde olarak bileimleri eit sermayelerde, art-deer oran, ancak, ya cretler, ya ign uzunluu ya da emein younluu farkl ise farkl olabilir. Aadaki durumda: I. 80s+20d+10a; a'=%50, k'=%10 II. 80s+20d+20a; a' =%100, k =%20 III. 80s+20d+40a; a' =%200, k =%40 I'de retilen toplam deer 30 (20d + 10d)'dr; H'de 40'tr; IH'te 60' tr. Bu farkl ekilde olabilir. Birincisi, eer cretler farkl ve 20d, her tek tek durumda farkl sayda iiyi ifade ediyorsa. Diyelim, sermaye I, 1V3 sterlin cretle gnde 10 saat alan 15 emeki altnyor ye bunlar, 20 sterlini cretleri yerine koyan, 10 sterlini de art-deer olan 30 sterlinlik bir deer retiyorlar. Eer cretler 1 sterline derse, 10 saat iin 20 emeki altnlabilir; bunlar, 20 sterlini cretleri yerine koyan ve 20 sterlini de art-deer olan 40 sterlinlik bir deer reteceklerdir. Eer cretler daha da dp 2/3 sterline inerse, otuz emeki 10 saat altnlabilir. Bunlar, 20 sterlini cretler iin dlecek olan, ve 40 sterlini de artdeeri temsil edecek olan 60 sterlinlik bir deer reteceklerdir. Bu durum -sermaye bileiminin yzde olarak sabit, ignnn ve emein younluunun sabit ve artdeer orannn cretlerdeki deiiklik nedeniyle deitii bu durum- Ricardo'nun varsaymnn doru

62

Kari Marks Kapital III

olduu biricik durumdur: "Kr, cretlerin, dkl ya da ykseklii ile [sayfa 62] tam bir orant iersinde yksek ya da dk olacaktr." (Prin-ciples, Ch. I, Sect. III, p. 18 of the Works of D. Ricardo, ed. by MacCull-och, 1852.) Ya da ikincisi, emein younluu deiiyorsa. Bu durumda, diyelim, ayn retim aralar ile gnde 10 saat alan 20 emeki, belli bir metadan I'de 30, H'de 40, IH'te 60 para retsin ve herbir para, kendisine katlm bulunan retim aralarnn deerinden baka, 1 sterlinlik yeni bir deeri temsil etsin. Her 20 para = 20 sterlin cretleri yerine koyduuna gre, geriye, I'de art-deer iin 10 para = 10 sterlin, H'de 20 para = 20 sterlin, ve IH'te 40 para = 40 sterlin kalr. Ya da ncs, ign, uzunluk bakmndan farklysa. 20 emeki, ayn younluk ile I'de 9 saat, H'de 12 saat, IH'te 18 saat alyorsa, bunlarn toplam rnleri, 9:12:18 oran gibi 30 : 40 : 60 oran eklinde deiir. Ve her durumda cretler = 20 sterlin olduu iin, geriye art-deer olarak gene srayla 10, 20 ve 40 kalr. Demek oluyor ki, d : S sabit iken, cretlerde bir ykselme ya da dme art-deer oran zerinde ters ynde, emein younluunda bir ykselme ya da dme, ignnde bir uzama ya da ksalma, art-deer oran ve dolaysyla kr oran zerinde ayn ynde bir etki yapar. 2) a' ve d deiken, S sabit. Bu durumda, aadaki orant geerlidir: k : k', = a'(d : S): a', (d,: S) = a'd : a', d, = a : a,. Kr oranlan, art-deer miktarlan gibi birbirleriyle bant iersine sokulmutur. Deien sermaye sabit kalrken, art-deer oranndaki deiiklikler, retilen deerin byklk ve dalmnda bir deime demekti, d ve a"nde ezamanl bir deiiklik de daima farkl bir dalm anlamna gelir, ama, retilen deerin byklnde her zaman bir deime olduu anlamna gelmez. Burada durum olabilir: a) d ve a"ndeki deiiklik kart ynlerde ama ayn miktarda olmaktadr; rnein; 80s + 20d+10a; a'=%50, k'=%10 S a 80 + 20,+20 ; a' =%100, k =%20
s d a' '

Her iki durumda da retilen deer, dolaysyla da harcanan emek miktar eittir; 20. + 10 = 10. + 20 = 30. Tek fark, birinci durumda c3 ' d a d a '

retler iin 20 dendii ve art-deer olarak geriye 10 kald halde, ikinci durumda cretlerin yalnz 10 ve bu nedenle de art-deerin 20 olmasdr. Bu, ii says ile, emein younluunun ve ign uzunluunun deimeden kald halde d ile a"nn ayn zamanda deitii biricik durumdur. b) a' ve d'deki deime, kart ynlerde de olur, ama ayn miktarKari Marks 63 Kapital I

da olmayabilir. Bu durumda, d ya da a"ndeki deimelerden birisi dierinden fazla olabilir, [sayfa 63] I. 80s+20d+20a; a'=% 100, k'=%20 3 II. 72[+28d+20a; a' =%71 /7, k' =%20 III. 84[+16d+20a; a'=%125, k' =%20 Sermaye I, retilmi 40'lk bir deer iin 20d, sermaye II, 48'lik bir deer iin 28d ve sermaye III, 36'lk bir deer iin 16d demektedir. Hem retilen deer ve hem de cretler deimitir. Ne var ki, retilen deerdeki bir deime, harcanan emek miktarnda bir deiiklik, bylece, ya emeki saysnda, alma-saatlerinde, emein younluunda, ya da bunlardan birden fazlasnda olan bir deiiklik anlamna gelir. c) a' ve d'deki deiiklik ayn ynde olmaktadr. Bu durumda, birisi dierinin etkisini yeinletirmektedir. 90s+10d+10a; a'=%100, k'=%10 80s + 20d+30a; a' =%150, k =%30 92s+8d+6a; a' =%75, k =%6. Burada da gene, retilen deer farkldr, yani 20, 50 ve 14'tr. Ve, srasyla emek miktarlarnn byklndeki bu fark gene kendisini, emeki saysndaki, alma-saatlerindeki, emein younluundaki ya da bu etmenlerin birka ya da hepsindeki bir farka indirger. 3) a', d ve S deiken. Bu durum yeni bir zellik gstermemektedir ve N'de verilen ve a"nn deiken olduu genel forml ile zmlenmitir.
64

Art-deer orannn byklndeki bir deiikliin kr oran zerindeki etkisi, bylece, u durumlar ortaya kartyor:

1) d : S sabit kalrken, k', a' ile ayn oranda artyor ya da azalyor. 80s+20d+20a; a' =%100, k =%20 80s+20d+10a; a'=%50, k'=%10 %100 : %50 = %20 : %10. 2) d : S, a' ile ayn ynde hareket ediyorsa, yani a' artar ya da eksilirken o da artyor ya da eksiliyorsa, k', a"nden daha hzl ykselir ya da der. 80s+20d+10a; a'=%100, k'=%10 2 70]+30d+20a; a'=%66 /3, k'=%20 2 %50 : %66 /3 < %10 : %20. 3) d : S, a' ile ters orantl, ama daha yava bir hzla deitii halde k', a"nden daha yava bir hzla ykselir ya da der. 80s+20d+10a; a'=%50, k =%10 70]+30d+15a; a'=%150, k'=%15 %50:%100
Kari Marks Kapital III

4) d : S, a' ile ters orantl, ve daha byk bir hzla deitii halde, a' derken k' ykselir ya da a' ykselirken k' der, [sayfa 64] 80s+20d+20a; a' =%100, k =%20 9o[+lOd+15*; a'=%150, k'=%15 a', %100'den %150'ye ykselmi, k', %20'den %15'e dmtr. 5) Ensonu, d : S, a' ile ters orantl, ama tamamen ayn oranda deiirken, k' sabit kalr, oysa a' ykselir ya da der. Biraz daha aklamay gerektiren durum ite yalnz bu son durumdur. Daha nce, d : S'nin deimelerinde, bir ve ayn art-deer orannn pek ok farkl kr oranlan ile ifade edilebileceini gzlemlemitik. imdi de, bir ve ayn kr orannn, birbirinden pek ok farkl art-deer oranlanna dayanabileceini gryoruz. Ama, a sabit kald srece kr orannda bir fark meydana gelmesi iin, d'nin S'ye olan orannda herhangi bir deiiklik yeterli olduu halde, kr orannn ayn kalmas iin, a'nn byklndeki bir deimenin d : S'de buna uygun den bir ters orantl deimeye yolamas gereklidir. Bir ve ayn sermaye ya da bir ve ayn lkedeki iki sermaye iin bu durum ancak olaand durumlarda mmkndr. rnein, elimizde yle bir sermaye olsa: 80s+ 20d + 20a; S = 100, a' =%100, k =%20 ve cretlerin, 20d yerine 16d karlnda ayn sayda emekinin altnlabilecei lde dtn kabul edelim. Dier eyler eit olmak zere ve 4d serbest kaldna gre durum yle olacaktr: 80 + 16, + 24 ; S =96, a' =%50, k' =%25
s d a' ' '

k"nn eskisi gibi imdi de %20 olabilmesi iin, toplam sermaye 120'ye ve deimeyen sermaye de bu nedenle 104'e km olmaldr: 104+16,+ 24; S = 120, a'=%150, k =%20
s d a' ' '

Bu ancak, cretlerdeki dmeyle birlikte, emein retkenliinde, sermayenin bileiminde byle bir deimeyi gerekli klan bir deime olduu takdirde mmkn olabilir. Ya da, deimeyen sermayenin para olarak deeri 80'den 104'e ykselmi olmaldr. Ksacas, ancak, baz ko-ullann, olaand durumlarda grlebilecek ekilde raslansal olarak akmasn gerektirir. Gerekten de, a"nde meydana gelen ve d'de, dolaysyla da d : S'de ayn anda bir deiiklii gerektirmeyen bir deime, ancak ok belirli koullar altnda, yani yalmzca sabit sermaye ile emein kullanld, zerinde allan maddelerin doa tarafndan saland sanayi kollannda dnlebilir. Ne var ki, iki farkl lkeye ait kr oranlan karlatrlyorsa, durum byle deildir. nk, o takdirde, ayn kr oran, gerekte, geni lde farkl art-deer oranlarna dayanr. Demek ki, btn bu be durumdan u sonu kar ki, ykselen bir kr oran, den ya da ykselen bir art-deer oranna, den bir kr oran ykselen ya da den bir art-deer oranna, sabit bir kr oran, ykselen ya da den bir art-deer oranna tekabl edebilir. Ve, ykselen, den ya da sabit bir kr orannn da, yine, sabit bir art-deer oraKarl Marks 65 Kapital I

nyla uyumlu olabileceini I'de grm bulunuyoruz, [sayfa 65] Kr oran, demek oluyor ki, iki ana etmene bal bulunmaktadr: art-deer oran ile sermayenin deer bileimine. Bu iki etmenin etkileri, yzde olarak bu bileim verilmek suretiyle aadaki ekilde ksaca zetlenebilir, nk, sermayenin iki ksmndan hangisinin deiiklie neden olduunun bir nemi yoktur. ki farkl sermayenin ya da birbirini izleyen iki farkl koulda bir ve ayn sermayenin kr oranlan, eittir:

1) eer, bu sermayelerin yzde olarak bileimleri ayn ve art-deer oranlar eit ise; 2) eer, bunlann yzde bileimleri ayn olmayp, art-deer oranlar da eit deilken, art-deer oranlarnn, sermayelerin deien ksm-lannn yzdeleri ile arpmlan (a' x d) ayn kalmas kaydyla, yani toplam sermayenin yzde olarak hesaplanan art-deer kitleleri (a = a'd) eit ise; bir baka deyile, eer, a' ve d arpanlar her iki durumda da birbirleriyle ters orantl ise. Eit deildir; 1) eer, yzde bileimi eitve art-deer oranlar eit deilse, bu durumda bunlar art-deer oranlan gibi orantlamtr; 2) eer, art-deer oranlar ayn ve yzde bileimleri eit deilse; bu durumda kr oranlar arasndaki oran, sermayenin deien ksmlar arasndaki orana eittir; 3) eer, art-deer oranlan eit deil ve yzde bileimleri ayn deilse; bu durumda, kr oranlarnn birbirine oran a'd arpmna, yani toplam sermayenin yzde olarak hesaplanan art-deer miktarlannn birbirine oranna eittir.10 [sayfa 66]
10

Elyazmasnda ayrca, art-deer oran ile kr oran arasndaki fark (a' - k') konusunda, ok ilgin zellikleri olan ve hareketleri, nerede bu oranlarn birbirine yaklatn ya da uzaklatn gsteren ok ayrntl hesaplar da bulunmaktadr. Bu hareketler eriler ile gsterilebilir. Bu malzemeyi buraya aktarmyorum, nk, bunlar, bu yaptn ilk amalar iin az bir nem tamaktadr ve, bu noktay daha ileri gtrmek isteyen okurlar iin burada dikkatlerini ekmek yeterlidir. -F.E.
66 Kari Marks Kapital III

DRDNC BOLUM DEVRN KR ORANI ZERNDEK ETKS

[Devrin, art-deer ve dolaysyla krn retimi zerindeki etkisi, kinci Ciltte tartlmt. Ksaca zetlenirse, devir iin gerekli zaman aral nedeniyle, sermayenin hepsi, ayn zamanda retimde kullanlamaz; sermayenin bir ksm, daima, ya para-sermaye, hammadde ikmali, mamul ama henz satlmam meta-sermaye ya da alacak bakiyesi eklinde atl durur; aktif retimdeki, yani retim ve art-deerin elde edilmesindeki sermaye daima bu miktar kadar eksiktir ve retilen ve elkonulan artdeer daima ayn lde azalmtr. Devir dnemi ne kadar ksa olursa, sermayenin btnne oranla atl kalan bu ksm o kadar kk ve bu nedenle, dier koullar ayn kalmak zere, elkonulan art-deer o kadar byktr. retilen art-deer miktarnn, devir dneminde, ya da bunun iki kesimi olan retim zaman ile dolam zamanndaki ksaltmalar ile nasl artrlabilecei kinci Ciltte ayrntlaryla gsterilmi bulunuyor. Ama, kr oran yalnz, retilen art-deer miktarnn, bu retimde kullanlan [sayfa 67]
Kari Marks 67 Kapital I

toplam sermayeye bantsn ifade ettii iin, bu trden herhangi bir ksalmann kr orann artraca aktr. Daha nce kinci Cildin kinci ksmnda, art-deer ile ilgili olarak sylenenler, ayn ekilde, kr ve kr oran iin de geerlidir ve burada bunlann yinelenmesine gerek yoktur. Biz yalnz bellibal birka nokta zerinde durmak istiyoruz. retim zamann ksaltmann balca yolu, genellikle snai ilerleme denilen, emein daha yksek verimliliidir. Eer bu ayn zamanda, toplam sermaye yatnmnda, pahal makinelerin, vb., kurulmasndan ileri gelen nemli bir art, ve dolaysyla, toplam sermaye zerinden hesaplanan kr orannda bir azalmay birlikte getirmiyorsa, bu orann ykselmesi gerekir. Ve bu, metalrji ile kimya sanayiindeki son gelimelerde pek ok durumda kesinlikle dorudur. Demir ve elik retiminde, Bessemer, Siemens, Gilchrist-Thomas, vb. gibi son zamanlarda bulunan retim yntemleri, eskiden pek zahmetli olan ileri, nispeten dk maliyetlerle asgariye indirmi bulunmaktadr. Kmr katranndan kartlan, krmz boya maddesi alizarinin yaplmas ve bunun, zaten mevcut bulunan kmr katran boya yapm tesislerinde elde edilmesi, eskiden yllar alan bir iin birka haftada sonulandrlmasn salamtr. Boya kknn olgunlamas bir yl alyor ve bu kkler ilenmeden nce genellikle birka yl daha bysnler diye braklyordu. Dolam zamann ksaltmann balca yolu, gelimi ulam ve haberleme aralardr. Son elli yl, bu alanda, ancak 18. yzyln ikinci yansndaki sanayi devrimi ile kyaslanabilecek bir devrim yaratmtr. Karada, kaplama oselerin yerini demiryoUan alm, denizde, ar yollu ve dzensiz yelkenli tekneleri, sratli ve gvenilir buharl gemiler ile geri plana itilmi, yer yuvarlann her yan telgraf telleri ile rlmtr. Svey Kanal, Dou Asya ile Avustralya'y btnyle buharl gemilerin gidi-geliine amtr. Dou Asya'ya yaplan bir meta sevkiyatnn dolam zaman 1847'de en az oniki ay iken (bkz: Buch 11, s. 235*) imdi bir o kadar haftaya indirilmitir. 1825-57 bunalmlarnn iki byk merkezi Amerika ile Hindistan, ulatrmadaki bu devrim ile, Avrupa'nn sanayi lkelerine yzde 70 ile 90 daha yakn hale gelmi ve bylece o patlayc niteliklerini byk lde yitirmilerdir. Toplam dnya ticaretinin devir dnemi, ayn lde azalm ve bu ite kullanlan sermayenin etkinlii iki- kat artmtr. Bunun, kr oran zerinde etkili olduunu sylemeye bile gerek yoktur. Toplam sermayenin devrinin kr oran zerindeki etkisini seip karmak iin, karlatrma yaplacak sermayelerin teki btn koul-lannn eit olduunu varsaymamz gerekir. Art-deer oran ile ign dnda, bir de, sermayenin yzde bileimini eit kabul etmemiz gereklidir. imdi, art-deer oran %100 olan ve ylda iki devir yapan, 80s + 20d = 100S bileiminde bir A sermayesi alalm. Bu durumda

yllk rn: [sayfa


* Kapital, kinci Cilt, s. 280-281. -Ed. 68 Kari Marks Kapital III

160 + 40H + 40
s d a

olur. Bununla birlikte, kr orann belirlemek iin biz 40a'y, devredilen 200'lk sermaye-deer zerinden deil, 100'lk yatrlan sermaye zerinden hesaplyoruz ve bylece k' = %40 buluyoruz. imdi biz bu sermayeyi, ayn %100 art-deer oranna sahip, ama ylda yalnz tek bir devir yapan bir B = 160s + 40d = 200S sermayesi ile kyaslayalm. Bu sermayenin yllk rn, demek ki, A sermayesinin ayndr: 160s +40d + 40a. Ama bu sefer, 40a ancak, %20, yani A'nn yars kadar bir kr oran salayan 200 tutanndaki yatnlm bir sermaye zerinden hesaplanmak durumundadr. Bu durumda, yzde olarak bileimleri eit, art-deer oranlan ile ignleri eit olan iki sermayenin kr oranlarnn, bu sermayelerin devir dnemleri ile ters orantl olduunu grrz. Karlatnlan bu iki durumda, eer, yzde bileimi, art-deer oranlar, ign ya da cretler eit deil ise, bu, doal olarak kr oranlannda daha baka farkllklar yaratacaktr; ama bunlarn devir ile bir ilikisi yoktur ve bu nedenle de bizi bu noktada ilgilendirmemektedir. Bunlar nc Blmde tartlm bulunmaktadr. Ksaltlm bir devir dneminin art-deer retimi ve bunun sonucu olarak da krn zerindeki etkisi, kinci Cildin Onaltnc Blmnde "Deien Sermayenin Devri"nde de gsterildii gibi, sermayenin deien ksmna bu suretle kazandnlan, daha yksek etkinlikten ibarettir. Bu blmde, ylda on defa devreden 500'lk bir deien sermayenin, ayn art-deer oran ile ayn cretlere sahip ve ylda yalnz bir defa devreden 5.000'lik bir deien sermaye ile ayn miktarda art-deer rettii gsterilmiti. Yllk anma ve ypranma oran %10 = 1.000 olan 10.000 sabit sermaye ile 500 dner deimeyen ve 500 deien sermayeden oluan, sermaye I'i ele alalm. Deien sermaye, %100 art-deer oran ile bir ylda on devir yapsn. i basitletirmek iin, aadaki btn rneklerde, genellikle pratikte olduu gibi, dner deimeyen sermayenin, deien sermaye ile ayn srede devrettiini kabul edelim. Bu durumda, byle bir devir dneminin rn: 100s (anma ve ypranma) + 500s + 500d + 500a = 1.600 olacak ve bu ekildeki on devir ile btn yln rn: 1.000s (anma ve ypranma) + 5.000s + 5.000d + 5.000a = 16.000, S = 11.000, a = 5.000, k' = 5.000 : 11.000 = %455/,, olacaktr. imdi, sermaye IPyi alalm: 9.000 sabit sermaye, yllk anma ve ypranma, 1.000, 1.000 dner deimeyen sermaye, 1.000 deien sermaye, art-deer oran %100, deien sermayenin yllk devri 5. Bu durumda, deien sermayenin beher devrinin rn: 200 (anma ve ypranma) + 1.000 + 1.000 + 1.000 = 3.200 [sayfa 69]
Kari Marks 69 Kapital I

olacak ve be devirden sonra toplam yllk rn: 1.000s (anma ve ypranma) + 5.000s + 5.000d + 5.000a = 16.000, S = 11.000, a= 5.000, k' = 5.000 : 11.000 = %455/,, olacaktr. Daha sonra, sabit sermayesi olmayan, sermaye III' alalm ve bu, 6.000 dner deimeyen ve 5.000 deien sermayeden olusun. %100 art-deer oran ile ylda bir defa devretmi olsun. Bu durumda toplam yllk rn: 6.000s + 5.000d + 5.000a = 16.000, S = 11.000, aS= 5.000, k' = 5.000 :11.000 = %455/u olur. Her durumda da demek ki, ayn yllk art-deer miktan = 5.000 olacak ve toplam sermaye de gene her halde eit, yani = 11.000 olduu iin, %455/u'lik bir ayn kr oran elde edilecektir. Ama eer, sermaye l'de deien ksm ylda 10 yerine yalnz 5 devir yapm olsa sonu farkl olacak ve bir devrin rn: 200s (anma ve ypranma) + 500s + 500d + 500a =1.700 olacaktr. Ve yllk rn de: 1.000s (anma ve ypranma) + 2.500s + 2.500d + 2.500a = 8.500, S S = 11.000, a = 2.500; k' = 2.500 : 11.000 = %22VH olacaktr. Devir dnemi iki kat olduu iin, kr oran yanya dmtr. Bir ylda ele geirilen art-deer miktar bu nedenle, deien sermayenin bir devrinde elde edilen artdeer miktarnn, bir yldaki devir saysyla arpmna eittir. Bir ylda elde edilen art-deere ya da

kra A, bir devir dneminde elde edilen art-deere a, deien sermayenin bir yldaki devir saysna n dersek daha nce kinci Cildin Onaltnc Blm, l'de, gsterildii gibi, A = an, ve yllk art-deer oran A' -a'n olur. Sylemeye gerek yoktur ki, k' = a' (d : S) = a' [d : (s + d)] forml ancak paydaki d paydadaki d ile ayn olduu srece dorudur. Paydadaki d, toplam sermayenin, cretlerin denmesi iin, ortalama deien sermaye olarak kullanlan ksmnn tamamn temsil etmektedir. Paydaki d ise, her eyden nce, yalnz kendisi tarafndan retilen ve elkonulan, belli bir art-deer nicelii = a olgusu ile belirlenmitir ve bu miktar ile bants a/d art-deer oran, a"dr. Ancak bu ekildedir ki, k' = a: (s + d) forml, teki, k' = a' [d : (s + d)] formlne dnmtr. imdi paydaki d paydadaki d'ye yani S sermayesinin tm deien ksmna eit olmas gerektii olgusu ile daha doru bir ekilde belirlenmi olacaktr. Baka bir deyile, k' = a : S eitlii, k' = a' [d : (s + d)] eitliine ancak, a'nn, deien sermayenin tek bir devrinde rettii art-deeri temsil etmesi halinde doru bir ekilde dnebilir. Eer a, bu art-deerin [sayfa 70] yalnzca bir ksm ise, a = a'd gene doru olur ama, bu d, S = s + d'deki d'den daha kktr, nk, cretler iin har70 Kari Marks Kapital III

canan tm deien sermayeden daha kktr. Ama eer, a, d'nin tek bir devrindeki art-deerden fazlasn temsil ediyorsa, bu d'nin bir ksm ve belki de tamam iki defa i gryor, yani birinci ve ikinci devir ile daha sonraki devirlerde i gryor demektir. Art-deeri reten ve denen btn cretleri temsil eden d, bu nedenle, s + d' deki d' den byktr ve hesap yanl sonu verir. Yllk kr oran formln kesinlikle doru hale getirmek iin, basit art-deer oran yerine, yllk artdeer orann, yani a' yerine A' ya da a'n'yi koymamz gerekir. Baka bir deyile, art-deer orann, a', ya da ayn ey demek olan, S'nin ierdii deien sermayeyi, d, bu deien sermayenin bir yldaki devir says n ile arpmamz gerekir. Bylece biz, yllk kr oran formln, k' = a'n (d : S), elde ederiz. ine yatrm olduu deien sermaye miktann, ou zaman kapitalistin kendisi de bilmez. kinci Cildin Sekizinci Blmnde grdmz ve ilerde de greceimiz gibi, sermayesi iersinde, kapitalist zerinde basksn duyuran biricik temel ayrm, sabit ve dner sermaye arasndaki ayrmdr. Kapitalist, dner sermayenin, elinde para biiminde bulunan ksmn, bu para bankaya yatnlmad srece, bulunduu kasadan cretleri demek iin alr; gene ayn kasadan, ham ve yardmc maddeler iin para alr ve bunlann her ikisini de ayn kasa hesabnn alacak hanesine kaydeder. Ve kapitalist, cretler iin ayn bir hesap tutmu olsayd bile, yl sonunda bu ancak, bu kalem iin dedii toplam paray, yani dn'yi gsterecek ve ama deien sermayenin kendisini, d, gstermeyecekti. Bunu saptamak iin, burada bir rneini verdiimiz trden zel bir hesap tutmas gerekecektir. Bu amala, Birinci Ciltte (s. 209/201) sz edilen 10.000 ilik pamuk iplii eirme fabrikasn alalm ve orada 1871 Nisannn bir haftas iin alnan verilerin btn 1 yl iin geerli olduunu varsayalm. Makinelerde nesnelemi bulunan sabit sermaye 10.000 sterlin idi. Dner sermaye verilmemiti. Biz bunun 2.000 sterlin olduunu kabul edelim. Bu olduka yksek bir tahmin ama, bizim burada daima yaptmz, hi bir kredi ileminin yrrlkte olmad, dolaysyla, bakalanna ait sermayenin devaml ya da geici olarak kullanlmad varsaym nedeniyle hakl saylabilir. Haftalk rnn deeri, makinelerin anp ypranmas iin 20 sterlin, dner deimeyen sermaye yatrm 358 sterlin (6 sterlin kira, 342 sterlin pamuk, 10 sterlin kmr, gaz ve ya iin), 52 sterlin cretler iin denen deien sermaye ve 80 sterlin art-deer. Demek ki, 20s (anma ve ypranma) + 358s + 52d + 80a = 510. Bu durumda, haftalk dner sermaye yatnm, 358s + 52d = 410 idi. Yzde olarak bu, 87,3s + 12,7d ediyordu. 2.500 sterlinlik tm dner [sayfa 7i] sermaye iin bu, 2.182 sterlin deimeyen ve 318 sterlin deien sermaye demekti. cretler iin bir yllk toplam harcama, 52 defa 52 sterlin, yani 2.704 sterlin olduuna gre, 318 sterlinlik deien sermaye bir ylda, neredeyse tam 8V2 devir yapyordu. Artdeer oran 80/52 =
Kari Marks 71 Kapital I

%153U/13 idi. Kr orann, bu elere dayanarak, yukardaki deerleri, a' = 153"/13, n = 8'/2, d = 318, S = 12.500, k' = a'n (d : S) formlnde yerine koyarak hesaplayabiliriz: k' = 153"/13 x 8'/2 x (318 :12.500) = %33,27. Biz bunu, basit k' = a : S forml ile kontrol edebiliriz. Toplam yllk art-deer ya da kr, 52 defa 80 sterlin, yani 4.160 sterlin etmekte ve bunu toplam sermaye 12.500 sterline blersek, %33,28 ya da buna ok yakn bir sonu elde ederiz. Bu ancak o ann olaanst elverili koullar (iplik fyatlannn ok yksek olmasna karn pamuk fyatlannn ok dk olmas gibi) ile aklanabilecek, anormal ykseklikte bir kr orandr ve btn yl boyunca elde edilmesi, doal olarak olanakszdr. k' = a'n (d : S) formlnde, a'n, daha nce de kinci Ciltte belirtildii gibi, yllk art-deer oran denilen eyi temsil etmektedir. Yukardaki durumda bu, %153H/13 arp 8V2, ya da tam rakamlanyla %1.3079/13'tr. Bylece, eer Biedermann* adnda birisi, kinci Ciltte rnek diye kullanlan %1.000'lik

yllk art-deer orannn anormallii karsnda akna dnm ise, imdi Manchester'deki, yaamdan alnan bu %1.300' aan yllk art-deer oran, kendisini belki biraz yattrabilir. Benzerini uzun zamandr gerekten de grmediimiz byk gnen dnemlerinde byle bir oran hi de ender raslanan bir ey deildir. Bu konuda biz burada, byk-lekli modem bir sanayideki fiili sermaye bileiminden bir rnek veriyoruz. 1 2.500 sterlinlik toplam sermaye, 12.182 sterlini deimeyen ve 318 sterlini deien sermaye olmak zere blnm bulunmaktadr. Yzde olarak ifade edilirse bu, 97'/2s + 2'/2d = lOOS'dir. Toplam sermayenin yalnz krkta-biri olduu halde, ylda sekizden fazla devretmek zere, cretlerin denmesine hizmet etmektedir. Pek az kapitalist, kendi ileri konusunda bu tr hesaplar yapmay aklndan geirdii iin, toplam toplumsal sermayenin deimeyen ksm ile deien ksm arasndaki oran konusunda istatistiklerden bir ey renmek neredeyse olanaksz. Yalnz Amerikan istatistikleri, modem koullar altnda mmkn olan eyi, yani her ikolunda denen cretlerin toplam ile gerekletirilen krlar vermektedir. Kapitalistin kontrol olanaksz beyanlarna dayanmas nedeniyle, gvenilir olmamakla birlikte, bunlar, gene de ok deerli olup, bu konuda elde bulunan biricik kaytlardr. Bizim, Avrupa'da, byk kapitalistlerimizden bu gibi aklamalar ummak iin titizliimiz pek fazla. -F.E.] [sayfa 72]
* Biedermann - Darkafal. Ayn zamanda, Deutsche Allgemeine zeitung'un yazileri mdrnn ad zerine yaplan bir szck oyunu. -.
72 Kari Marks Kapital III

BENC BLM DEMEYEN SERMAYENN KULLANIMINDA EKONOM I. GENEL Deien sermaye ayn kalr, ve bylece ayn sayda iiyi, fazla altnlan zamann karl densin ya da denmesin, ayn nominal cretle altrrsa, mutlak art-deerin art ya da art-emek sresinin ve dolaysyla ignnn uzamas, deimeyen sermayenin nispi deerini, toplam sermayeye ve deien sermayeye kyasla azaltr, gene, art-deer miktarnda bir byme ve art-deer orannda olas bir ykselme bir yana, bylece, kr oran artar. Deimeyen sermayenin, fabrika binalan, makineler, vb., gibi sabit ksmnn hacmi, bunlar ister 16, ister 12 saatlik i-srecinde hizmet grm olsunlar, ayn kalr. gnndeki bir uzama, bunda, deimeyen sermayenin bu en pahal ksmnda herhangi bir yeni harcamay gerektirmez. Ayrca, sabit sermayenin deeri, bylece, daha kk sayda devir dnemlerinde yeniden retilmi olaca iin, belli bir kr elde etmek zere yatrlmas gerekli sre ksaltlm olur. gnndeki bir uzama, bu yzden, fazla almann karl dense, ya da hatta, belli bir noktaya kadar, normal i-saatine gre daha iyi deme yaplsa bile kr artrr. Modern sanayide durmadan artan sabit sermayeyi ykseltme gereksinmesi, bu nedenle, kr delisi kapitalistleri ignn
Kari Marks 73 Kapital I

[sayfa 73] uzatmaya tevik eden balca nedenlerden birisi olmutur.11 gn ayn kald takdirde ayn sonular elde edilemez. Bu durumda, daha byk miktarda emek smrebilmek iin, ya ii saysn ve bununla birlikte belli bir lde sabit sermaye miktarn, binalar, makineleri, vb., artrmas gereklidir (nk biz burada, cret indirmelerini ya da cretlerin normal dzeyinin altna drlmesini bir yana brakyoruz) ya da emein younluu ve dolaysyla verimliliinin artt ve genellikle daha fazla nispi art-deer retildii hallerde, belli bir srede daha fazla hammadde, vb., ilendii iin, hammadde kullanan sanayi kollarnda, deimeyen sermayenin dner ksmnn bykl artar; ve ikinci olarak da, ayn sayda ii tarafndan harekete geirilen makine miktar ve dolaysyla da deimeyen sermayenin bu ksm da byr. u halde, art-deerde bir art, deimeyen sermayede bir art ile, ve emein daha fazla smrlmesi, bu emein smrlmesine araclk eden retim aralan iin daha ok para harcanmas ile, yani daha byk sermaye yatrm ile bir arada yrr. Demek ki, kr oran bylece bir yandan derken, te yandan artmaktadr. gn ister uzun ister ksa olsun, cari giderlerin byk bir ksm, neredeyse ya da tamamen sabit kalr. Gnde 18 alma saati boyunca 500 iinin gzetim ve denetim giderleri, 12 alma saati boyunca 750 iininkinden daha azdr. "Bir fabrikann 10 saatlik alma giderleri, 12 saatlik iletme giderlerine neredeyse eittir." (Reports of Insp. ofFact., October 1848, s. 37.) Devlet ve belediye vergileri, yangn sigortas, eitli devaml memur cretleri, makinelerin anp ypranmas, ve bir fabrikann eitli dier giderleri, alma sresi uzun ya da ksa olsun aynen kalr. retimin azalmas lsnde, kra oranla bu giderler ykselir. (Reports of Insp. of Fact., October 1862, s. 19.) Makineler ile, sabit sermayenin teki elerinin deerlerinin yeniden retildii sre, pratikte bunlann yalnz mrleri ile deil, bunlarn i grdkleri ve anp yprandklan tm i-sreci boyunca belirlenir. ilerin gnde 12 saat yerine 18 saat alma zorunda kalmalar halinde, bu, bir haftada gn bir farkllk yapar ve bylece bir hafta, bir-buuk haftaya uzatlm, iki yl, yl haline getirilmi olur. Bu fazla zamann karlnn denmemesi halinde, iiler, kapitaliste normal art-emek zamannn dnda, her haftada bir hafta, her ylda bir yl bedavadan vermektedirler. Bu ekilde, makinelerin deerinin yeniden retimi %50 hzlandrlm olmakta ve, normal olarak gerekli zamann te-ikisinde tamamlanmaktadr.

Gereksiz karklklardan kanmak iin biz bu tahlillerimizde, hammaddelerin fiyat dalgalanmalannda olduu gibi (Altnc Blm), art-deer kitlesi ve orannn belli olduu varsaymndan hareket ediyoruz.
11

Btn bu fabrikalarda ok byk bir miktarda bina ve makine eklinde sabit sermaye olduuna gre, makineleri iler halde tutmak iin ne kadar ok metaya gereksinme varsa, o kadar ok geliri olacaktr. (Reports of Insp. of Fact., 31st. October, 1858, s. 8.)
74 Kari Marks Kapital III
[sayfa 74]

Daha nce, elbirlii, iblm ve makineler konulannn serimin-de gsterildii gibi, byk-lekli retimde grlen, retim koullannda ekonomi, esas olarak, bu koullann, toplam ya da toplumsal bakmdan bileik emein koullan ve dolaysyla emein toplumsal koullar olarak etkili olmalar olgusundan ileri gelir. retim aralan, birbirinden kopuk olarak alan, ya da olsa olsa, kk lekte dorudan elbirlii yapan bir ii kitlesi tarafndan para para tketilecek yerde, retim srecinde toplam ii tarafndan ortaklaa tketilir. Bir ya da iki merkezi motoru olan byk bir fabrikada, bu motorlarn maliyetleri, bunlarn beygir gleri ve dolaysyla faaliyet alanlan ile ayn oranda artmazlar. letme donanmnn maliyeti, harekete geirdii toplam i makineleri says ile ayn oranda bymez. Bir makinenin gvdesi, kendi organlar vb. gibi kulland aralann artan says ile ayn oranda daha pahal hale gelmez. stelik retim aralarnn birarada toplanmalar, yalnz fiilen almakta olan iyerleri iin deil, depolama, vb. iin de gerekli eitli binalar konusunda bir tasarruf salar. Ayn ey, yakt, aydnlatma, vb. harcamalar iin de geerlidir. Dier retim koullan da, ister ok ister az kii tarafndan kullanlsnlar ayn kalr. retim aralarnn younlamasndan ve bunlann kitle halinde kullanlmasndan ileri gelen bu toplam ekonomi (tasarruf), ne var ki, mutlaka iilerin biraraya toplanmasn, elbirlii yapmalann, yani emein toplumsal bir bileik haline gelmesini gerektirir. u halde, bu, tpk ar-deerin, tek bana alndnda bireysel bir iinin art-emeinden domas gibi, emein toplumsal niteliinden domaktadr. Burada olaan ve gerekli olan srekli iyilemeler bile, srf byk lekte biraraya gelmi toplam emein retimiyle salanan ve olaan hale getirilen toplumsal deneyimlerden ve gzlemlerden doar. Ayn ey, retim koullannda, ikinci byk ekonomi kayna iin de dorudur. Burada, retim art denilen dkntlerin, ayn ya da baka bir sanayi kolunda, yeni retim eleri haline getirilmesine; bu ark denilen eylerin retim ve dolaysyla, retken ya da bireysel tketim devresine tekrar sokulmas srecine deiniyoruz. lerde daha yakndan inceleyeceimiz bu tasarruf biimi de, gene ayn ekilde, byk-lekli toplumsal emein bir sonucudur. Bu artklan tekrar ticaret konusu ve dolaysyla yeni retim eleri haline getiren ey, bol miktarda ortaya kmalandr. Ancak, bileik ve dolaysyla genilekli retimin bir ar olmalar nedeniyle retim sreci iin nemli hale gelmiler ve deiim-deeri taycs olma niteliini korumulardr. Bu artk, yeni bir retim esi olarak i grmesinden baka, hammadde maliyetini, tekrar satlabilir olmas lsnde azalr, nk bu maliyet daima normal fireyi, yani retim srecindeki olaan kayp miktann ierir. Deimeyen sermayenin bu ksmnda maliyet dmesi, deien sermayenin bykl [sayfa 75] ile art-deer orannn veri olduu kabul edilirse, kr orann
Kari Marks 75 Kapital I

pro tanto* artrr. Eer art-deer belli ise, kr oran ancak, meta retimi iin gerekli deimeyen sermayenin deeri azaltlmak suretiyle artnlabilir. Deimeyen sermaye, meta retimine girdii lde, nemli olan, onun deiim-deeri deil yalnz kullanm-deeridir. Bir iplik eirme fabrikasnda ketenin emebilecei emek miktar, emein retkenlii, yani teknik gelime dzeyi veri olmak zere, ketenin deerine deil, miktarna baldr. Ayn ekilde, bir makinenin, diyelim iiye salad yardm, onun deerine deil, makine olarak kullanm-deerine baldr. Bir teknik gelime dzeyinde, kt bir makine pahal, bir baka dzeyde iyi bir makine ucuz olabilir. Kapitalistin diyelim pamuk ve eirme makinesindeki ucuzlama yoluyla elde ettii artan kr, emein daha yksek retkenlii sonucudur; bu ykseklik hi kukusuz, eirme iinde deil, pamuk yetitirilmesinde ve makinelerin yapmndadr. Belli miktarda bir emei maddeletir-mek ve bylece belli bir miktar art-emek szdrmak iin, emek koullarna daha az bir yatrm gerekecektir. Belli bir miktarda art-emee el-koymak iin gerekli giderler decektir. retim srecinde, retim aralarnn, toplam ya da toplumsal bakmdan bileik emek tarafndan ortaklaa kullanlmasnn salad tasarruflara daha nce deinmi bulunuyoruz. Deimeyen sermayede, ulatrma ve haberleme aralanndaki gelimenin egemen bir etmen olduu, dolam zamanndaki ksalmadan ileri gelen teki tasarruflar daha sonra tartlacaktr. Bu noktada, makinelerdeki srekli iyilemelerin salad tasarruflar ele alacaz, yle ki: 1) kullanlan malzemeden, rnein, tahta yerine demir kullanlmas; 2) makine yapmndaki genel gelime nedeniyle makinelerin ucuzlamas; bylece deimeyen sermayenin sabit ksmnn deeri, emein byk lekte gelimesi ile birlikte artmakla birlikte, bu art ayn oranda olmaz;12 3) mevcut makinelerin daha ucuz

ve daha etken almasn salayan zel iyiletirmeler; rnein, daha sonra ayrntlar ile ele alnacak olan, buhar kazanlan, vb. ksmlardaki iyiletirmeler; 4) daha iyi makineler kullanlarak artk (fire) miktannn azaltlmas. Makinelerin ve genellikle sabit sermayenin, herhangi bir belli retim dnemindeki anp ypranmasn azaltan her ey, her bireysel me-tan, kendi fiyatnda,bu anmann kendisine den ksmn yeniden retmesi olgusu gznnde bulundurulursa, yalnz bu bireysel meta ucuzlatmakla kalmaz, ayn zamanda, yatnlan sermayenin bu dneme den ksmn da azaltr. Onanm ii, vb., gerekli hale gelmesi lsnde, makinenin ilk maliyetine eklenir. Makinenin daha fazla dayankl olmas nedeniyle, [sayfa 76] onarm giderlerindeki azalma, bu makinenin fiyatm
12

Fabrika yapmndaki gelimeler zerine Ure'e baknz. * O lde, o kadar. -f.


Kari Marks Kapital III

76

pro tanto drr. Btn bu tasarruflarn da gene, genellikle ancak bileik emek ile mmkn olduu ve ou kez bunun, retim daha byk leklerde yrtlene ve bylece de, dorudan doruya retim srecinde, emein daha byk lde biraraya gelmesi gerekene kadar gerekleemeyecei sylenebilir. Ama te yanda, herhangi bir retim kolundaki, rnein doa bilimleri ve bunlarn pratik uygulamalan gibi, entelektel retim alanndaki gelimelere ksmen bal bulunan, demir, kmr, makine retimindeki, mimarlktaki vb. emein retici gcndeki gelime, baka sanayi kollarnda, rnein, tekstil sanayiinde ya da tanmda, retim aralarnn deeri ve dolaysyla maliyetinde bir dmenin nkoulu olarak ortaya kar. Belli bir sanayi kolunun rn olan bir meta, bir bakasna retim arac olarak girdiine gre bu ak bir eydir. Bunun fiyatnn yksek ya da dk oluu, rn olarak kt retim kolundaki emein retkenliine bal olup, yalnz, retim arac olarak retimine girdii metalan ucuzlatan bir etmen olmakla kalmaz, burada esi halini ald deimeyen sermayenin deerini de azaltarak, kr orann ykseltir. Deimeyen sermayede, sanayiin giderek ilerlemesinden ileri gelen bu tr tasarrufun belirli zellii, bir sanayi kolunda kr oranndaki ykseliin, bir bakasnda emein retkenlik gcndeki gelimeye bal olmasdr. Bu durumda gene kapitalistin kanna olan ey, kendi smrd iilerin rn olmasa bile, toplumsal emein ortaya koyduu kazantr. retken gteki byle bir gelime gene, son tahlilde, retime katlan emein toplumsal niteliinde, toplumdaki iblmnde; ve bata doa bilimleri olmak zere entelektel emekteki gelimelerde izlenebilir. Kapitalistin burada yararland ey, btn toplumsal iblm sisteminin salad avantajlardr. Kapitalist tarafndan kullanlan deimeyen sermayenin deerini nispi olarak dren ve dolaysyla kr orann ykselten, emein retken gcnn dndaki alanlarda, ona retim aralar salayan alandaki gelimedir. Kr orannda bir baka ykselme deimeyen sermaye yaratan emekte bir tasarruf ile deil, bu sermayenin kendisinin kullanlmasnda tasarrufla salanr. Bir yandan, iilerin younlamalan, ve bunlann byk lekte elbirlii yapmalar, deimeyen sermayede tasarruf salar. Ayn binalar, stma ve aydnlatma donanmlar, vb., kk-lekli retime gre byk-lekli retimde nispeten az gidere malolur. Ayn ey, g ve i makineleri iin de dorudur. Bunlann mutlak deerleri artmakla birlikte bu deer, retimin genilemesi, deien sermayenin bykl ya da harekete getirilen emek-gc miktarna gre dmektedir. Belli bir sermayenin kendi retim alannda gerekletirdii ekonomi, her eyden nce emekte bir ekonomi, yani kendi iilerinin karl denen emeklerinde yaplan bir indirimdir. te yandan, daha nce sz edilen ekonomi bundan u olgu ile aynlr ki, o, bakalannn karl [sayfa 77]
Kari Marks 77 Kapital I

denmeyen emeine elden geldiince geni lde elkoyma iini en ekonomik ekilde, yani belli lekteki retimin izin verecei en az giderle baarr. Bu ekonomi, daha nce sz edilen ve deimeyen sermayenin retiminde kullanlan toplumsal emein retkenliinin smrlmesine deil de, deimeyen sermayenin kendisinde yaplan tasarrufa dayand lde, ya dorudan doruya belli bir retim kolu iersinde elbirliinden ve emein toplumsal biiminden ya da makine, vb. retiminin, bunlann deerlerinin, kullanm-deerleri ile ayn oranda artmad bir lekte yaplm olmasndan doar. Burada iki noktay hatrda tutmak gerekir: Eer s'nin deeri = sfr ise k' = a', ve kr oran en st dzeyde olur. u da var ki, emein kendisinin dorudan smrlmesi iin en nemli ey sabit sermaye eklinde olsun, ham ya da yardmc maddeler eklinde olsun, kullanlan smr aralannn deeri deildir. Bunlar, emei sourma aralar olarak, emein ve dolaysyla da art-emein kendilerinde ya da kendileriyle maddeletii nesneler olarak hizmet ettikleri srece, makinelerin, binalarn, hammaddelerin, vb., deiim-deerlerinin hi bir nemi yoktur. Asl nemli olan ey bir yandan bunlann belli miktarda canl emekle bilemesi iin teknik bakmdan gerekli miktarda bulunmalar, te yandan, amaca uygun bulunmalar, yani yalnzca iyi makine deil, ham ve yardmc maddelerin de iyi olmasdr. Kr oran ksmen, hammaddenin iyi nitelikte olmasna baldr. yi malzeme ile daha az artk verilir. Byle olunca da, ayn miktarda emei sourabilmek iin daha az hammaddeye gereksinme olur.

Ayrca, i makinelerinin stesinden gelmek zorunda kalacaklan diren de azalr. Bu, ksmen, art-deer ile art-deer orann bile etkiler. iler, kt hammadde kullanldnda, ayn miktan ilemek iin daha ok zaman harcarlar. cretlerin ayn kald varsaylrsa bu da art-emein azalmasna yolaar. Bu aynca, Birinci Ciltte gsterildii gibi, kullanlan emein miktanndan ok, retkenliine bal bulunan, sermayenin yeniden retimi ve birikimi zerinde kkl bir etki yapar. Kapitalistin, retim aralarnda ekonomi yaplmas konusundaki delicesine direniinde, bu nedenle, anlalmayacak bir yan yoktur. Hi bir eyin kaybolmamas ya da boa gitmemesi ve retim aralarnn, ancak retimin kendisinin gerektirdii biimde tketilmesi, ksmen iilerin beceri ve kavraylarna, ksmen de, kapitalistin bileik emek konusunda salayaca disipline baldr. Bu disiplin, para bana ite neredeyse tamamen gereksiz hale gelecei gibi, iilerin kendi hesaplarna altklar, toplumsal bir sistem altnda da gereksiz hale gelecektir. Bu delicesine direni, deimeyen sermayenin deerinin deien sermayenin deerine oranla drlmesinin, bylece kr orannn ykseltilmesinin bellibal aralanndan birisi olan, retim elerine hile katlmasnda bunun tersine bir biimde de kendisini gsterir. Bylece, bu retim elerinin, [sayfa 78] kendi deerlerinin zerinde satlmas bu rnde yeniden ortaya ktna gre, nemli bir aldatma esi nitelii kazanr. Bu uygu78 Kari Marks Kapital III

lama zellikle: nce iyi rnekler, ardndan da dk kaliteli mallar gnderirsek halk bunu pekala yutar, ilkesini benimsemi olan Alman sanayiinde nemli bir rol oynar. Ne var ki, bu konular rekabet alanna girdii iin bizi burada ilgilendirmemektedir. urasn da belirtmek gerekir ki, deimeyen sermayenin deerini drmek, yani onun pahalln azaltmak yoluyla kr orannda salanan bu ykselme, bunun yer ald sanayi kolunun, lks nesneler, iilerin tketimi iin geim gereksinmeleri ya da genel anlamda retim aralar retmesine hi bir ekilde bal deildir. Bu son durum ancak, esas olarak emek gcnn deerine, yani emekinin normal gereksinmelerinin deerine bal bulunan art-deer oran szkonusu olduunda maddi bir nem tayabilir. Ama bizim ele aldmz durumda, art-deer ile art-deer orannn belli olduu varsaylmt. Art-deerin toplam sermayeye oran -ki, bu, kr orann belirler- bu koullar altnda, yalnzca deimeyen sermayenin deerine bal olup, bu sermayeyi oluturan elerin kullanmdeerlerine hi bir ekilde bal deildir. retim aralannda nispi bir ucuzlama, hi kukusuz, bunlann mutlak toplam deerlerinde bir art olasln dtalamaz, nk bunlann mutlak kullanm hacmi, emein retkenlik, gelime ve onunla birlikte retim dzeyindeki byme ile byk lde artar. Deimeyen sermayenin kullanmndaki ekonomi, hangi adan baklrsa baklsn ksmen retim aralarnn bileik emein ortak retim aralan olarak ilev yapmas ve tketilmesi, bylece meydana gelen tasarrufun, dorudan doruya retken emein toplumsal niteliinin bir rn olarak ortaya kmas olgusunun tek sonucudur; ama ksmen de, sermayeye retim aralann salayan alanlardaki emein retkenliinde gelimenin sonucudur; bylece biz eer yalnzca, kapitalist X'in kapitalist Y'ye oranla altrd iilere deil de, toplam sermayeye oranla toplam emee bakacak olursak bu ekonomi kendisini bir kez daha, toplumsal emein retken kuvvetlerindeki bir gelimenin rn olarak ortaya koyar, buradaki tek fark, kapitalist X'in, yalnz kendi kuruluundaki emein retkenliinde deil, teki kurululardaki emein retkenliinde avantajlardan da yararlanmasdr. Ne var ki, kapitalist kendi deimeyen sermayesindeki ekonomiyi, kendi emekilerinden bamsz, onlara tamamen yabanc bir durum olarak grr. Bununla birlikte o gene de, iinin, ayn miktar parayla u ya da bu kadar emek satn alan iverenle daima bir ilikisi bulunduunu ok iyi bilir (nk, kapitalist ile ii arasndaki alveri onun zihninde byle grnr). retim aralannn kullanlmasnda salanan bu ekonomi, en az bir yatnmla belli bir sonu elde etme konusundaki bu yntem, emein znde yatan dier herhangi bir gten daha fazla, sermayenin znde bulunan bir g, kapitalist retim biimine zg ve biimin niteliini oluturan bir yntem olarak grnr. Bu anlay, olgularla uyum halinde grnd iin, ve sermaye [sayfa 79] ilikisi, emekiyi, kendi emeini maddeletirdii aralarla kar
Kari Marks 79 Kapital I

karya koyan i banty, tam bir ilgisizlik, yalnzlk ve yabanclamann ardna fiilen gizledii iin ve bu gizlenme lsnde daha az artcdr. Birinci olarak, deimeyen sermayeyi oluturan retim aralan, yalnzca, kapitaliste ait olan paray temsil ederler (Linguet'ya gre,* tpk Romal borlunun vcudunun, alacaklnn parasn temsil etmesi gibi) ve yalnz onunla aralarnda bir ba vardr; oysa bu retim aralan ile ancak dorudan retim srecinde temasa gelen emeki, bunlarla, yalnz retimin kullanm-deerleri olarak, emek aralan ve retim maddeleri olarak bir iliki iersindedir. Bunlarn deerlerindeki artma ya da eksilme, bu nedenle kapitalist ile olan ilikisinde, onu ancak, bakr ya da demir zerinde almas kadar ilgilendirir. Bundan tr kapitalist, daha sonra belirteceimiz gibi, retim aralannn deerinin artmas ve bylece kr orannn dmesi halinde bu noktaya farkl bir adan bakmak eilimindedir. kinci olarak,kapitalist retim srecinde bu retim aralar, ayn zamanda, emei smrme aralan

olduuna gre, emeki bunlarn nispi pahall ya da ucuzluu ile, bir atn, gem ve dizginlerinin pahal ya da ucuzluu ile ilgilendii kadar ilgilenir. Son olarak, daha nce** grdmz gibi emeki gerekte, emeinin toplumsal niteliine, ortak bir ama iin bakalannn emei ile biletirilmesine, kendisine yabanc bir gce bakar gibi bakar; bu bilemeyi gerekletiren koul, ona ait olmayan yabanc bir eydir ve bunda tasarruf salamasna zorlanmam olsa da israf edilse, onun hi umurunda deildir. Emekilerin kendilerine ait fabrikalarda, rnein Roch-dale'de olduu gibi, durum tamamen farkldr. Bu durumda, urasn belirtmeye gerek yoktur ki, bir sanayi kolunda emein retkenlii, bir bakasnda retim aralarnn ucuzlamas ve iyiletirilmesinin ve bylece kr orannn ykseltilmesinin bir arac olarak kullanld srece, toplumsal emein bu genel i bants emekilere kendilerine yabanc bir konu, aslnda yalnzca kapitalisti ilgilendiren bir sorun gibi gelir. nk bu retim aralarn satn alan da, kendisine maleden de kapitalisttir. Baka bir sanayi kolundaki iilerin rnn kendi sanayi kolundaki iilerin rn ile satn almas ve bu nedenle dier bir kapitalistin emekilerinin rnne ancak kendi iilerinin rnne bedavadan elkoymak suretiyle sahip olmas olgusu, bereket versin ki, dolam sreci, vb. ile gzlerden gizlenen bir gelimedir. stelik, byk lekte retim ilk defa kapitalist biimde gelitii iin bir yandan kr hrs, te yandan, metalarn elden geldiince ucuza retilmesini zorunlu klan rekabet, deimeyen sermayenin kullanlmasndaki bu ekonomiyi kapitalist retim biimine zg bir ey ve bu nedenle [sayfa 80] sermayenin bir ilevi gibi gsterir.
* [Linguet,] Teorie des loix civilles, ou principes fondamentaux de la societe, t. 2, Londres 1767, livre V, Chapitre XX. -Ed
** Kapital, Birinci Cilt, s. 352-353. -Ed. 80 Kari Marks Kapital III

Kapitalist retim tarz bir yandan, toplumsal emein retkenlik gcnn gelimesini tevik ederken, te yandan da, deimeyen sermayenin kullanlmasnda tasarrufu kamlar. Ne var ki, burada szkonusu olan, yalnzca, emeki, canl emein taycs ile, bu emein maddi koullannn ekonomik, yani rasyonel ve tutumlu kullanlmas arasnda ortaya kan yabanclama ve umursamazlk deildir. Kapitalist retim tarz, elikili ve zt nitelii gerei, emekinin yaam ve saln bol keseden harcamay, onun yaam koullarn drmeyi, deimeyen sermayenin kullanmnda bir tasarruf ve bylece kr orann ykseltmede bir ara sayacak kadar ii ileriye gtrr. Emeki, yaamnn byk bir ksmn retim sreci iersinde geirdii iin, retim srecinin koullar, geni lde, onun aktif yaam srecinin koullan ya da yaam koullardr, ve bu yaam koullarnda ekonomi, kr orann ykseltmenin bir yntemidir; daha nce de grdmz gibi, ar altrma, emekiyi bir dolap beygirine evirme, sermayeyi oaltmann ya da art-deer retimini hzlandrmann bir aracdr. Bu ekonomi, darack ve sala zararl yerlere iileri stste ymaya, ya da kapitalistin diliyle, yerden tasarrufa; gvenlik aygtlar kullanmaks-zn, tehlikeli makineleri avu ii kadar yerlere doldurmaya; sala zararl, ya da madencilikte olduu gibi tehlikeli, vb., retim srelerinde gvenlik kurallann ihmal etmeye kadar varr. retim srecini, ii iin insani, zevkli ya da hi deilse dayanlabilir hale getirmek iin gerekli koullarn ve nlemlerin hi birinin yerine getirilmediinin burada szn bile etmiyoruz. Kapitalist asndan bu tamamen yararsz ve anlamsz bir israftr. Kapitalist retim biimi genellikle, btn pintiliine karn, kendi insan malzemesi konusunda ok hovardadr; tpk, tersine, rnlerini ticari kanallardan datma yntemi ve rekabet yznden, malzeme ve ara bakmndan ok msrif olmas ve bireysel kapitalist iin kazandn toplum adna yitirmesi gibi. Sermayenin, dorudan canl emek kullanmn, yalnzca zorunlu emee indirgemek, ve bir metan retimi iin gerekli emei, emein toplumsal retkenliini smrmek yoluyla daima azaltmak ve bylece dorudan uygulanan canl emekten azami tasarruf salamak eilimi gibi, bir de, asgariye indirilmi bu emei, en ekonomik koullar altnda kullanma, yani kullanlan deimeyen sermayenin deerini en az dzeye indirme eilimi vardr. Eer metalarn deerini, bunlann ierdii tm emekzaman deil de, gerekli emek-zaman belirtiyor ise, bu belirlemeyi gerekletiren, ve ayn zamanda belli bir metan retimi iin toplumsal bakmdan gerekli emek-zamann da srekli azaltan, sermayedir. Metan fiyat, bylece, asgarisine indirilmitir, nk, onun retimi iin gerekli emein her ksm, asgarisine indirgenmitir, [sayfas] Deimeyen sermayenin kullanm ile ilgili ekonomide bir ayrm yapmamz gerekir. Eer, kullanlan sermayenin miktar ve dolaysyla toplam deeri artyorsa, bu her eyden nce, daha fazla sermayenin tek
Kari Marks 81 Kapital I

bir elde toplanmas demektir. Ne var ki, ite bu, daha byk miktarda deimeyen sermayenin tek bir elden -kural olarak, mutlak olarak daha byk ama nispi olarak daha kk miktarda emek ile birliktekullanlmasdr ki, deimeyen sermayede ekonomi yaplmasn salar. Bireysel bir kapitalist alndnda, gerekli sermaye yatnm hacmi, zellikle bunun sabit ksm artar. Ama, ilenilen malzeme kitlesine ve smrlen emee oranla bu sermayenin deeri azalr.

imdi bu, birka rnekle ksaca gsterilecektir. in sonundan, -emekinin yaama koullann da tekil etmesi bakmndan retim ko-ullanndaki ekonomiden- balayacaz. II. KOULLARINDA, NN SIRTINDAN YAPILAN TASARRUFLAR Kmr Madenleri: En Zorunlu Harcamalarn hmali "Kmr oca sahipleri ve ileticileri arasndaki rekabet altnda... en gzle grlr fizik glkleri yenmek iin, gerekli olann dnda hi bir harcama yaplmaz; ve genellikle yaplacak i iin gerekli olandan ok daha fazla bulunan kmr iileri arasndaki rekabet nedeniyle, evrelerindeki tanm iilerinden biraz yksek bir cret karlnda, bunlar byk tehlikelere ve ok zararl etkilere seve seve katlanrlar ve bu i onlara aynca ocuklann krl bir ekilde kullanma olanan da verir. Bu ifte rekabet... ocaklarn byk bir ksmnn en yetersiz drenaj ve havalandrma ile iletilmelerini salamaya tamamen yetmektedir; ou kez kuyular kt alm, kt donatlm ve mhendisler yetersizdir; galeriler ve yollar kt alm ve yaplmtr; bunlar, cankaybna, vcut ve saln bozulmasna yolaar; bunlara ait istatistikler, korkun bir manzaray ortaya koyarlar." {First Report on Children's Employment in Mines and Collie-ries, ete, April 21, 1829, s. 102) 1860'larda, ngiltere'de kmr ocaklannda haftada ortalama 15 kii hayatlarn kaybetmitir. Kmr madenlerindeki kazalar (6 ubat 1862) konusundaki rapora gre, 1852-61 yllann kapsayan on yl iersinde toplam 8.466 insan lmtr. u da var ki, rapor bu saynn ok dk olduunu kabul etmektedir, nk, mfettiliin ilk kurulduu ve blgelerinin ok geni olduu ilk birka ylda kaza ve lmlerin pek ou bildirilmemiti. Kaza saysnn, gene de ok yksek olmakla birlikte, tefti sisteminin kurulmasndan sonra belirli ekilde azalmas ve bunun, mfettilerin snrl yetkileri ve yetersiz sayda olmalanna karn salanm olmas, kapitalist smrnn doal eilimini ortaya koymaktadr. Bu can kayplar ou kez maden sahiplerinin doymak bilmez agzllklerinden [sayfa 82] ileri gelmitir. ounlukla bunlar tek bir kuyu atnrlard, yle ki, yeterli havalandrma eksiklii bir yana, bu deliin kapanmas halinde baka bir k yeri yoktu.
82 Kari Marks Kapital III

Kapitalist retim, dolam sreci ile rekabetin arlklar dnda ele alndnda, metalara katlm bulunan maddelemi emek bakmndan ok ekonomiktir. Buna karlk, baka herhangi bir retim tarzndan daha fazla, insan yaamn ya da canl emei, ve yalnzca insan kann ve etini deil, sinirini ve beynini de israf eder. Gerekten de insan soyunun gelimesi gvenlik altna alnm ve srdrlebilmi ise, bu yalnzca toplumun bilinli olarak yeniden rgtlenmesinden hemen nce gelen tarih dneminde, bireysel gelimenin ite bu en korkun ekilde harcanmas sayesinde olmutur. Burada tartlan her trl tasarruf, emein toplumsal niteliinden ileri geldii iin, gerekten de insan yaamnn ve salnn bouna harcanmasna neden olan ite tam da bu, emein toplumsal niteliidir. Fabrika mfettii R. Baker tarafndan ortaya atlan u soru bu bakmdan ok dikkat ekicidir. "zerinde ciddi olarak dnlmesi gereken btn sorun, ok kalabalk topluluklar halinde almann neden olduu ocuk yaamnn bu kurban ediliinin en iyi ekilde hangi yolda nlenebileceidir." (Reports oflnsp. ofFact., Octo-berl863, s.157.) Fabrikalar. ilerin gvenlii, rahat ve sal ile ilgili koruyucu nlemlere gerek fabrikalarda bile nem verilmeyii, bu balk altnda toplanmtr. Sanayi iilerinden yararlanan ve lenleri ieren kayp listelerinin kayna byk lde bu ihmaldi, (bkz. yllk fabrika raporlar). Yer darl, havalandrma yetersizlii, vb. de buna eklenir Daha 1855 Ekiminde Leonard Horner, pek ok fabrikatrn, yatay maden kuyulanna konacak gvenlik aygtlar ile ilgili yasal gereklere kar gsterdikleri direnmeden yaknmaktadr; oysa tehlike, birou lmle sonulanan kazalar ile srekli olarak kendini gstermekteydi ve bu gvenlik aygtlan ok pahalya malolmad gibi, retimi de engelleyecek gibi deildi. (Reports oflnsp ofFact., October 1855, s. 6) Fabrikatrler, bu ve dier yasal zorunluluklara kar direnmelerinde, kendileri de ou kez fabrikatr ya da fabrikatrlerin dostu olan, ve kararlarn ona gre veren cretsiz sulh yarglan tarafndan da destekleniyorlard. Bu baylarn ne trden kararlar verdikleri, bayarg Campbell'in, bir karara kar kendisine yaplan temyiz istei ile ilgili olarak syledii u szlerden anlalabilir: "Bu, Parlamento Yasasnn bir yorumu deil, bu yasann yrrlkten kaldrlmasdr." (loc cit, s. 11) Horner, ayn raporda bir ok fabrikada, iilerin, makinelerin altrlaca zaman konusunda uy-arlmadn belirtmektedir. Makineler zerinde, bunlar almad zamanlar bile daima yaplacak bir eyin olduu iin, parmaklar ve eller her zaman onunla urar haldeydi ve yalnzca bir uyan iareti verilmemesi yznden durmadan kazalar oluyordu (loc cit, s. 44). Fabrikatrler o srada, fabrika yasasna kar koymak iin Manchester'de, National [sayfa 83] Association for the Amendment of the Factory Laws (Fabrika Yasalarnn Deitirilmesi in Ulusal Demek) ad altnda bir sendika kurmular, 1855 Martnda, fabrika mfettileri tarafndan kendilerine kar alan
Kari Marks 83 Kapital I

mahkeme giderlerini karlamak ve birlik adna davalara bakmak zere, beygir gc bana iki ilin hesabyla 50.000 sterlinden fazla para toplamlard. Ama, kr uruna olduu zaman adam ldrmenin, cinayet olmadn* tantlamakt. skoya'da grevli, Sir John Kincaid adnda bir fabrika

mfettii, Glasgow'da bir firmann kendi fabrikasnda btn makineler iin koruyucu bir siper yapmak zere para demirlerden yararlandn ve btn giderin 9 sterlin 1 ilin tuttuunu anlatmaktadr. Oysa, birlie katlmak, 110 beygir gcndeki makineleri iin 11 sterlinlik bir baa malolacakt ki, bu btn koruyucu aygtlarn maliyetinden daha fazlayd. Ne var ki, bu Ulusal Dernek, 1854 ylnda, srf, bu gibi koruma nlemlerini ngren bir yasaya kar koymak iin kurulmutu. Fabrikatrler 1844-1854 dnemi boyunca bu yasaya zerre kadar aldr etmemilerdir. Fabrika mfettileri, Palmerston'un emri ile, fabrikatrlere, yasann ciddi olarak uygulanacan bildirince onlar da hemen bir ok sekin yesi sulh yargc olan ve bu kimlikleri ile gya bu yasay y- rtmekten sorumlu bulunan kendi demeklerini kurdular. 1855 Nisannda yeni ileri Bakan Sir George Grey, hkmetin neredeyse szde g- venlik nlemleriyle yetinebilecei bir uzlama nerince demek bunu bile fkeyle reddetti. eitli davalarda, nl mhendis Wil-liam Fairbaim, sermayenin ihlal edilen zgrln savunarak, btn an ve hretiyle tasarruf ilkesini destekledi. Fabrika bamfettii Leo-nard Horner'e, fab-rikatrler tarafndan akla gelebilecek her trl bask ve iftira yapld. Ama fabrikatrler Court of Queen's Bench'den 1844 Yasasnn yerden yedi ayak ykseklikteki yatay kuyular iin koruyucu aygtlar ngrmediini syleyen bir ilam alana dek rahat durmadlar, ve sonunda 1856'da, dinleri imanlar, para kesesi valyeleri adna kirli iler evirmeye her an hazr olan o kutsal kiilerden birisi, yobaz Wilson Patten'in yardmlanyla, kendileri iin tamamen tatmin edici bir yasay parlamentodan geirmeyi baardlar. Bu yasa, iileri, btn zel koruma, nlemlerinden yoksun brakyor ve sanayi kazalarnda tazminat iin bunlann olaan mahkemelerde dava amalarn ngryordu (ngiltere'de mahkeme masraflarnn arl nedeniyle bu dpedz bir alayd); ayrca, bilirkii mtalaasn ngren, ok ustaca kaleme alnm bir madde ile, fabrikatrler iin bir davay kaybetme, neredeyse olanaksz hale getiriliyordu. Bunun sonucu, kazalar hzla artt. Mfetti Baker 1851 Mays ile Ekimi arasnda alt ayda, bir nceki alt aya gre kazalann %21 arttn bildirmektedir. Ona gre, bu kazalarn %36,7'si nlenebilirdi. Kaza saysnn 1856 ile 1859'da 1845 ile 1846'ya gre daha az olduu dorudur. [sayfa 84] Denetlemeye tabi sanayi kollarnda ii says %20 artt halde, kazalarda %29 bir azalma olmutur. Ama, bunun nedeni neydi? Bu sorun
* 1657'de ngiltere'de yaynlanm olan Killing no Murder adl kitapa kinaye. Yazar tas-viyeci Edvvard Sexby idi. -Ed.
84 Kari Marks Kapital III

imdi (1865) halledildiine gre, bu i genellikle, zerlerine gvenlik aygtlannn zaten taklm bulunduu ve kendilerine ek bir gidere malol-mad iin fabrikatrlerin itiraz etmedikleri yeni makinelerin kullanlmasyla baanlmt. Ayrca, birka ii, kaybettikleri kollan iin yksek tazminatlar almay ve yksek mahkemelerde de bu yarglar onaylatmay baarmlard. (Reports of Insp. ofFact., April 30, 1861, s 31, ditto Aprill862, s. 17.) ilerin (ve bunlar arasnda birok ocuun) hayatlarn, kollarn ve bacaklann, makinelerin kullanlmas ve altnlmasnda yzyze geldikleri tehlikelere kar koruyan aygtlarda gzetilen tasarruf konusunda syleyeceklerimiz bu kadar. Ana izgileriyle, kapal yerlerde alma. Yerde ve binalarda yaplan tasarrufun ne lde iileri darack yerlerde stste sktrd ok iyi bilinir. Bu yetmiyormu gibi, bir de havalandrma aralanndan da tasarruf edilir. Uzun alma saatleri ile birletiinde, bu iki etmen, solunum organlarndaki hastalklarda ve dolaysyla lm orannda byk arta yolaar. Aadaki rnekler, Public Health 6*1, Rep., 1863'ten [Halk Sal] alnmtr. Bu rapor, Birinci Ciltten ok iyi tandmz Dr. John Simon tarafndan hazrlanmtr. Nasl ki emein bileik hale gelmesi ve elbirlii, makinelerin geni lde kullanlmalanna, retim aralannn younlamasna ve ekonomik olarak kullanlmalarna yolayorsa, ayn ekilde, kitleler halinde, kapal yerlerde ve salk gereksinmelerinden ok, retimin iine gelen koullar altnda bu birarada almadr ki; ite bu kitle halinde bir ve ayn iyerinde younlamadr ki, bir yandan kapitalist iin daha byk bir kr kaynann, te yandan da daha ksa alma saatleri ve zel nlemlerle karlanmad takdirde iilerin yaam ve salklarnn hovardaca harcanmasnn nedenini oluturur. Dr. Simon, u kural ne sryor ve bunu bol istatistiklerle destekliyor: "Bir blge halk, kapal yerlerde birarada altrldklar oranda, dier eyler eit olmak zere, bu blgede, akcier hastalklarndan lm oran artacaktr", (s. 23). Bunun nedeni kt havalandrmadr. "Ve belki de btn ngiltere'de u kuraln tek istisnas yoktur: kapal yerde yaplan byk sanayie sahip her blgede, iiler arasnda artan lm oran, btn blgenin lm istatistiklerinde, akcier asndan belirli bir farkllk gsterir." (s. 23.) Salk Kurulu tarafndan, 1860 ve 1861'de, kapal yerlerde faaliyet gsteren sanayi kollan iin toplanlan lm saylar, 15 ile 55 yalan arasndaki ayn sayda erkek iin, verem ve teki akcier hastalklarndan lm orannn ngiltere'nin tarm blgelerinde 100, Coventry'de 163, Blackbum ve Skipton'da 167, Congleton ve Bradford'da 168, Leicester'de 171, Leek'de 182, Macclesfield'de 184, Bolton'da 190, [sayfa ss Notting-ham'da 192; Rochdale'de 193, Derby'de 198, Salford ve Ashtonunder-Lyne'de 203, Leeds'de 218, Preston'da 220 ve Manchester'de 263 olKarl Marks 85 Kapital I

duunu gstermitir, (s. 24.) Aadaki tablo, daha da arpc bir manzaBlgeler Balca Sanayi 15-25 Arasndaki Yalarda Her 100.000 Kii in Gs Hastalklarndan lenlerin Says Erkek Kadn Berkhampstead Leighton Buzzard Nevvport Pagnell Tovvcester Yeovil Leek Congleton Macclesfeld Salkl tara blgesi Hasr rgclk (kadnlar) Hasr rgclk (kadnlar) Dantelaclk (kadnlar) Dantelaclk (kadnlar) Eldivencilik (ounluu kadn) pek sanayii (ounluu kadn) pek sanayii (ounluu kadn) pek sanayii (ounluu kadn) Tarm 219 309 301 239 280 437 566 593 331 578 554 617 577 409 856 790 890 333

ra gstermektedir. Bu tablo, her 100.000 nfus iin hesaplanan, 15 ile 25 yalar arasndaki her iki cins iin, akcier hastalklanna ait lm orann ayn ayn gstermektedir. Seilen blgelerde, kapal yerlerde yrtlen sanayilerde yalnz kadnlar altrlmakta; erkekler ise, bulabildikleri btn ikollarnda almaktadrlar. Fabrikalarda daha ok erkein alt ipek blgelerinde, bunlara ait lm oranlar da yksektir. Her iki cins iin, verem, vb.'den lm oran, raporun da dedii gibi, "ipekli sanayiimizin ounun iinde faaliyet gsterdii feci salk koullann" gzler nne sermektedir. Ve ite bu ayn ipekli sanayiidir ki, fabrikatrler, iletmelerindeki olaanst uygun salk koullarn ne srerek, bir istisna olarak, 13 yandan kk ocuklar iin uzun alma saatleri talep ettiler ve bunu ksmen de elde ettiler. (Buch I, Kap. VIII, 6, s. 296/286.*) "imdiye kadar incelemi olduumuz sanayi kollarndan hi birisi belki de, Dr. Smith'in terzilik konusunda izmi olduundan daha beter bir manzara gstermez - 'yerleri salk koullar bakmndan epey deiiklik gsterir ama bunlann hemen hepsi, ar kalabalk, iyi havalandnlmam ve sala zararl derecede scakr. Bu gibi odalar zorunlu olarak scaktr; ama, sisli gnlerde gndzleri ve k geceleri gaz yakld zaman, s, 27 ve hatta 33 dereceye kadar karak, mthi terlemeye ve camlarda buharlann younlamasna yolaar; bylece su damlacklar duvar boyunca szar ya da tavandan damlamaya balar; iiler bu durumda, souk alma pahasna da olsa pencerelerin bazlann a* Kapital, Birinci Cilt, s. 316-317. -Ed.

86
Kari Marks Kapital III

mak zorunda kalrlar.' Ve Dr. Simon, Londra'nn West End blgesinde, en [sayfa 86] nemli 16 iyerinde grdklerini yle anlatyor - 'Bu, havalandrmas ok kt odalarda ii bana en fazla 270, en az 105 ayak kp yer dmekte ve btn alndnda adam bana ancak 156 ayak kp dmektedir. Etraf bir dehlizle evrili ve yalnz tepeden k alan bir odada, 92 ile 100 kiiye kadar erkek altrlmakta, birok gaz lambas yanmakta ve helalar hemen bitiikte bulunmaktadr; burada adam bana ancak 150 ayak kp yer dmektedir. Bahede bir kpek kulbesi denilebilecek, tavandan k alan ve tepedeki bir delikten havalanan bir baka odada be-alt kii almakta ve adam bana 112 ayak kp yer dmektedir.' ... Dr. Smith'in anlatt bu iren iyerlerinde terziler genellikle gnde 12-13 saat almakta ve bazen bu i, gnde 15-16 saate kadar altrlan Kii Sanayi Kolu ve Yresi Yalara Gre 100.000 Kiide Says lm Oran 25-35 35-45 45-55 958.265 Tarm, ingiltere ve Galler 743 805 1.145 22.301 Erkek ve Terzilik, Londra 958 1.262 2.093 12.377 Kadn 13.803 Mrettipler ve baskclar, Londra 894 1.747 2.367 kmaktadr." (s. 25, 26, 28, 30.) dikkate almak gerekir ki, bu raporun yazar ve Salk ubesi efi John Simon'un da belirttii gibi, Londra'da 25 ile 35 yalan arasndaki terziler, mrettipler ve baskclar iin lm oran gerek rakamlardan dk gsterilmitir, nk, her iki ikolunda Londral iverenler, taradan gelen ok sayda delikanly (muhtemelen 30 yana kadar genleri) rak ve "renci", yani

ek eitim gren kimse gibi altrmaktadrlar. Londra'da, sanayideki lm oranlarn gsteren rakamlar, bu durum iirmi olmaktadr. Ama bunlar, geici olarak kaldklar iin, Londra'daki lm saysna ayn oranda dahil olmamaktadr. Bu sre iersinde hastalanrlarsa, bunlar taradaki evlerine dnmekte ve lmleri halinde bu, orada kayda gemektedir. Bu durum, kk yalar iin daha da fazla szkonusu olmakta ve Londra'daki bu ya gruplanna ait lm oranlarn, sanayiin salk zerindeki kt etkilerinin bir gstergesi olmas ynnden tamamen deersiz hale getirmektedir (s. 30). Mrettiplerin durumu da terzilerinki gibidir. Havalandrma eksiklii, zehirli hava, vb. dnda, bir de sz edilmesi gereken gece ii vardr. Bunlann olaan alma zamanlan 12-13 saat, bazen 15-16 saattir. "Gaz lambalan yaklr yaklmaz byk bir scaklk ve pis hava [sayfa 87] balar. ... Aadaki odadan gelen ve dkmhaneden kan dumanlar ve makineler ile lamlardan gelen pis kokular, yukardaki odalarn berbat-ln bsbtn arrr. Alttaki odalann scak havas tavan starak st odalann ssn ykseltir ve tavanlar alak olduu ve ok gaz yand zaKarl Marks Kapital III

87

man bu ciddi bir felaket olur; bunun daha da beteri, kazanlarn alt kattaki odada olup da btn evi dayanlmaz bir scaklk ile doldurmasdr. Genel olarak denilebilir ki, havalandrma her yerde kusurlu, akamlan ve btn gece boyunca yanan gazn artklarn ve scakl dar atmak iin tamamen yetersizdir; birok brolarda ve zellikle evden bozma olanlarnda durum felaket halindedir ve baz brolarda (zellikle haftalk gazetelerin brolarnda) alma -12 ile 16 yalar arasndaki ocuklarn da ayn ekilde katldklar bu alma- neredeyse hi ara verilmeden iki gn ve bir gece devam eder; 'acele' i yapan dier basmevlerinde ise iiler pazar gnleri de dinlenemezler ve ign her hafta alt yerine yedi gne km olur" (s. 26, 28). Kadn apkaclar ile terzileri, an altrma ile ilgili olarak dikkatimizi Birinci Cilde (Kap. VIII, 3. s. 249-241)* ekmi bulunuyor. Bunlann iyerleri, Dr. Ord'un raporunda anlatlmaktadr. Buralar gndzleri biraz iyi durumda olsalar bile, gaz yand saatler boyunca, an scak, pis kokulu ve sala zararl hale gelirler. Dr. Ord, daha iyi trden 34 iyerinde, ii bana den ortalama ayak kp yle saptamtr: "... Bunlann drdnde 500'den fazla, dier drdnde 400 ile 500, ... bir baka yedisinde 200 ile 250, dier drdnde 150 ile 200 ve bir baka dokuzunda ancak 100 ile 150. allan yerler ok iyi havalandrl-mad takdirde, bunlarn en bykleri bile srekli alma iin yetersizdir; olaanst bir havalandrma dnda buralarda hava, gaz yand srece dayanlamayacak kadar berbatlar." Ve Dr. Ord'un ziyaret ettii, arac hesabna alan kk iyerlerinden birisi konusundaki szleri: "1.280 ayak kp byklnde bir oda; iersinde 14 kii bulunmakta; adam bana 91,5 ayak kp. Buradaki kadnlar bitkin grnl ve perian; kazanlannn haftada 1 ila 15 ilin ve bir de ay olduu sylendi. ... -saatleri sabah 8 akam 8. Bu 14 kiinin stste oturduklar kk oda kt havalandnlm. Alabilir iki pencere ile bir ocak vard ama tkanmt, herhangi zel bir havalandrma aygt yoktur" (s. 27). Ayn raporda, kadn apkaclar ile terzilerinin an almalan konusunda yle deniliyor: "... bu tannm moda evlerinde alan gen kadnlann an almalar, yln aa yukan drt aynda, birok vesilelerle geici bir sre kamunun aknlna ve fkesine yolaan bu korkun derecelere ular; buna karlk, bu aylar boyunca kapal yerlerde alan bu iiler kural olarak gnde tam 14 saat, iler sk olduu zaman ise gnde 17 ve hatta 18 saat olmak zere gnlerce alrlar. Yln dier zamanlannda evlerde alan bu iilerin ii, belki de 10 ile 14 saat srer; [sayfa 88] darda alan iilerin ise devaml 12-13 saattir. Masa rts ileyenler, yaka yapanlar, gmlekiler ve dier eitli ine iilerinin (diki makinesinde alanlar da dahil), ortak iyerinde geirdikleri sre daha ksa, genellikle 10-12 saatten fazla deildir; ama diyor Dr. Ord, bu d* Kapital, Birinci Cilt, s. 277-2787. -Ed. Kari Marks Kapital III

zenli i-saatleri baz evlerde belirli zamanlarda epeyce uzar ve fazla alma iin fazla cret denir; dier baz evlerde ise, i-saatlerinden sonra yapmak zere eve i gtrlr; urasn da eklemek gerekir ki, her iki uygulama da ou kez zorunludur" (s, 28). John Simon, bu sayfaya yazd dipnotta diyor ki: "Birinci snf iyerlerinde alan gen kadnlarla konuma frsatn bulan .... Epidemiological Society Sekreteri [Salgn Hastalklar Dernei Yazman]... Mr. Radcliffe'in muayene ettii ve kendilerinin 'ok iyi' olduunu syleyen yirmi kzdan ancak bir tanesinin salk durumunun iyi olduu sylenebilir; geri kalanlar eitli derecelerde, zafiyet sinir bozukluu ve bunlardan ileri gelen eitli fonksiyonel dzensizlik belirtileri gstermilerdir. Bu halleri o, nce, alma saatlerinin uzunluuna -l mevsimde bile gnde en az 12 saat olarak tahmin etmektedir- ve sonrada ... alma yerlerinin kalabalna, havaszlna, gaz kokusuna, yetersiz ve kt besine, oturduklan evlerin kt olmasna balamaktadr." ngiliz Salk Kurulu bakannn vard sonuca gre: "ilerin teorik olarak bata gelen salk haklar zerinde direnmeleri pratikte olanakszdr; bu hak gerei, iveren, kendilerini hangi i iin toplam ise, masraf kendisine ait olmak zere, btn sala zararl durumlar ortadan kaldrmak zorundadr;...

oysa iiler, pratikte bu salk hukukunu kendileri adna uygulayamadklan gibi (yasalar ngrd halde) Nuisances Removal Acts [Salk Yasasn] yrtmekle grevli resmi memurlardan da etkili herhangi bir yardm bekleyemezler." (s. 29.) "verenlerin talimat hkmlerine uymalan gereken kesin izginin belirlenmesi hi kukusuz baz ufak teknik glkler gsterebilir. Ama ... ilke olarak, sal koruma hakk geneldir. Ve imdi hayatlar, srf altklar ilerin yolat snrsz fiziki straplar ile gereksiz ekilde perian olan ve ksalan, onbinlerce erkek ve kadn iinin karlar adna u umudumu ifade etmek isterim ki, sala uygun alma koullar, hi deilse, genel olarak gerekli yasa hkmlerine balanmal, btn kapal iyerlerinde etkin bir havalandrma salanmal, nitelii gerei sala zararl ilerde, sal tehlikeye sokan belirli etkiler elden geldiince azaltlmaldr" (s. 31). III. ENERJNN RETLMESNDE, LETLMESNDE VE BNALARDA TASARRUF L. Horner, Ekim 1852 tarihli raporunda, buharl tokma bulan nl mhendis James Nasmyth of Patricroft'un bir mektubunu aktanyor. Bu mektupta dier eyler arasnda u sarlar da bulunuyor: "... Halk, (buhar makinelerinde) size szn ettiim donanm deiiklikleri ve iyiletirmeler yoluyla elde edilen hareket ettirici gte [sayfa 89] salanan byk artan pek az haberlidir. Bu blgenin (Lan-cashire) makine gc, neredeyse krk yldr geleneklerin ekingen ve
Kari Marks 89 Kapital I

nyargl basks altndadr, ama imdi, kr, bundan kurtulmu bulunuyoruz. Son onbe yldr, ama zellikle son drt yldr (1848'den beri) buhar sktrma makinelerinin alma donanmnda baz ok nemli deiiklikler olmutu.... Sonu ... ayn tr makinelerle yaplan i miktarnda byk bir art ve yakt giderlerinde gene ok nemli bir azalma olmutur. Buhar gcnn, yukarda sz edilen blgelerdeki fabrikalara girmesinden sonra uzun bir sre, buhar sktrma makinelerini altrmak iin pistonun bir dakikalk hareketi aa yukar 220 ayak kabul ediliyordu; yani 5 ayak piston hareketli bir makinenin krank miline dakikada yaptraca dn, 'talimat' gerei 22 dnle snrlandrlmt. Bu hzn tesinde makineyi altrmak elverili ya da arzu edilir grlmyordu; ve btn mil dilileri... pistonun dakikadaki bu 220 ayak hzna gre yapld iin, bu ar ve budalaca snrl hz, uzun yllar bu makinelerin almasna egemen oldu. Ne var ki, bir sre sonra, ya bu 'kuraln' ihmalinden ya da baz gzpek yenilik yandalannn akllca davranyla daha yksek bir hz denendi ve sonu ok iyi olduu iin dierleri bunu izledi; o zamanki deyimiyle 'makinelerin dizginleri koyverildi', yani mil dilileri genel olarak eski hznda kald halde, bu mil dililerinin ilk hareket-kasnaklar, makineyi dakikada 300 ayak ve daha hzl altracak ekilde deitirildi. ... Bu 'makinelerin dizginlerini koyvermek' ... makinelerde neredeyse genel bir 'hzlanmaya' yolat, nk, ayn makinelerden daha fazla enerji elde edilmekle kalnmam, makinelerdeki yksek hz, volan kasnandaki kuvveti artrd iin, hareket daha dzenli hale gelmi oluyordu. ... Biz ... bir buharl makineden, srf pistonu daha byk bir hzla hareket ettirerek daha fazla bir g elde ederiz (kondansatrdeki buhar basnc ile boluk ayn kalmak zere). Bylece, rnein, pistonu dakikada 200 ayak hzla alt zaman 40 beygir gc salayan bir makineyi eer biz uygun deiiklikler ile pistonu dakikada 400 ayak hzla alacak duruma getirirsek (buhar basnc ile boluu, daha nce de dediimiz gibi ayn kalmak zere) tam iki kat g elde etmi oluruz ... ve her iki halde de, buhar basnc ile boluk ayn kald iin, bu makinenin paralan zerindeki gerilim, 400 ayak hzda da 200 ayak hzdan daha byk olmayacak ve hzla birlikte 'bozulma' tehlikesi de artm olmayacaktr. Btn fark byle bir durumda buhar tketimi, piston hzyla orantl, ya da buna yaklak bir oranda olacak, ve, 'yataklar' ile srtnen ksmlann anmas ve ypranmas biraz artmakla birlikte, bu art da pek nemli olmayacaktr. Ama, pistonun hzn artrmak suretiyle, ayn makineden daha byk bir g elde etmek iin ... ayn kazann altnda, saatte daha fazla kmr yaklmas ya da daha fazla buhar verme kapasitesi olan kazan kullanlmas, yani daha byk buhar-dourucu glere gereksinme olacaktr. Bu byle yapld ve eski 'hzlandrlm' makinelere, daha ok buhar-douran kazanlar ya da su-buharlatran gler takld [sayfa 90] ve yukarda sz edilen deiiklikler ile ou durumda, ayn makinelerden neredeyse yzde 100 fazla i alnd. On yl kadar nce,
90 Kari Marks Kapital III

Cornwall madencilik ilerinde kullanlan makinelerle ok ekonomik g retimi saland dikkati ekti; iplik sanayiinde rekabet, fabrikatrleri, 'tasarrufa' balca kr kayna gibi bakmaya zorlad; Comish makinelerinin, saatte beher beygir gc iin kmr tketiminde gsterdii dikkati ekici fark ile, Woolf un ifte silindirli makinelerinin olaanst ekonomik almalan, bu blgede, yakt tasarrufu konusunda giderek dikkati ekmeye balad; ve Cornish ve ifte silindirli makineler, saatte 3,5-4 pound kmr ile bir beygir gc salad halde genellikle pamuk iplii makineleri, saatte bir beygir gc iin 8- 12 pound kmr tketiyordu; bu dikkati ekici fark, bu blgedeki fabrika sahipleri ile makine yapmclarn, yksek kmr fyatlannn, fabrikatrleri, kendi iletmelerinin bu gibi masrafl ksmlanna daha dikkatle eilmeye zorlayan Comwall'da ve Fransa'da olduu gibi, olaanst ekonomik sonular veren ayn usulleri benimsemeye evketti. Yakt tasarrufu konusunda gsterilen bu dikkatin sonucu, birok ynlerden ok nemliydi. nce, krlarn yksek olduu o gzel gemi gnlerde yzeylerinin yans tamamen plak durumda, souk havayla temas halindeki birok eski

kazan, kaln kee, tula ve plaster ile kaplanmaya baland, ve ynla yakt tketimine malolacak olan snn ak dzeylerden kamasn nlemek iin baka usul ve yollara da bavuruldu. Buhar borular da ayn ekilde 'korunmaya' baland ve makine silindirinin d ksm keeyle kapland ya da tahta koruyucu iersine alnd. Ardndan, 'yksek buhar' kullanld, yani in kareye 4, 6 ya da 8 libre basnla buhar veren emniyet subaplar yerine, basnc 14 ya da 20 libreye ykseltince, yaktta ok nemli bir tasarruf saland grld; dier bir deyile, fabrikada iler, ok daha az bir kmr tketimi ile yrtld, ... ve elinde olana ve cesareti olanlar, in kareye 30, 40, 50, 60 ve 70 libre basnta buhar veren uygun kazanlar kullanarak, yksek basn ve 'genleme sistemini' en son boyutlarna kadar gtrdler; bu basnlar, eski okuldan bir mhendisin akln bandan alabilirdi. Ne var ki bu artan buhar basncnn ekonomik sonulan, ok gemeden en yanlmaz biimlerde, sterlin, ilin ve peni olarak ortaya ktka, sktrma makinelerinin altnlmas iin yksek basnl buhar kazanlarnn kullanlmas, neredeyse genel bir hal ald. Ve, ii sonuna kadar gtrmek isteyenler... ok gemeden btnyle Woolf makinesi kullanmaya baladlar ve son zamanlarda kurulan fabrikalanmzn ou Woolf makineleri ile almaktadrlar; bunlarda her makinede iki silindir bulunmakta ve bunlardan biri, kazandan gelen yksek basnl buhar ile, normal atmosfer basnc zerinde bir g salamakta ve bu yksek basn, eskiden olduu gibi pistonun her hareketinden sonra atmosfere verilmek yerine, aa yukan birinci silindirin drt kat byklnde bir alak basn silindirine geerek, gerei kadar geniledikten sonra kondansatre verilir; bu makinelerden elde edilen ekonomik sonulara [sayfa 9i] gre, saatte bir beygir gc iin 31/2-4 libre kmr tketilmektedir, oysa eski sistem makinelerde ortalama kmr tketimi saatte
Kari Marks 91 Kapital I

bir beygir gc iin 12-14 libre idi. Ustaca yaplm bir tertibatla, ift silindirli Woolf sistemi ya da bileik alak ve yksek basn makinesi, daha nce mevcut bulunan makinelere geni lde uyguland ve bunlann almas hem g bakmndan artrlm ve hem de yakt tasarrufu salanm oldu. Ayn sonu ... bu 8-10 yl iersinde, bir yksek basn makinesinin bir sktrma makinesi ile, daha nce kaybolan buhann sktrma makinesine gemesini ve onun i grmesini salayacak ekilde birbirine balanmasyla elde edilir olmutur. Bu sistem birok durumda, ok kullanldr. "Bu iyiletirmelerin bazlannn ya da hepsinin uyguland ayn makinelerin kapasitesinin ya da yap iin arnlmasnda kesin bir sonu almak ok kolay olamazd; ama ben eminim ki, ... ayn arlktaki buhar makinesinden biz imdi, ortalama olarak en az yzde 50 daha fazla hizmet ve i elde etmekteyiz ve birok hallerde, dakikada 220 ayak hzla snrlandnlan gnlerde 50 beygir gc salayan ayn buharl makineler, imdi 100 beygir gc salamaktadr. Sktrmal buhar makinelerinin alnlmasnda, yksek basnl buhar kullanlmasndan alnan ok ekonomik sonularla birlikte, fabrikalann bymesi sonucu, ayn makinelerden ok daha yksek g elde etme gereksinmesi, son yl boyunca, fabrika makineleri iin buhar retmede daha nce kullanlan kazanlardan ok daha ekonomik sonular veren borulu kazanlarn kullanlmasna yol amtr." (Reports oflnsp., ofFact., Octoberl852, s. 23-27.) G retilmesi iin geerli olan eyler, enerjinin iletimi ve i makineleri iin de dorudur. "Makinelerdeki gelimelerin, bu birka yl iersinde hzl admlarla ilerlemesi, fabrikatrlere, ilave hareket ettirici g olmakszn retimi arrma olanan verdi. gnndeki ksalma, emein daha ekonomik kullanlmasn zorunlu klmtr ve iyi dzenlenmi fabrikalann pek ounda, akll bir kafa, giderler azalrken retimin ne ekilde arnlabileceinin daima hesab iersindedir. nmde, kendi blgemde ok akll bir bayn hazrlamak ltfunda bulunduu, alnlan ii saysn, yalann, almakta olan makineleri ve 1840'tan bugne kadar denen cretleri gsteren bir rapor var. 1840 Ekiminde, firmas, 200' 13 yan alnda olmak zere 600 ii altrmaktadr. Geen ekim aynda, ancak 6O' 13 yan alnda 350 ii altryordu; her iki dnemde birka hari ayn sayda makine alyordu ve cret olarak ayn miktar denmiti." (Redgrave's Report in Reports oflnsp. ofFact., Oct.1852, s. 58-59.) Makinelerdeki bu iyiletirmeler, yeni, uygun bir biimde dzenlenmi fabrikalarda kullanlana kadar, tam etkilerini gstermemektedir. "Makinelerde yaplan iyiletirmeler bakmndan nce unu sylemek isterim ki, gelimi makinelerin kullanlmasna uygun fabrikalann inasnda byk bir ilerleme vardr. ... Alt kattaki odada, btn ipliini ift kat haline getiriyorum ve bu tek bir taban zerine 29.000 katiama ii
92 Kari Marks Kapital III

[sayfa 92] yerletireceim. Oda ile sundurmada en az yzde 10 emek tasarrufu salyorum; bunu iplik katlama iinde bir iyilemede deil, makineleri tek bir ynetim altnda toplayarak yapyorum; ve bu sayda ii tek bir mil ile altrabileceim ve ayn sayda i ile alan teki iyerlerine gre bu ekilde yzde 60 ve baz durumlarda yzde 80 bir tasarruf salayacam. Ya, mil donanm ve gresten byk bir tasarruf salanm olacaktr. ... Fabrikadaki daha stn bir tertip ve gelimi makineler ile, en dk tahminle, emekte yzde 10, gte daha byk bir tasarruf saland gibi, kmr, ya, donya, mil ve kay donanmnda nemli bir tasarruf salanmtr." (Bir pamuk iplikisinin ifadesi, Reports oflnsp. of

Fact., OcL 1863, s. 109, 110.) IV. RETM ARTIKLARINDAN YARARLANMA Kapitalist retim tarz, retim ve tketim artklarndan yararlanmann boyutlann geniletir. Bunlardan birincisi ile, sanayi ve tanm artk-lann, ikincisi ile, ksmen, insan vcudunda doal madde deiiminin meydana getirdii artklar, ksmen de, nesnelerin tketimlerinden sonra geriye kalan biimlerini kastediyoruz. rnein kimya sanayiinde, retim artklan daha kk lekte bir retimde kaybolan yan rnlerdir; makine yapmnda biriken ve demir retimine hammadde olarak tekrar dnen demir talalan, vb. gibi. Tketim artklan, insan vcudunun danya att doal maddeler, paavra eklinde giyim eyas kalntlar, vb. gibi eylerdir. Tketim artklar tarm iin byk nem tarlar. Bunlardan yararlanlmas konusunda, kapitalist ekonomide byk bir israf vardr. rnein Londra'da, drt-buuk milyon insann artklarndan, Thames nehrini kirletmekten ve bu i iin de bir yn para harcamaktan daha iyi bir yararlanma ekli bulunamamtr. Ykselen hammadde fyatlan, hi kukusuz, artk rnlerden yararlanmada bir drt olmutur. Bu artklarn tekrar kullanlmas iin genel koullar unlardr: ancak byk-lekli retimde grlebilen byk miktarda artk; mevcut durumlar iersinde daha nce hi bir ie yaramayan maddeleri, yeni retim iin uygun bir hale sokan gelimi makineler; bata kimya olmak zere, bu gibi artklann yararl zelliklerini aa karan bilimsel gelime. Lombardiya, Gney in ve Japonya'da olduu gibi, kk-lekli tanm-da, bu tr byk tasarruflar saland dorudur. Ama, genellikle bu sistemde tanmdaki retkenlik dier retim alanlanndan ekilen insan emek-gcnn israfil ekilde kullanlmasyla elde edilir. Artk denilen eyler, hemen her sanayide nemli bir rol oynar. Aralk 1863 tarihli Fabrika Raporunda, ngiliz ve rlandal iftilerin ounun keten yetitirmek istememelerinin ya da pek nadiren yetitirmelerinin bellibal nedenlerinden birisi olarak bunun sz edilmektedir: "Su ile alan kk dvme fabrikalarnda ... byk fire verilir ... paKarl Marks 93 Kapital I

mukta [sayfa 93] verilen fire nispeten kk, ama ketende ok fazladr. Yeterli bir suyla slatma yntemi ve iyi bir dvme makinesi, bu sakncay byk lde ortadan kaldracaktr. ... Keten rlanda'da en utan verici bir biimde dvlr ve bylece byk bir ksm kaybolur; bu miktar yzde 28-30'a varr." {Reports of Insp. ofFact., Dec. 1863, s. 139, 142.) Oysa, btn bunlardan, daha iyi makine kullanlarak kanlabilir. Yol kenarna o kadar ok ktk dklm ki, fabrika mfettii yle diyor: "rlanda'daki dme fabrikalar ile ilgili olarak bana bildirildiine gre, buradaki artklar ou zaman dvclerin evlerinde yakacak olarak kullanlmaktadr, oysa bunlar ok deerlidir" (Yukandaki Raporun 140. sayfas). Pamuk arndan, hammadde fiyatianndaki dalgalanmalar ele aldmz zaman daha ileride szedeceiz. Ynl sanayii, keten fabrikatrlerinden daha kurnaz idi. "Artklar ve ynl paavralan tekrar ilenebilecek ekilde hazrlama iine eskiden kt gzle baklrd ama, Yorkshire'n ynl ticaretinde nemli bir dal halini alan, sprnt ticareti ile ilgili nyarg tamamen ortadan kalk ve hi kukusuz pamuklu artk ticareti de, belirli bir gereksinmeyi salad iin ayn ekilde kabul edilecektir. Otuz yl nce, ynl paavralar, yani srf yn kuma paralan, eski kumalar, vb. tonu ortalama 4 sterlin 4 ilindi: son birka yl iersinde bu fiyat, tonu 44 sterlin oldu ve bunlara olan istek o kadar artt ki, pamuk ve yn karm kumalardan, yne zarar vermeden pamuu ayrma usulleri bulundu, imdi binlerce kii bu ite almakta, tketiciler ise ok dk bir fiyata olduka iyi kalitede kuma bulabilmektedirler." {Reports of Insp. ofFact., Oct. 1863. s. 107.) 1862 yl sonunda, bu yoldan elde edilen kuma tiftii, ngiliz sanayiinde btn yn tketiminin te-birine ulamaktadr. {Reports of Insp. ofFact., October 1862, s. 81.) "Tketicinin" elde ettii "byk avantaj" bu artklardan yaplan kumalann, eskiye gre te-bir orannda daha nce eskimesi ve alda-biri kadar bir zamanda ise havn yitirmesidir. ngiliz ipekli sanayii de ayn inili yolu izledi. Hakiki ham ipek tketimi, 1839 ile 1862 arasnda her naslsa azald halde, ipek ar tketimi iki kana k. Gelimi makineler, bu baka ie yaramayan maddeden, pek ok amalar iin yararl bir ipek yapyordu. Artklardan yararlanmada en arpc rnei kimya sanayii veriyor. Yalnz yeni kullanmlar bulduu kendi arklanndan deil, pek ok baka sanayiin artklarndan da yararlanyor. rnein, nceleri neredeyse hi bir ie yaramayan bir tr katran, anilin boyalanna, alizarine ve son zamanlarda da ilalara evirmektedir. Yeniden kullanmlar yoluyla, retim artklarndan salanan bu tasarrufu, ara engel olunmak suretiyle salanan ekonomiden, yani retim artklarn en az dzeye indirmekten ve retimde gerekli btn ham ve yardmc maddelerden en st dzeyde yararlanlmasndan ayr-detmek gerekir, [sayfa 94] Artn azalmas ksmen kullanlan makinenin niteliine baldr.
94 Kari Marks Kapital III

Ya, sabun, vb. gibi eylerden tasarruf, mekanik ksmlann yapmna ve parlatlmasna baldr. Bu, yardmc maddelerle ilgili bir tasarruftur. Bununla birlikte, retim sreci srasnda, hammaddenin

byk ya da kk bir ksmnn artk haline gelmesi, ksmen ve nemli lde, kullanlan makineler ile aletlerin niteliine baldr. Ensonu bu, hammaddenin kendisinin niteliine baldr. Bu da gene ksmen, hammadde reten tarm ile doal maddeleri salayan sanayideki gelimeye (daha kesin deyimiyle uygarlktaki gelimeye ve ksmen de hammaddenin, imalata girmeden nce getii srelerdeki iyilemelere baldr. "Parmentier, Fransa'da tahl tme sanann, pek de uzak olmayan dnemden, rnein Louis XIV zamanndan beri nemli lde gelitiini ve yeni deirmenlerin eskilerine gre, ayn miktar tahldan yars kadar daha fazla ekmek yapabildiklerini gstermitir. Bir Parislinin yllk tketimi gerekten de, nce 4, sonra 3 ve ensonu 2 setiers iken, imdilerde ancak 11/3 setiers ya da aa yukar kii bana 342 libredir. ... Uzun bir sre oturduum Perche'de, granit ve volkanik kayalardan yaplma deirmentalan kullanan eski deirmenlerin ou, son otuz yldr hzla gelien mekanik biliminin kurallanna gre yeniden yaplmtr. Bunlara, La Ferte'den getirilen iyi cins deirmen talan taklm, tahl iki kez tlm, un uvallarna dairesel bir hareket verilmi ve ayn miktar tahldan elde edilen un altda-bir artmtr. Romallar ile bizim tahl tketimimiz arasndaki byk farkllk bylece kolayca aklanabilir. Bu, srf yetersiz tme ve ekmek yapma yntemlerinden ileri gelmitir. Pliny'nin yapm olduu dikkate deer bir gzlemi (XVIII, Ch. 20, 2) bylece ak-layabileceimi sanyorum:... 'Roma'da un, kalitesine gre, her modius'u, 40, 48 ya da 96 as'a satlrd. Bugnk tahl fyatianna oranla ok yksek olan bu fiyatlarn nedeni, henz ocukluk anda bulunan, o dnemdeki deirmenlerin yetersiz durumu ve bunun sonucu olarak da tme iindeki byk giderlerdi.'" (Dureau de la Maile, Economie Politique des Romains, Paris 1840, 1, s. 280-81.) V. BULULAR YOLUYLA SALANAN TASARRUF Sabit sermayenin kullanlmasnda salanan bu tasarruflar, yineliyoruz, emek koullannn geni bir lekte kullanlmasndan ileri gelir; ksacas bunlar, dorudan doruya toplumsal ya da toplumsallatnlm emein ya da retim sreci iersinde dorudan elbirliinin koullar olarak hizmet etmeleri olgusunun sonulandr. Bir yandan bu, mekanik ve kimyasal bululardan, metalann fiyatn artrmakszn yararlanmak iin vazgeilmez bir gereksinmedir ve daima, conditio sine qua non'dur.* te yandan, ancak geni lekte bir retim, ortaklaa retken tketimden ileri gelen tasarruflara olanak verir. Ensonu, nereden ve nasl [sayfa 95]
* Vazgeilmez koul, -f.
Kari Marks 95 Kapital I

tasarruf salanacan, bululan uygulamada en yaln yntemleri ve teorinin uygulama alanna konulmasnda - retim srecinde uygulamaya geilmesinde ortaya kan srtmelerin nasl yenilebileceini, vb., ancak kolektif alan emekinin deneyimleri bulur ve ortaya karr. Yeri gelmiken evrensel emek ile ortaklaa emek arasnda bir aynmn yaplmas yerinde olur. Her iki tr emek de, retim srecinde kendi rollerini oynar, birbiri iersine geer, ama her ikisi gene de farkldrlar. Evrensel emek, her tr bilimsel emek, keifler ve bululardr. Bu emek ksmen, canl emein elbirliine, ksmen de daha nce yaam kimselerin emeklerinden yararlanmaya dayanr. te yandan, ortaklaa emek ise, bireylerin dorudan doruya elbirlii yapmalandr. Bu sylenenler, sk sk yinelenen u gzlemler ile de dorulanr: 1) Yeni bir makinenin ilk modelinin maliyeti ile, daha sonra yaplanlarn maliyeti arasndaki byk fark (bu konuda Ure* ve Babbage'a** baknz). 2) Yeni bir bulu zerine dayanan bir kuruluta iletme giderlerinin, daha sonra ex suis ossibus*** kurulan iletmelerin giderlerine gre ok daha byk olmas. Bu ylesine dorudur ki, bir ite nclk edenler ou zaman iflas ettikleri halde, daha sonra binalar, makineleri, vb., daha ucuza satn alanlar ancak bundan para kazanrlar. te bu yzdendir ki, insan zekas ile ilgili evrensel emein btn yeni gelimelerinden ve bunlarn bileik emek yoluyla toplumsal uygulanmasndan aslan payn alanlar, genellikle, en deersiz ve sefil trden para-kapitalistleridir.
[sayfa 96]

* A. Ure, The Philosophy ofManufactures, Second edition, London 1855. -Ed. ** Ch. Babbage, On the Ecoromy of Machirery and Manufactures, London 1832, S. 280-81. Ed. *** Onun kemiklerinden, -f.
96 Kari Marks Kapital III

ALTINCI BOLUM FYAT DALGALANMALARININ ETKS I. HAMMADDE FYATLARINDA DALGALANMALAR VE BUNLARIN KR ORANI ZERNDEK DORUDAN ETKLER Daha ncekilerde olduu gibi, bu durumda da, art-deer orannda hi bir deiiklik olmad varsaylmaktadr. Durumu, kendi yaln biimi iersinde zmlemek iin, bu gereklidir. Bununla birlikte, art-deer oran deimeden kalan belirli bir sermaye iin, hammadde fiyatlarnda burada ele alp inceleyeceimiz dalgalanmalarn yolat daralma ya da genileme sonucu, artan ya da azalan sayda ii altrmak mmkn olabilir. Bu durumda, art-deer oran ayn kald halde, art-deer miktan deiebilir. Ne var ki, bunun da, ikincil bir konu olduu iin burada bir yana braklmas yerinde olur. Eer, makinelerdeki iyilemeler ve hammadde fyaanndaki deiiklikler ayn zamanda,

ya belli bir sermaye tarafndan altnlan ii saysn ya da cretlerin dzeyini etkiliyorsa, bu ancak unlann birarada bulunmasyla olabilir: 1) deimeyen sermayedeki deiikliklerin, kr oran zerinde yolaaca etki, ve 2) cretlerdeki deimelerin kr oran zerindeki etkisi. Byle olunca sonu kendiliinden elde edilir. Ama burada, daha nceki durumda olduu gibi urasn da belirtmek gerekir ki, genellikle, ya deimeyen sermayedeki tasarruflar ya da hammadde fiyatlarndaki dalgalanmalar nedeniyle deimeler olduu takdirde, bunlar, cretleri, dolaysyla, art-deer orann ve miktaKarl Marks 97 Kapital I

rn [sayfa 97] olduu gibi braksalar bile, kr orann daima etkilerler. Bunlar, a' (d : S)'deki S'nin bykln ve bylece de btn kesrin deerini deitirirler. Bu nedenle, bu durumda da -art-deer konusundaki tahlillerimizde vardmz sonucun tersine- bu deiikliklerin hangi retim alannda olduunun, bunlarn etkiledii retim dallannn, emekilerin geim gereksinmelerini mi, yoksa bu tr gereksinmelerin retimi iin deimeyen sermayeyi mi rettiinin hi bir nemi yoktur. Burada kartlan sonular, lks nesneler retiminde ortaya kan deiiklikler iin de aynen geerlidir; lks nesneler sz ile biz burada, emek-gc-nn yeniden retimine hizmet etmeyen btn retimleri kastediyoruz. Hammaddeler burada, indigo, kmr, gaz, vb. gibi yardmc maddeleri de iermektedir. Ayrca, makineler bu balk altnda ele alndnda, bunlann hammaddeleri de, demir, kereste, deri, vb. gibi nesnelerden oluur. Bu makinelerin fiyat ite bu nedenle, bunlann yapmnda kullanlan hammadde fiyatlarndaki dalgalanmalarla deiir. Bunlann fiyat, yapldklar hammaddelerin, ya da almas srasnda tketilen yardmc maddelerin fiyatianndaki dalgalanmalar nedeniyle ykseldii lde, kr oran pro tanto der. Ya da bunun tersi olur. Aadaki tahlillerde biz, i arac olarak hizmet eden makinelerin hammaddesini oluturan, ya da bu makinelerin almasnda yardmc madde olarak kullanlan hammaddelerin fiyatlarndaki dalgalanmalar ile deil, yalnzca, bunlarn metalann retim srecine girmeleri lsnde, fiyatianndaki deimelerle ilgileneceiz. Yalnz, burada bir noktaya dikkat etmek gerekir: makinelerin yapmnda ve almalannda bellibal eler olan, demir, kmr, kereste, vb. gibi hammaddelerde bulunan doal zenginlik, burada kendisini sermayeye zg doal bir dourganlk gibi gsterir, ve cretierin yksek ya da dk dzeyde olmasndan bamsz, kr orann belirleyen bir etmendir. Kr oran, a : S, ya da a : (s + d) olduuna gre, s'nin ve dolaysyla S'nin byklnde bir deimeye yolaan her eyin a ve d ve bunlarn karlkl bans ayn kalsa bile, kr orannda da bir deiiklik meydana getirecei akr. O halde, hammaddeler, deimeyen sermayenin bellibal ksmlanndan birisini olutururlar. Gerek hammadde kullanmayan sanayilerde bile, bunlar, yardmc maddeler ya da makineleri oluturan ksmlar, vb. olarak hesaba katlrlar ve bunlardaki fiyat dalgalanmalar bylece kr orann etkilenmi olur. Hammadde fiyatnda, h kadar bir dme olsa, a : S, ya da a : (s + d), a : (S h) ya da a : [(s -h) + d] halini alr. Bylece, kr oran ykselir. Tersine,eer hammadde fiyatlar ykselirse a : S, ya da a : (s + d), a : (S + h), ya da a : [(s + h)+d] halini alr ve kr oran der. Dier koullar eit olmak zere, kr oran, demek ki, hammadde fiyatyla ters oranl olarak der ya da ykselir. Bu, dier eylerin yan sra, hammadde fiyatlarndaki dalgalan-malann, rnn sat alanlarnda bir deimeyle birlikte olmamas halinde bile, yani arz ve talep bantsnn tamamen dnda, dk hammadde
98 Kari Marks Kapital III

fiyatlarnn sanayi [sayfa 98] lkeleri iin ne denli nemli olduunu gstermektedir. Ayrca buradan, d ticaretin, yaam gereksinmelerini ucuzlatma yoluyla cretler zerindeki etkisi bir yana, kr orann etkiledii sonucu kmaktadr. nemli olan nokta, d ticaretin, sanayide ve tarmda tketilen ham ve yardmc maddeleri etkilediidir. Kr orannn nitelii ve art-deer oran ile arasndaki zgl farkn yanl anlalmas, bir yandan (Torrens* gibi) iktisatlar, hammadde fiyatlarnn, kr oran zerindeki, pratik deneyimlerde farkna vardklar belirli etkisini yanl aklamaya, te yandan, genel ilkelere sk skya sarlan Ricardo** gibi iktisatlan, diyelim, dnya ticaretinin kr oran zerindeki etkisini fark etmemeye kadar gtrmtr. Hammaddelerden alnan gmrk resimlerinin kaldnlmas ya da azaltlmasnn sanayi iin tad byk nemi, bu durum aklamaktadr. Koruyucu gmrk sisteminin rasyonel gelimesi, hammaddelerden alnan ithalat resimlerinin en alt dzeye indirilmesini, balca ilkelerinin birisi haline getirmitir. Bunun ve tahl zerindeki resmin kaldnlmas pamuk zerindeki gmrk resminin kaldrlmasyla da yakndan ilgilenen ngiliz serbest ticaret yandalarnn ana amac idi. Pamuklu sanayiinde unun kullanlmas, szcn dar anlamyla bir hammadde olmayp bir yardmc madde ve ayn zamanda da bellibal bir besin olan bir nesnenin fiyatndaki bir dmenin nemini gstermede iyi bir rnek olabilir. Daha 1837 ylnda R. H. Greg13, o srada Byk Britanya'da pamuklu fabrikalarnda alan 100.000 mekanik dokuma tezgah ile 250.000 el tezgahnn, dokumay dzgn hale getirmek iin ylda 41 milyon libre un tkettiini hesaplamt. Aartma ve dier ilemler iin, bu miktann te-birini daha ilave etmi ve son on yl iin, bu ekilde tketilen unun toplam yllk deerini

342.000 sterlin olarak hesaplamtr. Kta Avrupasndaki un fiyatlar ile yaplan bir karlatrma, tahldan alnan gmrk yoluyla fabrikatrlere yklenen daha yksek un fiyatnn her yl yalnz 170.000 sterlin tuttuunu gstermitir. Greg, 1837 yl iin bu miktann en az 200.000 sterlin olduunu tahmin etmi ve yllk un fiyat farknn 1.000 sterlin tuttuu bir firmay rnek diye gstermitir. Sonu olarak, "Byk fabrikatrler, aklbanda ve hesabn bilen iadamlan, Tahl Yasalan kaldnld takdirde, onsaatiik ignnn tamamen yeterli olduunu sylemilerdir." (Reports of Insp. of Fact., Oct. 1848, s. 98.) Tahl yasalar kaldnld. Pamuk ile teki hammaddelerden alnan resimler de. Ne var ki, hemen bunlarn ardndan, fabrikatrlerin On Saat alma Yasasna kar kmalan daha da iddetiendi. Ve, on saatiik ign gene de yasalanca, bu sefer de bunun ilk sonucu, cretlerin azaltlmas yolunda genel giriim oldu. [sayfa 99]
13

R. H. Greg, The Factory Ouestion and the Ten Hours' Bili, London 1837, s. 115. * R. Torrens, An Essay on the Production of Wealth, London 1821, s. 28 et seq.-Ed. ** D. Ricardo, On the Principles of Political Economy, and Taxation, Third edition, London 1821, s. 131-38. -Ed.
Kari Marks 99 Kapital I

Ham ve yardmc maddelerin deerleri, yapmlannda tketilmi bulunduklan rnn deerine bir defada ve btnyle getii halde, sabit sermayenin eleri, deerlerini, rne, eskime ve anmalanyla orantl olarak yava yava aktanrlar. Demek oluyor ki, kr oran, rnn yapmnda ne kadar tketilmi olursa olsun yatrlan toplam sermaye deeri tarafndan belirlendii halde, rnn fiyat, hammaddelerin fiyat-lan tarafndan, sabit sermayenin deerinden ok daha fazla etkilenir. Ama aktr ki, -biz burada hl, metalarn kendi deerleri zerinden satldklann varsaydmz, bu yzden de, rekabetin yola fiyat dalga-lanmalan bizi henz ilgilendirmedii iin, bu noktaya yalnzca deinmekle yetineceiz- piyasann genilemesi ya da daralmas, tek metan fiyatna baldr ve bu fiyatn ykselme ya da dmesiyle ters orantldr. Bu nedenle, rnn fiyat, hammaddenin fiyatyla oranl olarak yksel-mez ya da dmez. Dolaysyla, kr oran, rnlerin deerleri zerinde satlmalar halinde olduundan, bir durumda daha fazla der, bir baka durumda daha fazla ykselir. Ayrca, kullanlan makinelerin miktar ve deeri, emein retken-liindeki gelimeyle birlikte byr, ama bu byme ayn oranda olmaz, yani bu, makinelerin verimi artrdklar oranda olmaz. Bu nedenle, hammadde tketen sanayi dallannda, yani emein konusunun, daha nceki bir emein rn olduu sanayilerde, emein retkenliindeki byme, tam ifadesini, daha byk bir miktardaki hammaddenin belli miktarda emei emmesindeki oranda, ve u halde, diyelim her saatte rne evrilen ya da metalar haline getirilen hammadde miktanndaki arta bulur. Demek ki, hammaddelerin deeri, emein retkenliindeki gelime orannda, meta-rnn deerinin gitgide byyen bir ksmn tekil eder; bunun nedeni, yalnz hammaddenin deerinin btnyle meta-rnn deerine gemi olmas deil, toplam rnn her parasnda, makinelerin eskimesini temsil eden ksm ile, yeni eklenen emek tarafndan oluturulan ksmn her ikisinin de srekli azalmasdr. Bu dme eilimi nedeniyle, hammaddeyi temsil eden teki deer ksmnda, hammaddenin deerinde, retiminde kullanlan emein bymekte olan retkenliinden ileri gelen oranl bir dme ile karlanmadka oranl bir artma olur. Ayrca, ham ve yardmc maddeler, tpk cretler gibi, dner sermayenin bir ksmn tekil ettii ve bu nedenle de, rnn sa ile, srekli olarak btnyle yerlerine konmas gerektii halde, makinelerde ancak anp ypranmann yerine konulmas ve bunun da, her eyden nce yedek fon eklinde olmas gerekir. stelik, toplam yllk san bu fona yllk pay eklinde katkda bulunduu srece, tek tek her san kendi payna deni bu fona katmasna hi bir gereklilik yoktur. Metalarn sa ile gerekleen fiyatn, bu metalarn btn elerini yerine koymaya yetmemesi halinde, hammadde fiyatlarndaki bir ykseliin, tm yeniden-retim srecini nasl kstlayabileceim ya da durdurabileceini
100 Kari Marks Kapital III

bu bir kez daha ortaya koymaktadr. Ya da bu durum, retim srecinin kendi teknik koullannn gerektirdii bir lekte devamn olanaksz klar ve bylece, ya ancak makinelerin bir ksm almaya devam eder, ya da makinelerin hepsi, olaan srenin bir ksmnda alr, [sayfa oo En sonu, artk nedeniyle katlanlan giderler hammadde fiyatlarndaki dalgalanmalarla doru oranl olarak deiirler; bu fiyatlar ykselince artarlar, dnce azalrlar. Ama, burada da gene bir snr vardr. 1850 Nisan ayna ait Fabrika Raporu yle diyordu: "Hammadde fiyatlarndaki bir ykselmeden ileri gelen nemli bir kayp kayna vardr ki, bunun ne olduunu ancak iplik yapmcsnn kendisi bilir; bu, artk nedeniyle uranlan kayptr. Bana bildirildiine gre, pamuklu fiyatlar arttnda, ipliin, eiriciye maliyeti, zellikle dk kaliteli iplikte, fiilen denen fiyatn tesinde bir oranda artar, nk, kaba iplik erilmesinde verilen fire tam yzde-onbetir; bu oranda bir fire, pamuk fiyat librede 3!/2 peni iken xh peni bir zarara yola halde, pamuk fiyat librede 7 peniye kar kmaz, libre bana zaran 1 peniye ykselir." (Reports of Insp. ofFact., April 1850, s. 17.) Ama, Amerikan Sava sonucu pamuk fiyat, neredeyse 100 yldr grlmemi bir dzeye ykseldii zaman, rapor, farkl eyler sylyordu: "imdi, pamuk firesi iin verilen fiyat ve bunun fabrikaya pamuk art olarak tekrar girii, Surat pamuu ile Amerikan pamuu arasndaki aa yukar yzde 12!/2 olan fire farkn bir lde

karlamaktadr. "Surat pamuunda fire yzde 25 olduu iin, iplikiye pamuun maliyeti, daha yapmna gemeden drtte-bir artm durumdadr. Amerikan pamuunun libresi 5 ya da 6 peni olduu zaman, ark nedeniyle zarar pek nemli deildi, nk bu, librede % peniyi gemiyordu, ama libresi 2 iline malolan pamuun her libresinde fire nedeniyle uranlan zarann 6 peniye kt bugnlerde, bunun byk nemi vardr."14 (Reports of Insp. ofFact., Oct. 1863, s. 106.) II. SERMAYENN DEER OLARAK YKSELMES, DMES, SERBEST KALMASI VE BALANMASI Bu blmde incelenen grngler, tam bir gelime gsterebilmeleri iin, kredi sistemini ve kapitalist retimin temeli ve hayati esi olan dnya piyasasnda rekabeti gerektirir. Bununla birlikte, kapitalist retimin bu daha belirli biimleri, ancak, sermayenin genel nitelii anlaldktan sonra geni olarak ortaya konulabilir. Aynca bu, bu yapn kapsam iersine girmeyip, daha sonraki devamna aittir. Yukardaki balk
14

