You are on page 1of 240

KARL MARKS

KAPTAL
KNC CLT
ER YAYINLARI
KNC BASKI

KAPTAL EKONOM POLTN ELETRS KNC CLT SERMAYENN DOLAIM SREC YAYINA HAZIRLAYAN FREDRCH ENGELS EVREN ALAATTN BLG
NDEKLER

11

nsz, Friedrich Engels

27 kinci Bciskya nsz, Friedrich Engels KNC KTAP SERMAYENN DOLAIM SREC 29 BRNC KISIM SERMAYENN BAKALAIMI VE BUNLARIN DEVRELER 31 31 BRNC BLM - Para-Sermaye Devresi 32 I. Birinci Aama. P-M2 39 II. kinci Aama. retken Sermayenin levi 42 III. nc Aama. M'-P' 50 IV. Bir Tm Olarak Dolam 60 KNC BLM - retken Sermayenin Devresi 61 I. Basit Yeniden retim 72 II. Birikim ve Genilemi lekte Yeniden-retim 76 III. Parann Birikimi 77 IV. Yedek Fon 80 NC BLM - Meta Sermaye Devresi 92 DRDNC BLM - Devrenin Forml 110 BENC BLM - Dolam Zaman 117 ALTINCI BLM - Dolam Maliyeti 117 I. Gerek Dolam Maliyetleri 117 1. Satnalma ve Sat Zaman 121 2. Defter Tutma 122 3. Para 123 II. Depolama Maliyetleri 124 1. Genel Olarak kmalin Oluumu 129 2. Tam Deyimiyle Meta-kmal 133 III. Tama Maliyetleri KNC KISIM SERMAYENN DEVR 137 137 YEDNC BLM - Devir Zaman ve Devir Says 141 SEKZNC BLM - Sabit Sermaye ve Dner Sermaye 141 I. Biim Ayrlklar 151 II. Sabit Sermayenin Ksmlar, Yerine Konmas, Onarm ve Birikimi 163 DOKUZUNCU BLM - Yatrlan Sermayenin Toplam Devri. Devir evrimleri 169 ONUNCU BLM - Sabit ve Dner Sermaye Teorileri. Fizyokratlar ve Adam Smth 192 ONBRNC BLM - Sabit ve Dner Sermaye Teorileri, Ricardo 204 ONKNC BLM - alma Dnemi 213 ONUNC BLM - retim Zaman 222 ONDRDNC BLM - Dolam Zaman 230 ONBENC BLM - Devir Zamannn Yatrlan Sermayenin Bykl zerindeki Etkisi 238 I. alma Dnemi, Dolam Dnemine Eittir 241 II. alma Dnemi, Dolam Dneminden Daha Byktr 245 III. alma Dnemi, Dolam Dneminden Daha Kktr

249 IV. Sonular 254 V. Fiyattaki Deiikliin Etkisi 261 ONALTINCI BLM - Deien-Sermayenin Devri 261 I. Yllk Art-Deer Oran 273 II. Bireysel Deien-Sermayenin Devri 277 III. Toplumsal Adan Deien-Sermayenin Devri 283 ONYEDNC BLM - Art-Deerin Dolam 288 I. Basit Yeniden-retim 304 II. Birikim ve Genilemi lekte Yeniden-retim NC KISIM TOPLAM TOPLUMSAL SERMAYENN YENDEN-RETM VE DOLAIMI 310 310 ONSEKZNC BLM -Giri 310 I. nceleme Konusu 313 II. Para-Sermayenin Rol 317 ONDOKUZUNCU BLM - Konunun Daha nceki etimleri 317 I. Fizyokratlar 320 II. Adam Smith 320 I. Smith'in Genel Gr As 326 2. Adam Smith, Deiim-Deerini d+a'ya Ayrtryor 329 3. Sermayenin Deimeyen Ksm 333 4. Adam Smith'te Sermaye ve Gelir 339 5. z e t 342 III. Daha Sonraki ktisatlar 345 YRMNC BLM - Basit Yeniden-retim 345 I. Sorunun Konumu 348 II. Toplumsal Yeniden-retimin ki Kesimi 351 III. ki Kesim Arasnda, Deiim I(d+a) Karsnda IIs 354 IV. Kesim II erisinde Deiim. Yaam Gereksinmeleri ve Lks Mallar 362 V. Para Dolam Yoluyla Deiimin Gerekletirilmesi 371 VI. Kesim I'in Degimeyen-Sermayesi 373 VII. Her ki Kesimdeki Deien-Sermaye ve Art-Deer 377 VIII. Her ki Kesimdeki Deimeyen-Sermaye 381 IX. Adam Smith, Storch ve Ramsay'a Toplu Bak 384 X. Sermaye ve Gelir: Deien-Sermaye ve cretler 393 XI. Sabit Sermayenin Yerine Konmas 397 1. Para Biiminde Deerin Anan ve Ypranan Ksmnn Yerine Konmas 401 2. Sabit Sermayenin Ayn Olarak Yerine Konmas 408 BirinciDurum 408 kinciDurum 409 3. Sonular 411 XII. Para Malzemesinin Yeniden-retimi 421 XIII. Destutt De Tracy'nin Yeniden-retim Teorisi 429 YRMBRNC BLM - Birikim Ve Geniletilmi Yeniden-retim 431 I. Kesim I'de Birikim 431 1. Ymann Oluumu 435 2. Ek Deimeyen-Sermaye 439 3. Ek Deien-Sermaye 440 II. Kesim H'de Birikim 443 III. Birikimin ematik Sunumu 447 1. Birinci rnek 450 2. kinci rnek 455 3. Birikimde IIs'nin Yerine Konmas 457 IV. Tamamlayc Dncele 459 DZNLER 461 Adlar Dizini 464 Kaynaklar Dizini 464 I. Yazarlar 467 II. Anonim Yaptlar 467 III. Gazete ve Dergiler 467 IV. Parlamento Raporlar ve teki Resmi Yaynlar 468 teki Dillerdeki Szck, Terim ve Deyimler 469 Arlk, Uzunluk, Alan, Sa ve Para lleri 470 Ksaltmalar 471 Simgeler

KAPTAL
EKONOM POLTN ELETRS KNC CLT SERMAYENN DOLAIM SREC
Kari Marks Kapital II

ONSOZ

KAPTALN ikinci cildini baslabilecek duruma getirmek ve bunu, bir yandan birbiriyle bantl ve elden geldiince tam bir yapt haline gelecek, te yandan da, editrnn deil, tamamyla yazannn yaptn temsil edecek biimde yapmak kolay bir grev deildi. zerinde allm bulunan eldeki metinlerin ounlukla para para bulunmas bu grevi daha da gletiriyordu. Olsa olsa tek bir elyazmas (n IV) batan sona dzeltilmi ve basma hazr hale getirilmiti. Ama byk bir ksm, daha sonraki dzeltme ile, bsbtn ie yaramaz hale gelmiti. z olarak byk bir blm btnyle ilendii halde, malzemenin ou anlatm bakmndan son biimini almamt. Dil, Marx'n zet kartrken kulland dildi: ou kez ngilizce ve Franszca teknik terimlerin ya da ngilizce tm tmcelerin ve hatta sayfalann serpitirildii alayl kaba deyimleri ve tmcecikleri ieren konuma diliyle dolu zensiz bir slup. Dnceler, yazarn kafasnda gelitii gibi kda dklm. Tezin baz ksmlar tam olarak incelenmi, ayn nemdeki dierlerine yalnzca deinilmi. rnekler [sayfa bakmndan olgulara dayanan malzeme toplanm saylabilir, ama pek az dzenlenmi, daha da az ilenmi. Blm
Kari Marks 11 Kapital I

sonlannda, yazann bir sonraki blme geme tela ierisinde ou kez, burada konunun daha fazla gelitirilmesinin tamamlanmadan brakld belirtilerek, yalnzca birka kopuk tmce bulunmakta. Ve son olarak, bazan yazann kendisinin bile zmeyi baaramad nl elyazs. Ben, ancak Marx'n kendisinin deitirebilecei yerlerde slubu deitirerek, ve ancak yaplmasnda mutlak zorunluluk bulunan ve stelik de, anlamn hi kukuya yer vermeyecek kadar ak olduu yerlerde, araya aklayc tmceler ya da balayc ifadeler katarak, bu elyazmalarn elden geldiince harfi harfine tekrar ortaya koymakla yetindim. Yorumlanmasnda en ufak kukuya yer veren tmcelerin, szc szcne aktarlmas yelendi. Yeni bir biime soktuum ya da szckler eklediim yerler, basl olarak ancak on sayfa kadar tutar ve yalnzca biimle ilgilidir. Marx'n, ikinci cilt iin brakt elyazmas-malzemenin yalnzca saym bile, byk iktisadi bululann, bunlar bastrmadan nce en ince noktalarna kadar gelitirmede gsterdii ei bulunmaz zeni ve sk zeletiriyi tantlamaktadr. Bu zeletiri, konunun sunuunu, z olarak olduu kadar biim olarak da, ard arkas gelmeyen bir incelemenin sonucu durmadan genileyen ufkuna uyarlamasna pek seyrek izin vermitir. Sz edilen malzeme unlan iermektedir: Birincisi, 1861 Austosu ile 1863 Haziran arasnda yazlan 23 defterde 1.472 quarto* sayfay ieren Zur Kritik der Politischen Oekonomie balkl bir elyazmas. Bu, ilk ksm 1859'da Berlin'de kan ayn bal taiyan bir yaptn devamdr. Bu, 1-220. sayfalarda (Defter I-V) ve gene 1.159-1.472. sayfalarda (Defter XIX-XXIII), Kapital'in birinci cildinde incelenen konular arasndan, parann sermayeye dnmesinden sonuna kadar olan konular ele almaktadr ve bunun eldeki ilk tasladr. 973-1.158. sayfalar (Defter XVI-XVIII), sermaye ve kr, kr orann, tccar sermayesini ve parasermayeyi, yani daha sonra, nc cilt iin elyaz-masnda gelitirilen konulan ele almaktadr, ikinci ciltte ele alnan temalar ile, daha sonra nc ciltte ele alnanlann pek [sayfa 12] ou henz ayn ayn dzenlenmemitir. Bunlar, geerken, daha dorusu, elyazmasnn esas gvdesini oluturan kesimde, yani "Art-Deer Teorileri" balkl 220-972. sayfalarda (Defter VI-XV) ele alnmlardr. Bu kesim, ekonomi politiin esasnn ve znn, art-deer teorisinin ayrntl bir eletirel tarihini iermektedir ve buna paralel olarak, kendisinden ncekilere kar polemiklerde, ikinci ve nc ciltler iin elyazmalarnda ayr ayr ve kendi mantki bantlan ierisinde incelenen noktalarn ounu gelitirmektedir. kinci ve nc cildin kapsad pek ok sayda pasaj darda brakarak bu elyazmasnn eletirel ksmn Kapital'in drdnc cildi olarak yaynlamay dnyorum.* Deerli olmakla birlikte bu elyazmasn-dan, bu ikinci cildin basksnda pek az yararlanlabilirdi.
* ift yaprak dosya kad, -f.
12 Kari Marks Kapital II

Kronolojik olarak bunu izleyen elyazmas, nc cilde ait olandr. Bunun, hi deilse byk bir ksm 1864 ve 1865'te yazlmtr. Ancak bu elyazmasnn, temel ksmlarnn tamamlanmasndan sonradr ki, Marx, 1867'de yaynlanan birinci cildi gelitirmeye girimitir. imdi, nc cildin bu elyazmasn basma hazrlamakla uramaktaym. Bunu izleyen dneme -birinci cildin yaynndan sonra- ikinci cilt iin, Marx'n kendisinin I-IV eklinde numaralad, drt ift-yaprakl bir elyazmas derlemesi tekabl etmektedir. Tahminen 1865 ya da 1867'de yazlan elyazmas I (150 sayfa), imdiki II. cildin, ilk ayn ama biraz dank olarak gelitirilmi biimidir. Burada da yararlanacak bir ey yoktu. El-yazmas III, ksmen, ou ikinci cildin birinci ksm ile ilgili Marx'n zetlerini ieren defterlerine yaplan iletmelerin ve bu defterlerden yaplan alntlann bir derlemesi olup, ksmen de, belli noktalann ilenmesi, zellikle Adam Smith'in, sabit ve dner sermaye ile [sayfa 13] krn kayna ko-nusundaki nermelerinin bir eletirisidir; aynca, nc cilde ait bulunan, art-deer orannn kr oran ile bantsnn bir serimidir. kinci ve nc ciltler iin ilenmi metinler, daha sonraki dzeltmelerle geersiz hale gelirlerken ve bunlarn byk bir ksm atlmak durumunda kalrken, bu iletmelerden de derlenebilecek pek az yeni bir ey vard. Elyazmas IV, ikinci cildin birinci ksm ile, ikinci ksmn ilk blmlerinin baskya hazr bir

gelitirmesidir ve gerekli olan yerlerde yararlanlmtr. Bu elyazmas, Elyazmas H'den daha nce yazld anlald halde, biim olarak daha fazla tamamlanm olduu iin, bu kitabn buna uygun den ksmlannda yararl biimde kullanlabilmitir. Elyazmas H'den birka eklenti yapmak yeterliydi. Elyazmas II, ikinci cildin bir dereceye kadar tamamlanm tek biimidir ve 1870'ten itibaren yazlmaya balanmtr. Birazdan szn edeceim son basma ilikin notlar, aka unu syler: "Metnin ikinci gelitirilmi biimi esas alnmaldr." Esas olarak Marx'n salk durumunun iyi olmamas nedeniyle 1870'ten sonra, araya bir baka aralk daha girmiti. Marx, bu zamann, alageldii gibi, tarmbilim, Amerika'da ve zellikle Rusya'da krsal ilikiler, para piyasas ve bankaclk ve, ensonu, jeoloji ve fizyoloji gibi doa bilimlerini incelemekle geirdi. Bu dneme ilikin metin aktarmalarn ieren pek ok not defterinde, bunlardan ayr olarak matematik almalar da dikkati ekecek lde yeralr. 1877 yl banda, esas a* lm, Engels'in Art-Deer Teorileri'ni Kapital'in drdnc cildi olarak yaymlamasna engels oldu. 1905-1910'da Kautsky, yaptn, aslndan baz keyfi sapmalar, yer deitirmeleri, atlamalar ieren Almanca bir basksn kard. Art-Deer Teorileri'nin ilk aslna uygun basks Sovyet Komnist Partisi Merkez Komitesi Marksizm-Leninizm Enstits tarafndan 1954-61 yllarnda Rusa olarak yaymland. evirideki birka zorunlu dzeltme ve kitabn yardmc malzemelerine eklemeler ile bu yapt, Marks ve Engels Toplu Yaptlar'nm (Moskova, 1962-64) ikinci Rusa basksnn 26. cildinin ksmn oluturmaktadr. 1956-62'de, 1954-61 Rusa basks esas alnarak Almanca bir bask Demokratik Alman Cumhuriyeti'nde yaymland. Demokratik Alman Cumhuriyeti'nde, Marks-Engels Werke'nin 26. cildi olarak kitap halinde Art-Deer Teorileri'nin yeni bir basks zerinde almalar yaplmtr. Moskova'daki Progress Publishers, kitabn tamamn ngilizce olarak bir basksn yaynlam bulunumaktadr. -Ed.
Kari Marks 13 Kapital I

lmasn tekrar ele alabilecek kadar iyilemiti. Balangc Elyazmas V (56 ift-yaprak) olan, ikinci cildin yeni bir gelitirmesinin temeli olma amacn tayan ve yukarda sz edilen 1877 Martnn sonuna kadar uzanan drt elyazmasndan iletmeler ve notlar vardr. Bu, ilk drt blm iermektedir ve henz pek az ilenmitir. Temel noktalar dipnotlarda ele alnmtr. Malzeme, ayklanmaktan ok biraraya getirilmitir, ama bu, birinci ksmn en nemli kesiminin sonuncu ve tam serimidir. Bundan, baskya hazr bir elyazmas hazrlamak iin ilk giriim, yalnzca 17 quarto sayfay, yani birinci blmn byk bir ksmn kapsayan Elyazmas Vl'da (1877 Ekiminden sonra ve 1878 Temmuzundan nce) yaplmtr. kinci ve son bir giriim, yalnz 7 ift-yaprakl sayfay tutan Elyazmas Vl'da, "2 Temmuz 1878"de yaplmt, [sayfa M Bu sralarda yle grnyor ki, Marx, salk durumunda esasl bir deiiklik olmad takdirde, ikinci ve nc ciltlerin ilemesini kendisi iin tatmin edici bir ekilde hibir zaman bitiremeyeceini anlamt. Gerekten de, elyazmalan, V-VIII, ktleen salk durumuna kar youn bir savamn izlerini sk sk aa vurmaktadr. Birinci ksmn en zor paras Elyazmas V zerinde yeniden allmt. Birinci ksmn geriye kalan ile, onyedinci blm dnda ikinci ksmn tamam byk teorik glkler karmamtr. Ama toplumsal sermayenin yeniden-retimi ve dolam ile ilgili nc ksm, ona pek ok deiiklik gerektiriyor gibi grnmt; nk, Elyazmas II, ilkin yenidenretimi, buna araclk eden para dolamn hesaba katmakszn ele alm ve sonra ayn sorunu, para dolamn hesaba katarak tekrar incelemiti. Bunun ayklanmas ve bu ksmn tamamnn, yazarn genilemi ufkuna uygun decek biimde yeniden kurulmas gerekiyordu. Elyazmas VIII, yalnz 70 quar-to sayfay ieren bir defter, ite byle meydana gelmi oldu. Ne var ki, Marx'n bu kadarck bir alana sktrmay baard ok sayda konu, bu elyazmas ile, Elyazmas H'den katlan paralar dta brakldktan sonra baslm ekildeki nc ksm ile karlatrdnda aka grlmektedir. Bu elyazmas da, gene, konunun srf bir hazrlk niteliinde ele alnmasdr ve esas amac, Elyazmas N'ye zerinde yeni olarak sylenecek bir ey bulunmayan ve dikkate alnmam olan noktalara oranla daha yeni olarak kazanlmi bulunan bak alann salamlatrmak ve gelitirmektir. nc ksm ile azok ilikili bulunan, ikinci kismin onyedinci blmnn nemli bir kesimi bir kez daha yeniden yazlm ve geniletilmitir. Mantk sralan sk sk kesintiye uramakta, zellikle sonuta, konunun ele alnmasnda yer yer boluklar bulunmaktadir ve ok blk prktr. Ne var ki, bu konuda Marx'n sylemek istedii ey, burada, u ya da bu biimde sylenmitir. te, Marx'n lmnden ksa bir sre nce kz Eleanor'a belirttii gibi, ortaya "bir ey kartmam" beklenen ikinci cilde ait malzeme bu. Bu grevi ben, en dar anlamnda yorumladm. Mmkn olan her yerde,
14 Kari Marks Kapital II

iimi, yalnz, eldeki deiik metinler arasndan bir seme ile snrladm. almam, daima, daha ncekiler ile karlatrarak, mevcut en son dzeltilmi elyazmasna dayandrdm. Yalnz birinci ve nc ksmlar baz gerek [sayfa s glkler, yani srf teknik nitelikte olmasnn tesinde glkler gsterdi ve bunlar gerekten de olduka fazlayd. Bunlar, yalnz ve yalnz, yazann anlay ierisinde zmeye altm. Metindeki alntlan, bunlar olgular dorulamak iin aktanlm olduklarnda ya da Smith'ten alnan pasajlarda olduu gibi, konuya derinlemesine girmek isteyen herkesin zgn metni elde edebilecei durumdaysa evirdim. Bu, yalnz, onuncu blmde olanakszd, nk burada eletirilen, ngilizce

metnin kendisiydi. Birinci ciltten yaplan alntlarda sayfalar, Marx hayatta iken son kan ikinci baskya gre gsterilmitir. nc cilt iin, Zur Kritik'in elyazmas biimindeki ilk ilenmesi, Elyazmas IN'n yukarda sz edilen ksmlar, eitli not defterlerine serpitirilmi, rasgele birka ksa not dnda yalnz u malzemeler bulunmaktadr: Aa yukan ikinci cildin Elyazmas II kadar tam bir biimde yazlm bulunan ve yukarda deinilen 1864-65 tarihli ift-yaprakl elyazmas; ayrca 1875 tarihli bir defter: konuyu matematik olarak (denklemler halinde) ele alan Art-Deer Orannn Kr Oranyla Bants. Bu cildin basma hazrlanmas hzla ilerlemekte. imdiye dein grebildiim kadanyla, birka ama ok nemli kesim dnda, bu, esas olarak teknik glkler gsterecektir. Marx'a kar nce ancak urada burada fslt halinde, daha son-ralan, lmnden sonra ise, Alman Krs ve Devlet Sosyalistleri ve onla-nn yardaklan tarafndan, tantlanm bir olgu olarak ilan edilen bir sulamay rtmek iin buray uygun bir yer olarak gryorum. Marx'n Rod-bertus'un yaptndan alnt yapt ne srlyor. Bir baka yerde bu konuda hemen sylenmesi gerekeni zaten syledim1 ama imdiye dein kesin bir kant ne srme olanan bulamadm. Bildiim kadaryla bu sulama, ilk kez, R. Meyer'in Emancipati-onskampfdes vierten Standes'inde (s. 43) yaplmt: "Marx'n, eletirisinin byk bir ksmn, bu yaymlardan derlemi olduu tantlanabilir" - Rod-bertus'un, otuzlarn son yansna ait yaptlan kastediliyor. Daha baka kant ne srlene kadar, bu [sayfa i6] sava ait "btn kantn", bunun byle olduu konusunda Rodbertus'un, Herr Meyer'e gvence vermesinden ibaret bulunduunu pekala varsayabilirim. 1879'da Rodbertus bizzat sahnede grnyor ve yapt Zur Er1