Raporun son tmcesinde bir yanlma var. Fire nedeniyle uranlan zararn 6 peni deil, 3 peni olmas gerekir. Bu zarar, Surat pamuu iin %25, Amerikan pamuu iin ancak %12 ile %15 kadardr, ve bu sonuncu, ayn yzdenin 5-6 peni fiyat iin doru hesapland anlamna gelir. Bununla birlikte, savan son yllarnda Avrupa'ya getirilen Amerikan pamuu szkonusu olduu zaman bile, fire orannn ou kez, ncekine gre epeyce ykseldii dorudur. -F. E.
KarIMarks 101 Kapital I

altnda saylan grngler gene de, bu aamada genel bir biimde incelenebilir. Bunlar, nce birbirleriyle, sonra da kr oran ve miktanyla bir i bant iindedirler. Bunlarn burada, srf, yalnz kr orannn deil, kr miktarnn da -bu aslnda, art-deer miktar ile ayn eydir- art-deer miktannn ya da orannn hareketlerinden bamsz olarak artabilecei ya da azalabilecei izlenimini vermeleri nedeniyle de ksaca incelenmeleri yerinde olur. [sayfa o Bir yandan sermayenin serbest kalmasn ve balanmasn, te yandan, deerinin ykselmesini ve dmesini, farkl grngler olarak m ele alacaz? Sorun, sermayenin serbest kalmas ve balanmas ile ne demek istediimiz sorunudur. Deer ykselmesi ve dmesi, kendiliinden anlalr eylerdir. Bunlarn anlam, belli bir sermayenin, belli genel ekonomik koullar sonucu, deer olarak ykselmesi ya da dmesidir, nk biz burada, bireysel bir sermayenin zel yazgsn tartmyoruz. yleyse bunun anlam, retime yatrlan bir sermayenin deerinin, bu sermaye tarafndan altnlan art-emek nedeniyle kendisini geniletmesi olayndan bamz olarak ykselmesi ya da dmesidir. Sermayenin balanmas ile biz, retimin ayn lekte devam edebilmesi iin, rnn toplam deerinin baz ksmlarnn deimeyen ve deien sermayenin elerine tekrar evrilmeleri gerektiini kastediyoruz. Sermayenin serbest kalmas ile eer retim daha nceki lekte devam edecek ise, rnn toplam deerinin, belli bir zamana kadar, deimeyen ya da deien sermayeye tekrar evrilmesi gerekli ksmnn, baka yerde kullanlabilir ve fazlalk haline gelmesini kastediyoruz. Sermayenin bu ekilde serbest kalmas ya da balanmas, gelirin serbest kalmas ya da balanmasndan farkldr. Eer, tek bana bir S sermayesinin yllk art-deeri x ise, kapitalistler tarafndan tketilen metalann fiyatlarndaki bir dme eskisi kadar ayn zevk ve tatmini vb. salamaya, x- y yeterli olabilir. Gelirin bir ksm = y serbest hale gelir, bylece de, ya tketimi artrmaya ya da (birikim amac iin) tekrar sermayeye evrilmeye hizmet edebilir. Tersine, eer eskisi gibi yaamak iin x + y gerekli ise, ya bu yaam standardnn drlmesi ya da daha nce biriktirilen gelirin bir ksmnn = y, gelir olarak harcanmas gerekir. Deer ykselmesi ve dmesi, ya deimeyen ya deien sermayeyi ya da her ikisini etkileyebilir; deimeyen sermayeyi etkilemesi halinde ise, bunun ya sabit ya dner ya da her iki ksmm etkileyebilir. Deimeyen sermaye altnda, bizim, yar-mamul rnler de dahil ham ve yardmc maddeleri ele almamz gerekir, ve burada btn bun-lan, hammaddeler, makineler ve teki sabit sermaye terimi alnda topluyoruz. Bundan nceki incelememizde zellikle, kr oranna etkisi bakmndan hammadde fiyat ya da deerindeki deiikliklere iaret ettik ve dier koullar eit olmak zere, kr orannn, hammaddelerin deeri ile
102 Kari Marks Kapital III

ters orantl olduu eklindeki genel yasay saptadk. Bu, iersinde yatrmn yalnzca hemen yer almakta olduu bir i alanna yatrlan sermaye iin, yani parann retken sermayeye henz evrildii yatranlar iin mutlak olarak dorudur. Ama yeni yatnlmakta olan bu sermayeden ayn olarak, zaten ilev halindeki sermayenin byk bir ksm, dolam alannda, dier bir ksm ise retim alanndadr. Bir ksm piyasada, paraya evrilmeyi bekleyen [sayfa 102] metalar eklinde; dier bir ksm, ekli ne olursa olsun, retim elerine tekrar evrilmeyi bekleyen, elde mevcut para olarak bulunur; ensonu, bir nc ksm, retim alanndadr ve ksmen, piyasadan satn alnan ham ve yardmc maddeler, yan-mamul rnler gibi, retim aralarnn

ilk biimleriyle, makineler ve dier sabit sermaye biiminde ve ksmen de, henz yapm sreci iersinde olan rnler biiminde bulunurlar. Deer ykselmesi, ya da dmenin etkisi, burada, byk lde, bu eler arasndaki orana baldr. i basitletirmek iin, btn sabit sermayeyi bir yana brakalm ve yalnzca, deimeyen sermayenin, ham ve yardmc maddeler ile yar-mamul rnlerden, piyasadaki ilenmi metalardan ve henz retim srecinde bulunan metalardan oluan ksmn ele alalm. Hammaddenin, diyelim pamuun fiyat ykselecek olsa, henz pamuk ucuz iken imal edilen pamuklu mallarn -hem iplik gibi yan-mamul mallarn ve hem de pamuklu kumalar gibi son eklini alm mallann- fiyatlan da ykselir. Henz ilenmemi, depoda bulunan pamuk ile, yapm srecinde bulunan pamuun deeri de ykselmi olur. Bu sonuncunun deeri, gemiteki daha fazla emek-zamann temsil etmesi ve bylece, katilmi bulunduu rne kendi ilk deerinden daha fazla, yani kapitalistin karln dedii deerden daha fazla deer katmas nedeniyle artar. u halde, hammadde fiyatlarnn artmas halinde eer piyasada nemli miktarda mamul mal varsa, bunlann imalat aamalar ne olursa olsun, bu metalann deeri ykselir ve bylece, mevcut sermayenin deerini de ykseltmi olur. Ayn ey, reticinin elinde bulunan hammadde, vb. ikmali iin de dorudur. Bu deer ar, bireysel kapitalistin ya da hatta tm kapitalist retim alannn, hammadde fiyatianndaki ykselme nedeniyle kr oranndaki dme sonucu uradklan kayb telafi edebilir ya da hatta bu kayb aabilir. Rekabetin etkilerine ayrntlar ile girmeksizin, btnl salamak amacyla u noktalan belirtebiliriz: 1) eer hammadde ikmali nemli miktarda ise, hammaddenin k yerindeki fiyat arn telafi edebilir; 2) eer yar-mamul ve mamul mallar piyasada ok miktarda varsa, bunlann fiyatlarnn bu yzden hammaddelerinin fiyatyla orantl olarak artmas engellenir. Hammadde fiyatlar dtnde bunun tersi olur. Dier koullar ayn kalmak zere, bu, kr orann arrr. Piyasadaki metalar, retim srecindeki nesneler ve mevcut hammadde ikmali deerlerinden kaybeKarl Marks 103 Kapital I

derler ve bylece kr oranndaki ykselmeyi telafi ederler. Diyelim bir i ylnn sonunda, yani tarmda hasattan sonra, piyasaya byk miktarlarda hammaddenin srld zaman, retim alannda ve piyasada mevcut ikmal ne kadar kk ise, hammadde fiyatiannn deimesinin etkisi o kadar belirgin olur. Btn bu incelemelerimizde biz, fiyatlardaki ykselme ya da dmelerin, gerek deer dalgalanmalann ifade ettii varsaymndan hareket [sayfa 103] ediyoruz. Ama biz burada, bu gibi fiyat deiikliklerinin kr oran zerindeki etkisi ile ilgilendiimiz iin, bunlann temelinde neyin bulunduunun pek nemi yoktur. Bu sylenenler, fiyatlar, deerdeki dalgalanmalar nedeniyle deil de, kredi sisteminin, rekabetin, vb. etkisi ile ykselse ya da dse bile gene de geerlidir. Kr oran, rnn deeri zerindeki fazlaln, yanlan toplam sermayenin deerine oranna eit olduuna gre, yanlan sermayenin deer kayb ile kr orannda grlen ykselme, sermayenin deerinde bir kayp ile birlikte olabilir. Ayn ekilde, kr orannda, yanlan sermayenin deer ykselmesi nedeniyle grlen ykselme, bir kazan ile birlikte olabilir. Deimeyen sermayenin, makineler ve genellikle sabit sermaye gibi dier ksmna gelince, bunda balca, binalar, tanamaz mallar, vb. bakmndan meydana gelen deer artmalan, toprak rant teorisi olmakszn irdelenemez ve bu nedenle de bu blme girmezler. Ama, deer kayb sorunu iin genel nemi olan noktalar unlardr: Mevcut makinelerin, binalann, vb., kullanm-deerlerini ve dolaysyla deerlerini dren srekli iyilemeler. Bu srecin, yeni kullanlmaya balayan makinelerin balang dnemleri boyunca, belli bir olgunluk aamasna ulamadan nce, henz kendi deerini yeniden retmeye vakit bulamadan, srekli olarak modas gemesi halinde kt bir etkisi olur. Bu, eskime ve anmaya ait rakamlan ok yksek gstermeksizin, makinelerin deerinin daha ksa bir zamanda yeniden retilebilmesi iin, byle zamanlarda olaan hale gelen, normal emek-zamannn rezilce uzalmas ve gndz ve gece vardiyalan halinde allmasnn nedenlerinden birisidir. te yandan, makinelerin etkin olduklar ksa sre (tahmin edilen iyilemeler karsnda onun ksa hayat) bu ekilde telafi edilmedii takdirde, bu moral deer kayb yoluyla deerinden o kadar fazlasn rne aktarm olur ki, el emei ile bile rekabet edemez.15 Makineler, binalann donam ve genellikle sabit sermaye, belli bir olgunlua ulatktan sonra ve bylece hi deilse temel yaplar bakmndan uzunca bir sre kaldklan zaman, bu sabit sermayenin yeniden-retim yntemlerindeki iyilemeler nedeniyle benzer bir deer kayb or15

rnein, dierleri yannda Babbage'a baknz [On the Economy ofMachinery and Manufac-tures, London 1832, s. 280-81. -Ed.]. Her zaman bavurulan areye -cretlerin drlmesi-bu durumda da bavurulur ve bylece bu srekli deer kayb, Bay Carey'in "uyumlu beynindeki" hayallerin tam tersine bir etki yaratm olur.
104 Kari Marks Kapital III

taya kar. Makinelerin, vb. deeri bu durumda, makineler hzla bollat ve yeni ve daha retken makineler tarafndan bir dereceye kadar deer kaybna uradklan iin dmez, bunlar artk daha ucuza

yeniden retilebildikleri iin deer kaybetmi olurlar. Bu, byk giriimlerin, ou kez, bir bakasnn eline geene kadar, yani bunlann ilk sahipleri iflas ettikten sonra bunlan ucuza satn alanlann, bu nedenle, daha balangta [sayfa 104] daha az bir sermaye ile ie balamalan ile baarya ulamalannn nedenlerinden biridir. zellikle tarmda gze arpan bir durum, rnn fiyatn ykselten ya da dren nedenlerin, tahl, davar, vb. gibi, geni lde bu rnden oluan sermayesinin deerini de ykseltmesi ya da drmesidir (Ricardo*). Bir de deien sermayeyi gzden geirmek gerekiyor. Emek-gc-nn deerinin bunun yenidenretimi iin gerekli geim aralannn deerinde bir ykselme olduu iin ykselmesi, ya da bunlann deerinde bir dme olduu iin dmesi nedeniyle -ve deien sermayenin deerinin ykselmesi ya da dmesi, aslnda bu iki durumun ifadesinden baka bir ey deildir- ign ayn kalmak kaydyla, artdeerde bir dme byle bir deer ykselmesine ve art-deerde bir artma byle bir deer dmesine tekabl eder. Ama dier koullar da -sermayenin serbest kalmas ve balanmas- bu gibi durumlar ile ilgili olabilir, ve biz bunlar imdiye kadar incelemediimiz iin, imdi ksaca bunlara deineceiz. cretlerin, emek-gcnn deerinde bir dme sonucu dmesi halinde (bu, emein gerek fiyatnda bir ykselme ile birlikte bile olabilir), imdiye dein cretlere yatnlm bulunan sermayenin bir ksm serbest kalr. Deien sermaye serbest kalmtr. Yeni sermaye yatrmlan szkonusu ise, bu yalnzca onun daha yksek bir art-deer oran ile ilemesi etkisine sahiptir. Ayn miktar emei harekete geirmek iin, ncekine gre daha az para gerekecek ve bu ekilde, emein karl denmeyen ksm, denen ksm aleyhine byyecektir. Ama, zaten yanlm bulunan sermaye szkonusu ise, yalnz artdeer oran ykselmekle kalmayacak, daha nce cretiere yanlm bulunan sermayenin bir ksm da serbest kalacakr. Bu ksm imdiye kadar bal idi ve rnn haslatndan dlmesi gereken dzenli bir ksm oluturuyordu; iin eski hacminde yrtlebilmesi iin bu ksmn cretiere yanlmas, deien sermaye olarak i grmesi gerekiyordu. imdi, bu ksm serbest kalmtr ve, ister ayn iin geniletilmesi iin olsun, ister baka bir retim alannda i grmek iin olsun, yeni bir yanm gibi kullanlabilir. rnein, diyelim, balangta 500 iinin alnlmas iin haftada 500 sterlin gerektii halde, imdi ayn ama iin yalnz 400 sterlin
* D. Ricardo, On the Principles of Political Economy, and Taxation, Third edition, London 1821,ChapterII.-d.
Kari Marks 105 Kapital I

gereksin. Her iki durumda da retilen deer miktan eer = 1.000 sterlin ise, birinci durumda haftalk art-deer miktan = 500 sterlin ve art-de-er oran 500/500 = %100'dr. Ama, cretlerdeki deimeden sonra, art-deer miktan 1.000 sterlin - 400 sterlin = 600 sterlindir ve art-deer oran 600/400 = %150'dir. Ve art-deer oranndaki bu ykselme, bu retim alannda 400 sterlin deien sermaye ve buna tekabl eden bir deimeyen sermaye ile yeni bir ie balam bulunan bir kimse iin [sayfa 105] szkonusu olan tek etkidir. Ama bu, zaten faal halde bulunan bir ite olduu zaman, deien sermayedeki deer dmesi, yalnz art-deer miktarn 500 sterlinden 600 sterline, art-deer orann yzde 100'den yzde 150'ye kartmakla kalmaz, emein ayrca smrlmesi iin 100 sterlinlik bir deien sermayeyi de serbest brakr. u halde, 500 sterlinlik ayn deien sermaye ile, ayn miktar emek smrld gibi, bir de, 100 sterlinin serbest kalmas, daha fazla emekinin smrlmesine de olanak salamtr. imdi bunun tersi bir durum. Diyelim, altnlan ii says 500, rnn balangtaki blnme oran = 400d + 600a = 1.000, dolaysyla art-deer oran = %150 olsun. Bu durumda, iiler haftada 4/5 sterlin ya da 16 ilin alrlar. Deien sermayede bir deer ykselmesi nedeniyle, 500 ii haftada 500 sterlin alacak olsa, bunlarn herbiri haftada 1 sterlin alacak ve 400 sterlin ancak 400 ii altrabilecektir. Eer nceki kadar ii altnrsa, demek ki, 500d + 500a = 1.000 olur. Art-deer oran %150'den 100'e, yani te-bir der. Yeni bir sermaye szkonusu ise, biricik etki ite bu dk art-deer orandr. Dier koullar eit olmak zere, kr oran da, ayn oranda olmasa bile buna uygun olarak der. rnein, s = 2.000 olsa, bir durumda 2.000 + 400. + 600 = 3.000 olur. Art-deer oran = %150, kr oran = 600/2400 = %25'tir. ikinci durumda 2.000 + 500. + 500 = 3.000'dir. Art-deer oran = %100, kr oran =
s 500 d a > '

/2500 = %20'dir. Ne var ki, zaten yatnlm bulunan sermaye halinde, ikili bir etki grnecektir. 400 sterlinlik bir deien sermaye ile ancak 400 ii altrlabilir ve art-deer oran %100 olur. Bu nedenle bunlar ancak 400 sterlinlik bir toplam art-deer retirler. Ayrca, 2.000 sterlinlik bir deimeyen sermaye ilemesi iin 500 ii gerektirdii iin, 400 ii ancak 1.600 sterlinlik bir deimeyen sermayeyi harekete geirebilir. retimin ayn lde devam etmesi ve makinelerin betebirinin atl kalmamalar iin, daha nceki gibi 500 ii altrlmak zere, deimeyen sermayeye 100 sterlin eklenmesi gerekir. Ve bu, ancak, imdiye dein baka bir ite kullanlabilir durumda olan, sermayenin balanmas ile olabilir ve bylece, birikimin retimin geniletilmesi iin ayrlan ksm, yalnzca bir an kapanmasna hizmet etmi olur ya da gelir olarak aynlan bir ksm eski sermayeye

eklenir. 100 sterlin artm bulunan her deien sermaye, 100 sterlin daha az bir art-deer retir. Ayn sayda iiyi altrmak iin daha fazla sermaye gerekmitir ve ayn zamanda da, her iinin rettii art-deer azalmtr.
106 Kari Marks Kapital III

Deien sermayenin serbest kalmasndan meydana gelen yararlar ile, balanmasndan ortaya kan zararlarn her ikisi de ancak, zaten ilemekte bulunan ve belli koullar altnda kendisini yeniden retmekte olan sermaye iin szkonusudur. Yeni yatrlan sermaye iin, bir yandan yararlar, te yandan zararlar, art-deer orannda bir ykselme ya da d ile ve kr orannda, orantl olmasa bile buna tekabl eden bir deime ile snrldr, [sayfa 106] Deien sermayenin biraz nce incelenen serbest kalmas ve balanmas, deien sermayenin elerinin deerlerinin, yani emek-gc-nn yeniden retilmesinin maliyetinin deerinin, dmesi ya da ykselmesinin bir sonucudur. Ne var ki, deien sermaye, cretler ayn kalrken, emein ret-kenliindeki gelime sonucu, ayn miktar deimeyen sermayeyi harekete getirmek iin daha az iiye gerek olduu taktirde gene serbest kalabilirdi. Ayn ekilde, retkenlikteki bir d nedeniyle, ayn miktarda deimeyen sermaye iin daha fazla iiye gereksinme olduu takdirde, bunun tersine, ek deien sermaye balanmas olabilirdi. te yandan, eskiden deien sermaye olarak kullanlan sermayenin bir ksmnn, deimeyen sermaye biiminde kullanlmas ve bylece ayn sermayenin ksmlan arasnda farkl bir dalm olmas halinde, bunun hem art-deer oran ve hem de kr oran zerinde bir etkisi olur, ama bu, burada irdelenmekte olan, sermayenin serbest kalmas ve balanmas konusuna girmez. Deimeyen sermayenin, bizzat kendi ksmlannn deer ykselmesi ya da dmesi ile de balanabileceini ya da serbest kalabileceini grm bulunuyoruz. Bundan baka, o, yalnzca emein retken gcndeki art nedeniyle ayn miktarda emein daha fazla rn yaratmas ve dolaysyla daha byk bir deimeyen sermayeyi harekete geirmesiyle de (deien sermayenin bir ksmnn deimeyen sermayeye evrilmemesi kouluyla) balanabilir. Ayn ey, retkenlik azald takdirde baz koullar altnda ortaya kabilir; szgelimi tarm da bu durumda, ayn miktar elde etmek iin, ayn miktar emek, tohum, gbre, sulama, vb. gibi daha fazla retim aracna gereksinme gsterebilir. Eer gelime ve iyilemeler, doa glerinden yararlanma, vb., daha kk deerde bir deimeyen sermayeye, daha nce daha byk deerde bir deimeyen sermaye tarafndan grlen ayn hizmetleri teknik bakmdan yerine getirme olanan salarsa, herhangi bir deer dmesi olmakszn, deimeyen sermaye serbest kalabilir. kinci Ciltte grdmz gibi, metalar paraya evrildikten ya da satldktan sonra, bu parann belli bir ksmnn, o zel retim alannn teknik niteliinin gerektirdii oranlar iersinde, deimeyen sermayenin maddi elerine tekrar evrilmesi gerekir. Bu bakmdan, btn retim
Kari Marks 107 Kapital I

kollan iin en nemli e -cretler, yani deien sermaye dnda-hammadde ile yardmc maddelerdir ve bu, rnein madencilik ve genel olarak istihra sanayii gibi, szcn dar anlamnda hammadde ile ilikisi olmayan retim kollarnda zel bir nem tar. Fiyatn, makinelerin eskime ve anmasn yerine koyan ksm, bu makineler alabilir durumda olduu srece, esas olarak nominal bir biimde hesaba girerler. Bunlann karlnn bugn ya da yann veya sermayenin devrinin u ya da [sayfa o7] bu aamasnda denmesinin ya da para olarak yerine konulmasnn byk bir nemi yoktur. Hammadde iin ise durum bsbtn farkldr. Hammadde fiyatlarnn ykselmesi halinde, cretler dldkten sonra metalann fiyatndan, bunun yerine konulmas olanaksz hale gelebilir. iddetli fiyat dalgalanmalan, bu nedenle, yeniden-retim srecinde, kesintilere, byk kargaalklara ve hatta ykmlara yolaabi-lir. zellikle, gerek anlamda tanmsal rnler, yani organik doadan alnan hammaddeler -kredi sistemi imdilik bir yana brakldnda- alnan rndeki deiiklik, vb., nedeniyle, bu gibi fiyat dalgalanmalarndan etkilenir. Egemen olunamayan doa koullan, iyi ya da iyi gemeyen mevsimler, vb. nedeniyle ayn miktar emek, birbirinden ok farkl miktarlarda kullanm-deerleri ile temsil edilebilir ve bu kullanm-deerlerinin belli bir miktar bu yzden ok farkl fiyatlara sahip olabilir. Eer x deeri, bir b metann 100 libresi ile temsil ediliyorsa, b'nin bir libresinin fiyat = x : 100 olur; yok eer, b'nin 1.000 libresi ile temsil ediliyorsa, b'nin bir libresinin fiyat = x : 1.000, vb. olur. Demek ki, bu, hammadde fiyatlarn- daki bu dalgalanmalann elerinden birisidir. Bu noktada, srf konuyu eksik brakmamak iin sz edilen bir ikinci e de -rekabet ile kredi sistemi, hl bizim incelememizin alan dnda kaldna gre-udur: bymeleri ve retimleri baz organik yasalara bal bulunan ve belirli doal srelerle snrl olan bitkisel ve hayvansal maddeler, doal koullar deimemek kaydyla, yeniden-retimleri, sanayi bakmndan gelimi bir lkede hzla tamamlanabilen makineler, teki sabit sermaye, kmr, maden cevheri, vb. gibi eyler ayn derecede birdenbire oaltla-mazlar; bu eyann doas gereidir. te bu yzden, deimeyen serma- yenin, sabit sermayeyi, makineleri, vb. kapsayan ksmnn retimi ve ar- ts, organik hammaddeleri ieren ksmn nemli lde geride brakacak, ve bylece, bunlara olan talep, bunlarn arzndan daha byk bir hzla byyecei iin fiyatiann ykseltecektir; bu tamamen mmkn ve hatta gelimi kapitalist retim

sistemi altnda kanlmaz bir eydir. Ykselen fiyatlar gerekte unlara yol aacakr: 1) bu artan fiyatlar daha yksek navlun cretlerini karlayaca iin bu hammaddeler daha uzak yerlerden getirilecektir; 2) doal nedenlerle, rnlerin miktarnda bir sonraki yla kadar bir artma olmasa da, bunlann retiminde bir art ola- cakr; 3) daha nce kullanlmayan ve fakat ayn ii grebilecek eitii maddelerin kullanm ve artklardan daha byk lde yararlanma. Fi-yatiardaki bu ykselme, retim ve ikmal zerinde
108 Kari Marks Kapital III

hissedilir bir etki yapmaya balad zaman, bu ou zaman bir dnm noktasna ulaldn ve hammadde fiyat ile, bu hammaddeden yaplan btn metalann fiyatlannda srekli ykselme nedeniyle talepte bir dme olacan ve bunun da hammadde fiyatn etkileyeceini belirtir. Bunun sermayenin deer kaybetmesi yoluyla eitli ekillerde yolat kanklklardan baka, birazdan ksaca deineceimiz baka durumlar da vardr. Ama, buraya kadar anlatlanlardan uras aktr ki; kapitalist retim [sayfa 108] ne kadar fazla gelimi, dolaysyla, deimeyen sermayenin, mahsulleri, vb., ieren ksmn birdenbire ve devaml artrma aralan ne kadar fazla ve (zellikle bolluk zamanlannda) birikim ne denli hzl olursa, makineler ile teki sabit sermayenin nispi ar retimi o kadar ok byk, bitkisel ve hayvansal hammaddelerin nispi dk retimi o kadar sk ve bunlann fiyatlarnda daha nce anlatlan artlar ve bunun tepkileri o kadar belirgin olur. Ve, yeniden-retim srecinde ana elerden birindeki iddetii fiyat dalgalanmalannn yola kanklklar o denli sk grlr. Bununla birlikte, bu ykselen fiyatlarn bir yandan talepte bir dmeye ve te yandan, bir yerde retimin genilemesine, bir baka yerde, uzak ve daha nce pek az bavurulan ya da hi bavurulmayan retim blgelerinden ithalat yaplmasna yolamas ile, her iki durumda da -zel-likle eski yksek fiyatlardan- hammadde ikmali, talebi aarsa, bu yksek fiyatlarda bir kme olur ve bu sonu farkl bir adan incelenebilir. Hammadde fiyatlarndaki ani k bunlann yeniden-retimlerini frenler ve en uygun retim koullarndan yararlanan ve bu hammaddeleri ilk reten lkelerin bu konudaki tekeli bylece tekrar kurulur; belki bu, baz snrlamalarla olur, ama, gene de olur. Geri, bu hammaddelerin yeniden-retimi, ald drt nedeniyle, zellikle bu retim zerinde az ok bir tekele sahip lkelerde, genilemi bir lekte devam eder. Ama, makinelerin, vb., genilemesinden sonra retimin zerinde devam ettirildii ve baz dalgalanmalardan sonra yeni normal temel hizmetini grecek olan esas, yeni k noktas, daha nceki devir dngsndeki gelime ile ok genilemi durumdadr. Bu arada, pek az artm bulunan yeniden-retim, gene, baz ikinci derecedeki arz kaynak-lannda nemli engellerle karlar. rnein, son otuz ylda (1865'e kadar) Hin-distan'da pamuk retiminin, Amerikan retiminde ne zaman bir dme olsa artt ve bundan sonra da, azok bir sreklilikle tekrar dt, ihracat tablolarna dayanlarak kolayca gzler nne serilebilir. Hammaddelerin pahallat dnemlerde sanayi kapitalistieri elele vererek retimi dzenlemek iin birlikler kurarlar. 1848'de pamuk fiyatlarnn yksel- mesi zerine, rnein Manchester'de ve gene rlanda'da keten retiminde byle yapmlardr. Ne var ki, bu yakn drt sona erip de (asl retici lkelerde, retimi, bu birliklerin yapmaya altklar gibi tevik etmek yerine, bunlann rnlerini o srada arz edebilecekleri o
Kari Marks 109 Kapital I

andaki fiyata hi aldn etmeksizin) "en ucuz piyasadan satnalma" eklindeki genel rekabet ilkesi yeniden hkm srmeye balar balamaz, arzn dzenlenmesi tekrar "fiyatlara" braklr. Hammadde retiminin, yaygn bir ekilde, kapsaml ve uzak grle denetimi dncesi, yerini bir kez daha, talep ile arzn birbirlerini karlkl olarak dzenleyecekleri inancna brakr. Ve urasn da kabul etmek gerekir ki, byle bir denetim, b- tnyle, kapitalist retim yasalanna aykndr ve ebediyen dindarca bir dilek olarak kalr, ya da byk tehlike ve kanklk zamanlannda grlen [sayfa 109] istisnai ibirlii ile snrldr.16 Kapitalistlerin bu konudaki yanl inanlan o denli derindir ki, fabrika mfettileri bile raporlarnda aknlk- tan aknla dmektedirler. yi ve kt yllarn birbirini izlemesi de hi kukusuz daha ucuz hammadde salamaktadr. Bu, talebin ykselmesi zerindeki dolaysz etkisi dnda, kr oran zerinde daha nce szedilen etkiye ek bir drt de meydana getirir. Yukanda sz edilen hammadde retim srecinin, yava yava makine, vb. retimi tarafndan almas ile, bu sre daha byk lekte yinelenir. Hammaddelerde, yalnz arzu edilen miktar bakmndan deil, Hindistan'dan Amerikan kalitesinde pamuk talep etmek gibi, kalite bakmndan da gerek bir iyileme, Avru- pa'nn, uzun sreli, dzenli artan ve devaml talebini gerektirir (Hintli reticinin, kendi lkesinde hangi ekonomik koullar alnda emek verdii bir yana braklyor). Ne var ki, hammaddelerin retim alan, bylece, sramalarla, nce birdenbire genilemi ve sonra hzla daralmtr. Btn bunlar ve genellikle kapitalist retimin ruhu, yeniden-retimin bellibal elerinden birisi olan bu hammaddenin, bir sre iin tamamen ortadan kalkmas ile de iyice belirgin hale gelmi olan, 1861-65 pamuk ktl olgusunda ok iyi incelenebilir. Hi kukusuz fiyat, arzn bol olduu zamanda ykselebilir, ne var ki, bu bolluk koullarnn ok etrefilli olmas gerekir. Ya da, fiili bir hammadde ktl da olabilir. Pamuk bunalm srasnda, aslnda bu durum egemendi. retim tarihinde, zamanmza doru yaklatka, zellikle temel sanayi kollarnda, organik doadan

elde edilen hammaddelerin deerinde, srekli olarak birbirini izleyen nispi bir ykselme ve daha sonra da bunun sonucu olan bir dme meydana geldiini gitgide daha dzenli
16

Yukardaki satrlar yazldndan (1865) beri, dnya piyasasndaki rekabet, bata Amerika ve Almanya olmak zere btn uygar lkelerde sanayiin hzla gelimesi ile nemli lde younlat. Bugn, retken glerdeki hzl ve muazzam genileme olgusu, kapitalist meta deime biimine egemen olduu sanlan yasalarn denetiminden kt ve kapitalistlerin zihinlerinde bile gitgide daha fazla yer etmeye balad. Bu, zellikle iki belirti ile kendisini gstermektedir. Birincisi, eski himayecilik dncesinden imdi, ihraca uygun mallarn en iyi ekilde korunmalar ilkesi ile ayrlan, yeni ve genel bir koruyucu gmrk dknl ile. Ve ikincisi, btn retim alanlarnda retimi ve dolaysyla da fiyatlar ve kr dzenlemek zere fabrikatrlerin kurduklar trstler ile. Sylemeye gerek yoktur ki, bu denemeler ancak, ekonomik ortamn nispeten elverili olmas halinde uygulanabilir. lk frtnann bunlar altst etmesi ve, retimin mutlaka bir dzenlemeye gereksinmesi olmakla birlikte bu i iin kapitalist snfn hi de uygun olmadn tantlamas kanlmazdr. Bu arada trstlerin kk balklarn byk balklar tarafndan daha byk bir hzla mideye indirilmesini salamaktan baka bir grevleri olmayacaktr. -F. E.
11 0 Kari Marks Kapital III

bir biimde gryoruz. Buraya kadar incelediimiz eyler, fabrika mfettilerinin raporlarndan alnan aadaki rneklerle aklanm olacaktr. Tarmla ilgili dier gzlemlerden kartlabilecek tarihsel ders, kapitalist sistemin rasyonel bir tarma kar iledii, ya da rasyonel bir tan-mn (kapitalist sistem, tanmda teknik gelimeleri hzlandrd halde) kapitalist sistemle badamad, ve, ya kendi emei ile yaayan kk iftinin eline, ya da biraraya gelip birlemi reticilerin denetimine gereksinmesi olduu yolundadr, [sayfa o ngiliz Fabrika Raporlarndan alnan ve yukarda sz edilen rnekler aadadr. "lerin durumu daha iyidir; ama, iyi ve kt zamanlan kapsayan devreler, makineler arttka ksalyor ve hammadde talebi arttka, bunlardan birinden bir dierine gei sklayor.... Bugn, 1857 paniinden sonra gven yeniden kurulmakla kalmad, bu bozgun neredeyse unutulup gitti. Bu iyilemenin srp srmemesi, geni lde hammadde fiyatlarna baldr. Benim grdm belirtilere gre, baz hallerde, imalatn, yava yava krl olmaktan kmaya balad ve bu krn bsbtn ortadan kalkaca en st noktaya ulalm bulunulmaktadr. Eer rnein, ynl kuma sanayiinde bol kazanl 1849-1850 yllarn alrsak, ngiliz tarakl ynnn libresinin fiyatnn 1 ilin 1 peni, Avustralya ynnn 1 ilin 2 peni ile 1 ilin 5 peni arasnda olduunu ve 1845-1850 yllar arasndaki on yllk ortalamada, ngiliz ynnn ortalama fiyatnn hi bir zaman 1 ilin 2 peniyi, Avustralya ynnn 1 ilin 5 peniyi gemediini grrz. Ne var ki, felaketli 1857 ylnn banda, Avustralya ynnn fiyat 1 ilin 11 peni idi, Aralk aynda 1 ilin 6 peniye dnce, panik tepe noktasna vard, ama 1858 yl boyunca tekrar 1 ilin 9 peniye ykseldi ve imdi de o fiyatta durmaktadr; buna karlk ngiliz ynnn fiyat 1 ilin 8 peni ile balad, 1857 Nisan ve Eyllnde 1 ilin 9 peniye ykseldi, 1858 Ocanda 1 ilin 2 peniye dt ve o zamandan beri 1 ilin 5 peniye ykseldi, bu fiyat szn ettiim on yllk ortalamadan librede 3 peni yksektir.... Bence bu, u eyden birisini gsterir: ya, buna benzer fiyatlarn 1957'de neden olduu iflaslann unutulduunu; ya, mevcut ilerin ancak tketilebilecei kadar yn yetitirildiini; ya da imal edilen nesnelerin fiyatiannn srekli olarak daha yksek olacan.... Ve gemiteki deneyimlerimde grdm gibi iler ile dokuma tezgahlan, inanlmayacak kadar ksa bir zamanda, hem sayca artmakta ve hem de hzlar ykselmektedir; Fransa'ya yaptmz yn ihrac, neredeyse iki kana km bulunmaktadr ve artan nfus ile, tarmclann, "hzla paraya evirme" dedikleri ey nedeniyle, hem ierde ve hem de darda koyunlarn yalar gitgide klmektedir; ve ben, bundan habersiz kimselerin beceri ve sermayelerini, baans, tamamyla, organik yasalara gre artaKarl Marks 111 Kapital I

bilen rnlere bal bulunan ilere yatrdklarn grdke ou kez endieleniyorum. ... Btn hammaddelerin arz ve talebindeki ayn durum ... gemi dnemler boyunca pamuk ticaretinde grlen bir ok dalgalanmalarn olduu kadar, 1857 sonbahannda ngiliz yn piyasasnda berbat sonularla biten durumun da nedeni gibi grnmektedir."17 (R. Baker in Reports oflnsp. ofFact., Oct. 1858, s. 56-6f.) Yorkshire, West-Riding ynl kuma sanayiinin en tatl gnleri 1849-50 yllaryd. Bu sanayide 1838 ylnda 29.246 kii alyordu; bu [sayfam] say 1843'te 37.000 kii; 1845'te 48.097 kii; ve 1850'de 74.891 kiiydi. Ayn blgedeki mekanik dokuma tezgah says 1838'de 2.768, 1841'de 11.458, 1843'te 16.870, 1845'te 19.121 ve 1850'de 29.539 idi. {Reports oflnsp. Fact., 1850, s. 60.) Taranm yn sanayiinin gsterdii bu gelime, daha 1850 Ekiminde baz kt belirtiler gstermeye balamt. Mfetti yardmcs Baker 1851 Nisan tarihli raporunda, Leeds ve Bradford ile ilgili olarak unlan sylyor: "lerin durumu bugn de, bir sreden beri olduu gibi tatmin edici olmaktan ok uzaktr. Bkme yn iplii eiricileri, 1850'nin krlann hzla kaybetmekte ve birok hallerde fabrikatrlerin durumu da pek iyi deildir. u srada, yle sanyorum ki, bugne kadar herhangi bir zamanda olduundan daha fazla ynl dokuma makinesi bo duruyor ve keten iplii yapmclan da, iilerine yol vermekte ve tezgahlarn durdurmaktadrlar. Gerekte, tekstil imalatnda ticari devirler imdi son derece belirsizdir ve biz ok gemeden ... ilerin retme gc ile hammadde miktan ve nfus art arasnda hi bir karlatrma yaplmadnn doru olduunu greceiz" (s. 52). Ayn ey pamuklu sanayii iin de dorudur. Ekim 1858 tarihli sz edilen raporda unlar okuyoruz:

"Fabrikalardaki alma-saatleri tespit edileli beri, btn dokuma imalatndaki tketim, retim ve cret miktarlar, l bir kurala indirgenmi bulunmaktadr. Halen Blackbum belediye bakan olan Mr. Baynes'in geenlerde yapt bir konumadan, aadaki satrlar aktaryorum; o, bu yntemle, kendi blgesindeki pamuklu istatistiklerini, en byk yaklakla indirgemi bulunmaktadr: '"Her gerek ve mekanik beygir gc, hazrlama donanm ile birlikte 450 otomatik ii ya da 200 kesiksiz (throstle) ii, ya da, sarma, zg ve hallama ile 40 inlik kuma dokuyan 15 tezgah altracaktr. plikilikte her beygir gc 2V iiye, dokumaclkta 10 kiiye i salayacak, ve bunlann beherinin haftalk ortalama creti net 10 ilin 6 peni olacaktr. ... Eirilen ve bklen iplik iin ortalama 30-32 numara, atk iin 34-36 numaradr; haftada i bana 13 ons iplik retiliyorsa, her hafta 824.700 libre iplik eirilecek ve bu, 28.300 sterlin tutarnda 970.000 libre ya da 2.300 balya pamua gereksinme gsterecektir.... Bu blgede (Blackburn evresinde be mil yarapnda bir daire iersinde) tketilen
17

Sylemeye gerek yoktur ki, biz Mr. Baker gibi, 1857 yn bunalmn, hammadde ve rn fiyatlar arasndaki oranszlk ile aklamyoruz. Bu oranszln kendisi de yalnzca bir belirti idi ve bunalm genel bir bunalmd. -F. E.
11 2 Kari Marks Kapital III

toplam pamuk, haftada 1.530.000 libre ya da 3.650 balya olup, deeri 44.625 sterlindir.... Bu, Birleik Krallktaki tm pamuk ipliinin onsekiz-de-biri ve tm buharl tezgahta dokumann altda-biridir.'* "Bylece gryoruz ki, Mr. Baynes'in hesaplarna gre, Birleik Krallktaki pamuk iplii ilerinin toplam says 28.800.000 olup, bunlann her zaman fultaym alt kabul edilirse, yllk pamuk tketiminin 1.432.080.000 libre olmas gerekir. Ne var ki, pamuk ithali, ihracat dldkten sonra 1856 ve 1857'de ancak 1.022.576.832 libre olduuna gre, arada 409.503.168 librelik bir ak bulunmas gerekir. Bu konuyu [sayfa 112] benimle grmek nezaketini gsteren Mr. Baynes, Blackbum blgesindeki kullanm miktarna dayandrlan yllk pamuk tketiminin, yalnz yaplan iin says bakmndan deil, makinelerdeki mkemmellik bakmndan da gsterdii fark nedeniyle ok yksek tutturulmu olabilecei kansndadr. Birleik Krallktaki, yllk toplam pamuk tketiminin 1.000.000.000 libre olduunu tahmin etmektedir. Eer o hakl ise, ortada 22.576.832 librelik bir arz fazlas var demektir ve Mr. Baynes'in kendi blgesinde almaya hazr olduunu syledii, ayn nedenle teki blgelerde de bulunmas olas ilave i ve tezgahlar dikkate alnmakszn, arz ile talebin neredeyse birbirlerini karladklan izlenimini vermektedir" (s. 59, 60). III. GENEL GRNM. 1861-65 PAMUK BUNALIMI BUNA NGELEN YILLARIN YKS. 1845-60 1845. Pamuk sanayiinin altn a. Pamuk fiyatlar ok dk. L. Homer bu konuda yle diyor: "Son sekiz yldr, bata pamuk iplii olmak zere, geen yaz ve sonbahardaki kadar ilerin canl olduu bir zaman anmsamyorum. Alt ay boyunca her hafta fabrikalara yeni sermaye yatnmlan yapld haberlerini alyorum; ya yeni fabrikalar yaplmakta, bo fabrikalara yeni kiraclar bulunmakta, eski fabrikalar geniletilmekte, daha byk gte yeni makineler alnmakta ya da makineler yaplmaktadr." (Reports oflnsp. ofFact., Oct.1845, s.13.) 1846. Yaknmalar balyor. "Epey bir zamandr, pamuklu fabrika-lan sahiplerinden, ilerinin kt gittii konusunda ok yaygn yaknmalar iittim ... son al hafta iersinde birka fabrika, ksa sreli almaya, gnde oniki saat yerine genellikle sekiz saat almaya balad; bu hal gitgide artacak gibi grnyor.... Hammadde fiyatnda byk bir ykselme oldu ... yaplan mallarda bir ar olmad halde ... fiyatlar, pamuk fiyatlar ykselmeye balamadan ncekinden daha da dk. Son drt yldr pamuklu fabrikalannn saysndaki byk art nedeniyle, bir yandan, hammadde talebinde byk bir ykselme, te yandan, piyasadaki mamul mal arznda byk bir ar olmas gerekir; bu iki neden birara* Almanca (s. 117) ve Franszca (s. 140) metinlerde: "1/16". -f.
Kari Marks 11 3 Kapital I

da, hammadde arz ile mamul eya tketiminin deimemesi varsayldnda, kr aleyhine bir durum yaratm olmaldr; ama bu dme oran, son zamanlarda pamuk arznn yetersizlii ve, hem i ve hem de d piyasalarda mamul mal talebindeki azalma ile hi kukusuz daha da bymtr." (Reports of Insp. ofFact., Oct. 1846, s. 10.) Hammadde talebindeki ykselme haliyle, mamul mal ile dolu bir piyasayla elele gitti. urasn da belirtmek gerekir ki, o srada sanayideki gelime ile, bunu izleyen durgunluk yalnz pamuk blgelerine zg deildi. Bradford taraklanm yn blgesinde, 1836'da yalnz 318 fabrika vard, 1846'da ise 490. Bu saylar hi bir ekilde, retimdeki gerek bymeyi ifade etmemektedir, nk, eldeki fabrikalar da nemli lde geniletildi. Bu, zellikle, keten iplii eirme fabrikalan iin dorudur. [sayfa 113] "Son on ylda bunlarn hepsi de az ok, ilerdeki bugnk durgunluun byk bir ksmnn nedeni olan, piyasalardaki an mal yaplmasna katkda bulunmulardr. Depresyon ... hi kukusuz, fabrika ile makinelerdeki bu hzl artn sonucudur." {Reports of Insp. of Fact., Oct. 1846, s. 30.) 1847. Ekimde, bir para bunalm. Iskonto %8. Bundan nce demiryolu sahtekarl ile Dou Hint bonolar speklasyonu patlak vermiti. Ama: "Mr. Baker, bu ikollanndaki byk genileme nedeniyle, son birka yldr, pamuk, yn ve ketene olan

artan talep bakmndan ok ilgin aynntlara girmektedir. rnn ortalama arzn ok altna dt bir dnemde, bu hammaddelere olan artan talebi, para piyasasndaki kargaal hi hesaba katmadan bile, bu ikollarndaki imdiki durumu aklamaya hemen hemen yeterli buluyor. Bu dnce hemen kendi gzlemlerim ve bu ile yakndan ilgili kiiler ile yaptm konumalar ile btnyle dorulanmaktadr. Bu ikollan, skontonun yzde 5 ve daha az olduu zamanlarda bile ok kt durumdaydlar. Ham ipek arz ise tersine ok bol, fiyatlar lml ve dolaysyla da i, para bunalmnn hi kukusuz, yalnz imalat iiyle fiilen uraan kimseleri deil, bundan daha byk lde, ipek iplii eiricilerinin byk mterisi olan, ss eyas imalatlarn da etkisi altna ald son iki- haftaya... gelene kadar ok canl idi. Yaynlanm resmi belgeler pamuklu iinin son ylda neredeyse yzde 27 arttn gstermektedir. Bunun sonucu pamuun libresi, yuvarlak hesap 4 peniden 6 peniye km, oysa iplik, artan arz nedeniyle eski fiyatnn ancak biraz zerine ykselmitir. Ynl sanayii ilerlemeye 1836 ylnda balam ve o zamandan beri Yorkshire'da ynl mal yapm yzde 40 artm, Scotland ise daha byk bir art gstermitir. Yn iplii sanayiinde18 ar daha da byk olmutur. Hesaplar, ayn dnemdeki arn, yzde 74'n zerinde olduu sonucunu vermektedir.
18

ngiltere'de, ksa ynden taraklanm iplik eiren ve bunu dokuyan (balca merkezi Leeds'dir) ynl sanayii ile, uzun ynden, luorslediplik yapan ve bunu dokuyan (balca merkezi Yorkshire'da Bradford'dur) ynl sanayii arasnda kesin bir ayrm yaplr. -F. E.
114 Kari Marks Kapital III

Ham yn tketimi bu nedenle ok fazlayd. Keten, 1839'dan beri ngiltere'de aa yukar, yzde 25, skoya'da yzde 22 ve rlanda'da neredeyse yzde 90 artmtr;19 bunun sonucu, kt rn ile ilikili olarak, hammadde fiyatnn ton bana 10 sterlin ykselmesi, iplik fiyatnn ise pakette 6 peni dmesi olmutur." (Reports of Insp. of Fact., Oct. 184 7, s. 30-31.) 1849. 1848'in son aylarnda iler yeniden canland. "Keten fiyatlarnn, gelecekteki koullar ne olursa olsun akla-yatkn bir kn neredeyse garanti edecek derecede dk olmas, fabrikatrleri, ilerini dzenli olarak devam ettirmeye tevik etmitir. Ynl fabrikatrleri, yln ilk aylarnda bir sre ok fazla i yapmlardr. Pamuklu mallarn konsinye olarak gnderilmesi, ou kez gerek talebin yerine gemektedir; [sayfa M grnteki bolluk dnemlerinin, yani tam istihdamn daima meru talep dnemleri olmamas beni endielendirmektedir. Baz aylarda, yn iplii (vorsted) sanayii ok iyi durumda, gerek bir gelime iersinde idi.... Sz edilen dnemin balangcnda yn fiyat pek dkt; ipliki-ler dk fiyatlarla ve haliyle nemli miktarlarda yn almlard. lkyaz salan ile yn fiyat ykselince, iplikiler avantajl durumda idiler ve mamul mallara talep arp zorunlu hale gelince bu avantajlann srdrdler." (Reports of Insp. of Fact., April 1849, s. 42.) "Bundan -drt yl nce kralln sanayi blgelerinde ortaya kan i durumlarndaki deiikliklere bir gzatacak olursak, sannm, bu yerlerde byk bir huzursuzluk nedeninin varln kabul etmemiz gerekir ... ama, oalan makinelerin muazzam retken gc, ayn nedene bir baka e daha katm olamaz m?" (Reports of Insp. of Fact., April 1849, s. 42, 43.) Kasm 1848 ile 1849 Mays ve yaz ve ta ekim ayna kadar iler geliti. "Bradford ile Halifax'n byk sanayi merkezleri olduu yn iplik dokuma sanayii en canllanndan birisiydi; bu sanayi kolu, imdi ulatna benzer bir genilemeye hi bir zaman ulaamamtr.... Speklasyon ile, ham pamuk ikmalindeki olas belirsizlik, her zamankinden daha fazla heyecana ve bu sanayi kolundaki durumda sk sk deiikliklere yola. Halen ... kk iplikilerde endieye yolaan ve bunlardan bazlanna ait iyerlerine ksa sreli almaya zorlayarak zarar etmelerine neden olan, kaba trden ynl mallar stokunda bir ylma vardr." (Reports of Insp. of Fact., Oct. 1849, s. 64-65.). 7550. Nisan. ler canl gitmekte. stisna: "Pamuk sanayiinde ... zellikle dk numara pamuk iplii eirme ile uraan ikollan ile ar ketenli mallar sanayiinde hammadde ikmalinde grlen ktla balanabilecek olan byk bir depresyon. Yaknlarda, yn iplii sanayii iin yaplan ok sayda makinenin, benzer bir tepkiye yol amasndan korkuluyor. Mr. Baker, yalnz 1849 ylnda, yn iplii tezgahlarnn r19

rlanda'da, makine ile keten iplii yapmndaki bu hzl byme, Almanya'da (Silezya, Lusatya ve Vestefalya'da) elle yaplan keten iplii ihracatna bir lm darbesi olmutur. -F. E.
Kari Marks 11 5 Kapital I

nnde yzde 40, ilerde yzde 25 ya da 30'luk bir art olduunu, ve bunlarn hl ayn oranda artmakta olduunu hesaplamtr." (Reports oflnsp. ofFact, April 1850, s.54) 7550. Ekim. "Ham pamuk fiyatlannda ykselme ... ve bata, hammaddenin, retim maliyetinin byk bir ksmn tekil ettii mallar imal eden sanayi kollarnda nemli depresyona yolamaya devam ediyor. Ham ipek fiyatlarndaki byk art da, ayn ekilde, bu sanayiin bir ok kollannda depresyona yolamtr." (Reports ofInsp. ofFact., Oct. 1850, s. 14.) Ve ayn raporun 31 ve 33. sayfalanndan rendiimize gre, rlanda'da Keten Yetitirilmesinin Teviki ve Gelitirilmesi Konusunda Krallk Dernei Komitesi, yksek keten fiyatlan ile birlikte, teki tanm rnlerinin fiyatianndaki dkln, gelecek ylki keten retiminde nemli bir ara yolaacan tahmin etmektedir, [sayfa s

1853. Nisan. Byk refah; L. Horner raporunda yle diyor: "Son onyedi yldr, grevim gerei yakndan tandm Lancashire sanayi blgesinde byle bir genel refah dnemi olduunu anmsamyorum; btn kollarda canllk olaanst." (Reports oflnsp. ofFact., April 1853, s. 19.) 1853. Ekim. Pamuklu sanayiinde depresyon. "Ar retim." (Reports of Insp. ofFact., Oct. 1853, s. 15.) 1854. Nisan. "Ynl sanayii, canl olmamakla birlikte, kuma dokuyan btn fabrikalara tam i salam olup, ayn ey pamuklu fabrika-lan iin de geerlidir. Yn iplii sanayii, geen alt ay boyunca belirsiz ve kararsz bir durumda idi.... Knm sava yznden Rusya'dan hammadde ikmalinin azalmas nedeniyle, keten ve kenevir sanayiinde ciddi bir gerileme beklenmekte." (Reports oflnsp. ofFact., April 1854, s. 37.) 1859. "sko keten dokuma blgelerinde iler hl bozuk gidiyor -hammadde hem kt, hem de fiyatlar yksek; balca ikmalimizin geldii Baltk blgesinde geen ylki rnn dk kalitede oluu, bu blgedeki iler zerinde zararl bir etki gsterecek; bununla birlikte, birok kaba dokumalarda yava yava ketenin yerini alan hintkeneviri, ne fiyat olarak olaanst ne de miktar olarak kt... Dundee'deki makinelerin aa yukar yars imdi hintkeneviri eirmekte kullanlyor." (Reports of Insp. of Fact., April 1859, s. 19.)- "Hammadde fiyatlarndaki ykseklik yznden, keten iplikilii hl krl olmaktan uzakr, ve teki fabrikalar tam zaman alt halde, keten makinelerinin durmas konusunda burada birka rnek vardr. Hintkeneviri eirilmesi... imdi ok lml bir noktaya den hammadde fiyatlarndaki son d nedeniyle epeyce tatmin edici durumdadr." (Reports oflnsp. ofFact., Oct. 1859, s. 20.) 1861-64. AMERKAN SAVAI. PAMUK KITLII. HAMMADDE KITLII VE PAHALILII YZNDEN RETM SRECNDE KESNTNN EN BYK RNE
116
Kari Marks Kapital III

1860. Nisan. "lerin durumu ile ilgili olarak, hammadde fiyatlarndaki ykseklie karn, ipekli dnda btn dokuma sanayiinde, son alt ay boyunca epeyce bir canllk olduunu size bildirdiim iin mutluyum. ... Baz pamuklu blgelerinde ii arama ilanlan vard ve bunlar ya Norfolk'dan ya da teki krsal blgelerden g ettiler.... Btn ikol-lannda, byk bir hammadde ktl olduu grlyor. Bizi snrl olmaya zorlayan da... ite yalnz bu yokluktur. Pamuklu sanayiinde, yeni fabrika-lann ykselmesi, yeni genileme sistemleri, ii talebi, bana kalrsa hi bir zaman bu kadar byk olmamtr. Her yerde hammadde bulmak iin yeni hareketier var." (Reports oflnsp. ofFact., April 1860, s. 57.) 1860. Ekim. "Pamuk, yn ve keten blgelerinde ilerin durumu iyi idi; rlanda'da ise, bir yldan fazla bir sredir 'ok iyi' olduu bildirilmiti; hammadde fiyatlan yksek olmasa bunun daha da iyi olaca belirtiliyordu. Keten eiricileri, kendi gereksinmelerini karlamaya yetebilecek keten arz iin, Hindistan'n demiryollar ile balanmasn ve tarmnn [sayfa 116] gelimesini her zamankinden daha byk bir merakla bekler grnyorlar." (Reports oflnsp. ofFact., Oct. 1860, s. 37.) 1861. Nisan. "lerin durumu u anda ktdr.... Birka pamuklu fabrikas ksa sreli ve epeyce ipekli fabrikas ancak ksmen alyor. Hammadde fiyatlar yksek. Dokuma sanayiinin hemen btn kollann-da bu fiyat, tketici kitlesi iin imalat yaplabilecek dzeyin zerinde." (Reports oflnsp. ofFact., Aprill861, s. 33.) 1860'ta, pamuklu sanayiinde an-retim olduu anlalyor. Bunun etkisi, kendisini, gelecek birka yl boyunca hissettirmitir. " 1860'n ar-retimini dnya piyasalarnn emmesi iki- yl sryor." (Reports oflnsp. ofFact., December 1863, s. 127.) "1860 yl balannda Doudaki pamuklu mal piyasalarndaki durgunluk, genellikle 30.000 mekanik tezghn tamamnn Douda tketilen kuma retiminde alt Black-bum pamuklu sanayii zerinde buna paralel bir etki yarat. Bunun sonucu, pamuklu blokajnn etkilerinin hissedilmesinden aylarca nce yalnzca snrl bir emek talebi vard.... ok kr ki, bu, birok ipliki ile imalaty mahvolmaktan kurtard. Stoklann deeri, depoda tutulduklan srece ykseldi ve bunun sonucu mallarn deerinde, byle bir bunalmda pekala grlebilecek tehlikeli deer dmeleri grlmedi." (Reports oflnsp. ofFact., Oct. 1862, s. 29, 31.) 1861. Ekim. "ler bir sredir ok kt durumda.....Byk bir olaslkla k aylannda ou iletmeler, ancak ok ksa sreli alabileceklerdir. Ne var ki, bu beklenmeliydi.... Amerika'dan yaplan her zamanki pamuk ikmalimiz ile ihracamz kesintiye uratan nedenler bir yana, son ylda grlen byk retim art ile, Hint ve in piyasalarndaki kararsz durum sonucu, bunu izleyen k boyunca ksa sreli almaya devam edilmesi gerekirdi." (Reports oflnsp. ofFact., Oct.1861, s.19.) Pamuk Art Dou Hint Pamuu (Surat) i cretleri zerindeki
Kari Marks 11 7 Kapital I

Etki. Makinelerde yilemeler. Pamua Niasta ve Madeni Maddelerin Katlmas. Niasta Halnn iler zerindeki Etkisi. nce plik malatlar. Fabrikatrlerin Hilekarl.

"Bir fabrikatr bana yle yazyor ' bana tketim tahminine gelince bir olguyu yeterince hesaba kattnzdan kukuluyum; pamuk fiyat ykseldiinde her sradan iplik eiren (diyelim 40 numaraya kadar) (aslnda 12 ile 32 numaralar) ipliki, numaray elden geldiince ykseltir, yani 12 numara eirirken 16 numara, 16 numara eirirken 22 numara eirir, ve bu byle devam eder; ve bu ince iplii kullanan fabrikatr, bir o kadar hal katmak suretiyle dokuduu kumaa her zamanki arl verir. Halen kuma sanayii bu areye ayplanacak lde bavurmaktadr. nanlr bir kimseden rendiime gre, 8 libre gelen, bildiimiz ihra mal gmleklik kumata 5V4 libre pamuk, 2% libre hal bulunmaktadr.... Baka cins kumalarda, bazan yzde-elliye kadar hal eklenmektedir; bylece bir fabrikatr, bir pound kuma srf yapld iplik [sayfa i7] iin dedii paradan daha ucuza satmakla pekala vnebilir.'" (Reports oflnsp. ofFact., Aprill864, s. 27.). "Bana bildirildiine gre, dokumaclar sk sk hastalanmalarn, Surat pamuunun anlarn dzeltmede kullanlan ve eskisi gibi ayn maddeden, yani undan yaplmayan hala balarlar. Ne var ki, un yerine kullanlan bu maddenin, dokunan kuman arln byk miktarda artrmak gibi ok nemli bir yarar salad, 15 librelik bir hammaddenin kuma haline getirildii zaman 20 libre ektii sylenmektedir." (Reports of Insp. of Fact., Oct. 1863. Un yerine kullanlan bu madde, in bal denilen tlm talk ya da, Fransz tebeiri denilen al ta idi) "Dokumaclann (iiler anlamnda) kazanlar, un yerine hal kullanmakla, ok azalmtr. plii arlatran bu hal onu sert ve krlabilir hale getirir. Arn her iplii tezgahta, ar yerli yerinde tutacak kadar salam ipliklerden yaplan ve tezgahn 'ba' denilen bir ksmdan geer ve arlann sert olmas bu balktaki ipliklerin sk sk kopmalanna yo-laar; ve, her kopulannda bu iplikleri balamann dokumacnn be dakikasn ald sylenmektedir; ve dokumac bu kopuk paralan, eskisine gre on defa daha fazla balamak zorunda kald iin, tezgahn retken gc, i-saati olarak dm olur." (Ibid., s. 42-43.) "Ashton, Stalybridge, Mossley, Oldham, vb.'de alma zamanndan yaplan ksaltma tam te-bir idi ve bu saatler her hafta azalmaktadr. ... Zamandaki bu ksalma ile birlikte, birok dallarda cretler de dmektedir." (Reports of Insp. ofFact., Oct. 1861, s. 12-13.) 1861 balarnda, Lancashire'n baz ksmlarnda, mekanik dokumaclar arasnda bir grev olmutu. Birka fabrika sahibi, cretlerde yzde 5 ile 7,5 arasnda bir indirim yaplacan ilan etmilerdi. iler, i-saatleri ksald halde cret leinin ayn kalmasnda srar ediyorlard. Bu istek kabul edilmedi ve grev ilan edildi. Bir ay sonra iiler boyun emek zorunda
11 8 Kari Marks Kapital III

kaldlar. Ama imdi iki amaca birden ulalmt. "ilerin en sonunda raz olduklan cret indirimlerine ilaveten, birok fabrika imdi ksa sreli almaktadr." {Reports oflnsp. ofFact., Aprill861, s. 23.) 1862. Nisan. "Son rapor tarihinden beri iilerin strab byk lde artt; ama, sanayi tarihinin hi bir dneminde, bu kadar ani ve iddetli bir straba, bu denli sessiz bir boyun ei ve sabrl bir vakarla katlanld grlmemitir." {Reports ofInsp. of Fact., Aprill862, s. 10.) "Bu tarihte tamamen isiz bulunan iilerin nispi says, 1848'de fabrikatrler arasnda, pamuk sanayiinin durumu hakknda imdi her hafta yaynlanmakta olana benzer istatistikler toplanmasna karar verdirecek derecede heyecan yaratr bir paniin egemen olduu zamandan ok daha byk deildir.... 1848 Maysnda Manchester'de isiz pamuk iisi oran, genellikle alan ii saysna gre %15 idi, ksa sreli alanlar %12, tam zaman alanlar %70 idi. Bu yln 28 Maysnda genellikle alan ii saysna gre yzde 15'i isiz idi, yzde 35'i ksa sreli alyordu, yzde 49'u tam zaman alyordu.... Dier baz yerlerde, rnein Stockport'da, ksa sreli isiz ortalamas daha yksek, oysa tam zamanl alanlar daha azdr", nk burada Manchester'e gre daha kaba iplik [sayfa s eirilmektedir (s.16). 1862. Ekim. "Son Parlamento istatistiklerine gre, 1861'de Birleik Krallkta 2.887 pamuklu fabrikas vard ve bunlarn 2.109'u benim blgemde (Lancashire ve Cheshire) idi. Blgemdeki bu 2.109 fabrikadan ok byk bir ksmnn, ancak birka kii altran kk kurulular olduunu biliyordum ama, bu orann ne kadar byk olduunu renince ardm. Bunlardan 392'sinde ya da yzde 19'unda buhar makinesi ya da su ark 10 beygir gcnn altnda, 345'inde ya da yzde 16'snda 10 beygir gcnn zerinde ve 20 beygir gcnn altnda, ve 1.372'sin-de 20 beygir gc ve daha fazladr. ... Bu kk fabrikatrlerin ok byk bir ksm -toplam saynn te-birden fazlas- daha, yakn zamana kadar kendileri de ii idiler; bunlarn elinde sermaye yoktu. ... Bu durumda asl yk, geriye kalan teikinin srtna ykleniyordu." {Reports oflnsp. ofFact., Oct. 1862, s. 18, 19.) Gene ayn rapora gre, Lancashire ve Cheshire'deki pamuklu iilerinin 4O', 146's ya da %13' tam zamanl, 134', 767'si ya da %38'i ksa zamanl alyordu; ve 179'u, 721 'i ya da %50,7'si isizdi. Esas olarak ince iplik eiren ve pamuk ktlndan nispeten az etkilenen Manchester ve Bolton'dan gelen saylar bundan dlrse, durum daha da kt grnr; yani tam alanlar %8,5 ksa zamanl alanlar %38 ve isizler %53,5. (s. 19 ve 20.) "yi ya da kt pamuk ilenmesi, ii iin maddi bir fark yaratr. Fabrika sahiplerinin, bulabildikleri btn uygun fiyatl pamuklan kullanmak suretiyle fabrikalann iler halde tutmaya abaladklar yln ilk aylarnda, her zaman iyi pamuk kullanlan fabrikalara epeyce kt pamuk getirildi ve iiler iin

cret farklan o kadar byk idi ki, eski fiyatlar ile


Kari Marks 11 9 Kapital I

ortalama gnlk bir cret elde edemedikleri iin birok grevler patlak verdi.... Baz hallerde, tam zamanl olarak altklan halde, cretlerinde kt pamuk ilemekle ortaya kan fark yan yarya idi." (s. 27). 1863. Nisan. "Bu yl boyunca, lkedeki pamuk iilerinin yansndan fazlas iin tam zamanl alma olana bulunamayacak." (Reports oflnsp. ofFact. ,April 1863, s. 14.) "Fabrikatrlerin imdi kullanmak zorunda kaldklan Surat pamuuna kar ne srlen ok ciddi bir itiraz, yapm srasnda makinelerin hznn byk lde azaltlmas zorunluluudur. Ayn makinelerden daha fazla i elde edebilmek iin, son yllarda, makinelerin hzn artrmak iin byk aba gsterilmiti; bu nedenle, hzn azaltlmas, iileri olduu kadar fabrikatrleri de etkileyen bir sorun halini almtr; nk, ounlukla iiler, yaptklar ie gre cret almaktadrlar; rnein, iplikiler eirdikleri ipliin libresi bana, dokumaclar, dokuduklar para saysna gre cret alrlar; ve haftalk cret denen dier snf iiler iin bile, retilen daha az miktarda mal gznnde bulundurularak bir cret indirimi szkonusu olabilir. Pamuk iilerinin bu yl iersindeki kazanlan konusunda yaptm soruturmalar ve bana verilen bilgilere gre, [sayfa 119] eski kazanlanndan ortalama yzde 20 bir azalma olduunu ve baz hallerde de bu azalmann 1861'de ayn cret oranlarna gre, yzde 50'yi bulduunu grdm" (s. 13). "... Kazanlan miktar... ilenen malzemenin niteliine baldr. ilerin kazanlarnn miktarlan bakmndan, durumlar imdi (Ekim 1863) geen yl bu zamana gre ok daha iyidir. Makineler gelimi durumda, malzeme daha iyi tannmakta ve iiler, balangta mcadele etmek zorunda kaldklar glklerin stesinden daha kolay gelmektedirler. Geen ilkyazda Preston'daki bir diki okulunda (isizler iin bir yardm kurumu) bulunduum srada, iki gen kadnn, fabrika sahibinin kendilerine haftada 4 ilin kazanabileceklerini teklif etmesi zerine bir gn nce bir dokuma fabrikasna almak zere gnderildiklerini ve geri dnerek haftada 1 ilin bile kazanamadklanndan yaknarak tekrar okula alnmalann istediklerini anmsyorum. Bana bildirildiine gre, otomatik tezgahta alan ... ve iki otomatik tezgaha bakan iiler, iki haftalk tam alma sonunda 8 ilin 11 peni kazanmakta ve bundan ev kiras dlmekte, ama fabrikatr, kirann yarsn hediye olarak geri vermektedir. (Ne alicenaplk!) Bu iilerin eline, 6 ilin 11 peni gemektedir. 1862 ylnn son aylannda birok yerlerde, otomatik tezgah iileri haftada 5 ile 9 ilin arasnda, dokumaclar 2 ilin ile 6 ilin arasnda kazanyorlard.... Bugn, birok blgelerdeki kazanlarda hl byk azalmalar olmakla birlikte, ilerin durumu ok daha salkldr. Surat pamuunun liflerinin daha ksa ve pis olmasnn dnda, kazanlarn azalmasna yolaan baka nedenler de vardr; rnein, imdi 'artklar' Surat ile kartrmak yaygnlam ve dolaysyla, hem iplikilerin ve hem de dokuyuculann karlatklan glkler artmtr. plikler, lifleri ksa olduu iin tezgahtan ekilirken ve iplik bklrken daha kolay
120 Kari Marks Kapital III

krlmakta ve tezgah dzenli ve srekli altrlamamaktadr. ... Bu durumda, dokuma srasnda iplikler byk bir dikkati gerektirdikleri iin, ou dokumaclar ancak bir tezgaha bakabilmekte ve pek az dokumac ikiden fazla tezgah idare edebilmektedir. ilerin cretlerinde, yzde 5, 7!/2 ve 10'luk dorudan bir indirim yaplm bulunmaktadr.... ou durumda, iinin, malzemesini en iyi ekilde kullanmas ve olaan tarifeye gre alabilecei en iyi creti kazanmas gerekmektedir.... Dokumaclarn karlaklan bir baka glk de, kendilerinden, dk kaliteli malzemeden ok iyi kumalar yapmalannn beklenmesi, ilerindeki kusurlar iin para cezasna arprlmalandr. " (Reports of Insp. of Fact., Oct. 1863, s. 41-43.) lerin tam zamanl olduu yerlerde bile cretier ok dkt. Pamuklu iileri, yneticilerin koruyuculuuna snmak iin (bu, aslnda fabrika sahiplerinin yardmna snmak demekti, bkz: Birinci Cilt, s. 598/589) lamclk, yol yapm, ta krma, kaldnmclk gibi her trl belediye ilerinde seve seve alyorlard. Btn burjuvazi, iileri gz [sayfa 120] hapsine almt. En berbat cretier bile teklif edilip de ii bunu kabul etmeyince, Yardm Komitesi, adn hemen yardm listesinden siliyordu. Bir bakma bu, fabrika sahipleri iin aln ad, nk iiler ya alktan lecek ya da burjuvazi iin en krl gelen bir fiyat karlnda alacakt. Yardm Komiteleri, beki kpeklii devini yapyorlard. Ayn zamanda fabrikatrler, hem iilerin et ve kanna yatrdklan sermayeyi hazr durumda tutabilmek, hem de iilerden szdrlan ev kiralarn gvence altna almak amacyla, elden geldiince d g engellemek iin hkmetie gizli anlama halindeydiler. "Yardm Komiteleri bu nokta zerinde byk bir titizlik gsteriyordu. teklifi yapldnda, teklif yaplan iinin ad derhal listeden siliniyor, bylece de ii teklifi kabul etmeye zorlanm oluyordu. i kabul etmedikleri zamanlar... bunun nedeni, kazanlannn yalnzca szden ibaret ve iin son derece ar olmasyd." (Reports of Insp. of Fact., Oct. 1863, s. 97.) iler, Public Works Act (Kanun leri Yasas) ile kendilerine verilen her ii yapmaya hazrdlar. "Sanayideki alma yaamn dzenleyen ilkeler, her kentte epeyce deiiklik gsteriyordu ama, ak havada yaplan iin mutiaka deneme niteliinde olmad yerlerde bile denen cret ya tam yardm

tutan kadar oluyor ya da buna pek yakn bulunuyordu ve bylece aslnda bir i denemesi halini alyordu" (s. 69). "1863 Public Works Act'i, bu uygunsuzlua bir are bulmak ve iilere gnlk cretini bamsz bir ii olarak kazanma olanan salamak iin kartlmt. Bu yasann amac ynl idi: nce, mahalli idarelerin (Merkez Yardm Komitesi Bakannn rzas ile) Hazine kraz Komiserlerinden bor para almalarn salamak; ikincisi, pamuk blgelerindeki kentlerin gelimelerini kolaylatrmak; ncs, isiz iilere, i ve yeterli cret salamak." Bu yasa ile 1863 yl ekim ay sonuna kadar verilen
KarIMarks 121 Kapital I

bor para 883.700 sterline ulamt (s. 70). Yaplan bellibal iler kanalizasyon, yol yapm, sokaklann kaldrmlanmas, su depolan, vb. idi. Blackbum'daki komitenin bakan Mr. Henderson, bu konu ile ilgili olarak fabrika mfetti Redgrave'e yle yazyordu: "inde bulunduumuz strapl ve skntl dnemde hi bir ey, beni, bu blgenin akta bulunan iilerinin, Blackbum il ynetiminin, Public Works Act gereince kendilerine teklif ettikleri ileri kabul etmekte gsterdikleri sevin kadar etkilememi ya da bana bu hazz vermemitir. Bir fabrikada vasfl bir ii olarak almakta olan bir pamuk iplikisi ile, 14-18 ayak derinlikte bir lamc olarak alan bir ii arasndaki derin ztlk zor tasavvur edilebilir." (Ailesinin byklne gre bu ii haftada 4-12 ilin kazanyordu ve bu muazzam para bazan sekiz nfuslu bir ailenin geimini salayacakt. Kent halk bu durumdan ifte yarar salam oluyordu. nce, kir pas iersindeki bakmsz kentlerini onarmak iin grlmemi dk bir faizle para salam oluyorlard. Sonra, iilere normalin ok altnda cret dyorlard.) "Ancak tropiklerde grlebilecek bir scaklk [sayfa i2i] altnda, adale gcnn ok tesinde bir kvraklk ve incelik isteyen bir ite almaya ve imdi eline geebilecek olann iki ya da bazan kat fazla bir crete alm bir kimse iin byle bir ii derhal kabul etmek byk bir fedakarlktr ve her trl vgye layktr. Black-bum'da insanlar, neredeyse her trl ak hava iinde denenmitir; ar ve balkl bir topra epeyce bir derinlikten yukarya karmada, lamclkta, ta ocanda, yol yapmnda ve 14, 16 ve bazan 20 ayak derinliindeki sokak lamlannn kazlmasnda almlardr. Bu ekilde alrken ou kez 10-12 in derinliinde bir amur ve su iersinde dururlar ve daima belki de eine ngiltere'nin baka bir blgesinde raslanmayan, insann iliklerine ileyen souk bir rutubetle yzyzedirler" (s. 91-92). "ilerin tutumlan ve ak havada yaplan ileri kabul etme ve en iyi ekilde yapma konusundaki yatknlklan, hi bir sulamaya yer vermeyecek ekildedir" (s. 69). 1864. Nisan. "Zaman zaman eitli blgelerde, ii ktl konusunda ikayetler yaplmakta ama bu eksiklik, rnein dokumaclk gibi belli kollarda zellikle duyulmaktadr. ... Bu yaknmalarn kayna, bu belli kollarda grlen gerek ii ktl olduu kadar, kullanlan ipliin dk kalitesi nedeniyle iilerin elde edebildikleri cretlerin azlndadr. Baz fabrika sahipleri ile bunlarn iileri arasnda cretler konusunda, geen ay saysz anlamazlklar olmutur. Grevlere, zntyle sylemek isterim, sk sk bavurulmakta... Public Works Act'in etkisi, fabrika sahiplerince bir rekabet eklinde duyulmaktadr. Bacup'daki yerel komite faaliyetini durdurmutur, nk, btn fabrikalar almadklan halde gene de ii ktl duyulmakta idi." {Reports oflnsp. ofFact., Aprill864, s. 9, 10.) Gerekten de bu, fabrikatrler iin bulunmaz bir dnemdi. Public WorksAct nedeniyle ii talebi ylesine artmt ki, birok fabrika iileri Bacup ta ocaklannda gnl 4- 5 iline alyorlard. Ve bylece, kamu
122 Kari Marks Kapital III

ileri yava yava kaldrld - bu, 1848 Ateliers nationaux'\annm yeni bir basks idi, ama bu sefer, burjuvazinin karlan iin kurulmutu. Co rp o r e Vili* Deneyleri "Birka fabrikada (tam zamanl alan) iilerin fiili kazanlarn vermi bulunuyorum, ama bu, bu iilerin her hafta ayn miktar kazandklar anlamna gelmez. iler, fabrikatrlerin, ayn fabrikada, eitli pamuk trleri, oranlar ve artklan zerinde yaptklan devaml denemeler ve 'karm' denilen bu nesnenin sk sk deimesi yznden, byk dalgalanmalar ile kar karyadrlar; iilerin kazanlar bu karmlann niteliine bal olarak ykselir ve der; bazan eski kazanlannn yzde 15'i kadardr, ve ardndan, bir ya da iki hafta iersinde yzde 50-60 dmtr." Bu raporun yazar mfetti Redgrave daha sonra, gerek uygulamadan alnan cretleri sralamaktadr; bu konuda aadaki rnekler yeterli olabilir: [sayfa 122] A, Dokumac, 6 kiilik aile, haftada 4 gn alyor, 6 ilin 8,5 peni; B, Bkc, haftada 4,5 gn alyor, 6 ilin; C, Dokumac, 4 kiilik ailesi var, haftada 5 gn alyor, 5 ilin 1 peni; D, iplik hazrlayc, 6 kiilik ailesi var, haftada 4 gn alyor, 7 ilin 10 peni; E, Dokumac, 7 kiilik ailesi var, haftada 3 gn alyor, 5 ilin, vb., Redgrave devam ediyor: "Yukardaki rakamlar zerinde dnmek gerek, nk bunlar, iin pek ok aile iin bir talihsizlik olabileceini gsteriyorlar; i yalnzca geliri azaltmakla kalmaz, ailede herkesin isiz olduklan zaman aldklan yardma eit miktarda bir kazan salamad hallerde ek bir yardm yaplmad takdirde; en zorunlu gereksinmelerinin pek kk bir ksmna bile yetmeyecek bir dzeye de der." (Reports oflnsp. ofFact., Oct.1863, s. 50-53.)

"Geen 5 Hazirandan bu yana hi bir hafta, btn iiler iin, iki gn yedi saat ve birka dakikadan fazla alma olmamtr. " (Ibid, 121.) Bunalmn balangcndan 25 Mart 1863'e kadar, Merkez Yardm Komitesi ile Mesken Komitesi 'Mansion House' tarafndan yaklak milyon sterlin harcanmtr. {Ibid, 13.) "En ince ipliklerin dokunduu bir blgede ... iplikiler Gney Denizi Adas pamuundan Msr pamuuna geilmesi sonucu, dolayl olarak yzde 15 bir cret indirimine uramlardr. ... Birok yerlerinde artklann geni lde Surat pamuu ile kartrld geni bir blgede ... iplikilerden yzde 5 bir indirim yapld gibi, Surat ve artk iledikleri iin ayrca yzde 20 ile 30 bir kayba uramlardr. Dokumaclann tezgah saylar drtten ikiye inmitir. 1860'ta tezgah bana ortalama 5 ilin 7 peni kazanrken, 1863'te ancak 3 ilin 4 peni kazanmlardr. Amerikan
* Deersiz bir cisim zerinde yaplan deneyler anlamnda, -f.
Kari Marks 123 Kapital I

pamuu ilediklerinde (dokumaclara verilen) para cezas 3 peni ile 6 peni arasnda deiirken, imdi 1 ilin ile 3 ilin 6 peniye ykselmitir." Msr pamuunun Dou Hint pamuu ile kantrlarak ilendii bir blgede, 1860'ta bir ipliki haftada ortalama 18 ile 25 ilin kazanrken, imdi 10 ile 18 ilin kazanmaktadr; bunun nedeni pamuk kalitesindeki dkln yansra, iplii fazladan bkebilmek iin, ki eskiden tarifeye gre buna bir cret denirdi, tezgahn hznn drlmesidir" (s. 43, 44). "Hint pamuu fabrikatrler tarafndan krl olarak ilenmi olabilir, ama grlecei zere (bkz: s. 53'teki cret listesi) iiler, 1861'e kyasla bunun zarann grmlerdir, ve eer Surat pamuu yerleecek olursa, iiler 1861 cretlerini talep edecekler ve bu da ya ham pamuk ya da imal ettii rnlerin fiyatnda bir dengeleme elde edilmedii taktirde fabrikatrlerin krlann ciddi bir ekilde etkilemi olacaktr" (s. 105). Ev kiras. "Kira, ou kez iilerin cretlerinden, oturduklar kulbelerin sahibi bulunan fabrikatrler tarafndan, ksa sreli altklar zaman bile dlr. Ne var ki, bu snf mlklerin deerinde bir dme olmutur ve bu evler, eski ev kiralarna gre yzde 25 ile 50 indirimle bulunabilir; rnein eskiden haftal 3 ilin 6 peni olan bir kulbe, imdi [sayfa 123] haftal 2 ilin 4 peniye ve hatta daha ucuza bulunabilir." (s. 57.) G. verenler, haliyle, iilerin g etmelerine karydlar, nk, bir yandan, "pamuklu sanayiinin bugnk kt durumundan kurtulaca umuduyla, fabrikalann en avantajl ekilde altrabilecekleri aralan elaltnda bulundurmak istiyorlard.". te yandan da, "birok fabrikatrler, fabrikalarnda alm bulunan iilerin oturduklar evin de sahibi olduklan iin, denmemi kiralann bir ksmn elde etme umud-undaydlar" (s. 96). Mr. Bemall Osborne, 22 Ekim 1864 gn seim blgesinde yapt konumada, Lancashire iilerinin, eski filozoflar (stoaclar) gibi dav-randklann sylemiti. Koyunlar gibi deil mi? [sayfa 124]
124
Kari Marks Kapital III

YEDNC BLM TAMAMLAYICI DNCELER BU ksmda varsayld gibi, diyelim herhangi bir retim alanndaki kr miktan, bu alana yatrlm bulunan toplam sermaye tarafndan retilen art-deer miktarna eit olsun. Byle bile olsa, burjuva, bu kr, art-deer ile, yani karl denmemi art-emek ile bir ve ayn ey olarak grmeyecektir, ve o, hi kukusuz u nedenlerle byle dnecektir: 1) Dolam srecinde o, retim srecini unutmaktadr. Burjuva, art-deerin, bunlarn art-deerlerinin gereklemesini de ieren me-talarn deerini gerekletirdii zaman meydana geldiini sanr. [Elyazmasnda burada bir boluk braklm olmas, Marx'n bu nokta zerinde daha ayrntl olarak durmak niyetinde olduunu gstermektedir. -F. E. ] 2) Smr derecesinin ayn olduu varsayldnda, kredi sisteminden ileri gelen btn deiiklikler bir yana brakldnda, kapitalistlerin birbirlerini atlatma ve kazklama abalan bir yana brakldnda, ve en-sonu, uygun bir pazar seme olana bir yana brakldnda, kr orannn, -hammadde fyatlannn dk ya da yksek olmasna, alcnn deneyimine, makinelerin nispi verimliliine, etkinliine ve ucuzluuna, retken srecin eitli aamalannda toplu olarak ne derece etkili bir dzen salanm bulunmasna, hammadde israfnn nlenmesine, ynetim ve denetimde salanan sadelik ve etkinlie vb. bal olarak- byk bir fark gsterebileceini grm bulunuyoruz. Ksacas, belli bir [sayfa 125] deien
Kari Marks 125 Kapital I

sermaye iin, art-deer veri olsa bile, bu ayn art-deerin, daha byk ya da kk bir kr oran ile ifade edilmesi ve dolaysyla daha byk ya da kk miktarda bir kr salamas gene de, kapitalistin ya da onun yneticileri ile satclannn kiisel ibirliklerine byk lde baldr. Diyelim, cretlere yatnlm bulunan 1.000 sterlinin rn, 1.000 sterlinlik ayn art-deer, A giriiminde 9.000 sterlinlik, B giriiminde 11.000 sterlinlik deimeyen sermaye ile elde edilmi olsun. A iin, k' = 1.000 : 10.000, ya da %10'dur. B iin, k' = 1.000 : 12.000, ya da %8'/3'tr. Toplam sermaye, A giriiminde B'ye gre nispeten daha byk bir kr retir, nk, her iki halde de yatrlan deien sermaye = 1.000 sterlin ve

her birinin rettii art-deer gene = 1.000 sterlin olduu, ve bylece her iki halde de, ayn sayda iinin smrlme derecesi ayn olduu halde, kr oran birisinde dierinden daha yksektir. Emein smrlme derecesi ayn olduu halde, ayn art-deer kitlesinin bu farkl grn, ya da kr oranlarndaki ve dolaysyla knn kendisindeki farkllk, baka nedenlerden de ileri gelmi olabilir. Ayrca bu, tamamyla, her iki kuruluun ynetiminde gsterilen farkl ibilirlikten de ileri gelebilir. Ve bu durum, kapitalisti yanltr ve elde ettii knn emein smrsnden deil de, hi deilse ksmen bundan bamsz koullardan ve zellikle kendi kiisel faaliyetlerinden ileri geldiine, onu inandrr. Bu birinci ksmdaki incelemelerimiz, bireysel bir sermayenin byklndeki bir deiikliin (toprak rantndan farkl olarak, rnein, toprak bykl ayn kald halde, rantn gene de ykseldii) kr ile sermaye arasndaki oran ve dolaysyla kr oran zerinde hi bir etkisi olamayaca, nk, kr kitlesi byd zaman bu knn hesapland sermaye kitlesinin de byyecei, bunun tersinin de olabilecei eklindeki grn (Rodbertus*) yanlln ortaya koymaktadr. Bu ancak iki durumda dorudur. lki, -teki btn koullarn ve zellikle art-deer orannn ayn kald varsayldnda- para-meta olan metan deerinde bir deime olduu zaman. (Dier koullar ayn olmak zere, srf bir itibari deer deimesinde, srf deer sembollerinde bir ykselme ya da alalma halinde gene ayn ey olur.) Toplam sermaye = 100 sterlin, kr = 20 sterlin, kr oran = %20 olsun. imdi altn yar yanya decek ya da iki katna kacak olsa, eskiden yalnz 100 sterlin deerinde olan ayn sermaye, dmesi halinde 200 sterlin deerinde olacak ve kr 40 sterline ulaacak, yani eskiden 20 sterlin ile ifade edilirken, 40 sterlin ile ifade edilecektir; ykselmesi halinde ise, 100 sterlinlik sermaye, ancak 50 sterlin deerinde olacak ve kr, deeri ancak 10 sterlin olan bir rn ile temsil edilecektir. Ama, her iki halde de 200 : 40 = 50 : 10 = 100 : 20 = %20'dir. Ne var ki, btn bu rneklerde, sermaye-deerin byklnde gerek bir deime olmam, yalnz, ayn deer
* Rodbertus, Sociale Briefe an von Kirchmann, DriuerBriefWiderlegung derRicardo'schen Lehrevon der Grundrente und Begrndung einemeuen Rententheorie, Berlin 1851, s. 125. -Ed.
126 Kari Marks Kapital III

[sayfa 126] ile ayn art-deerin para-ifadesinde bir deiiklik olmutur. Bunun iin de a : S ya da kr oran etkilenmemitir. kinci durumda, deerin byklnde gerek bir deime olmakla birlikte d'nin s'ye orannda bir deime olmam, bir baka deyile, deimeyen bir art-deer oran ile, emek-gcne yatinlan sermayenin (deien sermaye, harekete geirdii emek-gc miktannn bir gstergesi olarak alnyor) retim aralarnn yatrlan sermayeye oran ayn kalmaktadr. Bu koullar altnda elimizdeki sermaye ister S, ister nS, ya da S : n olsun, yani 1.000, 2.000 ya da 500 olsun, kr oran %20 iken, birincide kr = 200, ikincide = 400 ve ncde = 100'dr. Ama, 200 : 1.000 = 400 : 2.000 = 100 : 500 = %20'dir. Bunun anlam, sermayenin bileimi ayn kald ve byklkteki deiiklik bunu etkilemedii iin, kr orannn ayn kalmasdr. Demek oluyor ki, kr miktanndaki bir ar ya da d, yalnzca, yatrlan sermayenin byklnde bir ar ya da azalmay gstermektedir. Bu nedenle, birinci durumda, kullanlan sermayenin byklnde yalnz grnte bir deiiklik olduu halde, ikincisinde, byklkte gerek bir deime olmakta, ama sermayenin organik bileiminde, yani deien ve deimeyen ksmlarnn nispi oranlarnda herhangi bir deiiklik olmamaktadr. Ne var ki bu iki halin dnda, kullanlan sermayenin byklndeki bir deime kendisini oluturan ksmlardan birisinin deerinde ve dolaysyla bu ksmlann nispi byklklerinde (art-deerin kendisi, deien sermaye ile birlikte deimedii srece) daha nce meydana gelen bir deimenin bir sonucudur, ya da bu byklk deimesi (geni-lekli i srelerinde, yeni makinelerin kullanlmasnda, vb. olduu gibi), sermayenin iki organik ksmnn nispi byklklerindeki bir deimenin nedenidir. Btn bu hallerde, dier koullar ayn kalmak zere, kullanlan sermayenin byklndeki bir deiikliin, ayn zamanda, kr orannda bir deiiklik ile birlikte olmas gerekir. Kr oranndaki bir ykselme daima, ar-deer ile bu art-deerin retim maliyeti, yani yanlan toplam sermaye arasndaki orann nispi ya da mutiak olarak artmasndan, ya da kr oran ile art-deer oran arasndaki farkn klmesinden ileri gelir. Kr oranndaki dalgalanmalar, sermayenin organik elerindeki deimelerden ya da sermayenin mutiak byklnden bamsz olarak yatnlm bulunan sabit ya da dner sermayenin deerinde, bu sermayenin yeniden-retimi iin gerekli emek-zamanndaki bir uzama ya da ksalmann yola bir ykselme ya da dme sonucu olabilir, bu uzama ya da ksalma mevcut sermayeden bamsz olarak yer alr. Her bir metan deeri -bylece de, sermayeyi oluturan metalarn deeri-bu metan ierdii gerekli emek-zaman ile deil, onun yeniden retim iin gerekli toplumsal emek-zaman ile belirlenir. Bu yeniden-retim, balangtaki retim koullarndan farkl olarak, uygun olmayan ya da uygun koullar altnda olabilir. Deimi koullar alnda ayn maddi serKarlMarks 127 Kapital I

mayenin [sayfa 127] yeniden-retimi, iki kat ya da tersine yan yanya zaman alyorsa ve eer parann deeri ayn kalm ise, eskiden 100 sterlin deerindeki sermaye, 200 sterlin ya da 50 sterlin deerinde

olur. Eer bu deer ykselmesi ya da kayb, sermayenin btn ksmlarn bir biim olarak etkiliyorsa, kr da ayn ekilde, iki katna km ya da yar yarya dm bir para miktar ile ifade edilir. Ama eer, sermayenin organik bileiminde bir deiiklik szkonusu ise sermayenin deien ve deimeyen ksmlar arasndaki oran bym ya da klm ise, dier koullar ayn kalmak zere, kr oran, deien sermayedeki nispi artla ykselir, nispi dle der. Eer yalnz yatnlan sermayenin parade-eri (parann deerindeki bir deime sonucu) ykselir ya da derse, art-deerin para-ifadesi de ayn oranda ykselir ya da der. Kr oran ayn kalr, [sayfa 128]
128
Kari Marks Kapital III

KNC KISIM KRIN ORTALAMA KRA DNMES SEKZNC BLM FARKLI RETM KOLLARINDA FARKLI SERMAYE BLEMLER VE KR ORANLARINDA BUNDAN LER GELEN FARKLILIKLAR BUNDAN nceki ksmda, dier eyler yannda, art-deer oran ayn kald halde kr orannn deiebileceini -ykselebileceini ya da debileceini- gstermitik. Bu blmde, emein smrlme younluunun ve dolaysyla art-deer oran ile ign uzunluunun, belli bir lkenin toplumsal emeinin blnd btn retim alanlarnda ayn olduunu varsayyoruz. Adam Smith* eitli retim alanlarnda emein smrlmesindeki saysz farkllklann, her trden mevcut telafilerle, ya da yerlemi nyarglara dayanlarak telafi kabul edilen yollarla birbirlerini dengelediklerini, bu nedenle de bunlarn srf geici ve yokolup giden ayrmlar olduklann ve genel ilikiler konusundaki bir incelemede nemleri bulunmadn ayrntlar ile gstermi bulunmaktadr. Dier farkllklar, rnein cret leindeki farkllklar, geni lde, Birinci Cildin balangcnda (s. 19)** sz edilen basit ve karmak emek arasndaki farka dayanr, ve bunlar, farkl retim alanlannda alan emekilere son derece eit olmayan paylar salamalarna karn, bu retim alanlarndaki smrnn younluu ile ilikileri yoktur. rnein, bir kuyumcu iisi eer bir gndeliki iiden daha iyi cret alyorsa, onun [sayfa 129]
* A. Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations, Vol. 1, Chap. X-Ed.
** Kapital, Birinci Cilt, s. 66-67. -Ed. Kari Marks 129 Kapital I

art-emei de, tekinin art-emeinden ayn oranda daha fazla art-deer retmektedir. Ve, cretler ile ignlerinin ve dolaysyla, farkl retim alanlan ve hatta ayn retim alanndaki eitli sermaye yatrmlar arasnda art-deer oranlarnn eitlenmesi, her trl yerel engellerle frenlenmekle birlikte, kapitalist retimin ilerlemesi ve btn ekonomik koullann bu retim tarznn egemenlii altna girmesiyle gene de gitgide daha fazla lde gereklemektedir. Bu gibi srtmelerin incelenmesi, cretler zerinde zel bir alma iin nemli olmakla birlikte, kapitalist retimin genel bir incelenmesinde, gelip geici olduu ve konuyla yakndan ilgili olmad iin bir yana braklabilir. Bu tr genel bir incelemede, ou kez, fiili koullarn kendi kavramlar ile akma halinde olduu ya da ayn ey demek olan, fiili koullarn, ancak kendi genel durumlarnn tipik halleri olmalan lsnde temsil edildikleri varsaylr. Farkl lkelerde ar-deer oranlarnn farkl oluu ve dolaysyla emein smrlme derecesindeki ulusal farkllklar, bizim bu incelememizin konusu dnda kalr. Bizim bu ksmnda gstermek istediimiz ey, yalnzca, belli bir lkede, genel bir kr orannn nasl biimlendiidir. Ancak, aktr ki, eitii ulusal kr oranlannn bir karlatrlmas yalnzca, daha nce incelenmi olanlar ile burada incelenecek olanlarn bir karlatnlmasn gerektirir. nce, ulusal ar-deer oranlarndaki farklarn incelenmesi ve sonra da bu belli oranlara dayanlarak, ulusal kr oranlanndaki farkllklar zerinde bir karlatrma yaplmas yerinde olur. Bu farkllklar, ulusal ar-deer oranlanndaki farkllklardan ileri gelmedikleri srece, bunlann, bu blmdeki incelemede olduu gibi, evrensel olarak ayn, yani deimez olduklannn varsaylm olmas gerekir. Bundan nceki blmde gsterdiimiz gibi, ar-deer orannn deimedii varsayldnda, belli bir sermayenin salad kr oran, deimeyen sermayenin bir ya da teki ksmnn deerini ykselten ya da dren durumlann sonucu olarak ykselebilir ya da debilir ve bylece, sermayenin deien ve deimeyen ksmlan arasndaki oran etkiler. Ayrca biz, bireysel bir sermayenin devir zamannn uzama ya da ksalmasnn, kr orann da ayn ekilde etkileyebileceini de grdk. Kr kitlesi, ardeer kitlesi ile ve art-deerin kendisi ile zde olduuna gre, kr kitlesinin -kr oranndan farkl olarak- sz edilen deer dalgalanmalarndan etkilenmediini de grmtk. Bu dalgalanmalar ancak, belli bir ar-deerin ve dolaysyla belli byklkte bir krn kendilerini ifade ettikleri oran deitirirler; baka bir deyile bunlar, yalnz, knn nispi bykln, yani yatnlan sermayenin byklne kyasla bykln deitirirler. Sermaye, bu gibi deer dalgalanmalar sonucu balandna ya da serbest kaldna gre, yalnz kr orannn deil, krn kendisinin de bu dolayl yoldan etkilenmesi sz konusudur. Ne var ki bu, yalnz zaten yarlm bulunan sermaye iin geerli olup, yeni yanmlara uygulanmyordu. Aynca, krdaki art ya da dme, daima,ayn [sayfa 130]

sermayenin bu gibi dalgalanmalar sonucu, daha fazla ya da az


130 Kari Marks Kapital III

emei harekete getirebilmesine baldr; baka bir deyile, bu, art-deer oran ayn kalrken, ayn sermayenin daha byk ya da daha kk miktarda art-deer salamasna baldr. Genel kural ile elimek ya da bunun bir istisnas olmak yle dursun, bu grnteki istisna, aslnda, genel kuraln uygulanmasnda yalnzca zel bir durumdu. Bundan nceki ksmda grld ki, emein smr derecesi ayn kalmak zere, deimeyen sermayeyi oluturan ksmlann deeri ile sermayenin devir zamanndaki deiiklikler, kr orannda deiiklikler meydana getirmektedir. Bundan u ak sonu kar ki, farkl retim alanlarnda yanyana bulunan kr oranlan, dier koullar ayn kalmak zere, bu farkl alanlarda kullanlan sermayelerin devir zamanlar farkl olduu ya da eitii retim kollanndaki bu sermayelerin organik ksmlarnn deer-ilikisi deiik olduu zaman farkl olurlar. Daha nce, bir ve ayn sermayede ardarda deiiklikler olarak baktmz eye imdi, farkl retim alanlarnda yanyana bulunan sermaye yatnmlan arasnda ayn anda bulunan farklar gzyle baklacaktr. Bu durumda, unlan incelememiz gerekiyor: 1) sermayelerin organik bileimlerindeki fark, ve 2) bunlann devir dnemlerindeki fark. Btn bu inceleme boyunca temel olarak alnan varsaym, doaldr ki, belli bir retim kolundaki bir sermayenin bileimi ya da devri denildii zaman, daima, bireysel sermayelerin raslansal farklar deil, bu retim alanna yatrlan sermayenin ortalama normal oranlan ve genellikle, bu belli retim alannda kullanlan toplam sermayenin ortalamas kastedilmektedir. Ayrca, ar-deer oran ile ign deimez kabul edildiine ve bu varsaym da cretlerin ayn kald anlamna geldiine gre, belli bir miktar deien sermaye, harekete getirilen belli bir miktar emekgc-n ve dolaysyla belli bir miktar maddelemi emei temsil eder. Bu nedenle, eer 100 sterlin, 100 iinin bir haftalk cretini, 100 fiili emek-gcn temsil ediyorsa, n defa 100 sterlin n defa 100 iinin emek-g-cn, ve 100 sterlin : n, 100 : n iinin cretini temsil eder. Demek ki, deien sermaye burada (cretin veri olduu durumlarda daima olduu gibi), belli bir toplam sermaye tarafndan harekete geirilen emek mik-tannn bir gstergesi olarak hizmet eder. Kullanlan deien sermayelerin byklklerindeki farklarla, bu nedenle, kullanlan emek-gc mik-tanndaki farkn bir gstergesi hizmetini grr. Eer, 100 sterlin haftada 100 iiyi belirtir ve 60 i-saatlik haftada 6.000 isaatini temsil ederse, 200 sterlin 12.000, 50 sterlin yalnz 3.000 i-saatini temsil eder. Sermayenin bileimi sz ile biz, Birinci Ciltte de belirtildii gibi, aktif ve pasif ksmlar, yani deien ve deimeyen sermayeler arasndaki oran anlatmak istiyoruz. Bu balk alnda, ite bu iki oran szko-nusu olmaktadr. Baz koullar altnda benzer etkiler yaratabildikleri halde, [sayfa 131] bunlar eit nemde deildirler. Birinci oran, teknik bir temele dayanr ve retici glerin belli bir
KarIMarks 131 Kapital I

gelime aamasnda buna veri olarak baklmas gerekir. Belli miktarda rn, diyelim, bir gnde retmek ve bylece -sylemeye gerek yoktur ki- belli miktarda retim aracn, makineyi, hammaddeyi, vb. retken olarak tketmek, yani harekete geirmek iin, belli sayda ii ile temsil edilen belli bir miktarda emek-gcne gereksinme vardr. Belli sayda ii, belli miktarda retim aracna tekabl eder ve dolaysyla belli miktarda canl emek, retim aralannda maddeleen belli bir emek miktarn karlar. Bu oran, btn ayr sanayi koUannda raslansal olarak ayn ya da yaklak olabilirse de, farkl retim alanlarnda ve hatta ou kez bir ve ayn sanayiin eitli koUannda byk lde farkldr. Bu oran, sermayenin teknik bileimini oluturur ve onun organik bileiminin gerek temelidir. Ne var ki, bu ilk orann, deien sermayenin, srf, emek-gcnn bir gstergesi ve deimeyen sermayenin ise, srf, bu emek gc tarafndan harekete geirilen retim aralan kitlesinin bir gstergesi olmas kouluyla, farkl sanayi koUannda da ayn olmas olana vardr. rnein, bakr ve demir iiliinde baz iler, emek-gc ile retim arac kitlesi arasndaki orann ayn olmasn gerektirebilirler. Ama bakr demirden daha pahal olduu iin, deien ve deimeyen sermayeler arasndaki deer-ilikisi her iki halde de farkl ve dolaysyla, iki toplam sermayenin deer-bileimi de farkldr. Teknik bileim ile deer-bileimi arasndaki fark, her sanayi kolunda, sermayenin teknik bileimi deimedii halde, iki ksmnn deer-bantsnn deiebilirlii ve deer-bants ayn kalabildii halde teknik bileiminin deiebilirlii iinde kendini gsterebilir. Bu son durum, kukusuz, ancak, kullanlan retim aralar ile emek-gc arasndaki orandaki deiikliin, bunlann deerlerindeki zt bir deiiklik ile telafi edilmesi halinde olanakldr. Sermayenin deer-bileimi, teknik bileimi tarafndan belirlendii ve onu yanstt lde, sermayenin organik bileimi adn alr.20 Bu nedenle, deien sermaye szkonusu olduunda, biz, bunun, belli bir emek-gc miktarnn, belli sayda iinin ya da harekete geirilen belli miktarda canl emein gstergesi olduunu kabul ediyoruz. Bundan nceki ksmda grdmz gibi, deien sermayenin deer byklndeki bir deime, en sonunda, yalnzca, ayn emek kitlesinin daha yksek ya da dk bir fiyatndan baka bir eyi

belirtmez. Ama, art-deer oran ile ignnn sabit ve belli bir i dnemi iin cretlerin veri diye kabul edildii burada, bu, szkonusu deildir. te yandan, deimeyen sermayenin byklndeki fark, ayn ekilde, belli miktarda [sayfa 132] bir emek-gc tarafndan harekete geirilen retim aralan kitlesinde bir deiikliin gstergesi olabilir. Ama bu, bir alanda harekete geirilen retim aralar ile bir dierinde harekete geirilen retim
20

Yukardaki konu, Birinci Cildin nc basksnda XXIII. Blmn banda, s. 628, [Kapital, Birinci Cilt, Yirmibeinci Blm, s. 650-651. -Ed.} ksaca gelitirilmi bulunuyor. lk iki bask bu pasaj iermedikleri iin burada yinelenmesi daha da gerekli oluyor. -F.E.
132 Kari Marks Kapital III

aralar kitlesi arasndaki deer farkndan da ileri gelebilir. Bu yzden, her iki gr asnn da burada incelenmesi gereklidir. Ensonu, aadaki temel olgulan da dikkate almak zorundayz: 100 iinin haftalk creti 100 olsun. Haftalk i-saati 60 olsun. Ayrca art-deer oran %100 olsun. Bu durumda iiler, bu 60 saatin 30 saatinde kendileri iin, 30 saatinde de kapitalistler iin bedavadan alrlar. Gerekte, 100 cret, ancak, 100 iinin 30 i-saatini ya da toplam 3.000 i-saatini temsil eder, oysa emekilerin alm olduklan teki 3.000 saat, 100 art-deerde ya da kapitalistin cebe indirdii krda madde-lemitir. Bu nedenle 100 cret, 100 inin haftalk emeinin mad-deletii deeri ifade etmemekle birlikte, gene de bu (ignnn uzunluu ile art-deer oran veri olduuna gre), bu sermayenin, 100 iiyi 6.000 i-saati iin harekete geirdiini belirtir. 100 sermaye nce bunu gsterir, nk harekete geirilen ii saysn haftada 1 = 1 ii, u halde 100 = 100 ii ile belirtmektedir; ve ikinci olarak, art-deer oran, %100 olarak belli olduuna gre, iilerden herbiri, kendi cretinin ierdii iin iki katn yapmakta ve bylece 1 ; yani yarm haftalk emeinin ifadesi olan creti, tam bir haftalk emei harekete getirir; tpk 100 sterlinin ancak 50 haftay ierdii halde 100 haftalk emei harekete geirmesi gibi. Bylece, cretlere yatnlm bulunan deien sermaye ile ilgili olarak ok nemli bir ayrm yapmak gerekir. cretlerin toplam, yani belli bir miktar maddelemi emek olarak deerini, harekete geirdii canl emek-kitlesinin srf bir gstergesi olarak deerinden ayrmak gerekir. Bu ikincisi daima maddeletirdii emekten daha byktr ve bu nedenle de, deien sermayenin deerinden daha byk bir deer tarafndan temsil edilir. Bu daha byk deer, bir yandan, deien sermaye tarafndan harekete geirilen ii says ile, te yandan da, bu iilerin harcadklan art-emek miktan ile belirlenir. Deien sermayeye bu adan baklmasndan u sonular kar: Bir A retim alanna yatrlan bir sermayede, toplam sermaye 700'n yalnzca 100' deien sermayeye, geriye kalan 600' deimeyen sermayeye, B retim alannda, 600' deien sermayeye ve yalnzca 100' deimeyen sermayeye yatnlm olsa, 700 miktanndaki A sermayesi yalnzca 100'lk emek-gcn ya da daha nceki varsaymmzdaki deyimle 100 haftalk emei ya da 6.000 saatlik canl emei harekete geirdii halde, ayn miktardaki B sermayesi 600 haftalk emei ya da 36.000 saatlik canl emei harekete geirir. A'daki sermaye, bu durumda, 50 haftalk emee, ya da 3.000 saatlik art-emee elkoyduu halde, B'de ayn miktarda sermaye 300 haftalk emei ya da 18.000 saatlik art-emei elde etmi olur. Deien sermaye yalnz kendisinde somutlaan emein gstergesi deildir. Art-deer oran bilindiinde, o ayn zamanda, [sayfa 133] kendisinde somutlaann zerinde harekete geen emek miktarnn da, yani artemein de gstergesidir. Emein smrlme younluu ayn kabul edildiinde, birinci halde kr = 100 : 700 = 1 : 7 = %142/7 ve ikinci
Kari Marks 133 Kapital I

halde 600 : 700 = 6 : 7 = %855/7 ya da alt katlk bir kr oran olurdu. Bu durumda, krn kendisi gerekten alt kat daha byk, A'da 100 olmasna kar B'de 600 olurdu, nk ayn sermaye, alt defa fazla canl emei harekete geirmitir ve bu, ayn smr dzeyinde, alt kat art-deer, dolaysyla, alt kat kat demektir. Ama eer A'ya yatnlan sermaye 700 olmayp 7.000 , B'ye yatrlan ise yalnz 100 olsa ve her ikisinin de organik bileimi ayn kalsa idi, A'daki sermaye 7.000 sterlinin 1.000 sterlinini deien sermaye olarak kullanrd ve bu, 1.000 iinin haftada = 60.000 saatlik canl emei demekti, bunun da 30.000'i art-emek olurdu. Gene de, A'daki sermayenin her 700 sterlini, B'deki sermayenin ancak altda-biri kadar canl emei harekete geirecek, ve, dolaysyla ancak altda-biri kadar art-emek elde edecek ve ancak altda-biri kadar kr retecekti. Kr orann ele alacak olursak, B'de 600 : 700 ya da %8577 olmasna karlk, Ada 1.000 : 7.000 = 100 : 700 = %142/7 olurdu. Eit miktarda sermayeler alnd halde, kr oranlan farkl olmaktadr, nk art-deer oranlar ayn olduu halde, harekete geirilen canl emek kitlelerinin farkl olmas nedeniyle, art-deer ve dolaysyla kr kitleleri farkl olmaktadr. Her iki retim alannda teknik koullar ayn olsa, ama kullanlan deimeyen sermayenin elerinin deeri, birinde dierinden daha byk ya da kk olsa, fiilen ayn sonucu elde ederiz. Her ikisinin de, deien sermaye olarak 100 yatrdn ve dolaysyla, ayn miktar makine ile hammaddeyi harekete

geirmek iin haftada 100 ii altrdn kabul edelim. Ama makineler ile hammadde, B'de Adan daha pahal olsun. rnein, 100 deien sermaye, A'da 200 sterlinlik, B'de 400 sterlinlik deimeyen sermayeyi harekete geirsin. Ayn %100 art-deer oran ile, retilen art-deer her ikisinde de 100 sterlindir. u halde, her ikisinde de kr 100 sterline eittir. Ama, A'da kr oran = 100 : (200s + 100d) = 1:3 = %33'/3, B'de ise 100 : (400s+ 100d) = 1:5 = %20'dir. Gerekten de biz, eer her iki durumda da toplam sermayenin belli bir blnebilir ksmn seersek, B'nin her 100 sterlininde ancak 20 sterlinin ya da bete-birin deien sermayeyi, oysa A'da, her 100 sterlinde 331/ 3'n ya da te-birin deien sermayeyi oluturduunu grrz. B, her 100 iin daha az kr retmektedir, nk, Adan daha az canl emei harekete geirmektedir. Kr oranlarndaki farkllk, bu durumda, art-deer kitleleri nedeniyle, bir defa daha, kendisini, yatnlan sermayenin her 100 birimi tarafndan retilen kr kitlelerindeki farkllk haline getirmektedir. Bu kinci rnek ile birinci arasndaki fark yalnzca udur: bu kinci durumda A ile B arasndaki eitlik, teknik temel ayn kalmak kaydyla, yalnzca ya Ada ya da B'de deimeyen sermayenin deerinde bir deime yaplmasn gerektirir. Ama birinci durumda, her iki retim [sayfa 134] alanndaki teknik bileim farkldr ve bir eitlik salanmas iin kknden deitirilmesi gereklidir.
134 Kari Marks Kapital III

eitli sermayelerin farkl organik bileimleri, demek oluyor ki, kendi mutlak byklklerinden bamszdr. nemli olan, daima, her 100 birimin ne kadarnn deien ve ne kadarnn deimeyen sermaye olduudur. Yzde olarak hesaplanan farkl byklkte sermayeler, ya da, bu durumda, ayn ey demek olan, ayn emek-zaman ve ayn smr derecesi ile i gren ayn byklkteki sermayeler, art-deer nedeniyle ok farkl miktarlarda kr retebilirler, nk farkl retim alanlanndaki sermayenin organik bileimindeki fark, kendi deien ksmnda, ve dolaysyla, harekete geirdii canl emek miktarnda ve bu nedenle de, ele geirdii art-emek niceliklerinde bir fark bulunduu anlamn tar. Ve bu artemek, art-deerin ve dolaysyla da krn zdr. Farkl retim alanlannda, toplam sermayenin eit ksmlan, eit olmayan art-deer kaynaklarn olutururlar ve art-deerin tek kayna canl emektir. Emein smr derecesi ayn kalmak zere, 100 birimlik bir sermayenin harekete geirdii emek kitlesi ve bunun sonucu olarak elkonulan art-emein miktan, bu sermayenin deien ksmnn byklne baldr. Yzde olarak bileimi, 90s + 10d olan bir sermaye, eer, ayn smr derecesi ile, 10s + 90d olan bir sermaye ile ayn miktarda art-deer ya da kr retiyorsa, art-deerin ve dolaysyla genellikle deerin, emekten bsbtn farkl bir kayna olmas gerekecei ve bu durumda, ekonomi politiin her trl rasyonel temelden yoksun kalaca gn gibi aktr. Eer biz her zaman, 1 sterlinin haftada 60 saat alan bir iinin haftalk creti, art-deer orannn %100 olduunu kabul edersek, bir iinin bir haftalk toplam deer-rnnn 2 olaca apaktr. Bu durumda on ii ancak 20 retecektir. Ve, bu 20 sterlinin 10 sterlini cretleri yerine koyacana gre, on ii, 10 sterlinden fazla art-deer retemeyecektir. te yandan, toplam rn 180 ve cretleri 90 tutan 90 ii, 90 tutannda art-deer retecektir. Kr oran birinci halde bylece %10 ve dierinde %90 olacaktr. Eer bu byle olmasayd, deer ile art-deer, maddelemi emekten baka bir ey olurdu. Farkl retim alanlarnda yzde olarak -ya da eit byklkte sermayeler olarak- ele alnan sermayeler, deien ve deimeyen sermayelere farkl biimde blndkleri, eit olmayan niceliklerde canl emei harekete geirdikleri, farkl art-deerler ve dolaysyla farkl krlar rettikleri iin, art-deerin yzde olarak toplam sermayeye oranndan baka bir ey olmayan kr oran da farkl olmak zorundadr. imdi, farkl retim alanlarnda, yzde olarak hesaplanan sermayeler, yani eit byklkte sermayeler, eer, farkl organik bileimleri sonucu, eit olmayan krlar retiyorlarsa, buradan, farkl retim alanlarndaki eit olmayan krlarn kendi byklkleri ile orantl olamayacaklan ya da farkl retim alanlanndaki krlarn, bu alanlara yatnlan sermayelerin byklkleri ile orantl olma-dklan sonucu kar, nk, eer kr, yatnlan sermayenin bykl ile pro rata byse idi bu, krlarn yzde olarak ayn olmas ve bylece
Kari Marks 135 Kapital I

farkl retim alanlarndaki eit byklkte sermayelerin, deiik organik bileimlerine karn, eit kr oranlanna sahip [sayfa 135] olmalar anlamna gelirdi. Ancak, sermayenin organik bileiminin belli olduu ayn retim alannda ya da sermayenin organik bileiminin ayn olduu farkl retim alanlannda kr miktarlan, yanlan sermayelerin miktarlan ile doru orantldr. Eit olmayan sermayelere ait krlann, bunlarn byklkleri ile orantl olduklann sylemek, ancak, eit byklkte sermayelerin eit krlar salad ya da byklkleri ve organik bileimleri ne olursa olsun btn serma-yeler iin kr orannn ayn olduu anlamn tar. Bu savlar, metalann, kendi deerleri zerinden saldklan varsaymna dayanldnda geerlidir. Bir metan deeri, eittir, ierdii deimeyen sermayenin deeri, ar, kendisinde yeniden-retilen deien sermayenin deeri, ar, bu deien sermayedeki ar -retilen art-deer- Art-deer oran ayn iken, bu

art-deerin miktannn, deien sermayenin miktanna bal olaca besbellidir. 100 birimlik bireysel bir sermayenin rnnn deeri, bir durumda, 90s + 10d + 10a = 110, dierinde, 10s + 90d + 90a = 190'dr. Metalar deerleri zerinden satlyorsa, birinci rn 110'a satlmtr ve bunun 10'u art-deeri ya da karl denmeyen emei temsil eder; ikinci rn 190'a satlmtr ve bunun 9O' art-deeri ya da karl denmeyen emei temsil eder. eitii lkelerdeki kr oranlannn karlatnlmasnda bu zellikle nemlidir. Diyelim, Avrupa'da bir lkede ar-deer oran %100'dr, yani ii, ignnn yansnda kendisi iin, teki yarsnda iveren iin almaktadr. Gene diyelim ki, Asya'da bir lkede art-deer oran %25'tir ve ii, ignnn bete-drdnde kendisi iin, bete-birinde iveren iin almaktadr. Avrupa lkesinde ulusal sermayenin bileimi 84s + 16d ve; daha az makine, vb. kullanlan ve belli bir srede, belli miktarda emek-gcnn, nispeten daha az miktarda hammaddeyi retken olarak tkettii Asya'daki lkede ise 16s + 84d olsun. Bu durumda u hesap elde edilir. Avrupa'daki lkede rnn deeri = 84s + 16d + 16a = 116; kr oran = 16: 100 = %16. Asya'daki lkede rnn deeri = 16s + 84d + 21a = 121; kr oran =%21. u halde, Asya lkesinde ar-deer oran, Avrupa lkesindekinin drtte-biri olduu halde, kr oran Avrupa'dakine gre %25'ten daha byktr. Carey, Bastiat gibileri ve tutu quanti, tam bunun tersi bir sonuca ularlard. Yeri gelmiken belirtelim, ulusal kr oranlan, ou kez, farkl ulusal art-deer oranlarna dayanr. Ama biz, bu blmde, ayn ar-deer oranndan doan, eit olmayan kr oranlarn karlanyoruz. Sermayelerin organik bileimlerindeki farklar ve bu nedenle farkl emek kitleleri ve dolaysyla -dier koullar ayn kalmak zere- eitii retim alanlannda ayn byklkte sermayelerin harekete geirdikleri
136 Kari Marks Kapital III

farkl art-emek kitleleri dnda, kr oranlar iin baka bir eitsizlik kayna daha vardr. Bu, farkl retim alanlarnda sermayenin farkl [sayfa i36] devir dnemlerine sahip olmasdr. Biz, Drdnc Blmde, dier koullar eit olmak zere, ayn organik bileimdeki sermayelerin kr oranlannn, bunlann devir dnemleri ile ters orantl olduklann grm bulunuyoruz. Gene biz, farkl devir srelerinde devreden ayn deien sermayelerin, farkl miktarlarda yllk art-deer rettiini de grm bulunuyoruz. Demek ki, devir dnemlerindeki farkllk, farkl retim alanlarndaki eit byklkteki sermayelerin, eit dnemlerde, eit krlar retmemesinin ve dolaysyla, bu farkl alanlardaki kr oranlarnn farkl olmasnn baka bir nedeni oluyor. Ne var ki, sermayenin bileimindeki sabit ve dner sermaye orann ilgilendirdii kadaryla, bu, kendi iinde kr orann en ufak ekilde etkilemez. Bu, kr orann, ancak, bileimdeki bu farkn, deien ve deimeyen ksmlar arasndaki farkl oranla ayn olmas ve bylece kr oranndaki farkn, sabit ve dner sermayeler arasndaki farkl orandan deil, bu farktan ileri gelmesi halinde etkiler; bir dier durumda ise, eer sermayenin sabit ve dner ksmlar arasndaki farkl oran, belli bir knn gerekleecei devir dneminde bir farka yolaar ise gene kr orann etkilemi olur. Sermayelerin, sabit ve dner sermayelere farkl oranlarda blnmeleri halinde bu, doal olarak, daima devir dnemini etkiler ve bunda farkllklara neden olur. Ama bu, ayn sermayelerin belli krlan gerekletirdikleri devir dneminin farkl olduu anlamna gelmez. rnein, A, rnnn daha byk bir ksmn, hammaddeye, vb. evirmek zorunda kald halde, B, ayn makineleri, vb. daha uzun sre kullanabilir ye daha az hammaddeye gereksinme duyabilir, ama hem A ve hem de B, retimde bulunduklan srece sermayelerinin bir ksmn bir eye balam olurlar; birisi hammaddeye, yani dner sermayeye, dieri makinelere, vb., ya da sabit sermayeye balam durumdadr. A, srekli olarak sermayesinin bir ksmn, meta-biiminden para-biimine ve bundan da tekrar hammadde biimine evirir, oysa B, sermayesinin bir ksmn daha uzun bir sre byle bir evirmeye bavurmakszn emek arac olarak kullanmaya devam eder. Her ikisinin de ayn miktarda emek altrmas halinde, bunlar, yl boyunca, deerleri eit olmayan rn kitleleri satacaklar, ama her iki rn kitlesi de eit miktarlarda art-deer ierecek ve yatrlan tm sermaye zerinden hesaplanan kr oranlan, bu sermayelerin, sabit ve dner ksmlarnn bileimleri ile devir dnemleri farkl olduu halde ayn olacaktr. Devir dnemleri farkl olduu halde her iki sermaye de eit srelerde eit krlar gerekletirecektir.21
21

Drdnc Blmden kan sonuca gre, yukardaki anlatmdan doru bir biimde, ancak, A ve B sermayeleri kendi deerlerine gre farkl bileimde olduklar zaman geerlidir, ama deien blmlerinin yzdeleri, devir dnemlerine orantldr, yani devir saylarna ters orantldr. A sermayesinin yle bir bileimi olduunu varsayalm: 20, sabit + 70, dner, ve bylece 90s + 10d = 100. %100 bir art-deer oranyla, 10d bir devirde 10a retir, bu, bir devir iin %10 bir kr
KarIMarks 137 Kapital I

Devir [sayfa 137] dnemindeki farklln kendisinin, belli bir srede belli bir sermaye tarafndan ele geirilen ve gerekletirilen art-emek kitlesini etkilemesi dnda bir nemi yoktur. Bu nedenle, sabit ve dner sermayeye farkl bir biimde blnme, zorunlu olarak, kendisi de farkl bir kr oranna yolaacak olan farkl bir devir dnemi anlamna gelmiyorsa, kr oranlannda bu gibi bir fark olduunda,

bunun, sabit ve dner sermayenin farkl bir oranda olmasndan deil, bu farkl orann daha ok, kr orann etkileyen devir dnemlerindeki bir eitsizlii belirtmesi olgusundan ileri gelecei apaktr. Buradan u sonu kmaktadr ki, deimeyen sermayenin sabit ve dner ksmlan bakmndan eitli retim kollannda farkl bir bileimde olmas, kendi bana kr oran zerinde etkili deildir, nk, bu konuda belirleyici olan, deien sermayenin deimeyen sermayeye orandr; deimeyen sermayenin deeri ve dolaysyla da bunun deien sermayeye gre byklnn, kendisini oluturan ksmlann sabit yada dner nitelikte olmas ile hi bir ilikisi yoktur. Bununla birlikte, -ou kez yanl sonulara gtrr- sabit sermayenin nemli lde byk olduu durumlarda, bu, yalnzca, retimin geni lekte olduunu, dolaysyla, deimeyen sermayenin, deien sermayeyi epeyce atn ya da, bu sermayenin altrd canl emek-gcnn, kulland retim arac kitlesine gre kk olduunu ifade ettii grlebilir. Bylece biz, farkl sanayi kollarnda, sermayelerinin organik bileimlerindeki farklara ve belirli snrlar iersinde bunlarn farkl devir dnemlerine bal olarak farkl kr oranlan bulunduunu; devir srelerinin ayn olduu kabul edildiinde, krlann, sermayelerin byklkleri ile orantl olduklann ve dolaysyla, eit byklkteki sermayelerin, eit srelerde eit krlar salayaca yasasnn (genel bir eilim olarak), art-deer oran ayn olsa bile, ancak, organik bileimleri ayn olan sermayelere uygulanacan gstermi bulunuyoruz. Bu sylenenler, btn incelemelerimizde esas alnan varsayma, yani metalarn deerleri zerinden satldklan varsaymna dayanldnda geerlidir. te yandan, hi kuku yoktur ki, ze ilikin olmayan, raslantya bal ve birbirlerini telafi eden ayrlklar dnda, eitli sanayi kollarnda ortalama kr oranndaki farkllklar gerekte varolmad gibi, btn kapitalist retim sistemi ortadan kalkmadka da varolamaz. u halde, yle grnyor ki, burada deer teorisi, fiili sre ile, gerek retim grngs ile badamamaktadr ve bu nedenle de bu grngy anlamaya almaktan vazgemek, yerinde olacakr. Bu cildin Birinci Ksmndan u sonu kmaktadr ki, farkl retim alanlarndaki rnlerin maliyetfiyatian, retimleri iin yanlm bulunan
oran salar. Sermaye B = 60, sabit + 20, dner, dolaysyla 80s + 20d = 100 olsun. 20d, yukardaki art-deer oran zerinden, bir devirde, 20a retir, bu da bir devirde = %20 bir kr oran salar ki, A'nn iki katdr. Ama A, ylda iki kez, B ise yalnzca bir kez devir yaparsa, o zaman 2 x 10 da ylda 20, getirir, ve her ikisi iin de yllk kr oran ayndr, yan %20'dir. -F E.
138 Kari Marks Kapital III

sermayelerin byklkleri eit ise, bu sermayelerin organik bileimleri farkl olsa bile eittir. Deien ve deimeyen sermayeler arasndaki ayrm, maliyet-fiyatnda kapitalistin gznden kamaktadr. retimi iin, 100 yatrmak zorunda olduu bir meta, bu miktar ister [sayfa 13si 90s + 10d ya da 10s + 90d eklinde yatrm olsun, ona bu kadar paraya ma-lolur. Her iki halde de bu meta ona 100 sterline mal olmutur; ne bir kuru fazla, ne de bir kuru eksik, retilen deerler ve art-deerler ne kadar fark ederse etsin, farkl retim alanlarndaki eit sermayeler iin maliyet-fiyatlar ayndr. Maliyet fyatlanndaki bu eitlik, ortalama bir krn olumasna araclk eden sermaye yatnmlar arasndaki rekabet iin temel tekil eder. [sayfa 139]
Kari Marks Kapital III

139

DOKUZUNCU BLM GENEL BR KR ORANININ OLUMASI (ORTALAMA KR ORANI) VE META DEERLERNN RETM FYATLARINA DNMES SERMAYENN organik bileimi, herhangi belli bir zamanda u iki koula baldr: birincisi, kullanlan emek-gc ile kullanlan retim arac arasndaki teknik bantya; ikincisi, bu retim aralannn fiyatna. Bu bileimin, grdmz gibi, yzde oranlara dayanlarak incelenmesi gerekir. Biz, 4/5'i deimeyen ve '/5'i deien sermayeden oluan bir sermayenin organik bileimini 80s + 20d forml ile ifade ediyoruz. Bu karlatrmada, aynca, art-deer orannn deimedii de varsaylmtr. Bu geliigzel seilen bir oran, diyelim %100 olsun. 80s + 20d bileimindeki sermaye, bu durumda 20a kadar bir art-deer retir ve bu da, toplam sermaye zerinden %20 bir kr oran verir. Bu sermayenin rnnn gerek deerinin bykl, deimeyen sermayenin sabit ksmnn byklne ve sabit sermayeden anma ve eskime yoluyla rne geen ksma baldr. Nevar ki, bu durumun, kr oran ve u halde bu inceleme zerinde hi bir etkisi bulunmad iin srf kolaylk olsun diye, deimeyen sermayenin, her yerde, bu sermayelerin yllk rnne ayn ekilde ve btnyle aktanldn varsayacaz. Bundan baka, farkl retim alanlarnda sermayelerin bir ylda, kendi deien ksmlarnn bykl ile oranl olarak ayn miktarlarda art-deer gerekletirdiini de varsayacaz. Bu nedenle imdilik, devir srelerindeki deiiklikler tarafndan bu bakmdan dourabilecekleri fark bir yana brakacaz. Bu
140 KarIMarks Kapital III

[sayfa 140] nokta daha sonra ele alnacaktr. imdi be ayr retim alan alalm ve bunlarn herbirinde sermayenin organik bileimi yle olsun:

Sermayeler I. 80s+20d II. 70 + 30


S d

Art-Deer Art-Deer rnn Oran Deeri 20 120 %100 30 130 %100 %100 %100 %100
40 15 5 140 115 105