Kari Marx'n Das Elend der Phosophie. Antvort auf Proudhon 's Phosophie des Elends, adl yaptnn nsznde. Deutsch von F. Bernstein und K. Kautsky, Stuttgart 1885. [K. Marx, Felsefenin Sefaleti, Sol Yaynlar. Ankara 1979. s. 7-25.]
Kari Marks 15 Kapital I

kenntniss unsrer staatvirtschaflichen Zustande, 1842, ile ilgili olarak J. Zeller'e unlan yazyor [Zeitschrift fr die gesamte Staatswissenschaft, Tubingen 1879, s. 219):* "Greceksiniz ki, bu" (orda gelitirilen dnce izgisi), "benim adm anmakszn Marx tarafndan ... pek gzel kullanlmtr." Rod-bertus'un yaptlannn, lmnden sonraki yaymcs Th. Kozak, bu imay, daha fazla merasime gerek grmeksizin yineliyor. (Pas Kapital von Rodbertus, Berlin 1884, Einleitung, s. XV.) Son olarak, R. Meyer tarafndan 1881'de yaymlanan Briefe und Sozialpolitische Aufsatze von D. Rodbertus-Jagetzov'da, Rodbertus, dpedz yle diyor: "Bugn, hi adm anlmakszn, Schaffle ve Marx tarafndan soyulmu olduumu gryorum." (Mektup n 60, s. 134.) Ve bir baka yerde Rodbertus'un iddias daha kesin bir biim almakta: "nc toplumsal mektubumda ben, znde Manc'la ayn biimde, ama daha ksa ve daha ak biimde, kapitalistin art-deerinin kaynann ne olduunu gstermi bulunuyorum." (Mektup n 48, s. 111.) Marx, hi bir zaman bu alnt sulamalar konusunda herhangi bir ey iitmemiti. Emancipationskampfvn Marx'a ait nshasnda, yalnz Enternasyonal ile ilgili ksm kesilip almt. Geri kalan sayfalar onun lmnden sonra tarafmdan kesilene kadar almam durumdayd. Tubingen Zeitschrift'e hi bakmamt. R. Meyer'e yazm olduu Briefe vb. ayn ekilde, onun iin mehul kalmt ve ben de "soygun" ile ilgili bu pasajdan, Dr. Meyer'in bizzat kendisi ltfedip de 1884'te dikkatimi ekene kadar habersizdim. Bununla birlikte, Marx'n 48 nolu mektuptan haberi vard. Dr. Meyer, bunun asln, Marx'n en kk kzna sunma inceliini gstermiti. Kendisine yneltilen eletirilerin Rodbertus'ta aranmas konusundaki gizemli fsltlann bazlan Marx'n kulana ulatnda, bizzat Rodbertus tarafndan ileri srlen iddialar konusunda ensonu ilk elden bilgi edindiini syleyerek bana bu mektubu gsterdi; eer Rodbertus'un btn [sayfa i7] iddias bu idiyse, Marx'n buna hi bir itiraz yoktu ve Rodbertus'un, kendi aklamasnn daha ksa ve ak olduunu kabul ederek bunun zevkini karmasna pekala gzyumabilirdi. Gerekte Marx, Rodbertus'un bu mektubu ile konuyu kapanm sayd. Bunu rahatlkla yapabilirdi, nk, kendi Ekonomi Politiin Eletirisinin yalnz anahatlar bakmndan deil, daha nemli ayrntlar ile de tamamlanm olduu 1859 dolaylanna kadar, Rodbertus'un yaznsal faaliyetleri konusunda en ufak bir bilgisi olmadn ben kesinlikle biliyorum. Marx, ekonomi incelemelerine, byk ngiliz ve Franszlardan yola karak, 1843'te Paris'te balad. Alman iktisatlarndan yalnz Rau ve List'i biliyordu ve daha fazlasn da bilmek istemiyordu. Ne Marx, ne de ben, Berlin temsilcisi olarak yapt konumalan ve bakan olarak faaliyetlerini, 1848'de, Neue Rheinische Zeitung'da* eletirmek zorunda ka* Rodbertus 1875'te ld. Engels'in szn ettii Zeller'e mektubu 1879'da yaymland. -Ed.
16 Kari Marks Kapital II

lana kadar, Rodbertus'un varl konusunda tek szck duymu deildik. Her ikimiz de o kadar cahildik ki, byle birdenbire bakan olan bu Rodbertus'un kim olduunu Ren milletvekillerine sormak zorunda kalmtk. Ne var ki, bu milletvekilleri de, bize, Rodbertus'un iktisadi yazlan konusunda hi bir ey

syleyememilerdi. te yandan, Marx'n o srada, "kapitalistin art-deerinin" yalnz nereden deil nasl meydana geldiini Rodbertus'un yardm olmakszn da pekala bildiini, ona ait Felsefenin Sefaleti, 1847,** ile, ayn yl Brksel'de verdii ve 1849'da Neue Rheinische Zeitung'un 264-69. saylannda yaynlanan cretli emek ve sermaye konusundaki konferanslan da tantlamaktadr.*** Ancak 1859'da Lassalle'n araclyladr ki, Marx, Rodbertus adnda bir iktisatnn varlndan haberdar oldu ve bunun zerine, British Museum'da "nc toplumsal mektubu" arad. Gerek durum ite byleydi. Ve imdi Marx'in Rodbertus'u "soymakla" suland eyin ieriinin ne olduuna bir gzatalm. Rodbertus diyor ki: "nc toplumsal mektubunda ben, Marx'la ayn biimde, ama daha ksa ve aka, kapitalistin [sayfa s art-deerinin kaynann ne olduunu gstermitim." Demek ki, sorunun z bu: art-deer teorisi. Ve, Marx'ta, Rodbertus'un, kendi mal diye iddia edebilecei baka ne olabileceini sylemek gerekten g olurdu. Bylece Rodbertus, burada, art-deer teorisinin gerek yaratcsnn kendisi olduunu ve Marx'n bunu kendisinden alm olduunu ilan ediyor. Bakalm nc toplumsal mektup, art-deerin kkeni konusunda ne diyor? Yalnzca unu: Toprak rant ile kr biraraya koyan kendisine ait "rant" terimi, bir metan deerine bir "deer katlmasndan" do-mayp, "cretlerden bir deer indiriminden domaktadr; bir baka deyile, nk cretler, rnn deerinin ancak bir ksmn temsil eder", ve eer emek yeter derecede retken ise, cretlerin, "bu deerden, sermayenin yerine konmas (!) ve rant iin yeter miktarda kalmas amacyla, emein rnnn, doal deiim-deerine eit olmas"**** gerekmez. Ne var ki, bize, burada, bir rnn "sermayenin yerine konmas" iin, dolaysyla, hammaddelerin, ara ve gerelerin anma ye ypranmasnn yerine konmas iin geriye hi bir ey brakmayan bir rnn "doal deiim-deerinin" ne tr ey olduu konusunda hi bilgi verilmiyor. Rodbertus'un bu grkemli buluunun Marx zerinde ne gibi bir
* Neue Rheiniche Zeitung. Organ der Demokratie. - Marx'm yneticilii altnda 1 Haziran 1848'den 19 Mays 1849'a kadar Kln'de yaynlanan gnlk bir gazete. karanlar arasnda Friedrich Engels, Wilhelm Wolff, Georg Weerth, Ferdinand Wolff, Ernst Bronke, Ferdinand Freiligrath ve Heinrich Brgers bulunmaktayd. Gazetenin yayn Marx ve tekilerin Prusya hkmeti tarafndan cezalandrlmas yznden son buldu. -Ed. ** Kari Marx, Felsefenin Sefaleti, Sol Yaynlar, Ankara 1979. -Ed. *** Kari Marx, cretli Emek ve Sermaye - cret, Fiyat ve Kar, Sol Yaynlar, Ankara 1978. -Ed. **** Rodbertus-Jagetzovv, Kari, Soziale Briefe on von Kirchmann: Dritter Brief: Widerle-gung der Ricardoschen Lehre von der Grunderente und Begrandung einer neuen Rententheorie, Berlin 1851, s. 87. -Ed.
Kari Marks 1 7 Kapital I

izlenim yarattn syleyebilecek durumda olmamz bizim iin byk bir talih. Zur Kritik'm elyazmasnda, defter X, s. 445 ve devamnda unu buluyoruz: "Konu-D. Herr Rodbertus. Yeni Bir Toprak Rant Teorisi." Bu, Marx'n, nc toplumsal mektuba bakt biricik gr asdr. Rodbertusu art-deer teorisi genellikle u alayc ifade ile bir yana itiliyor: "Bay Rodbertus, nce, toprak mlkiyeti ile sermaye mlkiyetinin birbirinden aynlmam bulunduu bir lkedeki durumu tahlil ediyor ve sonra da rantn (bununla o tm art-deeri kastediyor), yalnzca denmeyen emee ya da iersinde bu emein ifade edildii rnlerin niceliine eit olduu eklindeki nemli sonuca ulaiyor."* Kapitalist insan, birka yzyldr art-deer retmekte ve yava yava bu art-deerin kkeni zerinde kafa yorma noktasna ulam bulunmaktadr. lk ne srlen gr, dorudan [sayfa 19] doruya ticari uygulamadan gelimitir: art-deer, rnn deerinden yaplan bir ekten doar. Bu dnce merkantilistler arasnda geerliydi. Ama James Steuart, daha o zaman, bu durumda, birinin kazanaca eyi bir bakasnn zorunlu olarak kaybedeceini kavramt. Ne var ki, bu gr, gene de, zellikle sosyalistler arasnda olmak zere, uzun sre devam etti. Ama klasik bilimden Adam Smith tarafndan srlp atld. VVealth of Nations ("Uluslarn Zenginlii"), c. 1, Blm Vl'da yle diyor: "Belli kimselerin elinde sermaye (stock) birikir birikmez, bunlardan bazlar, bunu, doal olarak gayretli kimseleri ie komakta kullanacaklar ve bunlarn ilerini ya da bunlarn emeklerinin maddelere katt eyi satmak suretiyle bir kr elde etmek iin bu insanlara malzemeler ve geim aralan salayacaklardr. ... ilerin maddelere katt deer, demek ki, bu durumda, iki ksma aynr; bunlardan birisi iilerin cretlerini karlar, dieri, bunlann ivereninin, tm malzeme stoku ve yatrm olduu cretler zerinden elde ettii krlarn karlar."** Ve biraz ilerde yle diyor: "Herhangi bir lkenin toprann hepsi zel mlkiyet haline gelir gelmez, toprak sahipleri, dier btn insanlar gibi, ekmedikleri eyi bimeyi pek severler ve topran doal rn iin bile bir rant talep ederler. ..." Emeki "kendi emeinin derledii ya da rettii eyin bir ksmn toprak sahibine vermek zorundadr. Bu ksm ya da ayn ey demek olan bu ksmn fiyat toprak rantn oluturur."*** Marx, bu pasaj zerinde, yukarda sz edilen elyazmas Zur Kritik, ete, s. 253'te u yorumda bulunur: "Bylece Adam Smith art-deeri -yani, art-emei, denmi emein, cretler eklinde edeerini alm olan emein zerinde, harcanm ve meta iersinde gerekletirilmi emein fazlasn- genel kategori ola* K. Marx, Theorien ber den Mehnvert (Vierter Band des Kapitals), 2. Teil, Berlin 1959, s. 7-8. -Ed.

** A. Smith, An Inquiry into the Nature and Causes ofthe Wealth of Nations. London 1843. Vol. l.s. 131-32. -Ed.
***Ibid., s. 134. -Ed. 1 8 Kari Marks Kapital II

rak anlyor ve, dar anlam ile kr ve toprak rant, bu genel kategorinin yalnzca dallan oluyor."* Adam Smith ayrca yle diyor (c. 1, Bl. VIII): "Toprak zel mlkiyet haline gelir gelmez, toprak sahibi, emekinin, topraktan yetitirdii ya da derledii rnn hemen hemen tmnden bir pay talep eder. Onun rant, toprakta kullanlan emein [sayfa 20] rnnden ilk indirimi oluturur. Topragi ileyen kimse, hasadi kaldirana dek kendisini geindirecek aralara pek ender olarak sahiptir. Geimi, genel olarak, kendisini alitiran ve onun emeinin rnnde pay sahibi olmadika ya da kendisine ait sermayesi (stock) bir kr ile birlikte yerine konulmadka bu emekiyi altrmakta bir kar bulunmayan bir patronun, bir iftinin stokundan avans olarak salanmtr. Bu kr, toprakta kullanlan emein rnnden ikinci bir indirimdir. Hemen hemen teki btn emek rnleri de, benzer kr indirimine urarlar. Btn zanaat ve manfak-trlerde, iilerin byk bir ksm, kendilerine i malzemelerini ve bu i tamamlanana kadar cretlerini ve bakmlarn avans verecek bir patronun gereksinmesi iersindedirler. O, bunlarn emeklerinin rnn, ya da bu emein, zerinde alt malzemeye katt deeri paylair; ve bu pay onun knn oluturur."** Marx'n yorumu (Elyazmas, s. 256): "Bu nedenle, Adam Smith, burada, ak bir dille, sermaye zerindeki rant ve kr, salt iinin rnnden ya da, onun tarafndan malzemeye eklenen emek miktarna eit olan, rnnn deerinden indirimler olarak tanmlyor. Bu indirim, ne var ki, Adam Smith'in kendisinin de daha nce aklad gibi, emein ancak, iinin, yalnz kendi cretlerini deyen ya da yalnz cretleri iin bir edeer salayan emek niceliinin zerinde, malzemeye ekledii ksmndan, yani art-emekten, emeinin denmeyen ksmndan ibaret olabilir."*** Demek ki, Adam Smith bile, "kapitalistin art-deerinin kaynan" ve stelik toprak sahibininkinin kaynan da biliyor. Marx, bunu, daha 1861'de kabul etmi durumda, oysa Rodbertus ve devlet sosyalizminin ilkyaz saana altnda yerden mantar gibi biten sr halindeki hayranlan btn bunlan unutmu grnyorlar. "Ne var ki," diye devam ediyor Marx, "o [Adam Smith], art-de-eri, kr ve rantta brnd, zgl biimlerden farkl olarak, kendine zg bir kategori olarak ayrdetmiyor. Bu, onun incelemesindeki pek ok yanlg ve yetersizliin kayna olduu gibi, Ricardo'nun yaptnda daha da fazladr."**** [sayfa2i
* Kari Marx, Theories of Surplus-Value (Volume IV of Capital), Moscow 1963. Ksm I. s. 80-81.-tf. ** A. Smith, An lnquiry into the Nature and Causes ofthe MVealth of Nations, London 1843, Vol. l,s. 1172-73. -Ed. *** K. Marx, Theories of Surplus-Value (Vol. IV of Capital), Moscow 1963, Ksm 1. s. 83. -Ed. ****Ibid., s. 81. -Ed. Kari Marks 19 Kapital I

Bu ifade Rodbertus'a tpatp uyar. Onun "rant", yalnzca toprak rant ile knn bir toplamdr. Batanbaa hatal bir toprak rant teorisi kuruyor ve kn, aynen kendisinden ncekilerde bulduu gibi hi incele-meksizin kabul ediyor. Marx'n art-deeri, tersine, retim arac sahipleri tarafndan herhangi bir edeer verilmeksizin elde edilen deerler toplamnn genel biimini temsil eder ve bu biim, ilk kez Marx'n bulduu ok zel yasalar uyarnca birbirinden farkl, kr ve toprak rantna dnm biimlerine ayrlr. Bu yasalar zerinde nc ciltte durulacaktr. Orada, genellikle art-deerin anlalmasndan, onun kra ve toprak rantna dnmesinin anlalmasna, bir baka deyile, art-deerin kapitalist snf iersinde dalm konusundaki yasalann anlalmasna ulamak iin pek ok ara halklarn gerekli olduunu greceiz. Ricardo, Adam Smith'ten epeyce telere gidiyor. Art-deer anlayn, Adam Smith'te tohum halinde bulunan ama uygulamaya gelince genellikle unutulan yeni bir deer teorisine dayandrmaktadr. Bu deer teorisi, daha sonraki btn iktisat biliminin k noktas halini almtr. Metalarn deerinin bunlarda nesneleen emek nicelii ile belirlenmesinden, o, emek tarafndan hammaddelere eklenen deer mik-tannn, emekiler ile kapitalistler arasndaki dalmn ve bu deerin cretler ile kra (yani, burada art-deere) blnmesini kartyor. Bu iki ksmn oranlan ne olursa olsun, metalarn deerinin ayn kaldn gsteriyor ve bu yasann pek az istisnalan olduunu kabul ediyor. Hatta o, cretler ile (kr biiminde alnan) art-deerin karlkl bantlar konusunda, ok genel deyimlerle ifade edilmekle birlikte, bir-ka temel yasa koyuyor (Marx, Das Kapital, Buch I, Kap. XV, A),* ve toprak rantnn, baz koullar altnda olumayan knn zerindeki bir fazlalk olduunu gsteriyor. Bu noktalarn hi birisinde Rodbertus, Ricardo'dan teye geemiyor. Rikardocu teorinin, bu okulun yklmasna neden olan i elikilerine ya tamamen yabanc kalyor ya da bunlar, onu ekonomik zmler bulmaya itecek yerde, yalnzca, topik taleplerde bulunmak gibi yanl bir yola sokuyor (onun, Zur Erkenntnis, ete.'s, s. 130). Ne var ki, rikardocu deer ve art-deer teorisi, sosyalist [sayfa 22] amalar iin kullanlmak zere Rodbertus'un Zur Erkenntnis'vm beklemek zorunda deildi. Birinci cildin 609 sayfasnda (Das Kapital, 2 bask),** The Source and Remedy of the National Difficulties, A Letter to LordJohn Russell, London 1821, balkl bir kitapktan alnm u aktar-mayi buluyoruz: "Art-rnn ya da sermayenin sahipleri." Yalniz, "art-rn ya da sermaye" ifadesi nedeniyle bile olsa nemi dikkate alnmas gereken

ve Marx'in unutulup gitmekten kurtard bu 40 sayfalk kitapkta


* Kari Marx, Kapital, Birinci Cilt, Onyedinci Blm, Birinci Kesim, Sol Yaynlar, Ankara 1978. **Ibid., s. 604. -Ed. 20 Kari Marks Kapital II

aadaki szleri okuyoruz: "... Kapitaliste debilecek her eyi" (kapitalist asndan) "o ancak iinin art-emeinden alabilir; nk ii yaamak zorundadr." (s. 23.) Ama, iinin nasl yaad ve dolaysyla, kapitalist tarafndan elko-nulan art-emein ne kadar olaca ok greli eylerdir. "... eer sermaye miktar olarak artarken deer olarak azalmazsa, kapitalistler, iilerden, yaamlan iin gerekli olann tesindeki emein her saatinin rnn kopartp alacaklar... ve kapitalist, en sonunda, iiye, 'artk ekmek yemeyeceksin ... nk, pancar ve patatesle yaamn srdrmen olana var' diyebilir. Ve biz bu noktaya gelmi bulunuyoruz!" (s. 23-24.) "Eer ii ekmek yerine patates ile beslenecek hale getirilebilirse, emeinden daha fazla ey kopartlabilecei tartmasz dorudur; yani ekmek ile beslendii zaman, kendisi ile ailesinin geimi iin, pazartesi ve salnn emeini alkoymak zorunda kalacaktr... patateste ise yalnz pazartesinin yansna gereksinme duyacaktr; ve pazartesinin geriye kalan yars ile salnn tamam, ya devletin ya da kapitalistin hizmeti iin hazr bulunacaktr." (s. 26.) "ster rant, ister para zerinden faiz ya da ister ticaret kn niteliinde olsun kapitalistlere denen faizin, bakalannn emeinden dendii kabul edilmitir." (s. 23.) Burada, tpk Rodbertus'ta olduu gibi ayn "rant" dncesini gryoruz, yalnz "rant" yerine "faiz" kullanlyor. Marx u yorumda bulunuyor, (elyazmas Zur Kritik, s. 852): "Bu pek az bilinen -'akllara durgunluk veren ayakkab tamircisi'* MacCulloch kendisinden szettirmeye balad srada yaynlanan- kitapik, Ricardo'ya kyasla nemli bir gelimeyi [sayfa 23] temsil eder. Art-deeri ya da Ricardo'nun diliyle 'kn' (ou kez de art-rn) ya da faizi, kitapn yazannn da adlandrd gibi, dorudan doruya art-emek, iinin emekgcnn deerini yerine koyduu, yani iinin, kendi cretlerinin bir edeerini reten emek miktannn zerinde bedava olarak harcad emek olarak adlandryor. Deeri emee indirgemek, bir art-rn tarafndan temsil edilen art-deeri, art-emee indirgemekten daha nemli deildi. Bu daha nce Adam Smith tarafndan ifade edilmitir ve Ricardo'nun tahlilinde temel bir etmeni oluturmaktadr. Ne var ki, onlar bunun mutlak biimi iersinde ne byle olduunu sylyorlard, ne de bunu herhangi bir yerde saptyorlard."** Ayrca, elyazmasnn 859. sayfasnda unlan okuyoruz: "stelik yazar, iktisad kategorilerin, kendisine ulat biimiyle, tutsadr. Tpk, art-deer ile knn kantrlmasnn Ricardo'yu tatsz elikilere gtrmesi gibi, bu yazar da, art-deere, 'sermayenin faizi' adn takmakla daha iyi bir sonuca ulam olmuyor. Gerekten de, btn art-deeri, art-emee indirgeyen ilk kii olarak, Ricardo'yu geride
* 1826'da Edinburgh'da yaynlanan Some Illustrations ofMr. M'Culloch's Principles ofPolitical Economy adl kitapn yazar tarafndan MacCulloch'a verilen takma ad; yazarn ad, M. Mull-ion diye gsterilmitir; John Wilson'un takma ad. -Ed. ** K. Marx, Theorien ber den Mehnvert (Vierter Band des Kapitals), 3. Teil, Berlin 1962, 5. 23-37. -Ed.
Kari Marks 21 Kapital I