Kr Oran
%20 %30 %40 %15 %5

III. 60s + 40d IV. 85 + 15


S d

V. 95 + 5
s d

Burada, ayn smr derecesinin olduu farkl retim alanlarnda, bu sermayelerin farkl organik bileimlerine tekabl eden epeyce farkl kr oranlan olduunu gryoruz. Bu be retim alanna yatnlan sermayelerin toplam = 500; bunlarn rettikleri art-deer toplam -110; bunlarn rettikleri metalarn toplam deeri = 610. Bu 500 deerindeki sermayeyi tek bir sermaye ve I'den Ve kadar sermayeleri, bunu oluturan ksmlar olarak (rnein, bir pamuklu fabrikasnda, taraklama, eirmeye hazrlama, eirme ve dokuma blmlerinde, deimeyen sermayenin deien sermayeye oran farkl olan, ama ortalama orannn ancak fabrikann btn iin hesaplanmas gerekli) kabul edersek, 500 byklnde bu sermayenin ortalama bileimi = 390s + 110a, ya da yzde olarak = 78s + 22d olur. 100 deerinde sermayelerin her birisine toplam sermayenin bete-biri gzyle baklrsa, bunlardan bir tanesinin bileimi bu ortalama 78s + 22d bileime eit olur; her 100 iin ortalama 22 artdeer olacaktr; demek ki, ortalama kr oran = %22, ve en sonu bu 500 tarafndan retilen toplam rnn her bete-birinin fiyat = 122 olacaktr. yleyse, yatrlan toplam sermayenin her bete-birinin rnnn 122'den satlmas gerekecektir. Ama, tamamen yanl sonulardan kanmak iin, btn mali-yet-fiyatlannn = 100 kabul edilmemesi gerekir. Bileimi 80s + 20d, ar-deer oran = %100 olan 100 byklndeki sermaye I tarafndan retilen metalann toplam deeri, deimeyen sermayenin tamamnn yllk rne girmesi kouluyla = 80s + 20d + 20a = 120 olur. imdi bu durum, baz koullar altnda baz retim alanlann-da grlebilir. Ama, s : d = 4 : 1 orannn olduu yerlerde bu durum pek olamaz. Bu nedenle bizim, farkl sermayelerin her 100' tarafndan retilen deerleri karlatrrken, bunlann, s'nin, sabit ve dner ksmlar bakmndan farkl bileimde olmalanna bal olarak farkllk gstereceklerini ve bu farkl sermayelerin herbirinin sabit ksmlannn, duruma gre yava ya da hzl deer kaybna urayacaklarn bylece de rne, eit srelerde, kendi deerlerinin eit olmayan miktarlann aktaracaklarn akldan karmamamz gerekir. Ama bu, kr oran iin nemli deildir. 80s'nin
Kari Marks Kapital III

141

yllk rne 80, 50 ya da 5 kadar bir deer aktarmasnn ve [sayfa 141) dolaysyla yllk rnn = 80s + 20d + 20a = 120; ya da 50s + 20d + 20a =90, veya 5s + 20d + 20a = 45 olmasnn bir nemi yoktur; btn bu durumlarda, rnn deerinin, maliyet-fyatndan fazlal = 20 olur ve kr orannn hesaplanmasnda hepsinde bu 20, 100 byklndeki sermayeye oranlanr. u halde, sermaye I'in kr oran, her durumda %20'dir. Bunu daha da ak hale getirmek iin, deimeyen sermayenin farkl ksmlannn, ayn be sermayenin rnnn deerine aadaki ekilde girdiini kabul ediyoruz: imdi eer biz tekrar I'den Ve kadar sermayeleri tek bir toplam
Sermayeler I. 80s + 20d II. 70 +30
s d

Artdeer Oran 100% 100% 100% 100% 100% ---

Artdeer 20 30 40 15 5 110 22

Kr Oran 20% 30% 40% 15% 5% 110% 22%

Harcana Meta-larn Maliyet ns Deeri Fiyat 50 51 51 40 10 90 111 131 70 20 70 81 91 55 15 Toplam Ortalama

III. 60 +40
s d

IV. 85s+15d V. 95 +5
s d

390 +110
s s d d

78 +22

sermaye olarak dnrsek, bu durumda da, yine, bu be sermayenin toplamnn bileiminin= 500 =

390s + 11 Od olduunu, bylece, ayn ortalama bileimi = 78s + 22d elde ettiimizi ve ayn ekilde ortalama art-deerin = 22 kaldn grrz. Bu art-deeri, I'den Ve kadar sermayeler arasnda eit ekilde blecek olursak aadaki meta-fiyatlarm elde ederiz: Sermayeler ArtMetalan Metalann Metalann Kr Fiyatn Deer n Deeri Maliyet Fiyat Oran Deerden Fiyat Sapmas I. 80 +20 20 90 70 92 22% +2
S d

II. 70s+30d III. 60s+40d IV. 85 +15


S d

30 40 15

111 131 70

81 91 55

103 113 77

22% 22% 22%

-8 -18 +7

V. 95s+5d 5 20 15 37 22% + 17 Birlikte alndnda metalar deerlerinin, 2 + 7+ 17 = 26 zerinde ve 8 + 18 = 26 altnda satlmlar ve bylece, fiyatn deerden sapmas, art-deerin eit olarak blnmesi ya da yatrlan sermayenin her 100 [sayfa 142] birimi iin 22'lik ortalama knn, I'den Ve kadar metalann herbirinin maliyet-fiyatlanna eklenmesi yoluyla dengelenmi olur. Metalann bir ksm kendi deerleri zerinde satld halde, dier ksm ayn oranda olmak zere deerlerinin altnda satlm olur. Ve, metalarn an142
Kari Marks Kapital III

cak byle fiyatlarla satlmasdr ki, I'den Ve kadar olan sermayeler iin kr orannn, bu sermayelerin farkl organik bileimde olmalarna karn yine de eit olarak %22 olmasn salar. Farkl retim alanlannda, eitli kr oranlannn ortalamalarnn bulunarak bu farkl retim alanlanndaki maliyetfiyatlarna eklenmesiyle elde edilen fyatiar, retim-Fyatlarn meydana getirirler. Bunlar, nkoul olarak, genel bir kr orannn varln gerektirdii gibi, bu da gene, her bireysel retim alanndaki kr oranlannn, kendi bana alndnda, daha nce, bir o kadar ortalama kr oranna indirgenmi olmasn ngrr. Bu zel kr oran = a : S'nin her retim alannda, bu kitabn Birinci Ksmnda olduu gibi, metalarn deerlerinden kartlm olmalar gerekir. Byle bir karma olmakszn, genel kr oran (ve dolaysyla metalarn retim-fiyat) bo ve anlamsz bir kavram olarak kalr. u halde, bir metan retim-fiyat, maliyet-fiyat ile buna genel kr oranna uygun olarak yzde eklinde, eklenen knn toplamna ya da baka bir deyile, maliyet-fiyat ile ortalama knn toplamna eittir. Farkl retim kollarna yatrlm bulunan sermayelerin farkl organik bileimleri nedeniyle ve dolaysyla -belli byklkteki bir toplam sermaye, iersinde, deien sermayenin sahip bulunduu farkl yzdeye bal olarak- eit byklkte sermayelerin ok farkl miktarlarda emei harekete geirmesi nedeniyle, bu sermayeler, ok farkl niceliklerde ar-emee elkoymu olurlar ya da ok farkl niceliklerde art-deer retirler. Buna uygun olarak, eitii retim kollarnda egemen olan kr oranlan kken olarak ok farkldr. Bu farkl kr oranlan, rekabet aracl ile, btn bu farkl kr oranlannn ortalamas olan tek bir genel kr oranna eitienirler. Organik bileimi ne olursa olsun belli bir byklkteki bir sermayeye bu genel kr oran uyannca isabet eden kra, ortalama kr denir. Bir metan, kendi maliyet-fiyat ile, retimi srasnda yatrlm bulunan (yalnzca tketilmi olan deil) toplam sermaye zerinden, devir koullar gereince, yllk ortalama krdan kendisine den payn toplamna eit olan fyana, bu metan retim-fiyat denir. rnein, 100' sabit sermaye olan 500'lk bir sermaye alalm ve bunun %10'u 400'lk dner sermayenin bir devri srasnda ypranm ve anm olsun. Bu devir dnemindeki ortalama kr % 10 olsun. Bu durumda, bu devir srasnda yaratlan rnn maliyet-fiyat, anma iin 10s, ar 400 (s + d) dner sermaye = 410, ve retim-fiyat, 410 maliyet-fiyat, ar (500 zerinden %10 kr) 50 = 460 olur. Demek oluyor ki, eitii retim alanlanndaki kapitalistler, metala-rn satmakla, bunlann retimlerinde tketilen sermayenin deerini geri almakla birlikte, bunlar, kendi alanlannda, bu metalarn retimleri ile [sayfa 143] yaratlm olan art-deeri ve dolaysyla kn elde etmi olmazlar. Onlann elde etmi olduklar ey, yalnzca, tek-dze olarak datldnda, btn retim alanlannda toplumsal sermaye tarafndan belli bir srede retilen toplam toplumsal art-deer ya da krdan toplam toplumsal
KarIMarks 143 Kapital I

sermayenin her kesrine den pay miktanndaki art-deer ve dolaysyla krdr. Yatnlm bulunan bir sermayenin her 100 birimi, bileimi ne olursa olsun, bir ylda ya da herhangi bir srede, her 100 biriminin payna, ayn dnemde, toplumsal sermayenin n ksmna den kadar kr getirir. Kr szkonusu olduu srece, eitli kapitalistlerin durumu, knn, aralarnda her 100 birime gre blnd hisse senetli bir irketteki hisse sahipleri gibidir; bylece, bireysel kapitalistler bakmndan krlar, burada, herbirisinin toplam giriime yatrd sermaye miktanna gre, yani btn olarak toplumsal retimdeki yatnmna, hisse saysna gre deiir. Demek ki, metalann fiyatnda, bu metalarn retimi srasnda tketilen sermaye elerini yerine koyan ksm, ve dolaysyla, bu tketilen sermaye-deerin tekrar satn alnmas iin harcanmas gereken ksm, yani bu metalarn maliyet-fiyat,

tamamyla, kendi retim alanlarndaki sermaye yatrmna baldr. Ama metalann fiyatndaki teki e, bu maliyet-fiyatna eklenen kr, belli bir retim alannda, belli bir sermaye tarafndan, belli bir srede retilen kr miktarna bal deildir. Bu, toplumsal retime yatrlan toplam toplumsal sermayenin kesirli bir ksm olarak, belli bir srede her bireysel sermayeye ortalama olarak den kr kitlesine baldr.22 Bir kapitalist, metalanm, retim-fiyatna sat zaman, bu nedenle, bunlarn retiminde tketilen sermayenin deerine oranl bir para elde eder ve toplam toplumsal sermayede kesirli bir ksm olarak yatrd sermayeye orantl bir kr salar. Kapitalistin maliyet-fiyatlar belirlidir. Ama, bunlara eklenen kr, yanlan sermayenin her 100 birimi iin basit bir ortalama olarak, kapitalistin zel retim alanndan bamszdr. Yukandaki rnekte, I'den Ve kadar olan be ayr yatrmn da tek bir kiiye ait olduunu varsayalm. Metalann retiminde, I'den Ve kadar her ksmda yanlan her 100 birim sermaye iin tketilen deien ve deimeyen sermaye miktar bilinebilir ve I'den Ve kadar, metalann deerinin bu ksm, sylemeye gerek yoktur ki, bunlarn fiyatlarnn bir ksmn oluturur, nk, en azndan bu fiyat, sermayenin yatrlan ve tketilen ksmlarnn yerlerine konulmas iin gereklidir. Bu maliyet-fiyatlan, demek ki, I'den Ve, her snf meta iin farkl olabilir ve bu nedenle de, sahibi tarafndan farkl olarak saptanabilir. I'den Ve kadar, retilen farkl miktarlarda art-deer ya da kr bakmndan, bunlara, kapitalist, pekala, yard toplam sermaye zerinden kr gzyle bakabilir ve bylece her 100 birime krn belli kesirli bir ksm derdi. u halde, I'den Ve eitii ksmlarda retilen metalann maliyet-fiyatlar farkl [sayfa 144] olurdu; ama bunlann sa fiyatlarnn, her 100 birim sermayeye eklenen krdan elde edilen ksm, btn bu metalar iin ayn olurdu. I'den Ve metalarn toplam fiyatian, bu yzden, bunlann toplam deerlerine, yani I'den Ve maliyet-fiyatlarnn toplam, ar, I'den Ve retilen art22

CherbuliezRichesse ouPouvrete, Paris 1841, s.71-72. -Ed. 144 KarIMarks Kapital III

deer ya da krlann toplamna eit olurdu. u halde bu, I'den Ve me-talarda somutlam olan gemi ve yeni harcanm emein toplam miktannn para-ifadesi olabilirdi. Ve ayn ekilde, toplumda retilen btn metalann retim-fiyatlannn toplam -btn retim kollarnn hepsi- bunlann deerlerinin toplamna eittir. Bu ifade, kapitalist retim sisteminde, retken sermayenin elerinin kural olarak piyasadan san alnd, bu nedenle de, bunlann fiyatlannn, zaten gerekletirilmi bulunan knn ierdii ve dolaysyla kendisinde bulunan kr ile birlikte, o sanayi kolundaki retim-fiyatm da ierdii, bylece, bir sanayi kolundaki knn, bir dierinin maliyet-fiyat-na girdii olgusu ile eliiyor gibi grnr. Ama eer biz, tm lkenin metalarnn maliyet-fiyatlarnn toplamn bir yana, art-deer ya da kr toplamlarn te yana koymu olsaydk, bu hesabn doru olmas gerekecei besbellidir. rnein, bir A metan alalm. Bunun maliyet-fiyat, B'nin, C'nin, D'nin, vb. krlarn ierebilir; tpk B'nin, C'nin, D'nin, vb. maliyet-fiyatlarnn, A'nn krlann ierebilecei gibi. imdi, biz hesabmz yaparken, A'nn kr, kendi maliyet-fiyatnda ierilmi olmayaca gibi, B'nin, C'nin, D'nin, vb. krlar da bunlann maliyet-fiyatiannda ieril-mez. Hikimse kendi krn, kendi maliyet-fiyatna katmaz. Bu nedenle, eer n kadar retim alan olsa, ve bunlann herbiri k tutannda kr salam olsa, bunlann toplam maliyetfiyat = m - nk olurdu, Bu hesap btnyle ele alndnda grrz ki, bir retim alanndaki krlar, bir dierinin maliyet-fyatna getii iin, bunlar bu nedenle son-rnn toplam fiyatnn eleri olarak hesaba katlmlardr ve kr tarafnda bir ikinci kez grnmeleri olanakszdr. Eer bunlardan birisi hesabn bu yannda gene de grnmekte ise, bunun tek nedeni, szkonusu metan kendisinin bir sonrn olmas ve retim-fiyatnn, bir baka metan maliyet-fiyatna gememesidir. Eer bir metan maliyet-fiyat, retim aralannn reticilerinin krlarn temsil eden bir k miktann ieriyor ve eer bu maliyet-fiyatna bir kr = kj ekleniyor ise, toplam kr K = k+ kj olur. Kr temsil eden ksmlar dikkate alnmakszn bir metan toplam maliyet-fiyat, demek ki, onun kendi maliyetfiyat, eksi K olur. Bu maliyet-fiyatna m dersek, m + k = m + k + k] olaca akr. Birinci Kitapta (Kap. VII, 2, s. 211/ 203) ar-deeri incelerken, bir sermayenin rnnn, sanki bunun bir ksmnn yalnz sermayeyi yerine koyuyor, teki ksmnn ise yalnz ar-deeri temsil ediyormu gibi ele alnabileceini grmtk. Bu yaklam, toplumun toplam rnne uygularken, baz dzeltmeler yapmamz [sayfa 145] gerekiyor. Topluma btn ile bakarken, diyelim ketenin fiyatnda yer alan kr iki kez grnemez - hem keten bezinin fiyatnn bir ksm olarak ve hem de ketenin kn olarak ortaya konamaz. Art-deer ile kr arasnda, diyelim A'nn art-deeri, B'nin deimeyen sermayesine getii srece bir fark olamaz. Bununla birlikte, metalarn deeri iin, ierdikleri emein karlnn denmi ya da
KarIMarks 145 Kapital I

denmemi olmasnn hi bir nemi yoktur. Bu, yalnzca, A'nn art-deerinin karln B'nin dediini gsterir. A'nn art-deerinin, toplam hesaba iki kez girmesi olanakszdr. Ama arada u fark vardr: Belli bir rnn, diyelim B sermayesinin rnnn fiyatnn, B'de gerekleen art-deerin B'nin rnlerinin fiyatna eklenen krdan byk ya da kk olabilmeleri

nedeniyle, bu rnn deerinden farkl olmas dnda, ayn durum, B sermayesinin deimeyen ksmn tekil eden ve dolayl olarak da, iilerin yaam gereksinmeleri olmas nedeniyle deien ksmn da oluturan metalar iin de geerlidir. Sermayenin deien ksmn ilgilendirdii kadanyla, bunun kendisi, maliyet-fiyat, art, art-deer, u halde burada, maliyet-fiyat, art, kra eittir ve bu kr, yine, temsil ettii art-deerden daha byk ya da daha kk olabilir. Deien sermayeye gelince, ortalama gnlk cret, gerekte daima, iilerin yaam gereksinmelerini retmek iin almak zorunda olduklar saatte retilen deere eittir. Ne var ki, bu saatlerin says da, yaam gereksinmelerinin retim-fyatlannn bunlann deerlerinden gsterdii sapma nedeniyle kesinliini yitirir. Gene de bu, daima, bir metan ok az art-deer tamasna karn, bir dierinin ok fazla tamasna gelir dayanr ve bylece, retim-fiyatlarnn tad deerlerdeki sapmalar birbirlerini yokederler. Kapitalist retimde genel yasa, ancak ok karmak ve yaklak biimde egemen bir eilim ve srekli dalgalanmalann hi bir zaman kesinlikle belirlenemeyen ortalamas olarak iler. Genel kr oran, belli bir sre, diyelim bir yl iin yatnlm olan her 100 birim sermayeye ait eitli kr oranlannn ortalamas alnmak suretiyle belirlendiine gre, bundan, farkl sermayelerin farkl devir dnemlerinin yaratt farkn da ortadan kalkt sonucu kar. Ne var ki, bu farklar, ortalamas genel kr orann veren, eitli retim alanlanndaki farkl kr oranlan zerinde kesin bir rol oynar. Ortalama kr orannn olumas ile ilgili daha nceki rneimizde, her retim alanndaki sermayeyi = 100 diye kabul etmi ve bunu, yzde olarak kr oranlanndaki fark ile, eit miktarlarda sermayeler tarafndan retilen metalann deerlerindeki fark gstermek iin yapmtk. Ama sylemeye gerek yoktur ki, her retim alannda retilen gerek art-deer miktan, yatrlan sermayelerin byklne baldr, nk her retim alanndaki sermaye bileimi bellidir. Gene de, belli bir retim alanndaki gerek kr oran zerinde, yatrlan sermayenin 100, ya da n defa 100 yada xn defa 100 olmasnn bir etkisi yoktur. Toplam kr ister 10 : 100, ister 1.000 : 10.000 olsun, kr oran gene %10'dur. [sayfa ne Bununla birlikte, eitli retim alanlannda kr oranlar, deien sermayenin toplam sermayeye olan oranna bal olarak, bu alanlarda retilen pek ok farkl miktarlardaki art-deer ya da kr ile farkl olaca iin, toplumsal sermayenin 100 birimine ait ortalama krn ve u halde ortalama ya da genel kr orannn, eitli alanlara yatrlm bulunan
146 KarIMarks Kapital III

sermayelerin byklkleri uyannca ok farkl olacaklan aktr. A, B, C, D diye drt sermaye alalm. Hepsi iin art-deer oran = %100 olsun. Toplam sermayenin her 100 birimi iin deien sermaye, A'da 25, B'de 40, C'de 15 ve D'de 10 olsun. Bu durumda, toplam sermayenin her 100 birimi A'da 25, B'de 40, C'de 15 ve D'de 10 art-deer ya da kr salar. Bunlann toplam 90 eder bu drt sermaye ayn byklkte olsalar, ortalama kr oran 90/4 ya da %22!/2 olurdu. Ama toplam sermayeler u ekilde olsa: A = 200, B = 300, C = 1.000, D = 4.000. Bu durumda retilen krlar, srasyla = 50, 120, 150 ve 400 olurdu. Bu, drt sermayenin toplam 5.500 iin 720 bir kr ve %13VH ortalama bir kr oran ederdi. retilen toplam deerin kitleleri, A, B, C, D'ye yatrlm bulunan, toplam sermayelerin byklklerine bal olarak deiiklik gsterir. Ortalama bir kr orannn oluumu, bu nedenle, eitli retim alanlarndaki farkl kr oranlarnn basit bir ortalamasn elde etme sorunu olmaktan ok, bu ortalamann oluumunda bu farkl kr oranlarnn sahip olduu nispi arlk sorunudur. Ne var ki, bu, her alana yatrlan sermayenin nispi byklne ya da her alana yatnlan sermayenin toplam toplumsal sermayenin ne kadarn tekil ettiine baldr. Toplam sermayenin daha byk ya da daha kk bir ksmnn, daha yksek ya da daha dk bir kr oran retmesine bal olarak, doal olarak ok byk bir fark olacaktr. Ve bu da gene, toplam sermayeye oranla deien sermayenin nispeten kk ya da byk olduu, retim alanlarna ne kadar sermaye yatrldna baldr. Bu, tpk, farkl faiz oranlar ile, diyelim yzde 4, 5, 6, 7 vb. ile eitli miktarlarda sermayeleri bor veren bir tefecinin elde ettii ortalama faize benzer. Elde edecei ortalama oran tamamen, bu farkl faiz oranlarnn herbirine gre ikaz ettii sermaye miktanna bal olacaktr. Genel kr oran, demek ki, iki etmen tarafndan belirlenir: 1) Farkl retim alanlarndaki sermayelerin organik bileimi ve bylece, bireysel alanlardaki farkl kr oranlan ile. 2) Toplam toplumsal sermayenin, bu farkl alanlardaki dalm ve bylece, her zel alana, bu alanda egemen olan belli kr oran zerinden yatrlm bulunan sermayenin nispi bykl, yani her bireysel retim alannn, toplam toplumsal sermayeden ald nispi pay ile. Birinci ve kinci Ciltlerde biz yalnz metalarn deerlerini inceledik. imdi bir yandan, maliyet-fiyat, bu deerin bir ksm olarak aynlm bulunuyor, te yandan da, metalarn retim-fiyat, kendi dnm biimi iersinde gelimi bulunuyor, [sayfa 147] Ortalama toplumsal sermayenin bileimi, diyelim 80s + 20d ve yllk art-deer oran a' = %100 olsun. Bu durumda, 100 deerinde bir sermaye iin ortalama yllk kr = 20 ve genel yllk kr oran %20 olur. 100'lk bir sermayenin ylda rettii metalarn maliyet-fiyat ne olursa olsun, bunlarn retim-

fiyat m + 20 olacakr. Sermaye bileiminin =


KarIMarks 147 Kapital I

(80 - x)s + (20 + x)d olduu retim alanlannda, fiilen retilen ar-deer ya da bu alanda retilen yllk kr 20 + x, yani 20'den byk olacak ve retilen metalann deeri = m + 20 + x, yani m + 20'den byk olacak ve retilen metalarn deeri = m + 20 + x, yani m + 20'den byk, ya da bunlarn retimfyandan byk olacakr. Sermaye bileiminin = (80 + x)s + (20 - x)d olduu alanlarda, ylda retilen ar-deer ya da kr = 20 - x, ya da 20'den kk olacak ve dolaysyla metalarn deeri m + 20 - x, m + 20 olan retim-fiyatndan daha az olacakr. Devir dnemlerindeki olas farkllklar dnda, metalann retim-fiyatlan, yalnz, bileimin raslansal olarak 80s + 20d olduu alanlarda kendi deerlerine eit olur. Her belirli retim alannda, emein toplumsal retkenliindeki zgl gelime, belli miktarda bir emek tarafndan, u halde, belli sayda emeki tarafndan belli bir ignnde harekete geirilen retim aralan kitlesinin ne kadar byk ve dolaysyla, belli miktarda retim arac iin gerekli-emek miktarnn ne kadar kk olduuna bal olarak deiir, daha yksek ya da daha dk olur. Bu nedenle ortalama toplumsal sermayeden, yzde olarak daha byk deimeyen ve daha kk deien sermaye ieren sermayelere, yksek bileimli sermayeler ve, tersine, bileimindeki deimeyen sermaye ortalama toplumsal sermayeye gre nispeten daha kk, deien sermaye ise nispeten daha byk olan sermayelere, dk bileimli sermayeler denilmektedir. En sonu, bileimi ortalama toplumsal sermayenin bileimine eit olan sermayelere, ortalama bileimli sermayeler diyoruz. Ortalama toplumsal sermayenin bileimi yzde olarak 80s + 20d olsa, bileimi 90s + 10d olan bir sermaye, toplumsal ortalamadan yksek, bileimi 70s + 30d olan bir sermaye ise toplumsal ortalamadan dktr. Genel bir deyile, e ve f deimeyen byklkler ve e + f = 100 olmak zere, eer ortalama toplumsal sermayenin bileimi = es + fd ise, (e + x)s + (f - x)d forml, yksek bileimli, (e - x)s + (f + x)d forml, dk bileimli bireysel bir sermayeyi ya da sermayeler topluluunu temsil eder. Ortalama bir kr oran saptandktan ve ylda bir devir yaptklan kabul edildikten sonra, bu sermayelerin ilevlerini ne ekilde yerine getirdikleri, aadaki sralamada, gsterilmektedir; burada 1, ortalama kr oran %20 olan ortalama bir bileimi temsil etmektedir. I. 80s + 20d + 20a. Kr oran = %20. rnn fya = 120. Deer = 120. II. 90s + 10d + 10a. Kr oran = %20. rnn fiya= 120. Deer= 110. [sayfa MS] III. 70s + 30d + 30a. Kr oran = %20. rnn fya = 120. Deer = 130. Sermaye n tarafndan retilen metalann deeri, demek ki, bunlarn retim-fyandan kk, HPn metalannn retim-fyat, kendi deerlerinden kk; ve yalnz sermaye I'de, bileimin, toplumsal ortalama ile raslansal olarak ayn olduu retim kollannda, deer ile retim-fyat
148 KarIMarks Kapital III

eit olur. Ne var ki, bu koullarn herhangi zel bir duruma uygulanmasnda, s ile d arasndaki oranda grlen sapmann, teknik bileimdeki bir farktan ok, deimeyen sermaye elerinin deerindeki bir deimeden ileri gelip gelmediine dikkat etmek gerekir. Bu sylenenler, her halde, metalann maliyet-fiyatlannn belirlenmesi ile ilgili ilk varsaym deiiklie uratmaktadr. Biz, balangta, bir metan maliyet-fiyatnn, retiminde tketilen metalann deerine eit olduunu varsaymtk. Ne var ki, alc iin, belli bir metan retim-fyat, onun maliyet-fiyatdr ve bu nedenle dier metalann fyatlanna, maliyet-fiyat olarak geebilir. retim-fyat, bir metan deerinden farkl olabilecei iin, bu retim-fiyatm ieren bir baka metan maliyet-fiyat, onun toplam deerinin, metan retiminde tketilen retim aralarnn deerinden gelen ksmnn zerinde ya da altnda olabilir. Maliyet-fiyatnn bu deiiklie uram anlamn unutmamak ve belli bir retim alannda retilmi olan bir metan maliyet-fiyatnn, retiminde tketilen retim aralarnn deeri ile eit grlmesi halinde daima bir yanlma olaslnn bulunduunu aklda tutmak gerekir. Bizim bu incelememiz, bu noktann daha yakndan aranlmasn gerektirmemektedir. Gene de, bir metan maliyet-fiyatnn, daima, o metan deerinden kk olduu dorudur. nk, bir metan maliyetfiyat, retiminde tketilen retim aralannn deerinden ne kadar farkl olursa olsun, gemiteki bu hatann kapitalist iin bir nemi yoktur. Belli bir metan maliyet-fiyat, veri olan ve kapitalistimizin retiminden bamsz bulunan kesin bir kouldur, oysa kapitalistin retiminin sonucu olan ey, ardeeri ve dolaysyla, metan maliyet-fiyatnn zerinde bir deer fazlaln ieren bir metadr. Dier btn amalar iin, bir metan maliyet-fiyat, deerinden kktr nermesi, imdi, bir metan maliyetfiyat retim-fiyatndan kktr nermesi eklinde deimitir. retim-fiyatnn, deere eit olduu toplam toplumsal sermaye bakmndan, bu nerme, daha nceki nerme ile, yani maliyet-fiyatnn deerden kk olduu nermesi ile zdetir. Ve bu nerme, bireysel retim alanlar iin deiiklie uramakla birlikte, toplam toplumsal sermaye szkonusu olduunda, bu sermayenin rettii metalann maliyet-fiyatnn bunlann deerlerinden kk olduu ya da toplumsal metalann toplam kitlesi szkonusu olduunda bunlann maliyet-fiyatnn, bunlann deeri ile zde olan retim-fiyatlanndan kk olduu temel gerei daima geerlidir. Bir metan maliyet-fiyat, yalnz bu metan ierdii

karl denmi emek miktarn belirtir, oysa bu metan deeri, bu metan ierdii, karl denmi ve [sayfa 149] denmemi btn emei belirtir. retim-fiyatnda ise, karl denmi emek ile, belli bir retim alan iin kendi denetimi dndaki koullar tarafndan belirlenen karl denmeyen bir emek miktarnn toplam szko-nusudur. Bir metan retim-fiyatn ifade eden, m + k forml, yani maliyet-fiyat, ar, kr; imdi daha kesinlikle, k = mk' (k1, genel kr orann
KarIMarks 149 Kapital I

gsterir) ile ifade edilir. u halde, retim-fiyat = m + mk"dr. Eer, m = 300 ve k' = %15 ise retimfiyat m + mk' = 300 + 300 (15 : 100), yani 345'tir. Belli bir retim alannda metalann retim-fiyat, byklk olarak deiebilir: 1) Bu retim alannda metalann deeri ayn kald (bunlarn retiminde eskisi gibi ayn miktarda billurlam ve canl emek harcand) halde, genel kr oran olarak deiirse. 2) Genel kr oran ayn kald halde, bu retim alannda, teknik deiiklikler ya da bu alandaki deimeyen sermayenin elerini oluturan metalarn deerinde bir deime olmas sonucu bir deer deimesi varsa. 3) Ensonu, yukarda sz edilen iki durum bir arada meydana gelirse. Bireysel retim alanlanndaki fiili kr oranlarnda, greceimiz gibi, srekli byk deiiklikler olmasna karn, genel kr orannda gerek bir deime, olaanst ekonomik olaylarn istisnai bir biimde yarattklar bir ey olmadka, ok uzun bir dneme yaylan ve genel kr orannda bir deiiklik meydana getirmek zere birbirlerini kararl ve dengeli hale getirmeleri epeyce zaman alan bir dizi dalgalanmalann gecikmi etkileridir. Btn ksa dnemlerde (piyasa-fiyatianndaki dalgalanmalarn tamamen dnda) retim-fiyatlarndaki bir deiiklik, bu yzden, daima prima facie, metalarn deerlerindeki fiili deiikliklere, yani bunlarn retimleri iin gerekli toplam emek-zaman miktarndaki deiikliklere balanabilir. Ayn deerlerin srf para-ifadelerindeki deiikler, haliyle burada hi dikkate alnmamtr.23 te yandan, toplam toplumsal sermaye asndan, bu sermayenin rettii metalann deerinin (ya da para olarak ifade edildiinde bunlann fiyatnn) = deimeyen sermayenin deeri + deien sermayenin deeri + art-deer olduu akr. Emein smr derecesinin deimedii kabul edilirse, art-deer kitlesi ayn kald srece, ya deimeyen ya deien sermayenin ya da her ikisinin deerinde bir deiiklik olmadka, dolaysyla S ve bylece,genel kr orann temsil eden a/S deimedike, kr oran deiemez. Demek ki, bu durumlarn herbirinde, genel kr orannda bir deime, deimeyen ya da deien sermayenin ya da her ikisinin elerini oluturan metalann deerinde bir deime olduu anlamn tar, [sayfa so Ya da, emein smr derecesi deitii zaman, metalann deeri ayn kald halde genel kr oran deiebilir. Ya da, emein smr derecesi ayn kaldnda, genel kr oran, emek-srecindeki teknik deiikliklerin sonucu olarak, deimeyen ser23

Corbet, An lnquiry into the Causes and Modes of the Wealth of Individuals, London 1841 -Ed. s. 174.
Kari Marks Kapital III

150

mayeye oranla kullanlan emek miktarnda bir deime olduu zaman deiebilir. Ne var ki, bu gibi teknik deiiklikler daima kendilerini, imdi retimleri eskisine gre daha fazla ya da az emei gerektiren metalann deerlerindeki bir deimede gsterirler ya da byle bir deiiklik ile birlikte ortaya karlar. Art-deer ile knn, kitleleri asndan zde olduklann Birinci Ksmda grm bulunuyoruz. Ama, kr oran, daha ilk bata srf farkl bir hesaplama biimi gibi grnen art-deer oranndan daha balangta ayndr. Ne var ki, bu, ayn zamanda gene daha balangta art-deerin gerek kkeninin bir esrar perdesi arkasnda saklanmasna yardm eder, nk, art-deer oran ayn kald halde, kr oran ykselebilir ya da debilir ve bunun tersi alabilir, nk kapitalist, pratikte yalnzca kr oran ile ilgilidir. u da var ki, byklk fark, art-deerin kendisi ile kr arasnda deil, yalnz kr oran ile art-deer oran arasndadr. Kr orannda, art-deer toplam sermayeye gre hesapland ve toplam sermaye onun standart ls olarak alnd iin, art-deer toplam sermayeden kyormu, bu sermayenin btn ksmlarndan ayn ekilde douyormu gibi grnr ve bylece, deimeyen ve deien sermaye arasndaki organik fark, bu kr kavram iersinde kaybolur. Kr klna brnen artdeer, fiilen kendi kkenini yadsr, kendi niteliini yitirir ve tannmaz hale gelir. Bununla birlikte, imdiye dein kr ile art-deer arasndaki aynm yalnzca nitel bir deiiklie ya da biim deiikliine uyguland, oysa art-deerle kr arasndaki bu ilk deime aamasnda gerek bir byklk fark olmayp, bu fark, yalnz, kr oran ile art-deer oran arasnda vardr. Genel kr oran ve bylece de, eitli retim alanlarna yatrlm bulunan sermayenin veri olan byklne tekabl eden bir ortalama kr saptanr saptanmaz, durum deiir. O zaman, belli bir retim alannda fiilen retilen art-deerin ve dolaysyla knn, bir metan sat fiyatnn ierdii kr ile ayn olmas ancak bir raslant olur. Demek ki, kural olarak, yalnz art-deer

oran ve kr oran deil, art-deer ve kr da farkl byklklerdir. Belli bir smr derecesinde, belli bir retim alannda retilen ar-deer kitlesi, bu durumda, toplumsal sermayenin toplam ortalama kn ve dolaysyla genellikle kapitalist snf iin, belli bir retim dalnda i gren bireysel kapitalist iin olduundan daha nemlidir. Bu, bireysel kapitalist iin,24 kendi dalnda retilen ar-deer miktan, ortalama kn dzenledii srece ve [sayfa 151] lde nemlidir. Ama bu, onun arkasnda olup biten, gremedii, anlayamad ve aslnda onu ilgilendirmeyen bir sretir. eitii retim alanlannda -yalnzca kr oran ile ar-deer oran arasnda deil- kr ile ar-deer arasndaki fiili byklk fark, imdi knn gerek
24

cret indirimleri, tekel fiyatlar, vb. yoluyla, fazladan geici bir kr elde etme olasln biz haliyle imdilik bir yana brakyoruz. F. E.
KarIMarks 151 Kapital I

nitelii ile kkenini, yalnz, bu konuda kendisinin kandrmada zel bir kar olan kapitalistin deil, emekinin gznden de btnyle gizler. Deerlerin retim-fyatlanna dnmesi deerin kendisinin belirlenmesi iin gerekli temeli gizlemeye hizmet eder. Ensonu, yalnzca, art-deerin kra dnmesi, metan deerinde kr oluturan ksm, maliyet-fiyatn oluturan ksmdan ayrdettii iin, deer kavramnn, bu nemli anda kapitalistin gznden kamas doaldr, nk o, metaya giren toplam emei deil, toplam emein, yalnz canl ya da cansz retim aralan biiminde karln dedii ksmn grmekte ve bylece, elde ettii kr, ona, metan zndeki deerin dnda bir eymi gibi grnmektedir. Kendi zel retim alan asndan, maliyet-fiyatna eklenen krn, fiilen, kendi retim alan iersindeki deer oluumunun snrlan tarafndan deil de, tamamen d etkilerle belirlenmesi, imdi bu dnceyi tamamen dorular, glendirir ve deimez hale getirir. Bu i ilikinin ilk kez burada aa vurulmas; bu zamana kadar ekonomi politiin, bunu izleyen Drdnc Kitapta greceimiz gibi deerin belirlenmesi iini temel olarak alkoyabilmek iin, ya kendisini, art-deer ile kr ve bunlarn oranlan arasndaki ayrmlardan zorla soyutlamas, ya da bu grngde gze arpan farkllklara sarlabilmek iin, bu deer belirlenmesini ve onunla birlikte de, bilimsel yaklamdan geriye kalan ne varsa hepsini bir yana brakmas olgusu - teorisyenlerin dtkleri bu kanklk, rekabet savanda gz kararm, bunun ardndaki grnglere inebilme yeteneinden btnyle yoksun pratik kapitalistin, d grnn ardnda bu sreci nasl zn ve i yapsn kavramakta ne derece aciz kalacan en iyi ekilde ortaya koyar. Kr orannn ykselmesi ve dmesi ile ilgili olarak Birinci Ksmda ortaya konulan btn yasalar, gerekte, u ikili anlam tar: 1) Bir yandan bunlar, genel kr oran yasalandr. Kr orann ykselmesine ya da dmesine yolaan bir yn farkl nedenler karsnda, btn bu sylenenlerden sonra, genel kr orannn her gn deimek zorunda olduu sanlabilir. Ne var ki, bir retim alanndaki bir hareket bir baka alandaki hareketle telafi edilir, bunlann etkileri birbirleriyle kesiir ve birbirlerini felce uratrlar. Bu dalgalanmalarn ensonunda nerede toplanacaklann daha sonra inceleyeceiz. Ama bunlar yava hareket ederler. Bireysel retim alanlanndaki dalgalanmalann birden ortaya k-lan, ok sayda ve farkl srede olmalan, bunlann ortaya k sralanna gre birbirlerini telafi etmelerine yolaar, fiyatlarda bir dmeyi bir ykselme ve bir ykselmeyi bir dme izler ve bylece bunlar mevzii, yani bireysel alanlar iersinde snrl kalrlar. En sonu, eitli mevzii dalgalanmalar birbirlerini ntralize ederler. Her bireysel retim alannda [sayfa 152] deiiklikler, yani genel kr oranndan sapmalar olur; bunlar, bir yandan, belli bir srede birbirlerini telafi ederler ve bylece genel kr oran zerinde herhangi bir etkileri olmaz, te yandan da, ezamanl dier mevzii dalgalanmalar ile dengelendikleri iin, genel kr oran zerinde
152 Kari Marks Kapital III

etkide bulunamazlar. Genel kr oran, yalnz, her alandaki ortalama kr oran ile belirlenmeyip, toplam toplumsal sermayenin farkl bireysel alanlar arasnda dalm ile de belirlendii ve bu dalm srekli deitii iin, bu da genel kr orannda deiikliin baka bir devaml nedeni olur. Ne var ki bu, bu hareketin kesintisiz oluu* ve ok ynll nedeniyle, kendi kendisini en fazla felce uratan bir deime nedenidir. 2) Her retim alannda, bir dalgalanmann, genel kr orann etkilemek ve dolaysyla mevzii olmaktan teye bir nem tamak zere zaman kazanmak iin, ykselme ya da dmeyi izleyen yeteri kadar kararl hale gelmeden nce, bu alann kr orannn iersinde uzun ya da ksa bir sre dalgalanabilecei bir aralk vardr. Bu kitabn Birinci Ksmnda gelitirilen kr oran yasalan, ayn ekilde, bu yer ve zaman snrlan iersinde geerliliklerini korumaktadrlar. Art-deerin kra ilk dnm ile ilgili teorik anlay, yani bir sermayenin her parasnn ayn ekilde kr getirecei,25 pratik bir olguyu ifade eder: Bir sanayi sermayesinin bileimi ne olursa olsun, ister drtte-biriyle billurlam emei, drtte-yle canl emei ya da ister drtte-yle billurlam emei, drtte-biriyle canl emei harekete geirsin, ister bir durumda tekisine gre kat art-emek emsin ya da art-deer retsin, emein smr derecesi ayn olmak ve bireysel farkllklar -bu bireysel farkllklar, her iki halde de, biz, tm retim alannn ortalama bileimini ele aldmz iin ortadan

kalkar- bir yana braklmak zere her iki durumda da ayn kn salar. Dar grl bireysel bir kapitalist (ya da, her bireysel retim alanndaki btn kapitalistler), krnn, srf kendi altrd emekten ya da kendi retim alanndan gelmediine, hakl olarak inanr. Kendi kr orann ilgilendirdii kadaryla, bu, olduka dorudur. Ama bu knn ne lde, emein, toplam toplumsal sermaye, yani btn kapitalist meslektalan tarafndan topluca yaplan smrs ile gerekletii, bu i bant, bireysel kapitalist iin tam bir srdr; burjuva teorisyenleri, ekonomi politikiler imdiye dein bu srr aydnlatmadklar iin kapitalistin bu bilgisizlii daha da katmerlenmitir. Emek tasarrufu -yalnz, belli bir rn retmek iin gerekli emekten deil, altnlan ii saysnda da yaplacak tasarrufu- ve daha fazla billurlam emek (deimeyen sermaye) kullanmak, ekonomik adan yaplacak en salam ilem gibi grnr ve bunun genel kr oran ile ortalama kr zerinde en ufak bir etkisi olmayaca sanlr. yi ama, retim iin gerekli-emek miktannda yaplacak bir azaltmann, kr zerinde [sayfa 153] hi bir etkisi olmayaca kabul edildiine gre, nasl olup da canl emek krn tek kayna olacaktr? stelik, belli koullar altnda canl emek, en azndan bireysel kapitalist iin kr artrmann en yaln kayna
25

Malthus Principles ofPoliticalEconomy, 2. ed, London 1836, s. 268 -Ed. * zgn metinde "kesintiye urad" Unterbrochenheit. Marx'n elyazmalarndan dzeltilmitir. -Ed.
Kari Marks 153 Kapital I

olarak grnmektedir. Belli bir retim alannda, maliyet-fyatnn, deimeyen sermayenin deerini temsil eden ksmnda bir ykselme ya da dme olduunda, bu ksm, dolamdan gelir ve daha balangta bym ya da klm olarak, metan retim srecine geer. te yandan, ayn sayda iinin, ayn srede daha fazla retimde bulunmas ve bylece, ii says ayn kald halde, belli miktardaki metan retimi iin gerekli-emek miktannn deimesi halinde, maliyet-fyatnn, deien sermayenin deerini temsil eden ksm ayn kalabilir, yani toplam rnn mali-yet-fyana ayn miktarda katkda bulunur. Ama, toplamlan, toplam rn meydana getiren bireysel metalarn herbirisi, daha fazla ya da daha az emei (karl denmi ve dolaysyla da denmemi emei) paylarlar ve dolaysyla, bu emek iin yaplan daha byk ya da daha kk harcamay, yani cretlerin daha byk ya da daha kk ksmm paylarlar. Kapitalistin dedii toplam cret ayn kalr, ama her meta bana hesaplandnda cret farkl olur. Demek oluyor ki, metan maliyet-fyatnn bu parasnda bir deime szkonusudur. Bireysel bir metan maliyet-fiyat (ya da, ola ki, belli byklkte bir sermaye tarafndan retilen metalar toplamnn maliyet-fiyat) ister kendi deerinde, ister kendisini oluturan elerin deerindeki deiiklikler nedeniyle ykselse ya da dm olsa, ortalama kr, diyelim %10 ise, gene %10 kalr. Gene de, bireysel bir metan bu %10'u, kabul ettiimiz bu gibi deer deiiklikleri ile bireysel bir metan maliyet-fiyatnda meydana gelen byklk deimesine bal olarak, ok farkl nicelikleri temsil edebilir.26 Deien sermayeyi ilgilendirmesi bakmndan -en nemlisi budur, art-deerin kayna olduu ve bununla, kapitalistin servet biriktirmesi arasndaki ilikiyi gizleyen her ey, tm sistemin bir esrar perdesine brnmesine hizmet ettii iin- durum daha da kabalar ya da kapitaliste yle grnr: 100 sterlinlik bir deien sermaye, diyelim 100 iinin haftalk cretini temsil eder. Eer bu 100 ii, belli bir emek-zamannda, 200 para meta retse ve bu 200S'ye eit olsa, bu bir para metan, 1 S, maliyetfiyat -maliyet-fyatnn deimeyen sermaye tarafndan eklenen ksmndan ayn olarak- 100 = 200S olduu iin, 100 : 200 = 10 ilin olur. imdi emein retkenliinde bir deiiklik olduunu kabul edelim. Diyelim iki katna ksn; bylece ayn sayda ii, imdi eskiden 200 S retmek iin geen srede, iki defa 200S retecektir. Bu durumda (maliyet-fyatnn yalnz cretierden oluan ksm dikkate alndnda) 1 S = 100 : 400 = 5 ilindir, nk imdi 100 = 400S'dir. [sayfa i54] retkenlik yanya dm olsa, ayn emek ancak = 200,: 2 retirdi, nk, 100 = 200, : 2, 1 S = 200 : 200 = 1 sterlindir. Metalarn retimi iin gerekli emek-zamanndaki deiiklikler, u halde, bunlarn deerlerindeki
26

Corbet An Inquiry into the Causes andModes ofthe Wealth of Individuals, London 1841, s. 20. -Ed
Kari Marks Kapital III

154

deiiklikler, demek ki, maliyet-fiyat ve dolaysyla retim-fiyat bakmndan, ayn cret karlnda, ayn emek-zamannda retilen metala-rn miktannn byklne ya da kklne bal olarak, daha fazla ya da az metalarn karl olarak ayn cretin farkl bir biimde dalmndan ibaretmi gibi grnr. Burada kapitalistin ve dolaysyla ekonomi politikinin grd ey, karl denen emein metan her parasna den ksmnn, emein retkenlii ile deitii ve gene, her parann deerinin de buna gre farkl olduudur. Bunlarn gremedikleri ey ise, ayn eyin, herbir metan ierdii karl denmemi emek iin de geerli olduudur; ortalama kr, fiilen, ancak, bireysel kapitalistin retim alannda emilmi bulunan karl denmemi emek tarafndan raslansal olarak belirlendii iin, bunu fark etmek daha da gleir. Metalann deerlerinin, ierdikleri emekle belirlendikleri olgusu bize kendisini ancak ite byle, incelikten yoksun ve saf biim ierisinde sezdirir.
[sayfa 155]

Kari Marks Kapital III

155

ONUNCU BLM GENEL KR ORANININ REKABET YOLUYLA ETLENMES PYASA-FYATLARI VE PYASA-DEERLER ARTI-KR BAZI retim kollannda kullanlan sermaye bizim, 'ortalama' ya da 'vasat' diye tanmlayabileceimiz bir bileime sahiptir; yani bunlann bileimi, toplam toplumsal sermayenin ortalam ile ayn, ya da neredeyse ayndr. Bu retim alanlannda retim-fyat, retilen metan deerinin para olarak ifadesinin tamamen ya da neredeyse ayndr. Matematik bir snra ulamann eer baka bir yolu olmasayd, bu bir snr olabilirdi. Rekabet, toplumsal sermayeyi eitli retim alanlar arasnda ylesine taksim eder ki, her alandaki retim-fiyatlan, ortalama bileime sahip bu alanlardaki retim-fiyatlannn modeline gre ekil alr, yani bunlar = m + mk', (maliyet-fiyat, art, ortalama kr oran ile maliyet-fiyatnn arpmna eit) olurlar. Ne var ki, bu ortalama kr oran, kr ile art-deerin de ayn olduu, ortalama bileimli alanlarda, yzde olarak gsterilen krdan baka bir ey deildir. u halde, btn retim alanlarnda kr oran ayndr, nk, ortalama sermaye bileimine sahip retim alanlarndaki ortalamaya gre eitlenmitir. Dolaysyla, btn retim alanlanndaki krlar toplamnn, art-deerler toplamna eit olmas gerekir ve toplam toplumsal rnn retim-fiyatlarnn toplam, bu rnn toplam deerine eittir. Ama uras da aktr ki, farkl bileimli retim alanlar arasndaki dengenin, bunlan, ortalama bileime sahip alanlar ile eitleme eiliminde olmas ve tamamen ya da yaklak olarak toplumsal ortalamaya getirmesi gerekir. Ortalama bileime azok yaklak bileimli alanlar arasnda da, gene eitlemeye doru, ideal ortalamay, yani gerekte mevcut
156 Kari Marks Kapital III

[sayfa 156] olmayan bir ortalamay aramaya doru bir eilim, yani bu ideali bir lt olarak almaya doru bir eilim vardr. Bu ekilde, retim-fiyat-lann, deerin yalnzca deimi biimleri yapma ya da kn, srf art-de-erin ksmlan haline getirmek iin zorunlu olarak bir eilim egemen olmaktadr. Bununla birlikte, bunlar, her zel retim alannda retilen art-deerle orantl olarak deil, daha ok, her alanda kullanlan sermayenin kitlesi ile orantl olarak datlmtr ve bylece bileimi ne olursa olsun kitleleri eit olan sermayeler, toplam toplumsal sermaye tarafndan retilen toplam art-deerden eit byklkte paylar alrlar. Ortalama ya da ortalamaya yakn bileimli sermayelerde retim-fiyat, demek ki, deerle ayn ya da neredeyse ayn ve kr da, bu serma-yelerce retilen art-deerle ayndr. Bileimleri ne olursa olsun, dier btn sermayeler, rekabetin basks altnda bu ortalamaya doru gelme eilimindedir. Ama ortalama bileimli sermayeler, ortalama toplumsal sermaye gibi ayn ya da yaklak olarak ayn yapya sahip olduklan iin, rettikleri art-deer ne olursa olsun, btn sermayeler, kendi metala-rnn fyatlannda kendi art-deerlerini gerekletirmekten ok, ortalama kr, yani retim-fyatlann gerekletirme eilimini tarlar. te yandan, ortalama bir krn ve dolaysyla genel bir kr orannn meydana geldii her yerde -bu ne ekilde meydana gelirse gelsin-bu ortalama knn, toplam, art-deerin toplamna eit olduu ortalama toplumsal sermaye zerinden salanan krdan baka bir ey olamayaca da sylenebilir. Aynca, bu ortalama knn maliyet-fiyatlanna eklenmesiyle elde edilen krlar, retim-fiyatlarna dnm deerlerden baka bir ey olamazlar. Baz belli retim alanlanndaki sermayelerin, herhangi bir nedenle, eitlenme srecine tabi olmamalan hi bireyi deitirmi olmaz. Bu durumda ortalama kr, toplumsal sermayenin, eitlenme srecine giren ksm zerinden hesaplanr. Ortalama knn, farkl retim alanlarnda, eitli niceliklerdeki sermayelerin, kendi byklkleri orannda saladklar art-deerin toplam kitlesinden baka bir ey olamayaca da aktr. Kapitalistlerin payna den metalann ve parann toplam kitlesi iinde temsil edilen karl denmi canl ya da cansz emek gibi gerekleen, karl denmemi toplam emek ve bu toplam kitledir. Gerekten g sorun udur: genel kr orannn bir k noktas olmayp bir sonu olduu ortada iken, krlarn bir genel kr oran iersinde eitlenmesi nasl olmaktadr. nce, metalarn, deerlerinin, diyelim para cinsinden belirlenmesinin, ancak bunlann deiiminin bir sonucu olabilecei apaktr. Bu nedenle, eer biz byle bir deer belirlenmesini kabul edecek olursak, buna, bir meta-deerin bir baka meta-deer karlnda fiilen deiil-mesinin bir sonucu gzyle bakmamz gerekir. Ama metalarn kendi gerek deerleri zerinden bu deiimleri nasl gerekleiyor? [sayfa 157] nce, farkl retim alanlarndaki btn metalarn, kendi gerek
KarIMarks 157 Kapital I

deerleri zerlerinden satldklann varsayalm. Bunun sonucu ne olur? Yukardaki varsayma gre, eitli retim alanlannda ok farkl kr oranlar egemen olacaktr. Bu, metalarn kendi deerleri zerinden mi satld (yani, ierdikleri deerlerle orantl ve kendi deerlerine tekabl eden fiyatlarla deiilmeleri) ya da bunlann satlarnn, kendi retimleri iin yatrlm bulunan eit sermaye kitleleri iin eit krlar salayacak fiyatlar zerinden mi satld, prima facie, tamamen farkl iki sorundur. Eit olmayan miktarlarda canl emek kullanan sermayelerin, eit olmayan miktarlarda art-emek

rettikleri olgusu, en azndan, smr derecesi ile art-deer orannn belli lde ayn olduu ya da bunlardaki mevcut farklarn gerek ya da sanal (konvansiyonel) telafi ilkeleri ile eitlendikleri varsaymn ngrr. Bu da, emekiler arasnda rekabeti ve bunlarn bir retim alanndan dierine srekli g etmesi yoluyla eitliin salanmasn varsayar. Byle bir genel art-deer oran -dier btn ekonomik yasalar gibi buna da bir eilim olarak baklmaktadr-teorik basitletirme amacyla varsaylm bulunmaktadr. Ama gerekte bu, ngiltere'de tarm iilerine ait iskan yasalar gibi, azok yerel farkllklara yolaan pratik srtmeler ile u ya da bu lde engellenmi olsa bile, kapitalist retim tarznn gerek bir ncldr. Ama teorik olarak, kapitalist retime zg yasalarn, kendi saf biimleri iersinde iledikleri varsaylmtr. Gerekte ise, ancak yaklak bir durum vardr; ne var ki, kapitalist retim tarz ne kadar fazla gelimi ve daha nceki ekonomik koullann artklan ile ne derece az bozulmu ve kanm ise bu yaklaklk o kadar byk olur. Btn glk, metalarn, yalnzca basit metalar olarak deil, toplam art-deer kitlesinden kendi byklkleri ile oranl ya da eit byklkte olduklan takdirde eit miktarda pay talep eden sermayelerin rnleri olarak deiilmeleri olgusundan ileri gelir. Ve bu talebin, belli bir zaman aralnda, belli bir sermaye tarafndan retilen metalara ait toplam fiyat tarafndan karlanmas gerekir. Ne var ki, bu toplam fiyat, yalnzca bu sermaye tarafndan retilen bireysel metalann fiyatlarnn toplamdr. Konuya u adan yaklarsak pundum saliens* en iyi biimde ortaya kacaktr: Diyelim, emekilerin kendileri kendi retim aralarna sahiptir ve kendilerine ait metalar birbirleriyle deimektedirler. Bu durumda bu metalar, sermayenin rnleri olmayacaktr. Bu eitii emek aralan ile hammaddelerin deeri, farkl retim alanlannda harcanan emeklerin teknik niteliklerine bal olarak deiecektir. Ayrca, bunlann kullandklar retim aralarnn deerlerinin farkl olmas dnda, belli bir metan bir saatte, bir dierinin bir gnde, vb., yaplyor olmasna bal olarak, belli bir miktar emek iin buralarda farkl miktarlarda retim arac gerekecektir. Bir de, farkl emek younluklarndan vb.,, ileri gelen
* Sorunun z. -f.
158 Kari Marks Kapital III

[sayfa 158] telafiler hesaba katlarak, emekilerin, eit ortalama bir sre altklann varsayalm. Byle bir durumda, iki emekinin her ikisi de, nce, kendi masraflann tketileni retim aralannn maliyetfiyatlarn kendi gnlk almalannn rn olan metalarda yerine koyacaklardr. Bu masraflar, kendi emeklerinin teknik niteliine bal olarak deiecektir. Sonra, her iki emeki de eit miktarlarda yeni deer yani retim aralanna katm olduklar ign yaratm olacaklardr. Bu deer, kendi cretleri ile art-deeri ierecek ve bu ar-deer, kendi gerekli gereksinmeleri karlandktan sonra geriye kalan art-emei, temsil eden ar-deeri, her halkrda kendisine ait olan rn kapsayacakr. Kapitaliste sylemek gerekirse, her ikisi de ayn cretleri ve ayn kr, ya da, diyelim, on saatiik bir ignnn rn ile ifade edilen ayn deeri alacaklardr. Ama her eyden nce, bunlann metalannn deerleri farkl olacaktr. rnein, meta I'de, tketilen retim aralarna tekabl eden deer ksm, meta N'den daha byk olabilir. Ve, btn olas farkllklar hesaba katmak zere, biz hemen, meta I'in meta N'den daha fazla canl emek emdiini ve dolaysyla, retilmesi iin daha fazla emek-zamann gerektirdiini kabul edebiliriz. Bu nedenle, meta I ve N'nin deerleri ok farkldr. Bunun gibi, belli bir srede I ve N'deki emekilerin harcadklan emein rnn temsil eden metalann deerlerinin toplam da farkldr. Biz eer kr orann, art-deerin, yatrlan retim aralarnn toplam deerine oran diye kabul edersek, I ve H'ye ait kr oranlan da nemli lde deiecektir. retim srasnda I ve II tarafndan bir gnde tketilen ve cretlerin yerini tutan temel geim aralar, burada, yatrlm bulunan retim aralarnn, genellikle deien sermaye denilen ksmn olutururlar. Ama eit alma dnemlerine ait ar-deerler, I ve II iin ayn olacak, ya da daha dorusu, I ve H'nin herbirisi, bir gnlk iin rnnn deerini elde ettikleri iin her ikisi de, yatnlm bulunan "deimeyen" elerin deeri dldkten sonra, eit byklkte deerler elde ederler ve bu eit deerlerin bir ksmna, retim srasnda tketilen temel geim aralannn karl, dier ksmna ise bu karl aan art-deer gzyle baklabilir. Eer emeki Fin harcamalar daha byk ise bunlar bu "deimeyen" ksm yerine koyan metann deerinin daha byk bir blm ile karlanrlar ve bu yzden o, rnnn toplam deerinin daha byk bir ksmn, bu deimeyen ksmn maddi elerine tekrar evirmek zorunda kalr, oysa emeki II bunun iin daha az almakla birlikte, ayn oranda daha az bir miktan tekrar evirmek durumunda bulunur. Bu koullar alnda demek ki, kr oranlanndaki farkn hi bir nemi kalmyor; tpk bugn cretii emeki iin, kendisinden szdnlan art-deer miktarnn hangi kr oran ile ifade edildiinin bir nemi bulunmamas; ve pk, uluslararas ticarette, eitii ulusal kr oranlanndaki farkn, meta deiiminde bir nemi olmamas gibi. Demek oluyor ki, metalann deerleri ya da yaklak olarak deerleri zerinden deiimleri, belli bir kapitalist gelime dzeyini gerektiKarl Marks 159 Kapital I

ren, [sayfa 159] retim-fyatlar zerinden deiimlerine gre ok daha dk bir gelime dzeyini gerektirir.

eitii metalann fyatian birbirine gre balangta ne ekilde saptanm ya da dzenlenmi olursa olsun, bunlann hareketleri, daima deer yasasnca ynetilir. Bu metalann retimleri iin gerekli emekzaman ksalrsa fyatiar der; uzarsa, dier koullar ayn kalmak zere, ykselir. Fiyatiar ile fiyat hareketierinin, deer yasasnn egemenlii alnda olmas bir yana, metalarn deerlerine, yalnz teorik deil, tarihsel bakmdan da, retim-fiyatlanna ngeldii gzyle baklmas tamamen yerinde olur. Bu, retim aralannn emekiye ait olduu koullar iin geerlidir ve hem eski alarda ve hem de modern dnyada kendi emei ile yaayan toprak sahibi iftiye ve zanaatya uygulanr. Bu, bizim daha nce ifade ettiimiz grle,* rnlerin metalar haline geliinin, ayn topluluun yeleri arasnda deil, farkl topluluklar arasndaki deiimden ileri geldii gr27 ile de uygunluk halindedir. Bu varg, yalnz bu ilkel koul iin deil, ayn zamanda klelie ve serflie dayanan daha sonraki koullar ve her retim kolu ile ilgili retim aralarnn bir alandan dierine ancak glkle aktarlabildii ve bu nedenle eitii retim alanlannn, d lkeler ya da komnist topluluklarda olduu gibi, birbirleriyle belli snrlar iersinde ilikide bulunduu srece, lonca biiminde rgtienmi elzanaatlar iin de geerlidir. Metalann deiim fiyatlarnn, bunlarn deerlerine yaklak olarak tekabl etmesi iin, yalnz unlar yeterlidir: 1) eitii metalann deiimi, salt raslansal ya da ancak arasra olmaktan kmaldr; 2) metalarn dorudan deiimleri szkonusu olduu srece, bu metalarn, karlkl gereksinmeleri karlamak zere, aa yukan yeter miktarlarda retilmeleri gerekir; bu, ticarette karlkl deneyimlerden renilen bir ey olup, srp giden alveriin doal bir rndr; ve 3) sa ilgilendirdii kadaryla, taraflardan hi birisine, metalarn kendi deerlerinin zerinde satmalann salayacak ya da bu deerlerin altndan satmaya zorlayacak doal ya da yapay bir tekel kurulmam olmaldr. Raslansal bir tekel sz ile biz, bir alc ya da satcnn, raslansal bir arz ve talep durumu ile elde ettii bir tekeli kastediyoruz. eitii retim alanlarna ait metalarn, kendi deerleri zerinden saldklan varsaym, kukusuz, yalnzca, bunlann deerlerinin birer arlk merkezi olduu, fiyatlannn bu merkez evresinde dalgaland ve bu deerlerin srekli ykselme ve dmelerinin birbirlerini eitieme eiliminde olduu anlamna gelir. Ayrca bir de -daha sonra ele alnacak-farkl reticiler tarafndan retilen belli metalarn bireysel deerlerinden
27

1865'te, bu, tamamen Marx'n gryd. Bugn Maurer'den Morgan'a kadar uzanan ilkel topluluklarn nitelii konusunda youn aratrmalardan sonra, herhangi bir yerde pek de yadsnamayacak, benimsenmi bir olgudur. -F. E. * Kapital, Birinci Cilt, s. 109-110. -Ed.
160 Kari Marks Kapital III

[sayfa 160] ayrdedilmesi gereken bir piyasa-deeri vardr. Bu metalarn ba-zlannn bireysel deeri, kendi piyasa-deerinin altnda kald halde (yani bunlarn retimleri iin, piyasa-deeri ile ifade edilenden daha az emek-zaman gerekmitir) dierlerinin deeri, piyasa-deerini aacaktr. Piyasadeeri, bir yandan, tek bir alanda retilen metalann ortalama deeri, te yandan, kendi retim alanlarnn ortalama koullan altnda retilen ve bu alann rnlerinin byk bir ksmn oluturan metalann bireysel deerleri olarak grlmek durumundadrlar. En kt ya da en iyi koullar altnda retilen metalar, ancak olaanst durumlarda piyasa-deerini dzenlerler ve bu piyasa-deeri, imdi, piyasa-fiyatlar iin bir dalgalanma merkezi oluturur. Ne var ki, bu piyasa-fiyatlan, ayn tr metalar iin ayn olur. Eer, ortalama deerde, yani iki u arasnda orta yerde yer alan metalarn arz ile normal talep karlanyor ise, bireysel deerleri, piyasa-deerinin altnda kalan metalar, fazladan bir art-deer ya da art-kr gerekletirdikleri halde, bireysel deerleri piyasa-deerini aan metalar, ierdikleri artdeerin bir ksmn gerekletiremezler. En elverisiz koullar altnda retilen metalann satnn, bunlann, talebin karlanmas iin gerekli olduklann tantladn sylemek hi bir ey ifade etmez. Varsaylan durumda, fiyat, ortalama piyasadeerinden yksek olsayd, talep daha kk* olurdu. Bir meta, belli bir fiyatta, piyasada belli bir yer tutar. Bir fiyat deiiklii halinde, fiyatn ykselmesiyle birlikte, metan arznda bir azalma, fiyatn dmesiyle birlikte, maln arznda bir artma olduu takdirde bu yer ayn kalr. Fiyatn, en elverisiz koullar altnda retilen metalann deeri tarafndan dzenlenmesi halinde, eer talep, daralmayacak kadar kuvvetli ise, bu metalann deeri, piyasa-deerini belirler. Bu, talep normalin zerinde olmadka ya da arz olaan dzeyin alna dmedike olanakszdr. Ensonu, eer retilen metalann kitlesi, ortalama piyasa-deerleri zerinden srlebilecek olandan byk ise, en uygun koullar alnda retilen metalar, piyasa-deerini dzenler. rnein bunlar, tam kendi deerleri ya da bu deere yaklak bir deer zerinden satlabilirler ve bu durumda en uygun olmayan koullar alnda retilen metalar kendi maliyet-fiyatiann bile gerekletiremedii halde, normal koullar alnda retilenler, ierdikleri artdeerin ancak bir ksmn gerekletirirler. Burada, piyasa-deeri zerine sylenmi olanlar, piyasadeerinin yerini alr almaz retim-fiyat iin de geerlidir. retim-fiyat her alanda dzenlendii gibi, zel koullar tarafndan da dzenlenir. Ve bu retim-fiyat da gene, etrafnda gnlk piyasa-fiyatla-nnn dalgaland bir merkezdir ve belli dnemler iersinde birbirini eitleme eilimini gsterir. (retimfiyatnn, en kt koullar alnda alanlar tarafndan belirlenmesi konusunda Ricardo'ya baknz.)**

[sayfa i6i Fiyatiar nasl ynetiliyor olursa olsun, biz u sonulara ulanz: 1)
* Asl metinde "daha byk" Igrsser] yazl. Marx'n elyazmasna gre dzeltilmitir. -Ed. ** D. Ricardo, On the Principles of Political Economy, and Taxation, Third edition, London 1821, s. 60-61. -Ed.
KarIMarks 161 Kapital I

Fiyat hareketleri, retim-fiyatlarnda dme ya da ykselmelere yolaan gerekli emek-zamanndaki azalma ya da art ile deer yasasnn egemenlii altndadr. te bu anlamda olmak zere (kendi retim-fiyatla-rnn, metalann deerinden sapmalar gsterdiini hi kukusuz anlam bulunan) Ricardo, "Okurun dikkatini ekmek istediim aratrma, me-talarn mutlak deerlerindeki deil, nispi deerlerindeki deiikliklerin etkileriyle ilgilidir."* der. 2) retim-fiyatlann belirleyen ortalama knn, daima, toplam toplumsal sermayenin bir paras olmas nedeniyle, bireysel sermayenin payna den art-deer miktarna yaklak olarak eit olmas gerekir. Genel kr orannn ve dolaysyla ortalama knn, para-deer olarak ifadesinin, gerek ortalama artdeerin para-deerinden daha byk olduunu kabul edelim. Kapitalistleri ilgilendirdii kadanyla, bunlarn karlkl olarak %10 ya da %15 orannda kr salamalan nemli deildir. Para olarak fazla fiyat karlkl olduu iin, bu yzdelerin hi biri tekinden daha fazla gerek meta-deere tekabl etmez. Emekiye gelince (varsaymmza gre, o, normal cretini almaktadr ve bu yzden, ortalama krdaki bir ykselme, cretindeki fiili bir indirimden ileri gelmemekte, yani bu ykselme, kapitalistin normal ar-deerinden tamamen farkl bir eyi ifade etmektedir) meta fiyatlannda, ortalama krdaki bir arn yola bir ykselmenin, deien sermayenin para-ifadesindeki bir ykselmeye tekabl etmesi gerekir. Kr oran ile ortalama krda, fiili ar-deerin toplam yatnlan sermayeye oran ile saptanan snn aan byle bir genel nominal art, gerekte, cretierde ve ayrca deimeyen sermayeyi oluturan metalann fiyatlarnda bir art olmakszn olanakszdr. Dme halinde ise bunun tersi dorudur. Metalarn toplam deeri, toplam art-deeri ve bu da ortalama kr ve dolaysyla genel kr orannn dzeyini -genel bir yasa ya da dalgalanmalan yneten bir yasa olarak- belirlediine gre, buradan, deer yasasnn retim-fiyatlann dzenledii sonucu kyor. Rekabetin ilknce tek bir alanda baard ey, metalarn eitii bireysel deerlerinden, tek bir piyasadeeri ve piyasa-fiyat oluturmaktr. Farkl alanlardaki kr oranlarn birbirlerine eitleyerek retimfiyatn ilk meydana getiren, farkl alanlardaki sermayelerin rekabetidir. Bu ikinci sre, kapitalist retimin birinciye gre daha yksek dzeyde gelimesini gerektirir. Ayn retim alannda, ayn trde, aa yukan ayn kalitede metalarn, deerleri zerinden satlabilmeleri iin u iki koul gereklidir: Birincisi, farkl bireysel deerlerin tek bir toplumsal deere, yukarda ad verilen piyasa-deerine eitienmesi gerekir; bu da, ayn trden metalarn reticileri arasnda rekabeti ve mallarn saa arzedecekleri [sayfa 162] ortak bir piyasann varln gerektirir. Herbirisi farkl bireysel
* D. Ricardo, Principles ofPolical Economy, ed by Macculloch, 1852, s. 15, -Ed.
162 Kari Marks Kapital III

koullar altnda retilmi olsalar bile zde metalann herbirinin piyasa-fyatlannn, piyasa-deerine, uygun dmesi, bu deerin zerine karak ya da altna derek herhangi bir sapma gstermemesi iin, farkl satclarn birbirleri zerindeki basklarnn, piyasaya, toplumsal gereksinmeleri karlamaya yetecek miktarda, yani toplumun, piyasa-deerini deyebilecei miktarda bir meta kitlesini getirmelerini salamaya yetecek kadar kuvvetli olmas gerekir. Bu rnlerin kitlesi bu talebi aacak olursa, metalann piyasa-deerlerinin altnda satlmalar durumu ortaya kar; tersine, rnlerin kitlesi bu talebi karlamaya yetecek byklkte deil ise, ya da ayn ey demek olan satclar arasndaki rekabetin basks, bu miktar rn piyasaya getirmeye yetecek kadar kuvvetli deil ise, metalann, piyasa-deerlerinin zerinde satlmalar gerekir. Piyasa-deer-inin deimesi halinde, bu toplam metalar kitlesinin satlabilecekleri koullarda bir deiiklii de zorunlu klar. Piyasa-deeri derse, bu, ortalama toplumsal talepte (bu daima efektif talep anlamnda kullanlmaktadr) bir art yaratr ve belli snrlar iersinde, daha byk bir meta kitlesi emilebilir. Piyasa-deeri ykselirse, bu, toplumsal talepte bir azalma demektir ve daha kk bir metalar kitlesi emilmi olacaktr. u halde, arz ve talebin, piyasa-fiyatn ya da daha ok, piyasa-fiyatnn piyasa-deerinden gsterdii sapmalar dzenlemesi gibi, piyasa-deeri de, arz ile talep arasndaki oranty ya da arz ve talepteki dalgalanmalarn evresinde piyasa-fyatlannn oynamalar yapmasna yolat merkezi dzenler. Daha yakndan bakldnda, tek bir metan deerine uygulanabilecek koullann, burada, belli trden bir meta topluluunun deerini yneten koullar olarak yeniden ortaya ktn grrz. Kapitalist retim, daha balangtan beri bir kitle retimidir. Dier daha az gelimi retim tarzlarnda bile, saylar ok olsa dahi, kk apta reticiler tarafndan ortak rn olarak nispeten kk miktarlar halinde retilen eyler -hi deilse ana metalar szkonusu olduunda- byk kitleler halinde nispeten az sayda tacirin elinde toplanr. Bu tacirler bunlan birarada biriktirirler ve btn retim kolunun ya da bunun azok nemli bir ksmnn ortak rn olarak satarlar. Burada urasn da belirtmek yerinde olur: "toplumsal talep", yani talep ilkesini dzenleyen etmen,

aslnda, farkl snflarn karlkl ilikilerine, bunlarn kendi ekonomik konumlarna ve bu nedenle zellikle, nce, toplam art-deerin cretlere oranna, sonra da, art-deerin blnd (kr, faiz, toprak rant, vergiler, vb. gibi) eitli paralar arasndaki bantya tabidir. Ve bu da, arz ile talep arasndaki bantnn hangi temele dayand saptanmadan, arz ve talep ilikisi ile hi bir eyin aklanamayacan bir kez daha ortaya koymaktadr. Meta ile parann her ikisi, deiim-deeri ile kullanm-deerinin bir birliini temsil ettikleri halde, satnalma ve satta bu fonksiyonlarn, iki kart uta kutuplandklann, metan (satc) kullanmdeerini ve paKarl Marks 163 Kapital I

rann [sayfa i63] (alc) deiim-deerini temsil ettiini daha nce (Buch I, Kap. 1, 3) grm bulunuyoruz. Satn nkoullarndan birisi, bir metan kullanm-deerine sahip bulunmas ve bu nedenle toplumsal bir gereksinmeyi karlamas idi. teki nkoul ise, metan ierdii emek miktannn, toplumsal bakmdan gerekli-emei temsil etmesi, yani bireysel deerinin (ve, imdiki varsaymmza gre ayn ey demek olan, metan sat-fyatnn) toplumsal deeri ile ayn olmasdr.28 imdi bunu, piyasada bulunan ve btn alann rnn temsil eden metalar kitlesine uygulayalm. Tek bir retim kolu tarafndan bu tm metalar kitlesine tek bir meta ve birok zde metalann fiyatlannn toplamna tek bir fiyat gzyle baklmas, konuyu en kolay biimde ortaya koyacaktr. Byle olunca, tek bir meta iin sylenen her ey, btn bir retim koluna ait piyasada bulunan metalar iin de harfi harfine geerlidir. Bir metan bireysel deerinin, onun toplumsal deerine tekabl etmesi koulu, bu kitlenin retimi iin gerekli toplumsal emei iermesi ve bu kitlenin deerinin, onun piyasadeerine eit olmas ile imdi gereklemi ya da daha fazla saptanmr. imdi diyelim ki, bu metalar kitlesi, aa yukan benzer normal toplumsal koullar altnda retilmi olsun ve bylece bu deer, ayn zamanda, bu kitleyi oluturan bireysel metalarn bireysel deeri olsun. imdi, bu metalarn nispeten kk bir ksm bu koullann alnda, dier bir ksm zerinde retiliyor ve bu yzden bir ksmn bireysel deeri, metalar kitlesinin ortalama deerinden daha byk, dier ksmn daha kk ise, ama bu iki utaki sapmalar birbirlerini telafi edecek bir orantda olduklar iin, bu iki utaki metalarn ortalama deeri, merkezdeki metalarn deerine eit bulunuyorsa, bu durumda piyasa-deeri, ortalama koullar alnda retilen metalann deeri ile belirlenir.29 Toplam metalar kitlesinin deeri, ister ortalama koullar, ister bu ortalamann alnda ya da zerinde kalan koullar iersinde retilmi bulunsun, hepsi birara-da btn bireysel metalarn deerlerinin fiili toplamna eittir. Bu durumda, metalar kitlesinin piyasa-deeri ya da toplumsal deeri -ierdikleri gerekli emekzaman- byk ortalama kitlenin deeri ile belirlenir. Bunun tersine diyelim ki, piyasaya getirilen szkonusu metalann toplam kitiesi ayn kald halde, daha az uygun koullar alnda retilen metalarn deeri, daha uygun koullar alnda retilen metalann deerini dengeleyemesin ve bylece metalar kitlesinin daha elverisiz koullar alnda retilen ksm, ortalama kitleye ve dier uca gre nispeten daha byk bir miktar olutursun. Bu durumda, daha elverisiz koullar altnda retilen kitle, piyasa-deerini ya da toplumsal deeri dzenler. Son olarak diyelim ki, ortalama koullar alnda retilenden daha
8 9

Kari Marx, Zur Kritik der Politischen CEkonomie, Berlin 1859. Ibid. 164 Kari Marks Kapital III

iyi [sayfa 164] koullar altnda retilen metalarn kitlesi, daha kt koullar altnda retilmi bulunan kitleyi epeyce asn ve hatta, ortalama koullar altnda retilenlere gre de byk olsun. Bu durumda, en uygun koullar altnda retilen ksm, piyasa-deerini belirler. Biz, burada, en uygun koullar altnda retilen ksmn daima piyasa-fyatn dzenledii, an dolu piyasay dikkate almyoruz. Burada, biz piyasa-deerinden farkl bulunduu srece, piyasa-fyatn deil, piyasa-deerinin kendisinin eitli belirleni durumlann ele alyoruz.30 Aslnda, kesin anlamda (kukusuz bu, gerekte ancak yaklak olarak ve binlerce deiik ekillerde grlr) tm metalar kitlesinin, ortalama deerler ile dzenlenen piyasa-deeri, durum I'de, bunlarn bireysel deerlerinin toplamna eittir; oysa, her iki uta retilen metalar szkonusu olduunda, bu deer, bunlara zorla kabul ettirilen ortalama bir deer olarak ortaya konmutur. En kt uta retimde bulunanlar, bu durumda metalann bireysel deerin altnda satmak zorunda kaldklar halde, en iyi uta retimde bulunanlar, bu deerin zerinde satarlar. Durum N'de, iki uta retilen meta-deerlerin bireysel paralan birbirlerini dengelemezler. Daha ok, en kt koullar altnda retilenler, sonucu belirlerler. Her bireysel metan ya da toplam kitlenin herbir ksmnn ortalama fiyat ya da piyasa-deeri, kesin anlamyla, farkl koullar altnda retilen metalarn deerlerinin birbirlerine eklenmesiyle elde edilen kitlenin toplam deeri ve bu toplam deerden her bireysel metan payna den deer parasna gre belirlenir. Bylece elde edilen piyasa-deeri, yalnz uygun uca ait olan metalann bireysel deerinin deil, ortalama uta retilen metalann bireysel deerlerinin de zerinde olur. Ne var ki, bu piyasa-deeri, uygun olmayan uta retilen metalann bireysel deerlerinin gene de altndadr. Piyasa-deerinin, bireysel deere ne denli yaklaabilecei ya

da en sonunda bu deerle akabilecei, tamamyla, uygun olmayan uta retilen metalarn, szkonusu meta alannda kaplayaca hacme baldr. Eer talep arzdan ancak birazck
30

Storch ile Ricardo arasndaki toprak-rant ile ilgili olarak, piyasa-deerinin (ya da daha ok onlardan ilkinin piyasa-fyat ve ikincisinin retim-fiyat dedii eyin) uygun olmayan koullar altnda retilen metalar tarafndan m (Ricardo) [On the Principles of Political Economy, and Taxation, Third edition, London 1821, s. 60-61. -Ed. ] yoksa, uygun koullar altnda retilen metalar tarafndan m (Storch) [Cours d'economie politigue, ou exposition des principes, qui deter-minent la prosperiti des nation, tome II, St-petersbourg 1815, s. 78-79. -Ed. ] ynetildii konusundaki tartma (bu yalnz konu ile ilgili bir tartmadr; aslnda, iki taraf da birbirini hi dikkate almazlar) son tahlilde, her ikisinin de hakl ve her ikisinin de haksz olduuna ve her ikisinin de ortalama durumu gznnde tutamamasna gelir dayanr. Fiyatn en uygun koullar altnda retilen metalar tarafndan dzenlendii durumlar konusunda Corbert ile [An Inquiry into the Causes and Modes of the MVealth of Individuals, London 1841, s. 42-44. -Ed. ] karlatrnz. "O" (Ricardo), "bir apka ve bir ift kundura gibi iki farkl nesnenin, iki belli trn, eit miktarlarda emek tarafndan retildikleri zaman birbiriyle deitirileceini ne srmyor. Burada 'meta' sznden biz 'bir meta trn' anlamalyz, belli tek bir apkay ya da bir ift ayakkaby, vb. deil, ingiltere'de btn apkalar reten emein tamam, bu bakmdan, btn apkalar arasnda blnyormu gibi dnlmelidir. Bu bana, daha balangta ve bu retinin genel ifadelerinde belirtilmemi gibi geliyor." (Observations on Certain Verbal Disputes in Political Economy, ete, London 1821, s. 53-54.)
Kari Marks 165 Kapital I

byk ise, uygun olmayan uta retilen metalann bireysel deeri piya-sa-fyatn dzenler, [sayfa i65] En sonu, uygun uta retilen metalar kitlesi, dier uta retilenden ve de durum IH'te olduu gibi, ortalama koullarda retilen metalar kitlesinden de daha byk bir yer igal ederse, piyasa-deeri ortalama deerin altna der, iki uta ve ortadaki deerlerin toplamnn birbirine eklenmesiyle hesaplanan ortalama deer, burada, ortadaki deerin altnda kalr ve uygun uta retilen metalann deer toplamnn tuttuu yere bal olarak, bu deere yaklar ya da uzaklar. Talebin arzdan zayf olmas halinde, uygun yerde bulunan ksm, bykl ne olursa olsun, fiyatn kendi bireysel deerine indirmek suretiyle, zorla kendisine bir yer aar. Arzn talebi byk lde at durumlar dnda, piyasa-deeri, en uygun koullar altnda retilen metalann bu bireysel deeri ile hi bir zaman ayn olamaz. Piyasa-deerlerinin, burada soyut olarak aklam olduumuz bu belirleni biimi, gerek piyasada, talebin, bu ekilde saptanan deerler zerinden meta kitlesini emmeye yetecek byklkte olmas kouluyla, alclar arasndaki rekabet yoluyla kurulur ve geliir. Ve bu bizi baka bir noktaya getirir. kincisi, bir metan kullanm-deeri olduunu sylemek, yalnzca, bunun herhangi bir toplumsal gereksinmeyi karladn sylemektir. Biz yalnz bireysel metalar ile ilgilendiimiz srece, belli bir meta iin gereksinme olduunu -bunun miktan, bu gereksinmenin karlanmas iin gerekli olan miktar konusunda daha fazla ararma yapmakszn metan fiyat ile zaten belirlenmitir- varsayabilirdik. Ne var ki bu miktar, btn bir retim koluna ait rn bir yana ve buna olan toplumsal gereksinme te yana konur konmaz byk bir nem kazanr. O zaman bunun bykln, yani bu toplumsal gereksinmenin miktarn gznnde bulundurmak zorunlu hale gelir. Piyasa-deerinin yukardaki biimde belirleniinde retilen metalar kitiesinin veri olduu, yani ayn kald, ancak bu metalan oluturan ve farkl koullar alnda retilen elerin oranlarnda bir deime olduu, u halde, ayn metalar kitlesinin piyasa-deerinin farkl biimde dzenlendii varsaylmt. retilen metalann bir ksmnn, geici olarak piyasadan ekilebilecei olasln bir yana brakarak, bu kitlenin, byklk olarak normal talebe tekabl ettiini kabul edelim. imdi, bu kitleye olan talep de ayn kald takdirde, bu meta, piyasa-deerini yukarda sz edilen durumdan hangisi dzenlerse dzenlesin, kendi piyasa-deeri zerinden satlacaktr. Bu metalar kitlesi, yalnz bir gereksinmeyi karlamakla kalmyor. Bunu tam toplumsal lleri iersinde karlam oluyor. Bunlarn miktar, bunlara olan talepten daha az ya da ok olsayd, piyasa-fiyat ile piyasa-deeri arasnda sapmalar grlecekti. Ve ilk sapma, arzn ok az olmas halinde piyasa-deerinin daima uygun olmayan koullar alnda retilen, arzn ok fazla olmas halinde ise dai166 Kari Marks Kapital III

ma, en uygun koullar altnda retilen metalar tarafndan dzenlenmesidir; bu nedenle srf farkl koullar altnda retilen metalar kitlesinin gsterdii [sayfa 166] orana bal olarak farkl bir sonuca ulalmas olgusuna karn, piyasa-deerini belirleyen ey, ulardan birisi oluyor. Talep ile mevcut rn miktan arasndaki fark nemli lde ise, piyasa-fyat da buna uygun olarak, piyasa-deerinin nemli lde altnda ya da stnde olacaktr. imdi, retilen metalann miktan, ile piyasa-deeri zerinden satlan miktar arasndaki fark, iki nedene bal olabilir. Ya, ok kk ya da byk hale gelerek bu miktann kendisi deiir, yle ki, yeniden-retim, o sradaki piyasa-deerini dzenleyen lekten farkl bir lekte yer alacaktr; Bu durumda, talep ayn kald halde arz deimitir ve bu yzden nispi bir an retim ya da eksik retim vardr. Ya da, yeniden-retim ve bylece arz ayn kald halde, eitli nedenlerden ileri gelebilecei gibi, talep daralm ya da artmtr. Arzn mutlak bykl ayn kald halde, nispi bykl, talebe gre, bykl, ya da taleple llen bykl deimitir. Etki, birinci durumdakinin ayndr, ama ters yndedir. Son olarak, her iki yanda da deiiklik olmutur, ama bu ister ters ynlerde ister ayn ynde olsun, ayn lde olmadklan iin her iki yanda da deiiklik olmutur, ama bu, iki yan arasndaki oran deitirir ve nihai sonucun daima, yukarda sz edilen iki

durumdan birisine varmas gerekir. Arz ve talebin genel bir tanmnn yaplmasndaki gerek glk, bunlarn bir totoloii grntsne brnr gibi grnmeleridir. nce arz, piyasadaki mevcut rn ya da piyasaya getirilebilecek rn alalm. Yararsz aynntlara girmekten kanmak iin biz, yalnzca, her belli retim kolunda ylda yeniden retilen kitleyi gznnde bulunduracak, eitli metalann u ya da bu derecede sahip bulunduklan, piyasadan ekilebil-me ve diyelim gelecek yl tketilmek zere saklanma zelliini dikkate almayacaz. Bu, yllk yeniden-retim, bu metalar kitlesinin, ayr ayn eler halinde ya da srekli llmesine bal olarak -arlk ve sayca-belli bir miktar ile ifade edilir. Bunlar yalnz, insan gereksinmelerini karlayan kullanm-deerleri olmayp, piyasada belirli miktarlarda bulunan kullanmdeerleridir. kinci olarak, bu metalar kitlesinin, birim olarak i gren metan ya da bu metan lsnn, piyasa-deerinin katla-nyla ifade edilebilen zgl bir piyasa-deeri vardr. Bu nedenle, piyasadaki metalann miktar olarak hacmi ile bunlann piyasa-deeri arasnda zorunlu bir iliki yoktur, nk, rnein, birok metalarn zellikle yksek bir deeri, dierlerinin zellikle dk bir deeri olduu iin, belli bir deerler toplam, bir metan ok byk, bir baka metan ok kk bir miktan ile temsil edilebilir. Piyasada bulunan nesnelerin miktar ile bu nesnelerin piyasa-deerleri arasnda ancak u iliki vardr: Belirli bir emek retkenlii esas olmak zere, belli bir retim alannda belli bir miktarda nesnenin retimi, bu oran farkl retim alanlannda deiik olmakla birlikte, ve bununla, bu nesnelerin yararll ya da bunlarn kullanm-deerKarlMarks 167 Kapital I

lerinin zel nitelii arasnda herhangi bir i bant bulunmamakla birlikte, belli bir miktarda toplumsal emek-zamann gerektirir, [sayfa i67] Dier btn koullar ayn kalmak zere, bir metan bir a miktar b kadar emek-zamanna mal oluyorsa, ayn metan bir na miktar, nb emek-zamanna malolacaktr. Ayrca, toplum eer, bir gereksinmeyi karlamak ve bu ama iin bir nesnenin retilmesini istiyorsa, bunun karln demek zorundadr. Gerekte, meta retimi, iblmn gerektirdiine gre, toplum, bu nesnenin karln, mevcut emek-zamannn bir ksmn bunun retimine ayrmakla demektedir. Demek ki, toplum, kendi kullanmndaki emek-zamannn belli bir miktar ile bunu satn almaktadr. Toplumun, iblm aracl ile kendi emeini bu zel nesnenin retiminde kullanan ksmnn, toplumun gereksinmelerini karlayan nesnelere katlm bulunan toplumsal emekten bir edeer almas gerekir. Ne var ki, toplumsal bir nesneye harcanan toplumsal emein toplam miktan ile, yani toplumun toplam emek-gcnn, bu nesnenin retimine tahsis edilen ksm arasnda, ya da, bir yanda, bu nesnenin retiminin toplumsal retim iersinde tuttuu yer ile, te yandan, toplumun szko-nusu nesne ile karlamak istedii gereksinmenin bykl arasnda zorunlu olmaktan ok raslansal bir iliki vardr. Her bireysel meta ya da bir metan belli bir miktar, gerekte ancak, retimi iin gerekli toplumsal emekten daha fazlasn iermez, ve bu adan, bu metan tamamnn piyasa-deeri yalnz gerekli-emei temsil eder, ama eer bu meta, mevcut toplumsal gereksinmeyi aan miktarda retilmi ise, toplumsal emek-zamannn bir o kadar boa harcanmtr ve bu meta kitlesi, piyasada, fiilen kendisine katlm bulunan toplumsal emekten ok daha kk miktarn temsil eder hale gelir. (retimin yalnz, toplumun fiili ve nceden belirleyen denetimi altnda bulunduu hallerde, toplum, belirli nesnelerin retiminde harcanacak toplumsal emek-zamannn hacmi ile, bu nesneler tarafndan karlanacak toplumsal gereksinmenin hacmi arasnda bir bant kurar.) Bu yzden bu metalar, piyasadeerlerinin altnda satlmak zorunda kalr ve hatta bunlann bir ksm bsbtn satlamazlar bile. (Belli bir tr metan retiminde kullanlan toplumsal emek miktannn bu metaya olan toplumsal talebi karlamaya yetmeyecek kadar olmas halinde ise, bunun tersi olur.) Ama belli bir nesnenin retiminde harcanan toplumsal emek miktar, bu nesneye olan toplumsal talebe uygun dyor ve bylece retilen miktar, yeniden-retimin normal leine tekabl ediyor ve talep ayn kalyorsa, bu nesne, kendi piyasa-deeri zerinden satlr. Metalann kendi deerleri zerinden deiimleri ya da satlar, rasyonel den bir durum, yani bunlar arasndaki dengenin doal yasasdr. Sapmalar aklayan, bu yasa olup, bunun tersi, yani yasay aklayan sapmalar deildir. imdi teki yana, talebe bir bakalm. Metalar, retken ya da bireysel tketime girmek zere, retim aralar ya da temel geim arac olarak satn alnrlar. Baz metalarn her
168 Kari Marks Kapital III

iki amaca da hizmet etmesi, durumu deitirmez. Demek ki, bu metalar iin, bir reticiler tarafndan (burada kapitalistler, nk biz, retim [sayfa 168] aralannn, sermayeye dntrlm bulunduklarn varsaym-tk) ve bir de tketiciler tarafndan talep vardr. lk bakta bunlann her ikisinin de, talep tarafnda, te yanda, eitli retim kollarndaki toplumsal retimin belli miktanna tekabl eden, belli bir miktarda toplumsal gereksinmeyi ngrdkleri grlr. Pamuklu sanayiinin, yllk yeniden-retimini belli bir lekte srdrebilmesi iin, hem normal bir pamuk ikmaline ve hem de, dier koullar ayn kalmak zere, sermaye birikiminin yllk yeniden-retimine neden olduu genilemeyi karlamak zere ek bir miktar pamua gereksinmesi vardr. Bu, temel geim aralan iin de aynen byledir. i snfnn, yaamn allagelmi ortalama biimde srdrebilmesi iin, farkl

trdeki metalar arasnda, azok farkl bir dalm gsterse bile, hi deilse ayn miktar yaam gereksinmelerini hazr bulmas gerekir, ayrca yllk nfus artna yetebilecek ek bir mik-tann da bulunmas gerekir. Ayn ey, azok bir deiiklikle, dier snflar iin de geerlidir. Buna gre, talep tarafnda, karlanmalan iin belli bir miktar me-tan piyasada bulunmasn gerektiren, belli byklkte bir toplumsal gereksinmeleri, olduu grnyor. Ama nicel olarak, belirli toplumsal gereksinmeler ok esnek ve deikendir. Bunlann sabitlii ancak grntedir. Temel geim aralannn daha ucuz ya da para-cretlerin daha yksek olmas halinde, '"talepleri" kendi fiziksel gereksinmelerinin en dar snrlarnn bile altnda kalan fakir fukara bir yana brakldnda, emekiler bu temel geim aralarndan daha fazlasn satn alabilirler ye bunlara olan "toplumsal gereksinme" artm olur. te yandan, rnein pamuun daha ucuz olmas halinde, kapitalistlerin pamua olan talepleri artacak ve pamuklu sanayiine vb. daha fazla sermaye yatnlacaktr. urasn hi unutmamamz gerekir ki, retken tketim talebi, bizim varsaymmza gre, kapitalistin bir talebidir, onun asl amac art-deer retmektir. Ne var ki, bu kapitalistin piyasada, diyelim pamuk alcs olarak grnd srece, bu pamua olan gereksinmeyi temsil etmesine engel deildir; tpk, pamuk satcs iin satcnn bu pamuu gmleklik kumaa ya da baruta evirmesinin ya da bunu hem kendi ve hem de btn dnyann kulaklan iin tka yapmaya niyetlenmesinin hi bir nemi olmamas gibi. Ama bunun, kapitalistin ne tr bir alc olduu zerinde olduka nemli bir etkisi vardr. Pamua olan talebi, onun kr salamak konusundaki gerek gereksinmesini gizlemesi olgusu tarafndan temelden bir deiiklie urar. Piyasada metalara duyulan gereksinmenin, talebin snrlar, gerek toplumsal gereksinmeden nicel bir farkllk gsterdii gibi, farkl metalar iin de, doal olarak epey farkl olur; burada demek istediim, metalann talep edilen miktan ile, baka para-fiyatlarnda ya da alclann iersinde bulunabilecekleri baka para ya da yaam koullar iersinde talep edebilecekleri miktar arasndaki
Kari Marks 169 Kapital I

farktr. Arz ile talep arasndaki tutarszl ve bunun sonucu olarak piya-sa-fiyatlarnn piyasa-deerlerinden gsterdikleri sapmalar anlamaktan daha kolay bir ey yoktur. Asl glk, arz ve talep eitlii ile neyin [sayfa 169] kastedildiin saptamaktr. Arz ile talep arasndaki karlkl oranlarn, belli bir retim koluna ait metalar kitlesinin, piyasa-deerlerinin ne altnda ne de zerinde, tam kendi piyasa-deerleri zerinden satlabilecek ekilde olduu zaman, arz ve talep eittir, denir. Bu bizim ilk saptadmz eydir. kincisi ise udur: Metalann, kendi piyasa-deerleri zerinden satlmalar halinde, arz ile talebin eit olduklandr. Arz talebe eit olduu zaman bunlarn hareketleri durur ve ite bu nedenle, metalar piyasa-deerleri zerinden satlrlar. ki kuvvet zt ynlerde eit olarak etki gsterirlerse birbirlerini dengelerler, hi bir d etkide bulunmazlar ve bu koullar altnda yer alan herhangi bir grngnn, bu iki kuvvetin etkileri dnda baka nedenler ile aklanmalan gerekir. Arz ile talebin birbirlerini dengelemeleri halinde, bunlar, herhangi bir eyi aklamaktan kar ve piyasa-deerleri zerinde herhangi bir etkileri olmaz, ve bu yzden de, piyasa-deerinin, bir baka miktarla deil de, niin tam tamna bu kadar para ile ifade edilmesinin nedenleri konusunda bizi gene bir karanlk iersinde brakm olurlar. Kapitalist retimin gerek i yasalannn, arz ile talebin karlkl etkileri ile (bu iki toplumsal itici gcn, burada yaplmas yersiz olabilecek daha derin tahlilleri dnda) aklanamayacaklan besbellidir, nk, bu yasalar kendi saf halleriyle, arz ile talep, etki yapmay brakana, yani eit olana kadar grlemezler. Gereklikte arz ile talep hi bir zaman eit olamaz, ya da eit olurlarsa bu srf raslansaldr ve u halde bilimsel olarak = O'dr ve buna hi olmam gzyle baklr. Ne var ki, ekonomi politik, arz ile talebin birbirleriyle aktn varsayar. Niin byle yapar? Bunu, grngleri kendi temel bantlan, kendi kavramlanna uygun den biimleri iersinde inceleyebilmek, yani arz ve talep hareketlerinin yolat grnler dnda bunlan ele almak iin yapar. Baka bir neden de, bunlarn hareketlerindeki gerek eilimleri bulmak ve bir lde bunlan kaydetmektir. Tutarszlklar uzlamaz eliki niteliinde olduu, ve birbirlerini srekli izledikleri iin, birbirlerini, zt hareketleriyle ve karlkl elimeleriyle dengelerler. Demek oluyor ki, arz ile talep, hi bir durumda birbirine asla eit olmad iin, aralarndaki farklar birbirlerini yle izlerler ki -ve bir yndeki sapmann sonucu, zt ynde bir sapmay gerektirdii iin- arz ve talep, belli bir dnemde, duruma btnyle bakldnda, daima eit olurlar, ama, ancak gemiteki hareketlerin bir ortalamas ve yalnz kendi elikilerinin srekli bir hareketi olarak. Bu ekilde, piyasadeerlerinden sapan piyasa-fiyatlar, bunlarn ortalama saylan asndan bakldnda, sapmalardaki art ve eksiler birbirlerini yokettikleri iin, piyasa-deerlerini eitlemek zere kendi kendilerini ayarlarlar. Ve
1 70 Kari Marks Kapital III

bu ortalamann sermaye iin srf teorik bakmdan nemi olmayp, yatn-m azok sabit bir dnemdeki dalgalanmalara ve dengelenmelere gre hesaplanan sermaye iin de pratik bir nemi vardr, [sayfa 170] Arz ve talep bants, bu nedenle bir yandan yalnz, piyasa-fiyat-lannn piyasa-deerlerinden gsterdii sapmalan aklar, te yandan da, bu sapmalarn, yani talep ve arz bantsnn etkisinin

yokedilmesi eilimini aklar. (Fiyatian olduu halde deerleri bulunmayan metalar gibi istisnalar burada inceleme konusu yaplmamtr.) Arz ve talep, aralarndaki farkn yolat etkiyi, ok eitli yollardan yokedebilir. rnein, eer talep ve dolaysyla piyasa-fiyat derse, sermaye ekilir ve bylece arzda bir daralmaya neden olur. Piyasa-deerinin kendisi, gerekli emek-zamann ksaltan bulularn sonucu olarak daralabilir ve piyasa-fiyat ile dengelenir. Tersine, eer talep artar ve dolaysyla piyasa-fiyat piyasa deerinin zerine ykselirse, bu, gereinden fazla sermayenin bu retim koluna akmasna yolaabilir ve retim ylesine geniler ki, piyasa-fiyat piyasa-deerinin alna bile debilir. Ya da, talebi daraltan bir fiyat arna yolaabilir. Baz retim kollarnda uzun ya da ksa bir dnem iin piyasa-deerinin kendisinde bir ykselme meydana getirebilir; bu dnem boyunca, talep edilen rnlerin bir ksm kt koullar altnda retilmek zorunda kalnmtr. Arz ve talep, piyasa-fyan belirler, piyasa-fiyat ile piyasa-deeri de, daha ileri bir tahlilde arz ve talebi belirler. Bu, talep szkonusu olduunda besbellidir, nk bu, fiyatlara zt bir ynde hareket eder, fiyatlar dtnde byr, ykseldiinde azalr. Ama bu, arz iin de dorudur, nk, arz edilen metalara katilmi bulunan retim aralarnn fiyatian, bu retim aralarna olan talebi ve dolaysyla, arzlan, bu retim aralan-na olan talebi de kapsayan metalann arzn da belirler. Pamuk fiyatian, pamuklu eyann arznda belirleyicilerdir. Bu kankla -fiyatiann talep ve arzla ve ayn zamanda arz ve talebin fiyatlarla belirlenmesi- bir de, tpk arzn talebi belirlemesi gibi talebin arz, retimin piyasay ve piyasann retimi belirlemesini de katmak gerekir.31 [sayfa 171]
31

Aadaki kurnazlk dpedz budalalktr: "Bir maln retimi iin gerekli cretler, sermaye ve toprak miktar, eskisine gre farkl hale geldiinde, Adam Smith'in, bu maln doal fiyat dedii ey de deiir ve daha nce bu maln doal fiyat olan bu fiyat, bu deiiklik nedeniyle onun piyasa-fiyat olur; nk, ne arz ne de talep edilen miktar deimemekle birlikte" -piyasadeeri ya da Adam Smith'e gre retim-fiyat, deer deiiklii sonucu deitii iin, burada her ikisi de deiir- "bu arz imdi, retim-maliyeti olan eyi deyebilecek ve demeye istekli kimselerin talebini tam karlamaya yeterli olmayp, bundan ya daha fazla ya da daha azdr; bylece arz ile, yeni retim-maliyetine gre fiili talep arasndaki oran eskisine gre deimitir. Bu durumda, eer nnde bir engel yoksa arz orannda bir deiiklik meydana gelecek ve en sonunda, meta yeni doal fiyatna getirecektir. Baz kimselere, metan, arzdaki bir deime ile kendi doal fiyatna gelmesi nedeniyle, piyasa-fiyat, arz ile talep arasndaki orana ne kadar balysa, doal fiyatn da,bu orana o kadar bal bulunduunu; ve dolaysyla, doal fiyatn, ayn piyasa-fiyat kadar, talep ile arz arasndaki orana bal bulunduunu sylemek yerindeymi gibi gelebilir." ("O byk arz ve talep ilkesi, A. Smith'in, doal fiyatlar dedii eyde olduu gibi piya-sa-fiyatlarnn belirlenmesinde de gene imdada yetiiyor." Malthus.) [Principles ofPolical EcoKarlMarks 171 Kapital I

Arz ve talep arasndaki orann, arz ya da talepte, d koullar tarafndan bir deiiklik meydana getirilmeksizin, metalann piyasa-dee-rinde bir deime sonucu deiebileceini, sradan bir iktisat bile (dipnota bkz.) kabul etmektedir. Piyasa-deeri ne olursa olsun, bunun belirlenmesi iin, arz ve talebin eit olmak zorunda olduunu o bile kabul etmek durumundadr. Baka bir deyile, arz ile talep arasndaki oran piyasa-deerini aklamaz, tersine, daha ok, bu piyasa-deeri, arz ve talep dalgalanmalarn aklar. Dipnota, alnan pasajdan sonra Obsetva-tions yazan yle devam ediyor: "Bu orann" (arz ile talep arasndaki) "ne var ki, eer biz hl, 'arz' ile 'doal fiyat' szleri ile, Adam Smith'ten biraz nce szederken kastettiimiz eyi anlatmak istiyorsak, daima bir eitlik oran olmas gerekir; nk ancak arz, fiili talebe, yani doal fiyat demenin ne zerinde ve ne de altnda kalan bir talebe eit olduu zaman, doal fiyat gerekten denmi olur; dolaysyla, ayn meta iin farkl zamanlarda, iki, ok farkl doal fiyat olabilir ve gene de, arzn talebe oran, her iki halde de ayn, yani bir eitlik oran olabilir." Bu duruma gre, farkl zamanlarda iki farkl doal fiyat olan ayn metan, eer meta her iki halde de kendi doal fiyat zerinden satlacak ise, arz ile talebin daima birbirini dengeleyebilecei ve dengelemek zorunda olduu kabul edilmi oluyor. Her iki durumda da, arzn talebe olan orannda bir fark bulunmayp, doal fiyatn kendi byklnde bir fark olduuna gre, bundan,bu fiyatn arz ve talepten bamsz belirlendii ve dolaysyla bunlar tarafndan belirlenmesinin pek az szkonusu olabilecei sonucu kar. Bir metan piyasa-deeri zerinden, yani ierdii gerekli toplumsal emekle orantl bir deer zerinden satlabilmesi iin, bu metan toplam kitlesini retmekte kullanlan toplumsal emek miktannn, buna olan toplumsal gereksinme miktanna, yani fiili toplumsal gereksinmeye tekabl etmesi gerekir. Rekabet, piyasa-fiyatlarnda, arz ve talepteki dalgalanmalara tekabl eden dalgalanmalar, her tr meta iin harcanan toplam emek miktarn srekli olarak bu lee indirme eilimindedir. Arz ve talep bants, nce, kullanm-deeri ile deiim-deeri, meta ile para, alc ile satc bants, ve sonra, her ikisi de bir nc taraf, tccar tarafndan temsil ediliyor bile olsa, retici ile tketici bantsn ierir. Alc ile sac arasndaki banty incelerken, bunlar arasndaki ilikiyi gstermek iin, bunlan tek tek kar karya getirmek yeterlidir. Bir metan geirecei tam bakalam iin ve, dolaysyla btnyle alndnda, sa ve satnalma sreci iin birey yeterlidir. A, kendine ait meta, bu
nomy, London 1820, s 75. -Ed.] (Observartions on Certain Verbal Disputes, ete.,London 1821, s. 60-61.) Bu iyi kalpli insan, talepteki bir deiiklie ve ele alnan durumda, arz ile talep arasndaki bir deimeye neden olan eyin, srf retim-maliyetinde ve dolaysyla deerdeki bir deimeden ileri geldii olgusunu kavrayamyor. Bu, bizim iyi kalpli dnrmzn tantlamak istedii eyin tam tersini tantlar. retim-maliyetindeki deiiklik, hi bir ekilde, talep ile arz arasndaki orana bal olmayp, daha ok bu oran belirler.

1 72

Kari Marks Kapital III

meta sat B'nin parasna evirir ve C'den satn almada bulunmak iin bu paray kulland zaman parasn tekrar metalara evirir; srecin tamam bu kii arasnda yer alr. Ayrca, para incelenirken, metalann kendi deerleri zerinden saldklan varsaylmt; nk, srf, metalarn paraya dnmesi ve paradan tekrar metalara evrilmesi srasnda geirdikleri bir ekil deiiklii sorunu olduu iin, fyatlann deerler- den sapn dnmek iin hi bir neden yoktu. Bir metan satlm [sayfa 172] olmas ve bunun geliri ile yeni bir meta san alnmas halinde, karmzda tam bir bakalam var demektir ve bu sre iin bu metan fiyatnn deerinin zerinde ya da alnda bulunmasnn hi bir nemi yoktur. Metan deeri, bir temel olarak nemini korumaktadr nk, para kavram baka bir temel zerinde gelitirilemeyecei gibi, genel anlamyla, fiyat, para biiminde bir deerden baka bir ey deildir. Dolam arac olarak parann incelenmesinde, her ne olursa olsun, bir metan yalnz tek bir bakalam olmad varsaylmt. Burada incelenmi olan daha ok, bu bakalamlann toplumsal i bantlardr. Ancak bu yoldan biz, parann dolamna, ve bir dolam arac olarak ilevinin gelimesine ulaabiliriz. Ne var ki, bu ilikinin, parann dolam aracna evrilmesindeki ve bunun sonucu olarak biim deitirmesindeki nemi ne olursa olsun, bunun bireysel alc ve satclar arasndaki alverite hi bir nemi yoktur. Bununla birlikte, arz ve talep szkonusu olduunda, arz, belli bir tr metan satclarnn ya da reticilerinin toplamna, talep ise, ayn tr metan (hem retken ve hem de bireysel) alclarnn ya da tketicilerinin toplamna eittir. Bu toplamlar birbirleri zerinde, birimler biraraya gelmi kuvvetler olarak etkide bulunurlar. Birey burada ancak, toplumsal gcn bir paras, kitlenin bir atomu saylr ve ite bu biim iersindedir ki, rekabet, retim ve tketimin toplumsal niteliini ortaya kartr. Rekabetin o an iin zayf olan yan, ayn zamanda, bireyin, karsndaki rakipler kitlesinden bamsz ve ou kez de dorudan doruya bu kitleye kar k yandr ve bireylerin birbirlerine bamll ite gene bu biim iersinde kendisini gsterir, kuvvetli taraf daima, hasmna kar azok birlemi bir btn olarak hareket eder. Bu zel tr me-taya kar talep arzdan daha byk ise, bu alc dierini -belli snrlar iersinde- fazla fiyat vererek alteder ve bylece, bu metan fiyatn, hepsi iin, piyasa-deerinin zerine ykseltir ve bir yandan da satclar, yksek piyasa-fiyat zerinden mal satmak zere birleir. Yok eer bunun tersine, arz talebi aarsa, satc mallarn daha ucuza elden karmaya balar ve bunu dierleri de izler ve bir yandan da alclar, piyasa-fiyatn, elden geldiince piyasa-deerinin altna drmek zere birleirler. Ortak kar, birey iin ancak, bu ortak hareket kendisine daha fazla kazan salad srece nemlidir. Ve, u ya da bu taraf daha zayf hale geldii an, hareket birlii sona erer ve herkes kendisi iin elden geldiince fazla kar salamaya alr. Gene, daha ucuza retimde bulunup daha ok
Kari Marks 1 73 Kapital I

mal satabilen ve bylece, piyasa-fyat ya da piyasa-deeri altnda sat yaparak piyasada kendisine daha fazla yer salayabilen kimse bu durumu devam ettirir ve dierlerini, toplumsal bakmdan gerekli emei yeni ve daha dk bir dzeye indirgeyen daha ucuz retim tarzlan uygulamaya zorlayan bir hareketi balatm olur. Bir taraf daha avantajl durum salaynca, bundan, o yanda bulunan herkes yararlanr. Bunlar, sanki kendi [sayfa 173] ortak tekellerini kurmu gibidirler. Taraflardan birisi zayf duruma dnce, herkes (rnein, daha ucuz retim-maliyetleri ile alanlar) daha gl hale gelmek ya da en azndan, elden geldiince ucuza kurtulmak iin kendi bann aresine bakmaya kalkabilir; bu gibi hallerde att her adm yalnz kendisini deil btn kader arkadalarn da etkileyecei halde, herkes, ben kendimi kurtaraym da geriye kalann can cehenneme, der.32 Talep ve arz, deerin, piyasa-deerine evrilmesi anlamn tar ve bunlarn kapitalist bir temelde yrmeleri lsnde, metalarn sermayenin rnleri olmalan lsnde, bunlar, kapitalist retim srecine, yani srf mal alm ve satmndan bsbtn farkl ilikilere dayanrlar. Burada szkonusu olan, metalarn deerlerinin fiyatlara biimsel bir dnm, yani srf bir biim deiiklii deildir. Szkonusu olan, piya-sa-fyatlannn, piyasa-deerlerinden ve daha sonra da retim-fiyatlarn-dan nicel olarak gsterdii belirli sapmalardr. Basit satnalma ve satta, meta reticilerinin, bu sfatlarla kar karya gelmeleri yeterlidir. Arz ve talep, daha ileri bir tahlilde, toplumun toplam gelirini aralarnda paylaan ve bunu gelir olarak harcayan ve dolaysyla gelirin yaratt talebi oluturan, farkl snflarn ve snflann farkl kesimlerinin varln ngrr. Oysa te yandan bu, reticilerin retici olarak aralarnda yarattklar arz ve talebin anlalabilmesi iin de, kapitalist retim srecinin btn yapsnn derinden kavranlmasn gerektirir. Kapitalist retimde, sorun, yalnzca metalar biiminde dolama srlen bir deerler kitlesi karlnda, baka bir biimde -para ya da baka bir meta biiminde- eit bir deer kitlesi elde etmek olmayp, daha ok, retim amacyla yatrlm bulunan sermaye karlnda, ayn byklkte herhangi dier bir sermaye kadar, ya da hangi retim dalnda kullanlrsa kullanlsn, kendi bykl ile pro rata bir art-deer ya da kr gerekletirilmesi sorunudur. Bu nedenle, szkonusu olan, hi deilse en azndan, metalan, ortalama bir kr salayacak fiyatlar, yani retim-fyatlan zerinden satmaktr. te bu biimde sermaye, toplumsal bir g olarak kendi bilincine varr ve her kapitalist, toplam toplumsal

sermayedeki pay ile orantl olarak bu gce katlr.


32

"Bir snfn bir bireyi, eer, btnnn kazan ve varlndan belli bir hisseye ya da blme hi bir zaman sahip olamazsa, bu kimse, kazancn artrmak iin kolayca birleebilir"; (arz ve talep arasndaki oran buna elverir elvermez byle yapar da) "ite bu tekeldir. Ama, eer bir kimse, btn miktar azaltacak bir ilemle kendi payna decek mutlak miktar herhangi bir yolla artrabileceine akl keserse, ou kez bunu yapar; ite bu rekabettir." G4n lnquiry into Those Principles Respecting the Nature of Demard, ete, London 1821, s. 105.)
1 74 Kari Marks Kapital III

nce, kapitalist retimin kendisi, rettii zel bir kullanm-dee-rine ve herhangi bir metan ayrdedici zelliklerine kar ilgisizdir. Her retim alannda o yalnzca, ar-deer retmekle ve emein rnne katlm bulunan, belli bir miktardaki karl denmemi emee elkoy-makla ilgilidir. Ve gene ayn ekilde, sermayenin boyunduruu alna girmi [sayfa 174] bulunan cretli-emein nitelii gerei, o, yap iin kendisine zg niteliine kar ilgisiz olup, sermayenin gereksinmeleri uyarnca biim almaya, bir retim alanndan tekine aktarlmaya boyun emek zorundadr. Sonra, bir retim alan aslnda, tpk bir bakas kadar iyi ya da ktdr. Bunlarn her biri ayn kn salar ve her biri rettii meta eer bir toplumsal gereksinmeyi karlamyorsa, tamamen yararsz olur. imdi, metalar kendi deerleri zerinden satldklarnda, grm olduumuz gibi, eitii retim alanlarnda, bunlara yanlm bulunan sermaye kitlelerinin farkl organik bileimlerine bal olarak ok farkl kr oranlar ortaya kar. Ne var ki, sermaye, kr oran dk alandan ekilir ve daha yksek kr oran salayan teki alanlara akar. Bu srekli k ve giriler, ya da ksacas, kr orannn bir yerde dmesi, bir baka yerde ykselmesine bal olarak sermayenin eitii alanlar arasnda dalm, arz ile talep arasnda yle bir oran yarar ki, eitii retim alanla-nndaki ortalama kr ayn olur ve dolaysyla da deerler, retim-fiyatlanna evrilir. Sermayenin bu denge durumuna ulamadaki basan derecesi, o lkede, kapitalist gelimenin derecesine, yani lkedeki koullarn kapitalist retim tarzna ne lde uygun hale getirildiine baldr. Kapitalist retimin ilerlemesiyle birlikte, bu retim tarz kendi koullann da gelitirir ve retim srecinin dayand btn toplumsal nkoullar, kendisine zg nitelie ve kendi zel yasalanna baml klar. Devaml sapmalann srekli bir biimde dengelenmeleri, 1) sermaye ne kadar hareketii ise, yani bir retim alanndan bir dierine ne kadar kolay kaydnlabilirse; 2) emek-gc, bir alandan dierine, bir retim blgesinden tekine ne denli kolay aktarlabilirse, o kadar abuk olur. Birinci koul, toplumda tam bir ticaret zgrln ve doal olan-lann dnda kalan, yani kapitalist retim tarznn kendisinden doan btn tekellerin kaldrlmasn gerektirir. Bu, ayrca, inorganik kullanlabilir toplumsal sermaye kitlesini, bireysel kapitaliste kar bir arada toplayan kredi sisteminin gelimesini gerektirir. Son olarak bu, eitii retim alanlarnn, kapitalistlerin denetim altna girmesini gerektirir. Bu son koul, bizim varsaymmzda zaten bulunmaktayd, nk biz, btn kapitalist biimde smrlen retim alanlannda, deerlerin, retim-fyatianna evrilmekte olduklarn kabul etmitik. Ne var ki, bu eitienme, kapitalist esasa gre iletilmeyen ok sayda ve byk retim alanlannn (kk iftiler tarafndan topran iletilmesi gibi), kapitalist giriimler arasna szd ve onlarla baland durumlarda, byk engellerle karlar. Byk bir nfus younluu bir baka nkouldur. - kinci koul, iilerin
Kari Marks 1 75 Kapital I

bir retim alanndan dierine, bir retim merkezinden bir baka retim merkezine aktarlmalann engelleyen btn yasalarn yrrlkten kaldrlmasn; emekinin, yapaca ie kar ilgisiz hale gelmesini; btn retim alanlannda emein, elden geldiince basit emee indirgenmesini, emekiler arasnda, meslekleri ile ilgili btn nyarglann yok edilmesini; ve ensonu, ama zellikle, emekinin, kapitalist-retim tarznn [sayfa 175] egemenlii altna sokulmasn gerektirir. Bu konuyla ilgili ayrmlar, rekabet konusunda yaplacak zel bir incelemeye girer. Yukardaki incelemeden u sonu kar ki, her zel retim alannda bireysel kapitalist ve btn olarak kapitalistler, toplam sermaye tarafndan, toplam ii snfnn belli bir smr derecesi ile smrlmele-rine, yalnz genel bir snf sevgisi ile deil ayn zamanda, dorudan ekonomik nedenlerle dorudan doruya katlrlar. nk btn dier koullar -bunlar arasnda, toplam yatrlan sermaye deerin- veri kabul edildiinde, ortalama kr oran, toplam emek miktarnn, toplam sermaye tarafndan smrlmesinin younluuna baldr. Ortalama kr, her 100 birim sermaye iin retilen, ortalama art-deerle ayndr ve art-deeri ilgilendirdii kadaryla, yukarda sylenenler kukusuz onun iin de geerlidir. Ortalama kr bakmndan, yatrlan sermayenin deeri, kr orann belirleyen ek bir etmen olur. Gerekten de, kapitalist ya da sermaye tarafndan herhangi bir bireysel retim alannda, dorudan doruya orada almakta olan emekilerin smrlmesi konusunda gsterilen dolaysz ilgi, ya an altrma, ya cretleri ortalamann altna indirme, ya da kullanlan emein olaanst retkenlii yoluyla fazladan bir kazan, ortalamay aan bir kr ile snrldr. Bunun dnda, kendi retim kolunda, hi deien sermaye kullanmayan ve dolaysyla hi ii altrmayan (bu aslnda abartlm bir varsaymdr) bir kapitalist, gene de, diyelim, yalnz deien sermaye kullanan (bir baka abartma daha) ve bylece tm sermayesini cretlere yatran bir kapitalist kadar, ii snfnn sermaye tarafndan smrlmesiyle

ilgilidir ve krn gene onun kadar karl denmeyen art-emekten salamaktadr. Ne var ki, emein smr derecesi, ign belli ise, emein ortalama younluuna, smrnn younluk derecesi belli ise, ignnn uzunluuna baldr. Emein smr derecesi, art-deer orann ve dolaysyla belli bir toplam deien sermaye iin art-deer kitlesini ve bylece knn bykln belirler. Bireysel bir kapitalistin, kendi faaliyet alannn btnnden ayn olarak, kendisi tarafndan smrlen iilerin smrsne kar duyduu zel ilgi ve kan, belli bir retim alanndaki sermayeden, bu alandaki toplam sermayeden ayr olarak, dorudan doruya kendisi tarafndan altrlan iilerin smrs konusundaki zel ilgi ve kannn ayndr. te yandan, her zel sermaye alan ve her bireysel kapitalist, toplam sermaye tarafndan altnlan toplumsal emein retkenlii konusunda ayn ilgiyi duyar. nk, iki ey bu retkenlie baldr: Birinci1 76 Kari Marks Kapital III

si, ortalama krn ifade edildii kullanm-deerleri kitlesi; bu ortalama kr, yani sermaye birikimi iin ve tketime harcanmak zere gelir iin bir fon biiminde i grecei iin, bu, iki katl bir nem tar. kincisi, kapitalist snfn tamam iin, art-deer ya da kr miktan veri ise, yatrlan toplam sermayenin (deimeyen ve deien) deeri, kr orann, ya da belli bir miktar sermaye zerinden kn belirler. Herhangi bir retim alannda ya [sayfa i76] da bu alann bireysel bir giriimindeki emein zel retkenlii yalnz, bununla dorudan doruya uraan kapitalistleri ilgilendirir, nk bu, o zel alann, toplam sermaye karsnda ya da o bireysel kapitalistin, kendi alan karsnda fazladan bir kr elde etmesine olanak salar. te bu, kapitalistlerin kendi aralarndaki rekabet szkonusu olduunda birbirlerinin gznn yana bakmadklan halde, btnyle ii snf karsnda birbirine tutkun bir mason demei kurmalannn nedenini, matematik bir kesinlikle kantlam olur. retim-fiyat, ortalama kr ierir. Biz buna retim-fiyat diyoruz. Bu, gerekte, Adam Smith'in natural price (doal-fiyat), Ricardo'nun price ofproduction (retim-fiyat) ya da cost ofproduction (retimmali-yeti) ve fzyokratlann prix necessaire (gerekli-fiyat) dedikleri eydir, nk bu, uzun srede, her bireysel alanda metalann arz ve yeniden-retim-lerinin nkouludur.33 Ama bunlardan hi biri, retimfiyat ile deer arasndaki fark aklamamtr. Ama biz, metalarn deerinin, emek-zaman ile, yani bunlann ierdikleri emek miktar ile belirlenmesine kar kan ayn iktisatlarn niin byle yaptklann ve piyasa-fiyatiannn etrafnda dalgalandklan merkezler olarak niin daima retim-fiyatlarnn szn ettiklerini imdi daha iyi anlyoruz. retim-fiyatnn, metalarn deerinin tamamen dnda ve bu deerin prima facie anlamsz bir biimi olmas, rekabette ve bu yzden kaba kapitalistin ve dolaysyla da kaba iktisatnn kafasnda ortaya kan bir biim olmas nedeniyle bunlann byle davranmak ilerine gelmektedir. NCELEMELERMZ, piyasa-deerinin (ve bununla ilgili olarak sylenen her ey, uygun deiikliklerle, retim-fiyat iin de geerlidir) belli bir retim alannda en uygun koullar alnda retimde bulunanlar iin, bir ar-kr nasl kapsadn ortaya karm bulunuyor. Bunalmlar ve genellikle ar-retim halleri dnda, bu, piyasa-deerlerinden ya da retimin piyasa-fiyatlarndan ne kadar sapm olurlarsa olsunlar, btn piyasa-fiyatlar iin de dorudur, nk, piyasa-fiyat, metalar, birbirinden ok farkl bireysel koullar altnda retilmi bulunsalar ve dolaysyla epeyce farkl maliyetfiyatianna sahip olsalar da, ayn tr metalar iin ayn fiyatn deneceini ifade eder. (Biz burada, yapay olsun, doal olsun, terimin allagelen anlamnda tekellerin sonucu olan art-krlardan
33

Malthus, (Principles ofPolitical Economy, London 1836, s. 77-78. -Ed. Kari Marks 1 77 Kapital I

szetmiyoruz.) Baz retim alanlar, eer, kendi metalarnn deerlerinin retim-fiyatlarna evrilmesi ve bylece krlannn ortalama kra inmesini nleyebilecek durumda iseler, bu art-knn da ortaya kmas szkonusudur. Art-knn bu iki biiminin gsterdii baka deiiklikler zerinde, toprak rant ile ilgili ksmda daha fazla durulacaktr, [sayfa 177]
178
Kari Marks Kapital III

ONBIRINCI BOLUM GENEL CRET DALGALANMALARININ RETM-FYATI ZERNDEK ETKLER TOPLUMSAL sermayenin ortalama bileimi 80s + 20d ve kr %20 olsun. Art-deer oran bu durumda %100 olur. cretlerde genel bir art, dier her ey ayn kalmak zere, art-deer orannda bir azalma demektir. Ortalama sermaye iin, kr ve art-deer zdetir. cretler %25 ykselsin. Bu durumda, daha nce 20 ile harekete geirilen ayn miktar emek, imdi 25'e malolacaktr. Byle olunca, 80s + 20d + 20k yerine, 80s + 25d + 15k devir deeri elde ederiz. Deien sermaye tarafndan harekete geirilen emek, gene nceki gibi 40'lk bir deer retir. Eer d, 20'den 25'e ykselirse, a ya da k fazlal ancak 15 olur. 105 tutanndaki bir sermaye zerinden 15'lik kr, imdi %142/7'dir ve bu, yeni ortalama kr orandr.

Ortalama sermaye tarafndan retilen metalarn retim-fiyatlan, bunlann deerleri ile ak iin, bu metalarn retim-fiyat ayn kalacaktr. Bir cret ar, bu nedenle, krda bir dmeye yolaa-cakr, ama metalarn deerinde ve fiyatnda bir deiiklik olmayacakr. Daha nce, ortalama kr %20 olduu srece, bir devir dneminde retilen metalarn retim-fiyat, bunlarn maliyet-fiyat, art, bu maliyet- fiyat zerinden %20 bir kra eit idi ve bu nedenle = m + mk' = m + (20m : 100) idi. Bu formlde m, metalara giren retim aralannn [sayfa 178] deerine ve sabit sermaye tarafndan rne aktanlan anp ypranma miktarna bal olarak deien, deiken bir byklktr. retimKarl Marks 1 79 Kapital I

fiyat, yleyse imdi, m + (142/7m : 100) olacaktr. imdi bileimi, balangta 80s + 20d olan ortalama toplumsal sermayenin (bu da imdi 764/21s + 2317/21d olmutur) bileiminden daha dk, diyelim 50s + 50d olan bir sermaye alalm. Bu durumda, cret artndan nce yllk rnn retim-fiyat, kolaylk olsun diye, sabit sermayenin tamamnn anma ve ypranma ile rne getii ve devir dneminin birinci mektekinin ayn olduu varsayldnda, 50s + 50d + 20k = 120 olur. Ayn miktar emein harekete geirilmesi iin cretlerde %25 bir art, deien sermayenin 50'den 621/2'ye ykselmesi demektir. Yllk rnn, eski retim-fiyat 120 zerinden salmas halinde bu bize 50s + 6!/2d + 7!/2k ya da %62/3'lk bir kr orann verir. Ama yeni ortalama kr oran %142/7'dir ve biz, btn teki koullann ayn kaldklarn kabul ettiimiz iin, 50s + 62 xhA bileimindeki sermayenin de bu kr salamas gerekir. imdi, 112!/2'lik bir sermaye %142/7 bir kr oran ile 161/ 14'lk bir kr salamaktadr. Demek oluyor ki, bu sermaye ile retilen metalarn retimfiyat, imdi, 50s + 62'/^+ 16V14k = 1288/]4 olur. Bu nedenle, %25 bir cret art yznden, ayn metalann ayn miktarnn retim-fiyat, burada 120'den 1288/14'e ya da %7'den fazla ykselmi oluyor. Tersine, bileimi, ortalama sermayenin bileiminden daha yksek, diyelim, 92s + 8d olan bir retim alan alalm. Balang ortalama kn, bu durumda hl 20 olacak ve eer biz gene sabit sermayenin tamamnn yllk rne getiini ve devir dneminin I ve H'dekinin ayn olduunu varsayarsak, metan retim-fiyat burada da 120 olur. cretierde %25 bir ar nedeniyle, ayn miktar emek karl deien sermaye, 8'den 10'a, metalarn maliyet-fiyat 100'den 102'ye ykseldii halde, ortalama kr oran %20'den %142/7'ye der. Ama, 100 : 142/7 = 102 : 14%'dir. imdi 102'nin payna den kr, bylece %144/ 7'dir. Bu nedenle, toplam rnn sat-fiyat, m + mk' = 102 + 144/7 = 1164/7 olur. Demek ki, retim-fiyat 120'den 1164/7'ye ya da 33/7 dmtr. Sonu olarak, cretier %25 ykseldiinde: 1) Ortalama toplumsal bileimde bir sermayenin rettii metalarn retim-fiyat deimez; 2) Daha dk bileimdeki bir sermayenin rettii metalarn retim-fiyat ykselir, ama bu krdaki d orannda deildir; 3) Daha yksek bileimdeki bir sermayenin rettii metalann retim-fiyat der, ama bu krdaki d orannda deildir. Ortalama sermayelerle retilen metalarn retim-fiyat ayn kald, rnn deerine eit olduu iin, btn sermayelere ait rnlerin retim-fiyatlannn toplam da ayn kalr ve toplam sermaye tarafndan retilen deerlerin toplamna eittir. Bir yandaki ykselme ve te yandaki dme, toplam sermaye iin ortalama toplumsal sermaye dzeyinde bir dengeleme salar, [sayfa 179] retim-fiyat, rnek H'de ykselir ve rnek IH'te derse, art-de180 Kari Marks Kapital III

er orannda bir dme, ya da genel bir cret art ile meydana gelen bu zt etki, cretlerdeki bir ykselmenin fiyatlar ile telafi edilemeyeceini gsterir, nk, Hl'te retim-fiyatndaki dme, kapitalist iin krdaki dmeyi telafi edemedii gibi, H'deki fiyat ykselmesi de krdaki dmeye engel olamaz. Daha ok, her iki durumda da, ister fiyat ykselsin ister dsn, kr, fiyatn ayn kald haldekinin, ortalama sermaye knnn ayn olur. Bu, hem durum H'de, hem durum IH'te, 55/7 kadar den, ya da %25'in biraz zerinde bulunan ayn ortalama krdr. Buradan u sonu kar ki, eer fiyat H'de ykselmemi ve IH'te dmemise, II, yeni dk ortalama knn altnda, III, bu knn zerinde satmak durumundadr. Besbellidir ki, her 100 birim sermaye iin, 50, 25 ya da 10 birimin cretlere yatnlmasna bal olarak sermayesinin V10'ini cretlere yatrm bulunan bir kapitalist zerindeki bir cret artnn etkisi, sermayesinin Wini ya da %1/2'ini yatrm olandan tamamen farkldr. Sermayenin bileiminin, ortalama toplumsal bileimin altnda ya da zerinde olmasna bal olarak, retim-fyatnda bir yanda art, te yanda dme olmas, ancak, krn, yeni dk ortalama kr dzeyine uydurulmas sreciyle gerekleir. O halde, cretlerde genel bir dme ve kr orannda, dolaysyla ortalama krda buna karlk genel bir

ykselme, ortalama toplumsal bileime zt ynlerde sapmalar gsteren sermayelerin rettikleri metalarn retim-fyatlar zerinde nasl bir etki yapar? Bu sorunun yantn bulmak iin (Ricardo bunu zmleyememitir) yukardaki aklamay tersine evirmek yetecektir. I. Ortalama sermaye = 80s + 20d = 100; art-deer oran %100; retim-fya = metalann deeri = 80s + 20d + 20k = 120; kr oran = %20. cretlerin drtte-bir dtn varsayalm. imdi, ayn deimeyen sermaye, 20d yerine 15d ile harekete geirilecektir. yleyse metalann deeri = 80s + 15d + 25k = 120'dir. d tarafndan yaplan iin miktar deimemi, ama onun yeni yaratt deer, kapitalist ile emeki arasnda farkl bir ekilde bllmtr. Art-deer, 20'den 25'e, ar-deer oran 20/20'den 25/15'e ya da %100'den %1662/3'e ykselmitir. 95 zerinden kr imdi = 25 ve bylece 100 birim iin kr oran = 266/19 olmutur. Sermayenin yzde olarak yeni bileimi imdi 844/19s + 1515/gd = 100'dr. II. Dk bileimli sermaye. Yukarda olduu gibi, balangtaki bileim 50s + 50d'dir. cretlerde drtte-bir orannda bir dme olmas nedeniyle, d, 371/2'ye ve bunun sonucu, yatrlan toplam sermaye 50s + 37'/2d = 87!/2'ye dmtr. imdi eer biz, buna %266/19'luk yeni kr orann uygularsak, 100 : 266/19 = 871/2 : 23'/38 elde ederiz. Daha nce 120'ye malolan ayn metalar kitlesi imdi, 87'/2 +23V38 = 11010/19'a mal olur ve bu yaklak %10 bir fiyat dmesi demektir. III. Yksek bileimli sermaye. Balangta, 92s + 8d = 100. cretlerde drtte-bir kadar bir indirim 8d'yi 6d'ye ve toplam sermayeyi 98'e indirmektedir. Sonu olarak, 100 : 266/,9 = 98 : 2515/,9 olur. Metan daha
KarIMarks 181 Kapital I

[sayfa 180] nce 100 + 20 = 120 olan retim-fiyat, cret indiriminden sonra imdi, 98 + 2515/19 = 12315/19 olur ve bu yaklak 4'Ik bir arttr. Bu nedenle, besbelli ki, gerekli deiikliklerle birlikte ters ynde ayn gelimeyi zlemekten baka bir ey yapamayz; cretlerde genel bir dme, art-deer ile art-deer orannda ve dier koullar ayn kalmak kaydyla, farkl oranda ifade edilse bile, kr orannda genel bir ykselmeye yolamaktadr; dk bileimli sermayeler tarafndan retilen me-talann retim-fiyatlarnda bir dme ve daha yksek bileimli sermayeler tarafndan retilen metalann retim-fyatlannda bir ykselme szkonusu-dur. Bu sonu, cretlerde genel bir ykselme olduu zaman grlenin tam tersidir.34 Her iki halde de -cretlerin ykselmesi ve dmesinde-ignnn ve temel geim aralannn fyatlannn ayn kald varsaylmt. Bu durumlarda, cretlerde bir dme, ancak, eer bu cretler emein normal fiyatnn daha zerine km ise ya da bu fiyatn daha altna inmi ise mmkndr. cretlerdeki bir ykselme ya da dmenin, genel olarak emekilerin tkettii metalarn deerinde ve dolaysyla re-tim-fiyatnda bir deiiklikten ileri gelmesi halinde, sorunun nasl bir deiiklik gsterecei, toprak rant ile ilgili blmde daha uzunboylu incelenecektir. Bu noktada, gene de, son olarak u dnceleri belirtmek yerinde olacaktr: cretlerdeki ykselme ya da dmenin, yaam gereksinmelerinin deerindeki bir deimeden ileri gelmesi halinde, yukarda ulalan sonularda, ancak, fiyatianndaki deimenin, deien sermaye miktann arran ya da azaltan metalann, ayn zamanda, deimeyen sermayenin eleri olarak bu sermayeye girmeleri ve bu nedenle, sadece cretieri etkilemekle kalmadklan lde bir deiiklik olabilir. Yok eer bunlar yalnz cretleri etkiliyorsa, yukardaki tahliller, sylenmesi gerekli her eyi kapsar. Btn bu blmde, genel bir kr oran ile ortalama knn olumas ve dolaysyla, deerlerin retim fiyatianna dnmeleri, veri olarak kabul edilmiti. Sorun, yalnzca, cretlerdeki genel bir ykselme ya da dmenin, metalarn kabul edilmi bulunan retim-fiyatlarn nasl etkiledikleri idi. Bu, bu ksmda zmlenen dier nemli noktalar ile karlatnlrsa, ancak ikinci derecede bir sorundur. u da var ki, bu, daha ileride greceimiz gibi* Ricardo tarafndan ele alnan tek sorundu ve stelik o, bunu, tek yanl ve yetersiz bir biimde ele almt, [sayfa s]
34

ok gariptir ki, Ricardo [On the Principles of Political Economy, and Taxation, Third edition, London 1821, s. 36-41. -Ed.] (deerlerin, retim-fiyatlar dzeyine indirilmesini anlayamayan Ricardo, haliyle bizden farkl bir yolda ilerlemektedir) bu olasl bir defa bile dnmemi yalnz birinci durumu, cretlerde bir ykselme ve bunun, metalarn retim-fiyatlar zerindeki etkilenmesini incelemitir. Ve, servum pecus imitatorum** [Hurace, Epistles, Bookl, Epistlel9. -Ed.] bu son derece ak ve aslnda totolojik, pratik uygulamay yapmay denememilerdir bile. * K. Marx, Theorien berden Mehnvert, K. Marx-F. Engels, Werke, Band 26, Teil 2, s.181-94. -Ed. ** Takliti kleler, -f.
182 Kari Marks Kapital III

ONKNC BLM TAMAMLAYICI AIKLAMALAR I. RETM-FYATINDA BR DEKL GEREKTREN NEDENLER Bir metann retim-fiyat ancak iki nedenle deiebilir: Birincisi. Genel kr orannda bir deiiklik. Bu ancak, ortalama art-deer orannda her deiiklikten, ya da eer ortalama art-deer oran ayn kalyorsa, elkonulan art-deerler toplamnn, yatnlan toplam toplumsal sermaye miktarna olan orannda bir deimeden ileri gelebilir.

Art-deer oranndaki deiiklik, eer, cretlerin normal dzeyin altna dmesinden ya da bu dzeyin zerine kmasndan ileri geliyorsa -bu tr hareketlere ancak geliigzel dalgalanmalar gzyle baklmak gerekir- yalnz, ya emek-gc deerinde bir ykselmeden ya da dmeden meydana gelebilir; oysa, temel geim aralarn reten emein retkenliinde, yani emeki tarafndan tketilen metalann deerinde bir deime olmakszn, bunun her ikisinin de olmas da ayn derecede olanakszdr. Ya da, elkonulan art-deer toplamnn, yatrlan toplam toplumsal sermayeye orannda bir deime ile olabilir. Bu durumda deimeye art-deer oran yol amadna gre, bunun, toplam sermaye, ya da daha ok, toplam sermayenin deimeyen ksm tarafndan yaratlm olmas gerekir. Bu ksmn kitlesi, teknik olarak ele alndnda, deien sermaye ile satn alnan emek-gc miktanyla orantl olarak artar ya da
Kari Marks 183 Kapital I

azalr ve [sayfa i82] deerinin kitlesi, bylece, kendi kitlesinin artmas ya da azalmas ile artar ya da azalr. O da, bu nedenle deien sermayenin deer kitlesine orantl olarak artar ya da azalr. Ayn miktar emek eer daha fazla deimeyen sermayeyi harekete getiriyorsa, daha retken hale gelmi demektir. Tersi olursa, retkenlii azalmtr. Demek ki, emein retkenliinde bir deime olmutur ve baz metalarn deerinde bir deime meydana gelmi olmas gerekir. u halde, aadaki yasa her iki durum iin de geerlidir: Bir metan retim-fiyat, genel kr oranndaki bir deime sonucu deiirse, bu metan kendi deeri deimeden kalm olabilir. Ne var ki. teki metalarn deerinde bir deime meydana gelmi olmas gerekir. kincisi. Genel kr oran deimeden kalmtr. Bu durumda, bir metan retim deeri, ancak, o metan kendi deeri deimi ise deiir. Bu, ya son biimi iersinde bu meta reten emein ya da bu metan retimine giren metalar reten emein retkenliindeki bir deime nedeniyle, szkonusu metan yeniden-retimi iin daha ok ya da daha az emek gerekmi olmasndan ileri gelebilir. Pamuk ipliinin retim-fiyat, ya pamuk hammaddesinin eskisine gre daha ucuza retilmesi ya da iplii eiren emein, gelimi makineler nedeniyle daha retken hale gelmesi ile debilir. retim-fiyat, grm olduumuz gibi = m + k, yani maliyet-fiyat art kra eittir. Ne var ki, bu = m + mk' ifadesinde maliyet-fiyat m, deiken bir byklktr ve farkl retim alanlannda deitii gibi, bunlarn hepsinde metan retiminde tketilen deimeyen ve deien sermayenin deerine eittir ve k', yzde olarak ortalama kr orandr. Eer, m = 200, k' = %20 olursa, retim-fiyat m + mk' = 200 + 200 (20 : 100) = 200 + 40 = 240'tr. Metalarn deerinde bir deiiklik olsa bile, bu retim-fyann ayn kalabilecei akr. Metalarn retim-fyatiarndaki btn deimeler, son tahlilde, deer deiikliklerine indirgenir. Ama, metalarn deerlerindeki btn deiiklikler, mutlaka, kendilerini, retim-fiyatnda bir deime ile ifade etmezler. retim-fiyat, yalnz tek bir metan deeri ile deil, btn me-talann toplam deeri ile belirlenir. Bu nedenle, A metanda bir deiiklik, B metanda zt bir deiiklik ile dengelenebilir ve bylece genel ban ayn kalr. II. ORTALAMA BLEML METALARIN RETM-FYATI retim-fiyatlar ile deerler arasndaki sapmann, aadaki nedenlerden nasl ortaya ktn grm bulunuyoruz: 1) Bir metan maliyet-fiyatna, ierdii ar-deer yerine, ortalama krn eklenmesi; 2) retim-fiyat deerinden bylece sapan bir meta, baka metalarn maliyet-fiyatna, onun elerinden birisi olarak girer ve bu neden184 Kari Marks Kapital III

le, bir metan maliyet-fiyat ile, retimi srasnda tketilmi bulunan retim [sayfa 183] aralannn deeri arasnda, ortalama kr ile art-deer arasndaki farktan doabilecek kendisine ait sapmadan tamamen ayr bir sapma bulunabilir. te bu yzden, ortalama bileimli sermayelerin rettikleri me-talarn maliyet-fiyatlar bile, retimfiyatnn bu ksmn oluturan elerin deerlerinden farkl olabilir. Ortalama bileim, diyelim, 80s + 20d olsun. imdi, bu bileimdeki fiili sermayelerde, 80s, s'nin, yani deimeyen sermayenin deerinden byk ya da kk olabilir, nk, bu s, retim-fiyatlar, deerlerinden farkl olan metalardan meydana gelmi olabilir. Ayn ekilde, cretiere ait tketim, retim-fiyatlar kendi deerlerinden sapan metalan ieriyor ise, 20d kendi deerinden sapabilir; bu durumda, ii bunlar geri san alabilmek (bunlan yerine koyabilmek) iin, daha uzun ya da daha ksa bir sre almak durumunda kalr ve bylece, bu gibi yaam gereksinmelerinin retim-fiyat, bunlarn deerleri ile akt zaman istenilenden daha fazla ya da az, gerekli-emek harcamak zorunda kalr. Ne var ki, bu olaslk, ortalama bileimli metalar iin ortaya konmu olan teoremlerin doruluunda en ufak bir eksiklik yapmaz. Bu metala-ra den kr miktan, bunlarn ierdikleri ar-deer miktarna eittir. rnein, bileimi 80s + 20d olan bir sermayede, art-deerin belirlenmesinde en nemli ey, bu saylarn fiili deerlerin ifadesi olup olmadklar deil, bunlarn birbirine olan oranlardr, yani toplam

sermayeye gre, d = V5 ve s = 4/5 olmasdr. Durum byle olduunda, d tarafndan retilen ar-deer, varsayld gibi, ortalama kra eittir. te yandan, bu ar-deer, ortalama kra eit olduu iin, retimfiyat = maliyet-fiyat art, kr = m + k = m + a'dr; yani pratikte, metan deerine eittir. Bunun anlam, cretierde bir ykselme ya da dmenin, retim-fiyatn, m + k, ancak, metalann deerlerini deitirdii lde deitirebilecei, yalnzca, buna tekabl eden zt ynl bir harekete, kr orannda bir dme ya da ykselmeye yol aacadr. Eer, burada, cretierdeki bir ykselme ya da dme, metalann deerinde bir deiiklik meydana getirecek olsa, ortalama bileimli bu alanlardaki kr oran, teki alanlardaki dzeyin zerine kar ya da alna der. Ortalama bileimli alan, dier alanlar ile ayn kr dzeyini, ancak, fiyat deimeden kald srece devam ettirir. Bunun pratikteki sonucu, bu nedenle, rnlerinin gerek deerleri zerinden satlmalar halinde neyse yledir. nk, metalarn, fiili deerleri zerinden satlmalar halinde, dier koullar eit olmak kaydyla, cretlerde bir ykselme ya da dmenin, krda buna tekabl eden bir dme ya da ykselmeye neden olacaklan, ama, metalann deerinde bir deiiklie yol amayacaklar, cretierde bir ykselme ya da dmenin, btn koullar altnda, hi bir zaman, metalarn deerini etkilemeyip, yalnz art-deerin bykln etkileyecei apak ortadadr, [sayfa i84]
Kari Marks 185 Kapital I

m. KAPTALSTN TELAF KONUSUNDAK DAYANDII NEDENLER Rekabetin, farkl retim alanlarndaki kr oranlarn, ortalama bir kr oranna eitledii ve bylece, bu farkl alanlara ait rnlerin deerlerini, retim-fiyatlanna dntrd belirtilmi bulunuyor. Bu, sermayenin bir retim alanndan srekli olarak, o an iin, krn, ortalamann zerinde bulunduu baka bir retim alanna aktanlmas ite olur. Bununla birlikte, belli bir sanayi dalnda belli srelerde, birbirini izleyen, iyi ve kt yllarn yol at kr dalgalanmalarnn da dikkate alnmalar yerinde olur. Sermayenin, farkl retim alanlar arasndaki bu aralksz giri ve k, kr orannda, ykselme ve dme eilimleri yaratr ve bu, birbirini azok eitleyerek, her yerde kr orannn ayn ortak ve genel dzeye indirgenmesi eilimini tar. Sermayelerin bu hareketine, her eyden nce, krlan bir yerde genel ortalamann zerine kartan, dier bir yerde ise altna indiren, piyasa-fiyatlarnn dzeyi neden olur. Bu noktada bizi henz ilgilendirmeyen tccar sermayesini bir yana brakyoruz: biz bunu, baz ok aranan mallarda ani speklasyon nbetleri halinde ortaya karak, kitleler halinde sermayeyi bir ikolunda olaanst bir hzla ekip, bir baka ikoluna ayn hzla srmesinden tanyoruz. Byle olmakla birlikte, her fiili retim alannda -sanayi, tanm, madencilik, vb.- sermayenin bir alandan dierine aktarlmas, zellikle mevcut sabit sermaye yznden, olduka byk glkler gsterir. Ayrca, deneyimler gstermitir ki, diyelim pamuklu sanayii gibi bir sanayi kolunun, bir dnemde olaanst yksek kr salamas, bir baka zamanda ise, ok az krl olmas ve hatta zarar etmesi halinde, belli yllar kapsayan bir dnemde ortalama kr, dier sanayi kollanndaki krn hemen hemen ayn olur. Ve sermaye, ok gemeden bu deneyimi hesaba katmay renir. Bununla birlikte, rekabetin gstermedii ey, retim hareketine egemen olan deerin belirlenmesi; ve, retim-fiyatlannn temelinde yatan ve son kertede bunlar belirleyen deerlerdir. Buna karlk rekabet unlar gsterir: 1) farkl retim alanlarndaki sermayenin organik bileiminden ve bu nedenle de, belli bir smr alanndaki belli bir sermaye tarafndan elkonan canl emek kitlesinden, bamsz olan ortalama krlar; 2) retim-fyatlannda, cretlerin dzeyindeki deimelerin yolatklar ykselme ve dmeleri; ilk bakta, metalarn deer bant-syla tam bir elime halindeki bir grngy; 3) metalarn ortalama piyasa-fiyatn, belli bir srede, piyasa-deerine deil de, bu piyasa-de-erinden olduka byk bir sapma gsteren, ok farkl bir retimin piyasa-fiyatna indirgeyen, piyasafiyatlarndaki dalgalanmalar. Btn bu grngler, deerin, emek-zaman ile belirlenmesiyle olduu kadar, karl denmeyen art-emekten ibaret bulunan art-deerin nitelii ile de eliiyormu g/fr/gmnr. Bylece, rekabette her ey tersine evrilmi
186 Kari Marks Kapital III

grnr. Ekonomik [sayfa ss ilikilerin, yzeyden nihai gibi grnen biimleri, kendi gerek varlklan ve dolaysyla, bu ilikilerin tayclar ve araclarnn bunlan anlamaya altklar kavramlar iersinde, bunlarn asl ama gizlenmi z biimlerinden ve bunlara tekabl eden kavramlann-dan, son derece farkl ve gerekte bunlann tam tersidir. stelik. Kapitalist retim, belli bir geliim dzeyine ular ulamaz, bireysel alanlardaki farkl kr oranlarnn, genel bir kr oranna eitienmesi, bundan byle, srf, piyasa-fiyatiannn sermayeyi ektii ya da ittii, ekme ve itme hareketleriyle gereklemez. Ortalama fiyatlar ile, bunlara tekabl eden piyasa-fiyatlar, bir sre iin kararl hale geldikten sonra bireysel kapitalistler, bu eitienmenin, belirli farklar dengelediinin bilincine varrlar ve bu durumu, kendi karlkl hesaplannda dikkate alrlar. Bu farklar, kapitalistlerin zihninde mevcuttur ve onlar bunu, telafi nedenleri olarak hesaba katarlar. Ortalama kr, temel kavramdr ve eit byklkteki sermayelerin, eit zaman aralklarnda eit kr

salamalan gerektii anlamna gelir. Bu da gene bir retim alanndaki sermayenin, toplam toplumsal sermaye tarafndan emekilerden szdnlan toplam art-deerden, kendi bykl ile pro rata pay almas gerektii; ya da, her bireysel sermayeye, yalnzca, toplam toplumsal sermayenin bir ksm ve her kapitaliste, gerekte, toplam toplumsal giriimde, toplam krdan, kendi sermayesinin bykl ile pro rata pay alan bir hisse sahibi gibi baklmas anlayna dayanr. te bu anlay, rnein, metalarnn retimi daha uzun zaman ald ya da daha uzak pazarlarda satldklan iin, sermayesinin devri, baka sermayelere gre daha yava olan kapitalistin hesabnda, bu ekilde kaybettii kn hesaba dahil etmek ve fiyat ykselterek bunu telafi etmek iin bir dayanak hizmetini grr. Ya da, rnein, ilepilik gibi, daha byk tehlikelerle kar karya bulunan yatrmlar daha yksek fiyatlarla telafi edilir. Kapitalist retim ve onunla birlikte, sigortaclk ii geliir gelimez, tehlikeler fiilen btn retim alanlar iin eit hale gelmitir, (bkz: Corbet*); ne var ki, daha tehlikeli ikollar, daha yksek sigorta primi der ve bunlan, metalarnn fiyatlarnda geri alrlar. Pratikte, btn bunlann anlam udur ki, bir retim kolunu -belli snrlar iersinde btn retim kollar ayn derecede gerekli saylr- daha az, bir bakasn daha fazla krl klan her durum, bu telafiyi hesaplamada kullanlan nedenler ya da etmenleri hakl klmak iin, rekabetin yenilenmi hareketine her zaman gerek duyulmakszn, telafi iin geerli bir zemin olarak kesin bir biimde hesaba katlr. Kapitalistin burada unuttuu -ya da daha dorusu, rekabet yoluyla dikkati ekilmedii iin gremedii-ey, farkl retim kollarna ait metalarn fiyatlarn hesaplarken kapitalist* Th. Corbet, An Inquiry into the Causes and Modes of the Wealth of Individuals, London 1841. s. 100-02. -Ed.
Kari Marks 187 Kapital I

ler tarafndan karlkl olarak ne srlen btn bu telafi nedenlerinin, [sayfa 186] bunlarn hepsinin de, ortak ganimetleri, toplam art-deerden, kendi sermayelerinin bykl ile pro rata, eit talepte bulunmalar olgusundan baka bir ey olmaddr. Bu, daha ok, onlara, ceplerine indirdikleri kr, ele geirdikleri art-deerden farkl olduu iin, bu telafi nedenlerinin, toplam art-deere katlmalann eitlemeyip, metalarnn maliyet-fiyatna, u ya da bu nedenle yaplan eklemelerden elde olunuyormu gibi grnen krn kendisini yaratyormu gibi gelir. Dier bakmlardan kapitalistin, art-deerin, kayna konusundaki varsaymlan ile ilgili olarak Yedinci Blmn 116. sayfasnda sylenenler, ortalama kr iin de geerlidir. Ele alnan durum, yalnz, metalann piyasa-fiyat ile emein smr derecesi veri kabul edildiinde, maliyet-fiyatndaki bir tasarruf, yalnzca bireysel ibilirlilik, akgzlk, vb. gibi eylere bal bulunduu iin farkl grnr, [sayfa m]
188
Kari Marks Kapital III

NC KISIM KR ORANININ DME ELM YASASI ONNC BLM YASANIN NTEL CRET ile ign veri kabul edildiinde, diyelim 100'lk bir deien sermaye, belli saydaki alan iiyi temsil eder. Bu sermaye, bu saynn bir gstergesidir. 100 , diyelim 100 iinin bir haftalk creti olsun. Bu iilerin, eit miktarlarda gerekli ve art-emek harcadklar, gnde, kendileri iin, yani cretlerinin yeniden-retimi iin altklan kadar, kapitalist iin, yani art-deer retmek iin altklan kabul edilirse, bunlarn toplam rnlerinin deeri = 200 ve rettikleri art-deer miktar 100 olacaktr. Art-deer oran, a/d = %100 olurdu. Ama grdmz gibi, bu art-deer oran, kendisini, kr oran a : S olduu iin, deimeyen sermaye s ve dolaysyla toplam sermaye S'nin farkl byklklerine bal olarak, ok farkl kr oranlan ile ifade eder. Art-deer oran %100 olduuna gre: s = 50 s = 100 s = 200 s = 300 s = 400 Bu, ayn art-deer orannn, kendisini, deimeyen sermayenin maddi olarak bymesinin ayn oranda olmasa bile ayn zamanda
Kari Marks 189 Kapital I

v e v e v e v e v e

d= 100 ise d= 100 ise d= 100 ise d= 100 ise d= 100 ise

k'= 100: 150=%662/3 k'= 100:200=%50 k'= 100 : 300 = %33'/3 k'= 100:400=%25 k'= 100: 500 =%20 olur.

[sayfa 188] kendi deerinde ve dolaysyla da toplam sermayenin deerinde bir bymeyi gerektirmesi nedeniyle, emein smr derecesi ayn olduu halde, den bir kr oran ile nasl ifade edeceini gsteriyor. Eer bir de, sermayenin bileimindeki bu yava deimenin, yalnz bireysel retim alanlar ile snrl kalmayp, aa yukar btn ya da hi deilse, nemli retim alanlarnda da meydana geldii ve bu yzden, bir toplumun toplam sermayesinin ortalama organik bileiminde deimelere neden olduu varsaylrsa, art-deer oran ya da emein sermaye tarafndan smrlme younluu ayn kald srece, deimeyen sermayenin deien sermayeye gre tedrici bymesi, zorunlu olarak, genel kr orannda tedrici bir dmeye yolaar. Grm olduumuz gibi, kapitalist retimin gelimesiyle birlikte, deien sermayede, deimeyen sermayeye, ve dolaysyla, harekete geirilen toplam sermayeye oranla nispi bir azalma olmas, kapitalist retimin bir yasasdr. Bu ifade, kapitalist sistemde gelimi bulunan kendisine zg retim yntemleri nedeniyle, belli deerde bir deien sermaye tarafndan harekete geirilen ayn sayda iinin, yani ayn miktarda emek-gcnn, ayn srede, gittike artan miktarlarda emek aracn, makineyi, her trden sabit sermayeyi, hammaddeyi, ve dolaysyla, deeri durmadan artan deimeyen sermayeyi ilettii, iledii ve retken biimde tkettiini sylemenin bir baka biimidir. Deien sermayede, deimeyen ve dolaysyla toplam sermayeye gre bu srekli azalma, toplumsal sermayenin, kendi ortalamasnda, gitgide daha yksek bir organik bileime ulamas demektir. Bu, ayn ekilde, ayn sayda iinin, daha fazla makine ve genellikle daha ok sabit sermaye kullanlmas sayesinde, ayn srede, yani daha az emekle, gitgide artan miktarda ham ve yardmc maddeleri rne evirmesi olgusuyla kendisini gsteren, emein toplumsal ret-kenliindeki srekli gelimenin bir baka ifadesidir. Deimeyen sermayedeki bu srekli deer arna bu, deimeyen sermayenin maddi olarak yalnzca yaklak bir biimde kapsad kullanm-deerlerinin gerek kitlesinin bymesini gstermekle birlikte rnlerde srekli bir ucuzlama tekabl eder. Her tek tek rn, kendi bana alndnda, cretiere yanlan sermayenin, retim aralanna yanlan sermayeye kyasla daha byk bir yer tuttuu, daha dk retim dzeyine gre, daha az miktarda emek ierir. Bu blmn banda verilen ve varsayma dayanan diziler, bu nedenle, kapitalist retimin gerek eilimini ifade eder. Bu retim tarz, deimeyen sermayeye kyasla, deien sermayede gitgide nispi bir azalma, ve dolaysyla toplam sermayenin organik bileiminde srekli bir ykselme yarar. Bunun dorudan sonucu, ayn ya da hatta artan bir emek smr derecesinde, art-deer orannn srekli dme gsteren bir kr oran ile temsil edilmesidir. (Bu dmenin kendisini niin mutlak bir biimde deil de; artan bir dme eilimi eklinde gsterdiini daha ileride greceiz.) Bu nedenle, genel kr oranndaki bu srekli dme [sayfa s9] eilimi, tam da emein toplumsal
190 Kari Marks Kapital III

retkenliindeki srekli gelimenin, kapitalist retim tarzna zg bir ifadesidir. Bu, kr orannn, baka nedenlerle geici olarak bir dme gsteremeyecei anlamna gelmez. Bylece, kapitalist retim tarznn niteliinden hareket edilerek, bu retim tarznn gelimesiyle birlikte, genel ortalama art-deer orannn kendisini, den bir genel kr oran ile ifade etmek durumunda kalmas, mantki bir zorunluluk olarak ortaya km oluyor. altrlan canl emek kitlesi, harekete geirdii maddelemi emek kitlesine, yani retken biimde tketilen retim aralar kitlesine kyasla srekli bir azalma gsterdii iin, canl emein, karl denmeyen ve art-deerde nesneleen ksmnn da, yatnlan toplam sermaye ile temsil edilen deer miktanna kyasla srekli bir azalma gstermesi gerekir. Artdeer kitlesinin yatrlan toplam sermayenin deerine oran, art-deer orann verdiine gre, bu orann da srekli dmesi gerekir. Btn bu sylenenlerden, bu yasann bylesine basit olduu ortadayken, imdiye dein btn ekonomi politik, bunu ortaya karmada, daha ilerde* greceimiz gibi pek az basan gstermitir. ktisatlar bu grngnn farkna varmtr ve onu yorumlamak iin epey kafa yormulardr. Kapitalist retim iin bu yasa byk nem tad halde, zm Adam Smith'ten beri btn ekonomi politiin hedefi olan, ve Adam Smith'ten beri eitli okullar arasndaki farkn, bu zme yaklamadaki farktan ibaret bulunan bir sr olduu sylenebilir. te yandan, bugne kadar ekonomi politiin, deimeyen ve deien sermayeler arasndaki ayrm etrafnda dnp durduu haide, bunu doru biimde nasl tanmlayacan hi bir zaman bilemediini; art-deeri krdan bir trl ayramad gibi, kn, sanayi kr, ticari kr , faiz, toprak ran gibi farkl ve bamsz ksmlanndan ayrdeden kendi saf ekli iersinde hi bir zaman incelemediini; sermayenin organik bileimindeki farklar hi bir zaman doru drst zmlemedii, ve bu nedenle genel kr orannn oluumunu zmlemeyi de aklndan bile geirmediini gzn-ne aldmzda btn bunlan gznnde tuttuumuzda bu bilmeceyi zmedeki baarszlna amamak gerekir. Krn, farkl bamsz kategorilere ayrlmasna gemeden nce, bu yasaya zellikle deiniyoruz. Bu incelemenin, knn, farkl kategorilerdeki kimselerin payna den farkl ksmlara blnmesinden bamsz olarak yaplmas ogusu, daha balangta, bu yasann btnyle bu blnmeden ve bundan doan kr kategorilerinin karlkl ilikilerinden bamsz olduunu gstermektedir. Burada szn

ettiimiz kr, yalnz, domu bulunduu deien sermayeden ok, toplam sermaye ile bants iersinde sunulan, art-deerin kendisine verilen bir baka addan baka bir ey deildir. Kr oranndaki dme, demek ki, art-deerin yanlm toplam sermayeye orannda bir dmeyi ifade etmektedir ve
* K. Marx, Theorien ber den Mehnvert, K. Marx-F. Engels, Werke, Band 26, Teil 2, 5. 435-66, 541-43. -Ed. KarIMarks 191 Kapital I

bu nedenle, bu art-deerin eitli kategoriler arasndaki her trl blnmesinden bamszdr, [sayfa 190] Kapitalist gelimenin, sermayenin organik bileiminin, s : d, 50 : 100 olduu belli bir aamasnda, %100'lk bir art-deer orannn %662/ 3'lk bir kr oran ile ifade edildiini; s : d, 400 : 100 olduu daha yksek bir aamasnda ise, ayn art-deer orannn ancak %20'lik bir kr oran ile ifade edildiini daha nce grmtk. Bir lkede, birbirini izleyen farkl gelime aamalar iin sylenenler, eitli lkelerde, birarada bulunan farkl gelime aamalar iin de dorudur. Sermayenin yukarda sz edilen ilk bileiminin ortalamay oluturduu gelimemi bir lkede, kr oran = %662/3 olduu halde, sermayenin ikinci bileiminin ortalamay oluturduu daha yksek bir gelime dzeyinde bulunan bir lkede bu oran = %20 olabilir. Daha az gelimi lkede, emek daha az retken olsayd ve daha byk bir emek miktan, ayn metan daha kk bir miktar ile, daha byk bir deiim-deeri, daha az kullanm-deeri ile temsil edilseydi, iki ulusal kr oran arasndaki fark ortadan kalkabilir ya da hatta tersine dnebilirdi. Bu durumda emeki zamannn daha byk bir ksmn kendi temel geim aralann ya da bunlarn deerlerini yeniden-retmek iin, ve daha kk bir ksmn art-deer retmek iin harcard; dolaysyla, daha az art-emek harcar ve art-deer oran daha dk olurdu. Az gelimi lkede, emekinin, ignnn 2 /3'nde kendisi iin ve V3'nde kapitalist iin altn varsayalm; yukardaki rnek uyannca ayn emek-gcnn karl 133'/3 ile denecek ve ancak 662/3 deerinde bir fazlalk salayacaktr. 50 deerinde bir deimeyen sermaye, 133'/3 deerinde bir deien sermayeye tekabl edecektir. Artdeer oran 662/3 133'/3 = %50; ve kr oran 662/3: 183'/3 ya da yaklak %36'/2 olacaktr. Buraya kadarki incelemelerimizde henz, kn oluturan farkl ksmlar incelemediimiz, yani bunlar imdilik bizim iin varolmadklan iin, srf yanl anlamalardan kanmak iin u dnceleri nceden ne srmek istiyoruz: Farkl gelime aamalarndaki lkeleri karlatrrken, ulusal kr oran dzeyini, diyelim ulusal faiz oran dzeyi ile lmek, yani gelimi kapitalist retime sahip lkeler ile, gerekte emeki, kapitalist tarafnda smrlyor olmakla birlikte, emein henz resmen sermayenin boyunduruu altna girmedii lkeleri (rnein, Hindistan da, tefeci, yalnz btn art-deeri faiz yoluyla soymakla kalmayp, kapitaliste bir deyimle, cretinin bir ksmm bile szdrd halde, Hintli ifti, iftliini bamsz bir retici olarak ynetir, ve retimi, bu nitelii ile henz sermayenin egemenlii altna girmemitir) karlatnrken byle yapmak byk bir hata olur. Bu faiz, gelimi kapitalist retime sahip lkelerdeki gibi, srf, retilen art-deerin ya da knn bir ksmn ifade etmek yerine, btn kr ve hatta bu krdan daha da fazlasn kapsar. te yandan, faiz oran, bu durumda, aslnda, kr ile bir ilikisi bulunmayan ve daha ok, tefeciliin toprak rantn ne derecede ele geirdiklerini
192 Kari Marks Kapital III

belirten ilikiler ile (tefecilerin, toprak rant alan byk toprak sahiplerine verdikleri borlar) belirlenir. Kapitalist retimin farkl aamalarna, ve dolaysyla, farkl organik [sayfa i9i] bileimlerde sermayelere sahip lkelere gelince, normal ign dierlerinden daha ksa olan bir lke, daha yksek bir art-deer oranna sahip olabilir (kr orann belirleyen etmenlerden bir tanesi). Birinci olarak, ngiltere'de on saatlik ign, younluundaki ykseklik nedeniyle eer Avusturya'daki 14 saatlik bir ignne eit ise, her iki halde de ignnn eit olarak blnmesi ile, 5 saatlik ngiliz art-emei, dnya piyasasnda 7 saatlik bir Avusturya art-emeini temsil edebilir. kinci olarak, ngiliz ignnn, Avusturya ignnden daha byk bir ksm, art-emei temsil edebilir. Ayn ya da hatta yksek bir art-deer orann ifade eden den kr oran yasas, baka bir deyile, bir miktar ortalama toplumsal sermayenin, diyelim, 100'lk bir sermayenin, gittike byyen bir ksmnn emek aralarn ve gittike azalan bir ksmnn canl emei kapsadn ortaya koyar. Demek oluyor ki, retim aralann kullanan toplam canl emek kitlesi, bu retim aralarnn deerine oranla azald iin, karl denmeyen emein ve bu emein ifade edildii emek ksmnn da, yatrlan toplam sermayenin deerine kyasla dmesi gerekir. Ya da yat-nlan toplam sermayenin gittike daha kk bir kesri, canl emee evrilir ve bu nedenle toplam sermaye, kullanlan emein karl denmeyen ksm, ayn zamanda, karl denen ksma oranla byme gsterebilecei halde, kendi byklne oranla, gitgide daha az art-emek emer. Deien sermayedeki nispi azalma ve deimeyen sermayedeki nispi art, ne miktarda olursa olsun, bu her iki ksm da mutlak byklk olarak artabilir ve bu, daha nce sylediimiz gibi, yalnzca, emein ret-kenliindeki artn bir baka ifadesidir. 100 deerinde bir sermaye 80s + 20d'den olusun ve 20d = 20 emeki olsun. Art-deer oran %100

olsun, yani emekiler, gnn yansnda kendileri iin, teki yansnda kapitalist iin alsnlar. imdi, daha az gelimi bir lkede 100'lk sermaye = 20s + 80d ve 80d = 80 emeki olsun. Ama gnn 2/3' bu emekilere ait olacak ve bunlar gnn yalnzca 1/3'inde kapitalist iin alacaklardr. Dier btn eyler eit olmak zere, emekiler, birinci rnekte 40'lk bir deer, ikinci rnekte 120'lik bir deer retirler. Birinci sermaye 80s + 20d + 20a = 120 retir. Kr oran = %20'dir. kinci sermaye 20s + 80d + 40a = 140 retir, kr oran = %40'tr. kinci rnekte, demek ki, kr oran, birincidekinin iki katdr; oysa, birincide art-deer oran = %100 olup, bu oran ikincide ancak %50 olduu iin onun iki katdr. Bu duruma gre, ayn byklkte bir sermaye, birinci rnekte yalnz 20 emekinin art-emeine, ikinci rnekte 80 emekinin art-emeine elkoymaktadr. Kr orannn gitgide dmesi ya da canl emek tarafndan harekete geirilen maddelemi emek kitlesine kyasla ele geirilen artKarl Marks 193 Kapital I

emek miktarndaki nispi azalma, toplumsal sermaye tarafndan harekete geirilen smrlen emein mutlak kitlesinin ve dolaysyla, ele geirdii art-emein mutlak kitlesinin byyebilecei olasln ortadan kaldrmad [sayfa 192] gibi, bireysel kapitalistlerin denetimindeki sermayelerin, gitgide byyen bir emek kitlesine ve dolaysyla, altrd emeki saysnda bir art olmasa bile gitgide byyen bir art-emek miktarna elkoymalan olasln da ortadan kaldrmaz alan nfus, diyelim iki milyon olsun. Aynca, ortalama ignnn uzunluu ile younluunun, cretlerin dzeyinin, dolaysyla, gerekli ve art-emek arasndaki orann veri olduunu kabul edelim. Bu durumda, bu iki milyonun toplam emei, art-deerde ifadesini bulan art-emekle-ri, daima ayn deer bykln retir. Ne var ki, bu emein harekete geirdii deimeyen (sabit ve dner) sermaye kitlesinin bymesiyle birlikte, retilen bu deer miktar, bu sermayenin, ayn oranda olmasa bile, kitlesiyle birlikte byyen deerine oranla der. Bu oran, ve dolaysyla kr oran, kullanlan canl emek kitlesi eskisinin ayn olduu ve sermayenin ondan szdrd art-emek miktan eskisi gibi kald halde der. Bu oran, canl emek kitlesi azald iin deil, canl emek tarafndan harekete geirilen maddelemi emek kitlesi artt iin deiir. Bu, mutlak deil nispi bir arttr ve gerekte, harekete geirilen emein ve art-emein mutlak bykl ile bir ilikisi yoktur. Kr oranndaki dme, toplam sermayenin deien ksmndaki mutlak azalmadan deil, bundaki nispi azalmadan, bunun deimeyen sermayeye gre azalmasndan ileri gelir. Belli bir emek ve art-emek kitlesi iin geerli olan ey, artan sayda emeki iin de geerlidir ve bylece, yukardaki varsayma gre, genellikle, artmakta olan kumanda edilen emek kitlesi ve zellikle, bunun karl denmeyen ksm, art-emek iin de geerlidir. alan nfusun iki milyondan milyona kmas, cretlere yatrlan deien sermayenin de, eski iki milyondan milyona ykselmesi, oysa, deimeyen sermayenin drt milyondan, onbe milyona kmas halinde, yukandaki varsaym gerei, ign ve art-deer oran deimediine gre, art-emek ve art-deer kitlesi, yanyarya, yani %50 artar, iki milyondan milyona ykselir. Bununla birlikte, art-emek ve u halde, art-deer kitlesindeki bu %50'lik mutlak arta karn, deien sermayenin deimeyen sermayeye oran, 2 : 4'ten 3 : 15'e der ve art-deerin toplam sermayeye oran (milyon olarak) yle olabilir: I. 4s + 2d + 2a; S = 6, k = %33'/3 II. 15s + 3d + 3a; S = 18, k = %162/3 Art-deer kitlesi, yanyarya ykseldii halde, kr oran, yanyarya dmtr. Bununla birlikte, kr , yalnzca, toplam toplumsal sermayeye gre hesaplanan art-deer ve kr kitlesidir, bu kitlenin mutlak bykl, toplumsal bakmdan, bu art-deerin mutlak byklne eittir. Knn mutlak bykl, onun toplam miktar, bu nedenle, yatrlan top194 Kari Marks Kapital III

lam sermayeye kyasla ok byk nispi azalma olduu halde ya da genel kr orannda ok byk bir azalma olmasna karn, %50 artmtr. Sermaye tarafndan altnlan emeki says, u halde, sermayenin harekete [sayfa 193] geirdii emein mutlak kitlesi ve bu nedenle, emmi olduu artemein mutlak kitlesi, rettii art-deerin kitlesi ve dolaysyla rettii knn mutlak kitlesi sonuta artabilir ve kr oranndaki gitgide artan dmeye karn gitgide artabilir. Ve bu, yalnz byle olabilir deil, kapitalist retim esasna gre, geici dalgalanmalar dnda, byle olmak zorundadr. Kapitalist retim sreci, aslnda, ayn zamanda bir birikim srecidir. Kapitalist retimin gelimesiyle birlikte, yalnzca yeniden-retilmesi ya da aynen srdrlmesi gereken deerler kitlesinin, altnlan emek-gc deimeden kalsa bile, emein retkenliindeki artla birlikte bydn gstermi bulunuyoruz. Ne var ki, emein toplumsal retkenliindeki artla birlikte, retim aralannn bir ksmn oluturduu, retilen kullanm-deerlerinin kitlesi daha da byr. Ve ancak kendisine elkonulmak suretiyle bu ek servetin tekrar sermayeye evrilmesini salayacak olan ek emek, bu retim aralarnn (temel geim aralar da dahil) deerine deil kitlesine baldr, nk, retim srecinde ii, bu retim aralarnn deeriyle deil, kullanm-deeriyle ilgilidir. u da var ki, birikimin kendisi,

ve bununla birlikte giden sermaye younlamas, artan retkenliin maddi aralardr. Dolaysyla, retim aralanndaki bu byme, alan nfusta bir bymeyi, art-sermayeye tekabl eden ya da hatta onun genel gereksinmelerini aan alan bir nfusun yaratlmasn kapsar ve bylece, an bir ii nfusunun olumasna yolaar. Art-ser-mayenin kumanda etmi olduu alan nfus zerindeki geici fazlaln iki ynl bir etkisi olabilir. Bir yandan, cretleri ykselterek, emekilerin oluk ocuunu knp geiren elverisiz koullar yumuatr ve aralannda evlilii kolaylatrarak nfusu yava yava artnr. te yandan ise, nispi art-deer salayan yntemler (makinelerin kullanlmaya balanmas ve iyiletirilmeleri) uygulayarak, ok daha hzl, yapay, nispi bir ar-nfus yaratr ve bu da kapitalist retimde, sefalet, nfus rettii iin, gerekten hzl bir nfus oalmasnn retme alan olabilir. Bu nedenle, kapitalist retim srecinin yalnzca bir yz olan kapitalist birikim srecinin nitelii gerei, artan ve sermayeye evrilecek olan retim arac kitlesi, karsnda, artm ve hatta gereinden fazla oalm, smr-lebilir bir ii nfusu bulur. retim ve birikim sreci gelitike, bu yzden, mevcut ve elkonulan art-emek kitlesi ve dolaysyla, toplumsal sermaye tarafndan ele geirilen mutlak kr kitlesi bymek zorundadr. Ne var ki, bu byyen hacimle birlikte, ayn retim ve birikim yasas, deimeyen sermayenin deerini de, sermayenin canl emee yatrlm bulunan deien ksmna gre, gitgide artan byk bir hzla artrr. u halde, ayn yasalar, toplumsal sermaye iin, byyen mutlak bir kr kitlesi ve den bir kr oran yaratm olur.
Kari Marks 195 Kapital I

Kapitalist retimin ilerlemesi, ve bununla birlikte, toplumsal emein retkenliinde gelime, ve retim kollarnn, dolaysyla da rnlerin oalmasyla birlikte, ayn byklkte bir deerin, gittike artan bir kul-lanm-deerleri ve zevk aralan kitlesini temsil etmesi olgusunu biz burada [sayfa 194] tamamen bir yana brakyoruz. Kapitalist retim ve birikimin gelimesi, emek-srelerini, gitgide genileyen leklere ulatrr ve bylece bunlara gitgide byyen boyutlar kazandrarak, her bireysel kurulu iin daha geni yatrmlar yaplmasn gerekli klar. Sermayelerin yogunlamasndaki art (ve bununla birlikte, daha kk lekte olmakla birlikte, kapitalistlerin saysndaki art) bu nedenle, bu gelimenin sonularndan birisi olduu kadar, onun maddi gerek, lerinden birisidir de. Bununla elele ve karlkl bir etkilenmeyle, az ya da ok, dorudan reticilerin, gitgide artan lde mlksz-letirilmesi balar ve yrr. Bu duruma gre, bireysel kapitalistler iin, gitgide byyen emeki ordularna komuta etmek doaldr (deien sermayenin, deimeyene gre ne denli azalm olmasnn bir nemi yoktur) ve bunlann elegeirdikleri art-deer ve dolaysyla kr kitlesinin, kr oranndaki dmeyle birlikte ve bu dmeye karn bymesi de gene doaldr. Emeki kitlelerini bireysel kapitalistlerin komutas altnda toplayan nedenler, yatnlan sabit sermaye ile ham ve yardmc maddeleri, altnlan canl emek kitlesine kyasla gitgide byyen oranlarda oaltan nedenlerin tamamen ayndr. Bu noktada, urasn da yle bir belirtmek yeterli olacaktr: emeki nfus veri iken, art-deer kitlesinin, dolaysyla mutlak kr kitlesinin, art-deer orannn, ister ignnn uzamas ya da younlamas, ister emein retkenliindeki artma nedeniyle cretlerin deerindeki bir dme yoluyla bymesi halinde artmas gerekir, ve bunun, deien sermayenin deimeyen sermayeye gre nispi bir azalma gstermesine karn byle olmas gerekir. Toplumsal emein retkenliindeki ayn gelime, toplam sermayeye gre deien sermayedeki nispi azalmayla ve birikimdeki hzlanmayla oysa bu birikim de kendi bana, retkenliin daha da gelimesi ve deien sermayede daha fazla nispi bir azalma olmas iin bir k noktas olur kendisini aa vuran ayn yasalar, bu ayn gelime, geici dalgalanmalar dnda, kullanlan toplam emek-gcnn gitgide artmasnda ve art-deer ve dolaysyla knn mutlak kitlesinin gittike artmasnda kendisini gsterir. imdi, kr orannda bir azalma ve bununla ayn zamanda ve bunu douran ayn nedenlerden dolay, krn mutlak kitlesinde bir artma olacan ifade eden, bu iki ynl yasann biimi ne olmaldr? Bu, belli koullar altnda, ele geirilen art-emek ve dolaysyla art-deer kitlesinin artmas ve toplam sermayeyi ya da toplam sermayenin bir paras olarak bireysel sermayeyi ilgilendirdii kadanyla, kr ile art-deerin zde byklkler olmas olgusuna dayanan bir yasa biiminde midir?
196 Kari Marks Kapital III

Sermayenin, kr orann hesapladmz bir kesri olan, rnein, 100'lk bir ksmn alalm, Bu 100, toplam sermayenin, diyelim, 80s + 20d olan ortalama bileimini temsil etsin. Bu kitabn ikinci ksmnda grdmz gibi, eitli retim kollannda ortalama kr oran, her bireysel [sayfa 195] sermayenin kendi zel bileimi ile deil, ortalama toplumsal bileimle belirlenmektedir. Deien sermaye, deimeyene ve u halde 100'lk toplam sermayeye oranla azaldka, kr oran, ya da art-deerin nispi bykl, yani yatrlan 100'lk toplam sermayeye olan oran, smrnn younluu ayn kalsa ve hatta artsa bile der. Ama, den yalnzca bu nispi byklk deildir. 100'lk toplam sermaye tarafndan emilen art-deerin ya da krn bykl de mutlak olarak der, %100 bir art-deer oran ile, bileimi 60s+ 40d olan bir sermaye, 40 tutannda bir art-deer, u halde kr kitlesi retir; bileimi

70s + 30d olan bir sermaye 30'luk bir kr kitlesi retir; ve 80s + 20d bileiminde bir sermayede kr 20'ye der. Bu dme, art-deer ve dolaysyla kr kitlesiyle ilgilidir ve, 100'lk toplam sermayenin daha az canl emek altrmas ve emein smr younluu ayn kalarak daha az art-emei harekete geirmesi ve bu yzden daha az art-deer retmesi olgusundan ileri gelir. Toplumsal sermayenin, yani ortalama bileimli bir sermayenin herhangi bir ksmn art-deeri lmek iin birim olarak aldmzda ve bu, btn kr hesaplannda byle yaplr art-deerdeki nispi bir dme, genellikle, ondaki mutlak dmeyle zdetir. Yukarda verilen rneklerde, kr oran, %40'tan %30'a ve %20'ye dmektedir. nk, gerekte ayn sermaye tarafndan retilen art-deer ve dolaysyla kr kitlesi, mutlak olarak 40'tan 30'a ve 20'ye dmektedir. Art-deerin lld sermayenin deer bykl 100 olarak verildii iin, art-deerin bu belli bykle olan oranndaki bir dme, ancak, art-deerin ve knn mutlak byklndeki bir azalmann bir baka ifadesi olabilir. Bu aslnda bir totolojidir. Ama, grld gibi bu azalma, kapitalist retim srecinin gelimesinin niteliinden doan bir olgu olarak, daima kendisini gsterir. Bununla birlikte te yandan, belli bir sermaye zerinden, art-de-erde, u halde krda ve dolaysyla yzde olarak hesap edilen kr orannda, mutlak bir azalma meydana getiren ayn nedenler, toplumsal sermaye tarafndan (yani, tm olarak alndnda btn kapitalistler tarafndan) ele geirilen artdeerin ve dolaysyla krn mutlak kitlesinde bir art yaratrlar. Peki bu nasl olur, bunun olabilmesinin tek yolu, ya da, bu grnteki elikide geerli koullar nelerdir? Toplumsal sermayenin her 100'e eit paras ve dolaysyla ortalama toplumsal bileimli sermayenin her 100 birimi, belli bir byklk ise, ve bu nedenle, burada l birimi olarak kullanlan sermaye, deimeyen bir byklk olduu iin, kr orannda bir dme, knn mutlak byklnde bir dme ile akyorsa, toplumsal sermayenin bykl, bireysel kapitalistlerin ellerindeki sermayeler gibi, deikendir ve
KarIMarks 197 Kapital I

bizim varsaymmza gre, bunun, kendi deien ksmndaki azalma ile ters orantl olarak deimesi gerekir. Yzde bileiminin 60s + 40d olduu bundan nceki rneimizde, buna tekabl eden art-deer ya da kr 40 ve dolaysyla kr oran %40 idi. Bu bileim aamasnda toplam sermayenin bir milyon olduunu [sayfa 196] kabul edelim. Bu durumda toplam art-deer ve dolaysyla toplam kr 400.000'e ular. imdi, eer daha sonraki bileim = 80s + 20d olur ve buna karlk, emein smr derecesi ayn kalrsa, art-deer ya da kr her 100 iin = 20 olur. Ama, kr orannda bir azalmaya ya da her 100 sermaye ile daha az art-deer retilmesine karn, art-deerin ya da knn mutlak kitlesi, daha nce gsterildii gibi, byd iin diyelim 400.000'den 440.000'e km olsun bu ancak, bu yeni bileim srasnda oluan toplam sermayenin 2.200.000'e ykselmesi nedeniyle olabilir. Kr oran %50 dt halde, harekete geirilen toplam sermayenin kitlesi %220'ye kmtr. Toplam sermaye yalnzca iki katna km olsayd %20'lik bir kr oran ile ancak eski 1.000.000'luk sermayenin %40 kr oran ile retebilecei kadar bir art-deer ve kr kitlesi retebilirdi. Bu sermaye eer iki katndan daha az bym olsayd, daha nceki bileimde 400.000'lik art-deeri 440.000'e kartmak iin yalnz 1.000.000' dan 1.100.000'e kmas gereken 1.000.000'luk eski sermayenin rettiinden daha az artdeer ya da kr retirdi. Burada gene, daha nce tanmlanan yasayla, deien sermayedeki nispi bir azalmann, bylece, emein toplumsal retkenliindeki bir gelimenin; ayn miktar emek-gcn harekete geirmek ve ayn miktarda art-emek szdrmak iin, gitgide byyen bir toplam sermaye kitlesini gerektirdii zerine olan yasayla yzyze geliyoruz. Bundan u sonu kar ki, emeki nfusta nispi fazlalk olasl, toplumsal emein retkenliinde azalma deil artma olduu iin, kapitalist retimin gsterdii gelime orannda artar. Demek ki, bu, emek ile temel geim aralan ya da bu temel geim aralarnn retimi iin gerekli aralar arasndaki mutlak oranszlktan deil, emein kapitaliste smrlmesin-den doan bir orantszlktan, sermayedeki srekli byme ile, artan nfusa olan gereksinmesindeki nispi daralma arasndaki orantszlktan ileri gelir. Kr oran %50 derse, o da yans kadar azalr. Kr kitlesinin ayn kalabilmesi iin sermayenin iki katna kmas gerekir. Den bir kr orannda, kr kitlesinin ayn kalabilmesi iin, toplam sermayede bymeyi gsteren arpann, kr oranndaki dmeyi gsteren blene eit olmas gerekir. Kr orannn 40'tan 20'ye inmesi halinde, ayn sonucun elde edilmesi iin, toplam sermayenin, tersine, 20 : 40 orannda artmas gerekir. Kr orannn 40'tan 8'e dmesi halinde, sermayenin 8: 40 orannda ya da be kat artmas gerekir. 1.000.000'luk bir sermaye %40 kr oran ile 400.000'lik ve 5.000.000'luk bir sermaye %8 kr oran ile gene 400.000'lik bir kr retir. Eer ayn sonucu elde etmek istiyorsak bunun
198 Kari Marks Kapital III

byle olmas gerekir. Ama eer sonucun daha byk olmas isteniyorsa, sermayenin, kr oranndaki dmeden daha byk bir oranla artmas gerekir. Baka bir deyile, toplam sermayenin deien ksmnn mutlak olarak ayn kalmayp, toplam sermaye iersindeki yzdesi dt [sayfa 197] halde,

mutlak olarak artmas iin, deien sermayenin dme yzdesinden daha byk bir oranla bymesi gerekir. Toplam sermayenin yeni bileimi iersinde, emek-gc satn alabilmek iin, deien ksmnn eskisinden daha byk bir oranda olmas gerekecei iin nemli miktarda artmas zorunludur. 100'lk bir sermayenin deien ksmnn 40'tan 20'ye dmesi halinde, 40'tan daha byk bir deien sermaye altrabilmesi iin, toplam sermayenin, 200'den daha byk bir miktara ykselmesi gerekir. Smrlen alan nfus kitlesi ayn kalsa ve yalnz ignnn uzunluu ile younluu artsa bile, yatnlan sermaye kitlesinin gene de artmas gerekirdi, nk, sermayenin bileimi deitikten sonra, eski smr koullar altnda ayn emek kitlesini altrabilmek iin bymesi zorunlu olacakt. u halde, kapitalist retimdeki gelimeyle birlikte, emein toplumsal retkenliindeki ayn gelime, kendisini, bir yandan, kr orannda gitgide artan bir dme eiliminde, te yandan, ele geirilen artdeer ya da krn mutlak kitlesinde meydana gelen devaml bir bymede ifade etmekte ve bylece btnyle alndnda, deien sermayede ve krda nispi bir azalma, bunlarn her ikisinde mutlak bir byme ile birlikte yrr. Bu iki ynl etki, daha nce de grdmz gibi, kendisini ancak, toplam sermayenin, kr oranndaki dmeden daha byk bir hzla bymesinde gsterebilir. Daha yksek bileimli ya da deimeyen ksmn nispeten daha fazla artt bir sermayede, mutlak olarak artan bir deien sermaye kullanabilmek iin, toplam sermayenin yalnz, bu yksek bileimine oranla bymesi yetmez, daha da byk bir hzla artmas gerekir. Buradan u sonu kar ki, kapitalist retim tarz gelitike, artan miktardaki bir yana, ayn miktarda emek-gcn altrmak iin gitgide byyen miktarda sermaye gereklidir. Demek ki, kapitalist bir temel zerinde, emein retkenliindeki art zorunlu ve srekli olarak, emeki halkta grnte bir an-nfus yaratr. Deien sermaye, eskiden toplam sermayenin l/2'si iken, imdi yalnzca '/6's olsa, ayn miktar emek-gcnn altrlmas iin toplam sermayenin katna kmas gerekir. Ve eer, iki kat emek-gc altrlacak ise, toplam sermayenin alt kat artmas gerekir. Kr oranndaki dme eilimi yasasn imdiye dein aklaya-mayan ekonomi politik, ister bireysel kapitalist, ister toplumsal sermaye iin olsun, kendisini teselli edercesine, kr kitlesine, yani knn mutlak byklndeki arta dikkati ekerdi, ama bu da gene, srf lafebeliine ve speklasyona dayanrd. Kr kitlesinin, iki etmen tarafndan, ilki kr oran ve ikincisi bu
Kari Marks 199 Kapital I

oranla yatrlan sermaye kitlesi tarafndan belirlendiini sylemek, dpedz totolojidir. te bu yzden, ayn zamanda kr oran dt halde, kr kitlesinde bir byme olasl bulunduunu sylemek, bu totoloji-nin doal bir sonucundan baka bir ey deildir. Bu bizi bir adm bile [sayfa 198] ileri gtrmez, nk, sermayenin, kr kitlesinde bir byme olmadan ve hatta bu kr kitlesinde dme olurken bile, byyebilmesi olasl gene vardr. 100, %25 ile 25, 400, %5 ile ancak 20 salar.35 Ne var ki, kr orann dren ayn nedenler, eer, birikimi, yani ek serma- ye oluumunu birlikte getiriyorsa ve eer, her ek sermaye, ek emek al-tnyor ve ek art-deer retiyorsa; eer. te yandan, srf kr oranndaki bir dme, deimeyen sermayede ve onunla birlikte eski toplam sermayede bir byme olduu anlamn tayorsa, bu srecin esrarl bir yan kalmaz. Kr orannda bir dme ile birlikte, kr kitlesinde bir artma olabilecei olasln, elabukluu ile yoketmek iin, baz kimselerin, hesaplarnda ne gibi kastl hilelere bavurduklarm daha ilerde greceiz.* Genel kr orannda bir dme eilimi meydana getiren ayn nedenlerin, sermaye birikiminde bir hzlanmay ve dolaysyla, sermayenin elkoyduu art-emein (art-deer ve knn) mutlak byklnde ya da toplam kitlesinde bir art nasl zorunlu kldn gstermi bulunuyoruz. Rekabette ve dolaysyla rekabete katlan unsurlann bilinlerinde nasl ki her ey tepetaklak grnyorsa, bu yasa da, bu grnteki iki eliki arasndaki i ve zorunlu iliki de gene yle grnr. Yukanda belirtilen oranlar iersinde, daha byk bir sermaye yatnmnda bulunan bir kapitalistin, grnte yksek krlar salayan kk bir kapitalistten daha byk bir kr kitlesi elde edecei apaktr. Rekabetin yle bir incelenmesi bile, ayrca, baz koullar altnda, byk kapitalistlerin piyasada
35

"Sermayenin (stock) kr oranlar, sermayenin toprakta birikimi ve cretlerin art sonucu ne denli azalrsa azalsn gene de toplam kr miktarnn artacan da beklememiz gerekir. Bylece 100.000 sterlinin yinelenen birikimi ile kr orannn %20'den 19'a, 15'e, 17'ye, srekli azalan bir oranda dtn varsayarak, sermayenin bu birbirini izleyen sahipleri tarafndan elde edilen toplam kr miktarnn daima arttn, sermaye 200.000 sterlin olduu zaman 100.000 sterlin olduu zamankinden daha fazla olacan, 300.000 sterlin olduu zaman daha da ok fazla olacan, ve sermayenin her artyla azalan bir oranda olmasna karn artacan beklememiz gerekir. Bu giderek art, ne var, ancak belli bir zaman iin dorudur; bylece, yani 200.000 sterlinin, %19 zerinden 100,000 sterlinin %20 zerindekinden daha fazladr; gene %18'den 300.000 sterlinin, %19'dan 200.000 sterlininkinden daha fazladr; ama sermaye byk miktara ulatktan ve krlar dtkten sonra, daha fazla birikim toplam krlar azaltr. Bylece birikim 1.000.000 sterlin olduu ve krn %7 olduu varsayldnda, toplam kr miktar 70.000 sterlin olacaktr; ama imdi eer bir milyona 100.000 sterlin daha eklenecek olursa, ve kr da %6'ya decek olursa, sermaye miktar 1.000.000'dan 1.100.000 sterline kt halde, sermaye sahiplerinin alaca miktar 66.000 sterlin ya da 4.000 sterlinlik daha az bir miktardr." - Ricardo, Political Economy, Chap. VI. (Works, ed, by MacCulloch, 1852, s. 68-69.) -Buradaki olgu, sermayenin 1.000.000'dan 1.100.000'e kt, yani %10 bir art yapld halde, kr oran 7'den 6'ya dt, bylece kr orannda %142/7'lik bir d olduu varsaymdr. Hine Mae lacriame!** [Publius, Trence, Andria, Actl, Scepe 1 -Ed.]

* K. Marx, Theorien ber den Mehnvert, K. Marx-F. Engels, Werke, Band 26, Teil, 2, s. 435-66, 541-43. -Ed. ** Bu gzyalar nereden! -.
200 Kari Marks Kapital III

kendilerine yer amak ve bunalm sralarnda olduu gibi daha kk kapitalistleri ortadan silmek istediklerinde, bundan yararlandklan, yani kk kapitalistleri iyice sktrmak iin, kr oranlann kasten drdklerini gsterir. lerde ayrntlaryla inceleyeceimiz tccar sermayesi de, krdaki azalmay, i hayatndaki genilemenin ve dolaysyla sermayedeki genilemenin bir sonucuymu gibi gsteren grngler ortaya [sayfa 199] koyar. Bu yanl anlayn bilimsel ifadesi ilerde verilecektir. Serbest rekabet altnda ya da tekel eklinde almalanna gre aynlan, bireysel ikollarndaki kr oranlannn karlatrlmasndan, buna benzer yzeysel gzlemler ortaya kar. Rekabeti yrtenlerin kafalanndaki bu son derece s anlay, kr orannda bir indirimin "daha akllca ve insanca"* olduunu syleyen Roscher'de grlr. Kr oranndaki bu dme, burada, sermayedeki bir artn ve bununla birlikte, kapitalistin daha kk bir kr oran ile daha byk bir kr cebe indirebilecei hesabnn bir sonucu gibi grnr. Btnyle bu anlay (daha ileride szn edeceimiz Adam Smith dnda),** genel kr orannn ne olduu konusundaki tamamen yanl bir anlaya ve, fiyatlarn, gerekte, metalann asl deerlerine azok keyfi bir kr pay eklenerek belirlendii eklindeki kaba dnceye dayanr. Bu dnceler ne denli kaba olsalar da, kapitalist retimin znde yatan yasalann rekabet iersinde al-dklan ters biimden zorunlu olarak karlar. retkenlikteki gelime nedeniyle kr orannda bir dn, kr kitlesinde bir artla birlikte olaca yasas, kendisini aynca, bir sermaye tarafndan retilen metalann fiyatnda bir dmenin, bunlarda bulunan ve salan ile gerekleen kr kitlelerinde nispi bir artla birlikte grlecei olgusuyla da ifade eder. retkenlikteki gelime ve sermayenin buna tekabl eden daha yksek bileiminin, gitgide artan retim arac kitiesini, gitgide azalan bir emek miktan ile harekete geirmesi nedeniyle, toplam rnn her ayn paras, yani her bireysel meta ya da toplam rn kitlesindeki her zel meta topluluu, daha az canl emek emer ve hem kullanlan sabit sermayedeki anp eskime ve hem de tketilen ham ve yardmc madde biiminde daha az maddelemi emek ierir. u halde, her tek meta, retim aralannda maddeleen emek ile retim srasnda yeni eklenen emein toplamndan daha az emek ierir. Bu, bireysel metan fiyatnda bir dmeye neden olur. Ne var ki, bireysel metalarn ierdikleri kr kitleleri, mutlak ya da nispi art-deer orannn bymesi halinde gene de artabilir. Meta daha az yeni eklenen emek ierir, ama bunun karl
* Roscher, Die Grundlage derNationalkonomie, 3 Auflage, 1858, 108, s. 192. -Ed. ** K. Marx, Theorien berden Mehnvert, K. Marx-F. Engels, Werke, Band 26, Teil 2, s. 214-28. -Ed.
Kari Marks 201 Kapital I

denmeyen ksm, karl denen ksmna oranla byr, Bu gene de, ancak belli snrlar iersinde szkonusudur. Bireysel metalara yeni katlan canl emein mutlak miktar, retim gelitike grlen byk azalma ile birlikte, bu metalann ierdikleri karl denmemi emein mutlak miktar da, karl denen ksma oranla ne kadar bym olursa olsun, ayn ekilde azalacaktr. Emein retkenliindeki gelimeyle birlikte, her [sayfa 200] bireysel metaya den kr kitlesi, art-deer oranndaki bymeye karn nemli lde klr. Ve bu azalma, tpk kr oranndaki dmede olduu gibi, ancak deimeyen sermayenin elerin-deki ucuzlama ve bu kitabn birinci ksmnda belirtildii gibi, kr orann, veri olan ve hatta den bir art-deer orannda ykselten dier koullar tarafndan geciktirilir. Biraraya geldiklerinde, sermayenin toplam rnn oluturan bireysel metalann fiyatnn dmesi, yalnzca, belli bir miktar emein, daha byk bir metalar kitlesinde gereklemesi ve bylece her bireysel me-tan, eskisine gre daha az emek iermesi anlamn tar. Deimeyen sermayenin, hammadde vb. gibi bir ksmnn fiyat ykselse bile, durum gene byle olur. Birka durum dnda (rnein, emein retkenliinin, hem deimeyen ve hem de deien sermayenin btn elerini ayn ekilde ucuzlatmas gibi) daha yksek art-deer oranna karn, kr oran der, 1) nk, yeni eklenen emein daha kk toplam mik-tanndaki karl denmemi daha byk bir para bile, daha nceki daha byk miktarn, karl denmemi daha kk bir parasndan daha kktr, ve 2) nk, sermayenin daha yksek bileimi, kendisini, bireysel bir metada, bu metan deerinin, yeni eklenen emekte mad-deleen ksmnn, bu deerin, ham ve yardmc maddeler ile sabit sermayenin anma ve ypranmasn temsil eden ksma oranla azalmas olgusu ile ifade eder. Bireysel metalarn fiyatnda eitli paralann oranndaki bu deime, yani fiyatta, yeni eklenen canl emein maddeletii ksmndaki azalma ile daha nce maddelemi emei temsil eden ksmndaki artma, deien sermayede deimeyen sermayeye oranla meydana gelen azalmay, bireysel metalarn fiyat aracl ile ifade eden biimdir. Bu azalma nasl ki, belli bir miktar, diyelim 100'lk bir sermaye iin mutlak ise, yenidenretilen sermayenin bir kesri olarak, her bireysel meta iin de mutlaktr. Bununla birlikte, eer kr oran, bireysel metan fiyatn oluturan elere dayanlarak hesaplanrsa, aslnda olduundan farkl olabilir. Ve bu, aadaki nedenle byle olur:

[Kr oran, toplam sermaye zerinden hesaplanr, ama, belli bir sre iin, fiilen bir yl iin hesaplanr. Kr oran, bir ylda retilen ve gerekletirilen art-deer ya da krn, yzde olarak hesaplanan toplam sermayeye orandr. Bu nedenle, bu kr oran, bir yla gre deil de, yatrlan sermayenin devir dnemine gre hesaplanan kr oranna zorunlu olarak eit deildir. Bu ikisi, ancak sermayenin tam bir ylda devretmesi halinde akrlar.
202 Kari Marks Kapital III

te yandan bir yl boyunca salanan kr, bu ayn yl boyunca retilen ve satlan metalardan elde edilen krlann toplamdr. imdi, metalann maliyet-fyatlan zerinden kr hesaplayacak olursak, kr orann elde ederiz =k : m, burada k, yl boyunca gerekletirilen kr, m ise ayn dnemde retilen ve satlan metalann maliyet-fyatlannn toplamn ifade eder. Aktr ki, bu kr oran k : m, fiili kr oran k : S ile, kr kitlesi [sayfa 201] bol toplam sermaye ile ancak, m = S, yani sermayenin tam bir yl iersinde devretmesi halinde eit olur. Bir sanayi sermayesinin farkl durumunu ele alalm. I. 8.000 sterlinlik bir sermaye ylda bir metadan 5.000 para retmekte ve parasn 30 ilinden satarak ylda 7.500 sterlinlik bir ciro yapmaktadr. Para bana 10 ilin ya da ylda 2.500 kr salamaktadr. Demek ki, her para, 20 ilin yatnlan sermaye ve 10 ilin kr iermekte ve buna gre para bana kr oran 10 : 20 = %50 olmaktadr. 7.500 sterlinlik toplam ciro 5.000 sterlinlik yatnlan sermaye ile 2.500 sterlinlik krdan olumaktadr. Her devir iin kr oran k : m gene %50 olmaktadr. Ama, toplam sermaye zerinden hesaplanrsa, kr oran k : S = 2.500: 8.000 = %31V4 olur. II. Sermaye 10.000 sterline kmaktadr. Emein retkenliindeki art nedeniyle ylda bir metadan 10.000 para retmektedir ve para bana maliyet-fiyat 20 ilindir. Bu metan 4 ilin krla, yani 24 iline satldn kabul edelim. Bu durumda, yllk rnn fiyat = 12.000 olup, bunun 10.000 sterlini yatrlan sermaye, 2.000 sterlini krdr. Para bana kr oran k: m = 4 : 20, ve yllk devir iin 2.000 : 10.000 ya da her iki halde de %20'dir. Ve toplam sermaye, maliyet-fiyatlarnn toplamna eit, yani 10.000 olduu iin, gerek kr oran, k : S, bu durumda da gene %20'dir. III. Emein retkenliindeki srekli artma nedeniyle, sermaye 15.000 sterline ykselmi ve para bana maliyet-fiyat 13 ilinden bir metadan ylda 30.000 para retmi, ve parasn 2 ilin krla ya da 15 iline satm olsun. Bu durumda, yllk devir = 30.000 x 15 ilin = 22.500 olup, bunun 19.500 sterlini yatnlan sermaye ve 3.000 sterlini krdr. yleyse kr oran k : m = 2 : 13 = 3.000 : 19.500 = %15713 olur. Ama k : s = 3.000: 15.000 = %20'dir. Demek oluyor ki, yalnz II. durumda, devreden sermaye-deerin toplam sermayeye eit olduu durumda, para bana kr ya da toplam devir miktarna gre hesaplanan kr oran, toplam sermaye zerinden hesaplanan kr oran ile ayndr. Devir miktarnn toplam sermayeden kk olduu 1. durumda, metan maliyet-fiyat zerinden hesaplanan kr oran daha yksek; toplam sermayenin, devredilen miktardan daha kk olduu III. durumda kr oran, toplam sermaye zerinden hesaplanan gerek orandan daha dktr. Bu genel bir kuraldr. Ticari uygulamada devir genellikle yanl hesaplanr. Gerekleen meta-fiyatlar toplam, yatnlan toplam sermaye tutanna eit olur olmaz,
Kari Marks 203 Kapital I

sermayenin bir devir yapt kabul edilir. Oysa, sermaye, tam bir devri, ancak, gerekleen metalarn maliyet-fiyatlarnn toplam, toplam sermaye tutanna eit olduu zaman tamamlayabilir. -F. E. ] Kapitalist retimde, bireysel metalara ya da belli bir dneme ait meta-rne, tek ve kendi balanna, srf metalar olarak deil de, yatrlan sermayenin rnleri olarak ve bunlan reten toplam sermaye ile ilikileri iersinde bakmann ve ele almann ne kadar nemli olduunu, bu bir [sayfa 202] kez daha gstermektedir. Kr orannn, retilen ve gerekleen art-deer kitlesinin yalnz sermayenin tketilen ve metalarda tekrar ortaya kan ksm ile olan ilikisiyle deil, bu ksm, ve bir de, tketilmemi ama kullanlan ve retimde i grmeye devam eden ksm ile olan ilikisiyle llmesi gerekir. Bununla birlikte, kr kitlesi, metalarn kendilerinde bulunan ve sat-lanyla gerekleecek olan kr ya da art-deer kitlesinden baka bir eye eit olamaz. Sanayiin retkenlii ykselirse, bireysel metalann fiyat der. Bunlarda, daha az emek, daha az denen ve denmeyen emek bulunur. Ayn emek, diyelim eskisinin kat retimde bulunsun. Bu durumda bireysel rne den emek 2/3 orannda daha azdr. Ve kr, bireysel bir metan ierdii emek miktannn ancak bir ksmn oluturduu iin, bireysel bir metadaki kr kitlesinin azalmas gerekir; ardeer oran ykselse bile, belli snrlar iersinde bu byle olur. Hi bir halde, toplam rn zerinden kr kitlesi, sermaye ayn sayda iiyi ayn smr derecesi ile altrd srece, balangtaki kr kitlesinin alna dmez. (Daha yksek bir smr derecesi ile daha az sayda ii altrmas halinde bu gene byle olabilir.) nk, bireysel rn zerinden kr kitlesi, rn saysndaki arla oranl olarak azalr. Kr kitlesi ayn kalr ama, toplam meta miktanna farkl biimde dalmtr. Bu, yeni eklenen emek tarafndan yaratlan deer kitlesinin, emekiler ile kapitalistier arasndaki blmn

deitirmez. Ayn miktar emek kullanld srece, karl denmeyen art-emek artmadka ya da smr derecesi ayn kalmak zere, ii says artmadka, kr kitlesi byyemez. Ya da, bu sonucu dourmak iin bu nedenlerin her ikisi biraraya gelebilir. Btn bu durumlarda -varsaymmza gre, deimeyen sermayede deiene oranla bir ar ve toplam sermayenin byklnde bir oalma ngrlmektedir- bireysel meta daha kk bir kr kitlesi iermekte ve bireysel meta zerinden hesaplanm olsa bile kr oran dmektedir. Belli bir miktardaki yeni eklenen emek, daha byk bir meta kitiesinde maddelemektedir. Bireysel metan deeri dmektedir. Soyut olarak dnldnde, emein retkenliindeki bymenin bir sonucu olarak bireysel metan fiyat dt ve bununla birlikte, bu daha ucuz metan says art halde, rnein, emein retkenliindeki ar, eer metan btn eleri zerinde ayn ekilde ve ayn anda etki yapar ve bylece toplam fiyat; emein retkenliindeki ar ile ayn oranda der
204 Kari Marks Kapital III

ama te yandan, metan fiyatnn farkl elerinin karlkl bantlar ayn kalrsa, kr oran ayn kalabilir. Art-deer orannda bir ykselme, eer, deimeyen ve zellikle sabit sermayenin elerinin deerinde nemli bir dme ile birlikte meydana gelirse, kr orannda artma bile olabilir. Ama, grm olduumuz gibi, kr oran gerekte, uzun dnemde der. Bireysel bir metan fiyatndaki bir dme, tek bana, hi bir zaman kr oran konusunda bir fikir veremez. Her ey, metan retimine yanlan toplam sermayenin byklne baldr. rnein, eer kuman bir [sayfa 203] yardasnn fiyat 3 ilinden 12/3 iline der ve eer biz bu fiyat dmesinden nce bunun, P/3 ilin deimeyen sermaye, iplik, vb., 2 /3 ilin cretleri, 2/3 ilin kr ierdiini, oysa dmeden sonra, 1 ilin deimeyen sermaye, V3 ilin cretieri, V3 ilin kn ierdiini bilirsek, kr orannn ayn kalp kalmadn sylememiz olanakszdr. Bu, yanlan toplam sermayenin artp artmamasna, ne miktar artm olduuna ve belli bir srede ka yarda fazla kuma rettiine baldr. Kapitalist retim tarznn niteliinden doan, emein retkenliin-deki artn, bireysel metan ya da belli bir metalar kitlesinin fiyatnda bir dmeye, metalarn saysnda bir artmaya, bireysel metaya den kr kitlesi ile toplam metalar zerinden kr orannda bir azalmaya ve ama, toplam meta miktarna den kr kitlesinde bir bymeye yolaaca grngs yzeyde yalnzca, bireysel meta zerinden kr kitlesinde bir azalma, fiyatnda bir dme, toplam toplumsal sermaye ya da bireysel bir kapitalist tarafndan retilen metalann artm toplam saylanna gre kr kitlesinde bir artma eklinde grnr. Ve bylece, bireysel metalann fiyatna kapitalistin kendi serbest istei ile daha az kr ekledii, ve urad zarar, daha ok sayda meta reterek telafi ettii grnts ortaya kar. Bu anlay, feragat yoluyla kr (profit upon alienation) fikrine dayanr ve bu da tccar sermayesi kavramndan kanlmtr. Daha nce I. Kitapta (4 ve 7. Ksmlar) grdmz gibi, emein retkenliindeki artla birlikte metalar kitlesindeki byme ve bylece bireysel metalarn ucuzlamas (bu metalar, emek-gcnn fiyatna belirleyici eler olarak girmedikleri srece), bireysel metalarda karl denen ve denmeyen emek arasndaki oran, fiyatlar dt halde etkilememektedir. Rekabette her ey arpk, yani ters grnd iin, bireysel kapitalist: 1) fiyatlarn indirmek suretiyle, bireysel metalar zerinden salad kn azalttn ama, daha ok miktarda meta satarak gene de daha byk bir kr elde ettiini; 2) bireysel metalann fiyatn saptadktan sonra, arpmla, toplam rnn fiyatn belirlediini hayal edebilir, oysa, yaplan ilk ilem aslnda bir blme ilemidir (bkz: Book 1, Kap. X, s. 281) ve arpma, bu blmeye dayand iin ancak ona bal olarak dorudur. Kaba iktisatnn ise yap tek ey, rekabetin klesi olan kapitalistlerin o acayip anlaylann, grnte daha teorik ve genel bir dille ifade etmek ve bu dncelerin doruluunu temellendirmeye uramakr.
Kari Marks 205 Kapital I

Meta fiyatlarndaki dme ve bu metalann byyen kitlesi zerinden kr kitlesindeki ykselme, gerekte, kr kitlesinde artla ezamanl olarak kr orannn decei zerine olan yasann bir dier ifadesinden baka bir ey deildir. Kr orannda bir dmenin ne lde ykselen fiyatlar ile ayn [sayfa 204] olabileceinin incelenmesi; ancak bundan nceki 1. Kitapta (bkz: s. 280-81) nispi art-deer ile ilgili inceleme kadar, buraya ait bir konudur. Gelimi ama henz genellikle benimsenmemi retim yntemleri ile alan bir kapitalist, piyasa-fiyatnn altnda ama kendi bireysel re-tim-fiyatnn zerinde sat yapar; salad kr oran, rekabet bunu e bir dzeye indirene kadar ykselir. Bu eitleme dnemi boyunca, ikinci koul, yatnlan sermayenin genilemesi kendisini gsterir. Bu genilemenin derecesine bal olarak kapitalist, eski iilerinin bir ksmn, belki de gerekte hepsini ya da daha fazlasn, yeni koullar altnda altrma olanan bulacak ve dolaysyla ayn ya da daha byk bir kr kitlesi retebilecektir, [sayfa 205]
206
Kari Marks Kapital III

ONDORDUNCU BOLUM ZIT YNDE ETKLER

TOPLUMSAL emein retken glerinde, daha nceki dnemlere gre yalnzca son 30 yldaki byk gelimeleri gznnde bulundurursak; ve zellikle, asl makineler dnda, btnyle toplumsal retim srecine giren muazzam sabit sermaye kitlesini dnrsek, imdiye dein iktisatlar rahatsz eden glk, yani den kr orann aklama gl, yerini, bunun tersine, yani bir dn niin daha byk ve daha hzl olmadn aklama glne brakr. Genel yasann etkisine ters den ve onu yokeden, ona yalnzca kendine zg bir eilim nitelii veren ve bu yzden, genel kr oranndaki dmeden, bir dme eilimi olarak szetmemize neden olan baz zt ynde etkilerin ie kan-malar gerekir. Zt ynde etki yapan glerin en genel olanlan unlardr: I. SMR YOUNLUUNDAK ARTI Emek smr derecesi ve elkonulan art-emek ve art-deer mik-tan, zellikle, ignnn uzalmas ve emein younlatnlmas ile ykseltilir. Bu iki nokta, Birinci Ciltte, mutiak ve nispi art-deer retimi ile
Kari Marks 207 Kapital I

[sayfa 206] ilgili olarak enine-boyuna ele alnmt. Bir iiyi daha ok sayda makineyi iletme zorunda brakmak gibi, deien sermayeye gre deimeyen sermayede bir art ve dolaysyla kr orannda bir dme anlamna gelen emei younlatrmann birok yollar vardr. Bu gibi durumlarda ve nispi art-deer retimine yarayan srelerin ounda- ar-t-deer orann ykselten ayn nedenler, belli miktarlardaki yatrlan toplam sermaye asndan, art-deer kitlesinde bir dmeye de yolaabilir. Ama emek younluunu artrmann, makinelerin hzlarnn ykseltilmesi gibi, ayn srede daha fazla hammadde tketen, ama sabit sermayeyi ilgilendirdii kadaryla makineleri bir o kadar hzla anp ypran-dran ve byle olduu halde bunlann deeriyle, kendilerini harekete geiren emein fiyat arasndaki oran hi bir ekilde etkilemeyen baka ynleri de vardr. Ne var ki, zellikle ignnn uzatlmas, kullanlan emek-gc ile, harekete geirdii deimeyen sermaye arasndaki oran esas olarak deitirmeksizin, ve daha ok bu sermayeyi nispi olarak azaltma eilimi ile elkonulan art-emek kitlesini artran, modern sanayiin bu buluudur. Ayrca daha nce gsterildii gibi -ve bu, kr oranndaki dme eiliminin gerek srrdr- nispi art-deer retme hneri, btnyle bakldnda, bir yandan, belli bir miktar emek kitlesini elden geldiince ok art-deere evirmek, te yandan, yatrlan sermayeye oranla elden geldiince az emek kullanmaktadr; bylece, smr younluunu ykseltmeye yarayan ayn nedenler, ayn sermaye ile eskisi kadar emek smrlmesini olanaksz klmaktadr. Bunlar, art-deer orannda bir ykselme meydana getirirken, ayn zamanda, art-deer kitlesinde ve dolaysyla, belli bir sermaye tarafndan retilen kr orannda bir dme eilimi yaratan kart gte eilimlerdir. Burada, kadn ve ocuk emeinin de yaygn biimde kullanlmasna, ve btn ailenin, cretlerinin toplam miktan artsa bile -ki bu, daima byle deildir- sermaye iin eskisinden daha fazla art-emek harcamalan demektir. Yatnlan sermayenin bykl deimeksizin, tarmda olduu gibi srf yntemlerdeki iyiletirmeler ile nispi art-deer retimini tevik eden her ey ayn etkiyi yaratr. Bu gibi durumlarda, geri, deimeyen sermaye, kullanlan emek-gc miktannn gstergesi olarak baktmz lde, deien sermaye ile orantl olarak artmaz, ama, rnn kitlesi, kullanlan emek-gc ile orantl olarak byr. Emein retkenlii (bu emein rn, ister emekinin tketimine girsin, ister deimeyen sermayenin eleri iersinde yer alsn) ulatrmann koyduu engellerden, zamanla engel halini alan keyfi ya da dier snrlamalardan; ve deien sermayenin deimeyen sermayeye orann dorudan etkilemeksizin her trl ba ve zincirden kurtulmu olsa, ayn ey olur. Kr oranndaki dmeyi nleyen ama son tahlilde bu dmeyi daima hzlandran etmenler arasnda, geici olmakla birlikte her zaman yinelenen bulular, vb., bunlar baka yerde kullanlmadan nce uygulayan bireysel kapitalistlerin yaranna olmak zere, bazan bu bazan u [sayfa
208 Kari Marks Kapital III

207] retim kolunda ortaya kan art-deerde genel dzeyin zerindeki ykselmeler de bulunuyor mu sorusu sorulabilir. Bu soruya olumlu yant vermek gerekir. Belli byklkte bir sermayenin rettii art-deerin kitlesi, iki etmenin rndr: art-deer oran, arp, bu oranla altrlan ii says. Bu kitle, bu nedenle, art-deer oran veri iken, altnlan ii saysna ve ii says veri iken art-deer oranna baldr. Demek ki, genellikle bu, deien sermayenin mutlak bykl ile art-deer orannn bileik oranna baldr. imdi bizi ortalama olarak, nispi art-deer orann ykselten ayn etmenlerin, kullanlan emek-gc kitlesini drdn grm bulunuyoruz. Bununla birlikte uras da aktr ki, bu durum, bu zt hareketlerin ulatklar belirli oranlara bal olarak, daha byk ya da kk lde meydana gelecek ve kr oranndaki dme eilimi, zellikle, ignnn uzatlmasndan kaynaklanan mutlak art-deer oranndaki bir ykselme ile zayflayacaktr. Kr orann incelerken, bu orandaki bir dmenin, genellikle, kullanlan toplam sermayenin kitlesindeki byme nedeniyle, kr kitlesin-deki bir artla birlikte meydana geldiini grm bulunuyoruz. Toplumun toplam deien sermayesi asndan, bu sermayenin rettii art-deer, rettii kra eittir. Art-deerin hem mutlak kitlesi ve hem de oran bymtr; bunlardan birisi, toplum tarafndan

kullanlan emek-gc kitlesi byd iin, dieri de, bu emek-gcnn smr younluu ykseldii iin artmtr. Ama, belli byklkte, diyelim 100 byklnde bir sermaye szkonusu olduunda, ortalama kitle kld halde, art-deer oran artabilir; nk bu oran, deien sermayenin deer retme oranyla belirlendii halde, sz edilen kitle, deien sermayenin toplam sermayeye olan oran ile belirlenir. Art-deer orannda ykselme, art-deer kiesini ve dolaysyla da kr orann belirleyen bir etmendir, nk, bu zellikle, daha nce grdmz gibi, deimeyen sermayenin deien sermayeye oranla ya hi artmad ya da onunla orantl olmayacak biimde artt koullar altnda meydana gelir. Bu etmen, genel yasay ortadan kaldrmaz. Ama, yasann daha ok, bir eilim olarak, yani mutlak ileyie ters ynde etki eden glerle denetim altna alnan, geciktirilen ve zayflatlan bir yasa olarak ilemesine neden olur. Ne var ki, art-deer orann ykselten ayn nedenler (emek-zamannn uzatlmas, genilekli sanayiin bir sonucu olsa bile) belli bir sermaye tarafndan altnlan emek-gcn azaltma ynnde etkili olduu iin, bunlann, aynca, kr orannda bir dme ve bu dmeyi yavalatma ynnde etkili olduklar grlr. Bir ii eer, normal olarak en az iki iinin yapaca kadar i yapma zorunda braklr ve bu i, bu bir iinin, kiinin yerini doldurabilecei koullar altnda yaplrsa, bu bir ii, daha nce iki iinin harcad kadar art-emek harcam olacak ve art-deer oran da buna gre ykselecektir. Ama bu [sayfa 208] ii, iinin harcad kadar art-emek harcamayacak ve artKarl Marks 209 Kapital I

deer kitlesi buna uygun olarak decektir. Ne var ki, art-deer kitlesin-deki bu azalma, art-deer oranndaki artma ile karlanacak ya da snr-landnlacaktr. Eer btn nfus, daha yksek bir artdeer orannda altnlacak olsa, nfus ayn kald halde art-deer kitlesi, artm olacaktr. Nfus artacak olsa bu kitle daha da artacaktr. Ve bu, altrlan ii saysnda, toplam sermayenin byklne oranla grlen nispi azalmaya bal olduu halde, bu dme, art-deer oranndaki ykselme ile hafifletilir ya da snrlandnlr. Bu konuyu bitirmeden nce, belli byklkte bir sermaye, ile, art-deer kitlesi azald halde, artdeer orannn ykselebileceini, ya da bunun tersinin olabileceini bir kez daha vurgulamak gerekir. Art-deer kitlesi, art-deer oran ile ii saysnn arpmna eittir; ne var ki, bu oran hi bir zaman toplam sermaye zerinden deil, yalnz deien sermaye zerinden, aslnda ise ancak her ign iin hesaplanr. te yandan, belli byklkte bir sermaye-deer ile, kr oran, art-deer kitlesi de ykselmeksizin ya da dmeksizin, ne ykselir ve ne de debilir. II. CRETLERN, EMEK-GCNN DEERNN ALTINA DMES Bunun burada yalnz deneysel olarak sz edilmitir, nk, burada saylabilecek pek ok ey gibi. bunun da, sermayenin genel tahlili ile hibir ilgisi olmayp, bu yaptta yer almayan rekabetin tahliline aittir. Gene de bu, kr orannn dme eilimini durduran en nemli etmenlerden birisidir. III. DEMEYEN SERMAYE ELERNN UCUZLAMASI Bu kitabn Birinci Ksmnda, art-deer oran ayn kalrken ya da art-deer oranndan bamsz olarak kr orann ykselten etmenler konusunda sylenen her ey buraya aittir. u halde, toplam sermaye ile ilgili olarak, deimeyen sermayenin deeri de, onun maddi bykl ile ayn oranda artm olmaz. rnein, modern bir fabrikada tek bir Avrupal iplik eiricisi tarafndan ilenen pamuk miktar, daha nce krk ile iledii miktara gre byk lde artmtr. Byle olduu halde, ilenen pamuun deeri, kitlesi ile ayn oranda bymemitir. Ayn ey, makineler ile dier sabit sermaye iin de geerlidir. Ksacas, deimeyen sermaye kitlesini deiene oranla artran ayn gelime, bunun elerinin deerini, emein retkenliindeki artn bir sonucu olarak azaltmaktadr ve bu nedenle, deimeyen sermayenin deerini, bu deer srekli olarak artmakla birlikte, maddi hacmi, yani ayn miktar emek-gc tarafndan harekete geirilen retim aralannn maddi hacmi ile ayn oranda artmaktan alkoymaktadr. Tek tek durumlarda bazan, deimeyen sermayeyi oluturan elerin kitlesi, deeri ayn kald ya da dt [sayfa 209] halde artabilir de.
210 KarIMarks Kapital III

Yukarda sylenenler, mevcut sermayede (yani, bu sermayenin maddi elerinde), sanayiin gelimesiyle meydana gelen deer kayb ile birbirine baldr. Bu kr salayan sermayenin kitlesini azaltmak suretiyle baz koullar altnda kr kitlesi iin zararl olmakla birlikte, kr oranndaki dmeyi denetim altnda tutan ve srekli olarak ileyen dier bir etmendir. Kr orannda dme eilimi meydana getiren ayn etkilerin, ayn zamanda, bu eilimin etkilerini hafiflettiini, bu, bir kez daha gstermektedir. IV. NSP AIRI-NFUS Bu ar-nfusun olumas, kr orannda bir dme ile ifade edildii gibi, emein retkenliindeki gelimeden ayrlamaz, ve bu gelime ile hzlandrlr. Bir lkede kapitalist retim tarz ne denli gelimi ise, nispi an-nfus da o denli gzle grlr hale gelir. Bu da gene, bir yandan, birok retim kollannda, emein sermayenin boyunduruu altna alnmasnn eksik bir biimde srp gitmesinin ve ilk bakta, genel gelime dzeyine uygun grlen sreden daha uzun devam etmesinin bir nedenidir. Bu durum, kullanma hazr ya da isiz cretli-emekilerin ucuzluu ve bolluunun, ve baz retim

kollarnn, nitelikleri gerei, el iini makine retimine dntrmede gsterdikleri direncin bir sonucudur. te yandan, zellikle, lks eya retimi iin yeni retim kollan alr, ve ou kez teki retim kollannda deimeyen sermayedeki art nedeniyle serbest kalan bu nispi an-nfusu kendilerine temel olarak ite bu yeni alan kollar alrlar. Bu yeni retim kollannda balangta canl emek egemendir ve yava yava teki retim kollarnn getikleri ayn evrimlerden geerler. Her iki halde de, deimeyen sermaye, toplam sermayenin olduka byk bir ksmn tekil eder ve cretler ortalamann altndadr, dolaysyla, hem art-deer oran ve hem de art-deer kitlesi bu retim kollannda olaanst yksektir. Genel kr oran, bireysel retim kollanndaki kr oranlarnn eitlenmesiyle olutuuna gre, kr orannda dme eilimini yaratan ayn etmen, tekrar, bu eilime zt ynde gler oluturur ve onun etkilerini azok krar. V. DI TCARET D ticaret, ksmen deimeyen sermaye elerini ve ksmen de, karlnda deien sermayenin deiildii yaam gereksinmelerini ucuzlatt iin, art-deer orann ykseltmek ve deimeyen sermayenin deerini drmek suretiyle, kr orann ykseltme eilimi gsterir. D ticaret, genellikle, retimin leinin genilemesine yolaarak, bu ynde etkili olur. Bylece, bir yandan birikim srecini hzlandrrken, te yandan deimeyen sermayeye oranla deien sermayede daralmaya neden olur ve dolaysyla, kr orannn dmesini abuklatrr. Bunun
Kari Marks 211 Kapital I

gibi, d [sayfa 210] ticarette gelime, ocukluk anda kapitalist retim tarznn temeli olmakla birlikte, bu retim tarzndaki daha ileri aamalarda, kapitalist retimin i zorunluluu ve durmadan byyen piyasa gereksinmesi nedeniyle, onun kendi rn halini alr, Burada bir kez daha, bu etkinin iki ynl niteliini gryoruz. (Ricardo, d ticaretin bu ynn btnyle gzden karmtr.*) Baka bir soru da -aslnda, zel nitelii nedeniyle bizim bu incelememizin snrlan dndadr- udur: Genel kr oran, d ve zellikle smrgelerle yaplan ticarete yatrlan sermayelerin getirdii daha yksek kr oran ile ykselir mi? D ticarete yanlan sermayeler, daha yksek bir kr oran salayabilirler, nk, nce, dier lkelerde, daha geri retim kolaylklar ile retilen metalar ile rekabet szkonusu olup, daha ileri durumdaki lke, mallann, rakip lkelerden daha ucuz olsa bile, deerlerinin zerinde satar. Daha ileri lkenin emei burada, daha yksek zgl arlkta bir emek olarak gerekletirildii srece, kr oran ykselir, nk, bu emein karl, daha yksek nitelikte bir emek olarak denmedii halde, sa byle bir emek olarak yaplmtr. Meta ihra edilen lke ile meta ithal edilen lke szkonusu olduunda da ayn sonu elde edilebilir; yani meta ithal edilen lke, ayni olarak aldndan daha fazla mad-delemi emek verebilecek durumdadr ve bylece metalar gene de kendi retebileceinden daha ucuza elde edebilir. Tpk yeni bir buluu yaygn hale gelmeden nce kullanan bir fabrikatrn, mallarn rakiplerinden daha ucuza sat halde, gene de bireysel deerinin zerinde satmas, yani art-emek olarak yararland emei, zgl olarak retkenlii daha yksek bir emek olarak gerekletirmesi halinde olduu gibi. Bylece o, bir ar-kr salam olur. te yandan smrgelere, vb. yatrlan sermayelere gelince, buralarda kr oran, srf dk bir gelime dzeyinde olmalan ve ayrca kleler ve kuliler, vb. kullanld iin emein smrlmesi nedeniyle daha yksek olabilir. Belli retim kollanna yatnlm bulunan sermayelerin gerekletirdii ve kendi lkesine gnderdii bu daha yksek kr oranlan, kendilerine tekeller engel olmadka, niin genel kr orannn eitlenmesi srecine katlmasn ve dolaysyla bu oran pro tanto ykseltmesin ki.36 Bu yanm alanlarndaki sermaye, serbest rekabet yasalanna baml olduuna gre, bunun iin daha da az neden vardr. Ricardo'nun hayal ettii, aslnda udur: darda gerekletirilen daha yksek fiyatlarla, orda bunun karlnda meta san alnr ve kendi lkesine gnderilir. Bu metalar bylece, i piyasada sat36

Bu konuda Adam Smith, "Krlardaki eitliin, krlardaki genel bir ykselmeyle meydana geleceini ne sryorlar; ve benim kanma gre, uygun koullar altndaki ticaret ile salanan krlar hzla genel dzeye inecektir." diyen Ricardo'nun tersine, haklyd. (Works. ed. By MacCulloch, s. 73.) * D. Ricardo, On the Principles of Political Economy, and Taxation, Third edition. London 1821, Ch. VII. -Ed.
212 KarIMarks Kapital III

lir, ama bu olgu, olsa olsa, bu daha uygun retim alanlarnn, dierleri zerinde geici bir [sayfa2iu ek avantaj salamalar demektir. Bu yanlsama kendi para-biiminden kar kmaz nemini yitirir. Aradaki bu fark, bu bakalk, emek ile sermaye arasndaki her deimede olduu gibi, belli bir snf tarafndan cebe indirilmekle birlikte, daha iyi durumdaki lke, daha az emee karlk daha fazla emek elde etmi olur. Kr oran daha yksek olduuna gre, bu nedenle de, smrge lkelerde genel olarak bu oran daha yksek olduu iin, doal koullarn uygun olmas kaydyla, dk meta-fyatlan ile elele gider. Bir eitlenme olur, ama bu, Ricardo'nun sand gibi, eski dzeye doru bir eitlenme deildir. Bu ayn d ticaret, yurt iinde kapitalist retim tarzn gelitirir; ve bu da, bir yandan, deien sermayede deimeyen sermayeye gre bir azalmaya, te yandan, d pazarlar ynnden an-retime yolaar ve dolaysyla uzun srede, gene zt bir etki yaratr. Biz, bylece, genel kr orannda dme eilimi yaratan ayn etkilerin, ayn zamanda, bu d

engelleyen, yavalatan ve ksmen de felce uratan kar etkileri de meydana getirdiklerini, genel izgileriyle grm bulunuyoruz. Bunlar, yasay ortadan kaldrmazlar, ama etkisini azaltrlar. Byle olmasayd, genel kr oranndaki dmenin deil, daha ok, bundaki nispi yavalamann anlalmas g olurdu. Demek ki, yasa, yalnzca bir eilim olarak ilemektedir. Ve ancak, baz koullar altnda ve uzun sren dnemlerden sonra etkileri gze arpar hale gelmektedir. Konumuza devam etmeden nce, yanl anlamalardan kanmak iin, tekrar tekrar ele alnan u iki noktay anmsamamz yerinde olur: Birincisi: Kapitalist retim tarznn gelimesi srasnda metalann ucuzlamasn salayan ayn sre, metalann retimine yatrlan toplumsal sermayenin organik bileiminde deiiklie neden olur ve dolaysyla kr orann drr. Bu nedenle bizim, bireysel bir metan nispi maliyetinde meydana gelen ve makinelerin anp ypranmalann da kapsayan dmeyi, deimeyen sermayenin deerinde deien sermayeye oranla meydana gelen ykselme ile, her ne kadar, deimeyen sermayenin nispi maliyetindeki her dme, tersine olarak, bu sermayenin maddi elerinin hacmi ayn kald ya da artt varsayldnda, kr orann ykseltici, yani kullanlan deien sermayenin klen oranlanna karlk deimeyen sermayenin deerini pro tanto drc bir etki yaparsa da, ayn ey saymaktan kanmamz gerekir. kincisi: Birarada alndnda sermayenin rnn oluturan ve bireysel metalarda yer alan yeni eklenen canl emein, ierdikleri maddelere ve tketmi olduklan emek aralanna oranla azalmalar olgusu; ve bu nedenle, bu metalarn retimi, toplumsal retkenlikteki gelimeyle birlikte daha az emek gerektirdii iin, bunlarda gitgide azalan miktarlarda ek canl emek maddelemesi olgusu - bu olgu metalarn ierdikKarlMarks 213 Kapital I

leri canl emein, karl denmi ve denmemi ksmlannn birbirlerine orann deitirmez. Tam tersine. Metalarn ierdikleri ek canl emein toplam miktar azald halde, karl denen ksma oranla denmeyen [sayfa 212] ksm, denen ksmdaki mutlak ya da nispi azalma nedeniyle byr; nk, bir metadaki ek canl emein toplam miktarn azaltan ayn retim tarz, mutlak ve nispi artdeerde bir ykselmeyi de birlikte getirir. Kr orannda dme eilimi, art-deer orannda bir ykselme eilimi ve dolaysyla emein smr orannda bir byme eilimi ile iiedir. te bu yzden, kr oranndaki dmeyi, istisna olarak grlebilirse de, cretlerin oranndaki bir ykselme ile aklamak kadar sama bir ey yoktur. Kr oranna biim veren koullar iyice anlalmadan, farkl dnemlerde ve lkelerdeki cret oranlannn gerek bir tahlilini istatistik yoluyla yapmak olanakszdr. Kr oran, emek daha az retken hale gel- dii iin deil, daha ok retken hale geldii iin der. Artdeer oranndaki ykselme de, kr oranndaki dme de, emein byyen retkenliinin kapitalizm altnda ifadesini bulan zgl biimlerden baka bir ey deildir. VI. HSSE SENETL SERMAYENN ARTII Yukardaki be nokta, burada derinlemesine incelenmesi olanaksz bulunan bir konu ile tamamlanabilir. Hzlanm birikim ile elele giden, kapitalist retimdeki gelimeyle birlikte, sermayenin bir ksm, yalnz faiz getiren sermaye olarak hesaplanr ve kullanlr. Bu, sanayi kapitalisti, yatnmcnn krn cebine indirirken, sermaye ikraz eden her kapitalistin, faiz ile yetindii anlamna gelmez. Bunun, genel kr orannn dzeyi ile bir ilgisi yoktur, nk bu kr = faiz + her trl kr + toprak rantdr, ve [sayfa 252] bu zel kategorilere aynlmasnn bir nemi yoktur. Bunun anlam, bu sermayeler, byk retken yatrmlara yatrlm olmakla birlikte, btn masraflar dldkten sonra, ancak, byk ya da kk miktarlarda faiz, szde temettler salarlar. rnein, demiryollarndaki gibi. Bunlar, bu nedenle, genel kr orannn eitlenmesine girmezler, nk ortalamadan daha dk bir kr oran salarlar. Bunlar kr oranna girmi olsalar, genel kr oran ok daha dk olurdu. Teorik olarak bunlar hesaba katlabilirler, ama sonu, grnte varolan ve kapitalistler iin byk nem tayan orandan daha dk bir kr oran olurdu; nk zellikle bu giriimlerde deimeyen sermaye, deien sermayeye oranla en yksek dzeydedir, [sayfa 213]
214
Kari Marks Kapital III

ONBENC BLM YASANIN ELKLERNN SERM I. GENEL Bu cildin birinci ksmnda, kr orannn art-deer orann daima gerekte olduundan daha dk ifade ettiini grm bulunuyoruz. Biraz nce ise, ykselen bir art-deer orannn bile kendisini, den bir kr oran ile ifade etme eiliminde olduunu grm bulunuyoruz. Kr oran, art-deer oranna, ancak S = 0, yani toplam sermayenin, cretlerin denmesi iin kullanlmas halinde eit olabilir. Den bir kr oran, den bir art-deer orann, ancak, deimeyen sermayenin deerinin, bu sermayeyi harekete geiren emek-gc miktanna orannn deimeden kalmas ya da emek-gc miktannn, deimeyen sermayenin deerine oranla artmas halinde ifade eder. Ricardo, kr orann zmlediini ne srerken aslnda yalnz art-deer orann zmlemektedir ve bunu da ancak ignnn, uzunluk ve younluk bakmndan deimeyen bir byklk olduu

varsaymna dayanarak yapmaktadr. Kr orannda bir dme ve hzlandrlm bir birikim, ayn srecin yalnzca, her ikisinin de retkenliindeki gelimeyi yanstmas lsnde farkl ifadeleridir. Birikime gelince, emein byk lekte younlamasn ve bylece daha yksek bileimli bir sermayeyi ifade etlii lde, kr oranndaki dmeyi hzlandnr. te yandan, kr oranndaki bir [sayfa 2i4] dme de gene, kk kapitalistlerin, henz ellerinde alnaKarlMarks 215 Kapital I

bilecek bir eyleri bulunan bir avu dorudan reticinin mlkszletiril-meleri yoluyla, sermaye younlamasn ve sermayenin merkezilemesini hzlandrr. Bu durum, birikim oran, kr oran ile birlikte dt halde, birikimi kitle olarak hzlandrr. te yandan, toplam sermayenin kendini geniletme oran ya da kr oran, kapitalist retimin (tpk sermayenin kendini geniletmesinin onun tek amac olmas gibi) drts olduu iin, ondaki dme, yeni bamsz sermayelerin oluumunu yavalatr ve bylece, kapitalist retim srecinin gelimesi iin bir tehditmi gibi grnr. Bu dme, ar-retimi, speklasyonu, bunalmlar ve art-nfusla birlikte art-sermayeyi besleyip bytr. Bu nedenle, Ricardo gibi kapitalist retim tarzna mutlak gzyle bakan iktisatlar, bu noktada onun kendisi iin bir engel yarattn dnrler ye bu yzden de, bu engeli retime deil doaya (toprak rantnda olduu gibi) balarlar. Ama onlarn den kr oran konusunda duyduklar asl dehet, kapitalist retimin, kendisine ait retici glerin gelimesinde, servetin servet olarak retimi ile hi bir ilikisi bulunmayan bir engelle karlat duygusudur; ve bu kendine zg engel, kapitalist retim tarznn snrlln ve ancak tarihsel ve geici bir nitelie sahip bulunduunu dorular; servet retimi iin, bunun mutlak bir biim olmadna, stelik belli bir aamada, kendi gelimesiyle atma haline girdiine tanklk eder. Ricardo ile okulunun, yalnz, faizi de iersine alan sanayi krn inceledii dorudur. Ama toprak rantnn oran da, ayn ekilde, mutlak kitlesi artt halde bir dme eilimine sahiptir ve sanayi knndan nispi olarak daha fazla byyebilir. (Toprak rant yasasn Ricardo'dan nce gelitiren Ed. West'e* baknz.) Toplam toplumsal sermaye S'yi incelerken, faiz ve toprak rant ktktan sonra sanayi knna ki, faize f ve toprak rantna r dersek, 7s=k/s=kl+f+r/s=kl/s+f/s+r/s olur. Toplam art-deer miktar a'nn kapitalist gelime boyunca srekli olarak byd halde, 7s'nin, S'nin a'dan daha da hzl bymesi nedeniyle devaml kldn grm bulunuyoruz. u halde, 7s+k/s ile kl/s, f/s ve r/s oranlanndan herbiri kendi bana srekli olarak kldne gre, ki, f ve r'nin her-birinin kendi bana ve dzenli olarak art gstermesi ya da ki 'in f ye ya da r'nin ki'e ya da ki'in fye oranla artmas, asla bir eliki deildir. Toplam art-deer ya da kr a = k ykselir , ayn zamanda kr orana/ s=k/s derken, a = k'yi oluturan, ki, f ve r ksmlarnn oranlar, a'nn toplam miktanna konulan snrlar iersinde, a ya da a/ 'nin bykln etkilemeksizin istedii gibi deiebilir, ki, f ve r'nin karlkl deimesi, srf a'nn s eitli snflar arasnda farkl ekilde blnmesidir. Dolaysyla, kl/s=f/s ya da r/s, yani bireysel sanayi sermayesinin oran, faiz oran ve toprak rantnn toplam sermayeye oran, 7S, genel kr oran derken, birbirine oranla [sayfa 215] ykselebilir. Burada tek koul, bunlarn nn
* [E. West,] Essay on the Application of Capital to Land, London 1815. -Ed.
216 KarIMarks Kapital III

toplamnn = a/s olmasdr. Art-deer oran = %100 olan belli bir sermayenin bileimi, diyelim 50s + 50d iken 75S + 25d olduu iin, kr oran %50'den %25'e derse, 1.000'lik bir sermaye, birinci halde 500'lk bir kr, ikinci halde 4.000'lik bir sermaye 1.000'lik bir kr salar. Gryoruz ki, k' yanyarya derken, a ya da k iki katna kyor. Ve eer %50 daha nceki gibi, 20 kra, 10 faize ve 20 ranta blnyor ise kl/s = %20, f/s = % 10 ve r/s = %20 olur. Eer, kr oran %50'den %25'e indikten sonra da bu oranlar ayn kalsalard, kl/s = %10, f/s = %10 ve r/s = %10 olurdu. Bununla birlikte, kl/s= %8'e ve f/s = %4'e decek olsa, r/s = %13'e ykselir, r'nin nispi bykl, k,, ve f ye gre byd halde k gene de ayn kalacakt. Her iki varsaym altnda da k,, f ve r'nin toplam, drt kat byklnde sermaye tarafndan retildii iin artacakt. Ayrca, Ricardo'nun balangtaki sanayi krnn (art-faiz), tm artdeeri ierdii eklindeki varsaym, tarih ve mantk bakmndan yanltr. Burada, daha ok, kapitalist retimdeki ilerlemedir ki, 1) krn tamamn, daha sonra datmak zere dorudan doruya sanayi ve ticaret kapitalistlerine vermektedir, ve 2) rant, krn zerindeki fazlala indirgemektedir. Bu kapitalist temel zerinde, knn (yani, toplam sermayenin rn olarak grnen art-deerin) bir paras olan, ama rnn kapitalist tarafndan cebe indirilen zgl ksm olmayan rant, tekrar byyor. Gerekli retim aralan, yani yeterli sermaye birikimi mevcut ise, art-deer yaratlmas, art-deer oran, yani smrnn younluu veri iken, yalnz, emeki nfus ile snrldr; eer emeki nfus veri ise, smrnn younluundan baka bir snr szkonusu deildir. Ve kapitalist retim sreci esas olarak art-rnde ya da, retilen metalarn kendisinde karl denmeyen emein maddeletii ksmnda temsil edilen, art-deer retiminden ibarettir. urasn hi unutmamak gerekir ki, bu art-

deerin retimi -ve bunun bir ksmnn tekrar sermayeye evrilmesi ya da birikim, bu art-deer retiminin ayrlmaz bir parasn oluturur-, kapitalist retimin ilk ve en yakn amac ve itici gcdr. Bu nedenle, kapitalist retimi, olmad bir ey gibi, yani ilk ve en yakn amac kapitalistler iin zevk ve tatmin ya da bu zevk ve tatmin aralannn yapm gibi gstermek hibir ie yaramaz. Bu, onun btn kendi znde aa vurduu, zgl niteliini grmezlikten gelmek olur. Bu art-deerin elde edilmesi, dorudan retim srecini oluturur, ve bunun, daha nce de sylediimiz gibi, yukarda sz edilenlerden baka snn yoktur. Elden geldiince ok art-emek szdnlp metalarda maddeleir maddelemez, art-deer retilmi olur. Ne var ki, bu art-deer retimi, kapitalist retim srecinin ancak birinci perdesini dorudan retim srecini- tamamlar. Sermaye, u kadar miktarda karl denmeyen emek emmitir. Srete, kendisini kr oranndaki dmede ifade eden gelime ile birlikte, bylece retilmi bulunan art-deer kitlesi muazzam boyutlara ular. imdi srecin ikinci perdesi gelir. Tam [sayfa 216] metalar kitlesi, yani deimeyen ve deien sermayeyi yerine
Kari Marks 21 7 Kapital I

koyan ksm ile art-deeri temsil eden paray da ieren toplam rnn satlmas gerekir. Eer bu yaplmaz ise, ya da ksmen veya retim-fyat-lannn altnda kalan fiyatlarla yaplrsa, ii aslnda smrlmtr, ama bu smr, kapitalist iin smr olarak gereklememitir ve bu durum, iiden szdrlan art-deerin, hi gerekletirilmemesi ya da ksmen gerekletirilmesi, ve hatta, sermayenin ksmen ya da btnyle kaybedilmesi ile sonulanabilir. Dorudan doruya smr koullar ile, bu smrnn gerekletirilmesi koullan zde deildir. Bunlar yalnz yer ve zaman olarak deil, mantken de birbirinden farkldr. Birincisi yalnz, toplumun retici gc ile, ikincisi ise, eitli retim kollarnn aralanndaki orantl bant ve toplumun tketim gc ile snrldr. Ama bu son sz edilen g, ne mutlak retim gc ile ve ne de mutlak tketim gc ile belirlenmeyip, toplumun byk bir kesiminin tketimini, azok dar snrlar iersinde deien bir asgariye indirgeyen uzlamaz kartlk halindeki blm koullar temeline dayanan tketim gc ile belirlenir. Bu, bir de, birikim eilimi ile; sermayeyi geniletme ye genilemi lekte art-deer retme drts ile snrlandnlmtr. Bu, retim yntemlerindeki devaml devrimlerin, buna bal olarak mevcut sermayenin urad srekli deer kaybnn, genel rekabet savamnn ve yo-kolup gitme tehdidi altnda srf kendi nefsini koruma arac olarak, retimi iyiletirme ve leini geniletme gereksinmesinin zorunlu kld kapitalist retim yasasdr. Piyasann bu nedenle srekli genilemesi ve bylece piyasa ilikilerinin ve bunlan dzenleyen koullann, gitgide reticiden bamsz bir doa yasas biimine girmesi ve her geen gn daha denetlenemez hale gelmesi zorunludur. Bu i eliki, kendisini, retimin da dnk alanlara doru yaylmas ile zmlemeye alr. Ne var ki, retkenlik gelitike, kendisini, tketim koullannn dayand dar temeller ile o denli atr bulur. Byyen bir art-nfus ile birlikte ve ayn zamanda bir sermaye fazlas bulunmas, bu kendinden elikili temel zerinde hi de eliki saylmaz. nk, bu ikisinin biraraya gelmesi, gerekte, retilen art-deer kitlesini artrrken, ayn zamanda da, bu art-deerin retildii koullar ile gerekletirildii koullar arasndaki elikiyi yeinletirir. Belli bir art-deer oran verilmi ise, kr oran, daima, yatrlan sermayenin byklne bal olacaktr. Ne var ki, bu durumda birikim, bu kitlenin tekrar sermayeye evrilen ksm ile belirlenir. Bu ksma gelince, bu, kr, eksi, kapitalistler tarafndan tketilen gelire eit olduu iin, yalnz bu kitlenin deerine deil, ayn zamanda, kapitalistin bununla satn alabilecei metalann ucuzluuna baldr; bu metalar, ksmen kapitalistin tketimine geen, onun kendi geliridir, ksmen de onun deimeyen sermayesine giren metalardr. (cretler burada veri olarak kabul edilmitir.) inin harekete geirdii ve emeiyle deerini koruduu ve yaratt rnde yeniden-rettii sermaye kitlesi, iinin rne katt de218 KarIMarks Kapital III

erden [sayfa 217] tamamen farkldr. Sermaye kitlesi = 1.000 ve eklenen emek = 100 ise, yenidenretilen sermaye = 1.100'dr. Eer bu kitle = 100 ve eklenen emek = 20 ise, yeniden-retilen sermaye = 120'dir. Birinci durumda kr oran = %10, ikincisinde = %20'dir. Ve gene 100'den, 20'ye gre daha fazla birikim yaplabilir. Ve bylece, sermaye nehri (retkenliin art nedeniyle, sermayedeki deer kayb bir yana) ya da sermaye birikimi, kr oran ile orantl olarak deil, zaten sahip bulunduu hz ile orantl olarak akar. Bu da, yksek bir art-deer oranna bal bulunduuna gre, yksek bir kr oran, emek fazla retken olmad halde, ancak ign ok uzun olduu zaman mmkndr. Mmkndr, nk, emein kendisi retken olmamakla birlikte iilerin gereksinmeleri de ok az, dolaysyla ortalama cretler ok dktr. Dk cretler, iilerde enerji eksikliine tekabl edecektir. Bu durumda sermaye, kr oran yksek olduu halde yava birikir. Nfus durgundur ve rnn malolduu alma zaman, iiye denen cret dk olmakla birlikte uzundur. Kr oran, ii daha az smrld iin deil, genellikle, yatrlan sermayeye oranla daha az emek kullanld iin dmektedir. Kr oranndaki dme, gsterildii gibi, kr kitlesinde bir artma ile birlikte grld iin, yllk emek rnnn daha byk ksm, sermaye kategorisi altnda (tketilmi bulunan sermayeyi yerine koymak iin) ve nispeten daha kk bir ksm kr kategorisi altnda, kapitalist tarafndan ele geirilmektedir.

te, Papaz Chalmers'in,* yllk rnn ne kadar az kapitalistlerce sermaye olarak harcanrsa, cebe indirdikleri kr o kadar byk olur, eklindeki aklalmaz dncesi buradan gelmektedir. Bu durumda, art-rnn byk bir kitlesinin sermaye olarak kullanlmas yerine tketilmesi konusunda, devlet kilisesi onlarn yardmna koar. Rahip, neden ile sonucu birbirine kantrmaktadr. stelik, kr kitlesi, kr oranndaki klmeye karn, yatnlan sermaye ile birlikte byr. Ne var ki, bu ayn zamanda sermayede bir younlamay gerektirir, nk byle bir durumda retim koullan, daha byk lekte sermaye kullanlmasn zorunlu klar. Gene bu, sermayede bir younlamay, yani kk kapitalistlerin bykler tarafndan yutulmasn, sermayeden yoksun braklmalarn da gerektirir. Bu da gene, retim koullarm uralannda kendi emekleri rol oynamaya devam ettiinden tr bu kk kapitalistlerin dahil olmakta devam ettii reticilerden -ikinci gce kararak- koparmaktan baka bir ey deildir. Bir kapitalistin emei, sermayenin bykl ile, yani kapitalist olma derecesiyle tamamen ters orantldr. retim koullan bir yanda, reticiler te yanda olmak zere ite bu ayrma ilemidir ki, sermaye kavramna biim verir. Bu, ilkel birikimle balar (Buch, I, Kap. XXIV), sermaye birikimi ve
* Th. Chalrriers, On Political Economy in Connexion with the Moral State and Moral Prospects ofSociety, Second edition, Glasgovv 1832, s. 88. -Ed.
KarIMarks 219 Kapital I

merkezilemesinde devaml bir sre olarak grnr ve ensonu, mevcut sermayelerin [sayfa 218] birka elde toplanmas ve birok kimsenin sermayelerinden yoksun braklmas (mlkszletirme imdi bu hali almtr) eklinde kendisini ifade eder. Bu sre, eer merkezcil olann yansra, srekli olarak merkezden uzaklatrc bir etkiye sahip ters ynl eilimler bulunmasayd, ok gemeden kapitalist retimi ykmla y-zyze getirirdi. II. RETMN GENLEMES LE ARTI-DEER RETM ARASINDAK ATIMA Emein toplumsal retkenliindeki gelime, kendisini iki ekilde ortaya koyar: birincisi, retilmi bulunan retici glerin bykl ile, yeni retimin yrtld retim koullannn deeri ve kitlesi ile, birikmi bulunan retken sermayenin mutlak bykl ile; ikincisi, toplam sermayenin cretlere yatrlan ksmnn nispi kkl ile, yani belli byklkte bir sermayenin yeniden-retimi ve kendisini geniletmesi, kitle retimi iin gerekli canl-emein nispi kkl ile. Bu, ayn zamanda, sermayenin younlamas demektir. Kullanlan emek-gc bakmndan, retkenlikteki gelime kendisini gene iki ekilde ortaya koyar: Birincisi, art-emein artmas ile, yani emek-gcnn yeniden-retimi iin gereken, gerekli emekzamannda-ki azalma ile. kincisi, belli byklkte bir sermayenin harekete geirmek zere, genellikle kullanlan emek-gc miktarnda (ii saysnda) azalma ile. Bu iki hareket yalnz elele gitmekle kalmaz, karlkl olarak birbirlerini etkiler ve, ayn yasann kendisini ifade ettii grnglerdir. Ne var ki, bunlar, kr orann zt yollarda etkilerler. Toplam kr kitlesi toplam art-deer kiesine eittir, kr oran = % = artldeer/ya6rlantoplamsermaye. Bununla birlikte artdeer, toplam olarak, nce kendi oranyla ve sonra, bu oranda ayn anda kullanlan emein kitlesiyle ya da ayn ey demek olan, deien sermayenin bykl ile belirlenir. Bu etmenlerden birisi, art-deer oran byr, dieri, ii says (mutlak ya da nispi olarak) der. retici glerdeki gelime, kullanlan emein karl denen ksmn azaltt kadar, art-deeri de, orann bytt iin, artnr; ama, belli bir sermaye tarafndan altrlan toplam emek kitlesini azaltmas lsnde, art-deer kitlesini elde etmek iin, art-deer orannn arpld arpan kltr. Her ikisi de gnde 12 saat alan iki ii, hava ile yaasalar, yani kendileri iin hi alma zorunda bulunmasalar bile, gnde yalnz 2 saat alan 24 iinin rettikleri kadar art-deer retemezler. Bu bakmdan, demek ki, ii saysndaki azalmann, smr derecesini younlatrma yoluyla kapatlmas baz alamaz snrlandrmalar ile kar karya bulunuyor. te bu yzden, kr oranndaki dmeye pekala kar koyabilir, ama bunu bsbtn nleyemez.
220 Kari Marks Kapital III

Kapitalist retim tarznn gelimesiyle, bu nedenle, kr kitlesi, kullanlan sermayenin byyen kitlesiyle birlikte artt halde, kr oran [sayfa 2i9] der. Kr oran veri iken, sermayenin kitlesindeki mutlak byme, mevcut byklne baldr. Ama te yandan, eer bu byklk veri ise, sermayedeki byme oran, yani ondaki art oran, kr oranna baldr. retkenlikteki art (bu ayrca, yineliyoruz, daima mevcut sermayedeki deer kayb ile elele gider) mevcut sermayenin deerini dorudan doruya, ancak kr orann ykseltmek suretiyle, yllk rnn deerinin tekrar sermayeye evrilen ksmn artrarak bytebilir. Emein retken-liiyle ilgili olarak, bu, ancak (bu retkenliin, mevcut sermayenin deeri ile dorudan hi bir ilikisi bulunmad iin) nispi art-deeri ykselterek ya da deimeyen sermayenin deerini azaltarak, ya emek-gcnn yeniden-retimine giren metalan ya da deimeyen sermayenin elerini ucuzlatarak meydana gelebilir. Bunlann her ikisi de mevcut sermayede deer kaybn gerektirir ve her ikisi de, deien sermayede deimeyene oranla bir azalmayla elele gider. Her ikisi de, kr orannda bir dmeye neden olur ve her ikisi de bunu yavalatr. stelik, ykselen bir kr oran, emee olan talebi artracana gre, bu, alan nfusu ve bylece, sermayeyi smrs ile gerek sermaye haline getiren malzemeyi artrc ynde etki yapar.