brakmaktadr. stelik art-deere 'sermayenin faizi' derken, ayn zamanda, bu deyim ile, rant, para zerinden faiz ve iletme kn gibi zel biimlerinden ayr olarak, art-emein genel biimini kastettiini vurguluyor. Ve gene de, bu zel biimlerden birisinin adn, faizi, genel biim iin ad olarak seiyor. Ve bu, onun iktisad argoya dmesine yetmitir."* Bu son pasaj Rodbertus'a kalp gibi oturuyor. O da,kendisine ulat biimiyle, iktisat kategorilerinin bir tutsadr. O da, gene, dn/ m alt biimlerinden birisinin adn, rant, art-deere uyguluyor, ve bylece onu iyice belirsizletiriyor. Bu iki yanlgnn sonucu iktisad argoya dmesi, Ricardo'ya kyasla ileriliini eletirel biimde srdrmemesi ve bunun yerine, onun bitmemi teorisini daha kabuundan bile kurtulmadan, her zaman olduu gibi getirmekte ok ge kald bir topya iin temel olarak kullanma yanlna dmesidir. Kitapk 1821'de yaynlanmt ve Rodbertus'un 1842 tarihli "rant"n btnyle nceden sezinlemi bulunuyordu. Bizim kitapk, yirmilerde, rikardocu deer ve art-deer teorisini, proletaryann kanna, kapitalist retime kar kartan [sayfa 24] ve burjuvazi ile onun kendi silahlaryla savaan btn bir yaznn en u karakolundan baka bir ey deildir. Ovven'n tm komnizmi, ekonomik sorunlarda polemie giritii kadaryla Ricardo'ya dayanyordu. Ondan baka, Marx'n daha 1847'de Proudhon'a kar (Misere de la philoso-phie, s. 49)** bazlarnn szn ettii, Edmonds, Thompson, Hodgskin, vb., vb. "ve drt sayfa daha ve benzeri" gibi daha epeyce yazar vard. Bu yaz bolluu arasndan, ben, geliigzel unlar seiyorum: William Thompson, An Inquiry into the Principles of the Distribution of Wealth, most conductive to Human Happiness, yeni bir bask, London 1850. 1822'de yazlan bu yapt ilk kez 1824'te yaynland. Burada da gene, retici olmayan snflar tarafndan elkonulan servet, her yerde, iinin rnnden bir indirim olarak tanmlanmakta ve olduka ar szckler kullanlmaktadr. Yazar diyor ki: "Toplum denilen eyin devaml abas, retken emekiyi, kendi emeinin rnnn elden geldiince kk bir ksm karlnda altrmak iin kandrmak, aldatmak, korkutmak ve zorlamak olmutur." (s. 28.) "Emeinin mutlak rn btnyle ona niin verilmesin?" (s. 32.) "Kapitalistler tarafndan retken emekilerden, rant ya da kr ad altnda kopartlp alnan bu miktar

bedelin, topran ya da teki nesnelerin kullanm karl olduu iddia ediliyor. ... Onun retken glerinin zerinde ve onun aracl ile elde edilebilecei btn fiziki malzemeler, karlan ona kart bulunan kimselerin ellerinde bulunduuna ve bunlar herhangi bir biimde kullanmas iin onlarn rzas zorunlu bir koul olduuna gre, o daima, kendi emeinin meyvelerinin, abalarnn karl olarak ona vermeyi uygun grecekleri ks* Ibid, 5. 252-53. -Ed. ** Kari Marx, Felsefenin Sefaleti, Sol Yaynlar. Ankara 1979, s. 73. -Ed. 22 Kari Marks Kapital II

m iin bu kapitalistlerin merhametlerine snm ya da snmak zorunda kalm olmayacak mdr?" (s., 125.) "... ster kr, ister vergi ya da hrszlk densin, elkonulan rnlerin miktan ile orantl olarak, vb.." (s. 126.) Bu satrlar biraz da kmseme duygusuyla yazdm itiraf etmem gerekir. ngiltere'de yirmilerin ve otuzlarn anti-kapitalist yaznnn, Marx'n Felsefenin Sefaleti'nde bile ona dorudan deindii ve rnein 1821 tarihli kitapkta olduu gibi, Kapital'in birinci cildinde Raven-stone'den, Hodgskin'den, vb. tekrar tekrar aktarmalar yapt halde, Almanya'da btnyle bilinmemesi olgusu zerinde fazla durmak istemiyorum. Ne var ki, [sayfa 25] bu, resmi ekonomi politikteki korkun yozlamay ylesine tantlyor ki, yalnz Rodbertus'un eteine umutsuzlukla sanlan, "gerekten hi bir ey renmemi" Literatus vulgaris'm* deil, "bilgelii ile vnen", resmen ve trenle atanm profesr** bile, Marx', 'Adam Snith ve Ricardo'da dahi bulunabilecek eyleri Rodbertus'tan armakla ciddi ciddi sulayacak kadar kendi klasik ekonomi politiini unuttuunu gsteriyor. yi ama, Marx'n, art-deer zerine sylediklerinde yeni olan nedir? Rodbertus da dahil kendinden nce gelen btn sosyalist iktisatlann teorileri herhangi bir etki yaratmakszn yokolup gittii halde, nasl oluyor da, Marx'n art-deer teorisi, btn uygar lkelerde bulutsuz gkyznden den bir yldnm gibi bir etki yaratyordu? Kimya tarihi bunu aklayan bir rnek veriyor: Geen yzyln sonuna kadar phlogistic teorinin hl egemen olduunu biliyoruz. Bu teoriye gre, yanmann aslnda undan ibaret olduu varsaylyordu: varolduu kabul edilen bir tz, phlogiston adnda mutlak yanc bir madde, yanan cisimden ayrlyordu. Baz olaylarda epeyce zorlanmas gerekmekle birlikte bu teori, kimyasal olaylann ounu aklamaya yetiyordu. Ne var ki, 1774'te Priestley'in elde ettii bir tr hava "ylesine saf ya da phlogiston'dan annmt ki, normal hava buna gre ok kank grnyordu." O, buna, "phlogistic olmaktan kanlm hava" adn verdi. Ondan ksa bir sre sonra Scheele, sve'te ayn trden bir hava elde etti ve bunun atmosferde varln gsterdi. Aynca o, bu tr havann, kendi iersinde ya da normal hava iersinde bir cisim yand zaman yokolduunu grd ve bu yzden ona, "ate-hava" adn verdi. "Bu olgulardan u sonuca ulat ki, phlogiston ile atmosferin elerinden birisinin birlemesinden (yani, yanmadan) doan bileim, tpten kaan ate ya da scaklktan baka bir ey deildi."2 Priestley ile Scheele, ellerinin altndaki eyin ne olduunu bilmeksizin oksijen retmi oluyorlard. Bunlar, "kendilerine ulat biimiyle" phlogistic "kategorilerin tutsa olarak kalyorlard". Btn phlogistic grleri altst edecek ve kimyada devrim yaratacak bir e,
!

Engels, R. Meyer'i aratryor. -Ed. '* Engels, Alman vlger iktisat A. Wagner'i aratryor. -Ed. Kari Marks 23 Kapital I

onlarn elinde ksr ve meyvesiz kalyordu, [sayfa 26] Ama Priestley hemen bu buluunu Paris'teki Lavoisier'ye bildirdi ve o da bu bulu aracl ile btn phlogistic kimyay tahlil ederek, bu yeni tr havann yeni bir kimyasal e olduu ve yanmann, phlogiston'un yanmakta olan cisimden ayrlmasndan deil, bu yeni enin o cisimle bilemesinden ileri geldii sonucuna ulat. Bylece, phlogistic biim iersinde baaa duran btn kimyay ilk kez ayaklar zerine yerletiren o oldu. Ve o, daha sonra iddia ettii gibi, oksijeni, dier ikisi ile ayn zamanda ve onlardan bamsz olarak retmi olmamakla birlikte, onu yalnzca ne rettiklerini bilmeksizin retmi bulunan tekiler karsnda oksijenin gerek bulucusudur. Marx'n art-deer teorisi konusunda kendisinden ncekiler karsndaki durumu, Lavoisier'nin, Priestley ve Scheele karsndaki durumu ile ayndr. rnlerin deerinin imdi bizim art-deer diye adlandrdmz ksmnn varl, Marx'tan ok nce saptanmt. Ayrca, azok bir kesinlikle bunun neden ibaret, bulunduu, yani bu art-deere elkoy-an tarafndan karlnda hi bir edeer denmeyen emein rnnden ibaret olduu da ortaya konmutu. Ama, kimse daha tesine gitmemiti. Bazlan -klasik burjuva iktisatlan- olsa olsa, emein rnnn, emeki ile retim aralannn sahibi arasnda neye gre bll-dn aratrmlard. tekiler -sosyalistler- ise, bu blnmeyi adaletsiz bulmular ve bu adaletsizlii ortadan kaldrmann topik yollarn aratrmlard. Bunlarn hepsi de, kendilerine devredildii biimiyle iktisadi kategorilerin tutsa olarak kalmlard. Marx, burada sahnede grnyor. Ve btn kendisinden nce gelenlere tamamen karit bir gr benimsedi. Onlarn zm diye baktklar eye, o, yalnzca bir sorun diye bakt. O, ele almak zorunda olduu eyin, ne phlogistic olmaktan karlm hava, ne de ate-hava olmadn, yalnzca oksijen

olduunu grmt - yani sorun, yalnzca bir ekonomik olguyu ortaya koymak ya da bu olgu ile sonsuz adalet ve gerek ahlak arasndaki atmay gstermek deil, tm iktisad kknden deitirecek olan ve kullanmasn bilen iin btn kapitalist retimi anlamada bir anahtar salayan bir olguyu aklamakt. k noktas olarak bu olgu ile, tpk Lavoisier'nin oksijenden balayarak, hazr bulduu phlogistic kimyann kategorilerini incelemesi gibi, o da hazr bulduu btn iktisat kategorilerini inceledi. Art-deerin ne olduunu anlamak iin, Marx'n, deerin ne olduunu [sayfa 27] ortaya karmas gerekiyordu. Her eyden nce rikardocu deer teorisini eletirmesi gerekiyordu. Bylece, emein deer reten zelliini tahlil etti ve deeri reten emein ne olduunu, ve bunu niin ve nasl yaptn ilk o saptad. Deerin, bu tr donmu emekten baka bir ey olmadn buldu ve bu, Rodbertus'un son nefesini verene kadar hi kavramad bir noktayd. Ardndan Marx,
2

Rosae-Schor\emmer,AusfhrlichesLehrbuchderChemie. Braunschvveig 1877, l.s. 13 ve 18. 24 Kari Marks Kapital II

metalarn para ile bantsn inceledi ve metalarn znde bulunan deer sayesinde, metalann ve metadeiiminin nasl ve niin meta ve para kartln yaratmak zorunda bulunduunu sergiledi. Onun bu temele dayanan para teorisi ilk tam kapsaml teoridir ve her yerde, zmnen kabul edilmitir. Parann sermayeye dnmn tahlil etti ve bu dnmn, emek-gcnn almna ve satmna dayandn gsterdi. Emek-gcn, deer retme zelliini emein yerine koymak suretiyle, rikar-docu okulun yklmasna yolaan glklerden birisini, yani sermaye ile emein karlkl deiimini, deerin emek tarafndan belirlendii yolundaki rikardocu yasa ile uyumlu hale getirilmesi olanakszln bir darbeyle zmlemi oldu. Deimeyen sermaye ile deien sermaye arasndaki ayrm ortaya koyarak, artdeerin oluum srecinde izledii gerek yolu en kk ayrntlarna kadar izleyebildi ve bylece onu aklayabildi ve kendisinden nceki iktisatlann hi birisinin ulaamad bir eyi baarm oldu. Bunlann sonucu, sermayenin kendi ierisinde, ne Rodbertus'un ve ne de burjuva iktisatlarnn ne ie yarayaca konusunda en kk bir fikre sahip bulunmadklan, ama ikinci ciltte arpc biimde yeniden tantland, nc ciltte daha da tantlanaca gibi, en karmak iktisadi sorunlarn zmne anahtar salayan bir aynmi koydu. Art-deer tahlilini daha da teye gtrd ve onun iki biimini, mutlak ve nispi art-deeri buldu. Ve bunlann, kapitalist retimin tarihsel gelimesinde, farkl, ve her seferinde belirleyici bir rol oynadklarn gsterdi. Bu art-deer temeli zerinde elimizdeki ilk rasyonel cret teorisini gelitirdi ve ilk kez, kapitalist birikimin tarihinin anahatlarn ve tarihsel eilimin bir serimini dzenledi. Ya Rodbertus? Btn bunlan okuduktan sonra, -her zamanki gibi yan tutan bir iktisat olarak- o, buna, "topluma bir saldn"* gzyle bakyor ve art-deerin nereden gelitiini kendisinin, [sayfa 28] daha ksa ve ak olarak koymu olduunu gryor ve ensonu btn bunlann gerekten de "sermayenin bugnk biimi", yani "sermaye kavram" iin, yani Bay Rodbertus'un sermaye konusundaki topik dncesi iin deil de, tarihsel olarak varolan sermaye iin geerli olduunu ilan ediyor. Tpk, yaamnn sonuna kadar phlogiston zerine and iip oksijen ile en ufak ilikiye girmeyi reddeden koca Priestley gibi. Ne var ki, Priestley, oksijeni fiilen ilk reten insan olduu halde, Rodbertus, artdeerinde ya da daha dorusu "ranfnda yalnizca bilinen bir eyi yeniden kefetmi oldu ve Marx, Lavoisier'den farkl olarak, art-deerin varl olgusunu ilk kendisinin kefettii gibi bir iddiada bulunmaya da tenezzl etmedi. Rodbertus 'un gsterdii teki iktisadi basanlar da aa yukan ayn dzeyde. Art-deeri ileyip bir topya haline getirmesi, Felsefenin Sefaleti'nde Marx tarafndan farknda olmadan zaten eletirilmi du* K. Rodbertus-Jagetzovv, Briefe und sozialpolitische Aufstze, Herausge geben von Dr. R. Meyer. Berlin 1881, Bd. 1, s. 111. -Ed.
Kari Marks 25 Kapital I

rumdadr. Yaptn Almanca basksna yazdm o nszde sylemi olduklarmdan baka ne denilebilir ki.* Rodbertus'un, ticari bunalmlar, ii snfnn dk tketiminin sonular olarak aklamas, Sismondi'de, Nouveaux Principes de l'Economie politique, Kitap IV, Blm FV'te zaten bulunabilir.3 Ne var ki, Sismondi'nin aklndaki daima dnya pazanyd, oysa Rodbertus'un ufku Prusya snrlannn tesine gemiyor. cretlerin, sermayeden mi yoksa gelirden mi kanld konusundaki speklasyonlar skolastiin alanna girer ve Kapital'in bu ikinci cildinin nc ksmnda kesinlikle zme balanmtr. Onun kendine ait rant teorisi, salt kendisine ait bir mal olarak kalmtr ve Marx'n onu eletiren elyazmas yaymlanana dek** yerinde rahata uyuyabilir. Son olarak, eski Prusya toprak sahiplerinin sermayenin basksndan kurtanlmas iin nerileri de gene btnyle topiktir; nk bunlar, bu konu ile ilgili olarak ortaya kan biricik pratik soruna yan izmektedir, yani: Nasl oluyor da eski Prusyal toprak junkerleri, ylda, diyelim 20.000 mark [sayfa 29] gelire sahip olup, hi borca girmeksizin, ylda, diyelim 30.000 mark harcayabiliyorlar? Rikardocu okul, aa yukar 1830 ylnda, art-deer kayasna bindirdi. Ve bu okulun zmleyemedii ey, onun izleyicileri vlger iktisat iinde daha da zmlenemez bir ey olarak kald. Bu okulun baansz-lna yolaan, u iki noktayd:

1. Emek, deerin lsdr. Ne var ki, canl emek, sermaye ile deiiminde, karlnda deiilmi bulunduu maddelemi emekten daha dk bir deere sahiptir. cretler, belirli bir nicelikteki canl emein deeri, daima, bu ayn nicelikteki canl emein dourduu ya da bu niceliin ierisinde somutlat rnn deerinden daha azdr. Bu biimde konulduunda, sorun, gerekten de zmlenemez durumdadr. Sorun, Marx tarafndan tam ve doru biimde formle edilmi, bylece de karl verilmitir. Bir deere sahip olan ey emek deildir. Deer yaratan bir faaliyet olarak, o, yerekiminin herhangi bir zel arla, snn herhangi bir zel scakla, elektriin herhangi zel bir akm kuvvetine sahip olmasndan daha fazla herhangi zel bir deere sahip olamaz. Meta olarak alnp satlan ey, emek deil, emek-gcdr. Emek-gc, bir meta haline gelir gelmez, onun deeri, toplumsal bir rn olarak bu metada somutlaan emek tarafndan belirlenir. Bu deer, bu metan retim ve yeniden-retimi iin, toplumsal olarak gerekli emee eittir. u halde, emek- gcnn, bu biimde tanmlanan deeri esas zerin3

"Bylece servetin az sayda mlk sahiplerinin ellerinde toplanmas, ipazar gitgide daha fazla daraltr ve sanayi, kendisini byk devrimlerin tehdit ettii yerlerde" (yani, bunun hemen ardndan anlatlan 1817 bunalmnda) "mallarn elden kartmak iin, d pazarlar aramaya giderek daha ok zorlanr." Nouveaux Principes, 1819 basm, I, s. 316. * Kari Marx, Felsefenin Sefaleti, Sol Yaynlar, Ankara 1979. -Ed. ** Burada, daha sonra Theorien ber den Mehnvert baligi ile yayinlanan elyazmasina iaret ediliyor, Bkz: K. Marx, Theorien ber den Mehnoert (Vierter Band des Kapitals), 2. Teil. Berlin 1959. s. 7-151 -Ed.
26 Kari Marks Kapital II

den alnp satlmas, hi bir ekilde deerin iktisadi yasas ile elimez. 2. Rikardocu deer yasasna gre, eit nicelikteki canl emee eit deme yapan iki sermaye, teki koullar eit olmak kaydyla, eit zaman dnemlerinde, eit deerde metalar ve ayn ekilde eit nicelikte art-deer ya da kr retirler. Ama, eer bunlar, eit olmayan nicelikle canl emek altrrlarsa, eit art-deerler ya da rikardoculann dedii gibi eit krlar retemezler. Oysa aslnda bunun tersi olur. Gerekte, eit sermayeler tarafndan altnlan canl emek ne kadar fazla ya da az olursa olsun, eit zamanlarda, eit ortalama kr retirler. Bu nedenle burada deer yasasnda Ricardo'nun kendisinin de farkna vard, ama okulunun da badatramad bir eliki bulunmaktadr. Rodbertus da, ayn ekilde bu elikiyi kaydetmekten baka bir ey yapmamtr. Ama bu elikiyi zmek yerine, o, bunu, topyasnn k noktalarndan birisi yapmtr. (Zur Erkenntnis, [sayfa 30] s. 131.) Marx, bu elikiyi, daha Zur Kritik'in elyazmasnda zmlemitir.* Kapital'in planna gre bu zm, nc ciltte verilecektir.** Bu, yaymlanana kadar aylar geecektir. u halde, Rodbertus'ta, Marx'n gizli kaynan ve ondan stn bir ncy kefettiklerini iddia eden iktisatlar iin, imdi, Rodbertus'un iktisadnn neleri baarabileceini gsterme frsat km oluyor. Eer, bunlar, eit ortalama bir kr orannn, yalnzca deer yasasn ihlal etmeksizin deil, bu yasaya dayanarak ne ekilde gerekleebileceini ve gereklemesi gerektiini gsterebilirlerse, ben bu konuyu onlarla daha da tartmaya hazrm. Ama bu arada acele etseler iyi olur. Bu ikinci cildin parlak incelemeleri ve imdiye dein neredeyse hi elatlmam alanlardaki yepyeni sonular, Marx'n kapitalist bir temele dayanan toplumsal yeniden-retim srecinin tahlilinin sonal sonularn gelitiren nc cildin ieriine yalnzca bir giritir. Bu nc cilt kt zaman, Rodbertus denilen iktisatnn ad pek az anlr hale gelecektir. Kapital'in ikinci ve nc ciltleri, Marx'n tekrar tekrar belirttii gibi, eine adanacakt. Londra, Marks'n doum gn. FREDRCH ENGELS 5 Mays 1885 [KNC BASKIYA NSZ* Bu ikinci bask, esas olarak, birincinin sadk bir kopyasdr. Dizgi yanllan dzeltilmi, birka slup kusuru giderilmi, yalnzca yineleme* K. Marx, Theorien ber den Mehnvert (Vierter Band des Kapitals), 2. Teil Berlin 1959. -Ed. ** Kari Marx, Kapital, nc Cilt, Birinci Ksm ve kinci Ksm, Sol Yaynlar, Ankara 1978, s. 33-322. -Ed. Kari Marks 27 Kapital I

leri ieren baz ksa paragraflar kartlmtr. Hi beklenmeyen glkler gsteren nc cilt, elyazmas olarak hemen hemen bitmek zeredir. Eer salm elverirse, bu sonbaharda baskya hazr hale gelecektir, [sayfa 311 Londra, 15 Temmuz 1893 FREDRCH ENGELS
28

Aada, kolaylk salamak zere, pasajlarn alndklar elyazmalarn (II-VIII) gsteren ksa bir liste verilmitir. BRNC KISIM s. 35-36, Elyazmas H'den; s. 36-47, Elyazmas VPden s. 47-51, Elyazmas VTdan; s. 51-127, Elyazmas V'ten; s. 127-131, kitaplardan alntlar arasnda bulunan not; s. 132'den [Birinci Ksmn] sonuna kadar Elyazmas IV'ten; ayrca unlar metne katlmtr: s. 140-142, Elyazmas VlII'den pasaj; s, 144-155 ve 151-153, Elyazmas Il'den notlar. KNC KISIM s. 164-174, Elyazmas IVn sonudur. Buradan, bu ksmn sonuna kadar, s. 174-370, hepsi de Elyazmas

Il'den. NC KISIM Blm 18: (s. 371-379), Elyazmas Il'den. Blm 19: I ve II (s. 380-411), Elyazmas VlII'den; III (s. 412-414), Elyazmas Il'den. Blm 20: I (S. 415-418), Elyazmas Il'den; yalnz son paragraf (s. 418), Elyazmas VlII'den. II (s. 419-421), esas olarak Elyazmas Il'den. III, IV, V (s. 422-446), Elyazmas VlII'den. VI, VU, VIII, IX (s. 446-462), Elyazmas Il'den; XIII (s. 508-517), Elyazmas Il'den. Blm 21: (s. 518-553), tmyle Elyazmas VlII'den. [sayfa 32]
* Balik yayimci tarafndan konmutur. -Ed.
Kari Marks Kapital II

KNC KTAP SERMAYENN DOLAIM SREC


Kari Marks 29 Kapital I

30
Kari Marks Kapital II

BRNC KISIM SERMAYENN BAKALAIMI VE BUNLARIN DEVRELER


BRNC BOLUM

PARA-SERMAYE DEVRES SERMAYENN dairesel hareketi1 aamada yer alr ve birinci ciltteki sunuma gre aadaki dizileri oluturur. Birinci aama: Kapitalist, meta ve emek pazarnda alc olarak ortaya kar; paras metalara dnr, ya da P-M dolamndan geer. kinci aama: Satn alnan metalann kapitalist tarafndan retken tketimi. Burada, o, kapitalist meta reticisi olarak hareket eder; sermayesi retim srecinden geer. Sonu, retimine giren elerden daha fazla deer tayan bir metadr. nc aama: Kapitalist, pazara satc olarak geri dner; me-talar paraya dnr, ya da bunlar M-P dolam hareketinden geer. Bu duruma gre para-sermayenin dolam forml yledir: P-M ... R* ... M'-P; burada noktalar, dolam srecinin kesintiye uradn, M' ve P' ise, M ve P'nin, art-deer ile artm [sayfa 35] bulunduunu belirti1