Bununla birlikte, emein retkenliindek gelime, ayn deiim-deerini temsil eden ve maddi z, yani sermayenin maddi elerini, deimeyen sermayeyi dorudan doruya, deien sermayeyi en azndan dolayl olarak oluturan maddi nesneleri oluturan kullanm-deer-lerinin kitlesini ve trlerini artrmak suretiyle, mevcut sermayenin deerinin ykselmesine dolayl biimde katkda bulunur. Ayn sermaye ve ayn emekle, deiim-deeri u ya da bu olan ve sermayeye evrilebilecek daha fazla rn yaratlm olur. Bu rnler, ek emein, dolaysyla da ek art-emein emilmesine hizmet edebilirler ve bu yzden ek sermaye yaratrlar. Bir sermayenin kumanda edebilecei emek miktan, onun deerine bal olmayp, deerleri ne olursa olsun, hepsi biraraya geldiinde kendisini oluturan, ham ve yardmc maddelerin kitlesine, makineler ile sabit sermayenin elerine ve yaam gereksinmelerine baldr. Kullanlan emek kitlesi ve dolaysyla art-emein kitlesi bydke yeniden retilen sermayenin deeri ile buna yeni eklenen art-deerde de bir byme olur. Ne var ki, birikim srecinin kapsamna giren bu iki enin, Ricar-do'nun yapt gibi, yalnzca yanyana, skunet iersinde duran eyler gibi, grlmemesi gerekir. Bunlar, kendilerini elikili eilimler ile grnglerde ortaya koyan elikileri ierirler. Bu zt gler ayn zamanda birbirlerini zt ynde etkilerler. Toplam toplumsal rnn sermaye olarak i gren ksmndaki arttan kaynaklanan alan nfustaki fiili bir artn itkileri yansra, yalnzca nispi bir an-nfus yaratan eler de vardr.
KarIMarks 221 Kapital I

Kr oranndaki dmenin yansra, sermayelerin kitlesi byr ve mevcut sermayede, bu d durduran ve sermaye-deerlerin birikimini [sayfa 220] hzlandran bir deer kayb da yanyana gider. retkenlikteki gelimenin yansra, sermayenin bileimi daha yksek bir dzeye kar, yani deien sermayenin deimeyen sermayeye olan orannda nispi bir art olur. Bu farkl etkiler, egemen bir biimde, bir seferinde yer olarak yanyana ilerler ve bir baka seferde zaman olarak birbirlerini izlerler. Zaman zaman bu zt etmenlerin atmas, bunalmlarda aa kar. Bunalmlar, daima, mevcut elikilerin ancak geici ve zora dayanan zmleridir. Bunlar, bir sre iin bozulmu dengeyi tekrar kuran iddetli patlamalardr. eliki, genel bir deyile, kapitalist retim tarznn, deer ve bu deerin ierdii art-deer hesaba katlmakszn, kapitalist retimin yer ald toplumsal koullar dikkate alnmakszn, retici glerde mutlak bir gelimeye doru bir eilim tamasndan ileri gelir; te yandan ise, bu retim tarznn amac, mevcut sermayenin deerini korumak ve kendisini geniletmesini en st snra ulatrmaktr (yani, bu deerin gitgide artan bir hzla bymesini salamaktr). Bu retim tarznn kendine zg nitelii, sermayenin mevcut deerini, bu deeri en yksek noktaya ulatrmada bir ara olarak kullanmasdr. Bu amaca ulamak iin kulland yntemler, kr orannda dmeyi, mevcut sermayenin deer kaybn ve emein retkenlik gcn, zaten yaratlm bulunan retici gler aleyhine gelitirmektir. Mevcut sermayenin devresel deer kayb -kar oranndaki dmeyi durdurmak ve yeni sermaye oluturma yoluyla sermaye-deer birikimini hzlandrmak iin, kapitalist retim tarzna zg aralardan birisi- sermayenin dolam ve yeniden-retim srelerinin yer aldklar belirli koullan bozar ve bu yzden, retim srecinde ani duraklamalara ve bunalmlara yolaar. Deien sermayede deimeyen sermayeye oranla meydana gelen ve retici glerdeki gelimeyle elele giden azalma, bir yandan srekli bir yapay an-nfus yaratrken, alan nfusun bymesini tevik eder. Den bir kr oran, kullanm-deerlerinin birikimini daha da hzlandrmak zere, deer olarak sermaye birikimini yavalatrken, bu da gene deer olarak birikime yeni bir iti verir. Kapitalist retim, srekli olarak, kendi niteliinden gelen bu engellerin stesinden gelmeye alr, ama bunu ancak, bu engelleri tekrar kendi yoluna ve hem de daha heybetli lekte koyarak becerir. Kapitalist retimin gerek engeli sermeyenin kendisidir. te bu sermaye ve onun kendisini geniletmesidir ki, retimin hem k ve hem de sonu noktas, hem itici gc, hem amac olarak grnr; retim yalnz sermaye iin retimdir, ama bunun tersi doru deildir; retim aralan, srf, reticiler toplumunun yaama srecinde, devaml bir
222 Kari Marks Kapital III

gelimenin aralar deillerdir, Sermayenin deerinin, byk retici kitlelerin mlkszletirilmelerine ve yoksullatrmalarna dayanan kendisini koruma [sayfa 22 u ve geniletme srecinin iersinde devam ettii snrlar yalnz bana hareket edebilirler; - bu snrlar, sermaye tarafndan kendi amalar iin kullanlan ve retimin snrsz bymesine, retimin kendisinin bir ama haline gelmesine, emein toplumsal retkenliinin hi bir koula bal olmadan gelimesine doru yolalan retim yntemleri ile srekli bir atma haline girerler. Aralar -toplumun retici glerinin hi bir koula bal olmadan gelimesi-, snrl bir amala, mevcut sermayenin kendisini geniletmesi amac ile devaml atma iersine girerler. Kapitalist retim tarz, bu nedenle, maddi retim glerinin gelimesi ve uygun bir dnya piyasas yaratlmasnn tarihsel bir arac olup, ayn zamanda da, bu tarihsel grevi ile, buna uygun den kendi toplumsal retim ilikileri arasnda srekli bir atmadr. III. SERMAYE FAZLASI VE NFUS FAZLASI Kr orannda bir dme ile birlikte, emein retken bir biimde kullanlmas iin bireysel bir kapitaliste

gerekli olan asgari sermayede bir ykselme olur; burada gerekli olan, hem genellikle emein smrlmesi ve hem de, tketilen emek-zamannn, metalann retimi iin gerekli emek-zamanna yetecek kadar olmas ve bylece, metalarn retimi iin gerekli ortalama toplumsal emek-zamann amamasdr. Bununla birlikte younlama artar, nk, belli snrlarn tesinde, kk bir kr oran ile byk bir sermaye, kr oran yksek kk bir sermayeden daha hzl birikir. Belli ykseklikte bir noktadan sonra, bu artan younlamann kendisi de, kr orannda yeni bir dmeye yolaar. Kk, dank sermaye kitleleri, bylece zorla, speklasyon, kredi sahtekrlklan, sermaye dolandncl ve bunalmlarla dolu maceral bir yola itilmi olurlar. Sermaye fazlal denilen ey daima, aslnda, kr oranndaki dmenin kr kitlesi ile telafi edilmedii sermaye fazlal -bu, yeni filizlenen sermaye srgnleri iin daima dorudur- ya da kendi bana i grmeyen sermayeleri, byk iletmelerin yneticilerinin emrine kredi biiminde veren sermaye fazlal iin geerlidir. Bu sermaye fazlal, nispi bir ar-nfus yaratan ayn nedenlerden ileri gelir ve bu yzden, zt kutuplarda bulunduklar halde -kullanlmayan sermaye bir kutupta, isiz alan nfus teki kutupta- nispi an-nfusu tamamlayan bir olgudur. Bireysel metalann deil, sermayenin an-retimi, bu nedenle -sermayenin an-retimi daima, metalarn an-retimini kapsamakla birlikte- yalnzca sermayenin ar birikimidir. Bu ar birikimin ne olduunu deerlendirmek iin (bunun daha yakndan incelenmesi ileride yaplacaktr) bunun yalnzca mutiak olduunu kabul etmek yeterli olacaktr. Sermayenin an-retimi ne zaman mutiak olur? u ya da bu veya birka nemli retim alann etkilemekle kalmayp, tam kapsamyla mutKarl Marks 223 Kapital I

lak olan ve dolaysyla btn retim alanlann iersine alan ar-retim


nedir? [sayfa222]

Kapitalist retimin amalar iin ek sermaye = 0 olur olmaz, mutlak bir an sermaye retimi var demektir. Ne var ki, kapitalist retimin amac, sermayenin kendisini geniletmesi, yani art-emein ele geirilmesi, art-deer, kr retimidir. Bu nedenle sermaye, emeki nfusa oranla, ne bu nfus tarafndan salanan mutlak emek-zaman ve ne de nispi art emek-zaman daha fazla artrlamayacak kadar (bu son durum, emee olan talebin, cretlerde bir ykselme eilimi doacak kadar gl olduu bir zamanda herhalde szkonusu olamaz) byr bymez; dolaysyla, artan sermayenin, ancak kendisinde meydana gelen bymeden nceki kadar ya da hatta daha az art-deer rettii noktada, mutlak bir an sermaye retimi olacaktr; yani artm bulunan sermaye S + AS, S sermayesinin AS kadar genilemeden nce rettiinden daha fazla kr retemez ya da hatta bundan daha az kr retebilir. Her iki halde de, genel kr orannda iddetli ve ani bir dme olabilir, ama bu kez bu dme, sermayenin bileiminde, retici glerdeki gelimenin neden olduu bir deiiklikten deil, daha ok, (cretler artt iin) deien sermayenin para-deerinde bir ykselme ve buna karlk da art-emein gerekli-emee orannda bir dme olmas nedeniyle meydana gelen bir deiikliin sonucu olabilir. Gerekte bu, sermayenin bir ksmnn tamamen ya da ksmen atl kalmas (nk, bu sermayenin kendi deerini geniletmeden nce, bir ksm faal sermayeyi bir yana itmesi zorunludur) ve teki ksmnn, hi kullanlmayan ya da ksmen kullanlan sermayenin basks yznden daha dk kr orannda deerler retmesi biiminde grlebilir. Ek sermayenin bir ksmnn, eski sermayenin yerini alp almamasnn ve bu sermayenin ek sermaye iinde bir yer almasnn bu bakmdan bir nemi yoktur. Biz, daima, eski sermaye toplamn bir yanda, ek sermaye toplamn ise te yanda greceiz. Kr oranndaki dme, bu durumda, kr kitlesinde mutlak bir azalma ile birlikte meydana gelecektir, nk, varsaydmz koullar altnda, kullanlan emek-gc kitlesi artn-lp art-deer oran ykseltilemedii iin art-deer kitlesi de artrlamaz. Ve azalan kr kitlesinin, artm bulunan bir toplam sermaye zerinden hesaplanmas gerekecektir. Ama kullanlan sermayenin, eski kr oran zerinden kendini geniletmeye devam ettii ve u halde kr kitlesinin ayn kald kabul edilse bile, bu kitlenin gene de, artan toplam sermaye zerinden hesaplanmas gerekecektir, ki bu da gene kr orannda bir dme demektir. 1.000'lik bir toplam sermaye, 100'lk bir kr salar ve 1.500'e kartldktan sonra da hl 100 kr salarsa, bu ikinci durumda 1.000 ancak 662/3 salayabilir. Eski sermayenin kendisini geniletmesi, mutlak anlamda azaltlm demektir. 1.000'lik sermaye, yeni koullar altnda, eskiden 6662/3'lk bir sermayenin getirdii krdan daha fazla bir kr salayamaz.
224 Kari Marks Kapital III

Byle olmakla birlikte, aktr ki, eski sermayenin bu fiili deer kayb bir savam olmakszn meydana gelemez ve AS ek sermayesi de, bir [sayfa 223] savam olmakszn sermaye ilevlerini yklenemez. Kr oran, rekabetin etkisi altnda, ar sermaye retimi nedeniyle dmektedir. Daha ok bunun tersi olabilir; den kr oran nedeniyle rekabet savam balar ve sermayenin ar-retimi de ayn koullardan doar. AS'nin ilevlerine devam eden eski kapitalistlerin ellerindeki paras, kendi ilk sermayelerinin deer kaybna uramasn engellemek ve retim alanndaki yerini daraltmamak iin, azok al durumda braklr. Ya da onlar, bunu, ek sermayeyi al tutma gereksinmesini yeni gelenlere ve genellikle rakiplerinin omuzlarna yklemek iin, geici bir kayp pahasna da olsa kullanrlar.

DS'nin, yeni ellerde bulunan paras, kendisi iin, eski sermayenin aleyhine bir yer edinmeye alabilir ve bunu da, eski sermayenin bir ksmn al kalmaya zorlayarak ksmen becerebilir. Eski sermayeyi, eski yerini brakmaya ve kullanlmayan ek sermayeye btnyle ya da ksmen kalmaya zorlayabilir. Eski sermayenin bir ksm, her trl koul alnda kullanlmadan kalmak zorundadr; sermaye olarak faaliyet gsterdii ve bu ynyle deer rettii srece, kendine zg sermaye niteliine son verir. Sermayenin hangi ksmnn zellikle etkileneceini rekabet savam belirleyecektir. ler yolunda gittii srece, rekabet, genel kr orannn eitienmesi halinde grdmz gibi, kapitalist snf arasnda bir kardelik havas estirir ve bylece herbiri, ortak yamadan kendi yatrm orannda pay alr. Ama sorun, knn deil zarann paylalmas halini alr almaz, herkes kendi payna den zaran en aza indirme ve bunu bir bakasnn srna ykleme abasna der. Kapitalist snf iin, kayba uramak kanlmazdr. Her kapitalistin, bu zarann ne kadann yklenmek zorunda kalaca, yani bunu ne lde paylamak durumunda kalaca, gsterecei gce ve kurnazla baldr ve o zaman rekabet, dman kardeler arasnda bir savaa dnr. Her bireysel kapitalistin karlar ile btnyle kapitalist snfn karlan arasndaki uzlamazlk, tpk daha nce, aralarndaki kar zdeliinin pratikte rekabet yoluyla ortaya kmas gibi, suyzne kar. Peki, bu ama nasl zmlenir ve kapitalist retimin "salkl" ilemesine uygun koullar nasl kurulur? Bu zmn biimi, zm tartlan ztln daha ortaya knda belirmi durumdadr. zm, ek sermaye AS'nin tm deeri tutarnda ya da en azndan bir ksm tutann-da bir sermayenin ekilmesini ve hatta ksmen yok olmasn gerektirir. Bu atma aklanrken gsterildii gibi, uranlan kayp hi bir zaman bireysel kapitalistler arasnda eit olarak dalmayp, bu dalm daha ok rekabet savam ile belirlenir ve sahip olunan zel avantajlar ya da daha nce elde olunan konumlara bal olarak ok farkl oranlarda blnm olur, bylece, bir sermaye kullanlmaz durumda braklr, diKarl Marks 225 Kapital I

eri yok olur ve bir ncs nispeten az bir kaypla kurtulur ya da geici deer kaybna urar, vb. [sayfa
224]

Ama asl denge, her ne olursa olsun, u ya da bu miktarda sermayenin ekilmesi ya da hatta yokolmas ile ancak kurulabilir. Bu hal, ksmen, sermayenin maddi varlna kadar uzanabilir, yani bir ksm retim arac, sabit ve dner sermaye, alamaz, sermaye olarak i gremez duruma der; ilemekte olan kurululardan bazlan ilerini durdururlar. Bu bakmdan, zaman, btn retim aralanna (toprak hari) saldrr ve bunlan bozarsa da, ilerin durmas, gerekte retim aralan iin ok daha byk zararlara yolaar. Bununla birlikte, bu durumda asl nemli olan, bu retim aralannn retim arac olarak ilevlerini yerine getirememeleri, bu ilevin ksa ya da uzun bir dnem iin kesintiye uram olmasdr. Ama asl zarar en iddetli nitelikte olan, sermaye ile ilgili olarak meydana gelir, ve bu sermaye, deer niteliini tad lde, bu kayp sermayelerin deerleri bakmndan meydana gelmi demektir. Sermayenin deerinin yalnzca gelecekteki art-deerden, pay talebi biimindeki ksm, yani aslnda, eitli ekillerdeki retimden bono biiminde kr talebi, hesaplandklar gelirlerdeki dme nedeniyle hemen deer kaybna urar. Altn ve gmn bir ksm atl kalr, yani sermaye olarak ilev yapmazlar. Piyasadaki metalann bir ksm, dolam ve yeniden-retim srelerini, ancak, fiyatlarnda byk dme olmas yoluyla, dolaysyla, temsil ettikleri sermayede deer kaybyla tamamlayabilirler. Sabit sermaye eleri, gene ayn ekilde, u ya da bu lde deer kaybna urarlar. unu da eklemek gerekir ki, belirli ve nceden saptanan fiyat ilikileri, yeniden-retim srecini ynettii iin, bu sre, fiyatlardaki genel dmeyle kesintiye urar ve kanklk iersine der. Bu kanklk ve durgunluk, parann, gelimesi sermayedeki gelimeye bal bulunan ve nceden belirlenen fiyat ilikilerine dayanan deme arac ilevini felce urar. Belirli tarihlerde vadeleri dolan demeler zinciri, yzlerce yerinden kopar. Karklk, sermaye ile birlikte gelien kredi sistemindeki kmeyle daha da byr ve, iddetii, ar bunalmlara, ani ve zoraki deer kayplarna, yeniden-retim srecinde fiili durgunluklara ve kesintilere ve bylece de yeniden-retimde gerek bir dmeye yolaarlar. Ne var ki, daha baka gler de bu arada ilemeye balayabilirler. retimdeki durgunluk, ii snfnn bir ksmn isiz brakr ve bylece alan ksmn, cretlerin ortalamann alna dmesine boyun eecek bir duruma sokar. Bunun sermaye zerindeki etkisi, tpk, ortalama cretlerde nispi ya da mutlak art-deerde bir artma olduu zaman yap etki gibidir. Gnen, iiler arasnda daha fazla evliliklere yolaar ve ocuk lmlerini azalr. Bu, nfusta gerek bir art anlamna gelirse de, fiilen alan ii nfusunda bir art demek deildir. Ama emekinin sermaye ile olan ilikisini, fiilen alan iilerin saysnn artmas halinde olduu gibi etkiler. te yandan, fiyatlardaki dme ve rekabet savam,
226 Kari Marks Kapital III

her kapitalisti, toplam rnnn bireysel deerini, yeni makineler, yeni ve ileri alma yntemleri, yeni tertipler kullanarak genel deerinin altna drmeye, yani belli bir miktar emein retkenliini artrmaya, [sayfa 225] deien sermayenin deimeyen sermayeye orann drmeye ve bylece baz

iilere yol vermeye, ksacas, yapay bir an-nfus yaratmaya itebilir. Ensonu, deimeyen sermaye elerinin deer kayb, bizzat kr orannn ykselmesine yolaabilir. Kullanlan deimeyen sermayenin kitlesi, deiene oranla ykselmi olabilir, ama deeri debilir. Bylece retimde meydana gelen durgunluk -kapitalist snrlar iersinde- gene retimde daha sonraki bir genilemeyi hazrlam olabilir. Ve bylece, devre yeni batan balam olur. Sermayenin, ilevsel durgunlama sonucu deer kaybna urayan ksm, eski deerini tekrar kazanabilir. Bundan sonra, ayn ksr dng, genilemi retim koullar altnda, genilemi bir piyasa ve artm retici glerle bir kez daha izilmi olur. Ne var ki, varsaydmz en an koullar altnda bile, sermayenin bu mutlak ar-retimi, mutlak bir ar-retim deildir, retim aralarnn mutlak bir ar-retimi deildir. Bu ancak, retim aralarnn sermaye olarak i grmesi ve dolaysyla, bir deer genilemesini iermesi, artan kitleye oranla ek bir deer retmesi lsnde, retim aralarnn ar-retimi olur. Gene de bu, bir an-retim olabilir, nk, sermaye, emei, kapitalist retim srecinin "salkl" ve "normal" gelimesinin gerektirdii derecede, hi deilse, kr kitlesini kullanlmakta olan sermayenin byyen kitlesiyle birlikte artran bir derecede, bu nedenle de, kr orannn, sermayenin bymesi lsnde ya da hatta bu bymeden daha hzl dmesini nleyecek bir derecede smrebilecek durumda olmayabilir. Ar sermaye retimi, hi bir zaman, sermaye olarak, yani emein belli bir derecede smrlmesine hizmet edebilecek retim arala-nnn -emek aralan ile yaam gereksinmelerinin- ar-retiminden fazla bir ey deildir; ne var ki, smr younluunun belli bir noktann altna dmesi, kapitalist retim srecinde rahatszlklara, kesintilere yolaar, bunalmlar ve sermaye tahripleri grlr. Bu an sermaye retiminin, azok nemli miktarda nispi an-nfusla birlikte grlmesi bir eliki deildir. Emein retkenliini artran, retilen metalar kitlesini byten, piyasalan genileten, hem kitlesi ve hem de deeri bakmndan sermaye birikmesini hzlandran ve kr orann dren bu ayn koullar, kendilerinin ancak istihdam edilebilecekleri smr derecesinin dk olmalar yznden ya da en azndan belli bir smr derecesinde salayacaklan kr orannn dk olmas nedeniyle, art-sermaye tarafndan istihdam edilmeyen, nispi bir an-nfus, an bir emekiler nfusu ya-ratmlardr ve yaratmaya da devam etmektedirler. Sermaye eer danya gnderiliyorsa, bu, mutlaka ierde kullanlmad iin deil, d bir lkede daha yksek bir kr oran ile kullanKarl Marks 227 Kapital I

labildii iindir. Ama byle bir sermaye, almakta olan ii nfusu iin ve genellikle sermayeyi gnderen lke iin, mutlak fazla sermayedir. Byle bir sermaye, nispi an-nfus ile yanyana bulunur ve bu durum, her ikisinin [sayfa 226] de yanyana nasl bulunduklann ve karlkl olarak birbirlerini nasl etkilediklerini gsteren bir rnektir. te yandan, kr orannda, birikimle bal olarak grlen bir dme, zorunlu olarak bir rekabet savamna yolaar. Kr orannda bir dmenin, kr kitlesinde bir ykselme ile telafi edilmesi, ancak, toplam toplumsal sermaye iin, byk ve iyice yerlemi kapitalistler iin geerlidir. Bamsz alan yeni ek bir sermaye, byle bir telafi koulundan yararlanamaz. Bu koullar henz elde etme durumundadr ve bu yzden kr orannda bir dme, kapitalistler arasnda bir rekabet savamna yolaar, yoksa bunun tersi olmaz. Hi kukusuz, rekabet savamyla birlikte, cretlerde geici bir ykselme ve dolaysyla kr orannda geici, ama daha fazla bir dme olacaktr. An bir meta retiminde piyasa-lann fazla malla dolmasnda da ayn ey grlr. Sermayenin amac, belli gereksinmeleri karlamak olmayp, kr retme olduu ve bu amac, retimin leini retimin kitlesine uyduracak yerde, bunun tersini salayan yntemlerle gerekletirdii iin, kapitalizm alnda snrl boyutlarda tketim ile, durmadan bu kendisine zg engeli amaya alan retim arasnda srekli bir gedik olmas zorunludur. stelik, sermaye, metalar olutuu iin, an sermaye retimi, an meta retimi demektir. An meta retimini yadsyp da ar sermaye retimini kabul eden iktisatlarn garip hali ite buradan gelir. Genel bir an- retim bulunmadn, ancak daha ok, eitii retim kollannda bir orantszlk olduunu sylemek, toplam retimin birbirlerine olan bamll, retim eleri zerinde kendisini, bunlarn ortak akllar tarafndan kavranarak ve bylece denetim altnda tutularak, retken sreci kendi ortak denetimleri alna sokan bir yasa olarak deil de kr bir yasa olarak kabul ettirdii iin kapitalist retimde tek tek retim kollarnn orantllnn, srekli bir sre olarak orantszlktan ileri geldiini sylemekle ayn eydir. Bu, ayrca, kapitalist retimin gelimedii lkelerin kapitalist retimde bulunan lkelere uyacak oranlarda tketimde ve retimde bulunmalan gerektiini istemeye varr. An-retimin ancak nispi olduu sylenecek olursa, bu tamamen dorudur, ama tm kapitalist retim tarz, snrlan mutlak olmayan nispi bir retim tarzdr. Ve bunlar, ancak, bu tarz iin, yani onun dayand temel zerinde mutiakr. Byle olmasayd, halk kitlelerinin eksikliini ektii ayn metalar iin, nasl olur da talep yetersizlii olurdu? Ve ierde emekilere ortalama miktarda yaam gereksinmelerini deyebilmek iin, bu talebin dardan, yabanc piyasalardan aranmas nasl mmkn olurdu? Bunun mmkn olabilmesinin tek nedeni, bu zgl kapitalist ilikiler iersinde,

art-rnn, ona sahip olann, bunu kendisi iin tekrar sermayeye evirmeden nce, tketime sunamayaca bir biime brnmesidir. Ve ensonu, kapitalistlerin, kendileri228 Kari Marks Kapital III

ne ait metalan yalnz kendi aralannda deitirmek ve tketmek durumunda olduklar sylenecek olursa, kapitalist retim tarznn tm nitelii gzden karlm olur; ve aynca, szkonusu sermayenin tketilmesi deil, deerinin geniletilmesi olgusu olduu da unutulmu olur. [sayfa 227] Ksacas, apak ar-retim olayna kar ne srlen btn itirazlar (oysa bu olgu, bu itirazlara aldr bile etmemektedir), kapitalist retimin engellerinin, genel olarak retimin engelleri olmad ve bu nedenle, bu, zgl, kapitalist retim tarznn engelleri bulunmad tartmasna gelir dayanr. Oysa, kapitalist retim tarznn elikisi, sermayenin iersinde hareket ettii ve tek bana hareket edebildii, zgl retim koullar ile srekli atma iersine giren, retici gleri mutlak bir biimde gelitirmeye doru bir eilim tamasndan doar. Mevcut nfusa oranla, ok fazla yaam gereksinmesi retilmemitir. Tam tersine. Byk kitlelerin gereksinmelerinin doru drst ve insanca karlanmas iin pek az retim yaplmtr. Nfusun, alabilir durumda olan ksmnn istihdam iin, ok fazla retim arac retilmemitir. Tam tersine. nce, retken nfusun ok byk bir ksm, gerekten alabilir durumda deildir ve iersinde bulunduklan koullarn zoruyla, bakalarnn emeinin smrsne ya da, ancak sefil bir retim tarz altnda kendisine emek denilebilecek bir ie baml hale getirilmitir. Sonra, tm alabilir durumda olan nfusun, en retken koullar altnda altnlmasn salayacak ve bylece bunlarn alma srelerini, i-saatieri boyunca kullanlan deimeyen sermayenin kitlesi ve yeterlilii yoluyla ksaltabilecek miktarda retim arac retilmemektedir, te yandan, emekilerin belli bir kr oran zerinden smrl-melerini salayan aralar olarak kullanlmak zere, zaman zaman gereinden fazla emek arac ve yaam gereksinmesi retilir. erdikleri deeri ve art-deeri, kapitalist retime zg blm ve tketim koullan alnda gerekletirebilmek ve yeni sermayeye evirebilmek, yani bu sreci durmadan yinelenen patiamalara meydan vermeksizin srdrebilmek iin gereinden fazla meta retilir. Fazla zenginlik retilmez. Ama, zaman zaman, kendi kapitalist ve kendi kendisiyle elien biimleri iersinde ok fazla servet retilir. Kapitalist retim tarznn snrlar, suyzne kmtr: 1) Emein retkenliindeki gelime, kr oranndaki dmeden, belli noktalarda bu gelime ile uzlamaz bir eliki iersine giren ve bunalmlar ile srekli yenilmesi gereken bir yasa yarar; 2) retimin genilemesi ya da daralmas, karl denmeyen emee elkonulmas ve bu karl denmeyen emein genel olarak maddeleen emee oran ile, ya da, kapitalistierin diliyle; kr ve bu krn kullanlan sermayeye oran ile, dolaysyla, retimde toplumsal gereksinmeler, yani toplumsal olarak gelimi insanolunun gereksinmeleri arasndaki bandan ok, belirli bir kr oran ile belirlenmektedir. te
Kari Marks 229 Kapital I

bu nedenle, kapitalist retim tarz, retimin belirli genileme aamasnda engellerle karlar ve baka bir nclden hareket edildiinde, tersine, tamamen yetersiz grlebilir. Bu retim tarz, gereksinmelerin karland noktada [sayfa 228] deil, kr retiminin ve bu knn gerekletirilmesinin saptad bir noktada duraan hale gelmektedir. Kr oran dtnde, bir yandan, bireysel kapitalistlerin, gelimi yntemler vb. ile, kendi metalannn deerini, toplumsal ortalamann alna drebilmelerini ve bylece, o gnk piyasa-fiyatlarnda fazladan bir kr gerekletirebilmelerini salamak iin, sermaye gayrete gelir. te yandan, hepsi de, genel ortalamadan bamsz ve bu ortalamay aan fazladan bir kr koparma amacna dayal yeni retim yntemleri, yeni sermaye yanmlar, yeni servenler ile, gz dnmesine giriimler yoluyla, bir kapkalk ve bu kapkal yaygn hale getiren ve isteklendiren bir ortam belirir. Kr oran, yani sermayedeki nispi art, her eyden ok, kendilerine bamsz bir yer bulmaya alan btn yeni sermaye srgnleri iin nemlidir. Ve sermaye oluumu, den kr orannn, kr kitlesi ile telafi edildii birka byk yerlemi sermayenin eline dmesi halinde, retimin yaam alevi btnyle snebilir. Yokolup gider. Kr oran, kapitalist retimin itici gcdr. Nesneler , ancak, bir kr ile retilebildikleri srece retilir. ngiliz iktisatlannn, kr oranndaki dme ile ilgilenmelerinin nedeni ite budur. Byle bir olasln bile Ricardo'yu kayglandrmas olgusu, onun, kapitalist retimin koullann ne denli derinden kavradn gsterir. Ona kar yaplan itiraz, "insanlan" hi nemsemedii, insan ve sermaye-deer olarak neye malolursa olsun, btn dikkatini srf retici glerdeki gelimeye evirdii itirazlar, asl onunla ilgili nemli eylerdir. Toplumsal emein retici glerindeki gelime, sermayenin tarihsel ilevi ve varolu nedenidir. te bu ekildedir ki, o, farknda olmadan, daha yksek bir retim tarznn maddi gereksinmelerini yarar. Ricardo'yu kayglandran ey, kr orannn, kapitalist retimin isteklendirici ilkesinin, birikimin temel ncl ve itici gcnn, retimin kendisindeki gelimeyle tehlikeye dmesi olgusudur Ve burada nicel orant her ey demektir. Aslnda, bunun ardnda, onun ancak bulank bir ekilde farkna vard daha derin bir ey vardr. Burada, o, srf ekonomik bir biimde yzeye kyor -yani burjuva bak asndan, kapitalist anlayn

snrlar iersinde, kapitalist retimin kendi asndan- bu retim tarznn kendi engelleri bulunduu, nispi olduu, mutiak olmayp, ancak, retimin maddi gereksinmelerinin gelimesinde, belirli bir snrl dneme tekabl eden tarihsel bir retim tarz olduu ortaya kyor. IV. TAMAMLAYICI DNCELER Emein retkenliindeki gelime, eitii retim kollarnda ok
230
Kari Marks Kapital III

orantsz bir biimde olduu ve bu gelime yalnz derece bakmndan orantsz olmayp, ou kez zt ynlerde de olduu iin, buradan ortalama kr (= art-deer) kitlesinin, retkenliin en ileri retim kollannda gsterdii [sayfa 229] gelimeden sonra, doal olarak umulan dzeyin nemli lde altnda bulunmak zorunda kalaca sonucu kar. retkenliin farkl retim kollannda ok farkl oranlarda ve hatta ou kez zt ynlerde gelimesi olgusu, sadece rekabet kargaasndan ve burjuva retim tarznn zelliinden ileri gelmez. Emein retkenlii, aynca, retkenlik byrken -bunun toplumsal koullara bal olmas lsnde- ou kez daha az retken hale gelen doal koullar ile de baml durumdadr. Bylece, bu farkl alanlardaki zt hareketler, bir yerde ilerlerken bir baka yerde geriler. rnein, muazzam hammadde kitlelerinin kendisine bal bulunduu mevsimlerin etkilerini, ormanlarn, kmr ve demir madenlerinin, vb. tkenmelerini dnnz. Deimeyen sermayenin, hammaddeler, vb. gibi, dner ksm, emein retkenliine oranla kendi kitlesini srekli biimde artrd halde, binalar, makineler, aydnlatma ve stma aralar, vb. gibi sabit sermaye konusunda durum byle deildir. Bir makine, maddi kitlesinin bymesi lsnde mutlak olarak daha pahallarsa da, nispi olarak ucuzlar. Eer be ii, bir metan eskisinin on katn retecek olsa, bu durum, sabit sermaye yatrmn on kat artrmaz; deimeyen sermayenin bu ksmnn deeri, retkenlikteki gelimeyle birlikte byd halde, hi bir zaman bu byme ayn oranda olmaz. Deimeyen sermayenin deien sermayeye oranndaki farka, kr oranndaki dmede ifade edildii biimde ve gene ayn orandaki farka, emein retkenliindeki gelimeyle birlikte, bireysel meta ve bu metan fiyatyla ilikisi bakmndan ifade edildii biimiyle sk sk iaret etmi bulunuyoruz. [Bir metan deeri, kendisinde maddelemi bulunan gemi ve canl emein toplam emek-zaman ile belirlenir. Emein retkenliinin ykselmesi, canl emein pay azald halde gemi emein paynn artmas ve bunun, bu metada maddeleen toplam emek miktarnn azalmas eklinde, yani canl emekteki azalmann, gemi emekteki artmadan daha fazla olmas eklinde gereklemesinden baka bir ey deildir. Bir metan deerinde bulunan gemi emek -sermayenin deimeyen ksm- bu metan ham ve yardmc madde olarak btnyle tkettii deimeyen sermayenin, ksmen anan ve ypranan sabit ve ksmen de dner paralarndan oluur. Deerin, ham ve yardmc maddelerden gelen ksmnn, emein retkenliindeki artla birlikte azalmas gerekir, nk, bu maddeler bakmndan retkenlik, kendisini, tamamen, bunlarn deerinde yaratt azalmayla ifade eder. te yandan, deimeyen sermayenin sabit ksmnn, byk lde oalmas ve bununla birlikte, deerinin anma ve ypranma yoluyla metalara ak-tanlan ksmnn bymesi, emek retkenliindeki ykselmenin en karakteristik yandr. Yeni bir retim ynteminin, retkenlikte gerek bir
KarIMarks 231 Kapital I

art temsil etmesi iin, bu yntemle, metan her birimine, sabit sermayeden anma ve ypranma eklinde aktarlan ek deer ksmnn, canl emekten salanan tasarrufla metan deerinden eksilen bir ksmdan kk olmas gerekir; [sayfa 230] ksacas, bu yntemin, metan deerini drmesi gerekir. Baz durumlarda olduu gibi, metan deerine, sabit sermayenin anma ve ypranmas karl giren ek deerin zerinde, daha fazla ya da pahal ham ve yardmc madde kullanlmas nedeniyle bir ek deer girse bile, yntemin gene de bu sonucu salamas gerektii aktr. Deere yaplan btn eklerin, metan deerinde, canl emekteki azalmadan gelen dmeyi telafi edecek miktardan daha byk olmas gerekir. Bir metaya giren toplam emek miktanndaki bu azalma, bu nedenle, retim hangi toplumsal koullar alnda yaplrsa yaplsn, emein retkenliindeki arn temel bir lt olarak grnmektedir. Emein retkenlii gerekten de, reticilerin retimlerini nceden yaplm bir plana gre dzenledikleri bir toplumda ya da hatta basit meta retiminde bile her zaman bu lt ile llmelidir. Ama, kapitalist retimde acaba durum nasldr? Diyelim, belli bir kapitalist sanayi kolu, bir metan normal bir birimini aadaki koullar alnda retmektedir: Sabit sermayenin anp ypranmas, para bana V2 ilin tutmaktadr; bu rne, para bana 17!/2 ilin ham ve yardmc madde girmekte, cretier 2 ilin ve %100 art-deer oran zerinden ar-deer 2 ilin tutmaktadr. Toplam deer = 22 ilin etmektedir. Kolaylk olsun diye, bu retim kolundaki sermayenin ortalama toplumsal sermaye bileiminde olduunu, bylece metan re-timfiyatnn deeri ile, ve kapitalistin krnn, yaratlan art-deerle zde olduunu kabul ediyoruz. Bu duruma gre, metan maliyet-fiyat = V2 + 17'/2 + 2 = 20 ilin, ortalama kr oran 2/20 = %10, metan para bana retim-fiyat, deeri gibi = 22 ilin olur. Metan her paras iin gerekli canl emei yanyarya azaltan, ama deerinin, sabit sermayenin anp

ypranmasn temsil eden ksmn kana kartan bir makine bulunduunu varsayalm. Bu durumda hesap yle olur: Anp ypranma = 1V2 ilin, ham ve yardmc maddeler, nceki gibi 17'/2 ilin, cretier 1 ilin, ar-deer 1 ilin, toplam 21 ilin. Meta imdi deer olarak 1 ilin dmtr; yani makine, kukusuz, emein retkenliini artrmtr. Ama kapitalist, durumu yle grr: imdi maliyetfiyat, anma iin 1V2 ilin, ham ve yardmc maddeler iin 1 TA ilin, cretier iin 1 ilin, toplam, nceki gibi 20 ilin. Kr orann yeni makine hemen deitirdiine gre, maliyet-fiyat zerinden %10, yani 2 ilin elde edecektir. retim-fiyat, demek ki, deimeden = 22 ilin olarak kalacak, ama deerinin 1 ilin zerinde bulunacaktr. Kapitalist koullar altnda retim yapan bir toplum iin bu metada herhangi bir ucuzlama olmamtr. Yeni makine, bu toplum iin bir iyiletirme deildir. Bu yzden de kapitalist, bu makineyi kullanmaya niyetii deildir. Ve bu maki232 Kari Marks Kapital III

neyi kullanmamakla, elindeki henz eskimemi makineler hemen deersizleecei, bir hurda yn halini alaca, u halde mutlak bir kayba urayaca iin, onun hesabna hayalcilik olan bu yanlgya dmemek iin gzn drt aacaktr, [sayfa 2311 Emein artan retkenlii yasas, demek ki, sermaye iin mutlak geerli deildir. Sermayeyi ilgilendirdii kadanyla retkenlik, genellikle canl emekte salanan bir tasarrufla artmaz, bu ancak, Birinci Ciltte (Kap. XIII, 2. s 409/398) ksaca belirtmi olduumuz gibi, canl emein karl denen ksmnda, gemite harcanan emee kyasla salanan tasarrufla ykselir. Kapitalist retim tarz, burada, bir baka elikiyle karlar. Onun tarihsel grevi, insan emeinin retkenliini, hi bir snr tanmadan geometrik dizi iersinde gelitirmektir. Burada olduu gibi retkenlikteki gelimesini engelledii her zaman, tarihsel grevine ihanet eder. Bylece o, gittike yalandn ve miyadn doldurduunu bir kez daha gstermi oluyor.]37 Rekabet altnda, bamsz bir sanayi kuruluunun baaryla alabilmesi iin, retkenlikteki artla birlikte, gerekli asgari sermaye art, aadaki durumlar gsterir: Yeni ve daha pahal donanmlar yaygn olarak kullanlmaya balanr balanmaz, kk sermayeler bu sanayi kolunda artk barnamaz hale gelir. Kk sermayeler, eitli sanayi alanlarnda ancak mekanik bulularn balang dneminde bamsz olarak i grmeye devam ederler. Demiryollan gibi deimeyen sermayenin olaanst yksek oranda olduu ok byk giriimler, te yandan, ortalama kr orann salayamazlar, bunun bir ksmn, ancak bir faiz salarlar. Aksi halde, genel kr oran daha da debilir. Ama bu durum, hisse senetleri biimindeki byk sermaye younlamalar iin dorudan bir kullanm alan salam olur. Sermayedeki byme, dolaysyla sermaye birikimi, sermayenin organik bileiminin orannda yukanda sz edilen deiiklikler ile birlikte meydana gelmedike, kr orannda bir dmeyi gerektirmez. yle durumlar olabilir ki, retim tarzndaki gnlk srekli deiikliklere karn, toplam sermayenin kimi zaman bu ve kimi zaman u byklkteki ya da kklkteki ksm, sermayeyi oluturan bu elerin belli ortalama oranlanna dayanarak, belirli dnemler iin birikmeye devam eder ve bylece, bymesiyle birlikte organik bir deime olmad gibi, kr orannda da bir dmeye yolamam olur. Yansra, yeni yntemler uygulamaya balad halde, sessiz sedasz devam eden eski retim yntemlerine dayanan bu srekli sermaye genilemesi ve dolaysyla retimdeki byme, kr orannn, toplumun toplam sermayesindeki byme orannda dmesinin bir baka nedenidir.
37

Yukardaki blmlerin keli parantez iersine alnmasnn nedeni, zgn elyazmasndaki notlarn bir yinelenmesi olmakla birlikte, baz noktalarda asl metinde bulunan malzemenin snrlarn amalardr. -F. E.
Kari Marks 233 Kapital I

cretlere yatrlan deien sermayedeki nispi azalmaya karn, iilerin mutlak saysndaki art btn retim kollarnda meydana gelmedii gibi, bu, dzenli bir biimde de olmaz. Tarmda, canl emek esindeki azalma mutlak olabilir, [sayfa 232] Ne var ki, cretli emeki saysndaki nispi azalmaya karn, mutlak olarak art, zaten kapitalist retim tarznn bir gereksinmesidir. Emek-gcn gnde 12-15 saat altrmak artk zorunlu olmaktan kar kmaz, bu retim tarz iin emek-gc artk bollam demektir. retici glerde mutlak ii saysnn azalmasna yolaabilecek, yani btn ulusun kendi toplam retimini daha ksa zamanda yapabilmesini salayacak bir gelime, nfusun byk bir ksmn isiz brakt iin, bir devrime neden olabilir. Bu, kapitalist retimin zgl snrnn bir baka belirtisidir ve bu, retim tarznn, retici glerin gelimesi ve servet yaratlmas iin hi bir zaman mutlak bir biim olmadn, daha ok, belli bir noktada bu gelimeyle atma haline geldiini de gsterir. alan nfusun bazan u, bazan bu ksmnn, eski istihdam biimi altnda fazlalk haline gelmesinden doan devresel bunalmlarda bu atma ksmen grnr duruma gelir. Kapitalist retimin snr, iilerin fazla zamandr. Toplumun kazand mutlak fazla zaman onu ilgilendirmez. retkenlikteki gelime, onu, sadece, ii snfnn art emek-zamann artrd lde ilgilendirir, yoksa, genellikle maddi retim iin gerekli emek-zamann azaltt iin deil. Bylece bir eliki iersinde hareket eder. Byyen sermaye birikiminin, byyen bir sermaye younlamas demek olduunu grm bulunuyoruz. Sermayenin gc ite bylece byr, toplumsal retimin kapitalistte kiileen koullarnn, gerek reticilerden yabanclamas byle artar. Sermaye gitgide, hareket ettiricisi

kapitalist olan toplumsal bir g olarak n plana geer. Bu toplumsal gcn, artk, tek bir bireyin emeinin yaratabilecei eyle herhangi bir olas bants kalmaz. Toplumla kartlk iersinde bir nesne, kapitalistin g kayna olan bir ey biiminde, yabanclam, bamsz toplumsal bir g halini alr. Bir yanda sermayenin kendisine dnt bu genel toplumsal g, ve te yanda bireysel kapitalistlerin bu toplumsal retim koullan zerindeki zel kiisel gleri arasndaki elikiler gittike daha uzlamaz bir durum alr, ama, ayn zamanda, retim koullannn, genel, ortak toplumsal koullara dnmesini de birlikte getirdii iin, sorunun zmn de iersinde tar. Bu dnm, kapitalist retim altnda retici glerin gelimesinden, ve bu gelimenin meydana geli biiminden doar.
234

Hi bir kapitalist, kr orann drd srece, yeni bir retim yntemini, ne denli fazla retken olursa olsun, art-deer orann ne kadar ok artnrsa artrsn, hi bir zaman gnll olarak uygulamaya
Kari Marks Kapital III

koymaz. Ne var ki, bu trden her yeni retim yntemi, metalar ucuzlatr. u halde, kapitalist, aslnda bunlar, retim-fiyatlannn ya da belki de deerlerinin zerinde satar. O, metalann maliyet-fiyatlar ile, daha yksek maliyet-fiyat ile retilen ayn metalann piyasa-fiyatlar arasndaki fark cebe indirir. O, bunu, bu son metalarn retimi iin toplumsal bakmdan gerekli ortalama emek-zamannn, yeni yntemler ile yaplan retim iin [sayfa 233] gerekli olan emek-zamanndan daha fazla olduu iin yapabilir. Onun retim yntemi, toplumsal ortalamann zerindedir. Ama, rekabet bunu yaygn hale getirir ve genel yasaya tabi klar. Bunu -belki nce bu retim alannda ve sonunda tekileri ile de ayn dzeye gelmek zere- kr orannda bir dme izler; ve byle olduu iin de, kapitalistin iradesinden tamamen bamszdr. Bu noktada urasn da eklemek gerekir ki, bu ayn yasa, rnleri ne dorudan doruya ne de dolayl olarak emekilerin tketimine girmeyen ya da bunlara ait gereksinmelerin retildikleri koullara gemeyen retim alanlan iin de geerlidir; ve dolaysyla da, bu yasa, nispi art-deeri artrmak ya da emek-gcn ucuzlatmak iin metalarda bir ucuzlamann olmad retim alanlanna da uygulanr. (Btn bu retim kollannda, deimeyen sermayede bir ucuzlama, emein smr derecesi ayn kalmak zere, kr orann daima ykseltebilir.) Yeni retim yntemleri yaygn hale gelip de, bu metalann gerekten daha ucuza retilebilecekleri somut bir biimde kantlannca; eski retim yntemleriyle alan kapitalistler, rnlerini, retim-fiyatlarnn altnda satmak zorunda kalrlar, nk rnlerinin deeri dmtr. Ve bunlann retilmeleri iin gerekli emek-zaman, toplumsal ortalamadan daha byktr. Tek szckle -ve bu, rekabetin bir etkisi gibi grnr- bu kapitalistler de, deien sermayenin deimeyen sermayeye orann azaltm bulunan yeni retim yntemlerini uygulamak zorunda kalrlar. retilen metan fiyatn ucuzlatan makinelerin kullanlmasna yol-aan btn durumlar, son tahlilde, tek bir para meta tarafndan emilen emek miktannda bir azalmaya; ve ikinci olarak da, makinelerde, deeri tek bir para metaya geen anma ve ypranma paynda bir azalmaya gelir dayanr. Makinelerde anma ne kadar yava olursa, bu ksmn dald metalar o kadar fazla ve yeniden-retim dnemi gelinceye dek yerine koyduu canl emek miktar o kadar byk olur. Her iki durumda da, sabit deimeyen sermayenin miktan ve deeri, deiene oranla artar. "Deer btn eyler eit olmak zere, bir ulusun, krlanndan tasarruf etme gc, kr oran ile birlikte deiir; krlar yksekse byk, krlar dkse kk olur; ama kr oran derken dier btn eyler ayn kalmaz. ... Dk bir kr oran, ou kez, ngiltere'de olduu gibi nfusun saysna oranla, hzl bir birikim oranyla birlikte grlr.... Yksek bir kr oran ise, nfusun saysna oranla, daha yava bir birikim oranyla birlikte meydana gelir. rnekler: Polonya, Rusya, Hindistan, vb."
Kari Marks 235 Kapital I

(Richard Jones, An Introductory Lecture on Political Economy, London 1833, s. 50 vd..) Jones, den kr oranna karn, biriktirme nedenlerinin ve kolaylklannn arttna hakl olarak parmak basmaktadr; nce, byyen nispi ar-nfus nedeniyle, ikincisi, emein retkenliindeki byme ile birlikte, ayn deiim-deeri ile temsil edilen kullanm-deerlerinin kitlesinde, u halde, sermayenin maddi elerinde bir artma olduu iin; ncs, retim kollan daha eitli hale geldii iin; [sayfa 234] drdncs, kredi sisteminin, hisse senetli irketlerin vb. gelimesi ve bunun sonucu, sanayi kapitalisti haline gelmeden paray sermayeye evirme olanann bulunmas nedeniyle; beincisi, servete olan gereksinme ve hrs art iin; ve altncs, sabit sermaye yanmlarnn kitlesi byd iin, vb..
236

Kapitalist retimin temel olgusu: 1) retim aralannn az sayda elde toplanmas ve bylece bun-lann, dorudan kullanan iilerin mlkiyetinden kp, toplumsal retim gleri halini almas. Bunlar hatta balangta kapitalistlerin zel mlkiyetinde olsalar bile. Kapitalistler, burjuva toplumun gvenilir kiileridir, ama bu gvenin btn nimetierini cebe indirirler. 2) Emein kendisinin toplumsal emek halinde rgtienmesi: elbirlii, iblm ve emein, doal bilimlerle birletirilmesi yoluyla.

Bu, her iki anlamda da, kapitalist retim tarz, zel mlkiyeti ve zel emei, elikili biimlerde olsa bile ortadan kaldnr. 3) Dnya pazannn yaratlmas. Kapitalist retim alnda, nfusa oranla gelien muazzam retkenlik ve sermaye-deerlerin (bunun yalnzca maddi varlnn deil) ayn oranda olmasa bile, nfustaki arttan ok daha byk bir hzla bymesi, genileyen servete oranla srekli daralan ve btn bu muazzam retkenliin kendisi iin alt temelle eliir. Bunlar, ayn zamanda, bu byyen sermayenin kendi deerini artrd koullar ile de eliirler. Ve bunun sonucu bunalmlar, [sayfa 235]
Kari Marks Kapital III

DRDNC KISIM META-SERMAYENN VE PARA-SERMAYENN TCARET SERMAYESNE VE PARA TCARETYLE URAAN SERMAYEYE DNMES (TCCAR SERMAYES) ONALT1NCI BOLUM TCARET SERMAYES TCCAR ya da ticaret sermayesi, iki biime ya da iki alt blme aynlr; ticari sermaye ve para ticareti ile uraan sermaye; biz, bunlar, imdi, sermayeyi kendi temel yaps iersindeki zmlemelerimiz iin gerekli olduklan lde daha yakndan inceleyeceiz. Modem ekonomi politik, en iyi temsilcilerinin kiiliinde bile, ticaret sermayesi ile sanayi sermayesini, aralarnda hi ayrm gzetmeksizin bir araya koyduu ve gerekte, ticaret sermayesinin kendine zg zelliklerini tmyle grmezlikten geldii iin, byle bir inceleme daha da zorunlu hale geliyor. Meta-sermayenin hareketleri kinci Kitapta* incelenmi bulunuyor. Toplumun toplam sermayesi ele alndnda, bunun bir ksm -daima farkl elerden olutuu ve hatta byklk olarak deitii haldeher zaman piyasada paraya evrilecek metalar biiminde bulunur. Dier bir ksm ise piyasada, metalara evrilecek para biiminde varolur. Daima bu gei, bu biimsel bakalam sreci iersindedir. Dolam sreci iersindeki sermayenin bu ilevi, zel bir sermayenin zel bir ilevi [sayfa 236] olarak ayrld ve iblm sayesinde zel bir kapitalistler topluluu* Kapital, kinci Cilt, s. 153-169. -Ed. Kari Marks 237 Kapital I

nun yerlemi bir ilevi halini ald lde, meta-sermaye, ticari sermaye biimine girer. Ulatrma sanayiinde, metalarn datma hazr bir biimde depolanma ve datmnn, ne lde dolam srecinde devam eden retim sreleri olarak grlebileceklerini daha nce (kinci Cilt, Altnc Blm, "Dolam Maliyetleri", 2 ve 3) aklam bulunuyoruz. Meta-ser-mayenin dolamyla ilgili bu olay, bazan, tccar ya da ticaret sermayesinin tamamen farkl ilevleriyle kantrlr. Bazan bunlar uygulamada gerekten de, bu farkl zgl ilevlerle bal haldedirler, oysa, toplumsal iblmnn gelimesiyle tccar sermayesinin ilevi, ar bir biim iersinde, yani gerek ilevlerden aynlm ve bunlardan bamsz bir biim iersinde gelimitir. Amacmz, sermayenin bu zel eklinin zgl farkn belirlemek olduu iin, bu ilevler zaten bizi ilgilendirmemektedir. Srf dolam srecinde i gren sermaye olarak, zel ticaret sermayesi, ksmen bu ilevleri kendi zgl ilevleri ile birletirir ve kendi ar biimi iersinde grnmez. Biz onun kendi an biimini, btn bu geici ilevlerden syrdktan sonra elde ederiz. Sermayenin, meta-sermaye olarak varlnn ve piyasada dolam alannda meta-sermaye olarak geirdii bakalamlann -satnalma ve sattan, meta-sermayenin para-sermayeye ve para-sermayenin meta-sermayeye evrilmesinden oluan bakalamlann- sanayi sermayesinin yeniden-retim srecinde, dolaysyla btnyle retim srecinde bir evre oluturduunu grm bulunuyoruz. Bununla birlikte, bu sermayenin, dolam sermayesi eklinde ilev yaparken, retken sermaye eklinde ilev yaptndan farkl bir durumda olduunu da grm bulunuyoruz. Bunlar ayn sermayenin iki farkl ve ayr varlk biimleridir. Her ne kadar her bireysel sermaye, meta-sermaye olarak kendi varlyla ve meta-sermaye olarak geirdii bakalamlarla yalnzca durmadan kaybolan ve durmadan yenilenen dm noktalann, yani kendi retim srecinin devamllnda birer gei aamasn temsil ediyorsa da, ve her ne kadar piyasadaki meta-sermaye eleri, meta-piyasasndan durmadan ekilerek ve retim srecinin yeni rnleri olarak gene ayn dev-resellikle bu piyasaya geri dnerek devaml bu nedenle deiiyorsa da, toplumsal sermayenin bir ksm, bu bakalam srecinden geerek piyasada srekli olarak dolam sermayesi biiminde bulunur. Ticaret sermayesi, devaml piyasada bulunan, her an kendi bakalam srecinden geen, daima, dolam alannda kalan, bu dolam sermayesinin bir ksmnn deimi eklinden baka bir ey deildir. Bir ksmnn diyoruz, nk, meta alm-satmnn bir ksm, daima, dorudan doruya sanayi kapitalistleri arasnda olur. Bu ksm, biz, btnyle bu tahlilin konusu dnda brakyoruz, nk bunun, ne kavramn belirlenmesinde, ve ne de tccar sermayesinin zgl niteliinin anlalmasnda bir yarar olmad gibi, bu konu, kinci Kitapta amacmza uygun [sayfa 237] olarak enine boyuna ele alnm bulunmaktadr. Meta ticareti yapan

238

Kari Marks Kapital III

kimse, genellikle kapitalist olarak piyasada her eyden nce, kapitalist olarak yatrd belli bir miktar parann temsilcisi eklinde grnr; yani o, bu belli miktardaki paray, x'i (balangtaki deeri), x + Ax (balangtaki miktar, art, kr) haline getirmek ister. Ama o -genel anlamda bir kapitalist olmayp, zel anlamda meta ticaretiyle uraan bir kimse olduu iin-, sermayesinin nce piyasaya para-sermaye biiminde girmesi gerektiini de bilir; nk kendisi meta retmemektedir. O, sadece bunlarn ticaretini yapmakta, hareketlerini salamaktadr ve bunlarla i grmesi iin nce bunlar satn almas ve bu yzden de, para-serma-yeye sahip olmas gerekmektedir. Bir meta tccarnn 3.000 sterlini olduunu ve bunu ticaret sermayesi olarak yatrdn varsayalm. Bu 3.000 ile diyelim bir keten bezi yapmcsndan, yardas 2 ilinden 30.000 yarda keten bezi satn alsn. Ve bu 30.000 yarda bezi satsn. Yllk ortalama kr oran = %10 ise ve o, btn ilgili giderler ktktan sonra yllk %10 kr salyorsa, yl sonunda 3.000 sterlinini 3.300 sterline evirmi olur. Bu kr nasl salad sorununu daha sonra tartacaz. imdilik amacmz, srf ona ait sermayenin hareket biimini incelemektir. 3.000 sterlini ile o, keten bezi satn almaya ve satmaya devam etmektedir; srekli olarak o, bu satmak iin satnalma ilemini, P-M-P', sermayenin tamamen dolam sreci iinde ald basit biimi, kendi hareketi ve ilevi dnda kalan retim sreci ile kesintiye uratlmakszn devaml yinelemektedir. imdi, bu ticaret sermayesi ile, sanayi sermayesinin salt bir varlk biimi olarak meta-sermaye arasnda ne gibi bir bant vardr? Keten bezi yapmcsn ilgilendirdii kadaryla, bezinin deerini tccarn parasyla gerekletirmi ve bylece, meta-sermayesinin bakalamnda ilk evreyi -onun paraya evrilmesini- tamamlamtr. Dier koullar eit olmak zere, imdi tekrar parasn iplie, kmre, cretlere, vb., ve gelirinin tketimi iin geim aralanna evirebilir. u halde, gelirini harcamas bir yana, imdi gene yeniden-retim srecine devam edebilir. Ne var ki, keten bezinin sat, paraya dnm, retici olarak onun iin gereklemitir, ama, keten bezinin kendisi iin henz gereklememitir. O hl piyasada, ilk bakalamdan gemek, satlmak iin meta-sermaye olarak beklemektedir. Bu keten bezine, sahip deitirme dnda, hi bir ey olmamtr. Onun amac bakmndan, sreteki yeri ynnden, o hl meta-sermaye, satlabilir bir metadr; aradaki tek fark, imdi yapmcsnn elinde olmak yerine tccarn elinde olmasdr. Onu satma ilevi, bakalamnn ilk evresini gerekletirme ilevi, yapmcdan tccara gemi, tccarn zel ura halini almtr; oysa daha nce bu, retim ilevini tamamladktan sonra reticinin kendisinin yerine getirmek zorunda olduu bir ilevdi. Keten bezi yapmcsnn pazara 3.000 deerinde bir baka 30.000 yarda keten bezi getirmesi iin, gerekli olan zaman aral iersinde, [sayfa 238] tccann 30.000 yardalk keten bezini satamadn varsayalm. TcKarl Marks 239 Kapital I

car bunu gene satn alamaz, nk elinde hl para-sermayeye tekrar eviremedii 30.000 yarda bez ylece beklemektedir. Bir tkanma, yani yeniden-retim srecinde bir kesinti kendisini gsterir. Bez reticisinin elinde, kukusuz, ek bir para-sermaye bulunabilir ve retim srecine devam etmek zere, 30.000 yarda bezin satn beklemeden bunu retken sermayeye evirebilir. Ama bu, durumu deitirmez. 30.000 yarda beze balanan sermaye bakmndan, bunun yeniden-retim sreci kesintiye uramtr ve bu durum devam etmektedir. Burada kolayca grlebilecei gibi, aslnda tccann yapt ey, reticinin meta-sermayesini paraya evirmek iin her zaman yaplmas gerekli ilemden baka bir ey deildir. Bunlar, meta-sermayenin dolam ve yeniden-retim srelerindeki ilevlerini gerekletiren ilemlerdir. Eer, sat ve ayn zamanda da alm, bamsz bir tccar yerine zel olarak reticinin bir adamnn zerine yklenmi olsayd, bu iliki bir an iin bile gzden gizlenmi olmazd. Ticaret sermayesi, bu nedenle, reticinin henz paraya evrilme srecinden gemesi gereken -piyasada meta-sermaye ilevini yerine getirmesi gereken- meta-sermayesinden baka bir ey deildir; aradaki tek fark, imdi, reticinin geici bir ilevini temsil etmek yerine, zel trde bir kapitalistin, tccann, zel bir ii olmutur ve zel bir sermaye yatnm ii olarak ayrlmtr. Bu ayrca, ticaret sermayesinin zgl dolam biiminde de gzle grlr hale gelir. Tccar bir meta satn almakta ve sonra da satmaktadr: P-M-P'. Basit meta dolamnda ya da hatta, sanayi sermayesinin dolam srecinde grld gibi metalarn dolamnda, M'-P-M hareketinde bile, dolam, her para parann iki kez el deitirmesi ile gerekletirilir. Keten bezi yapmcs, metan, bezi satar, onu paraya evirir; alcnn paras onun eline geer. Bu ayn para ile o, iplik, kmr, emek, vb. satn alr, paray, bezin deerini, bezin retim elerini oluturan me-talara tekrar evirmek iin harcar. Satn ald meta, ayn meta deildir, satt meta ile ayn trden deildir. rn satm, retim arac satn almtr. Ama tccar sermayesinin hareketi bakmndan durum byle deildir. Elindeki 3.000 ile bez taciri 30.000 yarda keten bezi satn almaktadr: para-sermayesini (3.000 ile kr) dolamdan geri ekmek zere ayn 30.000 yarda bezi satmaktadr. Burada iki kez yer deitiren ey, ayn para paralar deil, daha ok ayn metadr; meta, satcnn elinden alcnn eline ve imdi satc haline gelen alcnn elinden de bir baka alcnn eline geer. Meta iki kez satlmtr ve bir dizi tccarlar aracl ile de tekrar

tekrar satlabilir. Ve ite bu, yinelenen sat, ayn metan bu iki ynl yer deitirmesiyledir ki, onun satn alnmas iin ilk alc tarafndan yatnlan para geri alnm, parann kendisine dn gereklemitir. Bir durumda, M'-P-M, ayn parann iki kez yer deitirmesini, metan bir biimde satn ve dier bir biimde satn [sayfa 239] alnmasn gerekletirir. teki durumda, P-M-P', ayn metan iki kez yer deitirmesini, yatrlan
240 Kari Marks Kapital III

parann dolamdan ekilmesini salar. Aktr ki, meta, reticinin elinden tccann eline gemekle nihai olarak satm olmaz, tccar yalnzca sat ilemini devam ettirir, ya da meta-sermayenin ilevini gerekletirir. Ama ayn zamanda uras da bellidir ki, retici kapitalist iin sermayesinin geici metasermaye biimindeki ilevinden baka bir ey olmayan M-P, tccar iin, yatrd para-sermayenin deerinde belirli bir art, P-M-P"dr. Metalarn bakalamnda bir evre, burada tccar bakmndan PM-P' biiminde, yani farkl trde bir sermaye evrimi olarak grnr. Tccar, en sonu, metan, yani keten bezini tketiciye, bu tketici, ister retken tketici (rnein, aartc), ister bu bezi kendi zel kullanm iin alan bir birey olsun, satar. Bylece o, yatrd sermayeyi (bir krla birlikte) geri alr ve bu ilemi yeni batan yineleyebilir. Para, srf keten bezinin satn alnmasnda deme arac olarak hizmet etmi olsayd ve bylece tccar ancak alt hafta sonra deme durumunda bulunsayd ve bu sre tamamlanmadan nce sat yapmay baarsayd; kendisine ait para-sermayeyi hi yatrmadan, keten yapmcsna bir demede bulunabilirdi. Eer bezi satmam olsayd, 3.000 sterlini, maln teslim edilmesi zerine deil, srenin sonunda kendi kasasndan yatrmak zorunda kalrd. Ve eer, piyasa-fyatlanndaki bir dme, onu, mal alm-fiyatnn altnda satmak zorunda braksayd, aradaki fark, kendi sermayesinden kapatmak zorunda kalrd. Bu durumda, ticaret sermayesinin, retici, kendi maln kendisi satt zaman; kendi sermayesinin dolam alannda kald srada yeni-den-retim srecinin zgl bir evresinde srf zel bir biim olduu aka belliyken, imdi ona bamsz i gren bir sermaye niteliini kazandran ey nedir? Birincisi: Meta-sermayenin nihai olarak paraya evrilmesi, bakalamnn ilk aamasndan gemesi, yani meta-sermaye niteliiyle piyasada kendisine zg ilevi yerine getirmesi, reticinin deil, bir baka aracnn elinde iken olur, ve meta-sermayenin bu ilevi, tccann kendi faaliyeti, satnalma ve satma ilemi srasnda tccar tarafndan gerekletirilir ve bylece bu ilemler, sanayi sermayesinin teki ilevlerinden farkl, ayn bir i -u halde bamsz bir giriim- grnne brnrler. Bu, toplumsal iblmnn farkl bir biimidir ve bu nedenle, normal olarak, sermayenin yeniden-retim srecinin zel bir evresinde -burada dolamda- yerine getirilen ilevin bir ksm, reticiden ayn, zgl bir dolam aracsnn srf ona ait bir ilevi olarak grnr. Ne var ki, bu tek bana, bu zel ie, yeniden-retim srecinde almakta olan sanayi sermayesinden ayr ve ondan bamsz, zgl bir sermayenin niteliini hi bir zaman kazandramaz; gerekten de, ticaretin, gezginci satclar ya da sanayi kapitalistlerinin dorudan doruya kendisine bal bulunan baka kimseler tarafndan yaplmas halinde, durum byle grnmez. te bu nedenle, ikinci bir enin de iin iine karmas gerekir, [sayfa 240] kincisi: Bu, bamsz bir dolam aracs sfatyla tccann (kendiKarlMarks 241 Kapital I

sine ait ya da bor ald) para-sermayeyi yatrmas olgusundan ortaya kar. Yeniden-retim srecindeki sanayi sermayesi iin sadece M-P, yani meta-sermayenin para-sermayeye evrilmesi ya da srf sat olan ilem tccar iin P-M-P' biimini, ya da ayn metan satn alnmas ve sat ve bylece, satn almada kendisinden ayrlan para-sermayenin, satla kendisine geri dnmesi biimini alr. Tccar, reticilerden meta satn almak iin sermaye yatrdndan, M-P, meta-sermayenin parasermayeye evrilmesi, daima tccar iin P-M-P biimini alr; retici iin, ya da yeniden-retim srecindeki sanayi sermayesi iin ayn ilem, P-M, parann tekrar metalara (retim aralarna) evrilmesi, bakalamn ikinci evresi olabildii halde, tccar iin, daima, meta-sermayenin birinci bakalamdr. Keten bezi reticisi iin, birinci bakalam M-P, meta-sermayenin para-sermayeye evrilmesi idi. Tccar iin ayn hareket, P-M, para-sermayesinin meta-ser-mayeye evrilmesi olarak grnr. imdi, eer bu bezi bir aartcya satarsa, bu, aartc iin, P-M, yani para-sermayenin retken sermayeye evrilmesi, meta-sermayesinin ikinci bakalam demektir, oysa tccar iin, M-P, satn ald keten bezinin sat anlamna gelir. Ama gerekte, keten bezi yapmcs tarafndan retilen metasermaye, ite ancak bu noktada nihai olarak satlm olur. Baka bir deyile, tccarn bu P-M-P hareketi, iki yapmc arasndaki M-P iin bir arac ilevinden baka bir ey deildir. Ya da, bez fabrikatrnn, satt bezin deerinin bir ksm ile bir iplik satcsndan iplik satn aldn varsayalm. Bu onun iin P-M hareketidir. Ama iplik satan tccar iin, M-P, ipliin tekrar satdr. plii, metasermaye olmas bakmndan ilgilendirdii kadanyla, bu onun nihai satdr ve bylece dolam alanndan tketim alanna gemektedir; yani M-P hareketidir, birinci bakalamnn sona ermesidir. Tccar, ister sanayici kapitalistten satn almada bulunsun, ister ona sat yapsn, P-M-P hareketi, tccar sermayesinin devresi, daima srf M-P hareketini ya da yalnzca birinci bakalamnn tamamlandm, meta-sermaye bakmndan, yeniden-retim srecindeki sanayi sermayesinin geici bir biimini ifade

eder. Tccar sermayesinin P-M hareketi, rettii meta-sermaye iin deil, yalnzca sanayi kapitalisti iin M-P'dir. Bu, meta-sermayenin, sanayi kapitalistinden, dolam aracsna aktarlmasndan baka bir ey deildir. Tccar sermayesi M-P hareketini tamamladktan sonradr ki, ilev yapmakta olan metasermaye, en son M-P hareketini yerine getirir. P-M-P, ayn meta-sermayenin sadece iki M-P hareketinden, onun srf son ve nihai satn gerekletiren birbirini izleyen iki satndan baka bir ey deildir. u halde, meta-sermaye, ticaret sermayesinde, bamsz tipte bir sermaye biimine girmektedir, nk, tccar, ancak, srf meta-sermayenin bakalamna, meta-sermaye olarak ilev yapmasna, yani paraya evrilmesine araclk etmekle gerekleen ve sermaye olarak ilev yapan [sayfa 24i] para-sermaye yatnr ve para-sermaye, bunu, srekli meta
242 Kari Marks Kapital III

alm ve sat ile baarr. Bu onun kendisine zg iidir. Sanayi sermayesinin dolam-srecini gerekletirme faaliyeti, tccarn i grd para-sermayenin kendisine zg ilevidir. Bu ilev aracl ile tccar, parasn para-sermayeye evirir, kendisine ait P'yi P-M-P haline getirir ve ayn sre ile, meta-sermayeyi ticaret sermayesine dntrr. Ticaret sermayesinin, meta-sermaye biiminde bulunduu srece ve lde -toplam toplumsal sermayenin yeniden-retimi asndan- sanayi sermayesinin, piyasada bakalam sreci iersinde meta-sermaye olarak varolan ve ilev yapan bir parasndan baka bir ey olmad apaktr. Bu nedenle, tccar-sermayesi, yalnz, srf alm ve satm iin kullanlan, bu yzden de, meta-sermaye ve para-sermaye dnda herhangi bir biime asla brnmeyen, retken sermaye ekline hi girmeyen ve daima sermayenin dolam alannda kalan, tccar tarafndan yatnlm para-sermayedir - sermayenin tm yeniden-retim sreci ile ilgili olarak ele alnacak olan, ite yalnz bu para-sermayedir. retici, keten bezi yapmcs, 30.000 yarda bezi, 3.000 karlnda tccara satar satmaz, elde ettii bu paray, gerekli retim aralann satn almak iin kullanr ve bylece de sermayesi retim srecine geri dnm olur. retim sreci kesintisiz devam eder. Onu ilgilendirdii kadanyla, kendisine ait metan paraya evrilmesi tamamlanmtr. Ama keten bezinin kendisine gelince, grdmz gibi, onun bakalam henz olmamtr. Henz nihai olarak tekrar paraya evrilmemi, kullanm-de-eri olarak henz retken ya da bireysel tketime gememitir. Balangta piyasada keten bezi yapmcs tarafndan temsil edilen ayn meta-sermayeyi, imdi keten bezi tccar temsil etmektedir. Keten bezi yapmcs iin dnm sreci, ancak tccarn elinde devam etmek zere kesintiye uramtr. Keten bezi reticisi, bezinin bir meta olmaktan gerekten kmasn, son alcsnn eline, retken ya da bireysel tketimi iin gemesini beklemek zorunda olsa, kendi retim sreci kesintiye uram olurdu. Ya da bunu kesintiye uratmamak iin, retimini ksmak, bezinin daha kk bir ksmn, iplie, kmre, emee, vb., ksacas, retken sermayenin elerine evirmek, ve bunun daha byk bir ksmn, yedek ake olarak elde tutmak zorunda kalr, bylece sermayesinin bir ksm piyasada metalar biiminde bulunur, teki ksm retim srecine devam ederdi; bir ksm piyasada metalar biiminde bulunurken, dier ksm para biiminde dnm olurdu. Sermayesindeki bu blnme, tccann ie kanmasyla ortadan kalkmaz. Ama, o olmadan, dolamdaki sermayenin nakdi yedek ksm, daima, retken sermaye biiminde kullanlan ksma oranla daha byk olurdu ve retimin leinin de buna gre snrlandnlmas gerekirdi. Oysa imdi, yapmc, sermayesinin daha byk bir ksmn srekli olarak kullanabiliyor ve daha kk bir ksm yedek ake olarak bulunuyor, [sayfa 242] Ne var ki, te yandan, toplumsal sermayenin dier bir ksm, tcKarl Marks 243 Kapital I

car sermayesi biiminde, srekli olarak dolam alan iersinde tutuluyor. Bu, daima, srf satnalma ve sat amac iin kullanlyor. Bu yzden de, sermayeyi ellerinde tutan kiilerin yer deitirmesinden baka bir ey yokmu gibi grnyor. Tccar, tekrar satmak amacyla, 3.000 deerinde keten bezi almak yerine, bu 3.000 sterlini retken biimde kullanm olsayd, toplumun retken sermayesi artm olurdu. Gerekten de, imdi keten bezi yapmcs, sermayesinin daha byk bir ksmn yedek ake olarak tutmak zorunda kalrd ve artk sanayi kapitalisti haline gelen tccar iin de ayn ey szkonusu olurdu. Buna karlk, tccar, tccar olarak kald takdirde, yapmc, sat iinden kazand zaman, retim srecinin denetimine ayrabilir, tccar da btn zamann sat iine vermek zorunda kalrd. Tccar sermayesi kendi gerekli orantlann amyorsa, buradan u sonular kar: 1) blm sonucu olarak srf alm ve satm iine aynlan sermaye (bu, yalnz meta satn alnmas iin gerekli paray deil, tccara ait kurulularn yrtlmesi iin gerekli emee ve depolar, tama, vb. gibi deimeyen sermayesine yatnlmas zorunlu olan paray da ierir) sanayi kapitalistinin iinin tm ticari yann da kendisi yrtmek zorunda kalsayd, gerekli olacak miktardan daha kktr. 2) Tccar btn zamann srf bu ie ayrd iin retici metala-rn daha byk bir hzla paraya evirebilir, ve stelik, meta-sermayenin kendisi de, reticinin kendi elinde olacandan daha byk bir hzla kendi bakalamndan geer. 3) Toplam tccar sermayesine, sanayi sermayesine oran asndan bakld zaman, tccar

sermayesinin bir devri, yalnz, bir retim alanndaki birok sermayenin devirlerini deil, eitli retim alanlanndaki ok saydaki sermayelerin devirlerini de temsil edebilir. rnein, keten bezi tccan 3.000 sterlini ile bir bez yapmcsnn rnn satn aldktan sonra bunu, ayn yapmc piyasaya ayn miktarda baka mal getirmeden satsa ve bir baka ya da birka baka rn satn alp tekrar satsa ve bylece keten yapmclar ayn retim alannda farkl sermayelerin devirlerini gerekletirseler, birinci durum szkonusu olur. rnein, tccar, keten bezini sattktan sonra ipek satn alsa ve bylece, farkl retim alanndaki sermaye devrini gerekletirse ikinci durum szkonusudur. Genel olarak, sanayi sermayesinin devrinin, yalnz dolam zaman ile deil, retim zaman ile de snrl olduu sylenebilir. Tek bir tr meta ile i yapan tccar sermayesinin devri, srf tek bir sanayi sermayesinin devri ile deil, ayn retim alanndaki btn sanayi sermayelerinin devri ile snrldr. Tccar, bir reticinin keten bezini satn alp sattktan sonra, bu birinci retici piyasaya ayn maldan getirmeden nce, bir bakasnn [sayfa 243] maln alp satabilir. u halde ayn tccar sermayesi, belli bir retim alanna yatrlan sermayelerin farkl devirlerini ardarda gerekle244 Kari Marks Kapital III

tirebilir, ama bu sermayenin devri, tek bir sanayi sermayesinin devirleri-yle zde deildir ve bu nedenle de, bu tek sanayi kapitalistinin in pet-to* elde bulundurmak zorunda olduu tek bir yedek akenin yerini almaz. Tccar sermayesinin, tek bir retim alannda devri, doal olarak, alandaki toplam retim tarafndan snrlandnlmtr. Ama, bu devir, retimin leiyle ya da ayn alandaki herhangi bir sermayenin, ya da bu serma-yenin devir dnemi kendi retim zamanyla belirlendii srece, snrl deildir. Diyelim A, retimi ay alan bir meta salamaktadr. Tccar bu metay, diyelim bir ayda alp sattktan sonra, ayn rn bir baka yapmcdan satn alabilir ve satabilir. Ya da, diyelim, bir iftinin tahln sattktan sonra, ayn para ile bir baka iftinin tahln alp satabilir vb.. Sermayesinin devri, belli bir dnemde, diyelim bir ylda, ardarda satn alabildii ve satabildii tahln kitlesiyle snrl olduu halde iftinin sermayesinin devri, devir zamanyla kaytl olmayp, bir yl sren retim zamanyla snrldr. Ne var ki, ayn tccar sermayesinin devri, pekala, farkl retim kollanndaki sermayelerin devirlerini gerekletirebilir. Ayn tccar sermayesi, farkl meta-sermayeleri srayla paraya evirmek zere farkl devirlerde igrd, bunlan ardarda satn almada ve satmada hizmet ettii srece, para-sermaye olarak, metasermaye karsnda, genel olarak parann, metalar karsnda, belli bir dnemdeki bir dizi devirleriyle yerine getirdii ayn ilevi yerine getirir. Tccar sermayesinin devri, eit byklkte bir sanayi sermayesinin devri ya da tek bir kez yenidenretimi ile zde deildir; daha ok bu, ayn ya da farkl retim alanlarnda olsun, byle birka sermayenin devirlerinin toplamna eittir. Tccar sermayesi ne kadar hzl devrederse toplam parasermayenin, tccar sermayesi olarak i gren ksm o kadar kk olur; ve tersine ne kadar yava devrederse, bu ksm o kadar byk olur. retim ne kadar az gelimi ise, tccar sermayesinin toplam, piyasaya srlen metalarn toplamna oranla o kadar byk olur; ama mutlak olarak ya da daha fazla gelimi koullara oranla daha kktr ve bunun tersi de dorudur. Bu nedenle, bu gibi az gelimi koullarda, fiili para-sermayenin daha byk bir ksm, zenginlikleri bakalarnn karsnda paraserveti oluturan tccarlann ellerinde bulunur. Tccar tarafndan yatnlan para-sermayenin dolam hz, 1) retim srecinin yenilenme ve farkl retim srelerinin birbirlerine balanan hzlar ile 2) tketimin hzna baldr. Yukarda incelediimiz devrin tamamlanmas iin tccar sermayesinin, nce metalar tam deer tutarlar karlnda san almas ve sonra da satmas gerekmez. Bunun yerine, tccar, her iki hareketi de ayn anda yapar. Sermayesi bylece iki ksma blnm olur. Paralar* Hazr, emre hazr, -f.
Kari Marks 245 Kapital I

dan birisi meta-sermaye, dieri para-sermayeden oluur. Bir yerde, satn almada [sayfa 244] bulunur ve parasn metalara evirir. Bir baka yerde, sat yapar ve meta-sermayesinin bir baka ksmn paraya evirir. Bir yanda, sermayesi kendisine para-sermaye biiminde geri dner, te yanda ise meta-sermaye alm olur. Bir biimde bulunan ksm ne kadar byk olursa, teki biimde bulunan ksm o kadar kk olur. Bunlar birbiri ardna gelir, birbirlerini dengelerler. Parann dolam arac olarak kullanm, deme arac olarak kullanm ve dolaysyla kredi sisteminin gelimesi ile bir arada bulunursa, tccar sermayesinin para-sermaye ksm, bu tccar sermayesinin gerekletirdii ticari ilemlerin hacmine oranla daha da klr. ay vade ile 3.000 sterlin deerinde arap san alr ve btn arab bu vade bitmeden pein parayla satarsam, bu ilemler iin tek bir kuru yarmam gerekmez. Bu durumda uras da akr ki, burada tccar sermayesi olarak i gren para-sermaye, kendi para-sermaye biiminde, yani para-biiminde geriye ak sreci halinde sanayi sermayesinden baka bir ey deildir. (3.000 deerindeki arab ay vade ile satan reticinin, elindeki alacak senedini bankada iskon-to ettirmesi olgusu, durumu hi deitirmez ve bunun tccar sermayesi ile bir ilikisi yoktur.) Piyasa-fiyatlar bu

srada, diyelim Vo kadar dse, tccar kr etmek bir yana, 3.000 yerine, ancak 2. 700 elde etmi olurdu. 300 sterlini cebinden demek durumunda kalrd. Bu 300 srf fiyat farkn telafi eden bir yedek devi grm bulunurdu. Ama ayn ey yapmc iinde geerlidir. Dk fiyatlar ile sa yapm olsa, o da gene 300 kaybeder ve yedek sermaye olmakszn retimi ayn lde yine-leyemezdi. Keten bezi tccan, yapmcdan 3.000 deerinde bez satn alr. Yapmc, bu 3.000 sterlinin, diyelim 2.000 sterlinini iplik iin der. Bu iplii, o, bir iplik tccarndan san alr. Yapmcnn, iplik tccarna dedii para, bez tccannn paras deildir, nk, bez tccar, bu para tutannda meta alm bulunmaktadr. Bu, yapmcnn kendi sermayesinin para-biimidir. imdi iplik tccannn elinde bu 2.000 geri dnm para-sermaye olarak grnr. Ama bu para, para-biiminden syrlm keten bezini ve para-biimine brnm iplii temsil eden 2.000 sterlinden ne lde farkl ve ayrdr? Eer iplik tccan,kredi ile satn almada bulunsa ve bor vadesi sona ermeden nce pein sa yapsa, bu 2.000 sanayi sermayesinin kendisinin, devresi srasnda brnd para-biiminden ayn ve farkl tccar sermayesinin tek bir kuruunu bile iermez. u halde, ticaret sermayesi, meta ya da parasermaye olarak tc-cann elinde bulunan sanayi sermayesinin srf bir biimi olmad srece parasermayenin dorudan doruya tccara ait olan ve metalarn alm ve satlarnda dolamda bulunan ksmndan baka bir ey deildir. Bu ksm, retim iin yanlan sermayenin, sanayicinin elinde daima yedek ake ve deme arac olarak bulunmas gereken ve her an onun para-sermayesi olarak dolamda kalmas zorunlu olan ksmn, kltlm
246 Kari Marks Kapital III

bir lekte temsil eder. Bu ksm, kltlm bir lekte, imdi tccar kapitalistlerin ellerindedir ve bu haliyle dolam srecinde ilevlerini yerine getirir, [sayfa 245] Bu ksm, gelir olarak harcanan para bir yana, toplam sermayenin, yeniden-retim srecinin devamlln salamak iin, satnalma arac olarak piyasada srekli dolamak zorunda bulunan ksmdr. Yeniden-retim sreci ne kadar hzl ve deme arac olarak parann ilevi, yani kredi sistemi ne lde gelimi ise,38 bu ksm, toplam sermayeye oranla o kadar kk olur. Tccar sermayesi, dolam alannda ilev yapan sermayeden baka bir ey deildir. Dolam sreci, toplam yeniden-retim srecinin bir evresidir. Ne var ki, dolam srecinde hi bir deer, dolaysyla hi bir art-deer retilmez. Ancak, ayn deer kitlesinin biim deiiklikleri szkonusudur. Gerekte, burada, metalarn bakalamlar dnda bir ey olmaz ve bunun da, deer yaratlmas ya da deiiklii ile bir ilikisi yoktur. retilen metalarn sat ile bir art-deer gereklemi ise, bu, srf bu art-deerin zaten metalarda bulunmas nedeniyle olmutur. kinci harekette, para-sermayenin metalara (retim elerine) karlk tekrar deitirilmesinde, bu nedenle, alc da herhangi bir art-deer gerekletirmi olmaz. Yapt tek ey, parasn, retim aralar ve emek -gc karlnda deimek yoluyla, artdeer retimini balatmaktr. Ne var ki, bu bakalamlarn, dolam zamann gerektirmeleri lsnde -bu zaman boyunca, sermaye, art-deer retmek yle dursun, hi bir deer retmez- deer yaratlmasn snrlandrr ve art-deer, kendisini, dolam dneminin uzunluu ile ters orantl, kr oran ile ifade eder. Tccar sermayesi ite bunun iin ne deer ne de art-deer yaratr hi deilse dorudan doruya yaratmaz. Dolam zamannn ksalmasna katkda bulunduu lde, sanayi kapitalistleri tarafndan retilen
38

Tccar sermayesini, retken sermaye olarak snflandrabilmek iin Ramsay, bunu, ulatrma sanayii ile kartrmakta ve ticarete "metalarn bir yerden bir baka yere tanmas" [An Essay on the Distribution ofMVealth, s. 19) demektedir. Ayn karklk Verri'de [Meditazioni sutla Economia Politica, 4 [Scrittori dassici italiani di economia politica. Parte moderna, t. XV, s. 32. -Ed. ]) ve Say'de de (Traite d'economie politique, I, 14, 15) grlr. Elements of Political Economy (Andover and New York, 1835) adl yaptnda S. P. Nevvman yle diyor: "Toplumun bugnk ekonomik dzeyinde, retici ile tketici arasnda bulunan ve reticiye sermaye verip karlnda rn alan ve sonra da bu rnleri tketiciye aktararak karlnda sermayeyi geri alan tccarn bu hareketi hem toplumun ekonomik srelerini kolaylatran ve hem de elinden geen rnlere deer katan ticari bir ilemdir" (s. 174). retici ve tketici, bylece, tccarn araclk etmesiyle, zaman ve paradan tasarruf salar. Bu hizmet, bir sermaye, ve emek yatrmn gerektirir ve "ayn rnler tketicilerin elinde, reticilerin elinde olduklar zamankinden daha deerli olduklar iin rnlere deer kattna gre" dllendirilmelidir. Ve bylece ticaret ona, tpk M. Say'e olduu gibi, "tam anlamyla bir retim hareketi" (s. 175) olarak grnmektedir. Nevvman'n bu gr temelinden yanltr. Bir metan kullanm-deeri, tketicinin elinde reticinin elinde olduundan daha byktr, nk, ilk kez tketici tarafndan gerekletirilmitir. nk, bir metan kullanm-deeri, bu meta tketim alanna girene kadar, kendi amacna hizmet etmez, ilevini yerine getirmeye balamaz. Meta, reticinin elinde bulunduu srece, ancak potansiyel biimde vardr. Ama, bir kimse bir meta iin iki kez, ilkinde onun deiim-deeri ve sonra da kullanm-deeri iin demede bulunmaz. Metan deiim-deerinin karl denmekle, onun kullanm-deeri elde edilmi olur. Ve, metan deiim-deeri, reticiden ya da aracdan tketiciye aktarlmakla zerre kadar artmaz.
Kari Marks 247 Kapital I

art-deerin artmasna dolayl olarak yardm edebilir. Piyasann genilemesine, [sayfa 246] sermayeler arasnda iblmnn gereklemesine, dolaysyla sermayenin daha geni lekte i grmesine yardmc olmas lsnde, ilevi, sanayi sermayesinin retkenliini ve birikimini tevik etmektir. Dolam zamann ksaltt lde, art-deerin yatrlan sermayeye orann, u halde kr orann ykseltir. Ve, sermayenin daha kk bir ksmn, para-sermaye biiminde dolam alannda bal tuttuu lde, sermayenin, dorudan retime katlan ksmn artrm olur.
[sayfa 247]

248
Kari Marks Kapital III

ONYEDINCI BOLUM TCAR KR SERMAYENN dolam alanndaki saf ilevlerinin -sanayi kapitalistinin, nce metalarn deerini gerekletirmek ve sonra da bu deeri retim elerine tekrar evirmek iin yerine getirmek zorunda olduu ilemler, meta-sermayenin bakalamn M'-P-M hareketini, u halde, satma ve satnalma hareketlerini gerekletiren ilemlerin- ne deer, ne de art-deer rettiklerini kinci Kitapta* grm bulunuyoruz. Daha ok, bu ama iin, nesnel olarak metalar ve znel olarak kapitalist bakmndan gerekli-zamann, deer ve art-deer retimini snrlad grlmt. Genel olarak meta-sermayenin bakalam iin doru olan ey, kukusuz, bunun bir ksmnn, ticari sermaye eklini almas ya da meta-sermayenin bakalamn gerekletiren ilemlerin, zel bir kapitalistler topluluunun zel ii ya da para-sermayenin bir ksmnn zel ilevi olarak grnmesi olgusu ile en ufak bir ekilde deitirilemez. Sanayi kapitalistlerinin bizzat kendileri tarafndan yaplan satnalma ve sat -metasermayenin bakalam, M'-P-M, olan ey- eer, deer ya da art-deer yaratan ilemler deilse, bu ilemlerin sanayi kapitalistlerinden bakalar tarafndan yaplmas halinde de ne deer, ne de [sayfa 248] art* Kapital, kinci Cilt, S. 99-101. -Ed. Kari Marks 249 Kapital I

deer yaratlamayaca doaldr. stelik, eer toplam toplumsal sermayenin, yeniden-retim srecinin, dolam sreci tarafndan kesintiye uratlmamas ve srekli olarak devam etmesi iin, her an paraserma-ye biiminde elde bulundurulmas gereken ksmnn, - eer bu para-sermaye ne deer, ne de artdeer retmiyorsa, bunun, sanayi kapitalistleri dnda kalan bir kapitalistler kesimi tarafndan ayn ilevi yerine getirmek zere srekli olarak dolama srlmesiyle, deer ve art-deer yaratma niteliklerini kazanamayaca aktr. Tccar sermayesinin ne lde dolayl olarak retken olabileceini yukarda belirtmitik, bu noktay daha geni biimde ilerde tartacaz. Ticari sermaye, demek ki, -depolama, tama, ulatrma, toptan ve perakende datm gibi kendisiyle bantl olabilecek btn heterojen ilevlerden syrlm ve asl ilevi satmak iin satnalma iiyle snrlandnlm durumda- ne deer ne de art-deer yaratr, ama bunlann gerekletirilmelerinde ve bylece ayn zamanda metalann fiili deiiminde, yani elden ele gemesinde, toplumsal metabolizmada arac olarak hareket eder. Ne var ki, sanayi sermayesinin dolam evresi, yeniden-retim srecinin retim kadar bir evresini oluturduu iin, dolam srecinde bamsz i gren sermayenin de, tpk, eitli retim alanlarnda igren sermayeler gibi, yllk ortalama bir kr salamas gerekir. Tccar sermayesinin, sanayi sermayesinden daha yksek bir yzde ortalama kr salamas halinde, sanayi sermayesinin bir ksm kendisini tccar sermayesine evirir. Daha dk ortalama kr salamas halinde ise bunun tersi olur. Tccar sermayesinin bir ksm, sanayi sermayesine evrilir. Hi bir tr sermaye, amacn ya da ilevini, tccar sermayesinden daha byk bir kolaylkla deitiremez. Tccar sermayesinin kendisi art-deer retmediine gre, ortalama kr biiminde cebe indirdii artdeerin, toplam retken sermaye tarafndan retilen art-deerin bir ksm olaca aktr. Ama, imdi de u soru ortaya kyor: Tccar sermayesi, retken sermaye tarafndan retilen art-deer ya da krdan kendi payn nasl kendisine eker? Ticari krn, metalarn fiyatlanna, kendi deerlerini aan srf bir ekten ya da bunun zerinde nominal bir arttan ibaret olduu tam bir yanlsamadr. Tccann bu kn, ancak, satt metalarn fiyatndan ekebilecei ortada olduu gibi, metalann satmakla elde ettii knn da, satnalma ve sat fyatlan arasndaki farka, yani ikinci fiyatn birinci fiyattan fazlalna eit olaca da daha ak bir gerektir. Metalar satn alndktan sonra ve satlmadan nce, ek giderlerin (dolam giderlerinin) metalara girmeleri olasl bulunduu gibi, bu olmayabilir de. Byle bir ey olmusa, sat-fyatnn al-fyat zerindeki fazlalnn hepsinin kr olmayaca aktr. ncelememizi basitletirmek iin, imdilik byle bir giderin olmadn kabul ediyoruz, [sayfa 249] Sanayici kapitalisti iin, metalannn sat ve satnalma fyatlan
250 Kari Marks Kapital III

arasndaki fark, bunlarn retim-fiyatlan ile maliyet-fiyatlan arasndaki farka ya da toplam toplumsal sermaye asndan, metalann deeri ile bunlarn kapitalistler iin maliyet-fyatlar arasndaki farka eittir, ki bu da gene, bunlarda maddeleen toplam emek miktan ile karl denen emek miktan arasndaki fark demektir. Sanayici kapitalist tarafndan satn alnm olan metalar, satlabilir metalar olarak tekrar piyasaya srlmeden nce fyatlannn yalnz kr olarak gerekleecek ksmnn yaratld retim srecinden geerler. Ama tccar iin durum farkldr. Metalar tccann elinde, ancak dolam srecinde bulunduu srece vardr. O, yalnzca bunlarn satlarn, retken kapitalist tarafndan balatlan fyatlannn gerekletirilmesi ilemini srdrr ve bu yzden de onlarn tekrar art-deer emebilecekleri bir ara-sreten gemelerine neden olmaz. Sanayici kapitalist yalnzca daha nce yaratlm bulunan art-de-eri ya da kr dolam srecinde gerekletirdii halde, tccar, krn yalnz

dolam srasnda ve dolam aracl ile gerekletirmek durumunda deildir, ama nce bunu yaratmak zorundadr. Bunun byle olmas iin tek yol da, yle grnyor ki, tccarn sanayi kapitalistinden, retim-fiyatlan zerinden ya da toplam meta-sermaye asndan ald metalar, retimfyatlann aan bir fiyatla satmas, fyatlanna nominal bir ilavede bulunmas, u halde, bunlan, toplam meta-sermaye asndan deerlerinin zerinde satmas, bunlann nominal deerlerinin gerek deerlerini aan ksmn cebe indirmesi; ksacas, bunlan deerlerinden daha pahalya satmasdr. Bu fazladan fiyat ekleme yntemi kolay anlalr bir eydir. Szgelimi, bir yarda keten bezinin maliyetfiyat 2 ilin olsun. Eer bunu tekrar satarak %10 bir kr elde etmek istiyorsam, fiyata Vo orannda bir ekleme yapmam, dolaysyla bezin yardasn 2 ilin 22/5 peniye satmam gerekir. Metan gerek retimfyat ile sa-fya arasndaki fark, demek ki = 22/5 penidir ve bu, 2 ilin zerinden %10 bir kr temsil eder. Bu, benim bir yarda bezi, alcya gerekte 1 Vo yarda bezin fyana satmam demektir. Ya da ayn kapya kan, alcya 2 ilin karlnda yalnz bir yardann 10/u'i kadar bez satmam ve geriye kalan Vu yarda bezi kendime saklamam demektir. Gerekte ben, 22/5 peni karlnda, yardas 2 ilin 22/5 peni fiyatla, Vu yarda bezi geri san alabilirim. Bu, demek ki, metalarn fiyatlarnda nominal bir ykseltme yaparak, ar-deer ve art-rnden pay almann yalnzca dolambal bir yoludur. Bu, ilk anda grld ekliyle, metalann fyan ykselterek, ticari knn gerekletirilmesidir. Ve gerekten de, knn, metalann fyatiann-da nominal bir ykselmeden ya da deerleri zerinde bir fiyatla sat-lanndan meydana geldii dncesi, ticari sermayenin gzlemlenmesinden kaynaklanr. Ama daha yakndan yaplan bir inceleme, bunun srf aldac bir yanlsama olduunu hemen ortaya, koyar. Kapitalist retimin egemen [sayfa 250] olduu varsaylyorsa, ticaret kr bu ekilde gerekletirilemez.
KarIMarks 251 Kapital I

(Burada szkonusu olan, tek tek olaylar deil, daima, ortalamalardr.) Tccann, metalarn, retimfyatlarnn %10 zerinde satmakla, diyelim ancak %10 bir kr gerekletirebildiini niin varsayyoruz? nk biz, bu metalann reticisinin, sanayi kapitalistinin (kiilemi sanayi sermayesi olarak o, d dnyann nnde retici olarak grnr), bu mallar retim-fiyatlan zerinden tccara sattn kabul ediyoruz. Eer metala-rn, tccann dedii satnalma fiyatlar, bunlann retimfyatlarna ya da son tahlilde deerlerine eitse ve bylece, retim-fyat ya da son tahlilde, deer, tccann maliyet-fiyatn temsil ediyorsa, gerekten de, tccann sat-fyatnn satnalma fiyatn aan fazlaln -ve bu fark onun knnn tek kaynadr- metalarn ticari-fyatnn, onlarn retim-fyatn aan bir fazlalk olmas gerekir ki, son tahlilde tccann btn metalann, metala-rnn deerlerinin zerinde satt sonucu kar. Ama, sanayi kapitalistinin, metalarn tccara retim-fiyatlanyla sat niin varsaylmt? Ya da, daha dorusu, bu varsaymda kesin kabul edilen neydi? Bu, tccar sermayesinin, genel kr orannn oluumuna girmemesi idi (Biz, burada, hl, yalnz onun ticari sermaye olmas nitelii ile ilgileniyoruz). Biz, genel kr orann tarrken zorunlu olarak bu nclden hareket etmitik, nk, nce, ticaret sermayesi diye bir ey bizim iin o srada yoktu, ve sonra ortalama knn, dolaysyla genel kr orannn, nce, farkl retim alanlarndaki sanayi sermayeleri tarafndan fiilen retilen krlar ya da ar-deerleri ayn dzeye getirici olarak gelitirilmesi zorunluluu vard. Ama tccar sermayesinde, biz, retime katlmad halde, kra ortak olan bir sermaye ile kar karyayz. u halde imdi bizim daha nceki aklamalanmz tamamlamamz gerekiyor. Yl boyunca yatnlm olan toplam sanayi sermayesi = 720s + 180d = 900 (diyelim milyon sterlin) ve a' = %100 olsun. O halde rn 720s + 180d + 180a olur. Bu rne ya da retilen meta-sermayeye S diyelim, bunun deeri ya da retim-fyat (nk bunlann her ikisi de toplam metalar bakmndan zdetirler) = 1.080 ve 900'lk toplam toplumsal sermaye iin kr oran = %20 olur. Bu %20, bizim daha nceki zmlemelerimize gre, ortalama kr orandr, nk, art-deer, burada, herhangi zel bir bileimde u ya da bu sermaye zerinden deil, ortalama bileimde toplam sanayi sermayesi zerinden hesaplanmtr. Demek ki, S = 1.080 ve kr oran = %20'dir. Ne var ki, imdi, bu 900 sterlinlik sanayi sermayesinden baka, 100 sterlinlik bir tccar sermayesi bulunduunu ve tpk sanayi sermayesi gibi, krdan, kendi byklyle pro rata* pay ald varsayalm. Bizim varsaymmza gre bu, 1.000'lik toplam sermayenin V10'idir. Bu nedenle, 180'lik toplam art-deerden Vo orannda pay alr ve bylece %18 bir kr salar. yleyse, toplam sermayenin dier 9/10'u arasnda bllecek kr yalnz = 162 ya da 900'lk [sayfa 25i sermaye zerinden ayn ekilde = %18'dir. u halde
* Orantl olarak, herkese den pay orannda, -.
252 Kari Marks Kapital III

900'lk sanayi sermayesinin sahipleri tarafndan S'nin tccarlara satlaca fiyat = 720s + 180d + 162a + 1.062 olur. Tccar, imdi, 100'lk sermayesine ortalama %18 kr ekleyecek olursa, bu metalan, 1.062 + 18 = 1.080'den, yani retim-fiyat zerinden ya da toplam meta-sermaye asndan, elde edecei kr

ancak dolam sreci srasnda ve bu sre aracl ile ve yalnz, sat-fiyatnn satnalma fiyatn aan fazlalndan salad halde, deerlerine eit fiyatla satar. Gene de tccar, bu metala-r, srf onlan sanayi kapitalistinden, deerlerinin altnda ya da retim-fiyatlannn altnda satn alm olduu iin, deerlerinin zerinde ya da retim-fiyatlannn zerinde satmaz. u halde, tccar sermayesi, genel kr orann oluumuna toplam sermayedeki yeriyle pro rata bir belirleyici olarak girer. Demek ki, verilen rnekte, eer toplam sermayenin V10'i tccar sermayesi olmayp da genel kr oran bu nedenle Vo kadar dm olsayd, %18 dediimiz ortalama kr oran, %20 olurdu. Bu, bizi retim-fiyatnn daha yakn ve kapsaml bir tanmna gtrr. retim-fiyat dediimiz zaman, biz, daha nce de olduu gibi, metan fiyat = onun maliyeti (ierdii deimeyen + deien sermayenin deeri) + ortalama kn anlarz. Ama bu ortalama kr, imdi farkl bir biimde belirlenmektedir. imdi o, toplam retken sermaye tarafndan retilen toplam kr ile belirlenmektedir; ama yalnz toplam retken sermaye zerinden hesapland gibi olmayp, yukarda varsayld gibi eer bu = 900 ve kr = 180 ise, ortalama kr oran = 180/900 = %20 olurdu. Oysa bu, toplam retken + tccar sermayesi zerinden hesaplandnda, 900 retken ve 100 tccar sermayesi ile ortalama kr oran = 180/1000 = %18 olur. Bu durumda, retim-fiyat, m (maliyet giderleri) + 20 yerine m + 18 olur. Toplam krdan, tccar sermayesinin payna den, bylece ortalama kr orannda yer alm olmaktadr. Toplam meta-sermayenin fiili deeri ya da retim-fiyat, bu nedenle = m + k + t (t burada ticaret knn gsteriyor) olmaktadr. retim fiyat ya da sanayici kapitalistin metalann sanayici kapitalist olarak satt fiyat, bylece, metan fiili retim-fiyatndan daha kktr; ya da btn metalar bir arada alndnda, sanayici kapitalistier snfnn metalarn sattklar fiyatlar, bu metalarn deerlerinden daha dktr. Bylece, yukardaki durumda, 900 (maliyetler) + 900 zerinden %18 ya da 900 + 162 = 1.062 olur. Buradan u sonu kar ki, karlnda 100 dedii bir meta 118'e satmakla, tccar, gerekten bu fiyata %18 eklemitir, ama karlnda 100 dedii bu meta, aslnda 118 deerinde olduu iin, onu deerinin zerinde bir fiyatla satmamaktadr. retim-fiyat terimini biz bundan byle, bu daha kesin anlamnda kullanm olacaz. Demek oluyor ki, sanayi kapitalistinin kr, metan retim-fiyatnn, maliyet-fiyat zerindeki fazlala; bu sanayi knndan farkl olarak ticari knn, sat-fiyatnn, tccar iin metan satnalma fiyat olan retim-fiyat zerindeki fazlala eit olduu; ama, metan fiili fiyatnn = retim fiyat + ticari [sayfa 252] kr olaca akr. Tpk sanayi sermayesiKarl Marks 253 Kapital I

nin yalnz, metalann deerinde zaten art-deer olarak varolan krlar gerekletirmesi gibi, tccar sermayesi de, ancak tm art-deer ya da knn, sanayi kapitalisti tarafndan metalar iin gsterilen fiyatta henz tamamen gereklememi olmas nedeniyle bir kr gerekletirir.39 Tc-cann sat-fiyat bylece, bu fiyat, toplam deeri at iin deil, satnal-ma fiyat bu deerin altnda olduu iin, satnalma fiyatn aar. Tccar sermayesi, demek ki, art-deer retiminde yer almad halde, art-deerin ortalama kr dzeyine getirilmesine katilmi oluyor. u halde, genel kr oran, tccar sermayesi nedeniyle ardeerden bir indirimi, dolaysyla, sanayi sermayesinin knndan bir indirimi iermektedir. Btn bunlardan aadaki sonular kar: 1) Sanayi sermayesine oranla tccar sermayesi ne kadar byk olursa, sanayi kr oran o kadar kk olur, ve bunun tersi de dorudur. 2) Birinci ksmda gsterildii gibi, kr oran, daima fiili ar-deer oranndan dk olmakta, yani smrnn younluunu daima kk gstermektedir; yukardaki rnekte, 720s + 180d + 180a, artdeer orann %100 ve kr oran ancak %20 olmaktadr. Tccar sermayesine den pay da hesaba katlrsa, ortalama kr oran %20'den %18'ederek daha da kk grnd iin, aradaki fark daha da byk hale gelir. Dorudan smrc kapitalistin ortalama kr oran, bu yzden, aslnda olduundan daha kk bir kr orann ifade eder. teki btn koullann ayn kald varsayldnda, tccar sermayesinin nispi hacmi (melez bir tipi temsil eden kk tccar dnda) kendi devir hzyla, u halde genellikle yeniden-retim srecinin gcyle ters orantldr. Bilimsel tahlil boyunca, genel bir kr orannn oluumu, sanayi sermayeleri ile bunlarn rekabetinden ileri gelir grnr ve ancak sonralar, tccar sermayesinin, araya girmesiyle dzelir, tamamlanr ve deiiklie urar. Ne var ki, tarihsel gelimesi boyunca, bu sre gerekten tersine dnmektedir. Metalarn deerlerini, az ok kendi deerlerine uygun olarak ilk belirleyen tccar sermayesi olup, genel kr orannn ilk ekillendii alan yeniden-retim srecini salayan ve tevik eden dolam alandr. Sanayi knn balangta belirleyen ticari krdr. Ancak kapitalist retim tarznn kendisini kabul ettirmesinden ve reticinin kendisi tccar haline geldikten sonradr ki, ticari kr, toplam ar-deerin, toplumsal yeniden-retim srecine katlan toplam sermayenin bir paras olarak tccar sermayesinin payna den ksmna indirgenir. Krlarn, tccar sermayesinin araya girmesiyle tamamlanan eitienmesi olaynda, tccann para-sermaye yarm ile, metalann deerine ek bir e girmedii, fiyatlara kendi krn salamak zere tccar tarafndan [sayfa 253] yaplan ilavenin, yalnzca, metalann deerinin, retim-

39

JohnBellers [Essays about the Poor, Manufactures, Trade, Plantations, and Immorality, London 1699, s. 10. -Ed.]
Kari Marks Kapital III

254

fiyatnda retken sermayenin hesaba katlmayan, yani hesap d braklan ksmna eit olduu daha nce grlmt. Bu para-sermayenin durumu, sanayi kapitalistinin sabit sermayesinin durumuna benzer, nk, bu sermaye tketilmedii iin, deeri de, metan deerinin bir esini oluturmaz. Metasermayenin sanalma fiyatnda, tccar, onun re-tim-fiyatn = P, para olarak yerine koyar. Tccann kendi sat fiyat, daha nce gsterildii gibi P + AP olup, burada AP, metalarn fiyatna yaplan ve genel kr oran ile belirlenen ilaveyi temsil eder. Tccann, metalarn satmas zerine, bunlar san almak iin, yard ilk para-sermaye, kendisine bu AP ile birlikte geri dner. Bir kez daha gryoruz ki, tccann para-sermayesi, sanayici kapitalistin, para-sermayeye evrilmi meta-sermayesinden baka bir ey deildir ve bu para-sermaye, meta-sermayenin deer bykln, meta-sermaye, tccar yerine, dorudan nihai tketiciye satlm olsayd ne kadar etkilerse ancak o kadar etkiler. Bu parasermaye fiilen, yalnzca tketicinin yapaca demeyi bekler durumdadr. Ne var ki, bu, yalnzca imdiye kadar varsaylan koula bal olarak dorudur, yani tccann hi bir genel gideri olmad ya da reticiden metalan san almak iin yatrmak zorunda olduu para-sermaye dnda, meta bakalam srecine, sanalma ve sa srecine, dner ya da sabit herhangi dier bir sermaye yatrm yapmasna gerek bulunmad varsayldnda dorudur. Ama bu, dolam maliyetlerinin incelenmesinde grm olduumuz gibi, gerekte byle deildir (kinci Kitap, Altnc Blm). Bu dolam maliyetleri, ksmen, tccann, dolamla ilgili dier kimselerden geriye talep etmek zorunda olduu ve ksmen de, dorudan doruya kendi zgl iinden doan giderlerdir. Bu dolam maliyetleri ne trden olurlarsa olsunlar -ister tccara ait kuruluun srf ticari niteliinden ileri gelsinler ve dolaysyla, tccann zgl dolam giderlerine girsinler, ister, gnderme, ularma, depolama, vb. gibi dolam srecine eklenen daha sonraki retim srelerine ait giderleri temsil eden kalemler olsunlar- bunlar, daima, tccarn, me-talann san alnmas iin yard para-sermaye dnda, bu gibi dolam aralarnn san alnmas ve denmesi iin ek bir sermaye bulundurmasn gerektirirler. Bu maliyet esi, dner sermayeden olutuu lde, metalann sat-fiyatna ek bir e olarak, btnyle, ve sabit sermayeden olutuu lde, ancak anmas ve ypranmas lsnde geer. Ama bu e, tpk saf ticari dolam maliyetieri gibi metalara herhangi gerek bir deer eklemese bile, yalnz nominal bir deer oluturur. Ne var ki, ister sabit, ister dner olsun, bu ek sermayenin tamam, genel kr orannn oluumuna katlr. Saf ticari dolam maliyetieri (yani gnderme, ularma, depolama, vb. giderleri dnda kalanlar) kendilerini, metalarn deerlerini gerekletirmek, bu deeri, metalardan paraya ya da paradan metalara dntrmek, bunlarn deiimlerini salamak iin gerekli giderler haline
Kari Marks 255 Kapital I

[sayfa 254] getirirler. Biz, burada, dolam srecinde devam edebilecek ve ticari iin kendisinden tamamyla aynlabilecei her trl olas retim srecini btnyle inceleme d brakyoruz; gerekten de, rnein, asl ulatrma sanayii ile gnderme ii, ticaretten tamamen ayn sanayi kollar olabilir ve byledir de; ve alnp satlabilir metalar, doklarda ve baka genel binalarda depolanarak depolama gideri nc kiiler tarafndan, kendisine dt lde tccardan talep edilebilir. Btn bunlar, tccar sermayesinin, baka ilevlerle karmam kendi saf biimi iersinde grnd, gerek toptan ticarette yer alrlar. Tama irketi sahibi, demiryollan yneticisi, armatr, "tccar" deildir. Bizim burada dikkate aldmz giderler, san alma ve sat giderleridir. Daha nce de iaret ettiimiz gibi, bunlar, muhasebe, defter tutma, pazarlama, yazma, vb. gibi ksmlara aynlrlar. Bu amalar iin gerekli deimeyen sermaye, bro, kat, posta vb. gibi giderlerden oluur. Dier giderler, ticaret iiyle uraan cretii iilerin altrlmas iin yatnlan deien sermayeye ayrlr, (yollama creti, ulatrma giderleri, gmrk resimleri, vb. ksmen, metalarn almnda tccar tarafndan yanlm gibi dnlebilir ve bylece, onu ilgilendirdii kadanyla, sanalma fiyatna girerler.) Btn bu giderler, metalann kullanm-deerinin retimi srasnda deil, deerlerinin gerekletirilmesi srasnda yaplrlar. Bunlar saf dolam giderleridir. Bunlar, dorudan retim srecine girmezler, ama dolam srecinin bir ksm olduklan iin, toplam yeniden-retim srecinin de bir ksmdrlar. Bu giderlerden bizi bu noktada ilgilendiren tek ksm, deien sermaye olarak yanlm olandr. (Aadaki sorunlarn da incelenmesi gerekir: Birincisi, metalarn deerine yalnz gerekli-emein girdii eklindeki yasa, dolam srecinde nasl iler? kincisi, tccar sermayesinde birikim nasl olur? ncs, toplumun gerek toplam yeniden-retim srecinde tccar sermayesi nasl ilev yapar?) Bu giderler, rnn, bir metan ekonomik biimine sahip olmasndan doarlar. Sanayi kapitalistierinin, metalann dorudan doruya birbirlerine satmakla kaybettikleri emek-zaman yani nesnel bir deyile, metalann dolam zaman- bu metalara deer katmadna gre, bu emek-zamannn, sanayi kapitalisti yerine tccann payna dm olmasyla onun niteliinde hi bir deiiklik yapmayaca aktr. Metalann (rnlerin) paraya ve parann metalara (retim aralarna) evrilmesi, sanayi sermayesinin zorunlu bir ilevidir ve bu yzden de, aslnda, kendi bilincine ve iradesine sahip bulunan kiilemi sermayeden baka bir ey olmayan kapitalistin yerine getirmesi gerekli bir itir. Ne

var ki, bu ilevler, ne deer, ne de art-deer retirler. retken kapitalist elini ektikten sonra, bu ilevleri yerine getirerek ve sermayenin ilevlerini dolam alannda devam ettirerek tccar, yalnzca, sanayici kapitalistin yerini alm olur. Bu ilemlerin gerektirdii emek-zaman, sermayenin yenidenretim [sayfa
256 Kari Marks Kapital III

255] srecinin baz gerekli ilemlerine harcanmaktadr, ama ek bir deer yaratmamaktadr. Tccar bu ilemleri yerine getirmemi olsayd (u halde, bunun gerektirdii emek-zamanm harcamasayd), sermayesini, sanayici kapitalistin dolam arac olarak kullanmam olurdu; bu durumda, sanayici kapitalistin kesintiye urayan ilevini srdremez, ve dolaysyla da, sanayici kapitalistler tarafndan retilen kr kitlesine, kapitalist olarak, yard sermaye ile, pro rata katlamazd. Ar-deer kitiesinden pay alabilmek ve yatrd parann deerini sermaye olarak geniletebilmek iin, ticari kapitalistin, cretli ii altrmas gerekmez. Eer yap i ile sermayesi kk ise, alan tek ii o olabilir. Alaca karlk, knn, metalar iin dedii fiyat ile bunlann gerek retim-fiyat-lan arasnda kalan farktan kendisine den ksmdr. te yandan u da var ki, tccann, kk bir sermaye yarm ile gerekletirdii kr, iyi bir cret alan, usta bir iinin alaca cretten daha fazla olmayabilir ve hatta bundan daha da az olabilir. Gerekten de, o, cret biiminde ya da her satan salanan krdan (yzde, prim gibi) bir pay biiminde, ayn ya da daha yksek bir gelir elde eden alc, sac, gezginci esnaf gibi, retken kapitalistin birok dorudan ticari araclan ile yanyana igrr. Birinci durumda tccar bamsz bir kapitalist olarak ticari kn cebe indirir; dierinde ise, sac, sanayi kapitalistinin cretii iisi, krn bir ksmn, ya cret biiminde ya da dorudan doruya aracs olduu sanayi kapitalistinin krndan oranl bir pay olarak alr, oysa patronu, hem sanayi ve hem de ticaret krn cebe indirir. Ama btn bu durumlarda, dolama araclk eden kimseye, salad gelir, sradan bir cret, yerine getirilen bir iin karl olarak grnse, ve hatta byle grnmese bile, bu kr, iyi cret alan bir iinin cretinden daha byk olmayabilir, geliri srf ticari krdan elde edilmitir. Bu, onun emeinin, deer retmeyen bir emek olmasndan ileri gelir. Dolam hareketinin uzamas, sanayi kapitalisti iin u anlama gelir: 1) retken srecin yneticisi olarak, ilevini bizzat yerine getirmekten alkoyduu iin, kiisel bir zaman kayb; 2) rnnn, para ya da meta-biimde, dolam srecinde, bylece de, deer yaratmayan ve dorudan retim-srecinin kesintiye urad bir srete daha uzun bir zaman kalmas. retim srecinin kesintiye uramamas iin, ya retimin kstlanmas ya da retim srecinin ayn lekte devam etmesi iin, daha fazla parasermaye yatrlmas gerekir. Bu, her seferinde, ya imdiye dein yatrlan sermaye zerinden daha az bir kr salamas, ya da daha nceki krn elde edilmesi iin, ek para-sermaye yatrlmas gerektii anlamna gelir. Btn bunlar, sanayici kapitalistin yerini tccar ald zaman deimez, aynen kalr. Dolam srecine, sanayici kapitalist daha fazla zaman vereceine, imdi tccar daha fazla zaman vermi olur; dolama ek sermaye yatran, sanayici kapitalist yerine tccardr; ya da ayn ey demek olan, dolam srecine sanayi sermayesinin daha byk bir ksm yneltilmek yerine, bu srece btnyle tccar sermayesi
Kari Marks 257 Kapital I

balanm olur; ve, daha kk bir kr salamak yerine, sanayici kapitalist, krnn [sayfa 256] bir ksmn btnyle tccara aktarmak durumunda kalr. Tccar sermayesi, gerekli snrlar iersinde kald srece, aradaki tek fark, sermayedeki bu ilev blm, tamamen dolam srecinde kullanlan zaman ksaltr, bu ama iin daha az ek sermaye yatrlr ve toplam krdan, ticaret sermayesi eklinde uranlan kayp, baka trl olacandan daha kk olur. Eer yukardaki rneimizde, 720s + 180d + 180a, 100'lk bir tccar sermayesinin yardmyla sanayi kapitalist iin 162'lik ya da %18'lik bir kr retir, u halde 18'lik bir azalmaya yolaar-sa, bu bamsz tccar sermayesi iin, gerekli ek sermaye belki de 200 olurdu ve sanayici kapitalistin 900 yerine 1.100 toplam yatnmda bulunmas gerekir, 180'lik bir art-deer zerinden salanacak kr oran ancak %164/u olurdu. Ayn zamanda kendi tccan olarak i gren bir sanayi kapitalisti, yalnz dolam srecindeki rnleri tekrar paraya evrilmeden nce yeni metalar satn almak iin ek sermaye yatrmakla kalmayp, bir de, meta-sermayesinin deerini gerekletirmek ya da baka bir deyile, dolam sreci iin baka sermaye (bro giderleri ye ticari ilerde alan personelin cretleri iin) yatracak olsa, bu ilaveler ek sermaye olutururlar, ama art-deer yaratmazlar. Bunlann, metalann deerinden yerine konulmas gerekir, nk, bu metalarn deerinin bir ksmnn tekrar bu dolam giderlerine evrilmesi zorunludur. Ama bylece hi bir art-deer retilmi olmaz. Toplumun toplam sermayesini ilgilendirdii kadany-la, bu aslnda, onun bir ksmnn, sermayenin kendisini geniletme srecinin bir parasn oluturmayan ikincil ilemler iin bir tarafa konulmas ve toplumsal sermayenin bu ksmnn, bu ama iin srekli yeniden retilmesi gerektii anlamna gelir. Bu, bireysel kapitalist ve tm sanayici kapitalistler snf iin kr orann drr, ve ayn deien sermaye kitlesini harekete geirmek iin byle bir sermaye gerektii zamanlarda her yeni ek sermaye yatrmndan ileri gelen bir sonutur. Dolam iine bal bu ek giderler sanayici kapitalistten ticari kapitaliste aktanld lde, kr

orannda benzer bir dme olur, ama bu dme daha az derecede ve farkl biimdedir. Durum, imdi, eer bu giderler olmasayd, tccann, gerekli olandan daha fazla sermaye yatrm bulunaca, ve bu ek sermaye zerinden krn, ticari kr miktarn artraca ve bylece, ortalama kr orannn eitlenmesi ileminde, daha ok, tccar sermayesinin sanayi sermayesine katlarak ortalama knn dmesi biiminde bir gelime gsterir. Yukardaki rneimizde, 100'lk tccar sermayesine, szkonusu giderlerin karlanmas iin, 50'lik bir ek sermaye yatrlacak olursa, 180 tutanndaki toplam art-deer, 900'lk bir retken sermaye, art, 150'lik bir tccar sermayesi, toplam = 1.050'lik sermayeye gre bllm olacaktr. Ortalama kr, bu yzden %17V7'ye decektir. Sanayi kapitalisti, metalann tccara, 900 + 152/7 = 10542/ zerinden ve tccar da 1.130 (1.080 + 50 geri almak zorunda
258 Kari Marks Kapital III

olduu giderler karl) zerinden satacaktr. Aynca, urasn [sayfa 257] da kabul etmek gerekir ki, tccar sermayesi ve sanayi sermayesi arasndaki blnme, ticari giderlerde bir merkezlemeyi ve dolaysyla bunlarda bir azalmay birlikte getirecektir. imdi u soru ortaya kyor: Ticari kapitalist tarafndan, burada tccar tarafndan altnlan, ticari cretli iilerin durumlan nedir? Bir bakma, bu gibi ticaret ilerinde alanlar, dierleri gibi cretli iilerdir. Her eyden nce, bunlann emek-gc, gelir olarak harcanan parayla deil, tccann deien sermayesi ile satn alnmtr ve dolaysyla bu g, zel hizmetler iin deil, kendisine yatnlan sermayenin deerinin geniletilmesi amacyla satn alnmtr. Sonra, onun da emek-g-cnn deeri ve u halde creti, dier iilerinki gibi belirlenmitir, yani emeinin rn ile deil, onun zgl emek-gcnn retim ve yeniden-retiminin maliyeti ile belirlenmitir. Bununla birlikte, sanayi sermayesi ile tccar sermayesi, dolaysyla sanayici kapitalist ile tccar arasnda bulunan ayn aynm, onunla dorudan doruya sanayi kapitalisti tarafndan altrlan cretli ii arasnda da yapmak zorundayz. Tccar, srf bir dolam arac olarak ne deer, ne de art-deer retmediine gre (giderler aracl ile tccann metalara katt ek deer, burada kendi deimeyen sermayesinin de-eri-ni nasl koruduu sorusu ortaya kmakla birlikte, daha nce mevcut deerlere bir ilave niteliinde olduu iin) tccar tarafndan bu ayn ilevlerde altrlan ticaret iilerinin de, onun iin dorudan doruya art-deer retmeyecekleri sonucu kar. retken emekilerde olduu gibi burada da cretlerin emek-gcnn deeri ile belirlendiini, u halde, tccarn, cretleri drerek kendisini zenginletirmediini bunun iin de maliyet hesabna, ancak ksmen demede bulunduu emek iin bir avans gstermediini, baka bir deyile, memurlarn, vb. kandrarak kendisini zenginletirmediini varsayyoruz. Ticaret cretli iileri ile ilgili glk, hi bir zaman bunlann, dorudan doruya herhangi bir art-deer (kr bunun ancak deimi bir eklidir) yaratmakszn, kendilerini altran iin nasl olup da dorudan kr rettiklerini aklamaktan ileri gelmiyor. Bu sorun, aslnda, ticari kr-lann genel tahlilinde zmlenmi bulunuyor. Tpk sanayi sermayesinin, kn, metalarda somutlaan ve gerekleen, karlnda bir edeer denmeyen emein satyla salamas gibi, tccar sermayesi de, kn, metalarn ierdii (retimleri iin yatnlm sermaye, toplam sanayi sermayesinin bir ksm olarak ilev yapt lde, metalarn ierdii) karl denmeyen emein tamam iin retken sermayeye tam bir demede bulunmayarak ve metalann hl iermekte olduu bu karl denmemi ksm iin, sat yaplrken bir karlk isteyerek salar. Tccar sermayesi ile art-deer arasndaki bant, sanayi sermayesi ile art-deer arasndaki bantdan farkldr. Sanayi sermayesi, bakalannn karl denmeyen emeine dorudan doruya elkoyarak art-deer retir. TcKarl Marks 259 Kapital I

car sermayesi, art-deerin bir ksmna, bu ksm, sanayi [sayfa 258] sermayesinden kendisine aktararak, sahip kar. Ticaret sermayesi, yeniden-retim srecinde, ancak deerleri gerekletirme ilevi aracl ile, sermaye olarak i grr ve bylece, toplam sermaye tarafndan retilen art-deerden pay alr. Bireysel tc-cann elde edecei kr kitlesi, bu srete kullanabilecei sermayenin kitlesine bal olup, altrd kimselerin karl denmeyen emei ne kadar fazla olursa o kadar fazla sermayeyi satnalma ve satma iinde kullanabilir. Tccann parasn sermaye haline getiren ilev, byk lde, bu ite altnlanlar tarafndan yerine getirilir. altrd kimselerin karl denmeyen emei art-deer yaratmamakla birlikte, onun bu art-deere elkoymasn salar ve bu da, sonuta, sermayesi bakmndan ayn ey demektir. Bu nedenle de o, tccar iin bir kr kaynadr. Aksi halde ticaret hi bir zaman byk lekte ya da kapitalist biimde yrtlemezdi. Tpk, iinin karl denmeyen emeinin, retken sermaye, iin dorudan doruya art-deer yaratmas gibi, ticari cretlilerin karl denmeyen emei de, tccar sermayesi iin bu art-deerden bir pay salar. Glk uradan gelir: Tccarn emek-zaman ve emei, kendisi iin, zaten retilmi bulunan artdeerden bir pay salad halde, bu emek-zaman ve emek, deer yaratmadna gre, tccann, ticari

emek-gc satn almak iin yatrd deien sermaye bakmndan durum nedir? Bu deien sermaye, yatrlan tccar sermayesinin maliyet giderleri iersinde yer alacak mdr? Eer almayacaksa, bu, kr orannn eitlenmesi yasas ile eliiyor gibi grnr; yatrlan sermayeyi ancak 100'lk bir sermaye olarak hesaba katacaksa, hangi kapitalist 150'lik bir sermaye yatrmna yanar? Eer yer alacaksa, bu, tccar sermayesinin nitelii ile eliir grnr, nk, bu tr sermaye, sanayi sermayesi gibi, bakalarnn emeini harekete geirmekle sermaye olarak hareket etmez, o daha ok, kendi iini yapmakla, yani satnalma ve sat ilevlerini yerine getirmekle, ve bu onun, sanayi sermayesi tarafndan retilen art-deerin bir ksmn almasnn tek yolu ve nedeni olduu iin, sermaye olarak hareket etmi olur. te bu nedenle, u noktalar da zmlememiz gerekir: tccann deien sermayesi; dolam alanndaki gerekli-emek yasas; tccann emeinin, kendi deimeyen sermayesinin deerini nasl devam ettirdii; tccar sermayesinin, btn olarak yeniden-retim srecinde oynad rol; ve ensonu, bir yanda metasermaye ve para-sermaye, te yanda ticaret sermayesi ve para ticareti yapan sermaye biimindeki ikilik.) Eer her tccann, ancak kendi iini kendi emeiyle evirebilecek kadar sermayesi olsayd, tccar sermayesi sonsuz bir blnmeye urard. Bu klme, kapitalist retim tarznn ileriye gidii srasnda, retken sermayenin retimi artrmas ve daha byk bir kitleyi harekete geir260 Kari Marks Kapital III

mesi orannda artard. Bylece, bu ikisi arasndaki oranszlk byrd. Sermaye, retim alannda merkeziletii oranda, dolam alannda [sayfa 259] merkezilemesini yitirirdi. Sanayi kapitalistinin saf ticari ii ve dolaysyla saf ticari giderleri bylece sonsuz byrd, nk, bu durumda, diyelim 100 yerine 1.000 tccarla i yapmak zorunda kalrd. Bylece, bamsz i gren tccar sermayesinin salad yararlar, byk lde kaybolurdu. Ve yalnz srf ticari giderler artmakla kalmaz, depolama, gnderme, vb. gibi teki dolam giderleri de artard. Btn bunlar sanayi sermayesini ilgilendiren eylerdir. imdi de tccar sermayesini dnelim. nce, srf ticaretle ilgili ilemleri grelim. Byk saylarla uramak, kklerle uramaktan daha fazla zaman almaz. 100 sterlinlik 10 san almada bulunmak, 1.000 sterlinlik tek bir san almadan on kati fazla zaman alr. 10 kk tccarla yazmak, tek bir byk tccarla yazmaktan on kat fazla yazmaya, kada, posta giderine neden olur. Bir kiinin defter tuttuu, bir bakasnn para ileriyle ura, bir ncnn yazmalarla ilgilendii, birinin satn ald, tekinin sat, bir ncsnn seyahat ettii, vb. bir ticari firmadaki aka belirlenmi iblm, emek-zamanndan byk tasarruf salar ve bu yzden de toptan ticaretle uraan firmalarda alan ii says, hi bir zaman, kuruluun nispi bykl ile oranl deildir. Bunun nedeni, ticaretle, sanayide olduundan daha fazla, ayn ilev, ister byk ister kk lekte yaplsn, ayn emek-zamann gerektirir. Tarihsel olarak, ticaret ilerindeki younlamann, sanayi iyerlerinden daha nce grnmesinin nedeni ite budur. Deimeyen sermaye yanmlanna gelince. Yz kk bro, tek bir brodan, 100 kk iyeri, tek bir byk iyerinden ok daha fazlaya mal olur. Ticari kurulularn hesaplarna hi deilse yatrm giderleri olarak dahil olan ulatrma giderleri, klmelerle artm olur. Sanayici kapitalist, iinin ticari ksmna daha fazla emek ve dolam gideri yatrmak zorunda kalrd. Ayn tccar sermayesi, birok kk kapitalist arasnda blndnde, bu klmeler nedeniyle, ilevlerinin yerine getirilmesi iin daha fazla emekiye gereksinme olacak, ayrca, ayn metasermayenin devri iin daha fazla tccar sermayesine gereksinme olacak. Diyelim B, metalann alm ve samnda dorudan kullanlan tccar sermayesinin tamam ve b de, ticari ilerde alanlann cretlerine denen deien sermaye olsun. Eer her tccar yardmcsz ilerini yrtebilse ve bu yzden b iin hi bir yanmda bulunmasa, B + b, toplam tccar sermayesi B'den daha kk olur. Ne var ki, gln henz stesinden gelmi deiliz. Metalann sat-fiyatnn, 1) B + b zerinden ortalama kr demeye yeterli olmas gerekir. Bunu, yalnz, genellikle B + b'nin b olmakszn gerekli olabilecekten daha kk bir tccar sermayesini temsil eden balangtaki B'den bir indirim olmas olgusu bile aklayabilir. Ama bu sa fiyatnn, 2) yalnz, b zerinden ek kn kapsamaya deil,
KarIMarks 261 Kapital I

denen cretleri, tccann deien sermayesini = b yerine koymaya yeterli olmas gereklidir. te bu son hesap gle yolaar. Bu b, fiyatn yeni bir esini [sayfa 26o mi temsil eder, yoksa, B + b aracl ile elde edilen krn, yalnz, ticari ilerde alan cretii iiyi ilgilendirmesi bakmndan cret olarak grnen tccar bakmndan ise sadece deien sermayeyi yerine koyan bir paras mdr? kinci halde, tccann, yard sermaye, B + b zerinden kr genel kr oran nedeniyle B'ye den bir kr ile, cretier biiminde dedii, ama kendisi bir kr salamayan b'nin toplamna eit olur. Asl sorun, gerekte, b'nin snrlarn (matematik anlamyla snrlarn) bulmakr. nce, sorunu doru bir biimde ortaya koyalm. Dorudan doruya metalann san alnmas ve sana yatnlan sermayeye B, bu ilevde tketilen deimeyen sermayeye (fiili ticaret giderleri) K ve tccann yard deien sermayeye b diyelim.