Elyazmas Il'den. -F.E. * R = retken sermaye, -f. Kari Marks 31 Kapital I

yor. Birinci ve nc aamalar, birinci ciltte, yalnzca, ikinci aamann, yani sermayenin retim srecinin anlalmas iin gerektii lde ele alnmt. Bu nedenle, sermayenin farkl aamalarnda ald ve dolamnn yinelenmesi srasnda bazan brnd bazan syrld eitli biimler incelenmemiti. Oysa imdi bu biimler incelememizin dorudan doruya konusudur. Bu biimleri saf halleri ierisinde kavramak iin, her eyden nce, bu biimlerin deimesi ve olumas ile ilgisi bulunmayan btn etmenlerin bir yana braklmas gerekir. te bunun iin burada metalann yalnz deerleri zerinden satldklan deil, ayn zamanda bunun daima ayn koullar altnda yer ald kabul edilmitir. Ayn ekilde, dolam hareketi srasnda ortaya kabilecek deer deiiklikleri de dikkate alnmamtr. I. BRNC AAMA. P-M2 P-M, bir para tutannn bir meta tutarna evrilmesini temsil ediyor; alc parasn metalara, satclar metalarn paraya eviriyor. Metala-rn bu genel dolam hareketini ayn zamanda bireysel bir sermayenin bamsz dolamnda ilevsel bakmdan belirli bir kesit haline getiren ey, esas olarak, hareketin biimi deil onun maddi ierii, yani para ile yer deitiren metalarn zgl kullanm niteliidir. Bu metalar bir yandan retim aralardr, te yandan, kendilerine zg nitelikleri, imal edilecek zel trden mallara doal olarak uyma zorunda bulunan metalann retiminde kullanlan emekgc, malzeme ve personel gibi etmenlerdir. Eer biz, emek-gcne E, retim aralanna A dersek, satn alnacak metalann toplam M, E + A'ya eit olur, ya da ksacas M< ^flolur. Bu nedenle, z bakmndan dnldnde P-M, P-M<^fl forml ile temsil edilir. Yani P-M, P-E ile P-A'nn bileiminden ibarettir. Para miktan, P, iki ksma ayrlmtr; bunlardan biri emek-gcn, dieri retim aralarn satnalmaktadr. Bu iki dizi satnalma, birbirinden tamamyla farkl pazarlara aittir; birisi gerek anlamyla meta pazarna, dieri ise emek pazanna. P'nin kendilerine dnt metalann nitel bakmdan bylece blnmeleri dnda, P-M<^A forml, ayrca ok [sayfa 36] karakteristik bir nicel ilikiyi de temsil eder. Bildiimiz gibi, emek-gcnn deeri ya da fiyat, onu bir meta olarak sata arzeden sahibine cret eklinde, yani art-emei ieren emek miktannn fiyat olarak denir. Szgelii, eer emek-gcnn gnlk deeri be saatlik emein ilin deerindeki rnne eit ise, bu miktar, alc ile satc arasndaki szlemede, diyelim on saatlik emein fiyat ya da creti olarak yer alr. Eer byle bir szleme rnein 50 ii ile yaplm ise,

bunlar, alc iin gnde toplam 500 saat alacaklar demektir; bu zamann yars ya da herbiri 10
2

Temmuz 1873 tarihi ile balayan Elyazmas VU'nin balangc. -F. E. 32 Kari Marks Kapital II

saatlik 25 ignne eit 250 saati, yalnzca art-emei temsil eder. Sat-nalnacak retim arac miktar ve hacminin, bu emek kitlesinin kullanmna yeterli olmas gerekir. Demek oluyor ki, P-M< ^A forml, yalnzca belli bir miktar parann, diyelim 422 sterlinin, buna tekabl eden miktarda retim arac ve emek-gc ile deiildii eklinde bir nitel ilikiyi belirtmekle kalmyor, ayn zamanda E, yani parann emek-gc iin harcanan ksm ile, A, yani parann retim aralar iin harcanan ksm arasndaki nicel bir ilikiyi de belirtmi oluyor. Bu iliki balangta fazla emek miktan ile, belli sayda emekinin harcad art-emek miktan ile belirlenir. Eer rnein bir iplik fabrikasnda 50 emekinin haftalk creti 50 sterlin tutuyorsa, eer haftalk 3.000 saatlik bir emein 1.500 saati art-emek iplie dnen deer ise, bu 3.000 saatteki retim aralarnn deeri iin 372 sterlin harcanmas gerekir. eitli sanayi kollarnda ek emek kullanlmak suretiyle, retim aralar biiminde ne kadar ek deere gereksinme duyulacan burada ele almann yeri yoktur. nemli olan nokta, parann, retim aralar iin harcanan ksmnn -P-A ile satn alnan retim aralarnn- mutlaka yeterli miktarda olmas, yani balangta ona gre hesaplanm olmas, uygun oranda saptanm bulunmasdr. Baka bir deyile, retim aralar miktarnn, kendisini rne dntrecek emek miktarn emmeye yetecek kadar olmas gerekir. Eer eldeki retim arac yeterli deilse, satn alann tasarrufundaki emek fazlas kullanlamayacak ve emek zerindeki tasarruf hakk boa gidecektir. Yok eer, retim arac miktan elde bulunan emekten fazla ise, bunlar, emek ile doymu hale getirilemeyecek, rne dntrlemeyecektir. P-M < ^A tamamlanr tamamlanmaz, alcnn tasarrufunda baz yararl nesnelerin retimi iin gerekli retim aralar ile [sayfa 37] emek-gcnden daha fazlas bulunur. Emek-gcn akc hale getirmekte daha byk olanaa ya da bu emek-gcnn deerinin yerine konulmas iin gerekli olandan daha byk bir emek miktarna sahiptir; ayn zamanda, bu miktardaki emein gereklemesi ya da maddelemesi iin gerekli retim aralanna da sahiptir. Bir baka deyile, onun tasarrufu altnda, imdi, retimin elerinden daha byk deerde nesnelerin retimini gerekletirecek etmenler, yani artdeeri ieren bir meta kitlesinin retimi iin gerekli etmenler vardr. Para eklinde yatrd deer, imdi, (metalar halinde) art-deer yaratan bir deer olarak, maddi bir biime brnmtr. Ksacas, deer, burada, deer ve art-deer yaratma gcne sahip retken sermaye durumunda ya da biiminde bir varlk halindedir. Bu biimdeki sermayeye biz R diyelim. imdi R'nin deeri, E + A'ya eittir ve bu da E ve A ile deiilen P'ye eittir. P, R'nin ayn sermayedeerindedir, ancak farkl bir varolu biimine sahiptir; o, para durumunda ya da biiminde sermayedeer-dir, yani para-sermayedir.
Kari Marks 33 Kapital I

P-Mpara-sermayenin, retken sermayeye dnmesi oluyor. Burada irdelediimiz dolam diyagramnda para, sermaye-deerin ilk taycs olarak grnyor ve para-sermaye, bu nedenle, sermayenin yatnl-d biimi temsil ediyor. Para-sermaye biimindeki sermaye, para ilevini grebilecek bir durumdadr, ve bu durumuyla, evrensel satnalma ve evrensel deme arac ilevlerini yerine getirir. (Son sz edilen demede, emekgc, ilknce satn alnd halde, karl, faal duruma geirilmeden denmez. retim aralannn pazarda hazr bulunmamas, nceden sipari edilme zorunda kalnmas lsnde, P-A biimindeki para, ayn ekilde deme arac olarak i grr.) Bu olanak, para-sermayenin sermaye oluundan deil, para oluundan ileri gelir. te yandan, para biimindeki sermaye-deer, para ilevleri dnda herhangi bir ilevi yerine getiremez. Para ilevini sermayenin ilevine eviren ey, bunlann sermaye hareketinde oynad belirli roldr, ve bu nedenle, ayn zamanda, bu ilevlerin [sayfa 38] i grdkleri aama ile sermaye dolamnn dier aamalar arasndaki i bantdr. rnein burada ele aldmz durumda para, bir araya geldiklerinde retken sermayenin maddi biimini temsil eden metalara dnmtr, ve bu biim, zaten gizil ve potansiyel olarak kapitalist retim srecinin sonucunu ierir. P-M< ifadesinde, para-sermaye ilevini yerine getiren parann bir ksm, bu dolam hareketini tamamlamak suretiyle sermaye niteliini yitirdii, ama para zelliini koruduu bir ilevi stlenmi olur. Para-sermaye P'nin dolam, P-A ve P-E'ye, yani retim aralan satn alnmas ve emek-gc satnalnmasna blnmtr. Bu sz edilen srecin kendisini inceleyelim. P-E, emek-gcnn kapitalist tarafndan satn alnmasdr. Bu, ayn zamanda, emek-gcnn -cret biimi kabul edildiine gre, biz, buna, burada emein diyebiliriz- sahibi bulunan emeki tarafndan satlmasdr. Burada alc iin P-M (= P-E) ne ise, dier btn satnalmalarda olduu gibi, E-P (=M-P) satc (emeki) iin odur. Onun emek-gcn satmasdr. Bu, dolamn ilk aamas, ya da metan ilk bakalamdr. (Buch I, Kap. III, 2a.)* Bu, emek satcs iin, metann para-biime dnmesidir. Emeki, bylece elde ettii

paray gereksinmelerini gidermek iin, tketim nesneleri iin, gerekli metalara yava yava harcar. Bu yzden emekinin metann dolamnn btn, E-P-M olarak ortaya kar; yani nce E-P (= M-P) ve sonra P-M eklinde, metalarn basit dolam genel biimi iersinde, M-P-M olarak kendini gsterir. Bu durumda para yalnzca geici bir dolam arac, bir metan bir dieri ile deiiminde ancak bir aratr. P-E, para-sermayenin retken sermayeye dnmesinde karakteristik bir andr, nk o, para biiminde yatnlan deerin sermayeye,
* Kari Marx, Kapital, Birinci Cilt, Birinci Ksm, kinci Kesim, Sol Yaynlar, Ankara 1978, s.119-129. -Ed. 34 Kari Marks Kapital II

art-deer reten bir deere gerekten dnmesi iin temel kouldur. P-A yalnz P-E srecinde satn alnan emek miktannn gerekletirilmesi amac bakmndan gereklidir; bu konu bu gr asndan birinci cildin ikinci ksmnda, "Parann Sermayeye Dnm" bal altnda tartlmt. Bu, noktada ayn konuyu baka bir adan da gzden geirmemiz gerekiyor; zellikle, sermayenin kendisini ortaya koyduu biim [sayfa 39] olarak para-sermaye ynnden incelememiz gerekiyor. P-E'ye, genellikle, kapitalist retim tarznn ayrdedici zellii olarak baklr. Ne var ki, emek-gc fiyatn, cretleri yerine koymak iin gerekli olann zerinde bir emek miktarnn verilmesini ngren bir satnalma szlemesini temsil eden emek-gc satn alnmas; u halde yatrlan deerin sermayeletirilmesi ya da ayn ey demek olan art-deer retimi iin temel koul art-deerin verilmesi, hi de yukarda gsterilen nedenden tr deildir. Tersine, biimi nedeniyle ona bu gzle baklr, nk cret biimindeki para, emek satnalmaktadr ve bu durum, para sisteminin ayrdedici zelliidir. Bu, ayrdedici zellik olarak alnan biimdeki mantkszlk da de-il-dir. Tersine, bu mantkszlk dikkate alnmamaktadr. Mantkszlk u olgu-da yatmaktadr ki, deer yaratan bir e olarak emein kendisi herhangi bir deere sahip olmad gibi, bu yzden de, herhangi belirli miktarda emek, fiyatnda, yani edeeri olan belirli nicelikte parada ifadesini bulan bir deere de sahip bulunmamaktadr. Ama biz, cretlerin, klk de- itirmi biimlerden baka bir ey olmadklarm biliyoruz; szgelii bir gnlk emek-gcnn fiyat, bu emek-gcnn bir gnde akc hale getirdii emein fiyat olarak kendini gsterdii bir biimdir. Bu emek-gcnn diyelim alt saatlik emekle rettii deer, emek-gcnn oniki saatlik faaliyeti ya da iler halde olmasnn deeri olarak bylece ifade edilmitir. P-E'ye, para sistemi denilen eyin ayrdedici zellii, bu sistemin alameti farikas olarak baklr; nk emek, burada, sahibine ait bir meta, para da alc -u halde para ilikisi (yani insan faaliyetinin satlmas ve satn alnmas) nedeniyle- olarak grnr. Ne var ki para, P henz para-sermayeye dnmeden, ekonomik sistemin genel niteliinde herhangi bir deiiklik olmadan, hizmet denilen eylerin satn alcs olarak ok nceden ortaya kar. Ne tr bir metaya dnt para iin hi farketmez. O, yalnz fiyatlan ile de olsa belli bir miktarda paray dnsel olarak temsil ettiklerini gsteren, paraya dnmeleri olasln tayan ve para ile yer deitirmedike sahipleri iin kullanm- deerlerine dnebilecekleri biime brnmeyen btn metalann evrensel edeeridir. Emek-gc bir kez, sahibine ait bir meta olarak pazara gelince, ve sat emek karl deme [sayfa 40] biimini alarak cret ekline brnnce, alm ile satm artk herhangi bir metadan daha artc deildir. Burada karakteristik olan ey, emek-gc metann satn alnabilir oluu deil, emek-gcKarl Marks 35 Kapital I

nn bir meta olarak ortaya kdr. P-M<^fl, yani para-sermayenin retken sermayeye dnmesi yoluyla, kapitalist, retimin nesnel ve kiisel etmenlerini, bunlar metalar-dan olutuuna gre, biraraya getirmi olur. Eer para ilk kez retken sermayeye dntrlm ise, ya da sahibi iin ilk kez para-sermaye ilevini gryorsa, kapitalistin ie, emek-gcn satnalmadan nce binalar, makineler, vb. gibi retim aralan satnalmakla balamas gerekir. nk emek-gcn diledii gibi harekete geirmek durumunda kalr kalmaz, bunu emek-gc olarak kullanabilmesi iin retim aralarna sahip olmak zorundadr. Durumun kapitaliste sergilenmesi byledir. Emeki asndan ise yledir: Satlana ve retim aralan ile iliki iine girene dek kendi emekgcnn retken biimde uygulanmas olanakszdr. Satndan nce emek-gc, bu yzden, retim aralann-dan, yani uygulanmasnn maddi koullanndan ayn olarak vardr. Bu aynlk halinde emekgc, ne sahibi iin kullanm-deeri retiminde dorudan doruya, ne de yaamn srdrebilmek iin onun sat ile meta retiminde kullanlamaz. Ama sat sonucu retim aralar ile iliki iine sokulduu andan balayarak, tpk retim aralar gibi, alcnn retken sermayesinin bir ksmn oluturur. P-E hareketinde para sahibi ile emek-gc sahibinin yalnzca alc ve satc ilikisi iersine girdikleri, birbirlerinin karsna, para sahibi ve meta sahibi olarak ktklan dorudur. Bu bakmdan bunlar salt bir para ilikisi iersine girerler. Ama ayn zamanda alc, daha balangta, emek-gcnn sahibi tarafndan retken bir biimde harcanm iin maddi koullar olan retim aralarnn sahibi sfatyla da ortaya kar. Bir baka deyile, bu retim aralar, bir bakasnn mal olmas nedeniyle emek-gc

sahibi ile kartlk halindedir. te yandan, emeini satan kimse, bir bakasnn emek-gcne fiyat bien ve gerekten retken sermaye olabilmesi iin bu emek-gcn sermayesiyle btnletirmek zorunda olan bir alc ile yzyze gelir. Bu nedenle kapitalist ile cretli-emeki arasndaki snf ilikisi, P-E hareketinde (emeki ynnden E-P hareketinde) [sayfa 411 yzyze geldikleri anda balam demektir. Bu, bir alm-satm, bir para ilikisidir, ama alcnn kapitalist, satcnn cretli-emeki olduu kabul edilen bir alm-satmdr. Ve bu ilikisi, emek-gcnn gereklemesi iin gerekli koullardan, yani geim aralan ile retim aralarnn bir bakasnn mal olarak emek-gc sahibinden ayrlm olmas olgusundan doar. Biz, burada, bu ayrlmann kkeni ile ilgilenmiyoruz. P-E hareketi balar balamaz bu ayrlk varolur. Bizi burada ilgilendiren ey udur: Eer P-E, burada, para-sermayenin ya da sermayenin varolu biimi olarak parann bir ilevi olarak ortaya kyorsa, bu, salt parann burada, yararl bir insan faaliyeti ya da hizmeti iin deme arac roln yklenmesinden ileri gelmez; u halde, bu, hi bir zaman parann deme arac
36 Kari Marks Kapital II

ilevi sonucu domu deildir. Parann bu ekilde harcanabilmesinin tek nedeni, emek-gcnn kendisini, kendi retim aralarndan (emek-gcnn kendisinin retim arac olarak geim aralan da buna dahildir) aynlm durumda bulmas ve bu ayrln ancak emek-gcnn retim aralan sahibine satlmasyla stesinden gelinebilmesidir; ite bunun iin, emek-gcnn faaliyeti -ki bu hi bir zaman kendi fiyatnn yeniden-retimi iin gerekli-emek miktan ile snrl deildir-, ayn ekilde, onu satnalan ilgilendirir. retim sreci srasndaki sermaye ilikisi, yalnzca bu ilikinin dolam hareketinin, alc ile satcnn kar karya geldikleri farkl temel ekonomik koullarn, bunlann snf ilikilerinin doasnda varolmasndan doar. Bu ilikiyi yaratan, nitelii nedeniyle para deildir; daha ok, salt para-ilevinin sermaye-ilevine dnmesine yolaan bu ilikinin varldr. Para-sermaye (imdilik biz, burada, karmza kt, zel ilevinin snrlar ierisinde yalnz bu sermaye ile ilgileniyoruz) kavramnda iki yanl, ya birbirlerine paralel ya da kesierek giderler. nce, sermaye-deerin, para-sermaye nitelii ierisinde yerine getirdii ilevler -ki, o bu ilevleri salt para biiminde olmas nedeniyle yerine getirebilir- yanllkla onun sermaye niteliine balanr; oysa bunlar yalnzca sermaye-deerin para biimine, para olarak grnd biime baldrlar. Sonra, bunun tersine, para-ilevinin onu ayn zamanda sermaye-ilevi haline getiren zgl ierii, parann niteliine (para burada sermaye ile kartrlyor) balanr; oysa para-ilevi, burada, P-E [sayfa 42] hareketinin belirttii trden, ve salt meta dolamnda ve buna tekabl eden para dolamnda hi bulunmayan toplumsal koullan ngrr. Kle alm-satm, eklen ayn zamanda bir meta alm-satmdr, Ama klelik olmakszn, para bu ilevi yerine getiremez. Eer klelik varsa, ite o zaman kle almna para yatrlabilir. Buna karlk, srf parann varl klelii olanakl klamaz. Bir insann kendi emek-gcn (kendi emeinin sat biiminde ya da cret biiminde) satmasnn tek bana bir olgu oluturmayp, meta retimi iin toplumsal kesin bir koul olabilmesi, ve bu nedenle para-sermayenin, toplumsal boyutta, yukarda tartmas yaplan P-M< ^A ilevini yerine getirebilmesi iin, retim aralan ile emek-gc arasnda balangta bulunan ban zld tarihsel srecin varl kabul edilir; bu sre sonucudur ki, byk halk yn, retim aralarndan yoksun emekiler, bu retim aralarna sahip bulunan emeki-olmayanlar ile yzyze gelmilerdir. Bu durumda, retim aralar ile emek-gc arasndaki ban biiminin, zlmeden nce, emekinin kendisi de bir retim arac olarak dier retim aralarna dahil bulunma biiminde, ya da kendisi bunlara sahip olmak biiminde olmasnn bir nemi yoktur. P-M< gA ilikisinin ardnda yatan ey dalmdr, bu dalm, tketim nesnelerinin dalm gibi allagelen anlamda olmayp, retim elerinin kendisinin dalmdr; retimin maddi etmenlerinin younlamas
Kari Marks 37 Kapital I

bir yanda, emek-gcnn bir bana te yanda olmasdr. retim aralan, retken sermayenin bu maddi ksm, bu nedenle P-E hareketi, evrensel, toplumsal bir hareket halini almadan nce emekinin karsna bu haliyle, yani sermaye olarak kmak zorundadr. Kapitalist retimin bir kez yerletikten sonra daha sonraki gelimelerinde yalnz bu aynl yeniden yaratmakla kalmayp bunun boyutlarn, egemen toplumsal koul halini alncaya kadar gitgide genilettiini daha nce grmtk.* Bununla birlikte, bu sorunun baka bir yan daha vardr. Sermayenin doup gelimesi ve retimi denetimi altna alabilmesi iin, ticaretin gelimesinde belli bir aamaya ulalmas kabul edilir. Bu nedenle bu, ayn zamanda meta dolamna ve dolaysyla meta [sayfa 43] retimine de uygulanr; nk, sat iin, yani meta olarak retilmedike hi bir nesne meta olarak dolama giremez. Ne var ki, kapitalist retim bunun temeli grevini yklenene dek meta retimi, retimin normal ve egemen tipi haline gelemez. Szde kyllerin kurtulu hareketinin sonucu, tarm serilerin zorunlu emei yerine cretli-emekilerin

yardm ile yrtmek zorunda kalan Rus toprak sahipleri iki eyden yaknyorlar: Birincisi, para-sermaye ktlndan. rnein, daha rn satlmadan nce, tam da ilk koul olan nakit para ktl varken olduka ok byk meblalarn cretli-emekilere denmesi gerektiini sylyorlard. retimin kapitalist biimde yrtlebilmesinden nce, zellikle cretlerin denmesi iin sermayenin para eklinde daima hazr olmas gerekir. Ama toprak sahipleri umudu kesmemeliydiler. nsan beklemeyi bilmeliydi; zaman gelince sanayi kapitalisti emri altnda yalnz kendisine ait paray deil, l'argent des autres'u** da bulacakt. kinci yaknma daha da ilgintir. Bu yaknma, insann elinde paras olsa bile her zaman yeter sayda emeki bulunmamas yolundayd. Nedeni uydu ki, Rus iftlik-emekileri, ky topluluklarnda topran ortak mlkiyeti yznden, retim aralanndan tamamen aynlmamlar ve dolaysyla, szcn tam anlamyla henz "serbest cretli-emeki" olamamlard. Ama bu cretli-emekinin toplumsal lekte varl, P-M iin, parann metaya evrilmesi, para-sermayenin retken sermayeye dntrlebilmesi iin bir sine qua non'dur.*** Bu nedenle, uras apaktr ki, para-sermayenin dolam forml P-M ... R... M'-P', ancak daha nceden gelimi bulunan kapitalist retim temeli zerinde sermaye dolamnn doal biimidir; nk bu, toplumsal lekte bir cretli-emekiler snfnn varln ngrr. Kapitalist retimin, yalnz meta ve art-deer yaratmakla kalmayp, ayn zamanda gitgide artan lde bir cretli-emekiler snfn yeniden-rettiini, ve dorudan reticilerin byk ounluunu bu snfa kattn grm
* Kari Marx, Kapital, Birinci Cilt, Yedinci Ksm. -Ed. ** Bakalarnn paras, -. *** Zorunlu neden ya da olmazsa olmaz, -f.
38 Kari Marks Kapital II

bulunuyoruz. Bunun gerekletirilmesinin ilk koulu, devaml bir cretli-emekiler snfnn varl olduu iin, P-M ... R ... M'-P', retken sermaye biiminde bir sermayeyi, yani retken sermaye dolam biimini
ngrr, [sayfa 44]

II. KNC AAMA RETKEN SERMAYENN LEV Bizim burada incelediimiz sermaye dolam, P-M dolam hareketiyle, parann metalara dnmesiyle, yani satnalmayla balar. Dolamn, bu nedenle, kart bir bakalam ile, M-P ile, metalann paraya dnmesiyle, yani satla tamamlanmas gerekir. Ama P-M < ^A hareketinin dorudan sonucu, para biiminde yatrlan sermaye-deer dolamnn kesintiye uramasdr. Para-sermayenin retken sermayeye dnmesiyle sermaye-deer, artk dolama devam edemeyecei, tketime, yani retken tketime girmek zorunda olduu maddi bir biim kazanmtr. Emek-gcnn, emein kullanm, ancak emek-sreci iersinde maddeleebilir. Kapitalist, emekiyi klesi olmad ve emekgcnn belli bir sre iin kullanma hakk dnda bir ey satnalmad iin bir meta gibi tekrar satamaz. te yandan, kapitalist, bu emek-gcn onun yardmyla meta yaratmak iin retim aracndan yararlanma dnda kullanamaz. Demek ki, birinci aamann sonucu, ikinci aamaya, sermayenin retkenlik aamasna giritir. Bu hareket, P-M< ^A ... R forml ile temsil edilmitir ve noktalar sermaye dolamnn kesintiye uradn belirtmektedir, oysa dairesel hareketi devam etmektedir, nk metalann dolam alanndan retim alanna gemektedir. lk aama, para-sermayenin retken sermayeye dnmesi, bu nedenle, ikinci aamann, retken sermayenin iler hale gelmesinin salt bir habercisi ve balang andr. P-M< ^A , bu hareketi yapan bireyin emrinde herhangi bir kulla-nm-biiminde deerlerin bulunduunu deil, ayn zamanda, bunlara para biiminde sahip olduunu, yani onun para sahibi olduunu da ngrr. Ne var ki, bu hareket, salt bir para elden karma hareketinden ibaret olduu iin, bireyin para sahibi olarak kalabilmesi ancak paray elden karma hareketinin ayn zamanda parann dn anlamn ta-masndandr. Ama para ancak metalann sat yoluyla dnebilir. Bylece yukardaki hareket onun bir meta reticisi olmasn varsayar. P-E, cretli-emeki, yalnzca kendi emek-gcn satarak yaar. Emek-gcnn korunmas -emekinin kendi-kendini muhafazas- gnlk tketimi gerektirir. Byle olunca, E-P-M [sayfa 45] ya da M-P-M hareketlerini, kendi-kendisini korumas amacyla gerekli satn almalar yineleyebilmesi iin, tketimi iin demelerin olduka ksa aralklar ile devaml yinelenmesi gerekir. Bu. nedenle kapitalistin daima cretli-emek-inin karsna bir para-kapitalist nitelii ile kmas ve sermayesinin paraKarl Marks 39 Kapital I

sermaye olmas zorunluluu vardr. te yandan, cretli-emekilerin, bu dorudan reticiler kitlesinin, E-P-M hareketini yerine getirebilmesi iin, bunlar daima gerekli geim aralann satnalnabilecek biimde, yani metalar eklinde karlarnda bulmalan gerekir. Bu durum, meta biimindeki rnlerin dolamnda ve ayn zamanda retilen metalarn hacminde yksek derecede bir gelimeyi gerekli klar. cretli-emek aracl ile retim evrensel hale gelince, meta retimi, genel retim biimi olmak durumundadr. Bu retim biimi bir kez genel durum alnca, gittike artan toplumsal bir iblmn birlikte getirir; yani belli bir kapitalist tarafndan retilen nesnelerde gitgide artan bir farkllama olur

ve birbirini tamamlayan retim sreleri bamsz sreler halinde blnrler. P-A, bu nedenle, P-E ile ayn lde geliir; yani, retim aralar retimi meta retiminden, bu retim aralarnn mlkiyeti kime ait ise o lde aynlm olurlar. Ve retim aralan artk her meta reticisi karsnda, kendisinin retmedii, ama kendi zel retim sreci iin satn ald metalar olarak bulunurlar. Bunlar, bamsz olarak altrlan ve onun retim alanndan tamamen aynlm bulunan retim kollanndan gelirler ve bu nedenle de onun kendi dalna satnalnmas gerekli metalar olarak girerler. Meta retiminin maddi koullar, dier meta reticilerinin rnleri olarak tpk metalar gibi gitgide artan lde onun karsna karlar. Ve kapitalistin, ayn lde, para-kapitalist roln benimsemesi gerekir; bir baka deyile, sermayesinin, para-sermaye ilevlerini yklenmesini gerektiren boyutlar bymtr. te yandan, kapitalist retimin temel koulunu douran ayn koullar, bir cretli-iiler snfnn varl, her trl meta retiminin, kapitalist meta retimine geiini kolaylatnr. Kapitalist retim gelitike, ounluu reticilerin gereksinmelerini karlamak iin kurulmu bulunan ve ancak rn fazlasn metaya dntren dier btn eski retim biimleri zerinde ayrc, blc bir etki yapar. Kapitalist retim, balangta, grnte retim biimini etkilemeksizin, rnlerin satn ana [sayfa 46] ama haline getirir. rnein, kapitalist dnya ticaretinin, in, Hindistan, Arap, vb. gibi uluslar zerindeki ilk etkisi byle olmutu. Ama, sonralar, kk sald her yerde kapitalist retim, ya reticilerin kendi a-lmalan ya da yalnzca rn fazlasnn meta olarak satlmas zerine dayanan her eitten meta retimini yok eder. Kapitalist retim, nce meta retimini genelletirir, sonra da yava yava btn meta retimini, kapitalist meta retimine dntrr.3 retimin toplumsal biimi ne olursa olsun, emekiler ile retim aralar daima onun etmenleri olarak kalrlar. Ama birbirlerinden aynl-malar halinde bu etmenlerden birisi ancak potansiyel olarak bulunabilir. nk retimin devam iin bunlarn birlemeleri zorunludur. Bu birlemenin gerekletirildii zgl biim, toplum yapsnn farkl ekono3

Elyazmas VU'nin sonu. Elyazmas VTin balangc. -F.E. 40 Kari Marks Kapital II

mik devirlerini birbirinden ayrr. imdiki durumda, serbest iinin retim aralanndan ayrlmas, verilmi bulunan k noktasdr, ve biz, nasl ve hangi koullar altnda bu iki enin kapitalistin elinde birletiini, yani sermayesinin retken varlk biimi olarak birletiini grm bulunuyoruz. Metalarn kiisel ve maddi yaratclan bylece biraraya getirildikten sonra giritikleri fiili sre, retim srecinin kendisi, bu nedenle sermayenin bir ilevi oluyor; nitelii ve z, bu yaptn birinci cildinde aynntlaryla tahlil edilen kapitalist retim sreci oluyor. Meta retimi ile uraan her giriim, ayn zamanda, tr emek-gc smrme giriimi haline geliyor. Ne var ki, yalnz kapitalist meta retimi, a ac bir smr biimi halini alyor ve tarihsel geliim seyri iersinde, emek-srecinin rgtlenmesi ve teknikteki byk gelimeler yoluyla toplumun tm ekonomik yapsn btn eski alar, glgede brakacak ekilde kknden deitiriyor. Yatrlan sermaye-deerin varlk biimleri olduklanna gre, retim aralar ve emek-gc, deer ve dolaysyla art-deer retme sreci srasnda brndkleri farkl roller nedeniyle, deimeyen ve deien sermaye halinde birbirlerinden ayrlrlar. retken sermayenin farkl eleri olarak bunlar, aynca, kapitalistin mlkiyetindeki retim aralan, retim sreci dnda bile kendi sermayesi olarak kald halde, emek-gcnn yalnz bu sre iersinde bireysel sermayenin varlk eklini almas olgusu ile de birbirlerinden farkldrlar. Emek-gc yalnzca [sayfa 47] satcsnn, cretli-emekinin elinde bir meta olduu halde, ancak alcsnn, onun geici bir sre iin kullanma hakkn satnalann elinde sermaye halini alr. retim aralar, emek-gc, yani retken sermayenin bu kiisel varlk biimi kendilerinde somutlaana kadar, retken sermayenin maddi biimleri ya da retken sermaye halini alamazlar. nsann emek-gc, nitelii gerei, retim aralanndan daha fazla sermaye deildir. Bunlar bu belirli toplumsal nitelii, ancak belli tarih ierisinde gelimi koullar altnda kazanrlar; tpk, ancak bu gibi koullar altnda para niteliinin deerli madenler ya da para-sermayenin para zerine damgalanmas gibi. retken sermaye, ilevlerini yerine getirirken, daha yksek deerde bir rnler kitlesine dntrlmek amac ile kendisini oluturan ksmlan tketir. Emek-gc, salt onun organlanndan birisi gibi hareket ettii iin, rndeki art-emein retken sermayeyi oluturan elerin deerinin zerinde yaratt deer fazlal da, gene sermayenin bir mey-vesidir. Emek-gcnn art-emek ksm, sermaye hesabna harcanan bedava emektir; byle olduu iin de kapitaliste art-deer, kendisine hi bir edeer demeye malolmayan bir deer oluturur. Bu nedenle rn, yalnz bir meta olmayp, art-deer ile ykl bir metadr. Metan deeri R + a'ya eittir; yani metan retiminde tketilen retken sermaye R ile, onun yaratt art-deer a'nn toplamna eittir. Bu metan 10.000 libre iplik olduunu ve bu miktar ipliin yapmnda tketilen reKarl Marks 41 Kapital I

tim aralarnn deerinin 372 sterlin, emek-gcnn deerinin ise 50 sterlin olduunu kabul edelim. Eirme sreci srasnda, iplikiler, iplie, emekleriyle tketilen 372 sterlin deerinde retim aracn katmlardr ve ayn zamanda harcadklar emek-gc ile orantl olarak, diyelim 128 sterlin miktarnda

yeni deer yaratmlardr. Bylece 10.000 libre iplik 500 sterlinlik bir deeri temsil etmektedir. III. NC AAMA. M'-P' Metalar, art-deer yaratm bulunan sermaye-deerin -dorudan doruya retim srecinin kendisinden doan- bir ilevsel varlk biimi olarak meta-sermaye halini alrlar. Meta retimi, eer btn toplumda kapitalist biimde yrtlyorsa, btn metalar, ister demir cevheri, ister Brksel dantelas, slfrik asit ya da puro olsun, daha balangta meta-sermayenin [sayfa 48] eleri olurlar. Bir yn meta arasnda hangilerinin nitelikleri gerei sermaye snfna girecekleri, hangilerinin ise sradan meta hizmetini grecekleri sorunu, skolastik ekonomi politiin durup dururken icat ettii sevimli dertlerden biridir. Meta biimindeki sermaye, meta ilevini yerine getirmek zorundadr. Sermayeyi oluturan mallar zellikle pazar iin retilmilerdir ve satlmak, paraya dnmek, yani M-P srecinden gemek zorundadrlar. Diyelim, kapitaliste ait meta, 10.000 libre pamuk iplii olsun. Eer eirme srecinde tketilen retim aralannn deeri 372 sterlin ise ve 128 sterlinlik yeni deer yaratlm ise, ipliin 500 sterlinlik bir deeri vardr ve bu ayn miktardaki fiyatnda ifadesini bulmutur. Gene diyelim ki, bu fiyat, M-P sat ile gereklemi olsun. Peki bu basit meta dolam hareketini ayn zamanda bir sermaye-ilevi haline getiren ey nedir? Bu dolamda hi bir deiiklik olmamakta, ne metan kullanm niteliinde -nk alcnn eline o gene bir kullanm nesnesi olarak gemektedir-ne de deerinde bir deiiklik olmaktadr; nk bu deer, byklkte deil, yalnzca biimde bir deime geirmitir. O, balangta iplik biiminde vard, imdi ise para biiminde vardr. Bylece, ilk aama P-M ile son aama M-P arasnda esasl bir aynm olduu apaktr. Orada, yatrlan para, para-sermaye grevini yerine getirmektedir, nk, dolam aracl ile, zgl bir kullanm-deerinde metalara dnmtr. Burada ise metalar, sermaye niteliklerini, dolamlanna balamadan nce, retim srecindeki hazr biimiyle kendileriyle birlikte getirdikleri lde ancak sermaye olarak hizmet edebilirler. Eirme sreci srasnda iplikiler, 128 sterlin deerinde iplik yaratmlardr. Bu miktarn, diyelim 50 sterlini, kapitalist iin yalnzca emek-gcne yatrd parann edeerini temsil eder, buna karlk 78 sterlini -emek-gcn smrme derecesi yzde 156 olduu zaman- art-deeri oluturur. 10.000 libre ipliin deeri, bu nedenle, nce, tketilen retken sermaye R deerini ierir; bunun deimeyen ksm 372 sterlin, deien ksm 50 sterlin
42 Kari Marks Kapital II

olup toplam 422 sterlin, 8.440 libre iplie eittir. imdi, retken sermaye R'nin de-eri, onu oluturan elerin deeri M'ye eittir ve bunlar P-M aamasnda kapitalistin karsna satclarn ellerindeki metalar olarak kmlardr. kinci olarak, ipliin deeri, aynca 78 sterlinlik bir art-deeri [sayfa 49] iermektedir ve bu 1.560 libre iplie eittir. 10000 libre ipliin deerinin ifadesi olarak M, demek ki, M art DM'dir ya da M art M'deki bir arttr (bu art 78 sterline eittir) ve biz, buna, m diyeceiz, nk bu, imdi, ilk M deer gibi ayn meta biiminde vardr. 10.000 libre ipliin 500 sterline eit olan deeri, bu nedenle M + m = M' ile temsil edilir. 10.000 libre ipliin deer ifadesi M'yi M' haline getiren ey, ipliin deerinin mutlak bykl (500 sterlin) deildir; nk bu, dier bir miktar metan deer ifadesi olan herhangi bir M'de olduu gibi, kendinde somutlaan emek miktar ile belirlenir. Bu, onun nispi deer-bykl, retiminde tketilen sermaye R'ye kyasla deer bykldr. O, bu deer ile birlikte bir de retken sermayenin salad art-deeri ierir. Onun deeri daha byktr ve sermaye-deerinin bu art-deer m kadar fazlasdr. 10.000 libre iplik, bu artdeer ile genilemi, zenginlemi sermaye-deerin taycsdr ve byle olmas, kapitalist retim srecinin rn olmasndan ileri gelmektedir. M' bir deer-bant ifade eder; retilen metalarn deerinin, bunlann retimi iin harcanan sermayenin deerine olan bantsn ifade eder. Bir baka deyile, bu metan deerinin, sermaye-deer ile art-deerden olutuu olgusunu ifade eder. 10.000 libre iplik, retken sermaye R'nin dnm bir biimi olmas nedeniyledir ki, meta-sermaye M"n temsil eder; demek oluyor ki, balangta ancak bu bireysel sermayenin dolamnda bulunan ya da yalnzca sermayesinin yardm ili iplik reten kapitalist iin varolan bir iliki iersinde M"n temsil etmektedir. Deer taycs nitelii iersinde 10.000 libre iplii meta-sermayeye eviren ey, deyim yerindeyse, bir d iliki deil, yalnzca bir i ilikidir. plik, doutan tad kapitalist damgay, deerinin mutlak byklnde deil nispi byklnde, yani kendi deer byklnn, metaya dnmeden nce kendisinde somutlaan retken sermayenin tad deerle kyaslanmas ile aa vurur. yleyse eer bu 10.000 libre iplik, deeri olan 500 sterline satlrsa, bu dolam hareketi kendi bana dnldnde M-P ile zdetir, yani deimeyen bir deerin, meta biiminden para biimine salt bir dnmdr. Ama, bireysel bir sermayenin dolamnda zel bir aama olarak ayn hareket, bir metada somutlaan 422 sterlinlik bir sermaye-deer ile, gene ayn metada somutlaan 78 sterlinlik bir art-deerin [sayfa 501 gereklemesidir. Yani bu, M'-P' hareketini temsil eder, meta-ser-mayenin, meta-biiminden para-

biime dnmesidir.4 M"nn ilevi artk btn metalarn ilevidir; yani kendini paraya
4

Elyazmas Vl'nin sonu. Elyazmas V'in balangc. -F.E. Kari Marks 43 Kapital I

dntrmek, satlmak, M-P dolam aamasndan gemektir. imdi genilemi bulunan sermaye, meta-sermaye biiminde kald, pazarda hareketsiz durduu srece retim sreci de hareketsiz durumdadr. Meta-sermaye, ne rn yaratcs, ne de deer yaratcs olarak hareket etmektedir. Belli bir sermaye-deer, ok farkl derecelerde rn ve deer yaratcs olarak hizmet eder ve yenidenretimin boyutlan, bu sermayenin, meta-biimden syrlarak para-biime brnmesinin zel hzna ya da satnn sratine bal olarak byyecek ya da daralacaktr. Belli bir sermayenin etkinlik derecesinin retkenlik srecinin olanaklarna bal bulunduu ve bunun da bir lde kendi deer byklnden bamsz olduu birinci ciltte gsterilmiti.* Burada ise, dolam srecinin, sermayenin deer byklnden bamsz yeni gleri harekete geirdii ve onun etkinlik derecesini, genilemesini ve daralmasn belirledii grlyor. Metalar kitlesi M' genilemi sermayenin taycs olarak ayrca btnyle M'-P' bakalamndan gemek zorundadr. Satlan miktar burada balca belirleyicidir. Tek bir meta, burada yalnzca toplam kitlenin tamamlayc ksm saylr. 10.000 libre iplikte 500 sterlinlik deer mevcuttur. Eer kapitalist ancak 7.440 libreyi deeri olan 372 sterline satmay baarm ise, yalnz deimeyen sermayesinin deerini, harcanan retim aralannn deerini yerine koymu olur. Eer 8.440 libre satarsa yalnzca yatrlan toplam sermaye-deeri elde eder. Biraz art-de-er gerekletirmek iin daha fazla satmas, 78 sterlinlik (1.560 librelik ipliin) tm art-deeri gerekletirmek iin ise 10.000 librenin hepsini satmas gerekir. Para olarak 500 sterlinde, yalnzca satt metan edeerini alm olur. Dolam iersinde bu alverii, yalnzca M-P'dir. Eer emekilerine cret olarak 50 sterlin yerine 64 sterlin derse, artdeeri, 78 yerine ancak 64 sterlin olur ve smr derecesi yzde 156 yerine yalnzca yzde 100 olacaktr. Ama ipliin deeri deimeyecektir; yalnz deeri oluturan ksmlar arasndaki bant farkl olacaktr, [sayfas] Dolam hareketi M-P, gene, 10.000 libre ipliin, deeri olan 500 sterline satn temsil edecektir. M', M + m'ye (ya da 422 art 78 sterline) eittir. M, retken sermaye R'nin deerine eittir ve bu da P'nin deerine, P-M hareketinde yatnlan paraya, rneimizde 422 sterlin tutan retim elerinin satn alnmas iin harcanan paraya eittir. Eer metalar kitlesi deeri zerinden satlm ise M 422 sterline, m 78 sterline, 1.560 libre ipliin art-rn deerine eittir. Eer biz m'yi para olarak ifade ederek p dersek, M'-P' = (M + m) - (P + p) ve bylece P-M ... R ... M'-P' dolam genilemi biimiyle, P-M< ^A ... R... (M + m) - (P + p) ile temsil edilir. lk aamada kapitalist, tketim mallann, gerek anlamda meta
* Bkz: Kari Marx, Kapital, Birinci Cilt, Yedinci Ksm, Yirmidrdnc Blm, Drdnc Kesim, s. 615-625. -. AA Kari Marks Kapital II

pazan ile emek pazanndan alr. nc aamada tekrar metalar geri srer ama yalnz tek bir pazara, gerek anlamda meta pazanna. Ne var ki, onun pazardan metalar aracl ile, ilk kez oraya srdnden daha byk bir deeri geriye almasnn nedeni, yalnzca pazardan ilk kez ektiinden daha fazla bir meta-deeri oraya geri srmesinden ileri gelir. Pazara, o, P deerini srer ve oradan edeeri M'yi eker; tekrar oraya M + m'yi srer ve onun edeeri P + p'yi eker. P, rneimizde, 8.440 libre ipliin deerine eitti. Ama o, pazara 10.000 libre srer ve dolaysyla oradan ektiinden daha byk bir deeri tekrar srm olur. te yandan, pazara bu oalm deeri srmesinin tek nedeni, retim srecinde emek-gcn smrerek (rnn, art-rn diye ifade edilen bir ksm olarak) art-deer yaratm olmasdr. te bu srecin rnleri olmalan nedeniyledir ki, metalar kitlesi, meta-sermaye, genilemi sermaye-deer taycs halini alrlar. M'-P', hareketi ile hem yatrlm sermaye-deer ve hem de art-deer gerekletirilmi olur. Her ikisinin de gereklemesi, bir dizi satlarla ya da M'-P' ile ifade edilen tm metalar kitlesinin toptan sat ile ayn anda olmutur. Ne var ki, ayn M'-P' dolam hareketi, sermaye-deer iin ayndr, art-deer iin ayndr, nk bunlardan herbirisi iin dolamlannn farkl bir aamasn, dolam alannda geirmek zorunda olduklar bir dizi bakalamn farkl bir kesimini ifade eder. Art-deer, m, ancak retim sreci srasnda dnyaya gelmitir. Meta pazarnda, ilk kez, metalar biiminde ortaya kmtr. Bu onun ilk dolam biimidir; m-p hareketi ilk dolam hareketi ya da kart dolam [sayfa 52] hareketi, yani tersine bakalam p-m ile tamamlanacak olan ilk bakalamdr.5 Ayn M'-P' dolam hareketinde sermaye-deer M'nin yapt, ve onun iin M-P dolam hareketini oluturan dolamda -M burada R'ye, yani ilk yatrlan P'ye eittir- durum farkldr. Sermaye-deer, ilk dolam hareketini, P, para-sermaye biiminde amtr ve M-P hareketi ile ayn biime dnmektedir. Bu nedenle, iki kart dolam aamasndan, nce P-M sonra M-P aamasndan gemitir ve kendini dairesel hareketine yeni batan balayabilecei biimde bir kez daha bulmutur. Art-deer iin, metabiime, para-biime ilk dnm oluturan ey, sermaye-deer iin kendi dnn, ya da ilk parabiime tekrar dnm oluturur.