B'nin geri alnmas hi bir glk kartmaz nk, tccar iin, bu sadece gerekleen sat fiyatdr, yapmc iin retim fiyatdr. Bu, tccann dedii fiyattr ve tekrar satmakla B'yi, o, sa fiyatnn bir ksm olarak geri alr; aynca bu B'ye ek olarak, daha nce akland gibi, B zerinden bir kr salar. rnein, metan maliyeti 100 ve kr %10 olsun. Bu durumda, meta 110 sterline satlr. Meta daha nce 100'e mal olmutu ve 100'lk tccar sermayesi buna sadece 10'luk bir ilavede bulunmutur. imdi K'ye bakacak olursak, bu, olsa olsa en ok, sabit sermayenin, reticinin satnalma ve sa iinde tketebilecei paras kadar olur, ama aslnda, bundan kktr; ne var ki, bu, reticinin dorudan doruya retiminde gereksinme duyaca deimeyen sermayeye bir ek tekil edebilir. Gene de bu ksmn srekli olarak metan fiyat ile karlanmas gerekir ya da ayn ey demek olan, metan buna tekabl eden ksmnn, srekli olarak bu ekilde harcanmas, ya da toplumun toplam sermayesi asndan, devaml olarak bu biimde yeniden retilmesi gerekir. Yatrlan deimeyen sermayenin bu ksmnn, tpk dorudan doruya retime yanlan tm deimeyen sermaye kitlesi gibi, kr oran zerinde snrlayc bir etkisi vardr. Sanayi kapitalisti, iinin ticaret yann tccara brakt srece, sermayenin bu ksmn yatrmak durumundan kurtulur. Bunu onun yerine tccar yanr. Bir bakma tccar bunu ancak nominal olarak yapar, nk tccar, tkettii deimeyen sermayeyi (aslnda ticari giderler) ne retir, ne de yeniden retir. Bunun retimi, yaam gereksinmeleri reticilerine, deimeyen sermaye salayanlannkine benzer bir rol oynayan baz sanayi kapitalistlerinin ayn bir ii ya da en azndan ilerinin bir blm gibi grnr. Tccar, bu yzden, nce, kendisi iin bu deimeyen sermayenin karln alr, ve sonra da bunun zerinden bir kr salar. Bu nedenle bu ikisi araclyla, sanayici kapitalistin kn azalm olur. Ama, iblmne bal olarak salanan tasarruf ve younlama nedeniyle, knndaki azalma, bu sermayeyi kendisinin yatr262 Kari Marks Kapital III

mas haline gre daha az olur. Bylece yatrlan sermaye daha az olduu iin kr oranndaki azalma da daha kk olur. [sayfa 26i] Buraya kadar sat fiyat, demek ki, B + K + B + K zerinden knn toplamna eittir. Sat fiyatnn bu ksm bundan baka bir glk gstermez. Ama imdi, tccar tarafndan yanlan deien sermaye b, bunun iine girer. Bunun sonucu olarak da sa fiyat, B + K + b + B + K zerinden kr + b zerinden krdr. B, sadece satnalma fiyatn yerine koyar, ve ona B zerinden krdan baka bir ey eklemez. K, yalnz K zerinden kr eklemekle kalmaz, kendisini de ekler; ne var ki, K + K zerinden kr, yani dolam giderlerinin deimeyen sermaye biiminde yanlan ksm + buna uygun kr oran, sanayi kapitalistinin elinde tccann elinde olduundan daha byk olurdu. Ortalama krdaki dme, yanlan sanayi sermayesinden B + K dldkten sonra hesaplanan tam ortalama kr biiminde ve B + K zerinden ortalama krdan indirimin tccara denmesi eklinde grnr, ve bu indirim, imdi, zgl bir sermayenin, tccar sermayesinin kn gibi ortaya kar. Ama, b + b zerinden kr ya da, kr orannn = %10 kabul edildii rneimizde, b + Vob szkonusu olunca durum deiir. Ve asl glk de ite buradadr. Tccann b ile san ald ey, varsaymmza gre, ticari emekten, yani sermayenin dolamdaki ilevlerini yerine getirmesi, M-P ve P-M hareketi iin gerekli-emekten baka bir ey deildir. Ne var ki, ticari emek, bir sermayenin, tccar sermayesi olarak i grmesi, metalann paraya ve parann metalara evrilmesine yardmc olmak iin genellikle gerekli olan emektir. Bu, deerleri gerekletiren, ama kendi deer yaratmayan bir emektir. Ve ancak bir sermaye, bu ilevleri yerine getirdii -u halde, bir kapitalist bu ilemleri ya da bu ii, sermayesi ile yerine getirdii- srece, tccar sermayesi olarak hizmet eder ve genel kr orannn dzenlenmesine kalr, yani toplam krdan kendi payn alr. Ne var ki, (b + b zerinden kr) nce, emek karlnda demeyi (nk, ister sanayi kapitalisti, kendi emei iin tccara, ister tccann cretierini verdii kimselerin emei iin demede bulunsun, bu hi bir eyi deitirmez) ve sonra da, tccarn ahsen yerine getirmi olabilecei bu emek iin yap deme zerinden kn ierir grnr. Tccar sermayesi nce, kendisine ait b'yi geri alr ve sonra bunun zerinden bir kr elde eder. Demek ki, bu, u olgudan ileri geliyor; nce o, tccar sermayesi olarak yerine getirdii i iin bir demede bulunmasn istiyor ye sonra da, sermaye olarak i grd, yani ileyen bir sermaye olarak kendisine bir kr denmesini gerektiren bir ii yerine getirmesi nedeniyle bir kr talep ediyor. te bu nedenle zmlenmesi gereken sorun da budur. Diyelim, B = 100, b = 10 ve kr oran = %10 olsun. Buraya ait olmayan ve zaten hesap edilmi bulunan, sanalma fiyatnn bu esini
Kari Marks 263 Kapital I

konu-d brakmak iin K = 0 alyoruz. u halde, sat fiyat = B + k + b + k (= B + Bk' + b + bk'; burada k', kr orann temsil eder) [sayfa262] = 100 + 10+ 10+ 1 = 121 olur. Ama eer b, tccar tarafndan cretlere yatrlmam olsayd -nk b, yalnz ticari emei, u halde, sanayi sermayesi tarafndan piyasaya srlen meta-sermayenin deerini gerekletirmek iin gerekliemei der- durum yle olurdu: tccar B = 100'e almak ya da satmak iin zaman ayrmak durumunda

kalrd ve biz bu zamann, tc-cann kullanabilecei tek zaman olduunu kabul ediyoruz, b ya da 10 tarafndan temsil edilen ticari emek, cretier yerine kr ile denecek olsa, bu %10'dan b = 10 yapaca iin, baka bir tccann 100'lk sermayesinin varln ngrrd. Bu ikinci B = 100, ek olarak metalann fiyatna girmezdi, ama %10 girerdi. Bylece, 100'lk iki ilem = 200 olur ve metalar 200 + 20 = 220 zerinden san alnrd. Tccar sermayesi kesenkes dolam srecinde i gren sanayi sermayesinin bir ksmnn bireysellemi bir biiminden baka bir ey olmad iin bununla ilgili btn sorunlar, tccar sermayesine zg grnglerin henz bamsz olarak grnmedikleri, tersine hl sanayi sermayesinin bir kolu olarak onunla dorudan doruya ilikisi iersinde olduklan bir biimde ortaya konularak zmlenmelidir. Bir ilikten farkl bir bro olarak ticaret sermayesi, srekli ekilde dolam srecinde i grr. te burada bizzat sanayi kapitalistlerinin brosunda- imdi incelemekte olduumuz b'yi nce zmlememiz gerekir. Bu bro, daha iin banda, daima sanayi iliine gre son derece kktr. Bundan sonra ise, akr ki, retimin boyutian geniledike, meta-sermaye eklindeki rnn sat, buradan elde edilecek parann retim aralanna evrilmesi, btn srele ilgili hesabn tutulmas gibi iler, sanayi sermayesinin dolam iin gerekli ticari ilemleri srekli ekilde oaltr. Fiyatiann hesaplanmas, defterlerin tutulmas, kasa hesab, yazmalar, hep bu balk alnda toplanr. retimin lei ne denli geliirse, sanayi sermayesinin ticari ilemleri, ve dolaysyla deer ve art-deerin gereklemesi ile ilgili emek ve dier dolam giderleri, ayn oranda olmasa bile, o kadar byk olur. Bu durum, gerek bro personelini tekil eden, ticari cretii iilerin altrlmalarn gerekli klar. Bu harcamalar, cret biiminde yapldklan halde, retken emein san alnmasnda kullanlan deien-sermayeden farkldr. Sanayi kapitalistinin harcamalarn, yatrlacak sermayenin kitiesini, dorudan doruya art-deeri artrmakszn bytr. nk bu, srf daha nce yaratlan deerin gereklemesinde kullanlan emek iin yaplan bir harcamadr. Bu trden dier harcamalar gibi, yatrlan sermayeyi artrd, ama artdeeri artrmad iin kr orann kltr. Yatrlan sermaye, (S + AS)'ye ykseldii halde art-deer a ayn kalyorsa, kr oran a : S daha kk bir kr oranna a : (S + AS) yerini brakr. Sanayi kapitalisti bu nedenle, tpk deimeyen sermayesine ait giderler gibi, bu dolam giderlerini de
264 Kari Marks Kapital III

en alt dzeyde tutmaya alr. u halde, sanayi sermayesi, ticari cretli i- ilerine kar, retken cretli iilerine gsterdii ayn davran [sayfa 263] gstermez. Dier koullar ayn kalmak zere, ne kadar fazla retken ii altnrsa, verim o kadar byk, art-deer ya da kr da o kadar fazla olur. Tersine, retimin lei ne kadar byr, gerekletirilecek deer ve art-deer miktan ne kadar artarsa, retilen meta-sermaye o kadar fazla olur, nispi olmasa bile mutlak bro giderleri o kadar artar ve bir tr iblmnn domasna yolaar. Krn, bu harcamalar iin ne lde bir nkoul olduu, dier eyler yannda, ticari cretlerin artmasyla birlikte bunlann bir ksmnn, ou kez krdan verilen pay ile denmesi olgusundan da grlr. Ksmen deerlerin hesaplanmas, ksmen bunlarn gerekletirilmesi ve ksmen de gerekletirilen parann tekrar retim aralanna evrilmesiyle ilikili srf ara ilemlerden ibaret bulunan emein, bu nedenle, bykl, gerekletirilecek olan retilmi deerlerin miktarna bal bir emek olmas, retken emek gibi, bu deerlerin byklk ve kitlelerin bir nedeni olmaktan ok, bir sonucu gibi hareket etmesi, eyann doas gereidir. Ayn ey, teki dolam maliyetleri iin de geerlidir. ok l, tart, ambalaj, tama ii yapmak iin, elde ok eyin bulunmas gerekir. Ambalaj, ulatrma, vb. miktar, bu ilerin konusu olan metalann kitlesine baldr; bunun tersi doru deildir. Ticari ii dorudan doruya art-deer retmez. Ama emeinin fiyat emek-gcnn deeriyle u halde bunun retiminin giderleriyle belirlenir, oysa, bu emek-gcnn uygulanmas, kullanlmas, enerji harcamas, anp ypranmas, teki btn cretli emekilerde olduu gibi, hi bir ekilde deeriyle snrl deildir. Bu nedenle de, creti, gereklemesinde kapitaliste yardm ettii kr kitlesi ile zorunlu bir orant iersinde deildir. Kapitaliste neye malolduu ile, onun iin neler salad, iki ayn eydir. Dorudan doruya art-deer yaratmaz, ama karl denmeyen emek harcamas lsnde, art-deeri gerekletirme giderini azaltmas iin ona yardm ederek, kapitalistin gelirini artnr. Szcn gerek anlamnda ticari ii, emei vasfl emek olarak snflandran ve ortalama emein zerinde saylan, daha yksek cret alan cretli iiler snfna girer. Gene de bu cret, kapitalist retim tarznn gelimesiyle, ortalama emee gre bile bir dme eilimi gsterir. Bu ksmen brodaki iblmnden ileri gelir ve emein kapasitesinde tek yanl bir gelime olduu iin, bunun gideri btnyle kapitaliste yklenmez, nk, iinin becerisi, iini yapa yapa kendi bana gelimitir, ve iblm bunu tekyanl yapt lde de, bu gelime o kadar hzl olmutur. Sonra, gerekli eitim, ticari bilgi, yabanc dil vb., bilim ve halk eitimindeki gelimeyle birlikte gitgide daha hzl, kolay, yaygn ve ucuz bir biimde yeniden retildike, kapitalist retim tarz da retim yntemlerini, vb., pratik amalara doru yneltmeye balar. Halk eitiminin yaygnlamas, kapitalistleri, bu gibi iileri, eskiden bu ilere giremeyen ve daha dk
Kari Marks 265 Kapital I

bir yaam dzeyinde bulunan snflardan salama olanana kavuturur. stelik bu, arz artrd iin

rekabeti de artrr. Pek az istisna ile bu kimselerin emek-gc, bu yzden, kapitalist retimdeki gelimeyle deer [sayfa 264] kaybna urar. Emein kapasitesi artt halde bu iilerin cretleri der. Kapitalist, gerekletirilecek deer ve kr arttka, bu iilerin saylarn oaltr. Bu emekteki art hi bir zaman art-deerdeki artn nedeni deil, daima onun bir sonucudur.3*1 Demek ki, ortada bir ikilem var. Bir yandan, meta-sermaye ve para-sermaye olarak (dolaysyla, bir de tccar sermayesi olarak) adlandrlan ilevler, sanayi sermayesinin brnd genel belirli biimlerdir. te yandan ise, zgl sermayeler, ve dolaysyla zgl kapitalist gruplar, srf bu ilerle uramaktadrlar; ve bylece bu ilevler, sermayenin kendisini genilettii zgl alanlar haline gelmektedir. Ticari sermayede, ticari ilevler ve dolam giderleri, ancak ba-m-szlam biimde bulunurlar. Sanayi sermayesinin dolama ayrlan yan, yalnz srekli olarak, meta-sermaye ve para-sermaye eklinde bulunmakla kalmaz, ayn zamanda iyerinin yannda broda da bulunur. Ama, ticari sermayeden bamsz hale gelir. Bu sermaye iin bro, onun tek iyeridir. Sermayenin dolam maliyetleri biiminde kullanlan ksm, sanayiciye gre, byk tccar iin daha byk grnr, nk, sanayicinin, her sanayi iyeri ile bal kendi brolarnn yan sra, sermayenin, tm sanayi kapitalistleri snf tarafndan bu i iin kullanlacak ksm, birka tccann elinde toplanmtr ve bunlar, dolam ilevlerini yerine getirirken, bunlann gerektirdii artan giderleri de karlarlar. Sanayi sermayesine, dolam maliyetleri, retken olmayan giderler olarak grnrler, ve byledirler de. Tccara ise bunlar, genel kr oran belli iken, byklkleri ile orantl bir kr kayna gibi grnrler. Bu dolam maliyetleri iin yaplacak yatrmlar, bu yzden, tccar sermayesi iin retken bir yatrmdr. Ve bu nedenle, tccar sermayesinin satn ald emek de kendisi iin ayn ekilde dorudan doruya retken
emektir, [sayfa 265] 39a Ticaret proletaryasnn kaderi konusunda, 1865'te yazlm bulunan bu tahminin, zaman iersinde nasl doruland, btn ticari ilemlerde eitim grm, -drt dil bilen yzlerce Alman bro iisinin, haftada 25 ilin cretle -ki bu cret, iyi bir tornacnn cretinin ok altndadr- London City'de bou bouna i aramalaryla grlmektedir. Elyazmasndaki iki bo sayfa, bu noktann, daha uzun boylu ele alnacan gstermektedir. Okur, daha fazlas iin, bu balk altna giren eitli konularn incelendii kinci Kitaba (Blm VI, s. 148-169, "Dolam Maliyeti" [Kapital, kinci Cilt, Altnc Blm, s. 148-154 -Ed] bavurabilir. -F.E.
266 Kari Marks Kapital III

ONSEKIZINCI BOLUM TCCAR SERMAYESNN DEVR FYATLAR SANAY sermayesinin devri, kendi retim dnemi ile dolam zamannn bir birliidir, ve bu nedenle tm retim srecini kapsar. Tccar sermayesinin devri, te yandan, aslnda meta-sermayenin bamszlam bir hareketinden baka bir ey olmad iin, zgl bir sermayenin geri dn hareketi olarak, metan bakalamnda ancak birinci evreyi, M-P, temsil eder; P-M, M-P, ticari adan, tccar sermayesinin devridir. Tccar satn alr, parasn metalara evirir, sonra satar, metalan tekrar paraya evirir, ve bu byle srer gider. Dolam sreci iersinde, sanayi sermayesinin bakalam, daima, kendisini Mj-P-IVL. biiminde gsterir; retilen meta Mj'in sat ile gerekleen para, yeni retim aralarnn, M2'nin satn alnmas iin kullanlr. Bu dorudan doruya M,'in M2 ile deitirilmesi demektir ve ayn para bylece, iki kez el deitirmektedir. Parann bu hareketi, iki ayn trden metan, M, ile M2'nin deiimine araclk eder. Tccara gelince, tersine, ayn meta, P-M-P' hareketi ile iki kez el deitirmektedir. Bu sadece parann kendisine dnmesini salamaktadr. rnein, 100 sterlinlik bir tccar sermayesi olsa ve bu 100 ile tccar meta satn alsa ve 110 sterline satsa, 100 sterlinlik sermayesi tek bir devri tamamlam olur ve bu devirlerin bir yldaki says, bu P-MP' [sayfa
Kari Marks 267 Kapital I

266] hareketinin ka kez yinelendiine bal olur. Biz burada, satnalma fiyat ile sat fiyat arasndaki farktan doabilecek giderleri bir yana brakyoruz, nk bunlar imdi incelemekte olduumuz biimi hi bir ekilde etkilemezler. Belli bir tccar sermayesinin devir says bu durumda, demek ki, srf bir dolam arac olarak parann yinelenen devirlerine benzer. Tpk ayn talerin, on devir yaparak, meta eklinde kendi deerinin on katn satn almas gibi, tccara ait ayn para-sermaye de, on devir yaptnda, deerinin on katn metalar biiminde satn alr ya da deerinin on kat tutannda bir toplam meta-sermayeyi gerekletirir; rnein 100'lk bir tccar sermayesinin on kat = 1.000'dir. Ama arada u fark vardr: Dolam arac olarak parann devrinde, ayn para paralan farkl ellerden geerler, dolaysyla ayn ilevi tekrar tekrar yerine getirirler, bylece kendi dolam hzlanyla, dolamdaki para paralan kitlesini olutururlar. Ama, tccar szkonusu olduunda, hangi para paralarnn biraraya gelmesiyle oluursa olusun, deeri tutanndaki meta-sermayeyi tekrar satn alan ve satan, bu nedenle, P + AP, yani deer, art, artdeer olarak ayn ellere, ayn balang noktasna dnen, ayn para-sermaye, ayn para-de-erdir. Bu,

onun devrini, bir sermaye devri olarak belirler. Burada, dolamdan, daima dolama srdnden daha fazla para eker. Her ne olursa olsun, hzlandnlm bir tccar sermayesi devrinin (gelimi bir kredi sisteminde, parann deme arac olarak ilevi egemen durumdadr) ayn miktarda parann daha hzl dolam yapt anlamna geldii apaktr. Bununla birlikte, tccar sermayesinin yinelenen devri, hi bir zaman yinelenen bir satnalma ve sat ileminden daha fazla bir ey ifade etmedii halde, sanayi sermayesinin yinelenen devri (tketim srecini de ieren) tm yeniden-retim srecinin devreselliini ve yenilenmesini de ifade eder. Tccar sermayesi iin bu yalnzca d bir koul olarak grnr. Tccar sermayesinin hzla devrini srdrebilmesi iin sanayi sermayesinin srekli olarak piyasaya meta srmesi ve ekmesi gerekir. Yeniden-retim sreci ar gidiyorsa, tccar sermayesinin devri de yavalar. Tccar sermayesinin, retken sermayenin devrini salad dorudur, ama o bunu ancak, onun dolam zamann ksaltt srece baarr. Sanayi sermayesinin devir dnemi iin de bir snr tekil eden, retim zaman zerinde dorudan bir etkisi yoktur. Bu, tccar sermayesinin devri ile ilgili birinci engeldir. kinci olarak, yeniden retken tketimin koyduu engel dnda, tccar sermayesinin devri, kanlmaz olarak, bir de toplam bireysel tketimin hz ve hacmi ile snrldr, nk, tke-tim-fonunun bir ksm olan btn meta-sermaye ona baldr. Bununla birlikte (bir tccann bir dierine daima ayn meta sat ve bu tr dolamn speklasyon zamanlarnda ok krl grnebilecei, ticaret alemindeki devirler bir yana) tccar sermayesi, her eyden nce, retken sermaye iin M-P evresini ksaltr. Sonra, modem kredi sistemi
268 Kari Marks Kapital III

[sayfa 267] altnda, toplam toplumsal para-sermayenin byk bir ksmn eli altnda bulundurur, ve bylece daha nce satn alnan mal daha elinden kartmadan nce bile, tekrar satn almada bulunabilir. Ve bu durumda, tccarmzn dorudan doruya nihai tketiciye ya da tketiciyle arasndaki bir dzine baka arac tccara sat yapmasnn hi bir nemi yoktur. Daima belli snrlarn tesine itilme olana bulunan, yeniden-retim srecindeki byk esneklik nedeniyle, retim srecinin kendisinde, herhangi bir engelle karlamaz, karlasa bile bu engel ok esnektir. Metalann niteliklerinden ileri gelen M-P ve P-M'nin aynlmalan dnda, hayali bir talep yaratlr. Bamsz bir duruma sahip olduu halde, tccar sermayesinin hareketi, hi bir zaman, sanayi sermayesinin, dolam alan iersindeki hareketinden baka bir ey deildir. Ne var ki, bu bamsz durumu sayesinde, belli bir lde, yeniden-retim srecinin bal olduu snrlardan bamsz hareket eder ve bylece onun bu snrlarn daha teye iter. Bu i bamllk ve d bamszlk, tccar sermayesini, i bantnn bir bunalmla zorla yeniden kurulduu bir noktaya iter. Bunalmlann, nce dorudan tketimle ilgili perakende ticarette deil de, toptan ticarette ve toplumun para-sermayesini onun emrine veren bankaclkta ortaya kmas ve patlak vermesi grngsnn nedeni ite budur. Yapmc, aslnda, ihracatya ve ihracat da kendi d mterisine mal satabilir; ithalat hammaddeyi yapmcya ve yapmc da rnlerini toptanc tccara, vb. satabilir. Ama gzle grlmeyen belli bir noktada mallar satlmadan kalr, ya da gene btn reticiler ve araclarda yava yava ar bir mal ylmas olur. Tketim bu anda en yksek noktadadr ve bunun nedeni ya bir sanayi kapitalistinin dierlerini ardarda harekete geirmesi, ya da altnlan iilerin tam alma halinde olmas ve her zamankinden fazla harcama yapabilecek durumda bulunmalardr. Kapitalistlerin harcamalar da, byyen gelirleriyle birlikte artar. Ayrca daha nce de grdmz gibi (kinci Kitap, Blm III) deimeyen sermaye ile deimeyen sermaye arasnda (hzlanm bir birikim dikkate alnmasa bile) srekli bir dolam yer alr. Balangta bu, bireysel tketime hi girmedii iin, bu tketimin dndadr. Ama bu tketim gene de bu dolam kesinlikle snrlar, nk, deimeyen sermaye hi bir zaman kendisi iin retilmez, srf rnleri bireysel tketime giren retim alanlarnda ona daha fazla gereksinme olduu iin retilir. Bununla birlikte, bu dolam, gelecekteki talebe bel balayarak, bir sre sessiz-se-dasz devam edebilir, ve bu nedenle, bu gibi retim kollarnda, tccarlar ile sanayicilerin ileri canl bir biimde devam eder. Uzak d piyasalara sat yapan (ya da mallan i piyasada da ylan) tccarlann alacaklan yavalar ve azalr, bankalar deme iin bask yapar ya da satn alnan mallar iin verilen bor senetlerinin vadeleri bu mallar satlmadan [sayfa 268] nce dolunca, bunalmlar balar. Ardndan zorunlu satlar, demeKarl Marks 269 Kapital I

lerin karlanmas iin gerekli satlar balar. Daha sonra da, bu hayali gnenci birdenbire sona erdiren knt gelir. Tccar sermayesinin devrinin yzeysellii ve mantkszl bir ve ayn tccar sermayesinin devrinin birka retken sermayenin devirlerini ayn anda ya da ardarda salayabilmesi nedeniyle daha da byr. Tccar sermayesinin devri, sadece birka sanayi sermayesinin devirlerini salamakla kalmaz, ayrca, meta-sermayenin bakalamndaki zt evreleri de hzlandrabilir. rnein, tccar, yapmcdan keten bezi satn almakta ve bunu aartcya satmaktadr. Bu durumda demek ki, ayn tccar sermayesinin devri -gerekte, ayn M-P, keten bezinin gerekletirilmesi- iki farkl sanayi sermayesi iin, iki zt

evreyi temsil eder. Tccar bu mal retken tketim iin satt srece onun M-P hareketi daima bir sanayi kapitalisti iin P-M, ve P-M hareketi, bir baka sanayi kapitalisti iin daima M-P'dir. Biz eer, bu blmde yapm olduumuz gibi K'yi, dolam giderlerini dikkate almazsak, bir baka deyile, sermayenin tccarn metalan satn almak iin gerekli parayla birlikte yatrd ksmn bir yana brakrsak bu ek sermaye zerinden salanan ek kn AK'yi de hesaba katmam oluruz. Biz eer, tccar sermayesinin krnn ve devrinin fiyatlan nasl etkilediini renmek istiyorsak, bu tamamen manta uygundur ve matematiksel olarak dorudur. Bir libre ekerin retim-fiyat 1 sterlin ise, tccar 100 ile 100 libre eker alabilirdi. Bu miktar ekeri eer o bir yl boyunca satn alyor ve satyorsa ve eer ortalama yllk kr oran %15 ise, 100 sterline 15 sterlin ve 1 libre ekerin retim-fiyat olan 1 sterline 3 ilin katm olurdu; Yani, 1 libre ekeri 1 sterlin 3 iline satard. Ama, eer libre ekerin retim-fiyat 1 iline decek olsa, tccar 100 ile 2.000 libre eker satn alabilir ve ekerin libresini 1 ilin 14/5 peniye satard. eker iine yatrlm olan sermayenin yllk kr her 100 iin gene 15 olurdu. Ne var ki tccar birinci halde 100, ikinci halde 2.000 libre eker satmak durumundadr. retim-fiyatnn yksek ya da alak dzeyde oluunun, kr oran ile herhangi bir ilikisi yoktur. Ama bu, bir libre ekerin sat fiyatnn, kendisini tccar knna eviren ksmn, yani belli bir miktar meta ya da rn zerinden tccarn fiyata yapt ilaveyi byk lde ve kesinlikle etkileyebilir. Bir metan retim-fiyat kk ise, tccarn, sanalma fiyat iin, yani bu metan belli bir miktan iin yaraca miktar da kk olur. u halde, belli bir kr oran ile, bu miktardaki ucuz meta zerinden salayaca krn miktan da az olur. Ya da ayn ey demek olan, belli bir miktar sermaye ile, diyelim 100 ile, bu ucuz metalardan daha byk bir miktar satn alabilir ve her 100 iin elde ettii 15'lik toplam kr, bu metalar kitiesine ait bulunan her tek para ya da ksma, kk kesirler halinde blnm olur. Eer bunun tersi olursa, bunlann tersi dorudur. Bu tamamen, tccarn rnlerini alp sat, sanayi [sayfa 269] sermayesinin retkenliinin byklne ya da kklne baldr. Hollanda Dou
270 Kari Marks Kapital III

Hint Kumpanyasnn zamannda olduu gibi, tccann tekelci olmas ve ayn zamanda retimi tekeline almas hali dnda, bunun, tccann az bir krla ok meta ya da metalann her paras zerinden daha byk krla az meta satmasna bal olduu yolundaki yaygn dnceden daha gln bir ey olamaz. Tccann sat fiyatnn iki snr unlardr: bir yandan, zerinde hi bir denetimi olmayan metalarn retim-fiyat; te yandan, gene zerinde hi bir denetimi bulunmayan ortalama kr oran. Ona den tek ey, pahal ya da ucuz metalann alm-satm ile uramay semektir ve bu konuda bile, elindeki sermaye ile dier koullarn etkisi vardr. te bu yzden, tccann izleyecei yol, kendi iyi niyetine deil, tamamen kapitalist retim tarznn gelime derecesine baldr. retim zerinde tekele sahip eski Hollanda Dou Hint Kumpanyas gibi tamamyla ticari bir irket, olsa olsa kapitalist retimin balang dnemine uyan bir yntemin, btnyle deimi koullar altnda devam edebileceini hayal edebilirdi.40 Dier eylerin yansra aadaki hususlar, halk arasnda yaygn nyargnn srp gitmesine yardm ederler ve kr, vb. konusundaki btn yanl anlaylar gibi, salt ticaret ve tccar nyargsnn dikkate alnmasndan ileri gelirler: Birincisi: rekabet grngs, ama bunun yalnz, ticari knn, bireysel tccarlar, toplam tccar sermayesinin hissedarlar arasnda dalm ile ilikisi olan; rnein, rakiplerini piyasadan atmak iin, birisinin daha ucuza satmas. kincisi: Profesr Roscher apnda bir iktisat, Leipzig'de hl, sat-fiyatlarnda deiiklii meydana getiren eyin, "saduyu ve insancl"* nedenlere dayandn, kkl deiiklik geiren retim tarznn bir sonucu olmadn hayal edebiliyor. ncs: retim-fiyatlar, emein retkenliindeki ykselme sonucu der ve sat-fiyatlan da ayn nedenle derse, talep ve onunla birlikte piyasa-fiyatlar, ou kez arzdan daha hzl artar, ve bylece sat-fiyatian ortalama krdan daha fazlasn salar. Drdncs: bir tccar, daha byk bir sermayenin, daha hzl devretmesini salamak iin, satfiyatn indirebilir (bu indirim hi bir zaman, fiyata ekledii normal krdan fazla olmaz). Btn bunlar, yalnzca, tccarlarn kendi aralanndaki rekabeti ilgilendiren eylerdir, [sayfa 270] Bir metan fiyat, ve onunla birlikte bu fiyatta bulunan ar-deer
40

"Kr, genel ilke olarak, fiyat ne olursa olsun daima ayndr; ykselen ya da alalan bir deniz zerindeki yzen bir cisim gibi daima yerini korur. Bu nedenle fiyatlar ykselirken tccar fiyatlar ykseltir; fiyat derken tccar da fiyat drr." (Corbet, An lnquiry into the Causes, ete, of the MVealth of Individiuals, London 1841, s. 20.) Burada, genellikle metinde olduu gibi, szkonusu olan normal ticarettir, speklasyon deil. Speklasyonun tahlili ve ticari sermayenin blnmesiyle ilgili dier eyler, bizim inceleme alanmzn dna dyor. "Ticaret kr, sermayeye eklenen ve fiyatlar bamsz olan bir deerdir. kincisi ise" (speklasyon) "sermayenin deerinde ya da fiyatn kendisindeki deiiklie dayanr" [l.c, s. 128). * Roscher, Die Grundlagen der Nationalkonomie, 3. Auflage, 1858, s. 192. -Ed.
Kari Marks 271 Kapital I

pay, belli bir miktar emek tarafndan retilen metalann nispi byklne bal olarak daha byk ya da daha kk olduu halde, yksek ya da dk meta-fiyatlannn, ne belli bir sermaye tarafndan

retilen art-deer kitlesini ve ne de art-deer orann belirlemediini Birinci Kitapta gstermi bulunuyoruz. Bir metan her zgllemi miktannn fiyat, bunlar deerlere tekabl ettikleri lde, bu metada maddeleen toplam emek miktan ile belirlenir. Eer ok metada az emek maddelemise, metan birim fiyat dk, ve ierdii art-deer kk olur. Bir metada maddeleen bu emein, karl denen ve denmeyen emee nasl blndnn, bu nedenle, fiyatnn hangi ksmnn artdeeri temsil ettiinin, ne bu toplam emek miktaryla ve dolaysyla ne de o metan fiyatyla herhangi bir ilikisi vardr. Ne var ki, art-deer oran metan birim fiyatnda bulunan art-deerin mutlak byklne bal deildir. Bu oran, art-deerin nispi byklne ve onun ayn metada yer alan cretlere oranna baldr. te bu yzden, metan her birimindeki art-deerin mutlak bykl kk olduu halde, art-deer oran byk olabilir. Metan her parasndaki art-deerin bu mutlak bykl, birinci derecede, emein retkenliine ve ancak ikinci derecede, bu emein karl denmi ve denmemi biimde blnmesine baldr. imdi, ticari sat-fiyat szkonusu olduunda, retim-fiyat, belirli olan bir d varsaymdr. Daha nceleri, yksek ticari meta-fiyatlan, 1) yksek retim-fiyat-lanndan, emein retken olmayndan; 2) tccar sermayesinin, sermayelerin daha byk bir genel hareketlilik iersinde olmalan halinde payna debilecek miktardan ok daha byk art-deer kitlesini emmesi sonucu, genel bir kr orannn bulunmayndan ileri geliyordu. Her iki bakmdan da bu durumun sona ermesi demek ki kapitalist retim tarznn gelimesi sonucudur. Tccar sermayesinin devirleri, farkl ticaret dallarnda sre bakmndan deiir ve dolaysyla yllk devir saylan daha fazla ya da az olur. Ayn ticaret kolunda sermayenin devri, ekonomik evrimin farkl evrelerinde daha hzl ya da daha yavatr. Gene de, deneyimle belirlenen ortalama bir devir says vardr. Tccar sermayesinin devrinin, sanayi sermayesinin devrinden farkl olduunu grm bulunuyoruz. Bu, eyann doas gereidir. Sanayi sermayesinin devrinde tek bir evre, bamsz hale gelmi bir tccar sermayesinin, ya da bunun bir ksmnn tam bir devri gibi grnr. Ayrca bu, kr ve fiyat saptanmas bakmndan farkl bir bant iersinde bulunur. Sanayi sermayesi szkonusu olduunda, bunun devri, bir yandan, yeniden-retimin devreselliini ifade eder ve bu yzden belli bir dnemde piyasaya srlen metalann kitlesi ona baldr. te yandan, bu [sayfa 27i] sermayenin dolam zaman, bir engel, uzayabilen bir engel yaratr ve retim srecinin hacmini etkiledii iin, deer ye art-deer yaratlmas zerinde, azok kstlayc bir rol oynar. Devir, bu nedenle,
272 Kari Marks Kapital III

yllk retilen art-deer kitlesi, ve dolaysyla genel kr orannn olumasnda belirleyici bir e olarak etki yapar ama bu olumlu bir e olmaktan ok, snrlayc etkisi olan bir edir. Tccar sermayesi iin ise tersine, ortalama kr oran, belli bir byklktr. Bu sermaye, kr ya da art-deerin yaratlmasna dorudan doruya katlmaz, ve genel kr orannn ekillenmesine de ancak, sanayi sermayesince retilen kr kitlelerinden, toplam sermaye iersindeki pay ile orantl bir hisse ald srece katlr. Sanayi sermayesinin, kinci Cildin, kinci Ksmnda anlatlan koullar altnda yapt devir says ne kadar fazla olursa yaratt kr kitlesi de o kadar byk olur. Geri, genel bir kr orannn olumas yoluyla, toplam kr, farkl sermayeler arasnda, bunlann bu toplam knn retimine katlma oranlarna gre deil, toplam sermaye iersinde tuttuklar yere gre, yani kendi byklkleri ile orantl olarak dalr. Ama bu, sorunun zn deitirmez. Toplam sanayi sermayesinin devir says ne kadar byk olursa, kr kitlesi, yllk retilen art-deer kitlesi ve dolaysyla, dier koullar ayn kalmak zere, kr oran o kadar byk olur. Tccar sermayesinde durum farkldr. Tccar sermayesi iin kr oran belli bir byklktr ve bu, bir yandan, sanayi sermayesi tarafndan retilen kr kitlesiyle, te yandan, toplam tccar sermayesinin nispi bykl, bunun retim ve dolam srelerinde yatnlm bulunan toplam sermayeye olan nicel oran ile belirlenmitir. Bu sermayenin devir says gerekten de, toplam sermayeye olan orann ya da dolam iin gerekli tccar sermayesinin nispi bykln, belirleyici bir biimde etkiler, nk, gerekli tccar sermayesinin mutlak bykl ile bunun devir hznn ters orantl olduklar apaktr. Ne var ki, dier koullar ayn kalmak zere, tccar sermayesinin nispi bykl ya da toplam sermaye iersinde tuttuu yer, bu sermayenin mutlak bykl ile belirlenir. Toplam sermaye 10.000 ve tccar sermayesi bunun 1/10'i ise bu = 1.000; toplam sermaye 1.000 ise bunun 1/10'i = 100 olur. Tccar sermayesinin nispi bykl ayn kald halde, mutlak bykl, toplam sermayenin byklne bal olarak deiir. Ama biz burada, onun nispi bykln, diyelim toplam sermayenin 1/10'i olduunu veri olarak kabul ediyoruz. Ne var ki bu nispi byklk de gene devir ile belirlenir. Devri hzl iken, mutlak bykl, rnein, birinci durumda = 1.000 , ikinci durumda = 100 ve u halde nispi bykl 1/10 olacaktr. Daha yava bir devir ile, mutlak bykl, birinci durumda diyelim = 2.000, ikinci durumda = 200 olacaktr. Bylece nispi bykl, toplam sermayenin 1/10'i iken 1/5'ine ykselecektir. Tccar sermayesinin devrini, rnein ulatrma aralanndaki gelime gibi, ksaltan durumlar, tccar sermayesinin mutlak bykln de pro tanto azaltr ve bylece de, genel kr orann artrr. Eer durum tersi olursa, bunun tersi dorudur. Gelimi

bir [sayfa 272] kapitalist retim tarz, daha nceki koullara gre, tccar sermayesi zerinde iki ynl bir etki yapar. Bir yandan,
Kari Marks 273 Kapital I

fiilen ilev yapan daha kk bir tccar sermayesi kitlesiyle, ayn miktar meta devredilir; tccar sermayesinin daha hzl devri ve buna bal olarak, daha hzl bir yeniden-retim sreci nedeniyle, tccar sermayesinin sanayi sermayesine oran klr. te yandan, kapitalist retim tarznn gelimesiyle birlikte, btn retim meta retimi halini alr ve bylece btn rnler, dolama araclk edenlerin elinden geer. urasn da eklemek gerekir ki, kk lekte retimde bulunulan daha nceki retim tarz koullannda, reticilerin ok byk bir ksm, mallann dorudan doruya tketicilere sattklan ya da kiisel sipariler zerine altklan gibi, rnlerin bir ksmn dorudan doruya reticinin kendisi ayni olarak tketir, bir ksm hizmetler ayni olarak yerine getirilirdi. Bu yzden, daha nceki retim tarzlannda ticari sermaye, devrini salad meta-sermayeye oranla daha byk olduu halde: 1) mutlak olarak daha kkt, nk, toplam rnn, kyas kabul etmeyecek kadar kk bir ksm meta olarak retilir ve tccarn eline derek meta-sermaye olarak dolama geerdi. Daha kkt, nk, meta-sermaye daha kkt. Ama ayn zamanda yalnzca devrinin ok yava olmas nedeniyle deil, ve yalnzca devrettirdii metalann kitlesi ynnden deil, orantl olarak da daha bykt. Bir de, bu metalar kitlesinin fiyat ve dolaysyla bunlar iin yatrlacak tccar sermayesi emein retkenliindeki dklk yznden kapitalist retim koullannda daha byk olmas nedeniyle daha bykt, bylece, ayn deer, daha kk bir metalar kitlesinde maddelemiti. 2) Kapitalist retim temeli zerinde, yalnzca daha byk bir metalar kitlesi retilmekle kalmaz (bu metalar kitlesinin deerindeki dme de hesaba kalmak zere), ama ayn rnler kitlesi, mein tahl, daha byk bir meta kitlesi tekil eder, yani tahl, gitgide daha fazla bir ticaret nesnesi haline gelir. Bunun sonucu olarak, yalnz tccar sermayesinin kitlesinde deil, deniz ulatrmas, demiryollan, telgraf, vb. gibi, dolamda kullanlan btn sermaye kitlesinde de bir art olur. 3) Ne var ki bu, "sermayeler aras rekabetin" tartlmasna giren bir konudur: bo duran ya da ancak yan yana ilev yapan tccar sermayesi, kapitalist retim tarzndaki gelimeyle, perakende ticarete girme kolayl ile, speklasyonla, serbest kalan sermaye bolluuyla byr. Ama, tccar sermayesinin toplam sermayeye oranla nispi bykl veri kabul edildiinde, eitii ticaret kollarndaki devir farklan, ne tccar sermayesinin payna den toplam krn bykln ve ne de genel kr orann etkiler. Tccarn krn belirleyen ey, devrettirdii meta-sermayenin kitlesi deil, bu devri salamak iin yard para-ser-mayenin boyuandr. Yllk genel kr oran %15, yatrlan sermaye 100 ise ve bu sermaye ylda bir devir yapyorsa, tccar metalanm 115 sterline satacakr. Eer sermayesi ylda be devir yapacak olursa, 100 sterline [sayfa 273] satn ald meta-sermayeyi, ylda be kez 103 sterline, u halde 500'lk bir meta-sermayeyi 515'e satacaktr. Bu, yard 100'lk
274 Kari Marks Kapital III

sermayesi zerinden, 15'lik ayn yllk kn verir. Byle olmasayd, tccar sermayesi, devir saysna oranla, sanayi sermayesinden ok daha yksek bir kr salam olurdu ki, bu da genel kr oran yasas ile eliirdi. Demek oluyor ki, eitli ticaret kollarndaki tccar sermayesinin devir says, metalann ticari fyatlan zerinde dorudan bir etkiye sahiptir. Ticari fiyata eklenen miktar, belli bir sermayenin ticari knnn, bir metan retim-fyatna den ksm, eitli ticaret kollanndaki tccar sermayelerinin devir says ile ya da devir hz ile ters orantldr. Bir tccar sermayesi, ylda be devir yaparsa, bu sermaye, ayn deerdeki meta-sermayeye, ylda yalnz bir devir yapan dier bir tccar sermayesinin, ayn deerdeki meta-sermayeye kattnn yalnz 1/5'i kadar bir ek yapar. Farkl ticaret kollarndaki sermayelerin ortalama devir srelerine bal olarak sat-fiyatlannda grlen deiiklikler, sonunda u anlam tar: Belli byklkteki tccar sermayesi iin, genel yllk kr oran tarafndan, u halde, bu sermayenin ticari ilemlerinin zgl niteliinden bamsz olarak belirlenen ayn kr kitlesi, eit deerdeki metalar kitleleri arasnda -devir hz ile orantl olarak- farkl dalr, ve bylece, rnein, bir tccar sermayesi ylda be devir yaparsa, metalann fiyatna %15/5 = %3, ylda bir devir yaparsa %15 ek yapar. Farkl ticaret kollanndaki ticari knn ayn yzdesi, bu nedenle, metalarn sat-fiyatlarn, tamamen bunlarn devir srelerine bal olarak, bu metalarn deerlerinin tamamen farkl yzdeleri ile ykseltir. te yandan, sanayi sermayesinde devir dnemi, belirli bir sermaye tarafndan belli bir srede retilen deerlerin ve ar-deerlerin kitlesini, smrlen emein kitlesini etkiledii iin etkilemekle birlikte, retilen bireysel metalann deer bykln hi bir ekilde etkilemez. Bu, hi kukusuz, gzlerden sakl bir eydir, ve retim-fiyatlarna baklr baklmaz da baka trl grnr. Ama bunun tek nedeni, daha nce incelenen yasalar gereince, eitii metalarn retim-fiyatlarnn, bunlann deerlerinden sapmas olgusudur. Ama biz, btnyle retim srecine, toplam sanayi sermayesi tarafndan retilen metalar kitlesine bakacak olursak, genel yasann geerli olduunu hemen grrz. u halde, devir dneminin, sanayi sermayesi tarafndan retilen deerlerinin oluumu zerindeki

etkisinin daha yakndan incelenmesi, bizi tekrar genel yasaya, ekonomi politiin temeline, metalarn deerlerinin, ierdikleri emek-zaman ile belirlendii olgusuna gtrd halde, tccar sermayesinin devrinin ticari-fiyatlar zerindeki etkisi, birletirici halkalarn ok kapsaml bir tahlili yaplmakszn, fiyatlann tamamen keyfi belirlendiine iaret eder grnen bir grngy aa kartr; yani bu fiyatlar, yalnzca ylda belli bir miktar kn cebe indirmeye azmetmi bir sermaye tarafndan saptanmaktadr. Srf devirlerin bu etkisi yznden, belli snrlar iersinde, dolam srecinin kendisi, meta-fiyatiann, retim [sayfa 274] srecinden bamsz olarak belirliyormu gibi grnr. Btn
Kari Marks 275 Kapital I

olarak yeniden-retim sreci konusundaki her trl yzeysel ve yanl anlaylar, tccar sermayesinin incelenmesinden ve bu sermayenin kendisine zg hareketlerinin, dolama araclk edenlerin kafalannda uyandrd dncelerden kmlardr. Okurun byk bir dehetle farkettii gibi, eer kapitalist retim srecinin gerek i bantlarnn tahlili, ok etrefil ve usuz bucaksz bir i ise; ve eer, gzle grnr, tamamen dsal bir hareketi, gerek isel bir harekete indirgemek bilimin grevleri arasnda ise, kapitalist retimi ve dolam yrten kiilerin kafalannda, retim yasalan konusunda beliren kavramlann, bu gerek yasalardan bambaka eyler, ve sadece gzle grnen hareketierin bilinli ifadeleri olaca besbellidir. Tccar, borsa speklatr ve banker zerine olan kavramlar, zorunlu olarak tamamen arptlmtr. Yapmclar zerine olan kavramlar, sermayelerinin tabi olduu dolam hareketleri, ve genel kr orannn eitienmesi yznden bozulmutur.41 Ayn ekilde rekabet de, bunlann kafalannda, batan sona arptlm bir role brnmtr. Deer ile art-deerin snrlar belirli ise sermayeler arasndaki rekabetlerin, deerleri retim-fiyat-lanna ve daha sonra da, tccar fiyatianna, art-deeri ortalama kra nasl dntrdn kavramak kolaydr. Ama bu snrlar olmakszn, rekabetin niin genel kr orann bu deil de u dzeye, rnein, %1.500 yerine %15'e indirgedii, kavranlmas olanaksz bir ey olur. Rekabet olsa olsa, ancak genel kr orann bir dzeye indirgeyebilir, ama iinde bu dzeyin kendisini belirleyebilecek bir e tamaz. Tccar sermayesi asndan ite bunun iin, fiyatian belirleyen ey devrin kendisi gibi grnr. Buna karlk, sanayi sermayesinin devir hz, bir sermayenin daha ok ya da az emek smrmesini salad srece, kr kitlesi ve dolaysyla, genel kr oran zerinde belirleyici ve snrlayc bir etki yapt halde, bu kr oran, tccar sermayesi iin dsal bir olgu halini alr ve ar-deer retimi ile isel ilikisi grnmez hale gelir. Dier btn koullar eit olmak zere ve zellikle ayn organik bileime sahip, ayn sanayi sermayesi ylda iki yerine drt devir yapsa, iki kati ar-deer ve dolaysyla kr retir. Ve bu sermaye, bu daha hzl devri olanakl klan, gelimi retim yntemi zerinde tekele sahip olur olmaz ve olduu srece, bu durum grnr hale gelir. Tersine, farkl ticaret kollannda, devir dnemlerindeki farklar, belli bir meta-sermaye-nin devri zerinde salanan krn, bu meta-sermayeyi devrettiren para-sermayenin devir says ile ters orantl olgusunda kendilerini gsterirler. Small profits and quick returns*, shopkeeper'a**, srf ilke olarak izledii
41

Bu ok safa ama ayn zamanda ok doru saptamadr: "Bir ve ayn metan, farkl satclardan, olduka farkl fiyatlarla elde edilebilmesi olgusu hi kukusuz ou kez bir hesap yanllndan ileri gelmektedir." (Feller and Odermann, Das Ganze derkaufmarmischer Arith-metik, 7* ed., 1859, s. 451]. Bu, fiyatlarn saptanmasnn nasl tamamen teorik, yani soyut hale geldiini gstermektedir. * Kk krlar ve hzl devirler, -. ** Dkkanc, -f.
276 Kari Marks Kapital III

bir ilke gibi grnr, [sayfa 275]

Gerisine gelince, biri dierini izleyen, karlkl olarak birbirini telafi eden, daha hzl ve daha yava devirler bir yana, tccar sermayesinin devri konusundaki bu yasann, her ticaret alannda, ancak belirli bir alana yatrlan tccar sermayesinin tamamnn yapt devirlerin ortalamas iin geerli olduu aktr. B ile ayn alanda i yapan A'ya ait sermaye, ortalama devir saysndan daha fazla ya da daha az devir yapabilir. Bu durumda dierleri, daha az ya da daha ok devir yaparlar. Bu, bu alana yatrlm bulunan toplam tccar sermayesi kitlesinin devrini deitirmez. Oysa bunun, bireysel tccar ya da dkkanc iin byk bir nemi vardr. Tpk, sanayi kapitalistlerinin daha iyi ortalama koullar altnda retim yapklannda fazladan kr salamalar gibi, o da bu durumda fazladan bir kr elde eder. Rekabet onu zorlarsa, knn ortalamann alna drmeksizin, mallann rakiplerinden daha ucuza satabilir. Sermayesini daha hzl devrettirmesini salayan koullarn kendileri, eer elverili bir dkkan yeri gibi satlk eyler ise, bunun iin fazladan bir rant deyebilir, yani art-knnn bir ksmn toprak rantna evirebilir, [sayfa 276]
Kari Marks Kapital III

277

ONDOKUZUNCU BLM PARA TCARETYLE URAAN SERMAYE SANAY sermayesinin ve (sanayi sermayesinin dolam hareketinin bir ksmn kendi zel hareketi gibi zerine ald iin) imdi ona ilave edebileceimiz ticaret sermayesinin dolam srecinde parann

yapt srf teknik hareketler, tam bu hareketleri ve yalnz bu hareketleri, kendisine zg ilemler olarak yerine getiren zel bir sermayenin ilevi halinde bamszlarlarsa, bu sermaye, para ticaretiyle uraan sermaye eklini alm olur. Sanayi sermayesinin, ve daha dorusu ticaret sermayesinin bir ksm, her zaman yalnz genellikle para-sermaye olarak para-biiminde bulunmaz, ama srf bu teknik ilevleri yerine getiren para-sermaye olarak da para-biiminde bulunur: Toplam sermayenin belirli bir ksm, kendisini geri kalan ksmdan bamszlatnr ve kapitalist ilevi, yalnzca, tm sanayici ve tccar kapitalistler snf iin bu ilemleri yerine getirmekten ibaret bulunan, para-sermaye biiminde onlardan aynlr. Ticaret sermayesinde olduu gibi, sanayi sermayesinin dolam srecinde parasermaye biiminde i gren bir ksm, geri kalan ksmdan aynlr, ve yeniden-retim srecindeki bu ilemleri, dier btn sermayeler iin yerine getirir. Bu para-sermayenin hareketleri bu nedenle, gene, yeniden-retim srecine katlan sanayi sermayesinin bamszlam bir ksmnn hareketlerinden baka bir ey deildir, [sayfa 277]
278 Kari Marks Kapital III

Sermaye ancak yeni yatnld zaman ve srece -bu, birikim iin de geerlidir- para biiminde sermaye, hareketin balang noktas ve biti noktas olarak grnr. Ama dolam srecinde i grmekte bulunan btn sermayeler iin, bu birinci ve sonuncu noktalar, yalnzca gei noktalar olarak grnr. Basit meta dolamnda grlm olduu gibi, sanayi sermayesi, retim alanndan kt andan bu alana tekrar girdii ana kadar, M'-P-M bakalamndan getii iin, P, aslnda, bakalamn bir evresinin, bu evreyi tamamlayacak kart evrenin balang noktasn tekil etmek zere olan biti noktasn temsil eder. Ve, sanayi sermayesinin M-P hareketi, daima, tccar sermayesi iin P-M-P olduu halde, tccar sermayesi iin de fiili sre, bu kez ilev yapmaya balaynca srekli M-P-M olur. Ama o, M-P ve P-M hareketlerini ayn zamanda yapar. Bunun anlam, bir baka sermaye P-M evresinde iken, bir sermaye M-P evresinde bulunuyor ve ama, ayn sermaye, retim srecinin sreklilii nedeniyle, bir ve ayn zamanda srekli san alyor ve srekli satyor. Bir ve ayn zamanda daima her iki aamada bulunuyor demektir. Bir ksm, daha sonra tekrar metalara evrilmek zere paraya evrilirken, bir dieri tekrar paraya evrilmek zere ayn anda metalara evrilmektedir. Parann burada, dolam arac olarak m yoksa deme arac olarak m i grd, tamamen meta deiiminin biimine baldr. Her iki halde de kapitalist, srekli olarak birok insana para demek ve srekli olarak birok kimseden para almak durumundadr. Para deme ve para alma eklindeki bu tamamen teknik ilem, para deme arac olarak i grd srece, deme bilanolar yapmay ve bilano hesaplan tutmay gerekli klan balbana bir emektir. Bu emek, bir dolam gideridir, yani deer yaratan bir emek deildir. Bu i, zel bir aralar ya da kapitalistler topluluu tarafndan, geriye kalan kapitalist snf adna yrtlmek suretiyle ksaltlr. Sermayenin belirli bir ksmnn, bir yma olarak, potansiyel para-sermaye olarak - yedek bir deme arac, yedek bir satnalma arac, altrmay bekleyen para eklinde bo duran bir sermaye gibi, her an elde bulunmas gerekir. Dier bir ksm, srekli olarak bu biimde geriye akar. Para toplama, deme, defter tutma dnda, bu, yma halindeki parann korunmasn da gerektirir ki, bu da balbana bir ilemdir. Gerekten de, bu, srekli olarak yma parann, dolam ve deme aralarna evrilmesi, ve salar ile sresi dolan alacak demelerinden salanan para aracl ile tekrar ylmas demektir. Sermayenin, kendi ilevleriyle iliiini kesen ve para olarak bulunan sermayenin bu ksmnn ite bu devaml hareketi, bu tamamen teknik ilev, dolam maliyetleri olarak snflandrlan, kendi bana bir emee ve harcamaya yolaar. blm, sermayenin ilevlerine bal bulunan bu teknik ilemlerin, tm kapitalist snf iin, elden geldiince kendi zel ilevleri olarak, zel [sayfa 278] bir araclar ya da kapitalistler topluluu tarafndan yaplKarl Marks 279 Kapital I

masn - ya da bu ilerin bunlann ellerinde toplanmasn gerektirir. Tccar sermayesinde olduu gibi burada da iblm iki anlamda szko-nusudur. Uzmanlk isteyen bir i haline gelir ve tm snfn para mekanizmas iin, zel bir i olarak yapldndan, belirli ellerde toplanr ve byk lekte yrtlr. Hem eitli bamsz kollara ayrlma ve hem de iin bu kollar arasnda (byk brolar, saysz sayman ve veznedarlar, alabildiine geni bir iblm) paralanmas yoluyla daha da ileri bir iblm yer alr, Para deme ve tahsil etme, hesaplann kapatlmas, cari hesa-plann tutulmas, parann korunmas, vb. gibi btn bu iler, bu teknik ilemleri zorunlu klan faaliyetlerden ayrlarak, bu ilevler iin yatnlm sermayeyi, para ticaretiyle uraan sermaye haline getirir. zgl iler halinde bamszlamalarnn, para ticaretine yolat eitli ilemler, parann kendisinin eitli amalarndan, ve sermayesinin para-biiminde yrtmek zorunda bulunduu ilevlerinden doarlar. Parann, balangta, farkl topluluklar arasndaki rn deiiminden doup gelitiine daha nce deinmitim.42 Para ticareti, para-meta ticareti, bu nedenle, nce uluslararas ticaretten gelimitir. Farkl ulusal sikkelerin varolmalanndan beri, yabanc lkelerden satn almada bulunan tccarlar, kendi ulusal

sikkelerini yerel sikkeler ile deitirmek ve bunun tersini yapmak ya da farkl sikkeleri, henz sikke haline getirilmemi saf gm ya da altnla -dnya paras ile- deitirmek zorundaydlar. Modern para ticaretinin doal temellerinden birisi olarak grlebilecek kambiyo ii bylece domutur.43 Bundan, gmn (ya da altnn), ulusal paradan farkl olan dnya pa42

Zur Kritik derpolitischen Ekonomie, s. 27 (Ekonomi Politiin Eletirisine Katk, Sol Yaynlar, Ankara 1974, s. 76). Ayrca bkz. Kapital, 1. C. 2. Blm. -Ed. 43 "Sikke basma ayrcalna sahip bulunan birok prensler ile kentlerin bastklar sikkelerin, ayar ve basklaryla ilgili olarak sikkeler arasndaki byk farkllklar, tccarlarn, farkl sikkelerin tasfiyesi iin, gerektiinde yerel paray kullanabilmelerini salamak iin bu ile ilgili kurumlarn yaratlmasn zorunlu klmt. Yabanc piyasalara giden tccarlar, nakit demelerde bulunabilmek iin yanlarnda sikke haline getirilmemi saf gm ya da altn bulunduruyorlard. Ayn ekilde, yerel piyasalardan aldklar paray da, yurtlarna dnerken sikke haline getirilmemi gm ya da altnla deitiriyorlard. Para deitirme ii, sikke haline getirilmemi deerli madenlerin yerel sikkeler ile deitirilmesi ii ya da bunun tersi, bylece yaygn ve krl bir i haline geldi." (Hllmann, Stdtvesen des Mittelalters, Bonn 1826-29, 1, s. 437-38.) "Kambiyo basklar, bu adlarn, polie kartmalar olgusundan deil... sikkeleri deitirmeleri olgusundan alrlar. Am-sterdam Kambiyo Bankasnn 1609'da kurulmasndan ok nce, Hollanda'nn ticaret kentlerinde, sarraflar, kambiyo yerleri ve hatta kambiyo bankalar vard.... Bu sarraflarn ileri, lkeye yabanc tccarlar tarafndan getirilen saysz trdeki sikkeleri, resmi sikkelerle deitirmekti. Yava yava bunlarn faaliyet evreleri geniledi.... Bunlar zamann bankerleri ve kasadarlar haline geldiler. Ama, Amsterdam hkmeti, kasadarlk ve kambiyo ilerinin birletirilmesini tehlikeli grd ve bu tehlikeyi nlemek iin, hem kasadarlk ve hem de kambiyo ilemlerini yerine getirebilecek, yetkili ve byk bir kurum kurmaya karar verdi. Bu kurum 1609'da kurulan nl Amsterdam Kambiyo Bankas idi. Ayn ekilde, Venedik, Cenova, Stockholm, Hamburg kambiyo bankalar kkenlerini, srekli para deitirme zorunluluuna borludurlar. Bunlar arasnda Hamburg Kambiyosu bugn hl i yapan tek kurumdur, nk, kendisine ait darphanesi olmayan bu ticaret kentinde byle bir kuruma hl gereksinme duyulmaktadr, vb." (S. Vissering, Handboek var Praktische Staathuishoudkurde, Amsterdam 1860-61, 1, s. 247-48.) 280 Kari Marks Kapital III

ras -imdi banka paras ya da ticaret paras denilmektedir- olarak i grd kambiyo bankalan domutur. Bir lkedeki bir sarraf, [sayfa 279] seyyahlara, bir baka lkedeki sarraf iin denmek zere verdii polie anlamnda olmak zere, kambiyo ilemi, eski Roma ve Yunan'da, gerek para deiiminden doup gelimiti. Metalar olarak (lks eyalar yapm iin hammadde olarak) altn ve gm ticareti, kle ticaretinin ya da evrensel para olarak parann ilevleri iin bir ara devini yerine getiren ticaretin doal temelidir. Bu ilevler, daha nce de akland gibi (Buch I, Kap. III, 3, c) iki ynldr: uluslararas demelerde denge salamak iin, ve faiz peindeki sermaye gleriyle ilgili olarak, eitli ulusal dolam alanlar arasndaki ileri-geri para hareketi; bununla ezamanl olarak, deerli madenlerin, retim kaynaklarndan dnya piyasas yoluyla ak ve bunlarn eitli ulusal dolam alanlar arasnda dalm. ngiltere'de, 17. yzyln byk bir ksmnda kuyumcular hl bankerlik yapyorlard. Uluslararas demelerin dengelenme ilerinin daha sonralan kambiyo ticaretinde nasl gelitiini, vb. ve deerli senetler ile ilgili ilemler konusundaki her eyi tamamen bir yana brakacaz; ksacas, kredi sisteminin bizi burada henz ilgilendirmeyen btn zel ekillerini dikkate almayacaz. Ulusal para, evrensel para olarak i grrken yerel niteliinden syrlr, bir ulusal para bir bakas ile ifade edilir ve bylece bunlarn hepsi de nihayet ierdikleri altn ya da gme indirgenir ve bunlar da, dnya paras olarak dolamda bulunan iki meta olduklar iin, ayn anda, srekli deiiklik gsteren kendi karlkl deer oranlanna indirgenirler. Para ticareti yapan adamn kendi zel ura haline getirdii ey ite bu ara ilemlerdir. Sarraflk ile kle ticareti, demek ki para ticaretinin balangtaki biimleri olup, parann, ulusal para ve dnya paras olarak iki yanl ilevinden doarlar. Kapitalist retim sreci, ve genellikle ticaret, kapitalizm ncesi retim biimlerine dayand zaman bile u sonulara ular: Birincisi, parann yma olarak biriktirilmesi, yani burada, sermayenin yedek bir deme ve satnalma fonu olarak para-biiminde daima elde bulundurulmas gereken ksm. Bu, para ymann, kapitalist retim tarz altnda tekrar grnen ve genellikle tccar sermayesinin gelimesiyle, en azndan bu sermayenin amalan iin ortaya kan ilk biimidir. Her iki nokta da, ulusal olduu kadar uluslararas dolam iin de geerlidir. Para yma, srekli bir ak iersindedir, durmadan dolama akar ve durmadan ordan geri dner. Bu para ymann ikinci biimi, atl halde duran ve, yeni biriken ve henz yatnlmam bulunan para-ser-maye de dahil, geici olarak kullanlmayan para eklindeki sermayedir. Bu para ymann olumasyla ortaya kan ilevler, her eyden nce, parann saklanmasdr, defter tutulmasdr, vb.. kincisi, ne var ki btn bunlar, satn almalar iin para harcanmasn, satlardan para toplanmasn, demeler yaplmasn ve yaplacak
Kari Marks 281 Kapital I

[sayfa 280] demelerin kabuln, bilanolan, vb. gerektirir. Para ticaretiyle uraan kimseler btn bu hizmetleri, balangta, tccarlar ile sanayici kapitalistlerin basit kasadarlar olarak yerine getirirler.44 Para ticareti, ilk evrelerinde bile, bu normal ilevlerine bir de bor verme, bor alma, kredi katlr katlmaz, iyice geliir. Faiz getiren sermayenin ele alnd bundan sonraki ksmda, bu konuda daha fazla durulacaktr. Kle ticaretinin kendisi de, altn ya da gmn bir lkeden dierine aktarlmas, srf meta ticaretinin bir sonucudur. Uluslararas demelerin durumunu ve eitli piyasalardaki faiz oranlann ifade eden kambiyo kurlar ile belirlenir. Kle ticaretiyle uraan kii, bu haliyle, bu sonularn salt bir aracs olarak igrr. Para ile para hareketierinin ve biimlerinin, basit meta dolamndan nasl gelitiini tartrken (Buch

I, Kap. III), satnalma ve deme arac olarak dolamda bulunan para kitlesinin hareketlerinin, metalann bakalamna, ve imdi tm yeniden-retim srecinde bir evreden baka bir ey olmadn bildiimiz bu bakalamn hacmi ile hzna bal bulunduunu grmtk. Para malzemesinin -aln ile gmnbunlann retim kaynaklanndan salanmasna gelince, bu dorudan doruya meta deiimi, meta olarak aln ile gmn dier metalar ile deiimi yoluyla olur. u halde bunun kendisi de, demir ya da teki madenlerin salanmas gibi, meta deiiminde ancak bir evredir. Ne var ki, deerli madenlerin dnya piyasasndaki hareketlerini ilgilendirdii kadanyla (biz burada, bor yoluyla sermaye aktanlmasn ifade eden -bu, meta-ser-maye eklini de alabilen bir tr aktarmadr- hareketleri bir yana brak44

"Kasiyerlik kurumu belki de, Hollanda ticaret gelirlerinde olduu kadar hi bir yerde balangtaki bamsz niteliini korumamtr" (Amsterdam'da kasadarlk iinin kkeni konusunda bkz: E. Lusac; Holland's Rykdom, Part III). "Onun ilevleri ksmen, eski Amsterdam Kambiyo Bankasnn ilevleriyle akmaktadr. Kasiyer, hizmetlerinden yararlanan tccarlardan belli bir miktar para alr ve bunun karlnda onlar iin defterinde bir "kredi" aar. Tccarlar daha sonra ona bor senetlerini gnderirler, kasiyer onlar adna bunlar tahsil ederek hesaplarna alacak olarak geirir. Ayn zamanda, bunlarn ektikleri senetler (kassiers briefes) iin demelerde bulunur ve bu miktarlar hesaplarnda borlandrr. Bu tahsilat ve demeler iin kk bir cret alr ve bu, ona yapt i karlnda ancak, taraflar arasndaki devir ilemlerinin hacmiyle orantl bir gelir salar. Eer demeler, ayn kasiyer ile i yapan iki tccar arasnda yaplyorsa, bu gibi demeler, kendi defterlerine yaplan karlkl kaytlar ile ok basit ekilde tasfiye edilir. nk, kasiyerler bunlarn karlkl alacaklarn gn gnne tasfiye eder. Kasiyerlerin asl ii bylece, demelerdeki bu araclk ii oluyor. Bu nedenle, kasiyerlik, sanayi giriimlerini, speklasyonu, snrsz krediler amay, konusu dnda brakyor; nk, kasiyerin, kendisinde hesab bulunan bir kimseye alacann zerinde demede bulunmamas, bu ite bir kural olmas gerektir." (Vissering, loc. cit., s. 134) Venedik'teki banka birlikleri zerine: "Kle tanmasnn, baka yerlerden daha az uygun olduu Venedik'te gereksinmeler ile yerel durum, bu kentin byk tccarlarn, gerekli gven, denetim ve ynetim altnda banka birlikleri kurmaya yneltti. Bu gibi birliklerin yeleri, belli bir miktar para yatryorlar, alacakllarna bu hesap zerinde deme senetleri dzenliyorlar ve bu denen miktar, bu ama iin tutulan defterde borlunun hesabndan dlerek, ayn defterde alacaklnn hesabna kaydediliyordu. Bu, ciro bankalar denilen kurumlarn en eski ncleridir. Bu birlikler gerekten eskidirler. Ama. 12. yzyla balanacak olurlarsa, 1171'de kurulan Devlet stikraz Kurumu ile kartrlrlar." (Hllmann, loc. cit., s. 453-54.)
282 Kari Marks Kapital III

yoruz) bu da tpk parann, ulusal satnalma ve deme arac olarak hareketinin, i piyasadaki meta deiimi ile belirlenmesi gibi, uluslararas [sayfa 28i] meta deiimi ile belirlenir. Deerli madenlerin, bir ulusal dolam alanndan dierine giri-klar, srf ulusal paradaki deer kayb ya da ifte standart uygulanmas ile meydana geldii srece, para dolamna yabanc eylerdir ve sadece devlet kararnameleri ile keyfi yaratlan sap-malann dzeltilmesini temsil ederler. Son olarak, ister i ister d ticarette satnalma ve deme arac iin yedek fon tekil eden, ve gene srf geici olarak bo kalan bir sermaye biimini temsil eden para ymaya gelince, bunlar her iki halde de, dolam srecinin zorunlu tortulandr. Tm para dolam, eer hacim, biim ve hareket olarak, meta dolamnn srf bir sonucu ise, ve bu da kapitalist adan yalnzca sermayenin dolam sreci ise (gelirin harcanmas perakende ticaret yoluyla yapld srece, sermayenin gelir ile, ve gelirin gelir ile deimesini de kapsamak zere), para ticaretinin, yalnzca meta dolamnn srf bir sonucu ve grngs olan para dolamn salamad apaktr. Bu para dolamnn kendisi, meta dolamndaki bu evre, para ticaretinde zaten kendiliinden varsaylr. Para ticaretinin salad ey, yalnzca para dolamnn teknik ilemlerini toplu, ksa ve basit hale getirmektir. Para ticareti, para ymay oluturmaz. Bu yma, isteyerek yapld srece (yani, kullanlmayan sermayenin ya da yeniden-retim srecindeki bir bozukluun ifadesi olmad srece) onun oluumunun ekonomik asgariye indirgenebilecei teknik olanaklan salar, nk, btnyle kapitalist snf iin kullanldnda, yedek satnalma ve deme arac fonlan, her kapitalistin bu ii kendisi yapmas halinde olmas gerekenden daha fazla olmak zorunda deildir. Para ticaretiyle uraanlar, deerli madenler satn almazlar. Onlar, yalnzca, meta ticareti bunlar satn alr almaz, dalmlann salarlar. Para, deme arac olarak i grd srece, para ticareti yapanlar, demeler dengesinin salamlatnlmasn kolaylatnrlar ve bu yapay dengeleme mekanizmas yoluyla, bu ama iin gerekli para miktann azaltm olurlar. Ama bunlar ne karlkl demeler arasndaki ilikileri ve de bu demelerin hacmini belirlerler. rnein, bankalar ile kliring brolannda birbirleriyle karlkl olarak deitirilen polieler ile ekler, tamamen bamsz ticari ilemleri temsil ederler ve belirli ilemlerin sonucudurlar; szkonusu olan, bu sonulann teknik bakmdan daha iyi bir biimde dengelenmesidir. Para, satnalma arac olarak dolamda bulunduu srece, satnalma ile satlarn hacim ve saysnn, para ticareti ile herhangi bir ilikisi yoktur. Para ticareti ancak, satnalma ve satla ilgili teknik ilemleri ksaltabilir ve bylece, metalann devri iin gerekli nakit para miktarn azaltr. Para ticareti, burada incelediimiz yaln biimiyle, yani kredi sisteminden ayr olarak, yleyse, meta dolamnn belli bir evresinin, yani para dolamnn teknii ile, ve parann kendi dolamndan ileri gelen farkl ilevlerle ilgilidir.
Kari Marks 283 Kapital I

Bu, para ticaretini, metalann bakalamn ve deiimini salayan ya da hatta meta-sermayenin bu srecine sanayi sermayesinden ayn bir [sayfa 282] sermayenin sreci grnn veren, meta ticaretinden esasl ekilde aylr. Bu nedenle, tccar sermayesinin kendi dolam biimi, P-M-P olduu, burada metan iki kez yer deitirdii ve bylece parann geriye akn salad, oysa bundan farkl

olan M-P-M biiminde parann iki kez el deitirerek meta deiimini salad halde, para ticareti yapan sermaye iin byle zel biim yoktur. Para-sermaye, ayn bir kapitalistler snf tarafndan para dolamnn bu teknik yann salamak iin yatrld srece -bu, dier bir durumda, bu amalar iin tccarlar ile kapitalistlerin bizzat yatrmak zorunda kala-caklan ek sermayeyi daha kk lekte temsil eden bir sermayedir-sermayenin genel biimi, P-P' burada da grlr. P yatrmak suretiyle bu kapitalist P + AP salar. Ama, P-P' salamas, burada, bakalamn maddi deil teknik srecini ilgilendirir. Para ticaretiyle uraan kimselerin kullandklan para-sermaye kitlesinin, tccarlar ile sanayi kapitalistlerinin, dolam srecindeki para-sermayeleri olduu, bu kimsenin yapt ilemlerin aslnda tccarlar ile sanayi kapitalistlerinin ilevi olduu, onun yalnzca araclk ettii aktr. Para ticaretiyle uraanlann krlarnn, bunlar zaten gereklemi olan deerlerle (bunlar, alacakl haklar biiminde gerekletii zaman bile) igrdkleri iin, art-deerden bir indirimden baka bir ey olmad ayn derecede aktr. Tpk meta ticaretinde olduu gibi burada da ikili bir ilev vardr. nk, para dolam ile ilikili teknik ilemlerin bir ksmn meta tacirleri ile meta reticilerinin kendilerinin yapmas zorunluluu vardr, [sayfa 283]
284
Kari Marks Kapital III

YRMNC BOLUM TCCAR SERMAYES KONUSUNDA TARHSEL MALZEME

TCCAR sermayesi ile para ticareti yapan sermayelerin, para olarak zel birikim biimi bundan sonraki blmde incelenecektir. Buraya kadar sylenenlerden, tccar sermayesine, ister meta ister para ticareti yapan sermaye eklinde olsun, sanayi sermayesinin, diyelim, madencilik, tanm, hayvanclk, imalat, ulatrma, vb. gibi, toplumsal iblm ile ortaya kan ve bu nedenle farkl yatrm alanlan tekil eden yan kollan gibi zel bir tr gzyle bakmaktan daha sama bir ey olamayaca apaktr. Her sanayi sermayesinin, kendi yeniden-retim srecinin dolam evresinde, meta-sermaye ve para-sermaye ilevlerini, yani tccar sermayesinin iki biiminin srf kendilerine zg ilevleri gibi grnen ayn ilevleri yerine getirdiinin gzlenmesi bile, bylesine kaba bir dncenin yanlln ortaya koymaya yeter. te yandan retken sermaye olarak sanayi sermayesi ile, dolam alanndaki ayn sermaye arasndaki farklar, ticari ve para ticaretiyle uraan sermayelerde, sermayenin bir sre iin brnd belirli biimlerin ve ilevlerin, sermayenin ayn bir ksmnn, bamsz biimleri ve ilevleri olarak grnmesi ve zellikle bu sermayeye balanmas olgusuyla, bamsz bir nitelik kazanrlar. Sanayi sermayesinin deimi biimi ile, farkl sanayi kollan-na yatnlan retken [sayfa 284] sermayeler arasndaki bu eitli retim kolKarl Marks 285 Kapital I

larnn niteliinden ileri gelen maddi farklar, birbirlerinden ok farkl eylerdir. ktisatlarn, gerekte yalnzca konunun maddi yan ile ilgilendikleri iin, biim ayrlklarn incelerken daima gsterdikleri stnkr tutumlannn yansra, vlger iktisatlarda bir de, bu kankln iki nedeni daha vardr. Birincisi, tccar krnn kendine zg niteliini aklamaktaki yetersizlii, ve ikincisi, meta-sermaye ile para-sermaye ve daha sonra da ticaret sermayesi ile para ticaretiyle uraan sermaye biimlerini bu biimler her eyden nce temel olarak meta ve dolaysyla para dolamn ngren kapitalist retimin kendine zg biiminden ileri geldikleri halde, retim srecinin kendisinden zorunlu olarak doan ekiller gibi ortaya koymak yolundaki mazur gsterme abalandr. Tccar sermayesi ile para ticaretiyle uraan sermayenin tahl retiminden fark, tahl retimi ile hayvanclk ve imalat arasndaki farktan daha fazla deilse, retimle kapitalist retimin tamamen zde eyler olduu ve dier eyler arasnda, toplumsal rnlerin toplumun yeleri arasndaki dalmnn ister retken ister bireysel tketim iin olsun, tpk et tketiminin hayvanclk, elbise tketiminin elbise sanayii tarafndan salanmas gibi devaml olarak tccarlar ve bankerler tarafndan ynetilmesi gerekecei gn gibi ortadadr.45 Smith, Ricardo, vb. gibi byk iktisatlar, sermayenin temel eklini, sanayi sermayesi olarak sermayeyi inceledikleri ve srf her sermayenin yeniden-retim srecinde bir evre olmas nedeniyle dolam sermayesini (meta-sermaye ile para-sermaye) gznnde bulundurduklar iin, zel bir tr olarak ticaret sermayesi karsnda aknla dmlerdir. Deer, kr, vb. oluumuyla ilgili olup, dorudan doruya sanayi sermayesi konusundaki, incelemelerinden kardklan kurallar, tccar sermayesini dorudan kapsamna almamaktadr. Bu yzden, tccar sermayesini btnyle bir yana brakmakta ve yalnz sanayi sermayesinin bir tr olarak szn etmektedirler. Bunu zel olarak inceledikleri zaman da, Ricardo'nun d ticareti ele alrken yap gibi; bu sermayenin deer (ve dolaysyla art-deer) yaratmadn ortaya koy-

45

Bilge kii Bay Roscher [Die Grundlagen, der Nationalkonomie, 3. Auflage, 1858, 60, s. 103. -Ed.] o derin dncesiyle, baz kimseler ticareti, reticiler ile tketiciler arasnda araclk etmek diye nitelendirdiklerine gre,retimin kendisinin de pekala tketimin aracl olarak (kimler arasnda acaba?) nitelendirilebilecei sonucuna varmtr ki, bu da hi kukusuz, tccar sermayesinin de, tarm ve sanayi sermayesi kadar, retken sermayenin bir ksm olduu anlamna gelir. Baka bir deyile, ben, insann tketimine ancak retim aralar yoluyla araclk edebileceini (ve o bunu Leipzig'de renim grmeden de yapmak zorundadr), ya da Doann rnlerini ele geirmek iin emein gerekli olduunu (buna araclk da denebilir) syleyebileceime gre, bundan haliyle u sonu kar ki, retimin zgl toplumsal biiminden doan toplumsal aracln -araclk olduu iinayn mutlak zorunlu nitelie ve neme sahip bulunduu sonucu kar. Araclk sz her eyi zmlemektedir. u da var ki, tccarlar, reticiler ile tketiciler (reticilerden farkl olarak tketiciler; yani kendileri retim yapmayan tketiciler imdilik bir yana braklmtr) arasnda araclk etmezler, bu reticilerin kendi aralarndaki deiime araclk ederler. Bunlar yalnzca, binlerce kez kendileri olmakszn da yaplagelen deiim ileminde araclk eden kimselerdir.
286 Kari Marks Kapital III

maya alrlar. Ne var ki, d ticaret iin doru olan ey i, ticaret iin de
dorudur, [sayfa 285]

Tccar sermayesini buraya kadar, srf kapitalist retim tarz asndan ve onun snrlar iersinde gzden geirmi bulunuyoruz. Ne var ki, yalnzca ticaret deil tccar sermayesi de kapitalist retim tarzndan daha eskidir ve gerekte tarih iersinde, sermayenin en eski serbest varlk biimidir. Para ticaretinin ve bunun iin yatnlan sermayenin gelimelerinin yalnzca toptan ticaretin ve daha sonra da ticari sermayenin varln gerektirdiini daha nce grdmz iin biz burada yalnzca ikincisi, ticaret sermayesi zerinde duracaz. Tccar sermayesi, dolam alan iersinde bal bulunduuna ve ilevi de srf metalann deiimini salamak olduuna gre, varl -dorudan doruya trampadan doan gelimemi ekiller dnda-, metalann ve parann basit dolam iin gerekli olan koullardan baka bir koulun bulunmasn gerektirmez. Ya da daha dorusu para dolam onun varlk kouludur. Meta olarak dolama girmi bulunan rnler hangi retim esasna gre retilmi olurlarsa olsunlar, ister ilkel topluluk, ister kleci retim, kk kyl ve kk-burjuva ya da kapitalist retim temeline dayansnlar, bu rnlerin meta olma niteliklerini deitirmezler ve bu rnler meta olarak deiim srecinden ve bu srece bal biim deiikliklerinden gemek zorundadrlar. Aralannda tccar sermayesinin arac olarak hareket ettii ular, tpk para iin ve parann hareketleri iin olduu gibi onun iin de veridir. Gerekli olan tek ey bu ulann meta olarak elde bulunmasdr; retimin btnyle bir meta retimi olmasnn ya da srf kendi tketimleri iin retimde bulunan bamsz reticilerin kendi gereksinmelerini karladktan sonra rn fazlasn piyasaya srmelerinin burada bir nemi yoktur. Tccar sermayesi, yalnzca kendi varlnn nkoulu olan bu ularn, bu metalann hareketlerini salamaktadr. rnlerin ne lde ticaret alanna girerek tccar elinden geecei, retim tarzna bal olup, rnlerin dorudan doruya geim aralan olarak deil de srf bir meta olarak retildikleri, kapitalist retimin tam gelimesi halinde en st dzeye eriir. te yandan, her trl retim tarznda ticaret, reticilerin (burada, rnlerin sahipleri demektir), yararlanacaklar olanaklan ya da servetlerini artrmak zere deiim alanna girecek art-rnlerin retimini kolaylatrr. Demek oluyor ki, ticaret, retime, gitgide daha fazla deiim-deeri retmeye ynelten bir nitelik kazandnr. Metalann bakalam, bunlann hareketleri, 1) maddi bakmdan, farkl metalann birbirleriyle deiimlerinden, ve 2) biimsel bakmdan,
Kari Marks 287 Kapital I

metalarn sat yoluyla paraya ve parann satnalma yoluyla metalara evrilmesinden ibarettir. Ve tccar sermayesinin ilevi, ite bu meta satn alnmas ve satndan oluur. u halde, o, yalnzca metalarn [sayfa 286] deiimini salamaktadr; gene de bu deiimin daha balangta, srf dorudan reticiler arasnda bir meta deiimi olarak anlalmamas gerekir. Klelik, feodalizm ve vasallk altnda (ilkel topluluklar ilgilendirdii kadaryla), rnlerin sahibi ve dolaysyla satcs olan, kle sahibi, feodal toprakbeyi ve hara alan devlettir. Tccar birok insan iin satn alr ve satar. Satn almalar ve satlar onun elinde toplanr ve dolaysyla artk, alcnn (tccar olarak) dorudan doruya gereksinmeleri ile snrl deildir. Ne var ki, tccann meta deiimini salad retim alanlarnn toplumsal rgtlenme biimi ne olursa olsun, tccarn serveti daima para-biiminde bulunur ve paras da daima sermaye olarak i grr. Bunun hareketi daima P-M-P' biimindedir. Para, deiim-deerinin bamsz biimi, k noktasdr ve deiim-deerinin artmas kendi bana amatr. Meta deiiminin kendisi ve bunu salayan ilemler -retimden ayrlan ve retici olmayanlar tarafndan yrtlen bu ilemler-, srf, serveti servet olarak artrmann deil, serveti en evrensel toplumsal biimde, deiim-deeri olarak artrmann bir aracdrlar. Burada, itici g ve belirleyici ama, P'nin P +AP haline evrilmesidir. P-P' hareketini salayan P-M ve M-P' ilemleri, yalnzca, P'yi P +AP haline getirmede, geici evreler olarak grnrler. Bu P-M-P' tccar sermayesinin bu kendine zg hareketi, onu, M-P-M hareketinden, son amac kullanm-deerleri-nin deiimi olan, reticiler aras dolaysz meta ticaretinden ayrr. retim ne kadar az gelimise, para olarak o kadar fazla servet tccarlarn elinde toplanr, ya da tccar servetinin zgl biimi iersinde grnr. Kapitalist retim tarznda -yani sermaye, retim zerinde egemenliini kurarak ona tamamen deimi,

zgl bir biim verir vermez-tccar sermayesi, srf, zgl ilevi olan bir sermaye olarak gzkr. Daha nceki btn retim, tarzlarnda ve hele retimin reticilerin en yakn gereksinmelerinin karlanmas iin yapld durumlarda, tccar sermayesi, sermayenin ilevini mkemmelen yerine getirir grnr. te bu yzden, tccar sermayesinin, sermaye daha retim zerindeki egemenliini kurmadan ok nce, sermayenin tarihsel biimi olarak grnmesinin nedenini anlamak hi de zor bir ey deildir. Bu sermayenin varl ve belli bir dzeye kadar gelimesi, 1) para-servetin younlamasnn nkoulu olarak ve 2) kapitalist retim tarz, ticaret iin retimi, tek tek mterilere deil geni lekte sat ve dolaysyla da, kendi kiisel gereksinmelerini karlamak iin deil birok alcnn satn almalarn kendi tek bir almnda toplayan bir tccarn varln ngrd iin, kapitalist retimin gelimesinin bizzat tarihsel nkouludur. te yandan, tccar sermayesindeki btn gelimeler, re288 Kari Marks Kapital III

time gitgide daha fazla deiim-deeri retimi niteliini verme ve rnleri gitgide daha fazla metalar haline getirme eilimindedir. Ne var ki, tccar sermayesinin gelimesi, [sayfa 287] biraz ileride greceimiz gibi tek bana, ne bir retim tarzndan dierine geii salayabilir ne de bunun aklanmas iin yeterlidir. Kapitalist retimde tccar sermayesi, eski bamsz durumundan, sermaye yatrmnda zel bir evreye indirgenmitir ve krlarn eitlenmesi de onun kr orann genel ortalamaya indirgemektedir. O, yalnz, retken sermayenin bir aracs olarak ilev yapmaktadr. Tccar sermayesinin gelimesiyle ekillenen zel toplumsal koullar artk burada egemenliini yitirmi durumdadr. Tersine, tccar sermayesinin hl egemen olduu yerlerde, geri koullarn bulunduunu gryoruz. Bu, hatta bir ve ayn lke iin bile geerlidir, rnein, zellikle tccar kenti niteliini tayan kentler, sanayi kentlerine gre, gemi dnemin koullan ile daha arpc bir benzeme gsterirler.46 Sermayenin, tccar sermayesi olarak bamsz ve egemen bir biimde gelimesi, retimin sermayeye tabi olmamas, ve dolaysyla sermayenin kendisinden de bamsz, yabanc bir toplumsal retim tarz temeli zerinde gelimesi demektir. Tccar sermayesinin gelimesi, demek ki, toplumun genel ekonomik gelimesiyle ters orantldr. Sermayenin egemen biimi olarak bamsz ticari servet, dolam srecinin kendi ulanndan ayrlmasn temsil eder ve bu ular, kendileri deiimde bulunan reticilerdir. Bu ular dolam srecinden bamsz kalrlar; tpk dolam srecinin onlardan bamsz kalmalar gibi. rn, ticaret yoluyla meta haline gelir. Burada rnleri meta haline getiren ticarettir, yoksa retilen metalar, hareketleriyle ticareti dourmazlar. u halde sermaye burada nce, dolam srecindeki sermaye olarak ortaya kyor. Para ite bu dolam srecinde sermaye halini alyor. rnler nce bu dolam srecinde, deiim-deerleri, metalar ve para olarak geliiyor. Sermaye, dolam srecinin ulann -aralannda dolamn araclk ettii eitli retim alanlarn- denetimi altna almay renmeden nce, dolam srecinde oluabilir ve olumak zorundadr. Para ve meta dolam, i yaplan hl geni lde kullanm-deerleri retimine uyarlanm, ok farkl rgtlenmi retim alanlar arasnda araclk edebilir. ersinde retim alanlannn bir nc ey aracl ile birbirlerine balandklar dolam srecinin bu bamszlamas iki anlam tar. Bir
46

Bay W. Kiesselbach (Der Gang des Welthandels im Mittelalter, 1860 adl yaptnda) hl, tccar sermayesinin, sermayenin genel biimi olduu bir dnya hayali iersindedir. Sermayenin modern anlam zerinde en ufak bir fikri olmad gibi, bu fikri de, Mommsen'in Roma tarihinde, "sermaye ve sermayenin egemenlii" konusunda sylediklerinden daha teye gememekte. Modern ngiliz tarihinde, gerek anlamda ticaret evreleri ile tccar kentleri de gene, politik bakmdan gerici ve sanayi sermayesine kar, toprak sahipleri ve mali evreler ile birlik halindedir. rnein, Liverpool'un politik rol ile Manchester ve Birmingham'n rollerini karlatrnz. Sanayi sermayesinin tam egemenlii, tahl yasasnn, vb. yrrlkten kaldrlmasndan sonradr ki, ancak ngiliz tccar sermayesi ve finans evrelerince kabul edildi.
Kari Marks 289 Kapital I

yandan, bu dolam, retim zerinde henz bir egemenlik kurmamtr, ama onunla belli bir nkoul bans iersindedir. te yandan, retim sreci, henz dolam retimin srf bir evresi olarak iersine almamtr. Ne var ki, bunlann her ikisi de kapitalist retimde gereklemitir, [sayfa 288] retim sreci btnyle dolama dayanr ve dolam, iersinde, meta olarak yaralan rnn gerekletirildii ve gene metalar olarak yaralan retim elerinin yerlerine yenilerinin konduu retimin srf bir gei evresidir. Dorudan doruya dolamdan doup gelien bu sermaye biimi -tccar sermayesi- burada yalnzca, sermayenin, kendi yeni-den-retim srecinde ortaya kan biimlerinden biri olarak grnr. Tccar sermayesinin bamsz gelimesinin, kapitalist retimin gelime derecesiyle ters orantl olduu yasas, Venedikliler, Cenovallar, Hollandallar, vb.'de olduu gibi komisyonculuk ticareti (catrying trade) tarihinde zellikle ak olarak grlr; buralarda balca kazan, bylece, yerli rnlerin ihrac ile deil, ticari ve dier ekonomik bakmlardan gelimemi toplumlarn rnlerinin deiimini salayarak ve her iki retici lkeyi smrerek elde edilir.47 Burada tccar sermayesi, ulardan -aralarnda araclk ettii retim alanlarndan- ayrlm, kendi saf biimindedir. Bu, onun gelimesini salayan balca kaynaktr. Ne var ki, komisyonculua dayanan bu ticaret tekeli ve onunla birlikte bu ticaretin kendisi, iki ynl olarak smrd ve gelimemi durumlan kendi varlnn dayana olan halklarn ekonomik kalknmalanyla oranl olarak zlp dalr. Komisyonculuk ticaretinde, bu,

yalnzca zel bir ticaret kolunun kmesi olarak grnmekle kalmaz, ayn zamanda, tamamen ticaretle uraan uluslarn egemenliklerinin ve genellikle bu komisyonculua dayanan ticari servetlerinin zayflamas eklinde de grnr. Ama bu, yalnzca, kapitalist retimin gelimesiyle, tccar sermayesinin sanayi sermayesinin egemenlii alna girdiini ifade eden zel bir biimdir. Tccar sermayesinin retime egemen olduu yerlerdeki tutumu, yalnz genellikle smrge ekonomisi (smrgecilik sistemi denilen ey) ile deil, Hollanda Dou Hint Kumpanyasnn uygulad yntemlerle tamamen zel bir biimde de arpc olarak ortaya konmutur. Tccar sermayesinin hareketi P-M-P' olduuna gre, tccar kr nce, yalnzca dolam srecinde geen hareketierde, yani sanalma ve sa eklindeki iki harekette salanr; ve sonra, son harekette, sata gerekletirilir. Demek ki bu, protifupon alienation'dur* Prima facie,**
[47] "Tjcaret kentlerinin yerleik halk, daha zengin lkelerin gelitirilmi mallarn ve pahal lks eyalarn ithal ederek, bu gibi eyleri, kendi lkelerinin ham rnlerinden byk miktarlar vererek satn almaya pek hevesli bulunan byk toprak sahiplerinin gsteri meraklarn beslemi oldular. O sralarda, Avrupa ticaretinin byk bir ksm bylece, kendi ham rnlerini, daha uygar uluslarn mamul rnleri karlnda deitirmekten oluuyordu. ... Bu zevk alkanl, olduka nemli bir talebe yolaacak biimde yaygnlatnda, tccarlar, tama giderlerinden tasarruf salamak iin, doal ki, ayn trden baz manfaktrleri kendi lkelerinde kurma abasna dtler." (Adam Smith [Wealth of Nations],Book III, Ch. III, London 1776, s. 489-490.) * Devir ve feraa dayanan kr. -. ** lk bakta, -f.
290 Kari Marks Kapital III

saf ve bamsz bir ticari kr, rnler kendi deerleri zerinden satldklar srece olanaksz grnr. Pahal satmak iin ucuza satn almak, ticaretin kuraldr. u halde, edeerlerin deiilmesi deildir. Deer [sayfa 289] kavram, burada, eitli metalann hepsi deerler ve dolaysyla para olduklan lde yer alr. Nitelik bakmndan hepsi de toplumsal emein ifadeleridir. Ama bunlar, eit byklkte deerler deildir. rnlerin nicel deiim oranlan nceleri tamamen geliigzeldir. Bunlar, deitirilebilir nesneler, yani bir ve ayn nc bir eyin ifadeleri olduklar lde meta biimine brnrler. Srekli deiim ve deiim iin daha dzenli yeniden-retim, gitgide bu geliigzel durumu azaltr. Ne var ki, bu, nce, retici ile tketici iin deil, bunlarn araclan para-fiyatlan karlatran ve aradaki fark cebe indiren tccarlar iin szkonusudur. Tccar kendi hareketleriyle, edeerleri saptar. Tccar sermayesi, balangta denetlemedii ular arasnda, ve yaratmad nkoullar arasndaki basit harekettir. Tpk, parann, srf meta-dolamnn yaln biiminden, M-P-M, yalnz bir deer ls ve dolam arac olarak deil, ayn zamanda metan ve dolaysyla servetin ya da para-ymann mutlak biimi olarak da kmas ve bylece para eklinde kalmas ve birikiminin kendi bana bir ama haline gelmesi gibi, para da, ylm para da, varln srf elden karma, devir ve fera yoluyla koruyan ve artran bir ey olarak, tccar sermayesinin yaln dolam biiminden, P-M-P' hareketinden kar. Eskialann tccar uluslar, Epikr'n, evrenin ara alemlerinde yaayan tannlar ya da daha dorusu, Polonya toplumunun gzeneklerine yerleen Yahudiler gibi varlklarn srdryorlard. lk bamsz, gelimi ticaret kentleri ile tccar uluslann ticareti, aralannda araclk ettikleri retici uluslarn barbarlna dayanan katksz bir komisyonculuk ticareti idi. Toplumun, kapitalist-ncesi aamalannda, ticaret, sanayie egemendi. Modem toplum iin bunun tersi dorudur. Ticaret, aralannda yrtld topluluklar zerinde hi kukusuz azok kart bir etki yapacaktr. Lks nesneler ile geim aralarn, rnlerin dorudan kullanmndan ok satna baml hale getirerek, retimi gitgide deiim-de-erinin boyunduruu altna sokacaktr. Bylece o, eski ilikileri zp datr. Para dolamn artrr. Artk yalnzca retim fazlasn ele geirmekle kalmaz, retimi gitgide daha fazla penesine alr ve btn retim kollann kendisine baml hale getirir. Ne var ki bu zc, datc etki, gene de byk lde retici topluluun niteliine baldr. Tccar sermayesi, gelimemi toplumlar arasnda rnlerin deiimini tevik ettii srece, ticari kr yalnz bir dolandrclk ve aldatma olarak grnmekle kalmaz, ayn zamanda byk lde bundan doar. Bu sermayenin, eitli lkelere ait rnlerin fiyatlan arasndaki fark smrmesi olgusu bir yana (ve bu bakmdan o, metalarn deerlerini eitleme ve saptama ynnde bir eilim tar), tccar sermayesinin,
KarIMarks 291 Kapital I

ksmen esas olarak kullanm-deeri retmeye devam eden ve rnlerinin dolama giren ksmnn satyla ilgili ekonomik rgtlenmelerinin ve dolaysyla da rnlerin deerleri zerinden satnn ikincil derecede [sayfa 290] nem tad topluluklar arasnda bir arac olarak, ve ksmen de bu eski retim tarzlan iersinde tccarn iliki iine girdii, art-rnn bellibal sahiplerinin, yani kle sahiplerinin, feodal beylerin ve devletin (rnein Doulu despotun), Adam Smith'in daha nce aktarlan feodal zamanlarla ilgili pasajlarnda doru olarak sezinledii gibi, tccarn tuzaa drmeye alt tketim zenginliini ve lks temsil etmeleri nedeniyle, o retim tarzlar, tccar sermayesinin art-rnn byk bir ksmna elkoymasna yolaar. Egemen bir duruma ulatnda tccar sermayesi her yerde bir yama dzeninden yanadr,48 ve bu nedenle, eski ve yeni zamanlarda tccar uluslar

arasnda gsterdii gelime, daima, yamayla, korsanlkla, kle hrszl ile ve smrgelerin ele geirilmesi ile dorudan doruya elele gitmitir; Kartaca'da, Roma'da ve daha sonralar, Venedikliler, Portekizliler, Hollandallar, vb arasnda olduu gibi. Ticaretin ve tccar sermayesinin gelimesi, her yerde, deiim-deerleri retimine doru bir eilim yaratm, hacmini artrm, eitlendirmi, kozmopolitletirmi, ve paray, dnya-paras haline getirmitir. Ticaret, bu nedenle hazr bulduu ve farkl biimleri, geni lde, kullanm-deeri gznnde bulundurularak yrtlen retim rgtleri zerinde azok zc bir etkide bulunmutur. Bunun, eski retim tarznda meydana getirecei zlmenin genilii, kendi salamlna ve i yapsna baldr. Ve, bu zlme srecinin nereye varaca, baka bir deyile, eski retim tarznn yerini hangi yeni retim tarznn alaca ticarete bal olmayp, eski retim tarznn kendisinin niteliine baldr. Antik
48

"imdi tccarlar arasnda, soylular ya da ekyalar konusunda ok yaknmalar var, nk bunlar, byk tehlikeler altnda ticaret yapmak zorundalar ve karlmak, dvlmek, antaj yaplmak ve soyulmak tehlikesi ile yzyzedirler. Eer bunlar, bu straplara adalet hatrna katlanm olsalard, tccarlar kutsal kiiler olurlard. ... Ne var ki, bylesine byk hakszlklar ve hristiyanla yakmayan hrszlklar ve soygunlar, btn dnyada ve hatta kendi aralarnda tccarlar tarafndan yapldna gre, Tanrnn haksz kazanlan byle byk bir serveti tekrar kaybettirmesi ya da aldrmas ve kendilerinin de kellelerinden olmalar ya da tutsak edilmelerinde alacak ne var? ... Ve prensler, bylesine haksz alverileri gereken iddetle cezalandr-mal ve uyruklarnn tccarlar tarafndan bylesine feci bir biimde kandrlmamalar iin dikkatli olmaldrlar. Onlar bunu yapmadklar iin Tanr, valyeler ile ekyalar kullanyor ve tccarlar, yaptklar hakszlklar yznden bunlar aracl ile cezalandryor ve gene onlar kendi eytanlar gibi kullanyor; tpk Msr ile btn dnyann bana eytanlar bela etmesi ya da dmanlar aracl ile onlar yoketmesi gibi. Bylece o, tccarlar dnyay her gn soyarlarken, valyelerin ylda bir-iki kez soymalarna karn, valyelerin tccarlardan daha az ekya olduklarn kabul etmeyerek; bunlar birbirine krdryor." "Iaya'nn dedii gibi hareket ediniz: Prensleriniz ekyalarn yoldalar oldular. nk onlar, bir ya da yarm gulden alan hrsz astrrlar ama btn dnyay soyan ve byk bir rahatlkla hrszlk yapanlar ile dost olular, bylece zdeyi doru kt: Byk hrszlar kk hrszlar asarlar; Romal senatr Cato'nun dedii gibi: Ufak hrszlar zindanda, posugalar iinde, ama resmi hrszlar, altn ve ipeklilere brnmler. Ama Tanrnn sonsz ne olacak? Ezekiel'e dedii gibi yapacak: Prenslerle tccarlar, bir hrszla bir dier hrsz, kurun ve demir gibi kaynatracak ve kent yanp kl olduunda ne prensler kalacak ne de tccarlar." (Martin Luther, Von Kauffshardlurg und Wucher, 1524, s. 296-97.)
292 Kari Marks Kapital III

dnyada ticaretin etkisi ve tccar sermayesinin gelimesi, daima bir kle ekonomisi ile sonulanmtr; k noktasna bal olarak, ancak, dorudan geim aralarnn retimiyle uraan ataerkil bir kle sisteminin, art-deer retimiyle uraan bir kle sistemine dnmesiyle [sayfa 2911 sonulanmtr. Ne varki, modern dnyada bu, kapitalist retim tarzyla sonulanr. Btn bunlardan u sonuca vanlr ki, bu sonulann kendileri, tccar sermayesinin gelimesinden daha baka koullardan ileri gelirler. Kent sanayii, kent sanayii olarak, tanmsal sanayiden ayrlr ayrlmaz, rettii rnlerin de daha iin banda meta olmalan ve bu yzden de, satlar iin ticaretin aracln gerektirmeleri eyann doas gereidir. Ticaretin, kentlerin gelimesine dayanmas ve buna karlk da kentlerin ticarete baml bulunmas da doal bir eydir. Ne var ki, sanayideki gelimenin ne lde gelimeyle elele gidecei, bsbtn baka koullara bal bulunur. Eski Roma, daha sonraki cumhuriyeti gnlerinde, zanaat alannda herhangi bir gelime gstermeksizin, tccar sermayesini, eski dnyada hi grlmemi bir dzeye ykseltmiti, oysa Korent ile, Avrupa ve Kk Asya'daki teki Yunan kentlerinde ticaretteki gelime, yksek derecede gelimi bir zanaatla birlikte olmutur. Buna karlk, kentlerdeki byme ve bununla ilgili koullardaki gelimenin tam tersine, ticaret ruhu ve tccar sermayesindeki gelime, ou kez, yerleik olmayan gebe halklar arasnda da grlen bir eydir. Hi kukusuz -ve, batan aa yanl sonulara yolaan da ite bu olgudur- 16. ve 17. yzyllarda corafi bulular ile ticarette grlen ve tccar sermayesinin gelimesini hzlandran byk devrimler, feodal retim tarzndan kapitalist retim tarzna geii kolaylatran belli bal elerden birisini oluturur. Dnya pazanndaki ani genileme dolamdaki metalann oalmas, Asya'nn rnleriyle Amerika'nn hazinelerine sahip kmak iin Avrupa uluslannn gsterdikleri hrs ve rekabet, smrgecilik sistemi - btn bunlar, retim zerindeki feodal zincirlerin paralanmasna maddi katkda bulunmulardr. Bununla birlikte, ilk dnemde -manfaktr dneminde- modern retim tarz, ancak, kendisi iin gerekli koullann, ortaalarda olutuu yerlerde gelimiti. rnein, Hollanda ile Portekiz'i karlannz.49 Ve, eer 16. ve ksmen de 17. yzylda, ticaretteki ani genileme ve, yeni dnya pazarlannn douu, eski retim tarznn yklmasna ve kapitalist retimin douuna byk bir katkda bulunmu ise, bu, tersine, zaten varolan kapitalist retim tarz temeli
49

Dier koullan bir yana, Hollanda'nn gelimesinde balkln, manfaktrn ve tarmn nasl nde gelen bir temel olduu, Massie gibi 18. yzyl yazarlarnca zaten aklanm bulunuyor. Asya'da, antikada ve ortaalarda, ticaretin hacmini ve nemini kmseyen eski grlere karlk imdi, bunun nemini abartmak adet halini ald. Bu anlaya kar en iyi are, ngiltere'nin 18. yzyln bandaki ithalat ve ihracatn incelemek ve bunu modern ithalat ve ihracat ile karlatrmaktr. Ve gene de bunlar, daha nceki herhangi bir tccar ulusunkinden, karlatrlamayacak derecede byk idiler. (Bkz: Anderson, An Historical and Chronological Deduction ofthe Origin ofCommerce. [vol. II, London 1764, s. 261 vd., -Ed.\)
Kari Marks 293 Kapital I

zerinde olumutu. Bizzat dnya pazar, bu retim tarz iin temel tekil eder. te yandan, bu retim tarznn, gitgide byyen bir lekte retimde bulunma yolunda kendi znde bulunan zorunluluk, srekli olarak dnya pazann geniletme eilimini yaratr ve bu durumda, sanayide devrimlere yolaan

ey, ticaret olmaz, ticareti srekli [sayfa 292] biimde kknden deitiren sanayi olur. Ticari stnln kendisi, imdi byk sanayi iin koullarn u ya da bu derecede bir arlkta olmasyla bal durumdadr. rnein, ngiltere ile Hollanda'y karlatnnz. Hollanda'nn egemen bir tccar ulus olarak gsterdii gerilemenin tarihi, tccar sermayesinin, sanayi sermayesinin boyunduruu altna girmesinin tarihidir. Kapitalist-ncesi ulusal retim tarzlannn i salaml ile rgtlenmesinin ticaretin zc ve bozucu etkilerine kar koyduu engeller, ngiltere'nin Hindistan ve in ile ilikilerinde arpc bir biimde grlr. retim tarznn geni temeli, bu lkelerde kk lekli tanm ve ev sanayiinin birlii ile oluturulmutur ve Hindistan'da, buna, ortak toprak mlkiyeti zerinde kurulan ky topluluklann eklemek gerekir ki, in'de de bu, ilkel biimi ile vard. ngilizler, Hindistan'da lkenin egemenleri ve sahipleri olarak bu kk ekonomik topluluklar bozup paralamak iin, dorudan doruya kendi politik ve ekonomik glerini kullanma konusunda hi zaman yitirmemilerdir.50 ngiliz ticareti, bu topluluklar zerinde devrimci bir etki yapm ve dk fiyatl mallanyla, bu snai ve tanmsal retim birliinin ok eski zamanlardan beri tamamlayc bir esi olan iplik ve dokuma sanayilerini ykmas lsnde, bu birlikleri paralayp datmtr. Ve byle bile olsa, bu zlme ok yava ilerler. Hele, dorudan politik gle desteklenmedii in'de, bu zlme daha da ar gitmektedir. Tanm ile manfaktrn birliinin zamandan salad byk tasarruf ve ekonomi, onlara egemen olan dolam srecinin faux frais'sini* de ieren fiyatlanyla, byk sanayiin rnlerine kar inat bir diren gstermektedir. te yandan, ngilizlerin tersine, Rus ticareti, Asya tipi retimin ekonomik temelini, dokunmadan olduu gibi brakmaktadr.51 Feodal retim tarzndan gei iki farkl biimde olur. retici, doal tanmsal ekonomi ve ortaalann kent sanayilerinin loncaya bal elzan-aatlarnn tersine, tccar ve kapitalist halini alr. Bu, gerekten devrim yapan bir yoldur. Ya da tccar, retim zerinde dorudan bir egemenlik kurar. Tarihsel ynden bir basamak ta olarak ne denli fazla hizmet
50

Herhangi bir ulusun tarihi eer, bir ekonomik deneyimler tarihi ise, ngiltere'nin Hindistan'daki tarihi, ardarda diziler, yararsz ve gerekten sama (uygulamada rezilce) bir ekonomik deneyimler tarihidir. Bengal'de, geni ngiliz malikanelerinin bir karikatrn yarattlar; gneydou Hindistan'da, kk paralara blnm mlkiyetin bir karikatrn; kuzey-batda, ortak toprak mlkiyetine dayanan Hint ekonomik topluluunu, kendi karikatrne dntrmek iin ellerinden geleni geri koymadlar. 51 Rusya, tamamen kendi i ve komusu Asyatik pazara dayanan kendi kapitalist retimini gelitirmek iin, ateli bir aba iersine gireli beri, bu da deimeye balam bulunuyor. -F. E. * retken olmad halde zorunlu olan ikinci maliyetler, -f.
294 Kari Marks Kapital III

ederse de -dokumaclar, bamsz olduklan halde, kendilerinin ynlerini onlara satmak ve onlann kumalarn satn almak suretiyle denetimi altna alan 17. yzyl ngiliz kumalannda olduu gibikendiliinden, eski retim tarznn alaa edilmesine yardmc olmaz, ancak kendi nkoulu olarak onu koruma ve srdrme eilimini tar. rnein, Fransz [sayfa 293] ipek sanayiinde ve ngiliz orap ve dantela sanayilerinde, yapmc, 19. yzyln ortasna kadar ou kez ancak ad bakmndan yapmcyd. Gerekte ise, dokumaclar eski rgtlenmemi dzende altran, ve ancak, bunlann gerekten kendisi iin altklar bir tccarn denetim gcne sahip dpedz bir tccard.52 Bu sistem, her yerde, gerek kapitalist retim tarz iin bir engel olmu ve onun gelimesiyle yokolup gitmitir. retim tarznda kkl bir deiiklik yapmakszn, yalnzca dorudan reticilerin durumunu daha da ktletirir, ve bunlan, sermayenin yakn denetimi altndakinden daha beter koullar altnda alan dpedz cretli iiler ve proleterler haline getirir, ve art-eme-klerine, eski retim tarz esasna gre elkoyar. Ayn koullar, biraz deimi biimde, bir lde Londra'da elii mobilya yapmnda da vardr. Bu usul, zellikle Tower Hamlets'de byk lde uygulanmaktadr. retimin tamam, birbirinden bamsz ok sayda ayr i koluna blnmtr. yerlerinden birisi yalnz sandalye, dieri yalnz masa, bir ncs yalnz dolap, vb. yapmaktadr. Ama bu iyerleri, aa yukan elzanaatlarnda olduu gibi bir tek patron ve birka kalfa ile ynetilirler. Ne var ki, retim dorudan doruya zel kiilere almaya elvermeye-cek kadar byktr. Alclar, mobilya maazalar sahipleridir. Cumartesi gnleri patron bu maazalara gider, yaplan ileri satar, ve alveri, rehin karlnda bor veren tefeci dkkanlarnda olduu gibi, ekie ekie bir sonuca balanr. Patronlar, baka bir nedenle olmasa bile, gelecek hafta iin hammadde satnalabilmek ve cretleri deyebilmek iin, bu haftalk satlara bamldrlar. Bu koullar altnda, aslnda bunlar, tccar ile kendi iileri arasnda yalnzca aracdrlar. Tccar ise, art-deerden aslan payn cebe indiren gerek kapitalisttir.53 Aa yukan ayn eyler, daha nce elzanaatlar ya da krsal sanayilerin yan dallar olarak yrtlen i kollarndan manfaktre gei iin de geerlidir. Geni lekli sanayie gei -elzanaat eklinde yrtlen ii uygun makinelerin kullanlmalar halinde- bu kk ve sahibi tarafndan altnlan iyerlerinin teknik gelimesine baldr. Makine, el yerine buharla almaktadr. Bu, rnein, son zamanlarda, ngiliz orap sanayiinde byle olmutur. u halde, l bir gei ekli szkonusudur. Birincisi, tccar, doru52

Ayn ey, Ren blgesindeki erit ve srma yapmclar ile ipekli dokumaclar iin de dorudur. Krsal blgelerde yaan bu el-dokumaclar ile kentli "yapmclarn" karlkl-ilikileri iin Krefeld yaknlarnda bir demiryolu bile yaplmt. Ama bu daha sonralar, mekanik dokuma sanayii tarafndan el-dokumaclaryla birlikte bir yana atld. -F. E. 53 Bu sistem, 1865'ten beri, daha da byk lde gelimitir. Ayrntlar iin bkz: First Report ofthe Selected Committee ofthe House

ofLord on the Sweating System, London 1888. -F.E.