P-M< ^A hareketi ile para-sermaye, edeer bir metalar kitlesine, E ve A'ya dnmtr. Bu metalar artk meta ilevini, satlacak nesneler olma ilevini yerine getirmezler. Bunlarn deerleri imdi artk onlar satnalan kapitalistin elindedir ve onun retken sermayesi R'nin deerini temsil eder. Ve, R'nin ilevi iersinde, retken tketim ile, retim
5

Sermaye-deer ile art-deeri ne kadar ayrrsak ayralm bu dorudur. 10.000 libre iplik 1.560 libre iplik ya da 78 sterlinlik artdeer ierir; ayn ekilde bir libre ya da bir ilinlik iplik 2.496 ons iplik ya da 1.872 penilik art-deer ierir.
Kari Marks 45 Kapital I

aralarndan maddeten farkl bir tr metaya, deeri yalnz korunmu olmakla kalmayan 422 sterlinden 500 sterline artan iplie dnm olur. Bu gerek, bakalam aracl ile, ilk aamada P-M hareketinde pazardan alnan metalann yerini farkl zde ve deerde metalar almtr ve bunlar, artk, meta ilevini yerine getirmek, paraya dnmek ve satlmak durumundadrlar. retim sreci, bu nedenle, bu noktaya kadar yalnzca ilk evresi, P-M hareketi tamamlanan sermaye-deerin dolam srecinin kesintiye uramas gibi grnr. M, ikinci ve tamamlayc M-P evresinden, z ve deer olarak deiiklikten sonra gemi olur. Ama kendi bana ele alndnda sermaye-deeri ilgilendirdii kadanyla, retim srecinde, yalnzca kullanm-biiminde bir deiiklik olmutur. Eskiden 422 sterlin deerinde E ve A biimindeyken, imdi, 422 sterlin deerinde ya da 8.440 libre iplik biiminde vardr. Demek ki, biz, art-deerden ayr olarak, sermaye-deerin yalnzca iki dolam evresini dnrsek, onun, 1 P-M ve 2 M-P aamalarndan getiini ve ikinci M'nin ilk [sayfa 53] M ile ayn deerde olduu halde farkl bir kullanm-biimine sahip bulunduunu grrz. u halde, burada metan iki kez ve kart ynlerde yer deitirmesinden tr -paradan metaya ve me-tadan paraya dnmesipara biiminde yatnlan deerin kendi para biimine dnmesini, yani tekrar paraya evrilmesini gerekli klan bir dolam biiminden, P-M-P evresinden geer. kinci ve son bakalam, para olarak yatrlan sermaye-deerin para-biime dnn oluturan ayn M'-P' dolam hareketi, art-deer iin -meta-sermaye ile birlikte doan ve onun para-biime dnmesi ile birlikte gerekleen art-deer iin- ilk bakalam, meta-biimden para-biime dnmesini, M-P, ilk dolam evresini temsil eder. Buna gre, burada, bizim yapmamz gereken iki tr gzlem vardr. nce, sermaye-deerin ilk parabiime son olarak dnmesi, meta-sermayenin bir ilevidir. Sonra, bu ilev, art-deerin kendi ilk meta-biimden, para-biime ilk dnmn ierir. Demek ki, para-biim burada ifte bir rol oynamaktadr. Bir yandan, balangta para olarak yatnlan deerin geri dnd bir biim oluyor; yani sreci balatan deerin biimine bir dn oluyor. te yandan ise, balangta dolama meta-biimde giren bir deerin ilk dnm biimi oluyor. Eer meta-sermayeyi oluturan metalar, varsaydmz gibi, deerleri zerinden satlrsa, M art m edeeri olan P art p'ye dnr. Gereklemi olan metasermaye, imdi kapitalistin elinde u biimde bulunur : P art p (422 sterlin art 78 sterlin = 500 sterlin). Sermaye-deer ile art-deer, imdi para biiminde, evrensel edeer biiminde vardr. Srecin sonunda sermaye-deer, bylece, srece girdii biimi tekrar alr ve para-sermaye olarak imdi artk yeni bir sreci aabilir ve bu sreten geebilir. Bu srecin balang ve son biimleri parasermaye P biimlerinde olduu iin, biz, bu biimde dolam srecine, para-sermayenin dolam diyoruz. Srecin sonunda deimi bulunan,
46 Kari Marks Kapital II

biim deil, yalnzca yatrlan deerin bykldr. P art p, belli byklkte bir para miktanndan, rneimizde 500 sterlinden baka bir ey deildir. Ama, gereklemi meta-sermaye olarak sermayenin dolam sonucu bu para miktar, sermaye-deer ile artdeeri ierir. Ve bu deerler, artk, [sayfa 54] iplikte olduu gibi ayrlmaz biimde birlemi durumda olmayp yanyana durmaktadrlar. Satlan her ikisine de bamsz bir para-biim vermitir; bu parann 211 /250'si 422 sterlinlik sermaye-deeri temsil eder ve 30/250'si 78 sterlinlik art-deeri oluturur. Metasermayenin gereklemesiyle meydana gelen bu ayrlmann imdi deineceimiz yalnzca biimsel bir ierii yoktur. Sermayenin yeniden-retimi srecinde, p'nin btnyle ya da ksmen P ile birlemesine ya da ona hi katlmamasna, yani yatrlm bulunan ser-maye-deerin bir paras olarak ilevine devam edip etmemesine bal olarak bu aynlk nemli hale gelir. Hem p ve hem de P, birbirlerinden tamamen farkl dolam srelerinden geebilirler. Sermaye P"nde ilk biimi olan P'ye, para-biimine dnmtr ve bu biim iersinde sermaye olarak maddelemitir. Her eyden nce bir nicelik fark vardr. P iken 422 sterlin idi, imdi P' olarak 500 sterlindir. Bu fark, hareketi yalnz nokta ile belirtilen dolamn nicel bakmndan farkl ular P ... P' ile ifade edilmitir. P'>P, ve P'-P = a, art-deerdir. Bu dairesel P ... P' hareketinin sonucu olarak, imdi yalnzca P' kalmtr; oluum srecinin kendi iersinde yokolup gittii bir rndr. P', imdi ona varlk kazandran hareketten bamsz, kendi bana vardr. Hareket yokolup gitmitir, onun yerine imdi P' vardr. Ama P ile p'nin toplam olan P', yani yatrlan 422 sterlinlik sermaye ile bundaki 78 sterlinlik artn

toplam olan 500 sterlin, ayn zamanda bir nitel banty da temsil eder; oysa bu nitel bant ancak bir ve ayn miktarn paralar arasndaki bir bant olduu iin nicel bir bantdr. imdi ilk biimi iersinde (422 sterlin) bir kez daha bulunan yatnlan sermaye P, gereklemi sermaye olarak vardr. Yalnz kendini eski durumuyla korumakla kalmam, ayn zamanda p gibi (78 sterlin) bir biim iersinde farkllaarak kendini sermaye olarak gerekletirmitir; onunla olan bants, kendindeki bir art, kendinin bir meyvesi, kendinin dourduu bir oalma ile olan iliki gibidir. Deer yaratm olan bir deer olarak gereklemi olduu iin, sermaye olarak gereklemitir. P, bir sermaye bant olarak vardr. P, artk salt para olarak grnmemekte, kendini genileten bir deer olarak ifade edilen, yani kendi kendini geniletme, sahip olduundan daha yksek bir deer dourma [sayfa 55] zelliini tayan para-sermaye roln aka oynamaktadr. P, yaratm olduu, nedeni olduu iin kendisinin sonucu olan, kendi eseri P"nn teki ksm ile bantsndan dolay sermaye halini almtr. Bylece P', sermaye bants ifade eden, kendi iersinde farkllam, ilevsel (kavramsal) ynden ayrlm bir deerler toplam olarak ortaya kar.
Kari Marks 47 Kapital I

Ama bu, kendisinin sonucu olduu sre hi ie karmakszn yalnzca bir sonu olarak ifade edilmitir. Bu durumuyla deerin ksmlar, farkl mallarn, somut nesnelerin, yani eitli kullanm biimleri ve dolaysyla farkl metalarn -deerin salt ksmlan olarak onlarla birlikte ortaya kmayan bir farkdeerleri dnda birbirlerinden nitelike farkl deillerdir. Parada, metalar arasndaki btn farklar yokolur, nk para hepsinde ortak edeer biimidir. 500 sterlin tutarnda bir para miktar, yalnzca herbiri 1 sterlin olan tekdze elerden olumutur. Kkenindeki ara balar bu para miktarnn yaln varlnda silinip yokolduu ve sermayeyi oluturan farkl ksmlar arasndaki zgl farklarn btn izleri retim srecinde kaybolup gittii iin, imdi, yalnz yatrlm sermaye, 422 sterline eit ana parann kavramsal biimi ile, 78 sterlinlik fazla deer arasnda bir fark vardr. P' diyelim 110 sterline eit olsun ve bunun 100 sterlini ana sermaye P'ye, 10 sterlini de art-deer a'ya eit olsun. 110 sterlinlik tutar oluturan bu iki ksm arasnda mutlak bir trdelik olup kavramsal hi bir aynm bulunmaz. Bu tutarn herhangi bir 10 sterlini daima 110 sterlinlik toplam tutann Vu'ini oluturur ve bu miktar yatnlan 100 sterlinlik sermayenin V10'u olabilecei gibi, onun zerindeki 10 sterlin de olabilir. Ana para ile fazla tutar, sermaye ile art-tutar, bu nedenle, toplam tutann kesirli paralar olarak ifade edilebilir. rneimizde 10/u ana paray, yani sermayeyi, '/,, art-tutar oluturur. Bu yzden de, gerekleen sermaye, para ifadesi iinde srecin sonunda, sermaye bantsnn irrasyonel bir ifadesi olarak grlr. Aslnda bu, M' (M art m) ifadesine de uygulanr. Ama arada u fark vardr: M ve m'nin yalnzca ayn trde metalar kitlesinin orantl deer ksmlar olan M', dorudan rn olduu, kendi kkeni R'yi gsterir, oysa dorudan dolamdan karlan bir biim olan P"nde R ile olan dolaysz bant kaybolmutur, [sayfa 56] P"nde bulunan, ana para ile artan mebla arasndaki irrasyonel fark, P ... P' hareketinin sonucunu ifade etmesi ynnden, para-ser-maye olarak tekrar aktif olarak ilemeye balayp da genilemi sanayi sermayesinin para ifadesi olarak sabit olmaktan kar kmaz ortadan kalkar. Para-sermayenin dolam hi bir zaman P' ile balayamaz (oysa imdi P', P'nin grevini yerine getirmektedir): Ancak P ile balayabilir; yani hi bir zaman sermaye bantnn bir ifadesi olarak balayamaz, yalnzca sermayedeerin bir yatrlma biimi olarak balayabilir. 500, terlin, tekrar a retmek iin sermaye olarak bir defa daha yatrlr yatrlmaz, bir geriye dn noktas deil, bir k noktas oluturur 422 sterlinlik sermaye yerine imdi 500 sterlinlik bir sermaye yatnlmtr. Bu, ncekinden daha fazla para, daha fazla sermaye-deerdir, ama onu oluturan iki ksm arasndaki bant kaybolmutur. Gerekten de, 422 sterlin yerine 500 sterlinlik bir tutar, sermaye olarak balangta hizmet edebilirdi.
48 Kari Marks Kapital II

P' olarak ortaya kmak para-sermayenin aktif bir ilevi deildir; P' olarak ortaya kmak daha ok M"nn bir ilevidir. Basit meta dolamnda bile, nce Mj-P, sonra P-M2'de para P, ikinci hareket PM2'ye kadar aktif olarak kendini gstermez. P biiminde ortaya k yalnzca ilk hareketin sonucudur, ve bu nedenle ancak o zaman M'nin dnm biimi olarak grlr. Gerekte, P"nde bulunan sermaye bants, paralarndan birisi sermaye-deerin, dieri bu deer art, srekli yinelenen P ... P' dolamyla P"nn, birisi sermaye dolam, dieri art-deer dolam olmak zere iki dolama ayrlmas lsnde ilevsel bir nem kazanr. Dolaysyla bu iki ksm, yalnz nicelike deil, ayn zamanda nitelike de P'ninp'den farkl ilevlerini yerine getirirler. Ama tek bana alndnda P .../?' kapitalistin tkettii eyi iermeyip yalnzca sermayenin kendini geniletmesini ve, durmadan yenilenen para-sermaye yat-nmlannn dnemsel bymesi biiminde kendini gsteren birikimi ierir. P' eittir P art p, sermayenin irrasyonel biimi olmakla birlikte, ayn zamanda bu, yalnzca, gereklemi biimi iersinde, para retmi olan para biimi iersinde para-sermayedir. Ama bu, parasermayenin ilk aamadaki, P-M< ^A hareketindeki ilevinden farkldr. Bu ilk aamada P, para olarak

dolar, [sayfa 57] Para-sermaye ilevlerini yklenmesinin nedeni, ancak bu para durumundayken parailevini yerine getirebilmesi, kendisini R'nin elerine, karsnda metalar olarak duran E ve A'ya evirebilmesidir. Bu dolam hareketinde ancak para olarak ilev yapmaktadr. Ne var ki, bu hareket, sermaye-deerin sre iersindeki ilk aamas olduu iin, satn alnm bulunan E ve A metalarnn zgl kullanm biimleri nedeniyle, ayn zamanda para-sermayenin bir ilevidir. Buna karlk, sermaye-deer, P ile, P'nin dourduu art-deer p'den oluan P', kendisini genileten sermaye-deerin ifadesi olup, sermayenin tm dolamnn amac, sonucu ve ilevidir. Bu sonucu, gereklemi parasermaye olarak para biiminde ifade etmesi olgusu sermayenin para-biimde, para-sermaye olmasndan deil, tam tersine, onun para-sermaye biiminde olmasndan, sermayenin sreci bu biim iersinde balatmasndan, para-biimde yatrlm olmasndan ileri gelir. Bunun tekrar para-biime evrilmesi, grdmz gibi, para-sermayenin deil meta-sermayenin M' bir ilevidir. P ile P' arasndaki farka gelince, bu ip) yalnzca m'nin para-biimi, M'deki arttr. P"nn P art p'den olumasnn tek nedeni M"nn M art m'den olumasdr Bu nedenle, M"ndeki bu fark, ve sermayedeer ile onun dourduu art-deer arasndaki bant, her ikisi de P"ne, yani deerin her iki ksmnn da bamsz olarak yzyze geldikleri ve bunun iin de ayr ve farkl grevlerde kullanlabilecekleri bir para miktarna dnmeden nce vardr ve bu ifade edilmitir. P' yalnzca M"nn gereklemesinin bir sonucudur. P"nn ve M"nn her ikisi de kendisini genileten sermaye-deerin yalnzca farkl biimleridir; birisi meta-biim, dieri para-biimdir. Her ikisinde de orKarl Marks 49 Kapital I

tak olan ey, kendilerini genileten sermaye-deer olmalandr. Bu bant, yalnzca bir para miktarnn ya da bir meta-deerin iki ksm arasndaki bantnn irrasyonel biimi olarak ifade edildii halde, sermaye-deer, burada, art-deer ile, ve sermaye-deerin aracl ile elde edilen ve ondan farkl olan rn ile birarada bulunduu iin her ikisi de mad- delemi sermayedir. Sermayenin, kendi rettii artdeer ile bants ve kartl iersinde, dolaysyla kendini genileten deerin ifadeleri olarak P' ile M' ayndrlar ve ayn eyi yalnzca farkl biimler iersinde ifade ederler. Bunlar para-sermaye ve metasermaye olarak deil, para ve meta [sayfa 58] olarak birbirlerinden farkllarlar. Kendini genileten deeri, sermaye olarak hareket eden sermayeyi temsil ettikleri srece, bunlar ancak sermaye-deerin deer dourduu biricik ilev olan retken sermaye ilevinin sonucunu ifade ederler. kisinde de ortak olan ey, her ikisinin de, para-sermayenin de meta-sermayenin de, sermayenin varlk biimleri olmalardr. Birisi para-biimde, dieri meta-biimde sermayedir. Bu duruma gre bunlar birbirlerinden ayran kendilerine zg ilevler, para ilevi ile meta ilevi arasndaki farklardan baka bir ey olamaz. Kapitalist retim srecinin dolaysz rn olan meta-sermaye kkeninin izlerini tad iin daha rasyoneldir ve daha kolay anla- lr; oysa para-sermayede bu srecin btn izleri silinmitir, tpk genellikle metalarn btn zel kullanm-biimlerinin parada kaybolup gitmesi gibi. Bu nedenle P', ancak, bizzat meta-sermaye olarak i grd, rnn dnm biimi olmak yerine retken srecin dorudan bir rn olduu zaman, yani para malzemesinin kendisinin retiminde kendi acayip biimini kaybeder. rnein altn retiminde forml, P-M<^fl ... R ... P' (P art p) olacaktr; burada P' meta rn olarak grnr, nk R, para-sermaye ilk P'de, altnn retim eleri iin yatrlandan daha fazla altn salar. Bu durumda, P ... P' (P art p) ifadesinin irrasyonel nitelii ortadan kalkar. Burada, bir para miktarnn bir ksm, ayn para miktannn dier bir ksmnn anas olarak ortaya kar. IV. BR TM OLARAK DOLAIM Pazardan satn alnan E ve A metalarnn, retken sermayenin maddi ve deer eleri olarak tketildii ilk evresi, P-M< ^A sonunda, dolam srecinin R tarafndan kesintiye uratldn grm bulunuyoruz. Bu tketimin rn, z ve deer bakmndan deimi yeni bir meta, M"dr. Kesintiye uram dolam sreci P-M'nin, M-P ile tamamlanmas gerekir. Ama bu ikinci ve tamamlayc dolam evresinin taycs, ilk M'den z ve deer olarak farkl bir meta olan M"dr. Dolam dizisi, demek ki, 1 P-M,; 2 M2'-P' olarak grlr: burada, birinci meta M,'in ikinci evresinde yerini, daha byk deerde ve farkl kullanm-biimin-de dier bir meta M2 almtr ve bu, retken sermaye R'nin varlk biimleri olan M'nin elerinden M"nn retimi, R'nin ilev yapmasnn neden
50 Kari Marks Kapital II

[sayfa 59] olduu kesinti srasnda olmutur. Bununla birlikte, sermayenin karmza kt ilk grn biimi (Buch I, Kap. IV, 1),* yani P-M-P' (alm olarak: 1 P-M; 2 Mj-P'), ayn meta iki kez gstermektedir. Her iki seferde de parann birinci evrede dnt, ikinci evrede ise daha fazla paraya evrildii ayn metadr. Bu esasl farka karn her iki dolamda u kadar ortaktr: ilk evrelerinde para metalara dnmtr, ikincisinde metalar paraya; ilk evrede harcanan para ikincisinde geri dnmtr. Bir yandan, her ikisinde de parann k noktasna geri ak ortaktr, te yandan da, geri dnen parann yatnlan paraya gre fazla oluu. Bu ynden P-M-P' genel forml, P'-M... M'-P' formln ierir. Ayrca, her seferinde, ayn anda varolan deerlerin eit byklkteki miktarlan, dolama dahil iki bakalam da, P-M ve M'-P"nde kar karya gelirler ve birbirlerinin yerini alrlar. Deer deiiklii,

R'nin bakalamna, retim srecine zgdr; bylece, o, dolamn yalnzca biimsel bakalamna gre, gerek bir sermaye bakalam olarak ortaya kar. imdi de, toplam hareketi, P-M... R... M'-P"n ya da onun daha alm biimini, P-M< ^A ... R ... M' (M +m)-P' (P + p) formln gzden geirelim. Sermaye, burada, birbirine bal ve birbirine baml bir dizi dnmden, srecin tm kadar evreyi ya da aamay oluturan bir dizi bakalamdan geen bir deer olarak grlr. Bu evrelerin ikisi dolam alanna, birisi retim alanna aittir. Bu evrelerin herbirinde ser-maye-deerin farkl bir biimi ve buna tekabl eden farkl ve zel bir ilevi vardr. Bu hareket iersinde yatnlan deer, yalnz kendisini korumakla kalmaz, byr, byklk olarak artar. Sonuta, tamamlayan aamada, tm srecin balangcndaki ayn biime dner. Tmyle bu sre, bu nedenle, devreler halinde hareket eden bir sre oluturur. Sermaye-deerin, dolamnn eitli aamalarnda brnd iki biim, para-sermaye ve metasetmayedir. retim aamasna ilikin biim ise retken sermayedir. Toplam devresi srasnda bu biimlere brnen, bunlardan syrlan ve herbirinde o zel biime ait ilevleri yerine getiren sermaye, sanayi sermayesidir; sanayi, burada, kapitalist temele gre yrtlen btn sanayi kollann kapsayan bir anlamda kullanlmtr, [sayfa
60]