Kari Marks 295 Kapital I

dan doruya sanayi kapitalisti haline gelmektedir. Ticaret zerine kurulmu zanaatlarda ve zellikle, talya'nn 15. yzylda stanbul'dan getirdii gibi, d lkelerden hammaddesiyle birlikte iilerinin de getirildii lks eyalar reten zanaatlarda bu byle olur. kincisi, tccar, kk patronlan kendi aracs haline getirir ya da dorudan doruya bamsz reticiden satn almada bulunarak, szde onun bamszlna [sayfa 294] dokunmam, retim biimini deitirmemi olur. ncs, sanayici, tccar haline gelir ve dorudan doruya toptan piyasa iin retim yapar. Ortaalarda tccar, yalnzca, Poppe'un doru olarak syledii gibi,* loncalar ve kyller tarafndan retilen mallar "aktaran" bir kimseydi. Tccar, sanayici haline gelmekte ya da daha dorusu, zanaatkarlar, zellikle de kk krsal blge reticilerini kendi adna altrmaktadr. Tersine, retici, tccar haline gelir. rnein, dokumac ustas, iledii yn tccardan para para alarak kalfalanyla birlikte onun hesabna almak yerine, yn ya da iplii kendisi satn alr ve dokuduu kuma tccara satar. retim eleri, retim srecine, dokumacnn kendi satn ald metalar olarak girer. Ve, tek bir tccar iin ya da belirli mteriler iin retmek yerine, ticaret alemi iin retimde bulunur. imdi, reticinin kendisi tccardr. Tccar sermayesi, dolam srecini yrtmekten baka bir ey yapmaz. Balangta ticaret, elzanaatlannn, krsal ev sanayilerinin ve feodal tanmn, kapitalist iletmelere dnm iin nkouldu. Ticaret, ksmen meta iin pazar yaratarak, ksmen yeni meta edeerleri ortaya karmak ve retime yeni ham ve yardmc maddeler salamak suretiyle, hem i ve d piyasalar iin yaplacak retim, hem de dnya piyasasnda doacak retim koullar bakmndan, daha balangta ticarete dayal yeni retim kollannn almasna neden olarak rn meta ekline sokar. Manfaktr ve zellikle byk lekli sanayi yeterli gce ular ulamaz, kendi metalan aracyla, onu elegei-rerek, kendisi iin bir pazar yaratr. Bu noktada ticaret, piyasann srekli genilemesi kendisi iin hayati zorunluluk halini alan sanayi retiminin hizmetine girer. Gitgide byyen kitle retimi mevcut piyasaya sel gibi akar, ve bylece, bu piyasann daha da genilemesi, snrlarn paralamas iin srekli alr. Bu kitle retimini snrlayan ey (mevcut talebi ifade ettii srece) ticaret olmayp, kullanlan sermayenin bykl ile emein retkenliinin gelime dzeyidir. Sanayici kapitalistin nnde daima bir dnya piyasas vardr ve kendi maliyet-fyatlann yalnz i piya-sa-fiyatlan ile deil, btn dnya piyasa-fiyatlan ile de karlatrr, ve bu karlatrmay srekli olarak yapmak zorundadr. Daha nceki dnemde, bu gibi karlatrmalar yapmak neredeyse btnyle tccarlara derdi, ve bylece, tccar sermayesinin sanayi sermayesi zerinde egemenliini salard.
* Poppe, Geschichte der Technologie seit der Wiederherstellung der Wissenschaften is an das Ende des achtzehntenJahrhunderts, Band 1, Gttingen 1807, s. 70. -Ed.
296 Kari Marks Kapital III

Modem retim tarz zerinde ilk teorik inceleme -merkantil sistem- zorunlu olarak, dolam srecinin ticaret sermayesinin hareketlerinde bamszlk kazanm olan yzeysel grnglerinden hareket etmi ve bu yzden de sorunlann ancak d yzlerini kavrayabilmitir. Bunun yle olmasnn nedeni; ksmen, tccar sermayesinin, genellikle sermayenin ilk varlk biimi olmas ve ksmen de, feodal retimin ilk kkl [sayfa 295] deiiklik dnemi boyunca -modem retimin douunda- yapt muazzam etkidir. Gerek modern ekonomi bilimi, ancak, teorik tahlillerin, dolam srecinden retim srecine gemesiyle balar. Faiz getiren sermaye de, aslnda, sermayenin ok eski bir biimidir. Ama, merkantilizmin bunu niin hareket noktas yapmayp, yalnzca buna kar bir polemik amasnn nedenini daha ilerde greceiz, [sayfa 296]
Kari Marks Kapital III

297

BENC KISIM KRIN FAZE VE GRM KRINA BLNMES

YIRMIBIRINCI BOLUM FAZ GETREN SERMAYE GENEL ya da ortalama kr orann ilk incelediimiz zaman (bu cildin kinci Ksmnda), bu oran nmzde kendi tam biimi iersinde bulunmuyordu, krn eitlenmesi, ancak, farkl alanlara yatrlm bulunan sanayi sermayeleri arasnda krlarn eitlenmesi olarak grnyordu. Bu inceleme, tccar sermayesinin bu eitlenme ilemine katl ve ticari kr ile ilgili sorunlarn ele alnd bundan nceki ksmda tamamland. Genel kr oran ile ortalama kr imdi, ncekinden daha dar snrlar iersinde grnyordu. ncelememiz boyunca urasn unutmamak gerekir ki, bundan byle, genel kr oran ya da ortalama kara deindiimizde, bu son ald ekli, yani yalnz ortalama krn bu son biimini anlatmak istiyoruz. Ve bu oran, ticaret sermayesi iin de sanayi sermayesi iin de ayn olduundan, bu ortalama kr ilgilendirdii kadaryla, snai ve ticari kr arasnda bir ayrm yapmak artk gerekli deildir. Sermaye, ister retim alanna sanayi, ister dolam alanna ticaret sermayesi olarak yatrlm olsun, byklkleri ile pro rata ayn ortalama yllk kn salarlar. Para -burada, fiilen ister para ister meta eklinde varolan belli bir miktarda deerin bamsz ifadesi olarak alnmaktadr- kapitalist retim esas zerinde sermayeye evrilebilir, ve bylece belli bir deer [sayfa 297]
298 Kari Marks Kapital III

olmaktan kp kendisini genileten ya da artan bir deer haline dntrlebilir. Para, kr retir, yani kapitaliste, emekilerden belli bir miktar karl denmemi emek, art-rn ve art-deer szdrma ve buna sahip kma olanan verir. Bylece para, para olarak kendi kulla-nm-deeri dnda, ek bir kullanm-deeri, yani sermaye olarak hizmet etmekten ileri gelen bir kullanm-deeri nitelii kazanr. Parann bu kullanm-deeri, demek ki, srf, sermayeye evrildii zaman rettii kr kapsar. Para, bu potansiyel sermaye nitelii iersinde, kr retme arac olarak, bir meta halini alr, ama sui generis* bir meta. Ya da, ayn ey demek olan, sermaye, sermaye olarak bir meta haline gelir.54 Yllk ortalama kr orannn %20 olduunu kabul edelim. Bu durumda, ortalama koullar altnda, ortalama bir beceri ve bir amaca ynelik aba ile sermaye olarak kullanlan 100 sterlin deerinde bir makine, 20 sterlin bir kr salar. Demek ki 100 sterlini olan bir kimse, bu 100 sterlini 120 sterlin haline getirme ya da 20 sterlinlik bir kr retme gcne sahip bulunur. 100 sterlinlik bir potansiyel sermayeye sahiptir. Eer o, bu 100 sterlini bir bakasna bir yllna verecek olsa, ve o da bunu gerek sermaye olarak kullansa, ona 20 sterlin bir kr retme gcn vermi olur ki, bu 20 sterlinlik art-deer, karsndakine bedavadan gelmitir ve karlnda hi bir edeer dememitir. Eer bu kimse, yl sonunda 100 sterlinin sahibine, rettii krdan diyelim 5 sterlin verse, 100 sterlinin kullanm-deerinin -sermaye olarak ilevinin, 20 sterlinlik bir kr retme ilevinin kullanm-deerinin- karln demi olur. Krn parann sahibine denen bu ksmna faiz denir; faiz, knn, ilev yapt srete sermayenin kendi cebine indirecek yerde, sermaye sahibine verdii ksmna taklan bir dier addan ya da zel bir terimden baka bir ey deildir. Aktr ki, 100 sterline sahip olmak, bunun sahibine, faizi, onun sermayesi ile retilen knn belli bir ksmn cebine indirme gcn verir. Eer 100 sterlini sahibi, bir bakasna vermemi olsayd, bu kimse herhangi bir kr retemez, ve bu 100 sterlinle ilgili olarak bir kapitalist gibi hi bir zaman hareket edemezdi.55 Burada, Gilbart'n yapt gibi, doal adaletten szetmek (nota baknz) samadr. retimi yrtenlerin arasnda geen ilemlerin adaleti, bunlann, retim ilikilerinin doal sonularndan ileri geldikleri olgusuna dayanr. Bu ekonomik ilemlerin, ilgili taraflann iradi hareketleri olarak, kendi ortak iradelerinin ifadeleri olarak ve bir nc tarafa kar
54

Bu noktada, iktisatlarn sorunu byle anladklarn gsteren baz pasajlar aktarlabilir: "Siz (ngiltere Bankas) sermaye meta ile i yapan ok byk tccarlarsnz, deil mi?" sorusu, bu bankann mdrne, tank olarak, Banka Yasalar Raporu iin bilgisine bavurulduu zaman sorulmutu. (H.of C.1857,s.lO4.) 55 "Bir kr salamak amacyla bor para alan bir kimsenin, salad krn bir ksmn bor verene vermek durumunda olmas, doal adaletin apak bir ilkesidir." (Gilbart, The History and Principles of Banking, London 1834, s. 163.) * Kendine zg. -f. Kari Marks 299 Kapital I

yasa zoruyla kabul ettirilebilir szlemeler olarak grndkleri hukuki [sayfa 298] biimler, srf biimler olarak bu ierii belirleyemezler. Bunlar onu yalnzca ifade ederler. Bu ierik retim tarzna tekabl ettii, ona uygun dt yerde adaletlidir. Bu biimle elitii yerde adaletsizdir. Kapitalist retim temeli zerinde klelik adaletsizdir; tpk, metalann kalitesine hile kantrmann adaletsiz olmas gibi. 100 sterlin 20 sterlin kr retiyor, nk, ister snai ister ticari olsun sermaye olarak ilev yapyor. Ama bu ilevin sermaye olarak sine qua non'u* bu parann sermaye olarak harcanmas, yani (sanayi sermayesi halinde) retim aralannn satn alnmas, (tccar sermayesi halinde) metalar satn alnmas iin harcanm olmasdr. Ama harcanabilmesi iin, bu parann varolmas gerekir. Eer o, 100 sterlinin sahibi olan A, bu paray ya kiisel tketimi iin harcasa ya da ylm para olarak elinde tutsayd, ilev yapmakta olan kapitalist B, onu, sermaye olarak yatra-mazd. B, kendi sermayesini deil, A'ya ait sermayeyi harcyor; ne var ki, A'ya ait sermayeyi B, onun nzas olmadan harcayamaz. Bu nedenle, aslnda kapitalist olarak, 100 sterlinin sermaye biiminde bu yatnm snrl olmakla birlikte, bu 100 sterlini sermaye olarak harcayan, balangta A'dr. Bu 100 sterlin bakmndan B, ancak A kendisine bu paray dn verdii ve dolaysyla onu sermaye olarak harcad iin, kapitalist olarak hareket etmektedir. nce, faiz getiren sermayenin kendine zg dolamn gzden geirelim. Daha sonra, bunun, zel bir ekilde meta gibi nasl satldn, yani bsbtn elden karmak yerine, onun nasl dn verildiini irdeleyeceiz. Hareket noktas, A'nn B'ye bor verdii paradr. Bu, bir gvence karl olabilir de, olmayabilir de. Birinci ekil, meta ya da polie, hisse senedi, vb. gibi deerli senetler karlnda bor verme saylmazsa, epeyce eskidir. Bu zel ekiller bizi bu noktada ilgilendirmemektedir. Burada biz, olaan ekli iersindeki faiz getiren sermaye ile ilgileniyoruz. Para, B'nin elinde fiilen sermayeye evrilir, P-M-P' hareketini yapar ve A'ya P' olarak, P + AP olarak dner; burada AP faizi temsil eder. Basite indirmek iin, biz, burada, sermayenin B'nin elinde uzun sre kald, faizin dzenli aralklarla dendii durumu ele almayacaz. Demek ki, hareket yledir: P_P_M-P'-P'.

Burada iki kez grnen ey, 1) parann sermaye olarak harcanmas, ve 2) gereklemi sermaye olarak, P' ya da P + AP olarak geriye dndr. Tccar sermayesinin hareketinde, P-M-P', ayn meta iki kez el deitirmekte ya da eer tccar tccara satarsa, ikiden de fazla el deitirmektedir. Ne var ki, ayn metan bu ekildeki her yer deitirmesi, bu
* Zorunlu koul, -f.
300 Kari Marks Kapital III

[sayfa 299] sre o meta tketime girene kadar ka kez yinelenirse yinelensin, bir bakalam, o metan alm ve satmn gsterir. te yandan M-P-M hareketinde, ayn para iki kez el deitirmekte, ama bu nce paraya ve sonra da paradan tekrar bir baka metaya evrilen metan tam bakalamn gstermektedir. Ne var ki, faiz getiren sermayede, P'nin ilk kez el deitirmesi, hi bir zaman ne meta bakalamnda ne de sermayenin yeniden-reti-minde bir evre deildir. Para, ancak, onunla ticaret yapan ya da onu retken sermayeye dntren faal kapitalistin elinde, ikinci kez harcandnda bir evre olur. P'nin ilk el deitirmesi, burada, onun Adan B'ye aktarlmas olgusundan te bir ey ifade etmez ve bu aktarma, ou kez, belli yasal biimler ve koullar altnda yaplr. Parann sermaye olarak, birincisi, yalnzca A'dan B'ye aktanlmasn-dan ibaret olan bu ikili harcanmasna, gene ikili dn tekabl eder. Para, sreten P' ya da P + AP olarak B'ye, kapitalist ilevini yapan kiiye geri dner. Sonra kapitalist, paray A'ya, gereklemi sermaye olarak getirdii knn bir ksm ile birlikte P + AP eklinde geri verir; burada AP krn tamam deil, yalnzca bir ksmdr - faizdir. Para, B'ye, ancak, nasl harcanmsa yle, ilev yapan sermaye olarak, ama A'nn mal olarak dner. Parann geri dnnn tamamlanmas iin B'nin bunu A'ya sonunda geri vermesi gereklidir. Ama B'nin bir de sermayeye ek olarak, A'ya, knn bir ksmn, faiz ad altnda anlan ve bu sermaye ile elde ettii bir ksmn geri vermesi de gereklidir; nk, A, B'ye paray ancak sermaye olarak, yani hareketi srasnda yalnzca kendisini korumakla kalmayp, bir de sahibi iin art-deer yaratan bir deer olarak vermitir. Para, B'nin elinde ancak ileyen sermaye olduu srece kalr. Ve -belirlenen tarihte- geri dnmesiyle sermaye olarak ilevi sona erer. Ne var ki, artk sermaye olarak i grmedii anda, daima onun yasal sahibi olmakta devam eden A'ya tekrar geri verilmesi zorunluluu vardr. Bu metaya, meta eklindeki sermayeye zg olan ve sat yerine baka ilemlerde de grlen bu bor verme biimi, sermayenin burada meta olarak grnmesi ya da sermaye olarak parann meta haline gelmesi basit zelliinden gelmektedir. Burada bir ayrm yapmak gerekir. Daha nce de grm olduumuz, (kinci Cilt, Birinci Blm) gibi, dolam srecinde, sermayenin, meta-sermaye ve para-sermaye olarak hizmet ettiini bu noktada ksaca anmsatalm. Ne var ki, her iki biimde de, sermaye, sermaye olarak, meta haline gelmez. retken sermaye meta-sermayeye evrilir evrilmez, meta olarak satlmak zere piyasaya srlmek zorundadr. O, burada srf bir meta olarak hareket eder. Tpk alcnn srf meta alcs olmas gibi, kapitalist de piyasada yalnzca meta satcs olarak grnr. rnn, meta olarak dolam srecinde sat yoluyla kendi deerini gerekletirmesi,
Kari Marks 301 Kapital I

kendi dnm para-biimine girmesi gerekir. Bu nedenle, bu metan tketici [sayfa 300] tarafndan yaam gereksinmesi ya da kapitalist tarafndan retim arac, yani sermayenin eleri olarak satn alnmasnn, hi bir nemi yoktur. Meta-sermaye, dolam hareketinde, sermaye olarak deil, yalnzca bir meta olarak hareket eder. Sradan bir metadan ayn olarak, bu, bir meta-sermayedir, 1) nk, bir art-deerle ykldr. Bu yzden de, deerinin gereklemesi ayn zamanda art-deerin de gereklemesi olgusudur; ama, bu onun, bir meta, belli fiyat olan bir rn olarak basit varlnda hi bir eyi deitirmez; 2) nk, bir meta olarak ilevi, sermaye olarak kendi yeniden-retim srecinde bir evredir ve bu nedenle, meta olarak hareketi ancak kendi srecinin ksmi bir hareketi, ayn zamanda kendisinin sermaye olarak hareketidir. Ne var ki onun bu hale gelii, sat ileminin kendisiyle deil, ancak bu sa ileminin, belirli miktardaki bu deerin sermaye yetisi iersindeki tm hareketiyle olan bans yoluyla olur. Tpk, para-sermaye gibi, gerekte yalnzca para olarak, yani me-talar (retim elerini) sanalma arac olarak hareket eder. Bu parann, ayn zamanda para-sermaye, sermayenin bir biimi olmas olgusu, sanalma ileminden, burada para olarak yerine getirdii fiili ilevden deil, bu ilevin, sermayenin toplam hareketi ile olan bantsndan doar, nk, sermayenin para olarak yerine getirdii bu hareket, kapitalist retim srecini balar. Ama bunlar, fiilen ilev yaptklar, yani srete fiilen rol oynadklar srece, meta-sermaye burada yalnz meta, para-sermaye ise yalnz para olarak i grr. Tek bana bakldnda, bakalamn hi bir annda kapitalist, metalann, alcya, bu metalar kendisi iin sermayeyi temsil ettikleri halde, ne sermaye olarak satar; ne de sacya sermaye olarak para der. Her iki halde de, metalann dpedz meta olarak ve parasn dpedz para olarak, yani metalan sanalma arac olarak elden karr.

Ancak srecin btn ile ilgili olarak, k noktasnn ayn zamanda geri dn noktas olarak grnd anda, P-P' ya da M-M' hareketinde, sermaye, dolam srecinde, sermaye olarak grnr (oysa, retim srecinde sermaye, iinin kapitalistin egemenlii altna girmesi ve art-deer retimi yoluyla, sermaye olarak grnr). Ne var ki, bu dn annda, aradaki ba kaybolur. Bu anda grdmz ey , P' ya da P + AP, ilk yanlan para ile bir artn -gerekleen art-deerin- toplamna eit bir para miktardr (AP kadar artm bulunan deer miktan, para, metalar ya da retim eleri biiminde bulunabilir, bunun bir nemi yoktur). Ve ite tam bu dn noktasnda sermaye, gereklemi sermaye genilemi bir deer olarak bulunur ve -bu nokta, ister gerek, ister sanal olsun, bir durgunluk noktas olarak sabitletii srece- sermaye bu biimi iersinde hi bir zaman dolama girmez, daha ok, toplam srecin sonucu olarak dolamdan ekilmi grnr. Bu sermaye tekrar harcandnda, hi bir zaman bir bakasna sermaye olarak
302 Kari Marks Kapital III

verilmi olmaz, ancak ona dpedz bir meta olarak satlm ya da bir meta [sayfa 3oi] karlnda dpedz bir para olarak verilmi olur. Kendi dolam srecinde sermaye, hi bir zaman sermaye olarak grnmez, ancak meta ya da para olarak grnr ve bu noktada bu onun, bakalar iin tek varlk eklidir. Metalar ve para burada, metalar paraya ya da para metalara evrildii iin, satclar ya da alclar ile olan fiili ilikileri bakmndan sermaye deildir, ancak kapitalistle olan ideal ilikileri (znel adan) ya da yeniden-retim srecinde evreler olmalar (nesnel adan) nedeniyle sermayedirler. Sermayenin sermaye olarak varl, fiili hareket iersinde, dolam srecinde deil ancak retim srecinde, emek-gcnn smrld srete szkonusudur. Ne var ki, durum, faiz getiren sermaye bakmndan farkldr, ve ona kendisine zg nitelii veren de ite bu farktr. Parasn faiz getiren sermaye olarak deerlendirmek isteyen para sahibi, bunu bir nc kiiye devreder, onu dolama sokar ve sermaye olarak meta haline getirir; srf kendisi iin deil bakalar iinde sermaye haline getirir. Para, yalnzca onu veren kimse iin sermaye olmayp, daha balangta bir nc kiiye sermaye olarak art-deer yaratan, kr yaratan bir kulla-nm-deeri ile ykl bir deer olarak verilmitir; bu, kendi hareketinde kendisini devam ettiren ve ilevini yerine getirdikten sonra, ilk sahibine, bu rnekte parann sahibine dnen bir deerdir. u halde para, ondan, yalnzca belirli bir sre iin ayrlmakta, geici bir sre iin sahibinin zilyetliinden kp, i yapmakta olan kapitalistin zilyetliine gemekte ve bylece ne deme eklinde elden kartlmakta ne satlmakta, ama yalnzca dn verilmekte, ve nce, belli bir zaman aralndan sonra k noktasna dnmek ve ikinci olarak da, gereklemi sermaye olarak -kullanm-deerini, art-deer yaratma gcn gerekletirmi bir sermaye olarak- geri dnmek kouluna bal olarak elden karlmaktadr. Sermaye olarak dn verilen metalar, tad zelliklere bal olarak ya sabit ya da dner sermaye olarak dn verilirler. Para, bu her iki ekilde de bor verilebilir. rnein, eer para, yllk gelir eklinde deniyor ve bylece, faizle birlikte sermayenin bir ksm geri geliyorsa, sabit sermaye olarak dn verilebilir. Binalar, gemiler, makineler, vb. gibi belli metalar, kullanm-deerlerinin nitelii gerei ancak sabit sermaye olarak dn verilebilir. Ne var ki, dn verilen her trl sermaye, ekli ne olursa olsun ve kullanm-deeri geri dnn nasl deiiklie uratrsa uratsn daima parasermayenin ancak zgl bir biimidir. Bunun nedeni, dn verilen eyin daima belli bir miktar para olmas ve faizin bu miktar zerinden hesaplanmasdr. Bor verilen ey, eer ne para ne de dner sermaye ise, bu da gene, sabit sermayenin geriye dn eklinde denir. Bor veren, devresel olarak bir faiz ve bir de, sabit sermayenin kendisinin tketilen ksmnn deerini, devresel anp ypranmann edeeri olarak elde eder. Ve, belirli srenin sonunda, bor verilen sabit sermayenin tketilmeyen ksm, ayni olarak geri
Kari Marks 303 Kapital I

dner. Eer bor verilen sermaye, dner sermaye ise, bu da gene, dner sermayeye zg ekilde geri dner, [sayfa 302] Geriye dn tarz, demek ki daima, yeniden-retim halindeki sermayenin ve bu sermayenin zgl eitlerinin fiilen izledikleri dolam devresi ile belirlenir. Oysa, bor verilen sermayeye gelince, bunun geriye dn, geriye deme biimini alr, nk, bu sermayenin bir bakasna aktarlmas, bor biiminde olur. Biz bu blmde, yalnzca, bor verilen sermayenin dier biimlerinin de kt, gerek para-sermayeyi inceliyoruz. Bor verilen sermaye, iki ekilde geriye dner. Yeniden-retim srecinde, faal kapitaliste dner ve sonra bu dn, bir kez daha, bor verene, para-kapitaliste aktarma, gerek sahibine, yasal k noktasna geri denmesi eklinde kendisini yineler. Fiili dolam srecinde sermaye daima, bir meta ya da para olarak grnr ve hareketi her zaman, bir dizi satnalma ve satlara blnmtr. Ksacas, dolam sreci, metalarn bakalam halini alr. Yeniden- retim srecini btnyle dikkate alacak olursak, durum farkl olur. Paradan hareket edecek olursak (ve metalardan hareket etsek de ayn eydir, nk biz metalarn deerinden yola km oluruz, yani onlan parann sub specie'leri* olarak dikkate alrz), belli bir miktar parann harcandn

ve belli bir sre sonra, bir artla birlikte geri dndn grrz. Yatrlan bir para miktar, bir artdeerle birlikte geri dnmektedir. Bu para olduu gibi kalr. Bu para kendisini korumu ve belirli bir dolam devresini tamamlayarak oalmtr. Ama imdi, para, sermaye olarak bor verildii iin, kendini koruyan ve genileten belli bir sre sonra bir artla birlikte geri dnen ve daima ayn sreci yeni batan yinelemeye hazr bir para miktar olarak bor verilmitir. Ne para ne de meta olarak harcanmtr; u halde, para-biiminde yatnld zaman, bir meta karlnda deitirilmedii gibi, meta olarak yatrld zaman da para karlnda satlmamtr; daha ok, sermaye olarak harcanmtr. Sermayenin kendi kendisiyle bu ilikisi sermayenin para douran para olarak grnd kapitalist retim srecine bir btn ve tek bir birlik olarak bakld zaman, sermayenin kendisini ortaya koyduu bu iliki herhangi bir ara-hareket olmakszn, burada ona kendi z nitelii ve sfat olarak verilmitir. Ve para, sermaye olarak bor verildii zaman, ite bu nitelii ile elden kartlr. Para-sermayenin rol konusunda Proudhon'un acayip bir anlay vardr. (Gratuite du Credit. Discussion entre M. F. Bastiat et M. Proud-hon, Paris 1850). Bor verme, sat olmad iin Proudhon'a bir ktlk gibi grnr. Faiz karl bor vermek, "satlan nesnenin sahipliinden hi bir zaman ayrlmakszn, ayn nesneyi tekrar tekrar satmak ve fiyatn tekrar tekrar elde etmek yeteneidir" (s. 9).** Nesne [sayfa 303] -para, ev, * Alt trleri, -.
304
Kari Marks Kapital III

vb.- satta ve satnalmada olduu gibi, sahip deitirmez. Ama Proud-hon, faiz getiren sermaye biiminde verilen paraya karlk olarak bir edeer elde edilmediini grmyor. Arada deiim srelerinin bulunduu her satnalma ve sat hareketinde, szkonusu nesnenin elden kartld geri dorudur. Satlan nesnenin sahiplii daima sona erer. Ama o nesnenin deerinden vazgeilmi deildir. Satta meta elden kartlr, ama deeri deil; bu deer, para-biiminde, ya da burada onun baka bir biimi olan, bor senedi veya deme vaadi belgesi eklinde geri alnr. Satnalmada, para elden kartlr, ama deeri deil; bu deer, metalar biiminde, yerine konulur. Sanayi kapitalisti, ayn deeri, btn yeniden-retim sreci boyunca (art-deer hari), yalnzca biimleri farkl olmak zere elinde tutar. Bir deiim, yani metalann deiimi szkonusu olduu srece deerde bir deime yoktur. Ayn kapitalist daima ayn deeri elinde tutar. Ama, art-deer kapitalist tarafndan retildii sre boyunca deiim yoktur. Deiim olur olmaz, art-deer metalarda zaten maddelemi bulunur. Biz, eer, tek tek deiim ilemlerini deil de sermayenin yapt tm devreyi, P-M-P', gznnde bulundurursak belli miktarda bir deerin srekli olarak yatnldn ve bu ayn miktar ile birlikte, art-deer ya da krn dolamdan ekildiini grrz. Fiili deiim ilemleri, hi kukusuz, bu srecin nasl olutuunu aklayamaz. Ve, para bor veren kapitalistin faizinin temeli ve bu faizin kayna, P'nin sermaye olarak geirdii ite bu sretir. "Aslnda," diyor Proudhon, "apka satan, apka yapmcs, bunlarn deerini elde eder, ne fazlasn ne de eksiini. Ama para bor veren kapitalist ... yalnzca sermayesini geri almaz, sermayesinden fazlasn, deiime soktuundan fazlasn geri alr; sermayesinin stnde ve tesinde bir faiz alr" (s. 69). apkac burada, bor veren kapitalistten ayn ve farkl olarak retken kapitalisti temsil eder. Proudhon, retken kapitalistin metalar deerlerine eit fiyatlarla satt halde (retim fyatlan yoluyla eitlenme, burada, onun anlay iin nemsizdir) nasl olup da deiime soktuu sermayenin zerinde ve tesinde bir kr elde ettiini, besbelli ki kavrayamyor. 100 apkann retim fiyatnn = 115 sterlin olduunu, bu retim fiyatnn, apkann deeri ile raslansal olarak aktn, yani apka reten sermayenin, ortalama toplumsal sermaye ile ayn bileimde olduunu kabul edelim. Kr = %15 ise, apkac, mallarn 115 sterlinlik deerleri zerinden satmakla 15 kr elde eder. Bunlar ona yalnzca 100 sterline malolmutu. Eer bu apkalar kendi sermayesi ile retmi ise, bu 15 fazlaln hepsini cebine indirir, yok eer, bor ald sermaye ile retmise 5 sterlini faiz olarak vermek zorunda kalabilir. Bu durum, apkalann deerinde hi bir deiiklik yap** Aktarlan szler, La Voix du Peuple gazetesinin editrlerinden ve Gratuite du Credit. Discussion entre M. F. Bastiat et M. Proudhon, (Paris 1850) adl kitapta "Birinci Mektup"un yazan Cheve'e aittir. -Ed.
Kari Marks 305 Kapital I

maz, ancak, bu deerin ierdii art-deerin farkl kimseler arasndaki dalmn etkiler. Bu nedenle, apkalann deeri, faiz demekle deimediine gre, unlan sylemek Proudhon hesabna samalk olur; "Ticarette, sermaye zerinden faiz, metalann fiyatn oluturmak zere, [sayfa 304] iilerin cretlerine eklenmesi nedeniyle, iinin kendi emeinin rnn geriye satnalabilmesi olanakszdr. Vivre en travaillant* faizin egemenlii altnda, iersinde eliki tayan bir ilkedir" (s. 105).56 Proudhon'un sermayenin niteliini ne denli az anladm, genel olarak sermayenin hareketini faiz getiren sermayeye zg hareket olarak anlat u szleri ortaya koymaktadr: "Para-sermaye, faiz birikimi yoluyla deiimden kendi kaynana dndne gre, bundan, ayn kimse tarafndan srekli olarak yaplan yeniden yatrmn, ayn kiiye srekli kazan getirdii sonucu kar." (s. 154.)

Faiz getiren sermayenin kendisine zg hareketinde onun hala zemedii ey nedir? Kategorileri unlardr: satnalma, fiyat, nesnelerden ayrlma ve ar-deerin burada grnd dolaysz biim; ksacas, sermayenin sermaye olarak bir meta haline gelmesi, dolaysyla san bor vermeye ve fiyatn krdan alnan bir paya dnmesi grngs. Sermayenin kendi k noktasna dn, genellikle, kendi toplam devresindeki, sermayenin karakteristik hareketidir. Bu hi bir zaman yalnz faiz getiren sermayenin bir zellii deildir. Onu dierlerinden ayran ey, daha ok, herhangi bir devre ie karmakszn, geri dnndeki dsal ekildir. Bor veren kapitalist, herhangi bir edeer almakszn, sermayesini elden karmakta, sanayi kapitalistine aktarmaktadr. Onun bu aktarmas, sermayenin gerek dolam srecine hi bir ekilde ait olan bir i deildir. O yalnzca, sanayici kapitalistin balat bu devrenin almasna yardm etmektedir. Parann bu ilk konum deitirmesi -ne sanalma ve ne de sat eklinde- bir bakalam ifade etmez. Sahiplik sona ermemitir, nk, ortada ne deiim vardr ne de bir edeer alnmtr. Parann, sanayi kapitalistinin elinden, bor veren kapitalistin eline dn, yalnzca, sermayenin ilk elden kartlma ilemini tamamlamaktadr. Para eklinde yatrlan sermaye dairesel sre yoluyla para eklinde tekrar sanayici kapitaliste dner. Ne var ki bu para, yard zaman kendisine ait olmad iin, dnmde de ona ait olamaz. Yeniden-retim srecinden gemekle, sermaye hi bir zaman sanayici kapitalistin mlkiyetine gemi olmaz. Bu yzden kapitalist bu
56

"Bir ev","para".vb., eer Proudhon'a baklacak olursa, "sermaye" olarak dn verilemeyecek, ancak "maliyet fiyat ile ... metalar" olarak satlacaklardr. Luther bir bakma Proudhon'dan stndr. O, kr elde etmenin, bor verme ya da satn almann ekline bal olmadn biliyordu: "Onlar satn almay da tefecilie eviriyorlar. Ama bu, gerekten de hemen stesinden gelinemeyecek kadar byk bir konu. Biz nce tek bir ey zerinde, bor vererek tefecilik yapmak zerinde durmak zorundayz, buna bir son verdikten sonra (kyamet gnnden sonra) satmalma yoluyla tefeciliin stesinden gelmekten de geri kalmayacaz." (Martin Luther, An die Pfarherm wider den MVucherzu predigen, Wittenberg 1540.) * Kendi emeiyle yaamak -f.
306 Kari Marks Kapital III

sermayeyi onu dn verene geri vermek zorundadr. Sermayeyi bor verenden bor alana aktaran ilk harcama, fiili yeniden-rerim sreciyle hi bir ilikisi olmayan, yasal bir ilemdir. Bu ilem yalnzca bu sre iin bir giritir. Bor alandan bor verene akm bulunan sermayeyi tekrar aktaran geri deme, dier bir yasal ilemdir ve birinciyi tamamlar. Biri fiili sreci [sayfa 305] balatr, dieri ise bu sreci tamamlayan bir ilemdir. k noktas ile dn noktas, bor verilen sermayenin elden kartlmas ve geri alnmas, bylece, sermayenin fiili hareketinden nce ve sonra yer alan ve bu hareketin kendisi ile hi bir ilikisi bulunmayan, yasal ilemler ile oluan keyfi hareketler olarak grnr. Sermaye daha balangta sanayici kapitaliste ait olsa ve bu nedenle de kendisine ait bir ey olarak ona dnm olsayd, bu fiili hareket bakmndan her ey gene ayn olurdu. lk balang ileminde, bor veren, sermayesini bor alana verir. Tamamlayc ve sona erdirici ilemde bor alan, bu sermayeyi bor verene geri verir. Bu ikisi arasndaki alveri bakmndan -ve faiz imdilik bir yana braklrsa- bor veren ve bor alan arasndaki dn verilen sermaye hareketi ile ilgili olarak bu (sermayenin fiili yeniden-retim srecinin iersinde getii, daha uzun ya da daha ksa bir zaman aral ile aynlan bu iki ilem) demek ki, hareketin tamamn kapsar. Ve bu hareket, iade edilme kouluyla elden karma, per se* bor verme ve bor alma hareketini, koula bal olarak paradan ya da metadan ayrlmann zgl biimini tekil eder. Genellikle sermayenin karakteristik hareketi, parann kapitaliste dn, yani, sermayenin kendi k noktasna dn, faiz getiren sermayede, kendisinin bir biim olduu gerek hareketten ayrlm tamamen dsal bir grnm alr. A, parasn, para olarak deil sermaye olarak verir. Sermayede hi bir dnm olmamaktadr. Yalnzca el deitirmektedir. B'nin eline geene kadar onun sermayeye gerek dnm gereklemez. Ama, B'ye verir vermez, para, A iin sermaye halini alr. Sermayenin, retim ve dolam srelerinden gerek geriye ak yalnz B iin szkonusu olur. Ama, A iin geriye ak, elden kar gibi ayn ekle girer. Sermaye B'den A 'ya geri dner. Elden karma, yani paray belli bir sre iin bor verip, faiz (ar-deer) ile birlikte geri almak, faiz getiren sermayenin kendine zg hareketinin tam biimidir. Bor verilen parann sermaye olarak gerek hareketi, bor veren ile bor alan arasndaki ilemlerin dnda yer alan bir ilemdir. Bunlarn arasndaki ara-hareket glgede kalm, grnmez hale gelmi ve dorudan doruya ierilmemitir. zel bir tr meta olarak sermaye, gene kendine zg bir elden kanlma biimine sahiptir. te bu nedenle, geri dn de kendisini, bir dizi belirli ekonomik srecin sonu ve sonucu olarak deil, sac ile alc arasndaki zgl bir yasal anlamann sonucu
* Bizatihi, kendisi, -f. Kari Marks 307 Kapital I

eklinde ifade eder. Geri dn sresi, yeniden-retim srecindeki gelimeye baldr; faiz getiren sermayede, sermaye olarak geriye dn, srf bor veren ile bor alan arasndaki anlamaya bal grnr. Bylece, bu ileme gre, sermayenin geri dn, bundan byle, yeniden-retim srecinden doan bir sonu olarak grnmez; sanki bor verilen sermaye, para-biimini hi kaybetmemi gibi grnr. Hi kukusuz bu ilemler, aslnda, gerek [sayfa 306] yeniden-retken geri dnlerle

belirlenirler. Ama bu, ilemin kendisinde grnr durumda deildir. Uygulamada da bu her zaman mutiaka byle deildir. Vade sona erdiinde gerek geriye dn olmamsa, borlu, alacaklya kar ykmllklerini yerine getirmek iin baka kaynaklara bavurmak zorunda kalr. Sermayenin bu yaln biimi -belli bir A miktar olarak harcanan ve belli bir sre sonra, bu sre dnda herhangi baka bir ara-ilem olmakszn, A + VxA mik-tan olarak geri dnen para-sermayenin gerek hareketinin yalnzca anlamsz bir biimidir. Sermayenin gerek hareketinde, sermayenin dn, dolam srecindeki bir evredir. Para nce retim aralarna evrilmitir; retim bunlar metalara dntrr; metalarn sat ile bunlar tekrar paraya evrilir ve bu biim iersinde, balangta para eklinde sermaye yaran kapitalistin eline dnerler. Ne var ki faiz getiren sermayede, bu dn, elden kartma gibi, sermaye sahibi ile, bir ikinci taraf arasndaki yasal ilemin sonucudur. Biz burada yalnz elden kartmay ve geri demeyi grrz. Arada olup bitenler silinip yokolmutur. Ne var ki, sermaye olarak yatrlm bulunan para, onu yatran kimseye, sermaye olarak harcayan kiiye geri dnme zelliini tad iin, ve P-M-P' dolam, sermayenin kanlmaz hareket biimi olduu iin, parann sahibi ite bu nedenle onu sermaye olarak k noktasna dnme, ve hareketi srasnda deerini koruma ve artrma zelliine sahip bir ey olarak bir bakasna bor verebilir. Para sahibi onu sermaye olarak elden karr, nk bu para, sermaye olarak kullanldktan sonra k noktasna dner, u halde, para, borcu alana geri dndne gre o bunu belli bir sre sonra borcu verene geri vermek olanana sahiptir. Bu nedenle, parann sermaye olarak bor verilmesi -belli bir sre sonra geri verilmek kouluyla elden kartlmas- bu parann gerekten sermaye olarak kullanlmasn, k noktasna gerekten geri dnmesini ngrr. Parann sermaye olarak yap gerek evrim, bu yzden, bor alann paray bor verene geri vermesini zorunlu klan yasal ilemin nkouludur. Bor alan bu paray sermaye olarak kullanmazsa bu onun bilecei bir eydir. Borcu veren, paray sermaye olarak bor verir ve bu nitelii ile parann, kendi k noktasna para-biiminde geri dnene kadar, para-sermaye devresini kapsamak zere, sermayenin ilevlerini yerine getirmesi varsaylr. Belli bir miktar deerin, para ya da meta olarak ilev yapt, P-M ve M-P' dolam hareketleri, ara srelerden, toplam hareketin birer
308 Kari Marks Kapital III

evresinden baka bir ey deildir. O, sermaye olarak, tm P-P' hareketini yerine getirir. Para ya da u veya bu biimde bulunan belli bir deerler toplam olarak yatrlmtr ve belli bir deerler toplam olarak geri dnmektedir. Bor para veren, bunu, meta satn almak iin harcamamakta, ya da bu deerler toplam, meta-biimde ise, para karlnda [sayfa 307] satmamaktadr. O bunu, sermaye, P-P' olarak, belli bir sre sonra k noktasna geri dnen bir deer olarak yatrmaktadr. Alm ya da satmda bulunmak yerine, paray bor vermektedir. Demek ki, bu bor verme ilemi, deerden, para ya da meta olarak ayrlma yerine, sermaye olarak ayrlmann uygun biimi oluyor. Ne var ki buradan, bor vermenin, kapitalist yeniden-retim sreci ile hi bir ilikisi olmayan ilemler biimini de alamayaca sonucu kamaz. Buraya kadar biz yalnz, bor verilen sermayenin, sahibi ile sanayici kapitalist arasndaki hareketlerini gzden geirdik. imdi de, faizi incelememiz gerekiyor. Bor veren, parasn sermaye olarak harcamaktadr; onun bir bakasna verdii deer miktan sermayedir ve bu nedenle kendisine dnmektedir. Ne var ki, srf bu dn, bor verilen deer miktarnn sermaye olarak geriye ak anlamna gelmeyebilir, yalnzca bor verilen bir deer miktarnn dn olabilir. Sermaye olarak geri dnmesi iin yatrlan deer miktarnn, hareket srasnda yalnz kendisini korumas deil, ayn zamanda genilemesi, deer olarak artmas, yani bir artdeerle birlikte P + AP olarak geri dnmesi gerekir; buradaki AP, faiz ya da ortalama krn bir ksm olup, faal kapitalistin elinde kalmayarak para-kapitalistin payna der. Para-kapitalistin paray sermaye olarak elden karmas olgusu, bunun kendisine P + AP olarak geri verilmesi gerektii anlamn tar. Daha ilerde arada geen zaman boyunca, geriye dnmesi ancak olduka uzun bir dnemde yer alacak olan sermaye szkonusu olmakszn, belirli aralklarla yaplan faiz denmesi biimini dikkate alp incelememiz de gerekecektir. Para-kapitalisti, bor alana, sanayici kapitaliste ne vermektedir? Ona gerekten devrettii ey nedir? te ancak parann bu devir ilemidir ki, bor para vermeyi, paray sermaye olarak elden kartmaya, yani sermayenin bir meta olarak elden kartlmasna evirir. Ve ite ancak bu elden kartma hareketiyledir ki, sermaye, para olarak bor veren kimse tarafndan bir meta olarak bor verilmi olur ya da bu kimsenin tasarrufundaki meta, bir bakasna sermaye olarak veril-mi olur. Olaan bir satta, elden kartlan ey nedir? Herhalde, satlan metan deeri deil, nk bu onun yalnzca biimini deitirmektedir.
Kari Marks 309 Kapital I

Bir metada deer, bu deer fiilen satcnn eline para olarak gemeden, nce, metan fiyat olarak dnsel biimde mevcuttur. Ayn deer ve ayn deer miktan yalnzca kendi biimlerini deitirir. Bir durumda bunlar, meta-biimde, dier durumda para-biiminde vardrlar. Sac tarafndan gerekten elden kartlan ve dolaysyla, alcnn bireysel ya da [sayfa 308] retken tketimine geen ey, metan kullanm-deeri, kulla-nm-deeri olarak metadr. imdi, para-kapitalistin, bor sresince elden kartt ve retken kapitaliste -bor alana- devrettii kullanm-deeri nedir? Bu, parann, sermaye haline gelebilme, sermaye ilevlerini yerine getirebilme ve bu sre srasnda kendi ilk deer bykln koruyabilmesinin yan-sra belirli bir art-deer, ortalama kr (bu ortalamann zerinde ya da alnda olmas burada srf raslantya bal bir ey olarak grnr) yaratma gc nedeniyle sahip olduu kullanm-deeridir. Dier metalar sz-konusu olduunda, bu kullanm-deeri tamamyla tketilir. Bunlann z, ve onunla birlikte deerleri ortadan kalkar. Buna karlk, meta sermayenin, kullanm-deerinin tketilmesiyle, deerini ve kullanmdeerini hala korumasnn yansra bir de bunu arrmas gibi kendine has bir zellii vardr. Para-kapitalistin, sanayi kapitalistine bor verilen sermayeyi onun emrine verdii dnem boyunca elden karm olduu parann sermaye olarak -ve bu ortalama kr retme yetisi- bu kullanm deeridir. Bylece bor verilen parann, emek-gcnn, sanayi kapitalisti karsndaki durumu ile bu bakmdan belli bir benzerlii vardr. u farkla ki, sanayi kapitalisti emek-gcnn deerini dedii halde, bor verilen sermayenin deerini yalnzca iade eder. Emek-gcnn sanayi kapitalisti iin kullanm-deeri, emek-gcnn, tketimi ile, kendi sahip bulunduundan ve maliyetinden daha fazla deer (kr) yaratmasdr. Bu ek deer, sanayi kapitalisti iin kullanm-deeridir. Ve tpk bunun gibi, bor verilen sermayenin kullanm-deeri de, onun deer dourma ve deer artrma yetisi gibi grnr. Para-kapitalist, aslnda, bir kullanm-deerini elden karmaktadr ve bylece, verdii ey, meta olarak verilmi olmaktadr. Bir meta ile benzerlik ite bu lde, perse tamdr. Her eyden nce, bir elden dierine geen bir deerdir. Basit bir meta szkonusu olduunda, meta olarak metada, ayn deer, san alann ve satcnn ellerinde kalr, yalnz ekilleri farkldr; her ikisi de, alveri ileminden nce sahip olduklar ve imdi elden kardklar -birisi meta biiminde, dieri para biiminde-ayn deere sahiptirler. Aradaki fark, bor vermede para-kapitalist, bu alveri ileminde elinden deer kartan tek kimsedir; ama, o da ilerde yaplacak olan deme ilemiyle bu deeri gene de korumaktadr. Bor verme ileminde, yalnz bir taraf deer elden kart iin, dier taraf deer elde eder. - kinci olarak, bir yanda gerek bir kullanm-deeri elden kartlmakta, dier yanda bu deer alnmakta ve tketilmek310 KarIMarks Kapital III

tedir. Ne var ki, sradan metalarn tersine, bu kullanm-deerinin kendisi bir deerdir, yani parann sermaye olarak kullanlmas yoluyla gerekleen ilk deeri aan bir deer fazlasdr. Kr, bu kullanmdeeridir. Bor verilen parann kullanm-deeri, sermaye olarak hizmet edebilmesi sermaye olarak ortalama koullar altnda ortalama kr [sayfa 309] retebilmesi olgusunda yatar.57 yleyse, imdi, sanayici kapitalist ne der, ve dolaysyla, bor verilen sermayenin fiyat nedir? "That vhich man pay as interest for the use ofvhat they barov" [insanlarn bor aldklar eyin kullanm iin faiz olarak dedikleri] Massie'ye gre "a part of the prof it it is capable of producing" [o eyin retebildii krn bir ksm] dr.58 Sradan bir meta satn alan kimsenin satn ald ey, bu metan kullanm-deeridir; karlnda deme yapt ey onun deeridir. Bunun gibi, bor para alan kimsenin satn ald ey de, bu parann sermaye olarak kullanm-deeridir, ama, neyin karl iin deme yapmaktadr? Hi kukusuz, sradan bir metada olduu gibi, bu metan fiyat ya da deerinin karl iin deil. Bor alan ve bor veren arasnda alnp verilen deerde, satc ile alc arasnda, bir durumda para-bii-minde dier bir durumda meta-biiminde olduu gibi, bir biim deiiklii olmaz. Elden kartlan ve geri dnen deerin ayn oluu, burada kendisini bsbtn farkl bir ekilde ortaya koyar. Bir deer miktan, yani para, herhangi bir edeer alnmakszn elden kartlmakta, ve belli bir sre sonra geri dnmektedir. Bor veren kendi elinden bor alann eline getikten sonra bile, daima ayn deerin sahibi olarak kalmaktadr. Bildiimiz basit meta deiiminde para, daima, satn alan tarafndan gelir; oysa bor vermede satc tarafndan gelir. Belli bir sre iin paray elden kartan odur, sermaye alcs ise, onu, bir meta olarak alan kimsedir. Ne var ki byle bir ey ancak, para, sermaye olarak i grd, ve dolaysyla yatrld srece olabilir. Bor alan, paray sermaye olarak, daha fazla deer reten bir deer olarak bor alr. Ama, yatrld anda bu para, herhangi baka bir sermayenin k noktasnda, yatnld anda olduu gibi hala potansiyel bir sermayedir. Ancak bu para kullanldktan sonradr ki, deerini geniletir ve sermaye olarak kendisini gerekletirir. Ne var ki bu parann, bor alan tarafndan gereklemi sermaye olarak, u halde, deer art, art-deer (faiz) olarak geri dndrlmesi zorunluluu vardr. Ve bu art-deer (faiz) ancak, gerekletirilen krn bir ksm olabilir. Ancak bir ksm, hepsi deil. nk, bor alana bor verilen
57

"Faiz almann adillii, bir kimsenin kr edip etmemesine bal olmayp, o eyin" (bor alnan eyin) "yerinde kullanld takdirde kr retebilme yetisine sahip olmasdr." (An Essay on the Governing Causes of the Natural Rate of interest, where in

the sentiments ofSir W. Petty and Mr. Locke, on that head, are considered, London 1750, s. 49. Bu anonim yaptn yazan, J. Massie'dir.) 58 "Zengin kimseler paralarn kendileri kullanmak yerine ... onu, kendileri iin kr salamak ve bylece salanan krdan sahipleri iin bir pay ayrmak zere bakalarna bor verirler." (/.c, s. 23-24.)
Kari Marks 311 Kapital I

sermayenin kullanm-deeri, bor alan iin kr retmesidir. Byle olmasayd, bor verenin, kullanmdeerini elden kartmas diye bir ey szkonusu olamazd. te yandan, knn hepsi de borcu alann payna dmemektedir. Yoksa, elden kartlan kullanm-deeri karlnda herhangi bir ey demez ve yatrlan paray bor verene, sermaye olarak, ancak P + AP olarak gereklemi sermaye olduu iin gereklemi sermaye olarak deil, yalnzca basit para olarak geri vermi olurdu, [sayfa
310]

Her ikisi de, bor veren de bor alan da, ayn para miktann sermaye olarak harcarlar. Ama ancak bu ikincisinin elindedir ki, para, sermaye olarak i grr. ki kii iin sermaye olarak, ayn miktar parann, ifte varl ile kr , iki kakna kmaz. Bu para ancak knn bl-lmesiyle, her ikisi iin de sermaye olarak i grr. Bor verenin payna den ksma faiz denir. Btn bu alveri, varsayld gibi, iki tr kapitalist arasnda, para-kapitalist ile sanayici ya da tccar kapitalist arasnda yer alr. urasn da hi unutmamak gerekir ki, burada, sermaye, sermaye olarak daima metadr ya da burada meta olarak irdelenen ey sermayedir. Bu nedenle, burada grlen btn ilikiler, sradan bir meta asndan ya da yeniden-retim srecinde meta-sermaye olarak i grd srece sermaye asndan irrasyonel olurdu. Satma ve satnalma yerine, bor verme ve bor alma, burada, metan -sermayeninzgn niteliinden doan bir ayrmdr. Ayn ekilde, burada denen ey, metan fiyat deil, faizidir. Para sermayenin fiyatna faiz diyecek olursak, bu, metala-rn fiyat kavramndan bsbtn ayn, irrasyonel bir fiyat ekli olur.59 Burada fiyat, u ya da bu ekilde bir kullanm deeri olarak igren bir ey iin denen, belli bir miktar paray gsteren, tamamen soyut ve anlamsz bir biime indirgenmi olur; oysa fiyat kavram bir kullanm-deeri-nin para ile ifade edilen deerini gerekten gsterir. Sermayenin fiyatn belirleyen bir ey olarak faiz, daha balangta tamamen irrasyonel bir ifadedir. Szkonusu meta ikili bir deere sahiptir; nce bir deere, sonra da bu deerden farkl bir fiyata; oysa fiyat, deerin para olarak ifadesini temsil eder. Para-sermaye, bir miktar paradan, ya da bir miktar para olarak saptanm belli bir miktar metan deerinden baka bir ey deildir. Bir meta, sermaye olarak bor verildiinde, o ancak, bir miktar parann klk deitirmi biimidir. nk, sermaye olarak bor verilen ey, u ya da bu kadar libre pamuk deil, ama pamuk biiminde onun deeri olarak varolan, u ya da bu miktarda paradr. Bu nedenle, sermayenin fiyat, Bay Torrens'in dnd
59

"'Deer' terimi, dolam aracna uygulandnda ayr anlam tar... 2) ilerdeki bir tarihte elde edilecek olan ayn miktardaki dolam aracna kyasla ... fiilen elde bulunan para. Bu durumda parann deeri, faiz oran ne llr ve faiz oran da, bor verilebilir sermaye miktar ile, buna olan talep arasndaki oranla belirlenir." (Colonel R Torrens, On the Operation of the Bank CharterActofl844, ete, 2"d ed., 1847, s. 5, 6.)
312 KarIMarks Kapital III

gibi (bkz. dipnot 59) currency [dolam arac] olmasa bile, bir miktar para olarak sermaye anlamna gelir. Peki yleyse, bir miktar deer, kendi fiyat, kendi para-biimi ile ifade edilen fiyatndan ayr olarak nasl olur da bir fiyata sahip olabilir? Fiyat, ensonunda, bir metan, kendi kul-lanm-deerinden farkl olan deeridir (bu ayn zamanda, deerden nitel olarak deil, ama yalnzca nicel olarak farkl bulunan, yalnz deerin bykl ile ilgili olan piyasa-fyat iin de dorudur). Deerden nitel [sayfa 3ii] olarak farkl bir fiyat, sama bir elikidir.60 Sermaye, sermaye oluunu, kendisini geniletme yoluyla ortaya koyar. Kendisini bytme derecesi, kendisini sermaye olarak gerekletirmesinin nicel derecesini ifade eder. rettii art-deer ya da kr -bunun oran ya da bykl-ancak yatnlan sermayenin bykl ile karlatnlarak llebilir. Bu nedenle faiz getiren sermayenin kendisini daha fazla ya da az geniletmesi de, bunun gibi, ancak, faiz miktannn toplam krdaki paynn yatnlan sermayenin deeriyle karlatrlmasyla llebilir. Bundan dolay, eer fiyat metan deerini ifade ediyorsa, faiz de, para-sermayesinin kendisini geniletmesini ifade eder ve bylece, bu deer genilemesi iin, bor verene denen fiyat gibi grnr. Satnalma ve satta, para araclyla salanan basit deiim ilikilerinin, Proudhon'un yapt gibi burada uygulanmasnn daha balangtan beri ne kadar sama olduunu bu da gstermektedir. Temel nkoul kesinlikle udur ki, para, sermaye olarak ilev yapar, ve dolaysyla ite bu nitelii ile, yani potansiyel sermaye olarak bir nc kiiye aktanlabilir. Ne var ki, sermaye burada, piyasaya arzedildii ve parann kulla-nm-deeri sermaye olarak fiilen elden kartld iin bir meta olarak grnr. Ancak onun bu kullanm-deeri, kr retmesinden doar. Sermaye olarak kullanlan para ya da metalarn deeri, bunlann para ya da metalar olarak kendi deerlerine deil, sahipleri iin rettikleri art-deer miktan ile belirlenir. Sermayenin rn krdr. Kapitalist retim esasna gre, parann para olarak harcanmas ya da sermaye olarak yatnlmas, yalnzca onun farkl ekilde kullanmdr. Para ya da metalarn kendileri, aslnda potansiyel sermayedir, tpk emek-gnn potansiyel sermaye olmas gibi. nk, 1) para, retim elerine evrilebilir, ve

sanki srf bunlarn soyut ifadesi - deer olarak varldr; 2) servetin maddi eleri, sermaye haline gelebilme zelliini tarlar, nk, bunlan sermaye haline getirecek olan tamamlayc kartlar, yani cretli-emek, kapitalist retim temeli zerinde zaten mevcuttur. Maddi servetin elikili toplumsal zellii -cretli-emek olarak emekle arasndaki ztl- retim srecinden bamsz olarak, kapitalist
61

'"Parann ya da dolam aracnn deeri' teriminin belirsizlii, terim, hi bir ayrm gzetmeksizin, hem metalarn deiimdeerlerini ve hem de sermayenin kullanm-deerlerini belirlemek iin kullanldnda srekli bir karklk kayna olur." (Tooke, Inquiry into the Currency Principle, s. 77.) Tooke, asl karkl (konunun kendisinde bulunan karkl) deerin, deer olarak (faiz) sermayenin kullanm-deeri haline geliini gzden karyor.
KarIMarks 313 Kapital I

mlkiyette, bu mlkiyetin niteliinde ifadesini bulmutur. te bu zel olgu, srekli sonucu olduu, ve srekli sonucu olduu iin de devaml nkoulu haline geldii kapitalist retim srecinden ayn olarak, kendisini, parann da metalarn da gizli, potansiyel sermaye olmalannda, bu yzden de sermaye olarak satlabilmelerinde ve bu biim iersinde, bakalarnn emei zerinde, bu emee elkoyma olanan salayan bir kumandaya sahip olmalarnda, dolaysyla da, kendisini genileten deerleri [sayfa 3i2] temsil etmelerinde ifade eder. uras da apak hale gelir ki, kapitalist tarafndan bir edeer eklinde ne srlen emek deil, ite bu iliki, bakalannn emeine elkoyma hakkn ve bunun yollann salar. Ayrca, krn faize ve asl kra blnmesi, tpk metalarn piyasa-fiyatlarnda olduu gibi, arz ve taleple, yani rekabetle dzenlendii lde, sermaye, bir meta olarak grnr. Ne var ki buradaki fark, tpk benzerlik kadar aktr. Arz ile talep ayn olduu takdirde, metalann piyasa-fiyatlar, retimfiyatlarna tekabl eder, yani bunlann fiyat, rekabetten bamsz olarak kapitalist retimin kendi i yasalar ile dzenlenir grnr, nk, arz ve talepteki dalgalanmalar, piyasa-fiyatlarnn, re-timfiyatlanndan gsterdikleri sapmalardan baka bir eyi aklamaz. Bu sapmalar karlkl olarak birbirlerini dengelerler ve bylece belli uzunluktaki dnemler boyunca ortalama piyasa-fiyatian, retim-fiyatlann eitlerler. Arz ile talep akr akmaz, bu gler ark ilemez, biri dierini telafi eder ve fiyatlar belirleyen genel yasa imdi tek tek durumlara uygulanr hale gelir. Piyasa-fiyat, yalnz piyasa-fiyat hareketlerinin ortalamas olarak deil, kendi z biimi iersinde bile, retim tarznn kendi i yasalan ile dzenlenen retim-fiyatlanna tekabl eder. Ayn ey cretier iin de geerlidir. Arz ile talebin akmas halinde, bunlar birbirlerinin etkisini yokederler ve cretier, emek-gcnn deerine eit olur. Ama, para-sermaye zerinden faiz iin, durum farkldr. Rekabet, bu durumda, kuraldan sapmalan belirlemez. Rekabetin zorlad blnme yasas dnda bir yasa yoktur, nk, daha ilerde de greceimiz gibi, "doal" faiz oran diye bir ey yoktur. Doal faiz oran sz ile halk yalnzca, serbest rekabet ile saptanan oran kasteder. Faiz oran iin "doal" snrlar yoktur. Eer rekabet yalnz sapmalar ile dalgalanmalar belirlemiyorsa ve bu nedenle zt glerin birbirlerini yoketmesi eer her trl belirlenmeye bir son veriyorsa, belirlenecek ey, keyfi ve yasaya smaz bir hal alr. zleyen blmde bu konu zerinde daha fazla durulacaktr. Faiz getiren sermayede her ey yzeysel grnr: sermaye yatn-mnn, srf bor verenden bor alana yaplan bir aktarm; gerekleen sermayenin geriye ak, bor alandan bor verene sermayenin srf geriye devredilmesi, faizle birlikte geriye denmesi gibi. Ayn ey, kapitalist retim tarznn znden gelen ve kr orannn, yalnz tek bir devirden elde edilen knn, yanlan sermaye-deere oranyla deil, ayn zamanda
314 KarIMarks Kapital III

bu devir dneminin uzunluu ile, u halde, sanayi sermayesinin, belirli bir zaman aralnda salad kr olarak belirlenmekte olduu olgusu iin de dorudur. Faiz getiren sermayede bu da gene, bor verene belli bir zaman aral iin belirli bir faiz dendii anlamna gelmek zere, ayn ekilde yzeyde bir olgu olarak grnr. eylerin i ilikilerine nfuz etmede gsterdii o her zamanki yetisiyle, romantik Adam Mller yle diyor (Elemente der Staatskunst, Berlin 1809, Dritter Theil, s. 138): "eylerin fyatlannn belirlenmesinde, [sayfa 3i3] zaman dikkate alnmaz; oysa, faizin belirlenmesinde zaman bata gelen etmendir." Meta fyatlannn belirlenmesine, retim zaman ile dolam zamannn nasl girdiini, ve sermayenin belli bir devir dnemi iin kr orann belirleyen eyin de zaten bu olduunu, belirli bir dnem iin krn bylece belirlenmesiyle faizin de belirlenmi olacan grmyor. Buradaki bilgelii de gene, her yerde olduu gibi, yzeydeki toz bulutlarna bakarak, burnu havada bir tavrla bu toz bulutlarnn gizemli ve nemli bir ey diye iln etmekten teye gemiyor, [sayfa 314]
Kari Marks Kapital III

315

YIRMIIKINCI BOLUM KRIN BLNMES FAZ ORANI "DOAL" FAZ ORANI BU blmn konusu, kredi ile ilgili daha sonra karlaacamz dier btn grngler gibi burada ayrntlaryla incelenemez. Bor verenler ile bor alanlar arasndaki rekabet ve bunun sonucu olarak para piyasasndaki ufak tefek dalgalanmalar, bu incelememizin snrlan dnda kalr. Faiz orannn snai evrim srasnda izledii devrenin ortaya konabilmesi iin bu evrimin tahlil edilmesi gerekir ki,

bu da gene burada yaplamaz. Ayn ey, faiz orannn dnya piyasasndaki ok ya da az yaklak eitlenmesi iin de geerlidir. Biz burada, faiz getiren sermayenin bamsz biimi ile, krdan farkl olarak faizin bamszlamas ile ilgilenmekteyiz., Daha nceki varsaymmza gre faiz, knn yalnzca sanayi kapitalisti tarafndan para-kapitaliste denen ksm olduuna gre faizin st snr krn kendisi olur ve bu durumda retken kapitalistin cebe indirecei ksm = 0 olurdu. Faizin krdan byk olabilecei istisnai durumlar dnda -byle bir durumda faiz zaten krdan denemez- faizin st snr olarak, toplam krdan, ynetim ve denetim cretlerine (vages of superintendence) giden ksm (bu daha sonra incelenecektir) ktktan sonra geriye kalan miktar dnlebilir. Faizin alt snnnn belirlenmesi ise [sayfa 3i5] tamamen olanakszdr. Herhangi bir alt dzeye debilir. Ne
316 KarIMarks Kapital III

var ki bu durumda daima, onu tekrar bu nispi alt dzeyinin zerine ykseltecek zt ynl etkiler grlecektir. "Bir sermayenin kullanm iin denen miktar ile sermaye arasndaki bant, para olarak llen faiz orann ifade eder. " "Faiz oran, 1) kr oranna ve; 2) toplam krn bor veren ile bor alan arasndaki blnme oranna baldr." (Economist, January 22, 1853.) "Eer bir kimsenin bor ald parann kullanm iin faiz olarak dedii ey, bu kimsenin retebildii knn bir ksm ise, bu faizin, daima bu krla belirlenmesi gerekir" (Massie, l.c, s. 49.) nce, toplam kr ile, bunun, faiz olarak para-kapitaliste denmesi gerekli ksm arasnda sabit bir bant bulunduunu varsayalm. Bu durumda, faizin, toplam krla birlikte ykselecei ya da decei ve toplam krn, genel kr oran ve bu orandaki dalgalanmalar ile belirlenecei aktr. rnein, ortalama kr oran = %20 ve faiz = knn lA'\ ise, faiz oran = %5; eer ortalama kr oran = %16 ise, faiz oran = %4 olurdu. %20 bir kr oran ile, faiz oran; %8'e ykselebilir ve sanayi kapitalisti gene de, kr oran = %16 ve faiz oran = %4 olduu zamanki kadar, yani %12 kr elde ederdi. Faiz, yalnzca %6 ya da %7'ye ykselecek olsa, krn gene de byk bir ksmn kendisine alkoyabilirdi. Faiz, ortalama krn deimeyen bir miktarna eit olsa, buradan, genel kr oran ne kadar yksek olursa, toplam kr ile faiz arasndaki mutlak farkn o kadar byk olaca ve toplam krdan retken kapitalistin cebe indirecei ksmn o kadar byk olaca, ve bunlann tersi olduu zaman da, sonucun bunun tersi olaca sonucu kar. Faiz = ortalama knn 1/ 5'i olsun. 10'un bete-biri 2'dir; toplam kr ile faiz arasndaki fark = 8 olur. 20'nin bete-biri = 4'tr; fark = 20 - 4 = 16; 25'in 1/5'i = 5; fark = 25-5 = 20; 30'un 1/5'i = 6; fark = 30-6 = 24; 35'in 1/5'i = 7; fark = 35-7 = 28." %4, 5, 6, 7'lik farkl faiz oranlar burada daima, toplam knn ancak 1/5'ini ya da %20'sini temsil ederler. Kr oranlan farkl iseler, farkl faiz oranlan, toplam krn ayn kesirli paralann ya da toplam krn ayn yzdelerini ifade ederler. Bu gibi deimeyen faiz oranlan ile, sanayi kn (toplam kr ile faiz arasndaki fark) genel kr oranyla orantl olarak ykselir ve bunun tersi de dorudur. Dier btn koullar eit olmak zere, yani faiz ile toplam kr arasndaki orann, azok deimeyen bir oran olduu varsayldnda, ilev yapmakta olan kapitalist, kr orannn dzeyiyle doru orantl olarak, daha yksek ya da daha dk bir faiz demeye hazrdr ve isteklidir.61 Grm olduumuz gibi, kr oran, kapitalist retimin gelimesiyle ters orantl olduuna gre, buradan, bir lkedeki daha yksek ya da dk faiz orannn, hi deilse faiz oranndaki fark fiilen kr oranlarndaki fark ifade ettii lde, sanayiin gelime derecesiyle gene ters orantl [sayfa 3i6] olaca sonucu kar. Daha ilerde, bunun, daima byle
61

"Doal faiz oran, bireylerin ticari kararlaryla dzenlenir." (Massie, /. c, s. 51.)


31 7 Kapital I

Kari Marks

olmas gerekmeyecei grlecektir. Bu anlamda olmak zere, faizin krla ya da daha dorusu genel kr oranyla dzenlendii sylenebilir. Ve bu dzenleme biimi, faizin ortalamas iin bile geerlidir. Her ne olursa olsun, ortalama kr oranna, faizin st snnnn nihai belirleyicisi gzyle baklabilir. Faizin, ortalama krla ilikisi olgusu imdi daha uzun uzadya ele alnacaktr. Kr gibi, zgl varla sahip bir btnn iki paraya ayrlmas szkonusu olduunda, sorun her eyden nce, doal olarak blnecek olan varln bykl zerinde dmlenir, ve bu krn bykl, kendi ortalama oran ile belirlenir. Belli bir byklkte bir sermayenin, diyelim, 100'lk bir sermayenin genel kr oran, u halde knn bykl veri olsa. Bu durumda, krdaki deimelerin, krn, bor ald sermaye ile alan retken kapitalistin elinde kalan paralan ile ters orantl olaca aktr. Ve, bllecek krn, karl denmemi emein rettii deerin miktarn belirleyen koullar, knn bu iki tr kapitalist arasnda blmn belirleyen koullardan byk lde farkldrlar ve ou kez, bsbtn zt ynde etki yaratrlar.62 Modem sanayiin zerinde hareket ettii evrimlere bakacak olursak -hareketsizlik hali, artan canllk, gnen, an-retim, bunalm, durgunluk, hareketsizlik durumu, vb. gibi inceleme alanmzn dnda kalanlar- dk bir faiz orann genellikle bir gnen ya da fazla kr dnemine tekabl ettiini, faizdeki ykselmenin gnenten ayr dtn, ya da bunun tersinin olacan, ve tefeciliin en u noktasna kadar ulaan azami bir faiz dzeyinin, bunalm dnemine rasladn grrz.63 1843 yaz, arpc bir

gnen dneminin balangcyd; 1842 ilkyaznda hala %4 V2 olan faiz oran, 1843 ilkyaz ile yaznda %2'ye dt;64 eyll aynda ise %11/2'ye kadar dt (Gilbart, I, s. 166); daha sonra, 1847 bunalm srasnda, %8'e ve bunun da stne ykseldi. Bununla birlikte, dk bir faizin durgunluk lml bir ykselme gsteren faizin, canlanan bir faaliyet srasnda grnmeleri de olanakldr. Faiz oran, demelerin karlanabilmesi iin ne pahasna olursa olsun bor para alnd bunalm sralannda doruk noktasna ular. Faizde bir ykselme, deerli senetlerin fyatlannda bir dme anlamna gel62

Bu noktada elyazmasnda u belirleme var: "Bu blmn gidii, krn dalm yasalarn zmlemeden nce, nicel bir blnmn, nitel bir bolnm haline nasl geldiini aratrmann daha uygun olacan gsteriyor. Bundan nceki blmden buraya bir gei yapmak iin, faizin, krn belirli olmayan bir ksm olduunu varsaymak yeterli olacaktr." 63 "lk dnemde, hemen bunalmdan sonra, speklasyon olmakszn para boldur; ikinci dnemde, para boldur ve speklasyon da boldur; nc dnemde, speklasyon gerilemeye balar ve para aranr olmutur, drdnc dnemde, para kttr ve bunalm gelip atmtr." (Gilbart, A Practical Treatise on Banking, 5"1 ed., Vol. I, London 1849, s. 149.) 64 Tooke, bunu, "daha nceki yllarda krl yatrmlarn ktl nedeniyle zorunlu olarak oluan, ar-sermaye birikimi, biriktirilmi bulunan paralarn piyasaya srlmesi ve umut veren ticari giriimlere olan gvenin canlanmas ile" aklyor. (History of Prices from 1839 till 1847; London 1848, s. 54.) 318 KarIMarks Kapital III

diinden, bu durum, elinde para-sermaye bulunan kimselere, ilerin [sayfa 3i7] gidii srasnda, faiz oran tekrar der dmez, hi deilse ortalama fiyatlanna yeniden ykselecek olan bu gibi faiz getiren senetleri, gln derecede dk fiyatlarla ele geirmek iin gzel bir frsat salar.65 Bununla birlikte, faiz oran, kr oranndaki dalgalanmalardan tamamen bamsz bir dme eilimini de tar. Ve, gerekten, iki ana neden buna yolaar: I. "Sermayenin, hi bir zaman retken bir kullanm dnda bor alnmadn kabul etsek bile, faizin, brt kr orannda herhangi bir deiiklik olmadan da deiebileceini pek olas sayyorum. nk, bir ulus zenginlik yolunda ilerledike, kendilerini, atalarnn emei sayesinde, yalnz faizleri ile rahata yaatabilecek birikmi bir parann sahipleri halinde bulan bir snf insan trer ve bunlar gitgide artar. Genliklerinde ve orta yallklannda fiilen i hayatna katlm bulunan bir ou da, yalannca kendi biriktirdikleri meblalann faizleriyle sakin bir hayat srmek zere i hayatndan ekilirler. Bu her iki snf da, lkenin artan zenginlii ile birlikte byme eilimindedir, nk, olduka byk bir sermaye ile ie balayanlarn az bir sermaye ile balayanlara gre daha abuk bamszla ulamalar olasl vardr. te bu yzden, eski ve zengin lkelerde, sermayeleri olup da, bunu kendileri kullanmak zahmetine girmek istemeyenlere ait ulusal sermaye miktarnn, toplumun tm retken sermayesine olan oran, yeni yerleen ve daha yoksul blgelere gre daha byktr. ngiltere'de ... nfusa oranla rantiyeler snf ne denli daha kalabalktr! Rantiyeler snf ne denli oalrsa, bor sermaye verenler snf da o denli artar, nk bunlar bir ve ayn snftr." (Ramsay, An Essay on ine Distribution of Wealth, s. 201 -02.) II. Kredi sistemindeki gelime ve bununla birlikte, sanayiciler ile tccarlann, toplumun btn snflannn tasarruflan zerinde bankerler aracl ile kurduklan gittike artan denetimleri ve parasermaye olarak i grebilecek bu tasarruflann miktar olarak gitgide younlamas, faiz oran zerinde ayrca bir bask yaratr. Bu konu zerinde ilerde daha fazla durulacaktr. Faiz orannn belirlenmesiyle ilgili olarak Ramsay yle diyor: "Faiz oran ksmen brt kr oranna ve ksmen de, bunun sermaye kr ile giriim krna blnme oranna baldr. Bu oran da, gene, bor sermaye verenler ile bor sermaye alanlar arasndaki rekabete baldr; bu rekabet, hi bir ekilde, gereklemesi umulan brt kr oran tarafndan tmyle dzenlenmemekle birlikte, onun etkisi altndadr."66 Ve, reka65

"Bir bankerin eski bir mterisinin, 200.000 sterlinlik tahvil karlnda bor verilmesi istei reddedildi; demeleri durduracan bildirmek iin tam ayrlaca srada kendisine, bunu yapmasna gerek bulunmad, o gnk koullar altnda bankerin tahvilleri 150.000 sterline satn alabilecei anlatld." ([H. Roy.] The Theory of the Exchanges. The Bank Charter Act of 1844, ete, London 1869, s. 80.)
KarIMarks 319 Kapital I

betin niin srf bu neden tarafndan dzenlenmemesine gelince, bir yandan [sayfa 3i8] ou kimse, paray, retken bir kullanm amac gtmeksizin bor almaktadr; te yandan, bor verilebilir tm sermaye orannn, brt krdaki herhangi bir deiiklikten bamsz olarak lkenin zenginliiyle deiiklik gstermesidir." (Ramsay, l.c, s. 206-07.) Ortalama faiz orann belirlemek iin, 1) ortalama faiz orannn, byk sanayi evrimleri iinde gsterdii deiiklikler srasnda hesaplanmas; ve 2) uzun vadeli sermaye borlanmalann gerektiren yatrmlar iin faiz orannn bulunmas gerekir. Bir lkede egemen olan -ve srekli dalgalanmalar gsteren piyasa oranlannda farkl bulunan- ortalama faiz oran, herhangi bir yasa ile belirlenemez. Burada, iktisatlann doal bir kr oranndan ve doal bir cret oranndan szettikleri anlamda doal bir faiz oran diye bir ey yoktur. Massie bu konuda hakl olarak yle der (s. 49): "Bir kimsenin bu konuda kuku duyabilecei tek ey, bu krn hangi ksmnn hak olarak bor alana, ve hangi ksmnn bor verene ait olduudur; ve bunu, genellikle bor alanlar ile bor verenlerin dncelerinden baka belirleyecek bir yntem bulunmamaktadr; hakl ya da haksz,

bu konuda genel rzaya uygun olarak yaplan ne ise odur." Arz ve talebin eitlenmesi -ortalama kr oran veri kabul edildiinde- hi bir anlam tamaz. Bu formle bavurulan dier hallerde (ve bu o zaman pratik olarak dorudur), rekabetten bamsz olan ve daha ok onu belirleyen temel kural (dzenleyici snrlar ya da snrlayc byklkleri) bulmaya yarayan bir forml olarak i grr; zellikle, rekabetin pratii ve grnglerinin ve bu grnglerden doan kavramlarn tutsa olanlarn, ekonomik ilikilerin, rekabetin erevesi iersinde kazandklar isel balar zerine, gene yalnzca yzeysel bir fikre ulamalanna yarayan bir forml olarak hizmet eder. Bu, rekabetle birlikte giden deiikliklerden, bu deiikliklerin snrlanna ulamak iin bir yntemdir. Ortalama faiz orannda durum byle deildir. Ortalama rekabet koullannn, bor verenle bor alan arasndaki dengenin, niin bor verene sermayesi zerinden, %3, 4, 5, vb. gibi bir faiz oran denmesini, ya da brt krn, diyelim %20 ya da %50 gibi belli bir ksmnn verilmesini gerektirdiini sylemek iin hi bir akla-uygun neden yoktur. Rekabetin, srf rekabet olarak herhangi bir eyi belirlemesi halinde, bu belirleme raslantya bal, tamamen gr-gcl bir belirlemedir ve ancak bilgilik ya da hayalcilik, bu raslanty bir zorunluluk gibi gstermeye kalkabilir.67 Banka mevzua ve ticari [sayfa
66

Faiz oran genellikle ortalama kr oran ile belirlendii iin, ar dolandrclk ou kez, dk bir faiz oran ile bir aradadr. rnein, 1844 yazndaki demiryolu sahtekarlnda olduu gibi, ngiltere Bankasnn faiz oran, 16 ekim 1844'e kadar %3'e ykseltilmemiti. 67 rnein, J. G. Opdyke, Treatise on Political Economy (New York 1851) adl yaptnda, %5'lik bir faiz orannn evrenselliini; ebedi yasalar ile aklamak iin ok baarsz bir giriimde bulunmutur. Bay Kari Arnd, Denaturgemsse Volksoirtschaft gegenber dem Monopoliengeist und dem Kommunismus, ete, Hanau 1845, daha da bnce u szleri eder: "Nesnelerin retiminin doal seyrinde tek bir grng vardr ki, tamamen yerleilmi lkelerde bir lde faiz orann 320 Kari Marks Kapital III

319] bunalmlarla ilgili 1857 ve 1858 yllarna ait parlamento raporlarnda, ngiltere Bankas mdrlerinin, Londral bankerlerin, taral bankerlerin ve profesyonel teorisyenlerin, "fiilen oluan faiz oran" zerindeki ileri-geri gevezeliklerini ve "bor verilebilir sermayenin kullanm iin denen fiyat, bu tr sermayenin arzna bal olarak deiebilir", "yksek bir faiz oran ve dk bir kr devaml varolamaz", gibi ve bunlara benzer daha bir yn orta-mal ve atafatl samalklar dinlemekten daha elendirici bir ey olamaz.68 Grenek ve gelenek, hukuksal gelenek, vb., ortalama faiz orannn belirlenmesinde, bu salt bir ortalama olarak deil, daha ok, gerek bir byklk olarak varolduu srece, rekabetin kendisi kadar rol oynarlar. Faiz orannn hesaplanmasn gerektiren birok hukuksal anlamazlkta, ortalama bir faiz orannn yasal bir oran olarak kabul edilmesi zorunluluu ortaya k. Eer bir bir adm daha atar ve ortalama bir faiz orannn snrlannn niin genel yasalardan kartlamadn soracak olursak, bu sorunun yantnn, dpedz faizin znde sakl olduunu grrz. Faiz yalnzca ortalama knn bir parasdr. Ayn sermaye, iki ayn rolde grnr - bor verenin elinde, bor verilebilir sermaye olarak, ve faal kapitalistin elinde sanayi ya da ticaret sermayesi olarak. Ama bu sermaye, tek bir kez ilev yapar ve tek bir kez kr retir. retim srecinin kendisinde, sermayenin bor verilebilir sermaye olma nitelii herhangi bir rol oynamaz. Kr zerinde hak iddia eden taraflann bunu nasl bltkleri sorunu, tpk bir i ortaklnda ortak knn, yzde paylar olarak bllmesinde olduu gibi, o olayla snrl ve tamamen grgcl bir eydir. Esas olarak kr orann belirleyen artdeer ile cretler arasndaki blnmede, birbirinden tamamen farkl iki e -emek-gc ile sermayebelirleyici etmenlerdir; bunlar, birbirlerini snrlayan, iki bamsz deikenin ilevleridir; ve bunlarn nitel fark, retilen deerin nicel blnmnn kaynadr. Art-deerin rant ile kra blnmesinde de ayn eyin olduunu daha ilerde greceiz. Faiz konusunda ise byle bir ey olmamaktadr. Burada nitel farkllama, biraz sonra greceimiz gibi, daha ok, ayn ar-deer miktannn tamamen nicel blnmesinden ileri gelmektedir. Btn bu anlatlanlardan "doal" faiz oran diye bir eyin olmaddzenler grnmektedir: bu olay Avrupa ormanlarnda kerestenin, yllk byme ile artma orandr. Bu yeni byme, kendi deiim-deerlerinden tamamen bamsz, yzde 3-4 orannda olur." (Aalarn kendi deiim-deerlerinden bamsz olarak daha her yl bymeleri ne kadar garip deil mi!) "Buna gre, faiz orannn, en zengin lkelerde bugnk dzeyinin altna dmesi beklenemez." (s. 124.) (Demek istedii, aalarn deiim-deerleri, bymelerine ne kadar bal olursa olsun, bunlarn bymesi deiim-deerlerinden bamszdr.) Buna, "ilk orman faiz oran" denilse yeridir. Bunun kaifi bu yaptta, "bilimimize," "kpek vergisi filozofu" olarak vgye deer bir katkda daha bulunmutur. (Marx, kitabndaki zel bir paragrafta ( 88, s. 420-421) bu vergiyi savunduu iin, K. Arnd'a alayl bir ifadeyle, "kpek vergisi filozofu" diyor. -Ed.) 68 ngiltere Bankas, ak piyasada egemen olan oran, doal olarak her zaman gznnde tutarak, iskonto orann, altnn ithal ve ihracna gre ykseltiyor ve alaltyor. "Bylece, banka hadlerindeki deimeleri tahmin ederek iskonto oyunlarna girimek imdi para merkezinin", yani Londra para-piyasasnn, "bykbalarnn uralarnn yans haline gelmi bulunuyor. " ([H.Roy,] The Theory of theExchanges, ete, s.113.)
KarIMarks 321 Kapital I

sonucu kar. Ne var ki, genel kr orannn tersine, bir yandan ortalama faizin snrlarnn ya da srekli dalgalanan piyasa faiz oranlarndan farkl olarak, ortalama bir faiz orannn belirlenmesi iin, genel bir yasa yoktur, [sayfa 320] nk bu salt brt krn, sermayenin farkl adlar tayan iki sahibi arasnda bir paylalmas sorunudur; te yandan faiz oran -ister ortalama, ister her zel durum iin geerli piyasa oran olsun- tek-biimli, belirli ve somut bir byklk olarak, genel kr oranndan tamamen farkl bir grn iersindedir.69 Faiz oran ile kr oran arasndaki bant, bir metan piyasa-fiyat ile kendi deeri arasndaki bantya

benzer. Faiz oran, kr oran ile belirlendii srece, bu oran, zel bir sanayi kolunda egemen olan zgl bir kr oran ile, ya da hele, belli bir i alannda herhangi bir kapitalistin elde edebilecei fazladan bir kr ile deil, daima genel bir kr oran ile belirlenir.70 Bu nedenle, ortalama faiz oran, genel kr orannn saf ya da gvenilir ifadesi olmamakla birlikte, genel kr oran, aslnda, ortalama faiz orannda grgcl ve bilinen bir gerek olarak grnr. Faiz orannn kendisinin, bor alanlar tarafndan verilen farkl gvence derecelerine gre ve bor vadesinin uzunluuna bal olarak deiecei geri dorudur; ama, faiz oran, bu derecelerin herbiri iin belli bir anda tek biimdedir. Bu ayrm da demek ki, faiz orannn sabit ve tekbiimdeki grnn deitirmemektedir.71
69

"Metalarn fiyat srekli dalgalanr; bu metalar, farkl kullanmalar iin imal edilmilerdir; para, btn amalara hizmet eder. Metalar, ayn trden olanlar bile, nitelik bakmndan farkldrlar; nakit para daima ayn deerdedir, ya da hi deilse byle kabul edilmitir. Bu ne-denle, parann, bizim faiz terimi ile belirlediimiz fiyat, dier eylerden daha byk kararlla ve tekbiimlilie sahiptir." (J. Steuart, Principies of Political Economy, Franszca eviri, 1789, IV, s. 27.) 70 "Ne var ki bu, krn blnmesi kural, her bor verene ve alana zel olarak deil, genellikle bor verenlere ve alanlara uygulanr... nemli byklkte ve kklkte kazanlar, borcu verenle hi bir ilikisi bulunmayan bir becerinin ya da bilgi noksanlnn muvafakatidir; bor verenler, uranlan kayptan zarara uramadklarna gre, kazantan da yararlanmamalar gerekir. Ayn ii yapan tek bir kimse iin sylenenler, zel trden iler iin de geerlidir; herhangi bir i kolunda i gren tccarlar ile iadamlar bor aldklar para ile, ayn lkedeki dier tccar ve iadamlarnn salad olaan krdan daha fazlasn elde ederlerse, bu fazladan kazan, bunu elde etmek yalnzca olaan bir beceri ye bilgiyi gerektirdii halde, kendilerine aittir; yoksa, o paray kendilerine salayan bor verene deil ... nk, bor verenler paralarn, genel kr orannn altnda bir demede bulunmaya ancak elveren koullarda i gren bir i kolunda kullanlmak iin bor vermezler; ve bu nedenle, paralaryla, salanan kazan ne olursa olsun, bundan fazlasn almay haketmemilerdir." (Massie, l.c, s. 50, 51.) 71 Banka iskonto oran %5 Piyasa iskonto oran, 60 gn vadeli senetler %35/g Piyasa iskonto oran, 3 ay vadeli senetler %3'/2, Piyasa iskonto oran, 6ay vadeli senetler %35/]6 Polie simsarlarna bor, gnlk %l-2 Polie simsarlarna bor, bir hafta vadeli %3 Ondrt gn iin son oran, hisse senedi simsarlarna bor %43A-5 Mevduat faizi (bankalar) %3'/2 Mevduat faizi (iskonto kurumlar) %3-3Vl Bu farkn, bir ve ayn gn iin ne denli byk olabilecei, 10 Aralk tarihli Daily Neus'm kent haberlerinden alnan, 9 aralk 1819'da Londra parapiyasasndaki faiz hadleri ile ilgili yukardaki rakamlarda grlmektedir. En d % 1, en yksei %5'dir. [F. E. ] 322 Kari Marks Kapital III

Ortalama faiz oran, her lkede, olduka uzun dnemlerde sabit bir byklk olarak grnr, nk genel kr oran -zgl kr oranlarnn, bir alandaki deiikliin, bir baka alandaki zt ynl bir deiiklik ile telafi edilmek zere, srekli deiiklik gstermesine karn- ancak daha uzun dnemlerde deiir. Ve bunun greli deimezlii, ortalama, ya da [sayfa 32i] ortak kr orannn tam da bu aa yukar deimez niteliinde ortaya karlr. Bununla birlikte, srekli dalgalanan piyasa faiz oranna gelince, bu tpk metalann piyasa-fyat gibi her an sabit bir byklk olarak bulunur, nk, para piyasasnda, btn bor verilebilir sermaye, toplu bir kitle olarak faal sermayenin karsnda yeralr, ve bylece, bir yanda bor verilebilir sermaye arz ile, te yanda buna olan talep arasndaki bant, faizin herhangi bir andaki piyasa dzeyini belirler. Kredi sistemi ne kadar fazla geliir ve bununla birlikte younlaarak bor verilebilir sermayeye ne kadar fazla toplumsal bir nitelik kazandrr ve onu hep birlikte para piyasasna srerse, bu o kadar ok byle olur. te yandan genel kr oran, hi bir zaman zgl kr oranlarnn eitlenmesi eiliminden, bunlann eitlenmesi hareketinden baka bir ey deildir. Kapitalistler arasndaki rekabet, -ki, kendisi bu eitlenme ynnde harekettir-burada, knn olduka uzun bir sre ortalamalann altnda kald alanlardan sermayeyi yava yava ekerek, krn ortalamann zerinde bulunduu alanlara yava yava kaydnlmas eklindedir. Ya da, ek sermayenin bu alanlar arasnda yava yava ve deien oranlarda dalmas biimindedir. Bu farkl alanlar bakmndan, sermayenin arz ve ekilmesinde srekli bir deime szkonusudur; faiz orannn belirlenmesinde olduu gibi, ezamanl bir kitle etkisi hi bir zaman szkonusu olamaz. Faiz getiren sermayenin, metadan mutlak farkl bir kategori olmakla birlikte, sui generis bir meta haline geldiini ve bylece faizin, sradan bir metan piyasa-fyat gibi her zaman arz ve taleple saptanan fiyat halini aldn grm bulunuyoruz. Piyasa faiz oran da, bu nedenle, srekli bir dalgalanma iersinde olduu halde, belli bir anda, tpk bir metan her ayr durumdaki piyasa-fyat gibi, devaml olarak belirlenmi ve tekbiimde bir hali gibi grnr. Para-kapitalistler bu meta arzeder-ler ve faal kapitalistler onun iin srekli bir talep yaratarak, bu meta satn alrlar. Eitlenme sreci genel bir kr oran yarattnda, byle bir ey olmaz. Meta fiyatlan, bir alanda, retim-fyatnn zerinde ya da altnda ise (her ayn giriimde, snai evrimlerin eitli evreleri ile birlikte grlen dalgalanmalar burada zellikle bir yana brakyoruz) denge, sermayenin bireysel retim alanlanna akmas ya da bu alanlann dna kmasna bal olarak, retimin genilemesi ya da daralmas, yani sanayi sermayeleri tarafndan piyasaya srlen metalann kitlesindeki byme ya da klme ile salanr. Metalann ortalama piyasa-fyatiannn, bu ekilde, retim-fyatlarna eitienmesiyle, zgl kr oranlannn, genel ya da ortalama kr oranlarndan gsterdii sapmalar dzeltilmi olur. Bu
Kari Marks 323 Kapital I

srete, sanayi ya da ticaret sermayesi, bu sermaye niteliiyle, faiz getiren sermayede olduu gibi, alc karsnda hi bir zaman metalar grnne brnemez. Byle bir grne girse bile, bu ancak, metala-nn piyasa-fyatlannn dalgalanmalannda ve retim-fiyatlanna eitlenmelerinde olur, yoksa ortalama knn dorudan doruya belirlenmesi eklinde [sayfa 322] olmaz, Genel kr oran gerekte, 1)

toplam sermaye tarafndan retilen art-deer ile, 2) bu art-deerin, toplam sermayenin deerine oranyla, ve 3) rekabet ile -ama ancak, belli retim alanlarna yatrlm bulunan sermayelerin, bu artdeerden, kendi nispi byklkleri ile orantl olarak eit paylar almaya alt bir hareket olduu lde, bu rekabet ile- belirlenir. te bunun iin, genel kr oran gerekte, dorudan doruya ve derhal arz ve talep arasndaki oranla belirlenen piyasa faiz oranndan ok daha farkl ve ok daha karmak nedenlerden domaktadr, bu yzden de faiz oran gibi somut ve ak bir olgu deildir. eitli retim alanlarndaki tek tek kr oranlannn kendileri az ok belirsiz eylerdir; ama grndkleri kadaryla, farkedilen ey, bunlann tekbiimde olmalar deil; farkllklardr. Genel kr oran ise, gerek kr orannn grgcl ve dorudan doruya grlebilir biimi olarak deil, ancak krn en alt snn olarak grnr. Faiz oran ile kr oran arasndaki bu fark vurgularken, faiz orannn salam bir temele oturmasna yardm eden u iki noktay hala bir yana brakyoruz: 1) faiz getiren sermayenin, tarihsel olarak nceden varoluu ve geleneksel bir genel faiz orannn varl; 2) dnya piyasasnn, faiz orannn olumas zerinde, bir lkenin ekonomik koullanndan bamsz olarak, kr oran zerindeki etkisine kyasla, ok daha byk olan dorudan etkisi. Ortalama kr, dorudan doruya yerlemi bir olgu gibi ortaya kmaz, o daha ok, zt ynl dalgalanmalarn eitlenmelerinin nihai bir sonucu olarak belirlenecek bir eydir. Faiz oran iin durum byle deildir. Faiz oran, kendi genel ve hi deilse yerel gereklii iersinde gn gnne saptanan -sanayi ve ticaret sermayesinin kendi ilemlerinin hesaplanmasnda bir etmen ve hatta nkoul olarak hizmet eden- bir eydir. Her 100 sterlin tutarndaki bir para miktarnn, 2, 3, 4, 5 sterlin salamak zere, tad genel bir yeti halini almtr. Meteoroloji raporlar hi bir zaman barometre ve termometreden alnan sonulan, borsa raporlarnn faiz orannn, u ya da bu sermaye iin deil, para piyasasndaki sermaye, yani genellikle bor verilebilir sermaye iin gsterdiinden daha byk bir dorulukla gzler nne seremezler. Para piyasasnda yalnz bor verenlerle bor alanlar kar karya gelirler. Meta ayn biime sahiptir: para. zel bir retim ya da dolam alanna yatrlm olmasna gre sermayenin ald btn zel biimler burada yokolmutur. imdi o, bamsz bir deerin, farkllamam, trde biiminde -para biiminde- bulunur. zel alanlardaki rekabet onu etkilemez. Bunlann hepsi, bor para alanlar eklinde biraraya toplanmlardr
324 Kari Marks Kapital III

ve sermaye, onlann karsna, henz ilerdeki yatrm tarzyla ilgisiz bir biim iersinde kmaktadr. Sanayi sermayesinin, ancak, eitli bireysel alanlar arasndaki hareket ve rekabetle ortaya koyduu eyi, bor verilen sermaye, burada, esas olarak snfn ortak sermayesi olarak, sermayenin arz ve talebinde en kesin biimde ortaya koyar. te yandan, [sayfa 323] para piyasasndaki para-sermaye, fiilen, kendi zgl kullanmna kaytsz bir biimde bulunur ve her zel alann retim gereksinmelerinin gerektirdii ekilde, eitli alanlar arasnda, kapitalist snf arasnda ortak bir e olarak datlr. Aynca, geni-lekli sanayiin gelimesiyle, para-sermaye piyasada bulunduu srece, herhangi bir kapitalist, piyasadaki sermayenin u ya da bu kadar ksmna sahip bulunan bir kimse tarafndan temsil edilmez, fiili retimden bsbtn farkl bir bankerler topluluunun, yani toplumsal sermayenin temsilcilerinin denetimi altndaki, younlam, rgtienmi bir kitle niteliine brnr. Bylece talep bakmndan, bor verilebilir sermaye btnyle bir snf ile kar karya bulunduu halde arz alannda, kitle haline gelen ey, bor verilebilir sermayenin kendisidir. Genel kr orannn, bykl dalgalansa bile, bor alanlann karsna, hepsi iin ayn ekilde deitii iin, daima belli ve sabit bir e olarak kan, belirli faiz orannn yannda puslu ve sisli grnmesinin nedenlerinden bazlar ite bunlardr. Tpk, parann deerindeki deimelerin, onun btn metalar karsnda ayn deere sahip olmasna engel olmamas; pk metalann piyasa-fiyatlarndaki gnlk dalga-lanmalann, bunlarn gn gnne gazetelerde bildirilmelerine engel olmamas gibi, faiz oran da pk onlar gibi dzenli ekilde "parann fiyat" olarak bildirilir. Bunun byle olmasnn nedeni, sermayenin kendisinin burada para-biiminde bir meta olarak arzedilmesidir. Fiyatnn saptanmas ise, bylece, teki btn metalarda olduu gibi, onun da piyasa-fiyatnn saptanmasdr. Faiz oran, bu nedenle, daima genel faiz oran olarak, u kadar para iin u kadar para eklinde, belirli bir miktar olarak grnr. te yandan kr oran, ayn alan iersindeki fiyat ayn olan metalar iin bile farkl sermayelerin ayn meta, rettikleri farkl koullara bal olarak deiebilir, nk, bireysel bir sermayenin kr oran, metan piyasa-fiyat ile belirlenmeyip, daha ok, piyasa-fiyat ile maliyet-fiyat arasndaki farkla belirlenir. Ve bu farkl kr oranlar -nce ayn alan iersinde ve sonra farkl alanlar arasnda- ancak srekli dalgalanmalar yoluyla bir dengeye ulaabilirler. (Daha sonra ilenmek zere not.) Kredinin zgl bir biimi: Bilindii gibi, para, sanalma arac yerine deme arac olarak hizmet ettiinde, meta elden kartlr, ama deeri ancak daha sonra gerekleir. Eer deme ancak tekrar satldktan sonra yaplacak olursa, bu sa, san
Kari Marks Kapital III

325

almann bir sonucu olarak grnmez; daha ok, bu sat yolu iledir ki, satnalma gereklemi olur. Baka bir deyile, sat, satnalmann arac olur. kinci olarak: bor senetleri, polieler, vb., alacakl iin deme aralar olurlar. nc olarak, bor senetlerinin birbiriyle deitirilmesi parann yerini tutar, [sayfa 324]
326
Kari Marks Kapital III

YRMNC BLM FAZ VE GRM KRI FAZ, bundan nceki iki blmde grm olduumuz gibi, kkeni bakmndan, faal kapitalistin, sanayicinin ya da tccann, kendi sermayesi yerine bor alnan sermayeyi kullandnda, para-sermaye sahibine ve onu dn verene demek zorunda olduu krn, yani art-deerin yalnzca bir paras gibi grnr, ve kkeninde, onun bir paras olduu gibi, gerekte onun bir paras olarak da kalr. Kapitalist eer yalnz kendi sermayesini kullanyorsa, byle bir kr blm olmaz, knn hepsi onun olur. Gerekten de, sermaye sahipleri bunu kendi yeniden-retim srecinde kullandklan srece, faiz orannn belirlenmesinde rekabet halinde deillerdir. Bu bile, tek bana, faiz kategorisinin -bir faiz oran belirlenmeksizin varl olanaksz olan bu kategorinin- sanayi sermayesinin sermaye olarak hareketlerine yabanc bir ey olduunu gstermektedir. "The rate of interest may be defned to be that proportional sum which the lender is content to receive, and the borrower to pay, annual-ly, or for any longer or shorter period for use of a certain amount of rnoneyed capital... When tle owner of a capital employs it actively in reproduction, he does not come under tle head of tlose capitalists, the [sayfa 325] proportion of whom, to the number of borrowers, determines the rate of interest."* (Th. Tooke, History of Prices, London 1838, II, pp.
Kari Marks 327 Kapital I

355-56.) Gerekten de, krn bir ksmn faize dntren, genellikle faiz kategorisini yaratan ey, kapitalistlerin kendi aralannda bylece, para-kapitalistler ve sanayi kapitalistleri diye ikiye aynlmalan olduu gibi, faiz orann yaratan ey de ite bu iki tr kapitalist arasndaki rekabetten baka bir ey deildir. Sermaye yeniden-retim srecinde ilev yapt srece, -bu sermayenin sanayici kapitaliste ait olduunu ve onu bor verene geri vermek zorunda olmadn kabul etsek bile- kapitalist, zel bir birey olarak, bu sermayenin kendisi zerinde deil, ancak gelir olarak harcayabilecei kr zerinde tasarrufta bulunur. Sermayesi, sermaye olarak ilev yapt srece, yeniden-retim srecine aittir, bu srece balanm durumdadr. O, gerekten de bu sermayenin sahibidir, ama bu sahiplik, ona, bunu emein smrs iin sermaye olarak kulland srece baka bir ekilde tasarrufta bulunabilme olanan vermez. Ayn ey, para-kapi-talist iin de dorudur. Sermayesi bor verildii ve bylece para-ser-maye olarak hizmet ettii srece, kendisine bir faiz, knn bir ksmn getirir , ama o, ana para zerinde tasarrufta bulunamaz. Bu durum, sermayesini, diyelim bir yl ya da daha uzun bir sre iin bor verdii ve kararlatnlan tarihlerde ana paras kendisine dnmeksizin faiz ald zaman aka belli olur. Ne var ki, ana parann geri dn bile, burada bir ey deitirmez. Sermayesi geri dnm olsa bile, bu para kendisi iin sermaye olarak -burada para-sermaye olarak- ilev yapt srece, daima o bunu tekrar bor vermek durumundadr. Bu paray kendi elinde tuttuu srece, ona ne faiz getirir ne de sermaye olarak i grr; ve ona faiz getirdii, sermaye olarak i grd srece de onun elinde bulunmaz. Sermayeyi her zaman iin bor verebilme olana ite buradan gelir. Tooke'nin Bosanquet'ye ynelttii aadaki grler ite bunun iin batan sona yanltr. nce Bosanquet'den u aktarmay (Metallic, Paper and Credit Currency, London 1842, s. 73) yapyor: "Faiz oran %1'e decek olsa, bor alnan sermaye neredeyse sahip bulunulan sermaye ile bir grlebilir." Tooke buna u kenar notunu ekliyor: "Bu ya da daha dk bir oran ile bor alnan sermayenin, sahip bulunulan sermaye ile neredeyse bir tutulmas iddias, ylesine garip bir iddiadr ki, bylesine zeki ve konu zerinde yer yer bylesine derin bilgi sahibi bir yazardan gelmemi olsayd, ciddiye almaya bile demezdi. Varsaym gerei, geriye demenin zorunlu bir koul olduunu grme-mezlikten mi geldi, yoksa bunun pek nemli olmadn m dnyor?" (Th. Tooke, An Inuiry into the Currency Principle, 2nd ed., London 1844, s. 80.) Faiz = 0 [sayfa 326] olacak olsa, bor sermaye ile alan sanayi
* "Faiz oran, belli bir miktardaki para-sermayenin kullanm iin, yllk ya da daha uzun ya da ksa bir sre iin, bor verenin almaya ve bor alann da vermeye hazr olduu nispi bir miktar olarak tanmlanabilir. ... Sermaye sahibi bu sermayeyi yenidenretim srecinde fiilen kulland zaman, bu kimse, bor alanlarn saylarna olan oranlarnn faiz orann belirledii kapitalistler blmne girmez." -f.
328 Kari Marks Kapital III

kapitalisti, kendi sermayesini kullanan kapitalist ile ayn durumda olur. Her ikisi de, ayn ortalama kn cebe indirirler ve, ister bor alnm olsun ister olmasn, sermaye, ancak kr rettii srece sermaye olarak hizmet eder. Geriye deme koulu hi bir eyi deitirmez. Faiz oran ne kadar sfra yaklarsa, diyelim %1'e derse, bor alnan sermaye, sahip olunan sermaye ile ayn duruma o kadar yaklam olur. Para-sermaye, para-sermaye olarak varolduu srece daima o gnk faiz oran zerinden, diyelim %1 zerinden ve daima ayn sanayi ve ticari kapitaliser snfna bor verilmek zorundadr. Bunlar, kapitalist olarak ilev yaptklar srece, bor alnan sermaye ile i yapanla, kendi sermayesi ile i yapan

arasndaki tek fark, bunlardan ilkinin faiz demek zorunda olduu halde ikincisinin byle bir zorunluluunun bulunmamasdr; bir tanesi btn krn, k'yi, tekisi ise, k - f yi, kr eksi faizi cebe indirir. Faiz sfra ne denli yaklarsa, k - f, k'ye o kadar yaklar ve u halde bu iki sermaye, ayn tutulabilir hale gelir. Bir tanesi, sermayeyi geri vermek ve yeni batan bor almak zorundadr; dieri ise, sermaye olarak ilev yapacaksa, sermayesini tekrar tekrar retim srecine yatrmas gerekir, ve bu durumda da onu, bu sreten bamsz, istedii gibi kullanamaz. Bu ikisi arasnda geriye kalan tek ak fark ise, birisinin sermayesinin sahibi olmas, dierinin ise olmamasdr. imdi ortaya kan soru udur: Krn, net kr ve faiz eklindeki bu tamamen nicel blnmesi, nasl oluyor da, nitel bir blnme halini alyor? Dier bir deyile, nasl oluyor da, bor deil de yalnzca kendi sermayesini kullanan bir kapitalist, brt knnn bir ksmn, zgl faiz kategorisi altnda snflandryor ve bunu bylece ayn olarak hesaplyor? Ve ayrca, bor alnm olsun ya da olmasn her sermaye, faiz getiren sermaye olarak, nasl oluyor da kendisinden net kr getiren sermaye olarak ayrlyor? Anlaldna gre, krn her raslansal nitel blnmesi, bu ekilde nitel bir blnme halini almyor. rnein, baz sanayi kapitalistleri birara-ya gelip bir i kuruyorlar ve sonra kr, aralarnda yasal bir anlama uyarnca blyorlar. Dierleri ise, herbiri, orta olmakszn kendi iini yapyor. Bu sonuncular krlarn iki balk altnda, bir ksm bireysel kr, dier ksm varolmayan ortaklar iin irket kn olarak hesaplyorlar. Bu durumda, nicel blnme demek ki, nitel bir blnme halini almyor. Bu, mlkiyetin raslansal olarak birka tzel kiiye ait bulunmas halinde olur. Durum byle deilse byle bir ey szkonusu deildir. Bu soruyu yanamak iin bizim, faizin oluumunda, fiili k noktas zerinde biraz daha durmamz gerekiyor; yani para-kapitalist ile sanayi kapitalistinin birbirlerinin karsna yalnzca yasal ynden farkl kiiler olarak deil, yeniden-retim srecinde bsbtn farkl roller oynayan kimseler, ya da ellerinde,ayn sermayenin gerekten iki ynl ve tamamen farkl hareketier yap kiiler olarak kklan varsaymndan [sayfa 327] hareket etmemiz gerekiyor. Bunlardan birisi sermayeyi yalnzca
Kari Marks 329 Kapital I

bor veriyor, dieri ise onu retken olarak kullanyor. Bor sermaye ile alan retken kapitalist iin, brt kr, iki ksma blnr: bor verene demek zorunda olduu faiz ile, krdan kendi payna den ve faizin zerinde kalan fazlalk. Eer, genel kr oran veri ise, bu ikinci ksm faiz oran ile, eer faiz oran veri ise, genel kr oran ile belirlenir. Ve ayrca, brt kr, toplam krn fiili deeri, her zel durumda ortalama krdan ne kadar saparsa sapsn, faal kapitaliste ait olan ksm, faiz ile belirlenir, nk bu (zel yasal szlemeler bir yana braklrsa) genel faiz oran ile saptanm olup, retim sreci balamadan nce, dolaysyla, srecin sonucu olan brt kr elde edilmeden nce verilmi varsaylr. Grm olduumuz gibi, sermayenin gerek zgl rn ar-deerdir ya da daha dorusu krdr. Ama bor verilen sermaye ile alan kapitalist iin bu, kr deil, kr, eksi, faiz, krn faiz dendikten sonra kendisine kalan ksmdr. Bu nedenle krn bu ksm ona zorunlu olarak, faal olduu srece sermayenin bir rn olarak grnr; ve bu, onu ilgilendirdii kadanyla byledir de, nk, o sermayeyi, ancak faal bir sermaye olarak temsil eder. Sermaye ilev yap srece o, bu sermayenin kiilemi eklidir, ve sermaye, sanayi ya da ticarete krl biimde yatrld srece ilev yapar; bu gibi ilevler bu sermaye ile ilgili sanayi kolunun ngrd biimde ve bir giriimci aracl ile yerine getirilir. Brt krdan, paray bor verene demek zorunda olduu faizden ayr ve farkl olarak, krdan onun hissesine den ksm zorunlu olarak, sanayi ya da ticari kr biimini, ya da bunlann her ikisini de kapsayan Almanca bir terimle, Untetnehmergewinn (giriim kr) biimini alr. Brt kr eer ortalama kra eit olursa, giriim knnn bykl yalnzca faiz oran ile belirlenir. Brt kr eer ortalama krdan saparsa, bunun ortalama krdan fark (her ikisinden de faiz dldkten sonra), ister zel bir alandaki kr orannn genel kr oranndan, ister belirli bir alanda bireysel bir kapitalistin elde ettii krn bu alandaki ortalama krdan gsterdii sapma eklinde olsun, geici bir sre iin bir sapmaya yolaan btn koullar tarafndan belirlenir. Bununla birlikte, grm olduumuz gibi, retim srecinin kendi iersinde kr oran yalnzca art-deere bal olmayp ayrca, retim aralarnn sanalma fiyatian, ortalamadan daha retken olan yntemler, deimeyen sermayeden salanan tasarruflar, vb., gibi birok baka koullara da baldr. Ve retim-fyatiarnn dnda bir de baz zel durumlara, her alveri ileminde kapitalistin gsterdii kurnazlk ve abann derecesine, retim-fyatiannn ne lde zerinde ya da alnda san aldna ya da satna ve bylece dolam srecindeki toplam ar-deerin ne kadar byk ya da kk ksmna elkoyduuna baldr. Her ne olursa olsun, brt krn nicel blnm burada nitel bir blnme dnr ve nicel blnmn kendisi, blnecek olan eye, faal, kapitalistin sermayesini iletme tarzna, ilev yapan bir kapitalist olarak, yani faal kapitalist olarak ilevlerinin [sayfa 328] sonucunda sermayenin kendisine salad
330 Kari Marks Kapital III

brt kra bal olduu iin, bu daha da fazla byle olur. lev yapmakta olan kapitalistin, burada, sermayenin sahibi olmad kabul edilmitir. Onun bakmndan sermayenin sahipliini, para-kapitalisti,

bor veren kimse temsil eder. Bu nedenle, para-kapitaliste dedii faiz, brt krdan, sermayenin mlkiyetine bu niteliiyle denmesi gerekli ksm olarak grnr. Krdan faal kapitaliste den ksm bundan farkl olarak, imdi, yeniden-retim srecinde srf bu sermaye ile yerine getirdii ilem ya da ilevlerden, yani zellikle sanayi ya da ticarette, giriimci olarak yapt ilevlerden doan giriim kr olarak grnr. Onun bakmndan faiz, bu yzden ona, sahip bulunulan sermayenin, "almad", ilev yapmad iin sermayenin yeniden-retiminden soyutlanm sermayenin rn olarak grnr; giriim kn ise ona, srf bu sermaye ile yerine getirdii ilevlerin rn olarak, sermayenin hareket ve faaliyetinin, ona, retim srecine kalmayan para-kapitalistin hareketsizlii karsnda kendi hareketiilii olarak grnen bir faaliyetin bir rn olarak grnr. Brt krn iki ksm arasndaki bu nitel ayrm, faizin, bizzat sermayenin, retim sreciyle bir ilikisi bulunmayan bir sermaye mlkiyetinin bir rn, giriim krnn ise, faal sermayenin, retim srecinde ilev yapan sermayenin ve dolaysyla, sermayeyi kullanann yeniden-retim srecinde oynad faal roln bir rn olduu eklindeki bu ayrm, hi bir zaman, bir yanda para-kapitalistin, te yanda sanayi kapitalistinin srf znel bir dncesi deildir. Bu, nesnel bir olguya dayanr; nk faiz, para-kapitaliste, sermayenin srf sahibi olan kimseye, u halde, sermayenin mlkiyetini ancak retim srecinden nce ve o sre dnda temsil eden bor verene gittii halde, giriim kn yalnz sermayenin sahibi olmayan faal kapitaliste gider. Brt knn, her ikisi de ayn sermaye ve dolaysyla bu sermayenin rettii kr zerinden farkl yasal haklara sahip iki ayn kimse arasnda srf nicel blm bylece, hem bor alnan sermaye ile i grd srece sanayi kapitalisti iin ve hem de, sermayesini bizzat kendisi kullanmad srece parakapitalist iin nitel bir bolnm halini alr. Knn bir ksm imdi bir biim iersindeki sermayeden bu haliyle gelen bir rn olarak, faiz olarak grnr; dier ksm, sermayenin zgl bir rn olarak, kart bir biim iersinde, ve dolaysyla giriim kr olarak grnr. Birisi, srf sermaye ile i grmenin bir rn, faaliyet halindeki sermayenin ya da faal kapitalist tarafndan yerine getirilen ilevlerin bir rn olarak grnr. Ve brt krn iki ksmnn birbirleri karsnda, sanki temelden farkl iki kaynaktan geliyorlarm gibi bylece katlamalar ve bamszlamalar, imdi tm kapitalist snf ve toplam sermaye iin kesin ve salam bir ekil alr. Ve yle ki, faal kapitalistin kulland sermayenin bor alnm olup olmamasnn, para-kapitaliste ait sermayenin kendisi tarafndan kullanlp kullanlmamasnn bir nemi kalmaz. Her sermayenin kn ve dolaysyla sermayelerin eitienmesi yoluyla saptanan ortalama kr, nitelik bakmndan farkl, karlkl olaKarlMarks 331 Kapital I

rak bamsz ve [sayfa 329] kendi bana bireysellemi iki ksma blnm ya da ayrlmtr: faiz ve giriim kr; ve bunlarn her ikisi de ayr yasalar ile belirlenmilerdir. Kendi sermayesi ile alan kapitalist de, bor alnan sermaye ile i gren kapitalist gibi, brt knn, sermayenin sahibi ve kendi kendisine bor veren olarak faize, ve, ilevini yerine getiren faal bir kapitalist olarak kendisine den giriim knna ayrr. Bu blnme bakmndan demek ki, nitel bir blnme olmas nedeniyle, kapitalistin gerekten bir bakasyla blmek zorunda olup olmamasnn bir nemi yoktur. Sermayeyi kullanan, kendi sermayesi ile i grrken bile, iki kiilie blnr: sermayenin sahibi ve sermayenin kullancs; sermayesinin getirdii kr kategorileri bakmndan kendi sermayesi de gene, sermayemlkiyete, retim sreci dnda bulunan ve kendi kendisine faiz getiren sermayeye ve, retim sreci iersinde bulunan ve ilevi sonucu giriim kn getiren sermayeye blnr. Bu nedenle faiz artk, sanayici kapitalistin bir bakasna ait sermaye ile i grrken zaman zaman ortaya kan ve retim iin bir nem tamayan brt knn bir blnmesi olarak grnmeyecek biimde iyice yerlemi oluyor. Sanayi kapitalistinin kn, kendisine ait sermaye ile alt zaman bile, faiz ve giriim knna blnr. Srf nicel bir blnme, bylece nitel bir blnme halini alr. Bu dnme, sanayici kapitalistin, kendisine ait sermaye ile alp almamas gibi raslantya bal bir duruma bal olmayarak meydana gelir. Burada szkonusu olan, yalnz, krdan, farkl kimselere ayrlan farkl paylar deil, sermaye ile ilikisi farkl olan, u halde, sermayenin farkl ynleriyle ilikisi bulunan iki farkl kr kategorisidir. imdi, brt krn faize ve giriim krna bu blnmesi nitel bir blnme halini alnca, bunun, toplam sermaye ve tm kapitalistler snf iin, niin nitel bir blnme niteliini aldnn nedenlerini bulup kartmak kolaydr. Birinci olarak bu, sanayici kapitalistlerin ounluu farkl saysal oranlarda olsa bile, hem kendi sermayeleri ve hem de bor alnan sermayeler ile i grmeleri ve deiik zamanlarda, kendi sermayeleri ile bor alnan sermaye arasndaki orann deimesi gibi, basit bir grgcl durumdan ileri geliyor. kinci olarak, brt knn bir ksmnn faiz biimine dnmesi, onun dier ksmn giriim knna evirir. Bu kr gerekte, brt knn faizden sonra kalan fazla ksmnn, faiz bamsz bir kategori olarak varlk kazanr kazanmaz ald kart biimden baka bir ey deildir. Brt knn nasl olup da faiz ve giriim kr olarak farkllat sorunu konusundaki btn tahliller, sonunda, nasl olup da brt knn bir ksmnn genel olarak faiz eklinde katlap bamszlk kazandnn aratnlmas halini alr. Ne var

ki, tarih iersinde, faiz getiren sermaye, btnlemi geleneksel bir biim olarak ve u halde, faiz de sermayenin rettii art-deerin btnlemi bir alt-blm olarak, kapitalist retim tarzndan
332 Kari Marks Kapital III

ve [sayfa 330] beraberinde getirdii sermaye ve kr kavramlarndan ok daha nce varolmutur. te bu nedenle halkn kafasnda para-sermaye ya da faiz getiren sermaye, hl, sermaye deyince, onun par exceence* ekli olarak yaamaktadr. te yandan, Massie'nin zamanna kadar egemen olan, karlnda faiz denen eyin para olarak para olduu eklindeki dncenin nedeni de ite budur. Bor verilen sermayenin, ister fiilen sermaye olarak kullanlsn ister kullanlmasn -srf tketim iin bor alnd zaman bile- faiz getirmesi olgusu, bu sermaye biiminin bamsz olarak varolduu dncesine g kazandnr. Kapitalist retim tarznn balang dnemi boyunca, faizin kr karsnda ve faiz getiren sermayenin sanayi sermayesi karsnda sahip bulunduu bamszln en iyi kant, faizin, brt krn yalnzca bir ksm olduu gereinin, ancak 18. yzyln ortalannda (nce Massie** ve ondan sonra Hume*** tarafndan) kefedilmesi, ve byle bir bulua genel bir gereksinme duyulmu olmasdr. nc olarak, sanayici kapitalistin, kendisine ait ya da bor alnan sermaye ile i grmesi, parakapitalistler snfnn onun karsna, zel trde kapitalistler, para-sermayenin zel trde bir sermaye, ve faizin, bu tr sermayeye zg bamsz bir art-deer biimi olarak kmas olgusunu hi bir ekilde deitirmez. Nitel deyile, faiz, srf sermaye sahipliiyle salanan art-deerdir; bu art-deeri, sermaye sahibi, yeniden-retim srecinin dnda kalm olsa bile, sermaye, sermaye olarak salamtr. Demek ki, faiz, sermayenin, kendi sreci dnda gerekletirdii art-deerdir. Nicel deyile, knn faizi tekil eden ksm, sermaye olarak sanayi ya da ticaret sermayesi ile deil, parasermaye ile ilikili grnmektedir, ve art-deerin bu ksmnn oran, faiz oran, bu ilikiyi glendirmektedir. nk, her eyden nce, faiz oran, genel kr oranna bal olduu halde, bamsz olarak belirlenir; sonra, faiz oran, metalann piyasa-fiyat gibi, kavranlmas g kr orannn tersine, sabit, tekbiimli, somut ve ne kadar deiirse deisin daima belli bir bant iersinde grnr. Btn sermaye, sanayi kapitalistlerinin elinde olsayd, faiz ve faiz oran diye bir ey olmazd. Brt krn nicel blnmnn ald bamsz biim, nitel bir bolnm yaratyor. Sanayi kapitalisti kendisini, parakapitalist ile karlatracak olsa, onu karsndakinden ayrdeden ey, yalnz elde ettii giriim kn, brt krn, ortalama faizi -bu ortalama faiz, faiz oran sayesinde belli bir grgcl byklk gibi grnr- aan fazlal olurdu. Yok eer kendisini, bor ald sermaye ile deil kendi sermayesi ile alan kapitalist ile karlatracak olsa, bu kapitalist ondan yalnzca, bir
* En stn, en yetkin, -f. ** [J. Massie,] An Essay on the Governing Causes ofthe Naturai Rate of Interest, London 1750. -Ed. *** D. Hume, "On Interest", Essays and Treatises on Several Subjects, Vol. I, London 1764. -Ed.
Kari Marks 333 Kapital I

[sayfa 331] bakasna faiz deyecek yerde, faizi cebe indiren bir para-kapi-talist olmas bakmndan ayrlrd. Brt krn faizden farkl olan ksm, ona, her iki durumda da giriim kn olarak, ve faizin kendisi de, sermayenin, retken biimde kullanlmam olsa bile, sermaye olarak getirdii art-deer olarak grnrd. Bu, bireysel kapitalist iin pratik anlamda dorudur. Bireysel kapitalist, sermayesinden, ya faiz getiren sermaye eklinde dn vererek, ister sermayesi balangta para-sermaye biiminde olsun ister henz para-sermayeye evrilecek halde bulunsun, ya da retken sermaye gibi kullanp deerini genileterek yararlanmak zere bir seim yapma olanana sahiptir. Ama bunu, baz vlger ktisatlarn yaptklan gibi toplumun toplam sermayesine uygulamak, ve hele, knn nedeni olarak gsterecek kadar ileriye gitmek haliyle mantkszlk olur. Para eklindeki nispeten kk bir ksm dnda kalan ve, toplam sermayeyi oluturan retim aralarn satn alacak ve bunlardan yararlanacak kimseler olmakszn, btn sermayeyi para-sermayeye evirme fikri, hi kukusuz dpedz samalktr. Hele, sermayenin, herhangi bir retken ilevi yerine getirmeksizin, yani faizin ancak bir ksmn tekil ettii art-deeri yaratmakszn, kapitalist retim temeli zerinde faiz salayabileceini; kapitalist retim tarznn, kapitalist retim olmakszn da yoluna devam edebileceini dnmek daha da byk samalk olur. Eer kapitalistlerin ok byk bir ksm, sermayelerini para-sermayeye evirecek olsayd, parasermayede korkun bir deer kayb, faiz orannda mthi bir dme olur, pek ou hemen, faizle yaamlarn srdremeyecek hale gelir ve tekrar sanayi kapitalisti haline gelmek zorunda kalrlard. Ama, yineliyoruz, bu ancak bireysel kapitalist iin szkonusudur. te bunun iin, bireysel kapitalist, kendi sermayesi ile i grrken bile, ortalama knnn, ortalama faize eit olan ksmn zorunlu olarak, sermayesinin sermaye olarak, retim srecinden ayn ve bamsz bir rn olarak grr; ve brt knn, faiz eklinde bamszlam bu ksmndan farkl olarak, arta kalan ksmn, giriim kr sayar. Drdnc olarak, [elyazmasnda bir boluk]. Bylece grm oluyoruz ki, knn, bor alnan sermayenin sahibine, ilev yapmakta olan kapitalist tarafndan denmesi gerekli ksm, bor alnm olsun olmasn btn sermayelerin sermaye olarak, faiz

ad altnda salam olduklan bir ksm kr iin bamsz bir biime dnm oluyor. Bu ksmn bykl, ortalama faiz oranna baldr. Bunun kkeni hl kendisini, ilev yapmakta olan kapitalistin, sermayesinin sahibi olduu zaman, bu faiz orannn belirlenmesinde rakip durumunda -hi deilse faal rakip durumunda- bulunmamas olgusunda ortaya koyar. Knn, kr zerinde farkl yasal haklar olan iki kii arasnda bu tamamen nicel blnm, sermaye ile knn kendi z niteliklerinden doarm gibi grnen nitel bir blnme halini alyor. nk, daha nce de grm olduumuz gibi, knn bir ksm, her zaman ve her yerde, faiz [sayfa 332]
334 Kari Marks Kapital III

biimine girer girmez, ortalama kr ile faiz arasndaki fark ya da knn faizin zerinde kalan ksm, faize zt bir biime - giriim kr biimine giriyor. Bu iki biim, faiz ve giriim kr, ancak zt biimler olarak varolurlar. yleyse, yalnzca farkl kategoriler, balklar ya da adlar alna konulan ksmlan olarak bunlann art-deerle deil, daha ok birbirleriyle bir banlan vardr. Srf knn bir ksm faize dnt iindir ki, dier ksm giriim kn olarak grnr. Biz burada kr dediimiz zaman daima ortalama kn anlatmak istiyoruz, nk, ister bireysel krlarda, ister farkl alanlardaki krlarda olsun, grlen deiiklikler, yleyse, rekabet savam ile, ortalama krn ya da art-deerin dalmn etkileyen dier durumlardan doan deiiklikler, bu incelemede bizi ilgilendirmemektedir. Bu, genellikle btn bu inceleme iin geerlidir. Demek ki faiz, sermaye sahipliinin, ister yeniden-retim srecinin dnda kalan bor verene, ister sermayesini retken bir biimde kullanan sermaye sahibine olsun, bu sermaye sahiplii nitelii ile salad, Ramsay'n verdii adla, net krdr. Ne var ki sermaye bu ikinci durumdaki sahibine de bu net kr, retken kapitalist olduu iin deil, para-kapitalist, kendi sermayesini faiz getiren sermaye eklinde, faal kapitalist niteliiyle kendisine bor veren bir kimse olduu iin salar. Parann ve genel olarak deerin sermayeye evrilmesi nasl kapitalist retimin devaml bir sonucu ise, sermaye olarak varl da gene onun devaml nkouludur. retim aralanna dnebilme olanayla, para olarak karl denmeyen emee kumanda eder ve bylece, metalann retim ve dolam srelerini, sahibi iin ar-deer retimine evirir. Bu nedenle faiz, genellikle deerin -onun genel toplumsal biiminde maddeleen emein-, fiili retim srecinde retim aralannn biimine giren deerin, canl emekgcnn karsna bamsz bir g olarak kmas ve karl denmeyen emee elkoymasnn bir arac olmas olgusunun bir ifadesidir; ve deerin byle bir g olmasnn nedeni de, emekinin karsnda, bir bakasnn mal olarak yeralmasdr. Ama te yandan, cretii emek karsndaki bu zt durum, faiz biiminde yokolur; nk, faiz getiren sermayenin, faiz getiren sermaye olarak kar, cretii emek deil, retken sermayedir. Bor veren kapitalist, bor veren kapitalist olarak, yenidenretim srecinde, fiili ilevini yerine getiren kapitalistin karsna, kapitalist retim altnda, retim aralarndan tamamen yoksun hale getirilmi cretii emeki olarak kmaz. Faiz getiren sermaye, ilev olarak sermayeden farkl ve ayr, mlkiyet olarak sermayedir. Ne var ki sermaye, ilevini yerine getirmedii srece emekiyi s-mrmez ve emekle bir ztlk iersine girmez. te yandan, giriim kn, cretii emek ile zt bir iliki iersinde olmayp, yalnz faizle ztlk iersindedir. Birincisi, ortalama kr veri kabul edilirse, giriim kn oran, cretlerle deil, faiz oran ile belirlenir. Faiz oran ile ters oranl olarak [sayfa 333]
Kari Marks 335 Kapital I

yksektir ya da dktr.72 kincisi, ilev yapan kapitalistin, giriim kr zerindeki hakk, dolaysyla giriim krnn kendisi, sermaye zerindeki sahipliinden deil, sermayenin yalnzca durgun bir mlkiyet halinde olduu belirli bir biiminden farkl olarak, sermayenin ilevinden doar. Kapitalistin, bor alnan sermaye ile i yapt ve bu yzden de faiz ile giriim krnn farkl kimselere gittii durumlarda, bu, hemen gze arpan bir ztlk halinde kendisini ortaya koyar. Giriim kn, sermayenin, yeniden-retim srecindeki ilevinden, u halde, ilev yapan kapitalistin, sanayi ve ticaret sermayesinin bu ilevlerini yerine getirmesini salayan ilem ve hareketlerinin bir sonucu olarak doar. Ama, ilev yapan sermayeyi temsil etmek, faiz getiren sermayeyi temsil etmek gibi, eli-kolu bal oturmakla olmaz. Kapitalist retimde, kapitalist, retim ve dolam srelerini ynetir. retken emein smrlmesi, ister bizzat kendisi, ister onun adna bir bakas onu smrm olsun, bir aba harcamay gerektirir. Bu nedenle, giriim kn ona, faizden farkl, sermayenin sahipliinden bamsz olarak, daha ok, mlksz bir kimse - bir emeki olarak ilevinin bir sonucu gibi grnr. te bu nedenle, onda, zorunlu olarak, elde ettii giriim krnn, cretli emei zt den bir ey olmaktan ok uzak, bakalarnn karl denmeyen emeiyle bir ilikisi olmayan, emein denetim ve ynetimiyle ilgili, ve sradan bir iininkinden daha yksek bir cret ya da cretler olduu konusunda bir dnce yereder; bu cretlerin daha yksek olmasnn nedenleri de, 1) onun yapt iin ok daha karmak olmas, ve 2) bu cretleri onun kendi kendisine demesidir. Kapitalist olarak ilevinin, artdeer, yani karl denmeyen emek yaratmak ve bunu en ekonomik koullar altnda yapmaktan ibaret bulunduu olgusu, faizin kapitalist ilevini yerine getirmedii, srf sermaye sahibi olduu zaman bile kapitalistin payna dmesi, ve buna karlk, i grd sermayenin sahibi olmasa bile, ilev

yapan kapitalistin giriim knn pay olarak almas ztl iersinde tamamen gzden kaybolur. Knn, u halde art-deerin blnd iki ksmnn birbirine zt biimleri nedeniyle, o, bu her iki ksmn da, yalnzca art-deerin ksmlar olduunu, ve bu blnmenin, art-deerin nitelii, kkeni ve varlk biiminde hi bir eyi deitirmediini unutur. Yeniden-retim srecinde ilev yapan kapitalist, sermayeyi, cretli emekilerin karsnda bir bakasnn mal olarak temsil eder, ve ilev yapan kapitalist tarafndan temsil edilen para-kapitalist, emein smrlmesine katlr. Yatrm yapan kapitalistin, ilevini, emekileri kendi hesabna altrmak ya da ancak iilerin karsnda retim aralarnn kiilemi ekli olarak, retim aralarn sermaye gibi kullanmakla [sayfa
72

"letmenin krlar, sermayenin krlarna baldr, sermayenin krlar iletmenin krlarna bal deildir." (Ramsay, Essay on the Distribution of MVealth, s. 214. Ramsay iin net kr, her zaman faiz demektir.)
336 Kari Marks Kapital III

334] yerine getirebilecei olgusu, sermayenin yeniden-retim srecindeki ilevi ile, yeniden-retim sreci dndaki yalnzca sahiplii arasndaki eliki iersinde unutulup gitmitir. Gerekte, knn, yani art-deerin iki ksmnn girdikleri, faiz ve giriim kr biimleri, bunlarn emekle hi bir bantsn ifade etmez, nk, bu bant yalnz emekle kr, ya da daha dorusu, bir toplam, bir btn olarak art-deer, bu iki ksmn birlii arasnda vardr. Bu knn blnme oran, bu blnmeyi ngren farkl yasal haklar, krn zaten mevcut bulunduu varsaymna dayanr. Bu nedenle, eer kapitalist kulland sermayenin sahibi ise, tm kn ya da art-deeri cebe indirir. Kapitalistin bunu byle yapmasnn ya da knn bir ksmn bir nc kiiye vermek zorunda olmasnn ii iin hi bir anlam bulunmad apaktr. Knn, iki tr kapitalist arasnda blnme nedenleri, bylece, farknda olmadan, blnecek knn ve sermayenin sermaye olarak, daha sonra herhangi bir blnme olmakszn yeniden-retim srecinden salad art-deerin varlk nedenleri halini alrlar. Faiz giriim knna ve giriim kr da faize kar olduuna ve her ikisi de emee deil birbirine kar zt durumda yer aldklarna gre, buradan, giriim kn, art, faizin, yani knn, ve daha sonra da art-deerin nereden geldikleri sorusu ortaya kar. Krn bu iki ksmnn, birbirine zt tarzlarndan m! Ne var ki kr, bu blnme daha yaplmadan nce, byle bir blnmenin szkonusu olmas henz olanakszken retilmitir. Faiz getiren sermaye bu nitelii iersinde, ancak, bor verilen para gerekten sermayeye evrildii ve bununla, faizin bir ksmn tekil ettii bir fazlalk retildii srece kalabilir. Ama bu durum, retim srecinden bamsz olarak faiz salamann sermayenin organik zellii olmasn ortadan kaldrmaz. Bunun gibi, emek-gc de, deer retme zelliini, ancak, emek-srecinde kullanld ve maddeletirildii srece korur, ama bu gene de onun potansiyel bir g olarak deer yaratan bir faaliyet ve kuvvet olduu, ve bu nitelii gerei, retim srecinden kmayp, daha ok, bu sreten nce varolduu olgusuna kar bir iddia olamaz. Emek-gc, ite bu deer yaratma yetisi nedeniyle satn alnr. Bir kimse onu, retken biimde altrmakszn da, srf kiisel amalan iin, rnein, kiisel hizmetler, vb. iin de satn alabilir. Ayn ey sermaye iin de geerlidir. Sermayeyi sermaye olarak kullanmak, dolaysyla, onun znde bulunan art-deer yaratma niteliini fiilen harekete geirip geirmemek, onu bor alann bilecei bir eydir. Onun karlnda deme yapt ey, her iki durumda da, bir meta olarak sermayenin znde tad potansiyel art-deerdir. imdi giriim knn biraz daha ayrntlaryla grelim. Kapitalist retimde, sermayenin kendisine zg toplumsal niteKarl Marks Kapital III

337

ligi [sayfa 335] -bakalarna ait emek-gcne kumanda etme nitelii- sabit hale geldiine ve bylece faiz, bu i bant iersinde sermayenin rettii art-deerin bir ksm olarak grndne gre, artdeerin teki ksm -giriim kr- zorunlu olarak, sermaye olarak sermayeden deil, farkl varlk biimi sermaye zerinden faiz teriminde ifadesini bulan, kendi zgl toplumsal niteliinden ayrlm bulunan retim srecinden geliyormu gibi grnr. Oysa, sermayeden aynlm retim sreci, dpedz emeksrecidir. Bu nedenle, sanayici kapitalist, sermaye sahibinden farkl olarak, sermaye ileten olarak deil, daha ok, sermaye ile ilikisi bulunmayan bir grevli, ya da genellikle emek-srecinin dpedz bir yrtcs, bir ii ve gerek cretli bir emeki gibi grnr. Faiz bu nitelii ile, emek koullarnn varln, emee kar toplumsal koullar iersinde, emek karsnda ve emek zerinde kiisel bir gce dnm bir durumda, kesenkes sermaye olarak ifade eder. Faiz, sermaye sahipliini, bakalarnn emek rnlerinin ele geirilmesi arac olarak ifade eder. Ne var ki o, sermayenin bu zelliini, retim srecinin dnda ona ait bulunan ve hi bir ekilde, bu retim srecinin kendisinin zellikle kapitalist niteliinin bir sonucu olmayan bir eymi gibi temsil eder. Faiz, bu nitelii, dorudan emee kart bir durum olarak deil de, daha ok, emekle ilikisi bulunmayan ve dpedz bir kapitalistten dierine bir iliki olarak temsil eder. Dolaysyla, bu, sermayenin emekle olan ilikisinin dnda ve onunla herhangi bir bants olmayan bir niteliktir. te bu yzden, faizde, sermayenin elikili niteliinin bamsz bir biime kavutuu krn bu zgl

eklinde bu i sz edilen elikinin tamamen ortadan silindii ve soyutland bir tarzda yaplmtr. Faiz, kapitalist ile emeki arasnda deil, iki kapitalist arasndaki bir ilikidir. te yandan, faizin bu ekli, krn dier ksmna, nitel bir giriim kn biimini ve daha sonra da ynetim ve denetim cretleri biimini kazandnr. Kapitalistin kapitalist olarak yerine getirmek zorunda bulunduu ve emekiden farkl ve onun karsnda bulunduu iin kendisine den zgl ilevler, dpedz emee ait ilevlermi gibi gsterilir. Kapitalist, kapitalist olarak alt iin art-deer yaratmaz, kapitalist kimliine baklmakszn, srf o da alt iin art-deer yaratr. Byle olunca, art-deerin bu ksm artk art-deer deil, onun kart, harcanan bir emein edeeridir. Sermayenin yabanclam nitelii, emekle olan ztl, fiili smr srecinin dnda bir yere, yani faiz getiren sermayeye aktanld iin, bu smr srecinin kendisi de, iersinde faal kapitalistin, yalnzca emekiden farkl trde bir emek harcad, yaln bir emek-sreci olarak grnr. te bylece, smren emekle smrlen emein her ikisi de, emek olarak, zde grnr. Smren emek de, tpk smrlen emek kadar emektir. Sermayenin toplumsal biimi faize aktarlmtr, ama tarafsz ve ilikisiz bir biimde ifade edilmi olarak. Sermayenin ekonomik ilevi, giriim knna aktanlmtr ama, bu ilevin zgl
338 Kari Marks Kapital III

[sayfa 336] kapitalist niteliinden soyutlanm olarak. Kapitalistin bu durumda da, aklndan, bu kitabn ikinci ksmnda, ortalama knn eitlenmesi ile ilgili telafi nedenleri zerine sylenen ayn eyler geer. Art-deerin blmne belirleyici olarak giren bu telafi nedenleri, kapitalistin kafasnda, knn kkeninin ve (znel) hakl gsterme nedenlerinin temeli gibi grlecek ekilde arptlmtr. Giriim knn, emein ynetim ve denetim cretieri olarak kabul eden ve giriim knnn faize kartlndan doan anlay, knn bir ksmnn gerekten de ayrlabilmesi ve uygulamada da cretler olarak aynlm olmas ya da daha dorusu tersine, kapitalist retimde cretlerin bir ksmnn, knn btnleyici bir paras olarak grnmesi olgusu ile daha da g kazanmtr. Bu ksm, Adam Smith'in doru olarak anlad gibi, bir yandan krdan (faiz ve giriim krnn toplam olarak krdan) ve te yandan, faiz dldkten sonra, hacimleri, vb., bir ynetici iin zel bir maa hakl gsteren yeterli bir iblmne izin veren ikollannn ynetim giderlerinde giriim kn olarak geriye kalan kr parasndan tamamen bamsz ve btnyle ayrlm, kaksz biimi iersinde kendisini gsterir. Denetim ve ynetim emei, doal olarak dorudan retim srecinin bileik toplumsal bir sre biimini ald yerlerde gereklidir, ve bamsz reticilerin tek bana olan emeklerinde deil.73 Ne var ki bu, ikili bir nitelie sahiptir. Bir yandan, bir ok bireyin elbirlii yapt her i, zorunlu olarak, srecin dzenlenmesini ve birliini salayacak yn verici bir iradenin ve tek tek ilemlere deil de, tpk bir orkestra efinde olduu gibi iyerinin toplam faaliyetine uygulanacak grevlerin bulunmasn gerektirir. Bu, her bileik retim biiminde yaplmas gerekli retken bir itir. te yandan, -herhangi bir ticari blmden tamamen, ayn olarak- bu denetim ii, dorudan retici olan ii ile, retim aralarnn sahibi arasndaki kartla dayanan btn retim tarzlar iin zorunlu olarak ortaya kar. Bu uzlamaz kartlk ne denli byk olursa, denetimin oynad rol de o denli byk olur. Dolaysyla, klelik sisteminde doruk noktasna ular.74 Ne var ki bu, kapitalist retim tarznda da vazgeilmez bir eydir, nk, buradaki retim sreci, ayn zamanda, kapitalistin, emek-gcn tkettii bir sretir. Tpk despotik devletlerde, hkmet denetiminin ve her ie karmann, hem btn topluluklann niteliklerinden doan ortak faaliyetlerin yerine getirilmesini ve hem de, hkmet ile halk kitleleri arasndaki ztlktan doan zel ilevleri kapsamas gibi.
73

"Ynetim ve denetim burada" (iftlik sahibi durumunda) "tamamen gereksizdir." (J. E. Cairnes, The Slave Pover, London 1862, s. 48.) 74 "Eer yaplan iin nitelii, iilerin" (yani klelerin) "geni bir blgeye yaylmalarn gerektiriyorsa, gzclerin says ve dolaysyla bu denetimin gerektirdii iin nitelii, bununla orantl olarak artacaktr." (Caimes, l.c, s. 44.)
Kari Marks 339 Kapital I

Kle sistemini karlarnda bulan eski a yazarlarnn yaptlarnda, [sayfa 337] denetim iinin her iki yan, pratikte olduu gibi teoride de aynlmaz biimde birbirine baldr. Tpk, kapitalist retim tarzna mutlak gzyle bakan modern iktisatlarn yaptlarnda olduu gibi. te yandan, hemen bir rnekle gstereceim gibi, modern kle sisteminin savunuculan, tpk cret sistemini hakl gstermek iin teki iktisatlarn yaptklan gibi, klelii hakl gstermede, denetim iinden yararlanrlar. Cato zamanndaki villicus: "Kle ekonomisinde (familia rusticd) malikanenin banda, deviren ve harcayan, satnalan ve satan, efendisinden emirler alan, yokluunda emir veren ve ceza kesen ynetici (villa'dan gelen villicus) bulunur.... Yneticinin, doal olarak, teki klelerden daha ok hareket zgrl vard; Magon kitaplar bunlann evlenmelerine, ocuk yetitirmelerine ve mal sahibi olmalarna izin verilmesini tlemekte, Cato da bunlann kadn yneticilerle evlenmelerini salk vermektedir; iyi davranlar karl efendisinden zgrln salama umudu olan belki de yalnz bunlard. Geri kalanlarn hepsi ortak bir aile oluturuyorlard.... Her klenin, ynetici de dahil, geim

gereksinmeleri belirli aralklarla ve sabit oranda efendileri tarafndan karlanyordu, ve bunlarla geinmek zorundaydlar.... Bu miktar, emee gre deiiyordu, ve rnein ii teki klelerden daha hafif olan yneticinin, onlardan daha az bir pay almas bu yzdendi." (Mommsen, Rmische Geschichte, 2nd ed.,1856,1, s. 809-10.). Aristoteles: "O yap 8eo7roxr| OX>% ev Kxao6a TOD 8ODA,OD, ak-Xzv TO %pr|6oat) ODA,OD" ("nk efendi" -kapitalist- "efendiliini kle elde ederek deil" -ona emek-gc sanalma gcn veren sermaye sahiplii ile deil- "ama kleleri altrmakla" -retim srecinde emeki, imdi cretli emeki kullanarak- "tantlar".) "Eox 8e avun r\ emGtT||ir| ot)8ev |ieya e%otoa ot)8e oe|ivov." ("Ama bu bilimin byk ya da yce hi bir yan yok.") "a yap xov 8ot)?ov e7uoxao6a 8e joev e%evov 8e rama e7uoxao a e7uxaxxev" ("Ama klenin yapabilme zorunda olduu her eyi efendi emredebilmelidir.") "Ao ooo e^oDoa \n\ OCDTOD %a%07ta6ev emoTOTro ?a|j.pave xat) - xr|v xr|v xi|ir|v, amo 8e no\-xetovxa r| c|n?iooo(|)OOi,v." ("Efendilerin, denetim iini kendilerine dert edinmek zorunda olmad durumlarda, ynetici, bu onurlu grevi stlenir ve efendiler de kendilerini devlet ilerine ya da felsefe renimine verirler.") (Aristotle, De republica, Bekker edition, Kitap 1, 7.) Aristoteles, birka szckle, politik ve ekonomik alanlardaki stnln ynetim ilevlerini de egemen glerin omuzlanna yklediini ve dolaysyla bunlann, ekonomik alanda da, emek-gcn tketme sanatn bilmeleri gerektiini sylyor. Ve ardndan, bu denetim iinin, pek de nemli bir ey olmadn, bu nedenle de, efendinin, olanak bulur bulmaz, bu canskc iin "onurunu," bir gzcye braktn ekliyor. Ynetim ve denetim ii -her trl bileik toplumsal emein nite340 Kari Marks Kapital III

ligiyle belirlenen zel bir ilev olmaktan ok, retim aralannn sahibi ile [sayfa 338] srf emek-gcne sahip bulunan insan arasndaki ztlkla belirlendii srece, ister bu emek-gc, klelik dzeninde olduu gibi, emekinin kendisinin satn alnmasyla elde olunsun, ister emekinin kendisi kendi emekgcn satsn ve bylece, retim sreci de, sermayenin, iinin emek-gcn tkettii bir sre olarak grnsn-, dorudan reticilerin kleletirilmelerinden doan bir ilev, hemen her zaman, bu ilikinin gerekesi gibi gsterilmitir. Ve smr, bakalarnn karl denmeyen emeine elkoyma, ou kez, sermaye sahibine bu emei iin hakl olarak verilmesi gerekli bir dl gibi gsterilmitir, ama bunu hi kimse, Birleik Devletler'de kle dzeninin savunuculuunu yapan, O'Connor adl avukatn, 19 Aralk 1859 tarihinde New-York'ta yaplan bir mitingte, "Gneye Adalet" slogan altnda yaptndan daha iyi becere-memitir. Byk bir alk tufan arasnda, "imdi baylar," diyor, "zenciyi bu kle durumuna koyan ey, doann kendisidir. O kuvvetlidir ve alma gcne sahiptir, ama, bu gc yaratan doa, ondan, hem ynetme yeteneini ve hem de alma isteini esirgemitir." (alklar.) "Bunlann her ikisi de ondan esirgenmitir. Ve ondan bu alma isteini esirgeyen doa, bu istei zorla yaratacak, hem kendisi ve hem de onu ynetecek efendisi iin yararl bir yaam srebilecei bir ortamda hizmet etmesini salayacak bir efendi ihsan etmitir. ... nanyorum ki, zenciyi doann uygun grd durumda brakmak, kendisini ynetecek bir efendi vermek asla adaletsizlik deildir ... karlk olarak onu almaya zorlamak ve onu ynetmek, hem kendisi ve hem de toplum iin yararl duruma getirmek yolunda emek ve yeteneini harcayan efendisine hakk olan bir karlk vermeye zorlamak, haklanndan herhangi birisini elinden almak demek deildir."* imdi, tpk kle gibi cretli emekinin de, kendisini ie koacak ve ynetecek bir efendiye sahip olmas gerekiyor. Ve bu efendi-kle ilikisinin varl kabul edilince, cretli emekiyi, hem kendi cretini ve hem de kendisini ynetme ve denetleme ii iin, ya da "onu ynetmek, hem kendisi ve hem de toplum iin yararl hale getirmek yolunda emek ve yeteneini harcayan efendisine bir karlk olarak", denetim cretlerini de retmeye zorlamak ok yerinde bir ey olur. Denetim ve ynetim ii, sermaye ile emek arasndaki ztlktan, sermayenin emek zerindeki egemenliinden doduuna, ve bu nedenle, kapitalist retim tarz gibi, snf elikilerine dayanan btn retim tarzlannda ortak olduuna gre, kapitalist dzen altnda da, btn bileik toplumsal emein bireylere kendi zel grevleri olarak verdii retken ilevler ile dorudan doruya ve aynlmaz bir biimde bal bulunur. Feodal Fransa'daki adyla bir epitropos** ya da regisseur'n*** creti, yaplan i, byle bir yneticiye
* New-York Daily Tribne, November 20, 1859, s. 7-8. ** Eski Yunan'da: "srveyan". -. *** Ynetmen yardmcs, -f.
KarIMarks 341 Kapital I

bir cret demeye elveren boyutlara [sayfa 339] ulat zaman, krdan tamamen ayrlr ve vasfl emek iin denen cret biimine girer; oysa, btn bunlara karn, bizim sanayi kapitalistlerimiz, "kendilerini devlet ilerine vermekten ya da felsefe renimi yapmaktan" pek uzaktrlar. Bay Ure75 daha uzun zaman nce, "sanayi sistemimizin ruhunun" sanayici kapitalistler deil, sanayi yneticileri olduuna parmak basmt. Bir giriimin ticaretle ilgili yanlan zerinde bundan nceki ksmda gerekli olan eyleri sylemi bulunuyoruz. Kapitalist retim tarz, durumu, sermaye sahipliinden tamamen aynlm bulunan denetim iinin kolayca salanabilecei bir noktaya getirmitir. Bylece, denetim ii, kapitalistin kendisinin yapmas gerekli bir i olmaktan kmtr. Bir orkestra efinin btn orkestrann alglan-na sahip olmas

gerekmedii gibi, ef olarak, dier mzisyenlerin "cretleri" ile de grev bakmndan herhangi bir ilgisi bulunmaz. Kooperatif fabrikalar, kapitalistin, tpk onun tepedeki tneine oturup, byk toprak sahiplerini gereksiz bulmas gibi, retimde bir ilev sahibi kii olarak gereksiz hale geldiini tantlam oluyor. Kapitalistin ii, srf retim srecinin kapitalist niteliinden domadna, ve dolaysyla, sermaye, sermaye olmaktan ktnda kendiliinden ortadan kalkmadna gre; yalnzca bakalannn emeini smrme ileviyle snrl olmadna gre; ve bu nedenle o, emek-srecinin toplumsal biiminden, ortak bir sonucun alnmas iin birok kimsenin biraraya gelmesinden ve elbirlii etmesinden doduuna gre, tpk bu biimin kapitalist kabuunu krar krmaz yapt gibi, sermayeden bamsz olur. Bu iin kapitalist bir i olarak ya da kapitalistin bir ilevi olarak zorunlu olduunu sylemek, ancak, vulgus'm,* kapitalist retimin bannda, kendi zt kapitalist niteliklerinden ayn ve annm olarak gelien biimlerini kavrayamamak anlamna gelir. Sanayi kapitalisti, parakapitaliste gre bir iidir ama, kapitalist anlamda bir iidir, yani bakalannn emeinin smrcsdr. Bu i iin hak iddia ettii ve cebe indirdii cret, tam, bakalarnn elkonulan emek miktanna eittir ve smr iin gerekli abay gsterdii srece, bu emein smr derecesine dorudan baldr; ne var ki bu, byle bir smrnn gerektirdii ve lml bir cret karlnda bir yneticiye devredebildii abann derecesine bal deildir. Her bunalmdan sonra ngiliz fabrika blgelerinde, eskiden kendilerine ait bulunan fabrikalan, ou kez alacaklan olan yeni sahipleri adna dk cretlerle yneten eski fabrikatrlere sk sk raslanr.76 [sayfa 340] Hem ticaret ve hem de sanayi yneticilerine ait ynetim cretle75

A. Ure, Phosophy of Marufactures, Franszca eviri, 1836, I, s. 67. Fabrikatrlerin bu Pindar' ayn zamanda, fabrikatrlerin ounun, harekete geirdikleri mekanizma zerine en ufak bir bilgileri olmadna da tanklk eder. 76 Benim de bildiim bir olayda, 1868 bunalmndan sonra, iflas etmi bir fabrikatr, eski iilerinin, cretli iisi haline geldi. Fabrika, sahibi iflas ettikten sonra, bir ii kooperatifi tarafndan iletildi ve eski sahibi de orada ynetici olarak altrld. -F. E. * Halk, okluk, yn, -f. 342 Kari Marks Kapital III

ri, emekilere ait kooperatif fabrikalar ile hisse senetli kapitalist irketlerde, giriim krlarndan tamamen aynlm durumdadr. Ynetim cretlerinin giriim krlanndan baka zamanlardaki aynl srf raslantya bal olduu halde, burada devamldr. Kooperatif fabrikada, denetim iinin zt nitelii yokolur, nk, yneticinin creti, emekiye kart durumda sermayeyi temsil edenin yerine, emekiler tarafndan denir. Hisse senetli irketlerde -bunlar, kredi sistemi ile gelimilerdir- genellikle bu ynetim iini, ister kendilerine ait olsun, ister bor alnsn, sermaye sahipliinden bir ilev olarak ayrma konusunda gitgide artan bir eilim vardr. Tpk, burjuva toplumundaki gelimenin, yarglk ve yneticilik ilevlerinin feodal zamanlarda kendi nitelikleri olan toprak mlkiyetinden ayrlmasna tank olmas gibi. Ne var ki, bir yandan, srf sermayenin sahibi, para-kapitalist, ilev yapan kapitalistin karsna kmak zorunda olduu halde, para-sermayenin kendisi, kredi sisteminin gelimesiyle toplumsal bir nitelie brnr, bankalarda toplanarak, ilk sahipleri yerine artk buralardan bor verilir, te yandan da, ister bor alnm olsun ister olmasn, sermaye zerinde herhangi bir hakk bulunmayan bir ynetici, ilev yapan kapitaliste kapitalist olarak ait bulunan btn gerek ilevleri yerine getirir, ve bylece, yalnzca grev yapan ynetici kalarak, kapitalist, bir fazlalk gibi retim srecinde ortadan kalkar. ngiltere'deki kooperatif fabrikalarn resmi hesaplarndan77 -tpk teki iilerin cretleri gibi, yatnlan deien sermayenin bir ksmn oluturan ynetici cretleri dldkten sonra- krn, zaman zaman bunlar zel fabrikatrlerden ok daha yksek faiz dedikleri halde, ortalama krdan daha yksek olduu grlmektedir. Btn bu durumlarda, elde edilen daha byk krlarn kayna, deimeyen sermayenin kullanmnda gsterilen daha byk tasarruf olmutur. Ama bizi burada asl ilgilendiren ey, ortalama knn (= faiz + giriim kn) kendisini burada fiilen ve gze arpacak ekilde, ynetim cretlerinden tamamen bamsz bir byklk olarak gstermesi olgusudur. Burada kr , ortalama krdan daha yksek olduu iin, giriim kn da, normalin zerinde idi. Ayn durum, hisse senetli bankalar gibi baz hisse senetli kapitalist irketlerde de grlmektedir. 1863'te, Union Bank of London ile dier bankalar %15'lik yllk temett dedikleri halde, London and West-minster Bank, %30'luk yllk temett demitir. Burada, yneticilerin cretlerinden baka, mevduata denen faizler de brt krdan dlmtr. Yksek kr burada, denmi sermayenin mevduata orannn olduka kk olmasyla aklanr. rnein, London and Westminster Bank'n 1863'teki durumunda: denmi sermaye = 1.000.000 ; mevduat, 14.540.275 . Union Bank of London, 1863'te: denmi sermaye,
77

Yukardaki satrlar 1865'te yazld iin, buraya alnan hesaplar 1864'ten teye gidemez. -F.E.
343 Kapital I

Kari Marks

600.000 ; mevduat, 12.384.173 idi. [sayfa 3 Giriim kn ile denetim ya da ynetim cretleri, faizin, knn fazlal bakmndan girdii zt biim nedeniyle, kken olarak birbirine kan-tnlmtr. Bu kanklk, daha sonralan, kn karl denmeyen emekten elde edilen art-deer olarak deil de, kapitalistin yapt i karlnda ald cret olarak gstermek iin harcanan mazur gsterme abalaryla daha da artnlmtr. Buna, sosyalistler, knn

fiilen, teorik olarak iddia edilen dzeye, yani srf denetim cretlerine indirilmesi isteiyle kar ktlar. Ve bu istem, teorik gzboyacl iin, bir yandan, saysz sanayi ve ticari yneticiler snfnn78 gelimesi ile bu denetim cretlerinin dier herhangi bir cret gibi gitgide daha belirli bir dzeye ve belirli bir piyasa-fiyatna ulamas ve te yandan, dier btn vasfl emek cretleri gibi, zel eitim gren emek-gcnn retim giderlerini azaltan gelimeyle birlikte gsterdii dmeyle daha da uygunsuz hale geldi.79 iler ynnden elbirliinin, burjuvalar ynnden, hisse senetli giriimlerin gsterdikleri gelimeyle, giriim kn ile ynetim cretlerinin kantnlmas iin son bahane de ortadan kalkt ve kr, teoride apak belli olduu gibi, pratikte de, dpedz bir art-deer, karlnda herhangi bir edeerin denmedii bir deer, gereklemi karl denmemi emek olarak ortaya kt. te o zaman, ilev yapan kapitalistin, emei gerekten smrd ve bor alnan sermaye ile alldnda bu smrnn meyvesinin, faiz ile giriim knna, krn faizden sonra kalan fazlalna blnd grld. Kapitalist retim temeli zerinde, hisse senetli giriimlerde, ynetim cretleri ile ilgili yeni bir katlk yntemi geliti ve fiili yneticinin zerinde bir yn ynetim ve denetim kurullan peydahland; bunlar iin denetim ve ynetim yalnzca ortaklar soymann ve keselerini doldurmann bir bahanesi oldu. Bu konuyla ilgili ok ilgin aynntlar, The City or the Physiology of London Business; With Sketches on Change, andthe Coffee Houses, London 1845, adl incelemede bulunabilir. "Bankerler ile tccarlarn, sekiz-dokuz farkl irketin ynetimi ile, elde ettikleri kazan u rnekten grlebilir: flas etmesi zerine Bay Timothy Abraham Curtis'in flas Mahkemesine sunduu zel bilanoda, yneticilikten, bu bayn ... ylda 800 ile 900 sterlin arasnda net bir gelir salad grlyordu. ngiltere Bankas ve Dou Hint irketi ile yakn ilikisi bulunan bir kimse olarak Bay Curtis'in kurulunda hizmetini salamak, bir
78

"Ustalar da, bunlarn kalfalar da iidirler. Bu bakmdan bunlarn karlar, adamlaryla tamamen ayndr. Ama bunlar ayn zamanda ya kapitalist ya da kapitalistlerin araclardr, ve bu bakmdan karlar, iilerin karlar ile kesinlikle zttr." (s. 27). "Eitimin, bu lkenin mekanik ustalar arasnda yaygnlamas, hemen hemen btn ustalarn ve iverenlerin emek ve becerilerinin deerlerini, bu bilgilere sahip olan kimselerin saysn artrmakla her gn biraz daha azaltmaktadr." (s. 30, Hodgskin, Labour Defended Against the Classes of Capital, ete, London 1825). 79 "teden beri varolan engellerde grlen genel geveme, artan eitim olanaklar, vasfsz emein cretlerini ykseltmek yerine vasfl emein cretlerini drme eilimini gstermektedir." (J. S. Mili, Principles of Political Economy, 2"d ed., London 1849,1, s. 479.) 344 Kari Marks Kapital III

irket iin byk bir ans saylyordu" (s. 81, 82). Byle bir irketin yneticileri iin, haftalk her toplantya ait huzur hakk en az bir ngiliz altn lirasyd. flas Mahkemesinin tutanaklar, bu denetim cretlerinin, kural olarak, bu szde yneticilerin yerine getirdikleri gerek denetimle ters orantl olduunu gstermektedir, [sayfa 342]
Kari Marks Kapital III

345

YRMDRDNC BLM SERMAYE LKLERNN YZEYSEL BR BM OLARAK FAZ GETREN SERMAYE SERMAYE ilikileri, faiz getiren sermayede, en yzeysel ve en feti biime ular. Biz, burada, P-P' hareketini, bu iki ucu meydana getiren sre olmakszn, daha ok, para yaratan paray, kendisini genileten deeri gryoruz. Tccar sermayesinde, P-M-P', srf dolam alan iersinde kald halde, ve bu nedenle de kr, srf elden karma ile salanan kr olarak grnd halde, hi deilse genel bir kapitalist hareket biimi vardr; ama hi deilse burada kr, srf bir eyin rn olarak deil, toplumsal bir ilikinin rn olarak grnr. Tccar sermayesinin biimi, en azndan bir sreci, zt evrelerin birliini, iki zt ileme -metala-rn satn alnmas ve sat- blnen bir hareketi temsil eder. Bu, P-P' hareketinde, faiz getiren sermayenin biiminde yokolur. rnein, 1.000 sterlini bir kapitalist %5 faiz ile bor verse, 1.000 sterlinlik deer, bir ylda sermaye olarak = S + Sf olur; burada S sermaye, f faiz orandr. u halde, %5 = 5/100 = V20, ve 1.000 + 1.000 x >/20 = 1.050 . Sermaye olarak 1.000 sterlinin deeri = 1.050 sterlindir, yani sermaye yaln bir byklk deildir. Sermaye, bir byklkler ilikisidir, ama parann kendi kendisiyle, belli bir deer olarak, kendisini genileten bir deer olarak, bir art-deer retmi olan ana para olarak ilikisidir. Ve sermaye, grm olduumuz gibi, sermaye olarak, ister kendilerine ait ister bor alnan sermaye ile i gryor olsun, btn faal kapitalistler iin, bu, dorudan [sayfa
346 Kari Marks Kapital III

343] doruya kendisini genileten deer biimini alr. P-P': Biz burada, sermayenin ilk k noktasn gryoruz; P-M-P' formlnde para, kendi iki ucuna, P-P"ne indirgenmitir ve burada P' = P + AP, daha fazla para yaratan paradr. Bu, sermayenin, anlamsz bir zet haline getirilmi ilk ve genel formldr. Bu, hazr sermaye, retim sreci ile dolam srecinin bir birlii ve dolaysyla, belli bir dnemde belli bir art-deer salayan sermayedir. Faiz getiren sermaye biiminde bu, arada retim ve dolam sreleri olmakszn dorudan doruya grnr. Sermaye, faizin, gizemli ve kendi kendisini yaratan bir artn kayna -kendi artnn

kayna- olarak grnr. Bu ey (para, meta; deer) imdi srf bir ey olarak sermayedir, ve sermaye, srf bir ey olarak grnr. Tm yeniden-retim srecinin sonucu, bu eyin kendi iersinde tad bir zellik gibi grnr. Bu, ister para olarak harcamak istesin ister sermaye olarak bor versin, parann, yani her an deitirilebilir biimdeki metan sahibine baldr. Bu nedenle, faiz getiren sermayede, bu otomatik feti, kendini genileten deer, para douran para, kendi saf hali iersinde ortaya karlr ve bu biim iersinde artk kkenini gsteren hi bir iaret tamaz. Toplumsal iliki, bir eyin parann, kendi kendisiyle ilikisi iersinde tamamlanm olur. Parann sermayeye fiilen dnmesi yerine, burada biz yalnz, ieriksiz bir biim gryoruz. Emek-gcnde olduu gibi, parann kullanm-deeri, burada, onun deer yaratma yetisi, ierdiinden daha byk bir deer yaratma zelliidir. Para, para olarak, kendi kendini genileten potansiyel deerdir, ve bu acayip metan sat biimi olan bu zellii nedeniyle, bor verilmektedir. Bylece, deer dourmak ve faiz salamak parann bir zellii halini almaktadr; tpk armut aacnn armut vermesi gibi. Ve para bor veren, parasn bylece, faiz getiren bir ey olarak satmaktadr. Hepsi bu kadar da deil. Fiilen ilev yapan sermaye, grm olduumuz gibi, kendisini yle bir k altnda gsterir ki, sanki faizi, ilev yapan sermaye olarak deil, bizatihi sermaye olarak, para-sermaye olarak salamaktadr. Bu da gene, arptlr. Faiz, krn, yani faal kapitalistin iiden szdrd art-deerin bir parasndan baka bir ey olmad halde, imdi tam tersine, faiz sanki sermayenin tipik rn, asl esi ve, giriim kn eklindeki kr ise, yalnzca yardmc bir e ve yeniden-retim srecinin bir yan rn olarak grnr. te bylece, sermayenin feti biimine ve feti sermaye kavramna ulam oluruz. P-P' hareketinde, sermayenin anlamsz biimini, retim ilikilerinin son derece arptld ve somutlat faiz getiren sermaye biimini, kendi yeniden-retim srecinden nce gelen, basit sermaye biimini gryoruz. Bu, parann ya da bir metan, yeniden-retim srecinden bamsz olarak kendi deerini geniletme yeteneini - sermayenin ok kaba bir biimde bir esrar perdesiyle rtl-mesidir. Sermayeyi, deerin, deer yaratmann bamsz bir kayna gibi [sayfa 344] gsterme abasnda olan vlger ekonomi politik iin, bu biim
Kari Marks 347 Kapital I

byk bir keiftir; ve bu biim iersinde knn kayna artk farkedilemez hale geldii gibi, kapitalist retim srecinin sonucu -srecin kendisinden aynlarak- bamsz bir varlk kazanmaktadr. Sermaye, kendi kendisini bytme yetisi her seferinde o gnk faiz oranyla ifade edilen, belirli bir fiyata sahip bir meta haline, ancak para-sermaye halini almakla dnebilir. Faiz getiren sermaye olarak, ve zellikle faiz getiren para-serma-yenin dolaysz biimi iersinde (faiz getiren sermayenin bizi burada ilgilendirmeyen dier biimleri, gene bu biimden trerler ve onun varln ngrrler), sermaye kendi saf feti biimini alr ve P-P' bir zne, satlabilir bir eydir. nce, para olarak srekli varl nedeniyle, bu biim iersinde btn zgl nitelikleri yokolmu ve gerek eleri grnmez hale gelmitir. nk para, kullanm-deerleri olarak metalann btn ayrde-dici zelliklerinin ve dolaysyla, bu metalar ile bunlann retim koullann-dan oluan sanayi sermayelerinin de yine ayrdedici niteliklerinin yokolduklan bir biimdir. te parann bu biimi, deerin -bu durumda sermayenin- bamsz bir deiim-deeri olarak varolduu biimdir. Sermayenin yeniden-retim srecinde, bu para-biim, yalnzca geici bir biim - srf bir gei noktasdr. Ama, para piyasasnda sermaye daima bu biim iersinde bulunur. Sonra, rettii art-deer de, burada gene para-biiminde, onun znde tad bir ksm olarak grnr. Byme sreci aa iin neyse, para dourma da (focoz) [faiz ve dl -.], sermayenin, para-sermaye biiminde znde tad bir ey gibi grnr. Faiz getiren sermayede, sermayenin hareketi ksaltlm, araya giren sre atlanmtr. Bylece, kendisi 1.000'e eit bir ey olarak sabit bulunan 1.000'lik bir sermaye, tpk belli bir sre iin mahzende tutulan arabn, kendi kullanm-deerini iyiletirmesi gibi, belli bir sre sonra, 1.100 haline gelir. Sermaye imdi bir eydir, ama bir ey olarak sermayedir. Para imdi gebedir.* Bor verilir verilmez ya da yeniden-retim srecine yatrlr yatnlmaz (para, faal kapitaliste, sahibi olarak faiz getirdii lde giriim krndan aynlr), ister uykuda ister uyank, ister evde ister darda, ister gndz ister gece olsun, zerinde faiz bymeye balar. Bylece, faiz getiren para-sermaye (ve btn sermaye, deeri bakmndan para-sermayedir ya da para-sermayenin ifadesi olarak kabul edilir), para ycnn en ateli isteini yerine getirmi olur. Tefecilie kar btn gcyle giritii safa saldnda Luther'in btn dikkatini eken ey, ite, bu bir ey olarak -art-deer retiminin sermaye araclyla burada ortaya k byledir- para-sermayenin znde tad faizdir. Bor alnan bir parann saptanan tarihte bor verene denmemesi yznden, kendisi de bir demede bulunmak zorunda olan [sayfa 345] alacaklnn zarara uramas halinde, ya da bir alveri, rnein bir bahe satn alnmas zerine salayaca bir kr frsatn karmasna neden
* Goethe, Faust, Part I. Scene 5. -Ed.
348 Kari Marks Kapital III

olunduunda, bir faiz talep edilebileceini gsterdikten sonra Luther yle devam ediyor: "imdi ben sana onlan (100 guldeni) bor verdiim iin, sen benim, hem bir yandan deme yapamadm, hem de te yandan satn almama engel olduun iin ikili bir zarara uramama neden oluyorsun ki, buna duplex

interesse, damni emergentis et lucri ces-santis* denir.. .. Ahmet'in, 100 gulden bor vermekle zarara uradn ve bu zararlar iin adil bir tazminat istediini duyar duymaz hemen harekete geer ve her 100 gulden iin ifte demede bulunulmasn, yani hem paralarn denmedii ve hem de yapacaklar alveri zerinden kr salamalanna engel olunduu iin tpk iki trl zarara uram gibi ifte tazminat talep ederler; bylece, ne zaman ellerinde 100 guldenleri olsa ve bunu bor verseler, hi uramadklan bu iki zarann tazmin edilmesini isterler.. .. Bu nedenle, hi uramadn ne ispat ne de hesap edebilecein hayali bir kayp iin komunun parasndan tazminat alan sen, bir tefecisin. Bu tr zararlara, hukukular, non verum, sed phantasticum interesse** derler. Bu, herkesin kendi kafasndan uydurduu bir zarardr. Bu yzden, deyemediini ya da satn alamadm iin kayba uradm ne srmem hi bir ie yaramaz. Yoksa bu ex contingentenecessarium*** olmayan bir eyden bir ey yaratmak, belirsiz bir eyi mutlak bir ey haline getirmek olurdu. Byle bir tefecilik dnyay birka ylda yiyip bitirmez mi?. ..Eer istemedii halde bana kt bir kaza gelse ve bundan kurtulmak zorunda kalsa, bunun iin tazminat talep edebilir, ama ticarette bu byle deil, tam tersinedir. Orada gereksinme iinde bulunan komularnn srtndan kr salamak, servet toplayp zengin olmak, hi bir aba, tehlike ya da kayb gze almakszn bakalannn emei ile tembellik ve aylaklk edip lks iersinde yaamak iin planlar yaplr. Ocan karsna geip oturacaksn, 100 guldeni lkede senin iin servet toplasn diye bor vereceksin ve bu para bor verildii iin hi bir tehlikesi ya da riski olmadan gene de cebinde saylacak - kim istemez bylesini a benim dostum?" (Martin Luther, An die Pharherm wider den Wucher zu predigen, ete, Wittenberg 1540.) Kendi kendisini yeniden reten ve kendi kendisini genileten, znde tad nitelikler sayesinde -yani, skolastiklerin gizli nitelikleri sayesinde- ebediyen varolan ve byyen deer olarak, sermaye kavram, Dr. Price'n, simyaclarn fantezilerine ta kartan renkli hayaller kurmasna yolamtr; bunlar, Pitt'in btn ciddiyetiyle inand ve itfa fonuyla ilgili yasalannda, mali ynetimin temel direkleri olarak kulland hayallerdir, [sayfa 346] "Bileik faiz getiren para nce yava yava artar. Ama, art oran gitgide hzland iin, bir sre sonra akln alamayaca bir hza ular.
* ifte zarar, biri uranlan kayp ve biri karlan kazan frsat, -. ** Gerek olmayan, hayali zararlar, -. *** Raslantdan zorunluluk yaratmak, -.
Kari Marks 349 Kapital I

Kurtancmzn* doduu gn, yzde 5 bileik faizle bor verilen bir peni, imdiye kadar, hepsi de som altndan 150 milyon tane dnyann ierebileceinden daha byk bir miktara ulam olurdu. Yok eer basit faizle verilmi olsayd, ayn zaman iinde, ancak yedi ilin drtbuuk peni olurdu. Hkmetimiz, imdiye dein para ilerini dzeltmede bu iki yoldan, birincisinden ok ikincisini semitir."80 Yazarn hayali, Obsetvations on Reversionary Payments, ete, Lon-don, 1772, adl yaptnda daha da yksek bulutlar zerinde dolayor. yle diyor: "Bir ilin, Kurtancmzn doumunda, %6 bileik faizle verilmi olsa" (herhalde Kuds Tapnanda) "Satrn'n yrngesinin apna eit apta bir krenin kapsayabileceinden daha byk... bir miktara ulard." "Bu nedenle bir devletin hi bir zaman skntya dmesine gerek yoktur; nk, ok kk bir tasarrufla, faizlerin gerektirebilecei pek ksa zamanda en byk borlan bile deyebilirdi." (s. XIII, XIV.) ngiliz devlet borlan iin, ne ho teorik bir balang! Geometrik dizinin ulat dev boyutlar karsnda Price'n dpedz gzleri kamayor. nk, ne yeniden-retim ve ne de emek koullann hi dikkate almakszn, sermayeye, devridaim makinesi, srf kendi kendini artran bir say gzyle bakyor; tpk Malthus'un, nfus sorunu ile ilgili olarak, geometrik dizisinde yapt gibi,** t = S (1 + f)n formlde, t = sermaye + bileik faiz toplam, S = yatnlan sermaye, f = faiz oran (yzn kesirleri olarak ifade edilmi) ve n, bu srecin yer ald yllarn saysn ifade etmektedir, sermayenin byme yasasn bulduu dncesiyle akna dnmtr. Pitt, Dr. Price'n, sermayeyi bir esrar perdesine brmesini iyiden iyiye ciddiye alyor. 1786 ylnda Avam Kamaras, kamu yaran iin 1 milyon sterlin toplanmasna karar verdi. Pitt'in pek gvendii Price'a gre, bu para toplandktan sonra gerekli "birikimin" salanmas ve bylece, bileik faizin gsterecei sihirle ulusal borlan kayplara kantrmak [sayfa
80

Richard Price, An Appeal to the Public on the Subject of the National Debt, 2"d ed, Lon-don 1774, s. 19. Yazar u bnce akay yapyor: "Bileik faizle oaltmak iin, basit faizle para bor almak." (R. Hamilton, An Inquiry into the Rise and Progress of the National Debt of Great Britain, 2"d ed., Edinburgh 1814, s. 133.) Buna gre, bor almak, zel kiilerin servet toplamas iin de en gvenli yol olabilir. Ama eer , %5 yllk faiz ile 100 S bor alrsam, yl sonunda 5 S demem gerekir ve bu bor 100 milyon yl bile srecek olsa, bu arada ben her yl yalnz 100 bor vermek ve 5 S demek durumunda olurum. Hi bir zaman 100 S bor aldm halde 105 S bor verecek hale gelemem. Ve, nasl olur da, %5 faizi deyebilirim? Yeni borlarla ya da devlet szkonusu ise yeni vergilerle. imdi, eer sanayici kapitalist bor para alrsa ve kr diyelim %15'e ularsa, %5 faiz deyebilir, %5 zel giderleri iin harcayabilir (her ne kadar geliri ile birlikte itah da kabarsa da) ve %5 de sermayesine katabilir. Bu sre devam edecek olursa, kr oran, daha nceki blmlerde belirtilen nedenlerle, %15'ten, diyelim %10'a der. Ne var ki Price, %5'lik bir faizin %15'lik bir kr orann ngrdn tamamyla unutuyor ve bunun, sermaye birikimi ile srp gideceini varsayyor. Onun, gerek birikim sreciyle en ufak bir ilikisi bulunmayp, daha ok yalnz parann bor verilmesi ve bileik faiz ile geri alnmasyla urayor. Bunun nasl yaplacann onun iin bir nemi yok nk bu, faiz getiren sermayenin zaten znde tad bir nitelik.

* sa'nn doduu tarih szkonusudur. -. ** [Malthus,] An Essay on the Principle of Population, London 1798, s. 25-26. -Ed.
350 Kari Marks Kapital III

347] iin, hi kukusuz halka vergi yklemekten baka kar yol olamazd. Avam Kamarasnn kartt bu karar, hemen Pitt'in, "vadesi gelmi borlar ile, fonun ylda 4.000.000 sterline ulamasna kadar," 250.000 sterlinin biriktirilmesini emreden bir yasas izledi. (Act 26, George III, Chap, 31.*). Devlet borlarnn itfasna ayrlan miktann artrlmasn nerdii 1792 tarihli konumasnda Pitt, ngiltere'nin ticari stnlnn nedenleri arasnda, makineleri, krediyi, vb., sayp dkt, ama "en yaygn ve srekli neden, birikim" idi. Bu ilkenin Smith'in bu dehann yaptnda batan sona gelitirildiini sylyor ... ve bu birikimin, gelecek yl ayn ekilde kullanlmak ve bylece srekli bir kr salamak iin, ana sermayeyi artrmak amacyla yllk knn en az bir ksmnn bir yana ayrlmasyla oluturulduunu szlerine ekliyordu. Pitt, bylece, Dr. Price'n yardmyla, Smith'in birikim teorisini, borlann biriktirilmesi yoluyla, bir ulusun zenginlemesi teorisine eviriyor ve bu yolla, tatl bir borlar sonsuzluu dizisine -bor demek iin borlar dizisine- ulayor. Modern bankacln babas Josiah Child, ok daha nce, 100 sterlinin, %10 bileik bir faizle 70 ylda 102.400 sterline ulaacan sylemiti. (Traite surlecommerce, ete, par J. Child, traduit, ete, Amsterdam et Berlin, 1754, s.l 15. Yazl tarihi: 1669.) Dr. Price'n dncelerinin modern iktisatlar tarafndan nasl dncesizce uygulandn, Economis'ten alnan aadaki satrlar gstermektedir: "Tasarruf edilen sermayenin her parasnn salad bileik faiz ile sermaye ylesine dalbudak salmtr ki, dnyada gelirin elde edildii btn servet, uzun zamandr artk sermayenin faizi halini almtr. ... imdi btn rant, daha nce topraa yatrlan sermayeye denen faizdir." (Economist, July 19, 1851.) Sermaye, faiz getiren sermaye nitelii iersinde, retilebilen btn servete sahip kyor ve imdiye dein elde ettii her ey, onun, yalnzca her tarafa dalbudak salan itahn doyurmak iin denen bir taksit oluyor. znde bulunan yasalar gerei, insanolunun bugne kadar harcad btn art-emek ona aittir. Mo-loch. Konuyu, romantik Mller'in aadaki laf salatas ile balayalm: "Dr. Price'n szettii, muazzam bileik faiz art, ya da insann kendiliinden hz artran glerindeki muazzam byme, bylesine muazzam bir etki yaratmak iin blnmemi ya da kesintisiz, tekdze bir uygulamay ngrr. Sermaye blnr blnmez ve pek ok bamsz byyen srgnlere ayrlr ayrlmaz, glerin birikim sreci btnyle yeniden balar. Doa, her iinin ortalama olarak payna den enerji toplamn, aa yukar 20-25 yllk bir zamana datmtr(i). Bu sre dolduktan sonra emeki iini brakr ve emeinin bileik faizi ile biriken sermayeyi yeni bir emekiye aktarmas gerekir, ou kez bunu, birka
* "Her ayn sonunda, Ulusal Bor Fonuna yatrlmak zere, ilgili komisyonlara belli bir miktarn denmesini ngren bir yasa." (Anno Georgii III, Regis, cap. 31). -Ed.
KarIMarks 351 Kapital I

emeki ya da ocuk arasnda datr. Bunlar, paylanna den sermaye zerinden fiilen herhangi bir bileik faiz almadan nce, bunu harekete geirmeyi ve kullanmay [sayfa 348] renmek zorundadrlar. Ayrca, uygar bir toplumun elde ettii muazzam miktardaki sermaye en hareketli topluluklarda bile, uzun yllarda yava yava birikmitir ve iin hemen bytlmesi iin kullanlmamtr. Bunun yerine, nemlice bir miktar biraraya getirilir getirilmez, bu, bir baka bireye, bir emekiye, bankaya ya da devlete bor ad altnda devredilmitir. Ve bunu alan, sermayeyi fiilen harekete geirir, bundan bileik faiz alr ve bylece bor verene basit faiz demeyi kolayca stlenir. Nihayet eer yalnz retim ya da tutumluluk yasas tek bana egemen olsayd, insann gc ve bu gcn rnlerinin durmadan artaca bu muazzam birikime, tketim, agzllk ve israf yasas kar koyar." (A. Mller, Elemente der Staatskunst, III, s. 147-49.) Bu kadar az satrda bu kadar ok tyler rpertici samal biraraya getirmek her yiidin kr deildir. Emeki ile kapitalistin, emek-gc-nn deeri ile sermaye zerinden faizin, vb. bylesine gln bir ekilde kantrlmas bir yana, bileik faiz talebi, sermayenin bileik faiz getirmek zere bor verilmesi olgusuyla szde aklanm oluyor. Bizim Mller'in uygulad yntem, yaamn her alannda grlen romantizmin tipik bir rneidir. Bunlar eylerin en yzeysel grnlerinden derlenen gnlk nyarglardan oluurlar. Ardndan da, bu yanl ve basmakalp ieriin, esrarl bir ifade tarzyla "yceltilmesi" ve ululatnlmas ii kalyor. Sermaye birikimi sreci, ancak, krn (art-deerin) tekrar sermayeye evrilen, yani daha fazla artemek emmek iin hizmet eden ksmna eer faiz ad verilebilirse, bu anlamda, bileik faiz birikimi olarak dnlebilir. Ne varki: 1) Her trl dtan gelen etkenler bir yana, mevcut sermayenin byk bir ksm, yeniden-retim sreci boyunca srekli olarak azok deer kaybna urar, nk metalarn deeri, retimlerinde kkensel olarak harcanan emek-zaman ile deil, yeniden-retimlerinde harcanan emek-zamanyla belirlenir ve bu zaman, emein toplumsal retkenliin-deki gelime nedeniyle srekli azalr. Daha yksek bir toplumsal retkenlik dzeyinde, mevcut btn sermaye, bu nedenle, uzun bir sermaye birikimi

srecinin sonucu olmak yerine, daha ksa bir yeniden-retim dneminin sonucu gibi grnr.81 2) Bu cildin nc Ksmnda gsterildii gibi, kr oran, artan sermaye birikimi ve buna tekabl eden ve tm ifadesini sermayenin
81

Mili ile Carey'e ve Roscher'in bu konudaki yanl yorumuna baknz. [Marx u yaptlara iaret ediyor: J. St. Mili, Principles of Political Economy, Second edition, vol. 1, London 1849, s. 91-92; H. Ch. Carey, Principles ofSocial Science, vol. III, Philadelphia 1859, s. 71-73; W. Roscher, Die Grundlagen der Nationalkonomie, 3 Auflage, Stuttgart und Augsburg, 1858, 45. -Ed. ]
352 Kari Marks Kapital III

deimeyen ksmna gre deien ksmndaki nispi ve kademeli azalmada bulan toplumsal emein retkenliindeki artla orantl olarak der. Tek bir emeki tarafndan harekete geirilen deimeyen sermaye on kat artnldktan sonra ayn kr orannn meydana gelmesi iin art [sayfa 349] emekzamann on kat artmas gerekir ki, ok gemeden toplam emek-zaman ve ensonu gnn 24 saatini sermaye btnyle ele geirmi olsa bile buna yetmez. Ne var ki, kr orannn dmedii dncesi, Price'n szn ettii dizinin, ve genellikle de, "bileik faizli sermayenin her yeri kaplamas" sznn temelidir.82 Art-deerle art-emein zdelii, sermaye birikimi iin nitel bir snr koyar. Bu snr, toplam ign ile ayn anda smrlebilir ignlerinin saysn snrlayan, retken glerin ve nfusun o gnk gelime derecesinden oluur. Yok eer, art-deer, anlamsz bir biim olan faiz olarak kabul edilirse, bu snr srf niceldir ve her trl hayal ve fanteziye aktr. imdi artk, bir feti olarak sermaye kavram, emein birikmi rnne, stelik de para eklinde sabitlemi ekline, znde sakl bir g, bir otomat gibi, geometrik dizi iersinde art-deer yaratma nitelii veren bir kavram olarak, faiz getiren sermaye de en yksek noktasna ulamtr; bylece, Economis'in dnd gibi, emein birikmi rn, dnyann btn servetini, her zaman iin, ona ait bir ey ve hakl olarak ona giden bir ey olarak bu sermayeye, bir fiyat indirimi ile oktan devretmitir. Gemi emein rn, gemi emein kendisi, burada, bugnk ya da gelecekteki canl art-emein bir ksmna kendiliinden gebedir. Oysa biz, gerekte, gemi emein rnlerinin deerlerinin korunmasnn ve bu bakmdan yeniden-retimlerinin, ancak bunlann canl emekle biraraya gelmesinin sonucu olduunu; ve sonra da, gemi emein rnlerinin canl emek zerindeki egemenliinin ancak, gemi emein bamsz ve ok ar basar biimde canl emee egemen bulunduu zel toplumsal ilikilere dayanan sermaye ilikilerinin devam sresince devam ettiini biliyoruz, [sayfa 350]
82

"Aktr ki, hi bir emek, hi bir retken g, hi bir beceriklilik ve hner, bileik faizin ok ar taleplerini karlayamaz. Ne var ki, btn tasarruflar, kapitalistin gelirinden yaplr ve bylece bu talepler fiilen srekli yinelenir ve emein retken gc bunlar karlamay srekli reddeder. Bu nedenle, bir tr denge srekli kurulmu olur." (Labour Defended Against the Clains of Capital, 5. 23. ByHodgskin.)
Kari Marks 353 Kapital I

YRMBENC BLM KRED VE FKTF SERMAYE KRED sistemi ile, bu sistemin kendi kullanm iin yaratt aralarn (kredi-para, vb.) ok aynntl bir incelemesi bizim planmzn dnda kalr. Biz burada yalnzca, genellikle kapitalist retim tarznn karakterini ortaya koymak iin gerekli birka zel nokta zerinde durmak istiyoruz. Burada yalnz ticari kredi ile banka kredisini ele alacaz. Bu kredi biimi ile, kamu kredisinin gelimesi arasndaki iliki burada incelenmeye-cektir. deme arac olarak parann ilevinin ve buradan da, metalarn reticileri ile ticaretini yapanlar arasnda alacakl ve borlu ilikisinin, metalann basit dolamndan nasl gelitiini, daha nce gstermi bulunuyorum (Buch I, Kap. III, b). Ticaretin ve srf dolam amacyla retimde bulunan kapitalist retim tarznn gelimesiyle birlikte, kredi sisteminin bu doal temeli geniler, yaygnlar ve ilenmi hale gelir. Para, burada, genellikle srf bir deme arac olarak hizmet eder, yani metalar para karlnda deil, belli bir tarihte deme yaplmak zere yazl bir deme vaadi belgesi karlnda satlr. Btn bu bor senetlerini, srf ksa olsun diye, polie genel bal altnda toplayabiliriz. Bu polieler de gene, [sayfa 35i deme tarihleri gelene kadar deme arac olarak dolamda
354 Kari Marks Kapital III

bulunurlar, ve bunlar fiili ticaret parasn tekil ederler. Bunlar, alacak ve borlann dengelenmesi yoluyla en sonunda birbirlerini eitledikleri srece ve lde, tam olarak gerek paraya dnmedikleri halde, mutlak olarak para iini grrler. reticiler ile tccarlann bu karlkl avanslan nasl ki kredinin gerek temelini oluturuyorsa, bunlann dolam arac polie de, asl kredi-parasnn, banknotlarn, vb. gerek temelini tekil eder. Bunlar, ister madeni olsun ister devletin kard kat para olsun, para dolamna dayanmamtr, daha ok, polie dolamna dayanrlar. W. Leatham (Yorkshire'l banker), Letters on the Curency, 2nd ed., London 1840, adl kitabnda unlar yazyor: "1839 ylnn tamam iin toplam miktann ... 528.493.842 , olduunu" (yabanc polielerin, bu toplamn aa yukan bete-biri kadar olduunu kabul ediyor) "ve bu yl, ayn anda, dolamdaki senetler tutannn 132.123.460 olduunu hesapladm" (s. 56.) Polieler, "miktar olarak onu oluturan bir ksmn btn birarada bulunan geriye kalanlardan daha byk" yapar (s. 3.). "Polielerden oluan bu muazzam styap, banknotlar ile aln miktannn tekil ettii temele dayanr (!) ve olaylar sonucu bu

temel ok daraldnda, salaml ve hatta varl tehlikeye der" (s. 8). "Btn nakit paray" (banknotlar demek istiyor) "ve bankalar ile tara bankerlerinin, talep zerine denecek borlann hesap edecek olursam, 153 milyonluk bir miktar bulurum ve yasaya gre bunun alna evrilebilmesi gerekir ... ve bu talebi karlayacak aln miktar" yalnzca 14 milyondur (s. 11). "Polieler... para bolluunu nleme ve bunlann bir ksmn yaratan, ve byk ve tehlikeli ekilde genilemelerini tevik eden, an ve dk faiz oranlan ile iskontoya engel olma dnda herhangi bir denetim alna alnmamtr. Bunlann ne kadarnn, fiili alm-satm gibi gerek bon fide ilemlerden doduunu ya da ne kadannn fiktif ve srf yenileme polielerinden, yani u kadar miktar dolam arac yaratarak bir fiktif sermaye meydana getirmek zere keide edilen polielerden ibaret olduuna karar vermek olanakszdr. Parann bol ve ucuz olduu zamanlarda bunun ok byk miktarlara ulatn biliyorum." (s. 43-44.) J. W. Bosan-quet, Metalik paper and Credit Curency, London 1842: "Yln her ignnde, 3.000.000 sterline ulaan ortalama bir deme Clearing House (Londral bankerlerin, vadesi dolmu senetleri ve denmi ekleri deitirdikleri yer) aracl ile yaplyor ve bu ama iin gerekli gnlk para miktan, 200.000 sterlini biraz geiyordu" (s. 86). [1889'da, Clearing House'm toplam devir tutar 7.618% milyon sterline ulamt ve aa yukan 300 ign hesabyla, gnlk ortalama 25V2 milyon sterlin ediyordu. -F. E.] "Polie," mlkiyeti, ciro yoluyla elden ele aktard lde, "hi kukusuz paradan bamsz olarak, dolam arac olarak ilev yapar" (s. 92). "Ortalama olarak, dolamdaki her senedin iki kez ciro edildii ve ... her senedin, vadesi gelmeden iki demeyi yerine getirdii" kabul edilebilir. "Bu varsayma gre, 1839 ylnda, yalnz senetierin cirosuy-la, gnde 3.000.000 sterlinden fazla olmak zere, 528.000.000'un iki kati,
Kari Marks 355 Kapital I

yani [sayfa 352] 1.056.000.000 sterlin deerinde bir mlkiyet transferi yaplm grnr. Bu nedenle, sonu olarak mevduat ile polielerin birarada, parann yardm olmakszn gnde 18.000.000 sterlinden az olmamak zere, mlkiyeti elden ele aktarmak suretiyle parann ilevlerini yerine getirdiklerini gvenle syleyebiliriz" (s. 93). Tooke, genel olarak kredi zerine unlar sylyor: "En basit ifadesiyle kredi, bir kimsenin, bir baka kimseye, belli bir miktarda sermayeyi para olarak, ya da para olarak hesaplanan deeri zerinde anlamaya vanlm mallar eklinde, ve her iki halde de, belli bir vadenin sonunda denmek zere, emanet vermesine yolaan, salam ya da rk bir temele dayal gvendir. Sermayenin, para olarak, yani ya banknot ya da nakit kredi veya bir muhabire havale eklinde bor verilmesi halinde sermayenin kullanm iin, geriye denecek miktara, her 100 iin bir u kadar miktar ilave yaplr. Para olarak deerleri zerinde anlamaya varlm ve bir sat tekil eden mallar szkonusu olduunda, geriye denmesi kararlatnlan miktar, deme iin saptanan dnemin sonuna kadar, sermayenin kullanm ve riski iin bir tazminat ierir. Belli tarihlerde yazl deme taahhtleri ou kez bu kredilerle birlikte verilir, ve belli tarihten sonra devredilebilir taahhtler ya da bor-senetleri, para ya da mal eklindeki sermayelerini, ellerindeki bor senetlerinin vadeleri dolmadan nce kullanma olana bulan alacakllar iin, kredileri, senetler zerinde kendi adlanna ilaveten baka adlarla kuvvetlenmi olaca iin, ou kez daha uygun koullarla bor almak ya da satn almak olanan salayan bir ara olurlar." (Inquiry into the Currency Principle, s. 87.). Ch. Coquelin, Du Credit et des Banques dans l'Industrie, Revue des Deux Mondes, 1842, Tome 31: "Her lkede kredi ilemlerinin ou, snai ilikiler erevesi iersinde yer alr. ... Hammadde reticisi, imalat fabrikatre kredi aar ve ondan belli bir tarihte deme yapmak iin taahht alr. Kendi payna den ii tamamlayan fabrikatr de imdi rnn benzer koullarla, onu daha fazla ileyecek olan baka bir fabrikatre kredi ile verir ve bu ekilde kredi, birinden dierine uzanp giderek tketiciye kadar ular. Toptanc tccar, bir yandan fabrikatrden ya da komisyoncu aracdan kredi ald halde, perakendeci tccara kredi ile mal verir. Hepsi de bazan para, ama ou kez rn olmak zere bir eliyle bor alr, teki eliyle bor verir. te bu ekilde, snai ilikiler iersinde btn ynlere doru uzanan ve birbiriyle kesien aralksz bir avans al-verii yeralr. Kredinin gelimesi, ite bu karlkl avanslarn oalmas ve bymesiyle olur ve onun gerek g kayna da budur." Kredi sistemlerinin dier yan, kapitalist retimde, hi kukusuz meta ticaretiyle elele giden, para ticaretindeki gelimeyle bal bulunur. adamlarna ait yedek fonlann ynetiminin, para toplama, para deme, uluslararas demeler ve kle ticareti ile ilgili teknik ilemlerin, para ticaretiyle uraan kimselerin ellerinde nasl toplandn bundan nceki
356 Kari Marks Kapital III

[sayfa 353] ksmda (Yirmidokuzuncu Blm) grm bulunuyoruz. Kredi sisteminin teki yan - faiz getiren sermayenin ya da para-sermayenin ynetimi, para-ticareti yapan kimselerin zel bir ilevi olarak bu para ticaretinin yansra geliir. Parann bor alnmas ve bor verilmesi bunlarn uraklan zel ileri haline gelir. Bunlar, para-sermayeyi fiilen bor verenle bor alan arasnda araclk ederler. Genel bir deyile, bankaclk iinin bu yan, byk miktarlarda bor verilebilir para-sermayenin bankerlerin ellerinde toplanarak, bireysel bor verenler yerine bu bankerlerin, sanayi kapitalistleri ile ticaret kapitalistierinin karsna, btn bor para verenlerin temsilcileri olarak kmasndan ibarettir.

Bunlar, para-sermayenin genel yneticileri haline gelirler. te yandan, tm ticaret alemi adna bor para topladklan iin, bor alanlan bor verenler karsnda toplam olurlar. Bir banka, bir yanda, bor verenlerin toplamasn, te yanda da bor alanlann para-sermayesinin toplamasn temsil eder. Genel olarak kn, bor alrken verdii faize gre, bor verirken ald orann daha yksek olmasndan oluur. Bankalarn, zerinde tasarrufta bulunduklar bor verilebilir sermaye, bunlara eitli yollardan gelir. Her eyden nce, sanayici kapitalistlerin kasadarlan olarak, her reticinin ve tccarn yedek fon olarak bulundurmak zorunda olduu ya da demelerden gelen para-sermaye, bunlarn ellerinde toplanr. Bu fonlar bylece bor verilebilir para-ser-mayeye evrilmi olur. Bu yoldan, ticaret aleminin yedek fonu, ortak bir hazinede topland iin, gerekli en alt dzeyine indirilmi bulunur ve, aksi halde, yedek sermaye olarak al kalacak para-sermayenin bir ksm bor verilir ve faiz getiren sermaye olarak hizmet eder. Sonra, bankalarn bor verilebilir sermayesi, para-kapitalistierin bor verilme iini kendilerine brakklan mevduatlardan oluur. Ayrca, banka sistemindeki gelimeyle, ve zellikle bankalar mevduat zerinden faiz demeye balar balamaz, her snfa ait tasarruf edilen paralar ile, geici olarak al halde bulunan paralar, bankalara yanlmaya balanr. Herbiri kendi bana parasermaye olarak i grecek halde bulunmayan kk miktarlar, byk kitleler halinde biraraya gelir ve bylece bir para gc olutururlar. Kk miktarlann bu biraraya toplanmas, bankaclk sisteminin zgl bir ilevi olarak, onun, asl para-kapitalistier ile bor alanlar arasndaki, araclk faaliyetlerinden ayrlmas gerekir. Son tahlilde, ounlukla ancak yava yava tketilen gelirler de gene bankalara mevduat olarak verilir. Bor (biz burada, dar anlamda ticari krediyi kastediyoruz) polielerin iskonto edilmesiyle -polieleri vadeleri gelmeden paraya evirmekle- eitii trde avanslarla verilir: dorudan doruya kiisel krediye bal avanslar, rehin karl verilen borlar, faiz getiren senetier, devlet tahvilleri, her trl hisse senetieri ve zellikle, konimento, doklara teslim belgesi ve metalar zerinde mlkiyet hakkn gsteren tasdikli belgeler karlnda verilen avanslar ile mevdua aan avanslar, vb. gibi. Bankerin verdii kredi, baka bankalara ekilmi polieler, ekKarl Marks 357 Kapital I

ler, ayn trden kredi hesaplan, ve ensonu, eer banka, banknot karmaya [sayfa 354] yetkili ise, bankann kendisinin kard banknotlar gibi eitii biimler alabilir. Banknot, bankaca zerine ekilmi, her an hamiline denir, ve banker tarafndan zel senet yerine verilmi bir ekten baka bir ey deildir. Bu son kredi biimi, bu konuya yabanc olan kimseye, zellikle nemli ve arpc grnr, nk, nce, kredi-parasnn bu biimi, srf ticari dolamn snrlarn aarak genel dolama girer ve burada para olarak hizmet eder; sonra, ou lkelerde, banknot kartan byk bankalar, ulusal ve zel bankalann kendine zg bir karm olduklar iin aslnda arkalannda onlan destekleyen ulusal bir kredi vardr ve bunlann kardklar banknotlar azok geerlii olan paralardr; ensonu, banknot, dolamda bulunan srf bir kredi senedi olduu iin, burada bankerin kredi ticareti yapt besbellidir. Ne var ki banker, kendisine yanlm mevduatia, nakit olarak avans verse bile, dier btn kredi biimleriyle de i yapmak zorundadr. Gerekte, banknot yalnzca toptan ticaretin bozuk parasn temsil eder ve bankalarda asl arl tayan mevduatr. Bunun en iyi kantn sko bankalar salarlar. zel banka biimleri gibi, zel kredi kurumlarnn da daha fazla incelenmesine, amacmz bakmndan gerek yoktur. "Bankerlerin ii... iki kola ayrlabilir.... Bu kollardan birisi, sermayelerini hemen kullanamayacak olanlardan sermaye toplamak ve bunu kullanacak olanlara datmak ya da aktarmaktr. Dier kol, mterilerinin gelirlerini mevduat olarak kabul etmek ve bunlann tketim nesnelerine yapaca harcamalar iin gerekli miktar demek.... Bunlardan birincisi sermaye, dieri nakit para dolamdr..." Biri, "bir yandan sermaye younlamas, te yandan, sermaye dalm ile ilgilidir," dieri "o blgenin yerel amalan iin dolamn salanmasnda kullanlr." Tooke, Inquiry into the Currency Principle, s. 36, 37. Bu alntya, daha ilerde, Yirmiseki-zinci Blmde tekrar dneceiz. Reports of Committees, vol. VIU. Commercial Distress, vol. II, part 1, 1847-48, Minutes of Evidence. (Bundan byle Commercial Distress, 1847-48 olarak anlacaktr.) Binsekizyzkrklarda, Londra'da polielerin iskontosunda ou kez banknot yerine bir bankadan dierine 21 gn vadeli ekler kabul ediliyordu. (Taral banker J. Pease'n ifadesi, n 4636 ve 4645.) Gene ayn rapora gre, bankerler, para ktla zamanlarda, yapklan demelerde dzenli olarak bu gibi polieler vermeyi adet haline getirmilerdi. Mteri banknot istedii zaman, bu polieyi tekrar iskonto ettirmek zorundayd. Bu, bankalar iin, para karma ayrcal demekti. Bay Jones, Loyd ve ortaklan, para ktlar ve faiz oran %5'in zerine kar kmaz, "anmsanamayacak kadar eski zamanlardan beri" bu ekilde deme yapyorlard. Mteri bu gibi polieleri almaktan ok honuttu, nk Jones, Loyd ve ortaklanna ait polieleri iskonto ettirmek, kendi polielerini iskonto ettirmekten daha kolayd; ayrca bunlar ou kez yirmi-otuz el deitiriyordu. (Ibid., n 901-904, 905, 992.)
358 Kari Marks Kapital III
[sayfa 355]

Btn bu ekiller, deme taleplerinin devredilebilir hale gelmesine hizmet ederler. -"Kredinin, parann

ilevlerini yerine getirmek iin zaman zaman bavurulmak zere alamayaca hi bir biim yok gibidir; ve ister bu biim banknot, ister polie, ister ek olsun, sre her esas, zel durumda ayndr ve sonu da ayndr." Fullarton, On the Regulation of Currencies, 2nd ed., London 1845, s. 38.- "Banknotlar kredinin ufak paralandr." (s. 51.) Aadaki satrlar, J. W. Gilbart'n The History and Principle of Banking, London 1834 adl yaptndan alnmtr: "Bir bankann ticari sermayesi iki ksma ayrlabilir: yatrlm sermaye (invested capital) ve bor alnm banka sermayesi (banking capital)" (s. 117). Banka ya da bor alnan sermayenin toplanmasnda yol vardr. Birincisi, mevduat kabul etmek; ikincisi, banknot kartmak; ncs, tahvil kartmak. Bir kimse eer bana hi bir karlk istemeksizin 100 bor verirse, ben bu 100 sterlini bir bakasna yzde-drt faizle bor verir ve bir ylda bu alverile 4 kazannm. Gene bir kimse, eer benim 'deme vaadimi' ("Ipromise to pay" sz, ngiliz banknotlar iin yaygn olarak kullanlan bir deyimdir) alr ve yl sonunda geri getirerek, bunun iin, tpk ona 100 ngiliz liras dn vermiim gibi yzde-drt verirse, bu alveriten 4 kazanm olurum; ve gene, bir tara kentinden bir kimse bana, 100 getirse ve yirmibir gn sonra Londra'da bir bakasna ayn miktar demem kouluyla verse, yirmibir gn boyunca bu paradan salayacam faiz, benim krm tekil eder. Bu bankaclk ilemlerinin, ve mevduat, banknot ve senetler aracl ile banka sermayesi yaratmann aklauygun bir aklamasdr." (s. 117.) "Bir bankerin kr genellikle, kendi banka sermayesi ya da bor alnan sermaye miktan ile orantldr.... Bir bankann gerek knn bulmak iin, yatrlan sermaye zerinden faizin, brt krdan dlmesi gerekir, ve geriye kalan, bankaclk krdr." (s. 118.) "Bankerlerin mterilerine verdikleri avanslar, bakalarna ait parayla yaplr." (s. 146.) "Banknot kartmayan bankerler, banka sermayesini, senetleri iskonto etmek yoluyla yaratrlar. Bunlar, mevduatlarn oaltmada, iskonto ilemlerinden yararlanrlar. Londral bankerler, kendilerinde mevduat hesaplar bulunan messeseler dnda iskonto ilemi yapmazlar." (s. 119.) '"Senet iskonto ettiren ve bunun tutar zerinden faiz deyen bir kurum, bunun bir ksmn, faiz almakszn bankere brakmak zorundadr. Bylece banker, fiilen avans verilen para zerinden, cari faiz oranndan daha yksek bir faiz elde eder ve kendi eline kalan bakiyeler tutannda bir banka kredisi yaratr." (s. 119- 20.) Yedek fonlarda, mevduatta, eklerde tasarruf salama: "Mevduat bankalar, dolam aracnn kullanlmasnda tasarruf salamaya hizmet eder. Bu, alacaklarn aktarlmas ilkesine dayanlarak yaplr.... Bylece mevduat bankalan ... byk tutardaki ticari ilemlerin, kk miktarda para ile yaplmasn salar. Bu yoldan serbest kalan paray banker, mterilerine, iskontolu
Kari Marks 359 Kapital I

ya da baka ekilde avans vermede kullanr. u halde, bu aktarma ilkesi, mevduat sistemine daha da etkinlik kazandnr..." (s. 123.) [sayfa 356] "Birbirleriyle i yapan iki tarafn, ayn bankerde ya da farkl bankerlerde hesab olmasnn bir nemi yoktur; nk, bankerler, ellerindeki ekleri, Clearing House'da birbirleriyle deitirirler.... Mevduat sistemi bylece, aktarma yoluyla, madeni parann kullanmn tamamen ortadan kaldracak derecede geniletilebilir. Herkesin bir bankada mevduat hesab olsa ve btn demelerini ekle yapsalar, para ortadan kalkabilir ve ekler tek dolam arac haline gelebilir. Ne var ki bu durumda, bankerin ellerinde para bulunduunu varsaymak gerekir, yoksa eklerin bir deeri kalmaz." (s. 124.) Yerel ilemlerin bankalann ellerinde toplanmas u yollardan salanr: 1) Banka ubeleri. Tara bankalarnn, blgelerindeki kk kentlerde ubeleri bulunur, ve Londra bankalannn, kentin eitli semtlerinde ubeleri vardr. 2) Temsilciler. "Her taral banker, banknotlann ve senetlerini demek ... ve Londra'da oturan kimselerin tarada oturanlar hesabna yatrdklar meblalar kabul etmek zere, Londra'da bir temsilci kullanr" (s. 127). Her banker, bakalannn banknotlann alr, ama bunlan tekrar kullanmaz. Btn byk kentlerde, haftada bir-iki kez biraraya gelirler ve bunlan deitirirler. Bakiye, Londra zerine ekilen bir havaleyle denir (s. 134). "Bankacln amac ticarete kolaylk salamaktr, ve ticareti kolaylatran her ey, speklasyonu da kolaylatrr. Ticaret ile speklasyon baz hallerde ylesine skfkdr-lar ki, hangi noktada ticaretin bitip hangi noktada speklasyonun baladn anlamak olanakszdr. Banka bulunan yerlerde, sermaye daha kolay ve daha dk faiz oranyla elde edilir. Ucuz sermaye, speklasyonu kolaylatnr, tpk, ucuz dana etiyle birann, oburluu ve ayyal kolaylatrmas gibi." (s. 137, 138.) "Dolam bankalarnn, (Bank of cir-culation) daima kendi banknotlarn kardklan iin, iskonto ilerini tamamen kardklan banknotlardan oluan sermaye ile yaptklar sanlr, ama bu byle deildir. Bir banker kendi iskonto ettii btn senetler iin pekala kendi banknotlaryla deme yapabilir ve gene de elindeki senetlerin onda-dokuzu gerek sermayeyi temsil edebilir. nk, her ne kadar senetler karl bankerin kard banknotlar veriliyorsa da, bu banknotlar senetlerin vadeleri gelene kadar dolamda kalmayabilirler -senet ay vadeli olduu halde banknotlar gnde geriye dnebilir." (s. 172.) "Nakdi kredi hesabndan, hesabn zerinde para ekilmesi, i hayatnda olaan bir eydir; gerekte, nakdi kredi amann amac da budur.... Nakdi kredi yalnz kiisel gvene dayanlarak verilmez, deerli senetler karl da verilir." (s. 174, 175.) "Mal teminat karl bor verilen sermaye, senetlerin iskontosu yoluyla verilen sermaye ile ayn etkiyi

gsterir. Bir kimsenin, mallarnn teminat karl 100 sterlin bor almasyla, maln 100 sterlinlik bir senet karl satmas ve bu senedi bankere iskonto ettirmesi ayn eydir. Ne var ki bu yoldan avans almas, maln daha iyi bir piyasa iin elde tutmasn salar, ve aksi halde acil
360 Kari Marks Kapital III

gereksinmelerini karlamak iin para bulmak zere katlanmak zorunda kalabilecei fedakarlklardan kanm olur." (s. 180- 81.). [sayfa357] The Currency Theory Revieoed, ete, s. 62-63: "Bugn A'ya yatrdnz 1.000 sterlinin yarn yeniden kullanlabilecei ve B'de mevduat tekil edebilecei hi kukusuz dorudur. Ertesi gn bu paray B elden kartabilir ve C'de mevduat halini alabilir... ve bu byle sonsuza kadar devam edebilir; para olarak ayn 1.000 sterlin bylece, ardarda yaplan aktarmalar ile, mutlak olarak sonsuz mevduat toplam eklinde kendisini oaltabilir. Bu nedenle, Birleik Krallk'taki btn mevduatn onda-dokuzu, bunlardan sorumlu olan bankerlerin defterlerindeki kaytlardan te bir varla sahip olmayabilir. ... Bylece, rnein skoya'da dolamdaki para (stelik de ou, kat para) hibir zaman 3 milyon sterlini amamtr, bankalardaki mevduatn 27 milyon sterlin olduu tahmin edilmektedir. Bankalardaki mevduatn hepsi birden ekilmedike, ayn 1.000 sterlin gerisin geriye yoluna devam edecek olursa, ayn kolaylkla, gene belirsiz bir miktan tasfiye edebilir. Bir tccara olan borcunuzu kendisi ile bugn tasfiye ettiiniz ayn 1.000 sterlin, yann bir baka tccara olan borcunu, ertesi gn tccann bir bankaya olan borcunu tasfiye edebilir ve bu bylece srer gider; demek ki ayn 1.000 sterlin, elden ele, bankadan bankaya dolar ve akla gelebilecek herhangi bir mevduat miktann tasfiye edebilir." [Gilbart'n daha 1834 ylnda, "ticareti kolaylatran eyin, speklasyonu da kolaylatrdn," bildiini grm bulunuyoruz. Ticaret ile speklasyon baz hallerde ylesine skfkdrlar ki, hangi noktada ticaretin bittiini, hangi noktada speklasyonun baladn anlamak olanakszdr. "Satlmam metalar zerinden avans almak ne kadar kolay olursa, bu gibi avanslar o kadar fazla alnr, ve srf karlk gstererek avans para almak iin meta imali ya da zaten imal edilmi bulunan metalar uzak piyasalara sevketmek eklindeki yersiz tevik o kadar byk olur. Bir lkenin tm i aleminin bylesine bir sahtekrlk dalgasyla ne lde kuatlabileceini ve bunun sonunun neye varacan, 1845-4 7 yllan arasndaki ngiliz ticaret tarihi btn plakl ile gzler nne serebilir. Kredinin neler yapabileceini bu bize gsterir. Aadaki rneklere gemeden nce, birka noktaya iaret edelim. ngiliz sanayiinin 1837 ylndan beri neredeyse kesintisiz olarak kar karya kald bask, 1842 ylnn sonunda azalmaya balad. Bunu izleyen iki yl boyunca, ngiliz mamul mallanna kar yabanc talepler daha da artt; 1845 ve 1846 yllan, en yksek bir gnen dnemini belirler. 1843'te Afyon Sava, in'i, ngiliz ticaretine at. Bu yeni pazar, bata pamuklu sanayi olmak zere, zaten genilemekte olan sanayiye yeni bir itici g oldu. O sralarda Manchester'li bir fabrikatr, bu satrlarn yazarna, "Bu kadar fazla nasl retimde bulunabiliriz? 300 milyon insan giydirmek zorundayz." diyordu. Ne var ki, btn yeni yaplm fabrikalar, buharl makineler, eirme ve dokuma tezgahlan, Lancashire'den akan
KarIMarks 361 Kapital I

art-deeri emmeye yetmiyordu. retimi geniletmede gsterilen ayn byk abayla, halk, demiryolu yapmna giriti. Fabrikatr ile [sayfa 358] tccarlann, speklasyon hrs, nce bu alanda bir tatmin yeri buldu, ve hem de 1844 yaznda. Hisse senetleri tamamen, yani ilk demeleri karlayacak para olduu lde satld. Gerisi allah kerimdi! Ama, geriye kalan demelerin zaman gelince, -Soru 1059, C. D. 1848/57, de-miryollanna 1846-47 yllan arasnda yatnlan sermayenin 75 milyon sterline ulatn gstermektedir- krediye bavurmak zorunda kalnd ve ou hallerde, firmann temel giriimleri de zor duruma dt. Ve birok durumda, bu temel giriimler de zaten ar yk altndayd. ok ekici yksek krlar, mevcut likit kaynaklarn karlayabileceinin ok tesinde giriimlere yol at. Ama kredi saol-sun - hem elde edilmesi kolay hem de ucuzdu. Banka iskonto oran dt: 1844'te %P/4 ile %23/4, 1845 Ekimine kadar %3'ten daha dk, bir sre iin (1846 ubat) %5'e ykselmi, ardndan 1846 Aralnda tekrar %3'/4'e dm durumda. ngiltere Bankasnn kasalarnda duyulmam derecede bir altn stoku bulunmaktayd. Btn i borsa deerleri, grlmemi ykseklikteydi. yleyse bu mkemmel frsat karlr myd? nsann btn gcyle yklenmesinin tam zaman deil miydi? retilebilen her eyi, ngiliz mallarna canatan d piyasalara gn-dermemek iin ne neden vard? Ve bir yandan Uzak Dou'ya iplik ve kuma satarak, te yandan da ngiltere'ye mal tayarak elde ettii ifte kazanc, fabrikatrn kendisi niin dorudan cebe indirmesindi? Bylece, Hindistan ile in'e, avans demeler karlnda kitle halinde mal gnderme sistemi ortaya k ve ok gemeden bu aadaki notiarda daha ayrntl olarak anlatlan ve kanlmaz olarak pazarlann ar malla dolmasna ve kntlere yolaan bir sistemin, srf avans almak iin mal gnderme sisteminin gelimesiyle sonuland. Bunalm, 1846 ylnda alnan rnn kt olmas hzlandrmt. ngiltere ve zellikle rlanda, bata

tahl ve patates olmak zere ok byk miktarlarda besin maddesi ithal etmek zorundayd. Ne var ki, bu maddeleri salayan lkelere, bunlann karl, ancak ok snrl llerde ngiliz sanayii rnleriyle denebilirdi. Deerli madenlerle deme yapmak zorunluydu. En az dokuz milyon deerinde altn danya gnderilmiti. Bu miktarn tam yedibuuk milyonu ngiltere Bankasnn hazinesinden kt ve bankann para piyasasndaki hareket zgrl bylece nemli lde snrlanm oldu. Yedekleri ngiltere Bankasnda tutulan ve uygulamada bu bankann yedekleriyle zde olan dier bankalar da, bylece, bor verme ilemlerini kstlamak durumuna dtler. Hzl ve kolay deme ak, nce burada, sonra bir baka yerde, ardndan da her yerde kand; 1847 Ocanda hala %3-%31/2 olan banka iskonto oran, paniin ilk patlak verdii nisan aynda %7'ye ykseldi. Durum, yaz aylarnda biraz yar gibi oldu (%6'/2, %6), ama yeni rn de kt olunca, panik yeniden ve daha da beter patiak verdi. Resmi asgari ban362 Kari Marks Kapital III

ka iskontosu ekimde %7'ye, kasmda %10'a ykseldi; yani byk bir polieler kitlesi, ya ancak inanlmaz faiz oranlaryla iskonto ediliyor ya da [sayfa 359] hi iskonto edilemiyordu. demelerin genel olarak durmas, birka nde gelen ve pek ok orta byklkte ve kk firmalarn iflasna yol at. 1844 tarihli, ustalkla hazrlanm Banka Yasasnn getirdii snrlamalar yznden, Bankann kendisi tehlikeye dt. Hkmet kopartlan grltye boyun edi ve 25 Ekimde Banka Yasasn yrrlkten kaldrarak Banka zerine konan sama yasal balar bir yana itmi oldu. imdi Banka, elindeki banknotlan, hi bir engel olmakszn dolama srebilecekti. Bu banknotiann gvenlii pratikte ulusun kredisiyle garanti edildii ve dolaysyla salam olduu iin, para darlnda hemen ve nemli lde bir ferahlama oldu. Haliyle, umutsuzca birbirine kenetlenmi epeyce irili-ufakl firma gene de iflastan yakalann kurtaramad, ama bunalmn doruk noktas alm oldu, ve banka iskontosu aralkta %5'e dt; 1848 yl boyunca, i hayanda 1849 ylnda Kta Avrupa'snda devrimci hareketlerin hzn yavalatan ve 1850'lerde grlmemi bir refah balatan, ama ardndan gene 1857 bunalm ile sona eren bir canllk belirdi. -F. E.) I. 1848'de Lordlar Kamaras tarafndan yaynlanan bir dokman, 1847 bunalm srasnda devlet tahvilleri ile hisse senetierinde grlen muazzam deer kaybn ele almaktadr. Bu belgeye gre, 23 Ekim 1847' deki deer kayb, ayn yln ubat ayna gre yledir: ngiliz devlet tahvillerinde 93.824.217 Dok ve kanal hisse senetlerinde 1.358.288 Demiryollar hisse senetlerinde 19.579.820
Toplam 114.762.325

II. Metalar satn alnm olunduu iin artk senet ekilmeyen, ama daha ok iskonto edilebilir, paraya evrilebilir senet ekebilmek iin meta san alnd, Dou Hint ticareti sahtekarl ile ilgili olarak 24 Kasm 184 7 tarihli Manchester Guardian yle diyor: Londra'da Bay A, Dou Hindistan'daki Bay D'ye sevkedilmek zere, Manchester'deki fabrikatr C'den meta sanalmas konusunda Bay B'ye talimat verir. B, C'ye, C tarafndan B zerine ekilmi al ay vadeli senetie demede bulunur. B, A zerine ekilmi al aylk bir senetle kendisini gvence altna alr. Mallar gemiye yklenir yklenmez A, postayla gnderilen konimento karlnda, D zerine al aylk bir senet eker. '"Gnderici ve alc her ikisi de bylece, mallarn bedelini fiilen demeden, aylarca nce fonlann sahibi olurlar; ve ou kez, uzun zaman alan byle bir alverite, karln gelmesi zaman alaca bahanesiyle bu senetier vadesi geldiinde yenilenmitir.' Byle bir ticaretteki kayplar, onun daralmasna yolaacak yerde, ne yazk ki, dorudan doruya bymesine yol at. Bu insanlar yoksullatka yeni avanslarla
Kari Marks 363 Kapital I

gemiteki maceral ilerde kaybettikleri sermayeyi elde etmek iin, daha byk satn almada bulunmak zorunda kaldlar. Bylece satn almalar , birer arz ve talep sorunu olmaktan kp, g koullar altnda i gren [sayfa 360] bir firmann mali ilemlerinin en nemli bir ksm halini aldlar. Ne var ki bu, manzarann yalnzca bir yandr. erde, mallann ihrac ile ilgili olarak olup biten eyler, darda, rnlerin satn alnmasnda ye evkinde yineleniyordu. Senetleri iskonto edilebilecek derecede kredisi olan Hindistan'daki firmalar, Londra'dan aldklar son mektupta bildirilen fiyatlann, Hindistan'da o gnk fiyatlara gre bir kr salayaca umudunu verdii iin deil, Londra'daki firma zerine daha nce ekilmi senetlerin vadeleri yaknda dolaca, bunlara karlk bulunmas gerektii iin, eker, indigo, ipek ya da pamuk san alyorlard. Bir ilep dolusu eker alp, bedelini Londra'daki firma zerine ekilen on ay vadeli senetle demekten ve sevk belgelerini posta ile gndermekten daha basit ne olabilirdi; ve daha iki ay gemeden, mallar daha ak denizdeyken ya da belki henz Hugli kanalna bile gemeden, Lombard Street'te rehine verilir - ve bylece Londra'daki firma, bu mallar iin verilen senedin vadesinin dolmasna daha sekiz ay varken paraya kavumu olur. Ve btn bunlar, kambiyo tellallannn elinde, konimento ve dok belgeleri karlnda avans verebilecek 'hazr' bol para bulunduu ve Hindistan'daki firmalarn, Mincing Lane'deki sekin firmalar zerine ektikleri polieleri snrsz bir ekilde iskonto edebildikleri srece, kesintisiz ya da herhangi bir glkle karlamakszn

srp gitti." [Bu hileli usul, Hindistan'a giden ve Hindistan'dan gelen mallar, yelkenli gemilerle mit Burnunu dolamak zorunda olduklan srece, moda halinde devam etti. Ama mallar, buharl gemilerle Svey Kanal yoluyla gnderildiinden beri, bu hayali sermaye imal etme yntemi, dayand temelden, mallarn uzun bir seyahat etmekle salad temelden yoksun kald. Ve telgraf hatian, ngiliz iadamlanna, Hint piyasas ve Hintii tccarlara ngiliz piyasas zerine hemen ayn gn bilgi aktarmaya baladndan beri, bu yntem bsbtn pratik olmaktan k. -F. E. ] III. Aadaki sarlar, Cornmercial Distress, 1847 -48 zerine daha nce aktarlan rapordan alnmtr: "1847 Nisannn son haftasnda, ngiltere Bankas, Liverpool Krallk Bankasna, bu bankayla yap iskonto ilemlerini yar yanya azaltacan bildirdi. Bu haber ok kt bir etki yap, nk, Liverpool'a demeler son zamanlarda nakitten ok, senetlerle yaplyordu; nk, senetlerini demek iin genellikle bankaya ok miktarda nakit para getiren tccarlar son gnlerde ancak pamuklar ve teki rnleri karlnda aldklan senetleri verebiliyorlard ve bu durum, glkler artka hzla artyordu.... Bankann tccarlar adna demek durumunda olduu... polieler, ounlukla dardan bunlar zerine ekilmi polielerdi ve tccarlar bunlan imdiye kadar, rnleri karlnda aldklar demelerle karlyorlard.... Tccarlarn, eskiden genellikle getirdikleri para yerine ... imdi getirdikleri senetler... vadeleri ve trleri
364 Kari Marks Kapital III

eitli senetlerdi; bunlarn nemli bir ksm ay vadeli ve ou pamuk karl banker senetleri idi. Bu polielerin banker senedi [sayfa 36i] olanlar Londral bankerler, akla gelebilen eitli ilerle uraan tccarlar -Brezilyal, Amerikal, Kanadal ve Bat Hint adallardan- tarafndan alnyordu.... Tccarlar birbirleri zerine polie ekmiyorlard; ama tccarlardan rn satn alan yerli firmalar, tccarlara, Londra'daki bankalar ya da Londra'daki eitli firmalar ya da herhangi bir kimse zerine ekilmi polielerle deme yapyorlard. ngiltere Bankasnn bildirisi, yabanc rnlerin satlanna kar ekilen ve eskiden ou kez ay aan vadelerinde bir ksalmaya yol at." (s. 26, 27.) ngiltere'de 1844'ten 1847'ye kadar sren gnen dnemi yukarda anlatld gibi, birinci byk demiryolu sahtekarl ile bal idi. Yukarda sz edilen raporda, sahtekarln, genellikle i hayat zerindeki etkisi konusunda unlar syleniyor: 1847 Nisannda, "aa yukar btn ticaret firmalar ... ticari sermayelerinin bir ksmn demiryollar iin ekerek ... kendi ilerini az ok ynetmeye balamlard." (s. 42.) "Demiryolu hisse senetleri karlnda, yksek bir faiz oran ile, diyelim %8 ile, zel kiilerden, bankerlerden ve sigorta irketlerinden bor alnyordu." (s. 66.) "Ticari firmalarn demiryollanna bu kadar geni lde bor vermesi, bu firmalar, kendi ticari ilerini senet krdrmak yoluyla yrtmek iin bankalar zerine fazlaca yklenmek zorunda brakt." (s. 67.) (Soru:) "Demiryollan demelerinin" (1847) "nisan ve ekiminde" (para piyasas zerindeki) "basknn meydana gelmesinde byk etkileri olduunu syleyebilir misiniz?" - (yant:) "Nisan ayndaki basknn yaratlmasnda bunun hemen hemen hi bir etkisi olmadn syleyebilirim; bana kalrsa nisan ayna ve belki de yaza kadar bunlar bankerlerin gcn zayflatmaktan ok, baz bakmlardan artrmlardr; nk yaplan harcamalar, demiryolu seneeri iin yaplan demelerin hznda olmuyor ve bunun sonucu, bankalann ounun elinde, yln banda olduka byk miktarda demiryoluna ait para bulunuyordu." (Bu, bankerlerin, C. D. 1848-57 raporunda yer alan saysz ifadeleriyle dorulanyordu.) "Bu para yazn yava yava eridi ve 31 Aralkta epeyce azald. Ekimdeki basknn ... bir nedeni bankaclarn ellerindeki demiryolu parasnn yava yava azalmasyd; 22 Nisan ve 31 Aralk arasnda elimizdeki demiryolu bakiyeleri te-bire inmiti; demiryolu demeleri, btn Birleik Krallk lsnde ... bu etkiyi gster-miti; bunlar bankalarn mevduatlarn yava yava kurutmutu." (s. 43, 44.) - Samuel Gumey (mahut, Overend, Gumey ve ortaklan firmasnn bakan) buna benzer ekilde diyordu ki: "1848 yl boyunca ... demiryollarnn yapm iin nemli miktarda sermaye talebi olmutu... ama bu, parann deerini artrmad.... Kk miktarlar byk kitleler halinde biraraya topland ve bu byk kitleler, bizim piyasada kullanld; bylece, btnyle bunun etkisi, kentin para piyasasna, buradan ekilenden daha fazla para srlmesi oldu" [s. 159]. Liverpool Joint-Stock Bankas mdr A. Hodgson, polielerin ne
Kari Marks 365 Kapital I

lde bankalarn yedeini tekil edebileceini gstermektedir: "Btn [sayfa362] mevduatmzn en az onda-dokuzunu ve baka kimselerden elde edilen parann tamamn, senet kasamzda, her gn vadeleri dolan senetler halinde tutmak adetimizdi ... yle ki, toplu halde para ekildii sre boyunca vadesi gelen senetler aa yukan, her gn bizden ekilen para miktarna eitti" (s. 53). Speklatif senetler. - "5092. Bu senetler (satlm pamuklar karlnda ekilenler) genellikle kimler tarafndan kabul ediliyordu?" -(R. Gardner, bu yaptta sk sk ad geen pamuklu fabrikatr:) "Mal komisyoncular tarafndan: bir kimse pamuk satn alr, bunu komisyoncuya teslim eder ve bu komisyoncu zerine bir polie ekerek bunu iskonto ettirir."- "5094. Ve bunlar, Liverpool'daki bankalara gtrlr ve orada iskonto edilir, deil mi? Evet, ve aynca baka yerlerde.... Sanrm, bata Liverpool bankalar tarafndan olmak zere byle kolaylklar salanmam olsayd, geen yl, pamuun

libresi 1 xh ya da 2 peni kadar daha yksek olamazd." - "600. Speklatrler tarafndan Liverpool'daki pamuk komisyoncular zerine ekilen ok miktardaki polienin dolama sokulduunu sylediniz; bu sistem, sizin, pamuk karlnda olduu gibi, baka smrge rnleri ve yabanc rnler karlnda verdiiniz avanslan da kapsyor mu?" (Liverpool'lu banker A. Hodgson:) "Her trl smrge rnlerini, ama en ok ve zellikle pamuu kapsyor." - "601. Bir banker olarak, bu tr senetlerden elden geldiince kanr msnz? - Hayr; biz bu tr senetleri, snrl tutulmak kouluyla ok yasal senetler olarak kabul ederiz. Bu tr senetler sk sk yenilenirler." Dou Hint ve in Piyasalarndaki Sahtekarlk, 1847: - Charles Tumer (Liverpool'daki nde gelen Dou Hint firmalanndan birinin bakan): "Mauritius ticareti ve bu trden dier ilerle ilgili olarak meydana gelen btn olaylan hep biliyoruz. Komisyoncular ... yalnz, mallar geldikten sonra, bu mallara karlk ekilmi senetleri demek iin -ki bu tamamen yasaldr- ve konimento zerine avans vermeyi adet haline getirmemiler... ama... mal henz sevkedilmeden nce ve baz durumlarda daha imal edilmeden nce avans vermilerdi. imdi kendi bamdan geen bir olay anlataym: bir seferinde Kalkta'da alt-yedi bin sterlin tutannda senet satn almtm; senetlerin karl, eker yetitirilmesinde kullanlmak zere Mauritius'a gitti; senetler ngiltere'ye gitti, yardan fazlas protesto edilmiti; nk, ekerlerin sevk zaman geldiinde, bu senetlerin denmesi iin al konulaca yerde ... daha sevkedilmeden nce, aslnda neredeyse daha kaynatlmadan nce nc kiilere rehin edilmi olduu anlald." (s. 78.) "imdi fabrikatrler, nakit zerinde srar ediyorlar ama bu da pek ie yaramyor, nk, alcnn eer Londra'da kredisi varsa, Clearing House zerine polie ekiyor ve bunu iskonto ettiriyor; iskontonun imdi ucuz olduu Londra'ya gidiyor; [sayfa 363] polieyi iskonto ettiriyor ve fabrikatre nakit deme yapyor.... Hindistan'a mal gnderen bir kimsenin eline bunun bedeli en az oniki ay sonra
366 Kari Marks Kapital III

geer ... elinde on-onbe bin sterlin bulunan bir kimse, Hindistan ile ticaret iine girebilir; Londra'daki bir firma adna nemli miktarda kredi atrarak bu firmaya yzde-bir verir; Londra'daki firma zerine, sevkedi-len mallann bedelinin, Londra'daki firmaya geri gnderilmesi kouluyla polie eker ama, her iki taraf da Londra'daki kimseye nakdi avans verilmeyecei konusunda tamamen anlam durumdadrlar; yani baka bir deyile, mallarn bedeli gelene kadar bu senetler yenilenecektir. Bu senetier, Liverpool'da, Manchester'de ... ya da Londra'da iskonto edilmilerdir ... bunlarn ou sko bankalarnda durmaktadrlar." (s. 79.) -"786. Geenlerde Londra'da bir firma iflas etti ve yapt ilerin incelenmesinde, bu trl bir ilemin yapld ortaya kt; Manchester'de de bir iyeri var, bir bakas da Kalkta'da; bunlar, Londra'daki bir firma iin 200.000 sterlin kredi hesab amlar; yani bunun anlam Glasgow'dan ve Manchester'den Dou Hint firmasna mal gnderen Manchester'deki bu firmann dostlarnn Londra'daki firma zerine 200.000 tutannda senet ekmek gcne sahip olmasdr; ayn zamanda, aradaki anlamaya gre, Kalkta'daki firma da Londra'daki firma zerine 200.000 tutarnda senet ekebilecekti; Kalkta'da salan bu senetlerin geliriyle, baka senetier satn alacaklar ve Glasgow'dan ekilen ilk senetleri karlamak iin bunlar Londra'daki firmaya gnderilecekti. ... Bylece, bu ilem zerine 600.000 tutarnda senet yaratlm oluyordu." - "971. Halen, Kalkta'da bir firma," (ngiltere'ye sevkedilmek iin) "mal san alr ve karlk olarak Londra'daki muhabir firmas zerine ekilmi kendi senetlerini verirse, ve konimentolar bu lkeye gnderirse, bu konimentolar ... Lombard Street'de avanslar iin hemen emirlerine hazr olur ve bylece, daha muhabirlerin senetierini demelerine sekiz ay varken, bu paray kullanabilir hale gelmi olurlar." IV. Lordlar Kamarasnca 1848'de kurulmu gizli bir komite, 1847 bunalmnn nedenlerini aratrmt. Ne var ki, bu komiteye verilen ifadeler 1857'ye kadar gizli tutuldu (184 7 bunalmnn nedenlerini aratrmak zere Lordlar Kamaras tarafndan kurulan Gizli Komite nnde alnan fadelerin Zabtian; ksaca, C. D. 1848-57 olarak anlmtr). Burada Liverpool Union Bankasnn mdr Mr. Lister, ifadesinde dier eyler arasnda unlan sylemitir: "2444. adamlan, sermayelerini, yaptklar ilerden demiryollan-na aktardklan ve gene de ilerini ayn lde srdrmek istedikleri iin ... 1844 baharnda kredilerde beklenmeyen bir genileme oldu. nce bunlar belki de demiryolu hisselerini krla satabileceklerini ve elde edecekleri paray yeniden ilerine yatrabileceklerini sandlar. Belki de bunun mmkn olmadn grdler ve daha nce nakit olarak deme yapklan iler iin kredi almaya baladlar. te bu yzden kredilerde bir genileme oldu." [sayfa
364]

"2500. Bankalarn, ellerinde tuttuklan iin zarara uradklar senetler balca tahl zerine mi yoksa pamuk zerine mi olan senetierdi?
Kari Marks 367 Kapital I

- Bunlar, her trden rn iin, tahl, pamuk, eker iin, her trden yabanc rn iin ekilmi senetlerdi. O srada belki ya dnda fiyat dmeyen hi bir ey yok gibiydi." - "2506. Senet kabul eden bir komisyoncu, bunu, deer bakmndan iyi bir zarar pay tannmakszn yapmyordu." "2512. rne kar ekilen iki trl senet vardr; birincisi, darda rn ithal eden tccar zerine

ekilen orijinal senettir. ... rne kar ekilen bu senetierin vadesi ou kez rn gelmeden dolar. Bu yzden tccar, rn geldiinde yeterli sermayesi yoksa, rn sataca zamana kadar komisyoncuya rehin vermek zorunda kalr: Ardndan, Liver-pool'daki tccar tarafndan, komisyoncuya, rnn salad teminata dayanlarak yeni tr bir senet ekilir.... Bundan sonra, komisyoncudan, rn alp almadn ve ne lde avans verdiini renmek, bankann iidir. Komisyoncunun, zarar ettii takdirde kendisini koruyabilecek varla sahip olduunu saptamak gene bankerin iidir." "2516. Biz dardan da senet kabul ederiz. ... Bir kimse dardan ngiltere zerine ekilmi senet san alr ve bunu ngiltere'de bir firmaya gnderir; biz bu senedin, akllca m yoksa aklszca m ekildiini, karlnda mal m yoksa hava m olduunu kestiremeyiz." "2533. Siz neredeyse her tr yabanc maln byk bir kaypla satldn sylediniz. Bu, sizce, o mal zerinde giriilen ve yasaya uymayan speklasyon sonucu mudur? - Bu, ok geni lde yaplan ithalat ve bunu kaldracak denk bir tketim olmayndan ileri geliyordu. yle grnyor ki, tketim epeyce dmtr." - "2534. Ekim aynda rn neredeyse satlamaz haldeydi." Bunalm en yksek noktasna ulatnda, herkesin nasl bir genel sauve quipeut [can tela, -.] iine dt, Overend, Gumey ve Ortak-lari firmasindan, birinci sinif uzman, saygideger kagiti Quaker Samu-el Gurney'in ayni raporunda aiklanmaktadir: "1262.... Panik balad m insan artk kendisine, banknotlar karlnda ne elde edebileceini ya da hazine bonolan satyla, yzde-bir, iki ya da zarara urayp uramayaca sorusunu sormaz. Bir kez iersine korku girdi mi, gz ne kr grr ne zarar, yalnzca kendisini gven altna alr, ve dnya alemin can cehenneme der." V. ki piyasann karlkl doyum hali ile ilgili olarak, Dou Hint ticaretiyle uraan Bay Alexander, Avam Kamarasnn, 1857 tarihli Bankalar Yasas konusundaki Komitesinde (B. C. 1857 olarak anlr) yle diyor: "4330. u anda, Manchester'de 6 ilin yarsam, Hindistan'da 5 ilin elde ederim; Hindistan'da 6 ilin yatrsam, Londra'da 5 ilin elde ederim." Demek ki, Hindistan piyasas ngiltere, ve ngiliz piyasas Hindistan tarafndan an malla doldurulmu bulunuyordu. Gerekten de 1857 yaznda durum buydu; hem de, ac 1847 deneyiminin stnden yalnzca on yl getikten sonra! [sayfa 365]
368 Kari Marks Kapital III

YIRMIALT1NCI BOLUM PARA-SERMAYENN BRKM BUNUN FAZ ORANI ZERNDEK ETKS "NGLTERE'DE, en sonunda para-biimini alma eilimini tayan, dzenli bir ek servet birikimi oluyor. imdi, para kazanmak arzusunun hemen yansra belki de, bunu faiz ya da kr getirecek trde bir yatrm iin tekrar elden kartma istei geliyor; nk, parann kendisi, para olarak ne faiz getirir, ne de kr. Bu nedenle, bu srekli art-sermaye akm ile birlikte, bunun kullanm iin gerekli alann srekli ve yeterli bir biimde genilemesi olmakszn, yatnm alan arayan parann, olaylann gidiine bal olarak, az ya da ok miktarda devresel birikimi ile kar karya kalnz. Uzun yllar boyunca, ngiltere'nin servet fazlaln en fazla emen, devlet borlannz oldu.... 1816 ylnda bu borlar en st dzeyine ular ulamaz, ve artk bu emme iini brakr brakmaz, en az her yl yirmiyedi milyonluk bir miktar baka yatrm kanallar aramak zorunda kald. Buna ek olarak, bir de, eitli sermayeler geri dendi. ... Byk sermaye yatnmlarn gerektiren ve zaman zaman kullanlmayan sermaye fazlal iin bir ak yeri yaratan giriimler ... hi deilse lkemizde, toplumun her zamanki kullanm alanlarnda yer bulamayan servet fazlalnn devresel birikimlerinin bir dzene sokulmas iin mutlak olarak gereklidir." (The Currency Theory Revieved, London 1845, s. 32-34.) Ayn yaptta 1845 yl iin yle deniyor: "ok yakn bir sre iersinde [sayfa 366] fiyatlar, depresyonun en dk noktasndan yukar doru sradlar. ... Devlet borlan parkeye ulatlar.... ngiltere Bankasnn kasalanndaki
Kari Marks 369 Kapital I

kleler... bu kurumun kuruluundan beri en yksek dzeye ulat. Her trden hisse senetleri, ortalama olarak daha nce hi grlmemi fiyatlarda ve faiz yalnzca nominal orana inmi bulunuyor. Eer btn bunlar, u anda ngiltere'de, dier bir kullanlmayan byk servet birikiminin ve baka bir speklatif tela dneminin eiinde olduumuzun belirtileri deilse." (Ibid, s. 36.) "Kle altn ithali... d ticaret kazancnn gvenilir bir iareti olmamakla birlikte, baka bir aklama nedeni olmadna gre gene de bu altnn bir ksm, prima facie* byle bir kazanc temsil eder." (J. G. Hub-bard, The Currency and the Country, London 1843, s. 40-41.) "Diyelim... dzenli bir ticaret, uygun fiyatlar ... tam ama ar olmayan bir dolam dneminde, kt bir rn yl, tahl ithaline ve be milyon deerinde aln ihracna yolam olsun. Dolam [Birazdan greceimiz gibi, bununla dolam arac deil, al para-sermaye anlatlmak isteniyor. -F.E. ] hi kukusuz, ayn miktarda azalm olacaktr. Buna eit miktarda dolam arac, bireyler elinde hala tutuluyor olabilir, ama tccarlarn bankalardaki mevduatian, bankerlerin kendi para-simsarlar ile olan bakiyeleri ve kendi kasalarndaki yedekleri, hepsi azalm olacakr; ve, kullanlmayan sermaye miktarndaki bu azalmann en yakn sonucu, faiz oranndaki bir ykselme olacakr. Bunun yzde-drtten yzde-altya ykseldiini kabul ediyorum. ler salkl bir durumda olduundan, gven sarslmayacak ama kredi daha yksek deerde

olacakr." (Ibid., s. 42.) "Ama ... btn fiyatiann dtn dnelim.... Fazla paralar, artan mevduatlar halinde bankalara dnerler - kullanlmayan sermaye bolluu, faiz orann asgari dzeye drr ve bu durum, ya yksek fiyatlarn geri gelmesine, ya daha faal bir ticaretin hareketsiz duran paray tekrar hizmete sokmasna, ya da yabanc hisse senetierine veya yabanc mallara yaplan yanmlar yoluyla emilmesine kadar srer." (s. 68.) Aadaki alntlar da, gene, 1847-48 Ticari Bunalm konusunda parlamento ararma raporundan yaplmtr. - 1846-47 kt rn ve ktlk dnemi yznden, byk lde besin maddesi ithali zorunlu hale gelmitir. "Bu durum, lkenin ithalann ... ihracan byk lde amasna, bankalar zerinde nemli bir baskya... senetlerin iskonto edilmesi iin ... iskonto simsarlanna daha fazla bavurulmasna yola. ... Simsarlar senetleri daha ince eler sk dokur hale geldiler. Firmalann kaynaklar, ok ciddi lde daralmaya ve zayf olanlar iflas etmeye balad. Kredilerine gvenen firmalar ... perian oldular. Bu, daha nce duyulan kaygy arrd; bankerler ile dierleri, kendi ykmllklerini karlamak amacyla, ellerinde bulunan senetier ile dier deerli katlar paraya evirmede, eskiden olduu gibi ayn rahatlkla bunlara [sayfa 367] gvenemeyeceklerini anladklarndan, firmalara saladklar kolaylklan daha da kstladlar ve bir ok durumda bu gibi istekleri tamamen geri
* lk bakta, -f.
370 Kari Marks Kapital III

evirdiler; ou kez kendi ykmllklerini karlamak iin banknotlan zerine kilit vurdular; bunlardan aynlmaktan dleri kopuyordu.... Kayg ve karklk gnden gne artt; ve Lord John Russel... o mektubu bankaya gndermi olsayd ... genel bir iflas kanlmaz olurdu." (s. 74-75.) Russell'n mektubu Banka Yasasn yrrlkten kaldrd. - Daha nce ad geen Charles Tumer'n ifadesi: "Baz firmalar byk olanaklara sahipti, ama nakit paralar yoktu. Bunlann btn sermayeleri, Mauritius'daki iftliklerde, indigo ya da eker fabrikalarnda balanm durumdayd. Daha nceki borlarn toplam 500.000-600.000 sterline ulat iin, senetlerini deyecek nakit paralan yoktu, ve sonunda anlaldna gre, senetlerini demek iin bunlar tamamen kredilerine gvenmilerdi." (s. 81.) Yukarda ad geen S. Gumey diyordu ki [1664]: "Bugn (1848) bir i darl ve byk bir para bolluu var." - "1763. Bunun, sermaye ktlndan ileri geldiini sanmyorum; ortaklktaki tela ve korku yznden faiz oran bylesine ykselmitir." 1847 ylnda, ngiltere, yabanc lkelere, ithal ettii yiyecek maddeleri iin en az 9 milyon sterlin tutarnda aln demitir. Bu miktann 7!/2 milyon sterlini ngiltere Bankasndan ve 1 xh milyonu dier kaynaklardan kmtr, (s. 245) - ngiltere Bankas Guvernr Morris: "lkedeki kamu fonlar ile, kanal ve demiryolu hisse senetleri, 23 Ekim 1847 tarihinde, toplam 114.752.225 tutannda bir deer kaybna uram bulunuyordu." (s. 312.) Lord G. Bentinck'in aadaki sorulann gene ayn Morris yle yantlyordu: "Deerli senetler ile her trden rne yatrlan btn sermayelerin ayn ekilde deer kaybettiini; ham pamuk, ham ipek ve ilenmemi ynn ayn dk fiyatla Kta Avrupasna gnderildiini ... ve eker, kahve ve ayn zoraki satlarla zararna elden kartldklarn bilmiyor muydunuz? - Geni yiyecek maddesi ithali sonucu ortaya kan kle aln kaybn karlamak amacyla lkenin nemli fedakarlklarda bulunmas... kanlmazd." - "Altn geri almak iin bylesine fedakarlklara katlanlacana, bankann kasalarnda yatan 8.000.000 sterline el atlmas daha iyi olmaz myd? - Hayr, bence olmazd." - imdi, bu kahramanlk zerine yorumlar. Disraeli, ngiltere Bankas Mdr ve eski Gvemr Mr. W. Cotton'a soruyor: "Bankann, 1844'te ortaklarna dedii kr pay oran neydi? - O yl yzde 7 idi." -"1847'ye ait kr pay... ne idi? - Yzde dokuz." - "Banka bu yl ortaklan adna gelir vergisi dyor mu? - dyor." - "1844'te de dedi mi? -demedi."83 - "yleyse bu Banka Yasas (1844 tarihli) ortaklarn epeyce hayrna ilemi? ... Sonu olarak, yasann yrrle [sayfa 368] girmesinden beri ortaklara denen kr pay yzde 7'den yzde 9'a ykselmi ve yasann kmasndan nce ortaklann dedii gelir vergisini imdi banka
83

Baka bir deyile, daha nce, ilkin kr pay saptanr ve ortaklara deme yaplrken gelir vergisi bu krdan dlrd; ama, 1844'ten sonra, banka, nce, toplam kr zerinden gelir vergisini dyor ve sonra kr payn "vergi almadan" ortaklara datyordu. Bu nedenle, ayn nominal yzdeler ikinci durumda, vergi tutar kadar fazla oluyordu. -F.E.
Kari Marks 371 Kapital I

demi oluyor? - Evet, yle."(n 4356-61.) Taral bir banker, Bay Pease, 1847 bunalm srasnda bankalarda ylan para ile ilgili olarak yle diyor: "4605. Banka, faiz orann daha da ykseltmek zorunda kalnca herkes byk bir kaygya kapld; taral bankerler ellerindeki altn klesini artrdlar, ve yedek banknotlarn oalttlar; belki de ancak birka yz sterlinlik altn ve banknot bulundurmak alkanlnda olan biz bankerlerin ou, iskontolar ile piyasadaki senetlerimiz konusunda grlen kararszlk karsnda hemen masalanmza, ekmecelerimize binlerce sterlinlik altn ve banknot doldurduk, bylece genel bir para ylmas oldu." Bir komite yesi diyor ki: "4691. Buna gre, son 12 yl boyunca, neden ne olursa olsun, sonu, genellikle retken snflardan ok, Yahudilerle para tccarlarnn karna olmutur." Bunalm zamanlarnda, para tccarlarnn bundan nedenli yararlandklarn Tooke yle anlatyor: "Warwickshire ve Staffordshire'daki madeni eya yapm blgelerinde, pek ok sipari kabul

edilmiyordu, nk, yapmcnn senetlerini krdrmak iin demek zorunda olduu faiz oran, btn knn alp gtryordu." (n 5451.) imdi, daha nce de sz edilen bir baka parlamento raporuna gz atalm: Report of Select Committee on Bank Acts, comminicated from the Commons to the Lords, 1857 (bundan byle B. C. 1857 diye anlacaktr). Bu raporda, ngiltere Bankas direktr ve Currency Prin-ciple savunuculannn nde gelenlerinden Bay Norman'a yneltilen sorular ve alnan yantlar yeralyor: "3635. Faiz orannn, banknot miktanna deil, sermaye arz ve talebine bal olduu dncesinde olduunuzu sylediniz. 'Sermayeye', banknotlar ile sikkeler dnda neleri dahil ettiinizi syleyebilir misiniz? - Buna gre, 'sermaye'nin yaygn olarak kullanlan tanm, retimde kullanlan metalar ya da hizmeerdir. - "3636. Faiz oran dediiniz zaman, 'sermaye' szcnn btn metalar ierdiini mi anlatmak istiyorsunuz? - retimde kullanlan btn metalar." - "3637. Faiz orann dzenleyen eylerden szederken, 'sermaye' szcne btn bunlar koyuyor musunuz? - Evet. Diyelim bir fabrikatrn fabrikas iin pamua gereksinmesi var; bunu elde etmesinin yolu, belki de, bankerinden bir avans almaktr; bylece salad banknotlarla Liverpool'a gider ve orada satn almada bulunur. Onun asl istedii pamuktur; o, pamuk elde etmenin bir arac olmas dnda, ne banknot, ne de altn ister. Ya da, iileri iin deme arac isteyebilir; o zaman da gene, banknot bor alr ve bunlarla iilerinin cretlerini der; ve iilerin de gene, yiyecee ve bannmaya gereksinmeleri vardr, para bunlann deme arac olur." - "3638. Ama faiz para iin denir, deil mi? - lk durumda yle; ama baka bir durumu ele alalm. Pamuu, avans iin bankaya gitmeden [sayfa 369] kredi ile satn alm olsun; bu durumda, ha-zr-para fiyat ile, vadesi geldiinde deyecei kredi-fiyat arasndaki fark,
372 Kari Marks Kapital III

faizin lsdr. Faiz, ortada hi para olmasayd da gene mevcut olurdu." Bu kendini beenmi samalk, Currency Principle'm bu gl dayanana ne kadar da yarayor. nce, banknotlann ya da altnn, bir ey satnalma arac olduu, srf banknot ya da altn olduklan iin bor alnmadklan konusundaki parlak bulu. Ve bu, faiz orannn dzenleniini aklamak iin ne srlyor - ama neyle? Metalarn arz ve talebiyle dzenlenirmi; oysa imdiye dein, bunun, metalann piyasa-fiyatn dzenledii bilinirdi. Ne var ki, metalarn ayn piyasa-fiyatlarna, ok farkl faiz oranlar tekabl edebilir. - Ama imdi de u kurnazlk. Kendisine u hakl soru yneltiliyor: "Ama faiz, para iin denmiyor mu?" Bu soru kukusuz u anlam tayor: "Meta ticareti ile hi bir ilikisi bulunmayan bankerin elde ettii faizin bu mallarla ne ilgisi olabilir? Ve fabrikatrler, aldklan paray, ok farkl piyasalara, yani retimde kullanlan metalar iin ok farkl talep ve arz koullarnn bulunduu piyasalara yatrdklar halde, ayn faiz oran ile almyorlar m?" Btn bu sorulara bizim nl dehann verebildii yant ise, fabrikatrn pamuu kredi ile almas halinde, "hazr-para fiyat ile, vadesi geldiinde deyecei kredi-fiyat arasndaki farkn, faizin ls" olduudur. Tam tersine, byk deha Nor-man'dan, nasl belirlendiinin aklanmas istenen cari faiz oran, nakit-fiyat ile vade gnne kadar olan kredi-fiyat arasndaki farkn lsdr. nce pamuk nakit-para fiyat ile satlr, ve bu, piyasafiyat ile belirlenir, bunu da, arz ve talebin durumu saptar. Diyelim fiyat = 1.000 olsun. Bu, fabrikatr ile pamuk komisyoncusu arasnda, sat ve satnalma ile ilgili ilemi tamamlar. imdi, ikinci bir ilem gelir. Bu, bor verenle bor alan arasndaki ilemdir. 1.000 sterlinin deeri fabrikatre pamuk olarak avans verilir ve o bunu para olarak, diyelim ayda demek zorundadr. Ve 1.000 iin piyasa faiz oran tarafndan belirlenmi bulunan aylk faiz, nakit-fiyatn stnde ve tesinde, fazladan bir deme oluturur. Pamuun fiyat, arz ve talep tarafndan belirlenir. Oysa, avans verilen pamuun deerinin fiyat, yani ay iin avans verilen 1.000 sterlinin fiyat, faiz oran tarafndan belirlenir. Ve ite bu olgu, pamuun bylece para-ser-mayeye evrilmesi olgusu, Bay Norman'a, para hi mevcut bulunmasayd bile, faizin gene de mevcut olacan kantlar. Ama, para hi mevcut olmasayd, doal olarak, genel faiz oran diye de bir ey olmazd. Ortada, bir de, sermayeyi "retimde kullanlan metalar" olarak gren kaba bir anlay var. Bu metalar , sermaye olarak i grdkleri srece, metalar olarak deerlerinden farkl olan, sermaye olarak deerleri, bunlarn retken ya da ticari kullanmlarndan doan krda ifadesini bulur. Ve kr orannn, her zaman iin, satn alnan metalann piyasa-fiyat ile, bu metalarn arz ve talebi ile bir ilikisi vardr, ama bu oran, tamamen farkl koullar tarafndan belirlenir. Ve hi kuku yoktur ki, faiz [sayfa 370] oran genellikle kr oran ile snrldr. Ne var ki, Bay Norman'n bize, ite bu snrn nasl belirlendiini anlatmas gerekir. Ve bu snr,
Kari Marks 373 Kapital I

teki sermaye biimlerinden farkl olarak para-sermayenin arz ve talebi ile belirlenir. Bir de u soru sorulabilirdi: para-sermayenin arz ve talebi nasl belirlenir? Maddi sermayenin arz ile para-sermayenin arz arasnda zmni bir iliki bulunduu hi kukusuz dorudur, ve bunun gibi, sanayi kapitalistinin para-sermayeye olan talebi, fiili retim koullar ile belirlenir. Bizi bu nokta zerinde aydnlataca yerde, Norman, bize, para-sermayeye olan talebin, para olarak paraya olan taleple ayn ey olmad yolunda bir bilgelik taslyor; ve bu bilgelikle de kalyor, nk, o, Over-stone ve dier Currency peygamberleri, sermayeyi, yasa koyucunun yapay mdahalesi ile dolamn kendisinden kartmak ve

faiz orann ykseltmek abasnda olduklar iin srekli bir vicdan azab iersinde-dirler. imdi, lkesinde "sermaye" bu kadar kt olduuna gre "paras" iin neden %10 aldn aklamas istenen Lord Overstone'a, nam dier Samual Jones Loyd'a kulak verelim. "3653. Faiz oranndaki dalgalanmalara u iki nedenden biri yol-aar: Sermayenin deerindeki bir deiiklik" (mkemmel! Sermayenin deeri, genel bir deyile, faiz orannn ta kendisi demektir. Faiz oranndaki bir deiiklik bylece, faiz oranndaki bir deiiklikten domu oluyor. "Sermayenin deeri" baka bir yerde gstermi olduumuz gibi, hibir zaman teoride baka trl dnlmemitir. Ya da eer Lord Overstone, "sermayenin deeri" sz ile, kr orann kastediyorsa, bu derin dnr, faiz orannn kr oran ile belirlendii dncesine dnm olur!) "ya da lkedeki para miktarndaki bir deime. Faiz oranndaki btn byk dalgalanmalar, ister dalgalanmalann sresi, ister bykl bakmndan olsun, sermayenin deerindeki deiikliklere kadar aka izlenebilir. Bu olguyu, hibir ey, 1847 ylnda ve son iki yl boyunca (1855- 56) faiz orannda grlen ykselme kadar, iki arpc pratik rnek kadar gzle