Para-sermaye, meta-sermaye ve retken sermaye, bu nedenle, ilevleri, birbirinden ayrlm ayn biimde bamsz sanayi kollannn ieriini oluturan bamsz sermaye trlerini ifade etmezler. Burada, onlar, yalnzca, sanayi sermayesinin birbiri ardna her ne de brnd zel ilevsel biimleri belirtirler. Sermaye, devresini normal olarak, ancak, eitli evreleri kesintisiz birbirine getii srece belirlemi olur. Eer sermaye, ilk P-M evresinde kalrsa, para-sermaye, para-ymann kat biimini alr; eer retim
* Kapital, Birinci Cilt, Drdnc Blm. -Ed. Kari Marks 51 Kapital I

evresinde durursa, retim aralan bir yanda ilemeden ylece yatar, te yanda da emek-gc kullanlmadan kalr; yok eer sermaye, son evresi M'-P"nden teye gemezse, satlmam metalar yn halinde birikir ve dolamn ak tkanr. Bununla birlikte, devrenin bizzat sermayenin eitli evrelerinde belli bir sre sabit kalmasn zorunlu klmas eyann nitelii gereidir. Sanayi sermayesi her evresinde belli bir biime balanmtr: paraser-maye, retken sermaye, meta-sermaye. Her zel biime tekabl eden ilevi yerine getirmeksizin, yeni bir dnm evresine girebilecei biimi alamaz. Bunu akla kavuturmak iin, biz, rneimizde, retim aamasnda yaratlan meta miktarnn sermaye-deerinin, balangta para biiminde yatnlan deerler toplamna eit olduunu kabul ettik; ya da baka bir deyile, para biiminde yatrlan tm sermaye-deerin bir aamadan bir sonrakine olduu gibi getiini varsaydk. Ama daha nce de grdmz gibi (Buch I, Kap. VI)* deimeyen sermayenin bir ksm, gerek anlamyla emek aralan (rnein makineler), ayn retim srecini u ya da bu lde yineleyerek devaml yeniden hizmet halindedirler, yani deerlerini para para rne aktanrlar. Bu durumun, sermayenin dairesel hareketini ne lde deitirdii daha sonra grlecektir. imdilik u kadanyla yetinelim: rneimizde, 422 sterlin tutanndaki retken sermaye deeri yalnz fabrika binalarnn, makinelerin vb. ortalama ypranma ve anmasn ieriyordu; yani yalnzca bunla-nn, 10.600 libre pamuun 60 saatlik bir haftalk eirmenin rnn temsil eden 10.000 libre iplie dnmesinde iplie aktardklar deeri ieriyordu. Yatrlm bulunan 372 sterlinlik deimeyen sermayenin dntrld [sayfa 6i] retim aralar, emek aralan, binalar, makineler, vb., sanki bunlar pazardan haftalk bir cret zerinden kiralanm gibi saylyordu. Ama bu, sorunun zn hi bir biimde deitirmez. Yapacamz tek ey, bu srede satn alnan ve tketilen emek aralarnn tm deerini iplie aktarmak iin bir haftada retilen iplik miktarn, yani 10.000 libre iplii, u kadar yldaki hafta says ile arpmaktan ibarettir. Bu duruma gre uras aktr ki, yatnlan para-sermayenin nce bu aralara dnmesi, yani retken sermaye R olarak i grebilmesi iin nce P-M evresinden gemesi gerekiyor. Gene rneimizden uras da belli oluyor ki, retim sreci srasnda iplikte somutlaan 422 sterlinlik sermaye-deer, bu duruma gelene kadar 10.000 libre ipliin deerinin bir paras olamaz ve M'-P' dolam evresine giremez. Yani eiril-meden nce satlamaz. Genel formlde R'nin rn, retken sermayenin elerinden farkl maddi bir ey, retim srecinden ayn bir varla ve retim elerinden farkl bir kullanm-biimine sahip bir nesne olarak grnr. retken srecin sonucunun bir nesne biimine brnd zaman, rnn
* Kapital, Birinci Cilt, Sekizinci Blm. -Ed. 52 Kari Marks Kapital II

bir ksm, yinelenen retime onun elerinden birisi olarak yeniden girse bile durum daima byledir. Szgelii tahl kendi retimi iin tohum olarak igrr, ama rn yalnzca tahldan ibarettir ve emekgc, aletler, gbre gibi ilgili elerden farkl bir biime sahiptir. Ama baz yle bamsz sanayi kollar vardr ki, retken srecin rn, yeni bir maddi rn, bir meta deildir. Bunlar arasnda, mal ve

yolcu tanmasyla ilgili olanlar olsun, salt iletiim, mektup, telgraf, vb. ile ilgili iletimler olsun, yalnzca ulatrma sanayii ekonomik bakmdan nemlidir. A. uprov6 bu konuda yle diyor: "Fabrikatr nce nesneleri retebilir ve sonra tketicileri arar [rn, son biimini alnca retim srecinin dna kar ve ondan ayrlm bir meta olarak dolama girer]. retim ve tketim bylece zaman ve yer bakmndan ayn iki hareket gibi grnr. Herhangi yeni bir rn yaratmayan, yalnzca insan ve nesne tayan ulatrma sanayiinde bu iki hareket akma halindedir; hizmetleri [yer deitirme] retildii anda tketilir. Bu nedenle demiryollarnn hizmetlerini satabilecei alan, yollannn her iki [sayfa 62] yannda en ok 50 verst (53 kilometre) uzanabilir." nsan ya da eya tanm olsun, sonu bunlarn bulunduklan yerdeki deiiktir. Szgelii iplik, imdi, retildii ngiltere yerine Hindistan'da olabilir. Bununla birlikte, ulatrma sanayiinin satt ey, yer deitirmedir. Yararl etki, ulatrma sreci ile, yani ulatrma sanayiinin retken sreci ile smsk baldr. nsan ve eya, ulatrma aralanyla birlikte yolculuk ederler ve bu yolculuk, bu hareket, bu aralar ile gerekletirilen retim srecini oluturur. Bu yararl etki, ancak bu retim sreci srasnda tketilebilir. Bu sreten farkl, yararl bir ey gibi bir varla sahip deildir. Bu sreten farkl bir yararllk, bir ticaret mal gibi ilev yapmayan bir kullanm eyi olarak varolmaz ve retilene kadar bir meta olarak dolamaz. Ama bu yararl etkinin deiimdeeri, herhangi bir meta gibi, kendisinde tketilen retim elerinin (emek-gc ile retim arac) deeri ve ulatrma iinde altnlan emekilerin art-emeinin yaratt art-dee-rin toplam ile belirlenir. Bu yararl etki de, dier metalar gibi ayn tketim ilikilerine tabidir. Eer bireysel olarak tketilirse, deeri, tketimi srasnda ortadan kaybolur; yok eer, tanan metalarn retiminde kendisi de bir aama oluturacak bir biimde, retken biimde tketilirse, onun deeri de, ek bir deer gibi metaya gemi olur. yleyse ulatrma sanayii iin forml yle olacaktr, P-M <^A ... R-P'; nk, karl denen ve tketilen ey, retim srecinden ayn ve ondan farkl bir ey olmayp bu srecin kendisidir. u halde bu formln biimi hemen hemen, deerli madenlerin retimi ile ayndr; aradaki tek fark, bu rnekte P"nn, retim srecinde retilen ve sreten dar kan altn ya
6

A. uprov, Jeleznodurojnoe Huzaistvu (,,Demiryollar Ekonomisi"), Moskova 1875, s. 69 ve 70.


53 Kapital I

Kari Marks

da gmn maddi biimlerini deil, bu sre srasnda yaratlan yararl etkinin deitirilmi biimini temsil etmesidir. Sanayi sermayesi, art-deerin ya da art-rnn yalnzca ele geirildii deil, ayn zamanda yaratlmas sermayenin bir ilevi olan, sermayenin biricik varlk biimidir. Bu nedenle, onda, retimin, kapitalist nitelii bir zorunluluktur. Varl, kapitalistler ile cretli-emekiler arasndaki uzlamaz snf kartln gsterir. Toplumsal retimin denetimini ele geirdii lde, emek-srecinin teknik ve toplumsal rgtlenmesi kkten deiir ve bunlarla birlikte toplumun ekonomik tarihsel tipi de [sayfa 63] deiiklie urar. Toplumsal retim koullan arasnda, sanayi sermayesinden nce grlen ve gemie karan ya da can ekimekte olan dier sermaye trleri, yalnz ona tabi olmakla ve ileyi biimleri ona uyacak biimde deimekle kalmayp ancak ona dayanarak hareket etmekte ve bu temelle birlikte yaayp lmekte, ayakta durmakta ya da kmektedir. Belli i kollannda para-sermaye ile metasermaye, sanayi sermayesiyle yanyana ilevlerini yaptklar srece, dolam alannda sanayi sermayesinin bazan brnd bazan syrld farkl ilevsel ekillerin varlk biimlerinden baka bir ey deillerdir; toplumsal iblm nedeniyle bu biimler bamsz bir varlk kazanmlar ve tek yanl olarak gelimilerdir. P ... P' devresi bir yandan metalann genel dolam ile iice geer, ondan kar, tekrar ona geri dner ve onun bir parasdr. te yandan, bireysel kapitalist iin sermaye-deerin bamsz bir hareketini oluturur; kendisine ait bu hareket ksmen genel meta dolam iersinde, ksmen de bu dolam dnda yer alr, ama daima bamsz niteliini korur. Birincisi, iki evresi sermaye hareketinin evreleri olarak PM ve M'-P', dolam alannda yer ald iin, belirli ilevsel niteliklere sahiptir. P-M' de M, emek-gc ve retim aralan olarak maddi ynden belirlenmitir; M'-P"nde, sermaye-deer, art-deer ile birlikte gereklemitir. kincisi, R, retim sreci, retken tketimi kapsad iin. ncs, parann, k noktasna dn P ... P' hareketini kendi bana tam bir devre haline getirdii iin. Demek ki, her bireysel sermaye iki yanm, dolamnda, P-M ve M'-P"nde, bir yandan genel meta dolamnn -bu dolamda para ya da meta olarak ister bir i grsn, isterse hareketsiz kalsn- bir etmenidir ve bylece, metalar aleminde yer alan genel bakalam zincirinde bir halka oluturur. te yandan, genel dolam iersinde kendi bamsz devresini izer; bu dolamda, retim alan geici bir aama oluturur ve bu sermaye, k noktasna, oradan kt ayn biimde dner. retim sreci iersinde kendi gerek bakalamn da ieren kendi devresi iersinde ayn zamanda deer bykln de deitirir. k noktasna yalnzca para-deer olarak deil, genilemi, artm paradeer olarak dner. Son olarak, daha sonra inceleyeceimiz teki biimlerin yarara
54 Kari Marks Kapital II

sermayenin dairesel yolunun zel bir biimi olarak [sayfa 64] P-M ... R ... M'-P' hareketini gzden geirelim. Bu hareketin u zellikler ile bir ayrcalk gsterdiini greceiz. 1. Para-biim iersinde sanayi sermayesi, para-sermaye olarak, kendi toplam srecinde, k ve dn noktalann oluturduu iin, para-sermaye devresi olarak ortaya kar. Formln kendisi u olguyu ifade eder ki, para, burada para olarak genilememi yalnzca yatnlmtr, yani sermayenin salt parabiimi, para-sermayedir. Ayrca unu da ifade eder ki, bu hareketin belirleyici amac kullanm-deeri deil, deiim-deeridir. Salt, deerin para-biimi, deerin grnd bamsz ve maddi biim olduu iin, balang ve son noktalar gerek olan para P ... P' dolam biimi, kapitalist retimin zorunlu amacn apak gsterir: para yapmak. retim sreci salt kanlmaz bir ara halka, para yapma uruna katlanlan zorunlu bir bela gibi ortaya kar. Kapitalist retim tarzna bal btn uluslar, kendilerini ite bunun iin zaman zaman retim srecini ie kartrmakszn para yapmak iin hummal bir abann penesine kaptrrlar. 2. R'nin ilevi retim aamas bu dolamda, dolamn iki aamas, P-M ... M'-P' evresinde bir kesintiyi temsil eder ve bu da sras gelince, basit dolamda, P-M-P', yalnzca geici bir halkay temsil eder. retim sreci, bir devre izen sre biiminde, biimsel ve aka kapitalist retim biiminde olduu gibi, salt bir yatnlan deeri geniletme, yani retimin amacndaki gibi salt bir zenginleme arac olarak grlr. 3. Evreler dizisi P-M ile aldna gre, dolamn ikinci halkas M'-P"dr. Bir baka deyile, k noktas P, kendini geniletecek olan para-sermeyedir; son nokta P', kendini genileten para-sermaye P art p'dir ve burada P, kendi dl olan p ile birlikte gerekleen sermaye saylr. Bu, P devresini dier iki R ve M' devrelerinden aynr ve bunu iki biimde yapar. Bir yandan, iki utaki para-biimle. Ve para, deerin varlnn bamsz ve maddi biimi olup, metalann kullanm-deerinin btn izlerinin yokolduu bamsz deer-biim iersinde rnn deeridir. te yandan, R ... R biimi, mutlaka R ... R' (R art r) haline gelmez ve M' ... M' biiminde, iki u arasnda herhangi bir deer fark grnmez. Bu nedenle, P-P' formlnn zelliklerinden biri, sermaye-deerin k, genilemi sermaye-deerin dn noktas olmalar, bylece, sermaye-deer [sayfa 65] yatrmann ara, genilemi sermayedeerin ise btn bu ilemlerin amac olarak ortaya kmas; teki de, bu bantnn, para-biimde, bamsz deer-biimde, dolaysyla, para douran para, para-sermaye iersinde ifade edilmesidir. Deerin art-deer dourmas, srecin yalnzca balangc ve sonu olarak ifade edilmemekte, gzkamatnc para-biimi ile apak ortada durmaktadr. 4. P-M'nin tamamlayc ve son evresi M'-P"nn sonucu olarak gerekleen para-sermaye P', ilk devresine balad ayn biime kesenkes sahip olduuna gre, son devreden kar kmaz, artm (birikmi)
Kari Marks 55 Kapital I

para-sermaye P = P + p olarak tekrar ayn devreye balar. Devrenin yinelenmesinde p'nin dolamnn P'ninkinden ayrld P ... P' biiminde, hi ifade edilmemitir. Kendi, bir defalk biimi iersinde biimsel olarak dnlrse para-sermaye devresi bu yzden, yalnzca kendini geniletme ve birikim srecini ifade eder. Tketim, burada P-M < ^A ile yalnzca retken tketim olarak ifade edilmitir ve bu bireysel sermaye devresinde ierilen yalnz bu tketimdir. Emeki ynnden P-E, E-P ya da M-P'dir. te bunun iin, emekinin bireysel tketimini oluturan dolamn ilk evresidir, yani: E-P-M (geim aralar). kinci evre, P-M, artk bireysel sermaye devresi iine dmemekte, ama onun tarafndan balatlmakta ve ne srlmektedir, nk emeki, her eyden nce yaamak zorundadr ve dolaysyla kapitalistin smrebilecei bir malzeme olarak pazarda daima bulunabilmesi iin bireysel tketim ile yaamn srdrmesi gerekir. Ne var ki, bu tketimin kendisi, burada, yalnzca emek-gcnn sermaye tarafndan retken tketimi iin bir koul olarak kabul edilmitir; yani emekinin bireysel tketim yoluyla emek-gc olarak kendisini srdrmesi ve yeniden-retmesi lsnde kabul edilmitir. Bununla birlikte, A, sermaye devresine giren gerek anlamda metalar, yalnzca retken tketimin besinleridir. E-P hareketi, emekinin bireysel tketimini, yaamas iin gerekli maddelerin ete ve kana dnmesini salar. Kapitalistin kendisinin de orada olmas, bir kapitalist ilevini yerine getirebilmesi iin onun da yemesi ve tketmesi gerektii dorudur. Bu amala, o da ancak emeki kadar tketmek durumundadr ve bu dolam sreci ancak bu kadarn ngrmektedir. Ama bu bile biimsel olarak ifade edilmemitir, nk forml P' ile sona [sayfa 66] ermektedir; yani imdi oalm bulunan paraser-mayenin ilevine yeniden balayabilecei bir sonula sona ermektedir. M'-P' dorudan M"nn satn ierir; ama M'-P', bir ksmyla bir sat, P-M, dier ksmyla bir satn almadr, ve son tahlilde bir meta, satn alnan nesnenin niteliine gre ister bireysel ister retken olsun tketim srecine girmek iin (ara satlar konu d brakrsak) yalnzca kulla-nm-deeri iin satn alnm oluyor. Ama bu tketim, rn M' olan bireysel sermaye devresine girmez. Bu rn, salt bir sat meta olduu iin devrenin dna kmtr. M', aka, reticiden baka kimseler tarafndan tketilmek iin ayrlmtr. te bunun iin (P-M ... R ... M'-P' formlne dayanan) merkantil sistemin baz yandalan, bireysel kapitalistlerin ancak emeki kadar tketimde bulunmalar, kapitalist uluslann

kendi metalarnn tketimini ve genellikle tketim srecini daha az akll uluslara brakmalan ve retken tketimi yaamlarnn balca amac haline getirmeleri gerektii konusunda uzun vazlar vermektedirler. Bu vaz-lar, insann aklna, kilise babalannn biim ve z olarak bunlara benzeyen sofuca tlerini getiriyor.
56
Kari Marks Kapital II

Sermayenin devreler iersindeki hareketi, demek oluyor ki, dolam ve retimin birliidir ve her ikisini de ierir. Her iki P-M ve M'-P' evreleri de dolamn hareketleri olduu iin, sermaye dolam, genel meta dolamnn bir parasdr. Ama bunlar, ilevsel ynden, yalnz dolam alan ile deil, ayn zamanda, retim alan ile de ilgili bulunan sermaye dolamnn belli kesitleri, aamalar olduklan iin, sermaye, genel meta dolam iersinde kendi devresinden de geer. Genel meta dolam, ilk aamada sermayeye, sonradan retken sermaye ilevini yerine getirebilecei biimi almasnda ara olarak hizmet eder; ikinci aamada, sermayenin kendi devresini yenileyemeyecei meta-ilevinden syrlmasna hizmet eder; ayn zamanda, sermayeye, kendi devresini, kendisine eklenmi bulunan artdeerin dolamndan ayrma olanan salar. Para-sermayenin yapt devre, bu nedenle tamamyla tek yanl, ve bu durumuyla sanayi sermayesi devresinin dolamnn grld en arpc ve tipik biimidir; bu sermayenin amac ve itici gc -deerin kendi-kendisini geniletmesi, para [sayfa 67] yapmak ve birikim- bylece apak ortaya kmaktadr. (Pahalya satmak iin satn almak.) lk devrenin P-M olmas olgusu, ayrca, retken sermayenin elerinin, meta-pazanndan geldiini ve genellikle kapitalist retim srecinin dolam ve ticarete dayandn da ortaya koyar. Para-sermaye devresi, salt bir meta retimi deildir, onun kendisi de yalnz dolam ile olanakldr ve bu dolam ngrr. Bu, yalnzca dolama ait P biiminin, yatnlan serma-ye-deerin, ilk ve saf biim olarak grnmesi olgusundan da aka anlalr, oysa dier iki devre biiminde durum byle deildir. Para-sermaye devresi daima sanayi sermayesinin genel ifadesi olarak kalr, nk her zaman yatnlan deerin kendisini geniletmesini ierir. R ... R'de, sermayenin para ifadesi yalnzca retim elerinin fiyat, dolaysyla, hesap paras biiminde ifade edilen ve muhasebede bu biim iersinde sabit kalan bir deer olarak grlr. Yeni ilemeye balayan bir sermaye, para biiminde ilk kez yatrldktan sonra, bir sanayi kolundan dierine geerken ya da sanayi sermayesi i alanndan alnrken; ayn biim iersinde geri ekildii zaman P ... P', sanayi sermayesi devresinin zel bir biimi halini alr. Bu, ilk kez para biiminde yatnlan art-deerin sermaye olarak i grmesini ierdii gibi, art-deer ilk kt i kolundan baka bir yerde ilev yapt zaman daha ak hale gelir. P... P' bir sermayenin ilk devresi olabilecei gibi son devresi de olabilir; ona, toplam toplumsal sermaye biimi, olarak da baklabilir; o, para biiminde yeni biriktirilmi bir sermaye olarak, ya da bir sanayi kolundan dierine aktanlmak amacyla tmyle paraya dntrlen eski sermaye olarak, yeni yatrlm bir sermaye biimidir. Btn devrelerde daima bulunan bir biim olan para-sermaye, bu devreyi, salt sermayenin art-deer reten ksm, yani deien sermaye iin yerine getirir. cretin yatnmn normal biimi para olarak
Kari Marks 57 Kapital I

demedir; emeki gngne geindii iin bu iin daha ksa aralklarla yenilenmesi gerekir. Bu durumda, emekinin karsna kapitalistin para-kapitalist ve sermayenin de para-sermaye olarak kmas gerekir. Bu durumda, retim aralarnn satn alnmas ve retilen metalann satlmasnda olduu gibi dorudan ya da dolayl bir hesap bakiyesi brakmak szkonusu olamaz (bylece, parasermayenin byk [sayfa 68] ksm fiilen yalnzca metalar biiminde saylr, para, yalnzca hesap paras biiminde, ve ensonu nakit para, yalnzca hesap bakiyeleri iinde bulunur). te yandan, deien, sermayeden doan art-deerin bir ksm kapitalistin perakende alverii ile ilgili kiisel tketimi iin harcanr, ve bunun izledii yol ne denli dairesel olursa olsun, bu ksm, daima, nakit olarak, art-deerin para-biiminde harcanm olur. Art-deerin bu ksmnn ok ya da az olmasnn bir nemi yoktur. Deien sermaye daima cretlere yatnlan (P-E) para-sermaye olarak, ve p, kapitalistin bireysel tketiminin masrafn karlamak zere harcanan art-deer olarak yeniden ortaya kar. Dolaysyla, yatnlan deien sermaye-deer P ve bundaki art p, bu biim iersinde harcanmak zere para biiminde elde tutulmak zorundadr. P' = P + p sonucu ile P-M ... R ... M'-P' forml, yatnlan ve kendini genileten deerin, onun edeeri para biiminde bulunmas yznden biim olarak aldatc ve nitelike hayalidir. Arlk, deerin kendini geniletmesi zerine deil, bu srecin para-biimi zerine, sonuta dolamdan para-biimde ilk yatnlandan daha fazla deer ekilmesi olgusu zerinde; u halde, kapitaliste ait altn ve gm kitlesinin oalmas zerine verilmitir. Szde para sistemi, salt dolam iersinde yer alan ve bu yzden de P-M ve M-P' hareketlerini, M'nin ikinci harekette deerinin zerinde satlmas nedeniyle, dolamdan, sat ile oraya srlenden daha fazla ektii biiminde aklayabilen bir hareketin, P-M-P' irrasyonel biiminin bir ifadesidir. Buna karlk, zel bir biim olarak sabit P-M ... R ... M'-P' forml, yalnz metalarn dolam deil, ayn zamanda, retimi de gerekli bir e olarak grlen daha st

dzeyde gelimi merkantil sistemin temelini oluturur. P-M ... R... M'-P' formlnn hayali nitelii ve buna uygun den hayali yorumu, bu biimin akc ve durmadan yenilenen bir biim olarak deil de, bir defaya zg deimeyen bir biim diye kabul edildii; u halde, devre biimlerinden bir tanesi diye deil de devrenin biricik biimi diye dnld zaman szkonusudur. Ne var ki, bu biimin kendisi, dier biimlerin varlna iaret eder. Birincisi, bu, tm devre, retim srecinin kapitalist nitelii zerine dayanr ve bu nedenle bu sreci, kendine temel olarak oluturduu zgl toplumsal koullarla birlikte ele alr. [sayfa 69] P-M = P-M < ^A; ama P-E, cretli-emekinin ve dolaysyla retim aralannn, retken sermayenin bir ksm olarak varln varsayar. Bu nedenle, emek ve kendini geniletme srecini, retim srecini, ser58 Kari Marks Kapital II

mayenin bir ilevi olarak varsayar. kincisi, eer P ... P' yinelenirse, para-biime dn, tpk ilk aamadaki para-biim gibi gitgide silikleir. R'ye yer amak iin P-M ortadan kaybolur. Durmadan yinelenen para biiminde yatrm ve bunun gene para biiminde srekli geri dnmesi, devrede, ancak bir an sren hareketler olarak grlr. ncs,
P-M ... R ... M'-P1. P-M ... R ... M'-P1. P-M ... R ... vb.

Devrenin ikinci yinelenmesi ile balayarak R... M', P-M... R, P'nin ikinci devresi tamamlanmadan nce ortaya kan ve bylece daha sonraki btn devreler R... M'-P-M ... R biimi altnda dnlebilen ve ilk devrenin ilk evresi olan P-M, srekli yinelenen retken sermaye devresi iin salt bir gei hazrldr. Bu, para-sermaye biiminde ilk kez yatrlan sanayi sermayesi iin gerekten byledir. te yandan, R'nn ikinci devresi tamamlanmadan nce, ilk devre, meta-sermaye devresi, M'-P', P-M ... R ... M' (ksaltlm M' ... M') zaten tamamlanm olur. Demek oluyor ki, ilk biim zaten dier ikisini de iermektedir ve para-biim, bylece, salt bir deer ifadesi olmayp, deerin edeer biimdeki, yani para olarak ifadesi olduu iin ortadan kalkmaktadr. Ensonu, eer biz, ilk kez P-M... R... M'-P' devresini belirleyen yeni yatnlm bir bireysel sermayeyi ele alrsak, burada, P-M hazrlk evresi, bu bireysel sermayenin getii ilk retim srecinin ncsdr. Dolaysyla, bu P-M evresi ngrlmemi, ama daha ok, retim srecinin gerektirdii ya da zorunlu kld bir eydir. Ne var ki bu, yalnz bu bireysel sermayeye uygulanr. Kapitalist retim tarznn ve dolaysyla kapitalist retimin belirledii toplumsal koullarn varlnn kabul edildii durumlarda, sanayi sermayesinin genel devre biimi para-sermayenin devresidir. Bu nedenle kapitalist retim sreci, yeni yatrlm sanayi sermayesinin ilk para-sermaye devresinde [sayfa 70] olmasa bile onun dnda bir nkoul olarak varsaylr. Bu retim srecinin devaml varl, durmadan yenilenen R ... R devresini ngrr. lk aama P-M < ^A'da bile bu nkoul bir rol oynar, nk bir yandan cretliemekiler snfnn bulunmasn varsayd gibi, te yandan da retim aralarn satn alan iin ilk aama olan P-M, bu aralan satan iin M'-P"dr; dolaysyla M' meta-sermayeyi ngrr ve bylece bizzat metalar kapitalist retimin sonulan ve bu nedenle de retken sermayenin ilevleri olarak kabul edilir, [sayfa
71]

Kari Marks Kapital II

59
KNC BOLUM RETKEN SERMAYENN DEVRES

RETKEN sermaye devresinin genel forml R... M'-P'-M... R'dir. Bu forml, retken sermayenin ilemesinin devresel yenilenmesini, yani yeniden-retimini ya da deerin kendisini geniletmesini amalayan yeni-den-retim sreci olarak bu sermayenin retim srecini; art-deerin yalnz retimini deil, devresel yeniden-retimini; sanayi sermayesinin ilevini retken biimi iersinde ve bu ilevi bir kez deil devresel yinelenmesi biiminde, ve bylece yenilenmenin k noktas tarafndan saptandn belirler. M"nn bir bolm (baz durumlarda sermayesinin eitli yatnm koUannda) meta biiminde kt ayn emek-srecine, dorudan retim arac olarak tekrar girebilir. Bu, yalnzca bu blmn deerini, gerek para ya da itibari paraya dnmekten kurtanr; yoksa meta ancak hesap paras olarak bamsz bir ifade kazanr. Deerin bu ksm dolama girmez. Bylece, dolam srecine girmeyen deerler retim srecine girerler. Kapitalistin, M"nn art-rnn paras biiminde ayni olarak tkettii ksm iin de ayn ey [sayfa m geerlidir. Ne var ki,
60 Kari Marks Kapital II

kapitalist retim iin bunun pek nemi yoktur. Bu, olsa olsa ancak tarmda dikkate alnmaya deer. Bu biim iersinde iki ey gze arpar. Birincisi, ilk P ... P' biiminde retim sreci R'nin ilevi, para-sermaye dolamn kesintiye uratt ve iki evre, P-M ve M'-P' evreleri arasnda yalnzca bir arac rol oynad halde, burada sanayi sermayesinin tm dolam sreci, dolam evresi ierisindeki btn hareketi yalnz bir kesinti oluturur ve dolaysyla, ilk u olarak devreyi aan retken sermaye ile ayn biimin dier ucu olarak onu kapayan ve bu hareketi ile ayn biim iersinde onu yeniden balatan retken sermaye arasnda yalnzca balayc bir halkadr. Asl dolam yalnzca yenilenmelerle devaml hale getirilen devresel yeniden-

retimi salayan bir ara gibi grnr. kincisi, dolamn tamam, para-sermaye devresinde olduunun tam tersine bir biim iersinde kendini gsterir. Orada deerin belirlenmesinden ayr, P-M-P (P-M. M-P) biimindeydi; burada gene deerin belirlenmesinde ayr, M-P-M (M-P. P-M) biimindedir, yani basit meta dolam biiminde. I. BAST YENDEN RETM nce, R ... R'nin iki ucu arasnda dolam alannda yer alan M'-P'-M srecini gzden geirelim. Bu dolamn k noktas meta-sermayedir: M' = M+m = R + m. Meta-sermayenin ilevi M'-P' (bunun ierdii gerekleen sermaye-deer R'ye eittir ve o da imdi, M"n oluturan M ksm ile, ayn miktar metan bir ksm olarak varolan, m deerine sahip art-deer biiminde bulunur) devrenin ilk biimi iersinde incelenmiti. Ama orada bu ilev, kesintiye uratlan dolamn ikinci evresini ve tm devrenin tamamlayc evresini oluturuyordu. Burada, devrenin ikinci, dolamn ise ilk evresini oluturur. lk devre P' ile sona erer ve hem P' hem de ilk P ikinci devreyi tekrar para-sermaye biiminde aabilecekleri iin, balangta, P ile P"nn ierdii p'nin (art-deerin) yollanna birlikte devam edip etmediklerini ya da ayn ayr yollar izleyip izlemediklerini dikkate almak gereksizdi. Eer biz, ilk devreyi yenilenen yolu iersinde izlemeye devam etmi olsaydk, bu, o zaman gerekli hale gelirdi. Ama bu noktann, retken [sayfa 73] sermaye devresinde kararlatnlmas gerekir, nk, bunun daha ilk devresinin belirlenmesi ona bal olduu gibi, M'-P', burada, P-M ile tamamlanmas gerekli dolamn birinci evresi olarak grnmektedir. Formln yalnzca basit yeniden-retimi, ya da genilemi boyutlarda yeniden-retimi temsil etmesi bu karara baldr. Devrenin nitelii, alnan karara gre deiir. yleyse, nce, retken sermayenin basit yeniden-retimini gzden geirelim ve birinci blmde olduu gibi koullarn sabit kaldn
Kari Marks 61 Kapital I

ve metalarn deerleri zerinden alnp satldn kabul edelim. Bu varsayma gre art-deerin tamam kapitalistin bireysel tketimine girer. Meta-sermaye M"nn paraya dnmesi gerekleir gereklemez, parann sermaye-deeri temsil eden ksm, sanayi sermayesinin devresinde dolamaya devam eder; dier ksm, paraya dnen art-deer, genel meta dolamna girer ve kapitalistten kan, ama bireysel sermayesinin dolam dnda yer alan bir para dolam oluturur. rneimizde, elimizde 500 sterlin deerinde 10.000 libre iplik olarak meta-sermaye M' vardr; bunun 422 sterlini retken sermaye deerini temsil eder ve 8.440 libre ipliin para-biimi olarak M' ile balayan sermaye dolamna devam eder, oysa meta-rn fazlal 1.560 libre ipliin para-biimi 78 sterlinlik art-deer bu dolam terkeder ve genel meta dolam iersinde ayr bir yol izler.
M

p-m, kapitalistin, kendi aziz varl ya da ailesine zg meta ya da kiisel hizmet iin harcad parayla yapt bir dizi satnalmalar temsil eder. Bu satnalmalar eitli zamanlarda para para yaplr. Bu yzden para, gnlk tketime ayrlm geici bir yedek ya da, para-yma halinde bulunur, nk dolam kesintiye uram para, para-yma biimine brnmtr. Parann geici para-yma biimini de kapsayan dolam aral ilevi, para-biim P' iersinde sermaye dolamna girmez, Bu para, yatrlmam, harcanmtr. Yatrlan toplam sermayenin daima btnyle bir evreden dierine getiini varsaymtk; imdi burada da gene, R'nin [sayfa 74] rettii metalarn retken sermaye R'nin toplam deerini, yani 422 sterlin ile, retim srecinde yaratlan 78 sterlinlik art-deeri temsil ettiini varsayyoruz. Bir tek meta ele alan rneimizde art-deer, 1.560 libre iplikte bulunmaktadr; eer bir libre iplie gre hesaplarsak 2.496 ons iplik biiminde bulunacaktr. Ama eer meta, szgelii, ayn deerdeki elerden oluan 500 sterlin deerinde bir makine olsayd, bu makinenin deerinin bir ksm, 78 sterlini, art-deer olacakt, ama bu 78 sterlin ancak makinede bir btn olarak bulunacakt. Bu makine, knlp paralan-makszn, kullanm-deeri ile birlikte deeri de yokedilmeksizin, serma-ye-deer ve art-deer olarak aynlamaz. Bu nedenle, bu iki deer esi, 10.000 librelik bir metan birbirinden ayrlabilir bamsz elerini temsil eden u kadar libre iplik gibi bir M' metann bamsz eleri olarak deil de, bir metan ancak zihnen tasarlanabilen eleri olarak temsil edilebilir. lk durumda, p'nin kendi ayr dolamna girebilmesi iin, toplam metan, meta-sermayenin, makinenin btnyle satlmas gerekir. te yandan, kapitalist, 8.440 libreyi satt zaman, geriye kalan 1.560 librenin sat, m (1.560 libre iplik) -p (78 sterlin) -m (tketim mallan)
62 Kari Marks Kapital II

biimdeki art-deerin bsbtn ayr bir dolamn temsil eder. Ama 10.000 libre ipliin, rnn her bireysel blmnn deer eleri, rnn ksmlar tarafndan olduu kadar toplam rn tarafndan da temsil edilebilir. Tpk 10.000 libre iplik; deimeyen-sermaye (d), 372 sterlin deerinde 7.440 libre iplik; deien-sermaye (v), 50 sterlin deerinde 1.000 libre iplik; ve art-deer (a), yani 78 sterlin deerinde 1.560 libre iplik diye blnebilecei gibi, her libre iplik de, 8.928 peni deerinde 11.906 onsa eit d'ye; 1.200 peni deerinde 1.600 ons iplie eit v'ye; ve 1.872 peni deerinde 2.496 ons iplie eit a'ya blnebilir. Kapitalist, ayrca, 10.000 libre ipliin eitli ksmlarn birbiri ardna satarak

bunlarda bulunan art-deer elerini ardarda tketebilir, ve bylece, ayn zamanda, d art v miktarlarn da ardarda gerekletirmi olur. Ama son tahlilde bu ilev de, gene 10.000 librenin tmnn sat gibidir ve bu nedenle de d ve u'nin deerinin yerini 8.440 librenin sat alacaktr. (Buch I, Kap. VII, 2.)* Her nasl olursa olsun, M'-P' ile,, M"nde bulunan hem sermaye-deer ve hem de art-deer, ayrlabilir bir varlk, [sayfa 75] farkl para miktarlar varl kazanrlar. Her iki durumda da, P ve p, gerekte, balangta M"nde yalnzca metan fiyat olarak zel ve hayali bir ifadeye sahip bulunan deerin dnm bir biimidir. m-p-m, basit meta dolamn temsil eder; ilk evresi m-p, meta-sermayenin dolamnda, M'-P"nde, yani sermayenin devresinde bulunur; tamamlayc evre p-m ise tersine, genel meta dolamnda ayn bir hareket olarak bu devrenin dna der. Sermaye-deer ve art-deerin, M' ve m'nin dolam M"nn P"ne dnmesinden sonra aynlr. u halde: Birincisi, meta-sermaye, M'-P' = M'-(P + p) ile gerekleirken, M'-P' dolamnda henz birlikte bulunan ve ayn miktarda meta tarafndan yrtlen sermaye-deer ile art-deerin hareketi ayrlabilir duruma gelir ve bundan byle her ikisi de ayr para miktarlar olarak bamsz biimlere sahip olurlar. kincisi, bu ayrlma olunca, p, kapitalistin geliri olarak harcand halde, sermaye-deerin ilevsel biimi olan P, devrenin belirledii yoluna devam eder, ilk hareket M'-P', daha sonraki P-M ve p-m hareketleriyle bantl olarak iki farkl dolam, M-P-M ve m-p-m biiminde gsterilebilir; bu dizilerin her ikisi de, genel biimleri ynnden olaan meta dolamna aittir. Yeri gelmiken unu da belirtelim, metalarn sreklilii ve bl-nemezlii durumunda deer elerini zihnen ayrmak, bir uygulama sorunudur. Szgelii, Londra'da genellikle krediyle yrtlen inaat ilerinde mteahhit, avanslar, inaatn belli aamalarna gre alr. Bu aamadan hi biri tam bir ev deil, yalnzca gelecekte tamamlanacak
* Kapital, Birinci Cilt, Dokuzuncu Blm, kinci Kesim. -Ed. Kari Marks 63 Kapital I

bir evin halen yaplm bulunan gerek ksmlardr; dolaysyla bu gereklie karn, tam bir evin dncedeki paralardr, ama gene de yeni bir avans verilmesi iin gven yerecek derecede gerektir. (Bu konuda, aada onikinci blme baknz.)* ncs, M ve P'de henz birlikte devam etmekte olan ser-maye-deer ve art-deerin hareketi, yalnzca ksmen ayrlr (art-deerin gelir olarak harcanmayan bir blm) ya da hi ayrlmazsa, sermaye-deerin bizzat kendi devresi iersinde, daha bu devre tamamlanmadan, bir deime olur. rneimizde, retken sermayenin deeri 422 sterline eitti. Eer bu sermaye diyelim 480 ya da 500 sterlin olarak, P-M hareketine devam ederse, [sayfa 76] devresinin sonraki aamalarna, ilk deerine gre 58 ya da 78 sterlin bir artla devam etmi olur. Bu, ayn zamanda, deerinin bileiminde bir deime ile birlikte de olabilir. M'-P', dolamnn ikinci ve I. devrenin (P ... P') son aamas, bizim devremizde ikinci, meta dolamnda ilk aamadr. Dolamla ilgisi ynnden, bunun, P'-M' ile tamamlanmas gerekir. Yalnz onun ardnda bulunan kendini geniletme sreci M'-P' deil (bu durumda R'nin ilevi olan ilk aama), onun sonucu M' meta da zaten gerekletirilmitir. Demek oluyor ki, hem sermayenin kendisini geniletme sreci ve hem de genilemi bulunan sermaye-deeri temsil eden metalarn gereklemesi M'-P"nde tamamlanm oluyor. Ve bylece basit yeniden-retimi, yani p-m'nin P-M'den tamamen ayrldn belirtmi olduk. Her iki dolamda, hem m-p-m ve hem de M-P-M, genel biimlerini ilgilendirdii lde meta dolamna dahil olduklar iin (ve bu nedenle, dolamlarn ularnda herhangi bir deer fark gstermezler), kapitalist retim srecini tpk vlger ekonominin yapt gibi, u ya da bu biimde tketilmek zere salt bir meta ya da kullanm-deeri retimi olarak anlamak ve gene vlger ekonominin ya-nlarak syledii gibi, kapitalistin bunlan yalnzca yerlerine farkl kulla-nm-deerleri almak ya da bu kullanm-deerleriyle deimek iin rettiini sylemek ok kolaydr. M', daha balangtan beri meta-sermaye olarak hareket eder ve srecin batan sona amac olan zenginleme (art-deer retme), kapitalistin art-deeri (ve bylece sermayesi) arttka tketiminin de artmasn hi bir biimde dtalamayaca gibi, tam tersine, bunu kesinlikle kapsar. Gerekten de, kapitalistin gelir dolamnda, retilen meta m (ya da retilen meta M"nn dnsel olarak ona tekabl eden paras), ancak nce onun paraya sonra da paradan zel tketime hizmet eden dier metalara dnmesine yarar. Ama bu noktada, u kk durumu da grmezlikten gelmemeliyiz: balangta meta-sermaye M"nn bir ksm olarak sahneye kt iin, m, kapitaliste hi bir eye malolmayan bir
* Bkz: s. 250-251. -Ed. 64 Kari Marks Kapital II

meta-deer, art-emein bir nesnellemesidir. Bu m, varl gerei, sre iindeki sermaye-deerin devresine baldr ve eer bu devre durgunlar ya da baka bir biimde bozulmaya balarsa, yalnz m'nin tketimi kstlanmakla ya da bsbtn durmakla kalmaz, [sayfa 77] m'nin yerini alacak metalar

dizisi dzeni de bozulmu olur. M'-P-' baarszlkla sona erdii ya da M"nn ancak bir ksm satlabildii zaman, gene ayn ey olur. Kapitalist gelir dolamn temsil eden m-p-m'nm sermaye dolamna ancak m'nin M"nn deerinin, meta-sermayenin ilevsel biimi iersindeki sermayenin, bir paras olduu srece girdiini grm bulunuyoruz; ama p-m hareketi iersinde bamszlk kazanr kazanmaz, bylece btn bir m-p-m biimi boyunca bu gelirin dolam, kapitalistin yatrd sermayeden kaynakland halde, bu sermayenin hareketine girmez. Sermayenin varl kapitalistin varln ngrd ve kapitalistin varl da art-deeri tketmesi kouluna bal olduu lde, bu dolam, yatnlan sermaye hareketi ile bal haldedir. Genel dolam iersinde, M', diyelim iplik, yalnzca bir meta olarak ilev yapar; sermaye dolamnda bir e olarak, sermaye-deerin srasyla bir brnp bir syrld bir biim olan meta-sermaye ilevini yerine getirir. pliin tccara satlmasndan sonra, rn olduu sermayenin dairesel hareketinin dna kar, ama bir meta olarak gene de genel dolam alanndaki hareketine devam eder. Bir ve ayn meta kitlesi, ip-likiye ait sermayenin bamsz devresinde bir evre olmaktan kt halde, dolama devam eder. Demek ki, kapitalist tarafndan dolama sokulan meta kitlesinin gerek belirleyici bakalam, M-P, bunlarn tketim alanna nihai geii, bu meta kitlesinin, kapitalistin meta-sermayesi olarak ilev yapt bakalamdan zaman ve yer olarak tamamen ayn olabilir. Sermaye dolamnda tamamlanm bulunan ayn bakalam, genel dolam alannda henz tamamlanmas gereken bir ey olarak bulunur. Bu ipliin bir dier sanayi sermayesinin devresine girmesi, bu durumu zerre kadar deitirmez. Sermaye olarak pazara srlmeyip bireysel tketime giren deerlerin dolam ne kadar devreden oluuyorsa, genel dolam da, toplumsal, sermayenin eitli bamsz ksmlarnn, yan bireysel sermayeler toplamnn iice gemi o kadar devresinden oluur. Genel dolamn bir ksmn oluturan bir sermaye devresi ile bamsz bir devredeki halkalan oluturan bir devre arasndaki bant, P art p'ye eit olan P"nn dolamn incelerken daha ayrntl olarak gsterilmitir. Para-sermaye olarak P, sermayenin devresindeki hareketine devam eder; gelir olarak [sayfa 78] harcanm (p-m) bulunan/? genel dolama girer, ama sermaye devresinden hemen kp gider. Yalnzca ek para-sermaye ilevini yerine getiren ksmdr ki, sermaye devresine girer, m-p-m'de para, yalnz sikke olarak hizmet eder; bu dolamn amac, kapitalistin bireysel tketimidir. Sermaye devresine girmeyen bu dolam -retilen deerin gelir olarak tketilen ksmnn dolamn- serKarl Marks 65 Kapital I

mayenin karakteristik devresi diye gstermek, vlger iktisadn tipik budalaldr. kinci evrede, P-M, R'ye eit olan sermaye-deer P (bu noktada, sanayi sermayesi devresini balatan retken sermaye deeri), art-de-erden kurtulmutur ve bu nedenle de para-sermaye devresinin ilk aamasndaki P-M, ayn deer byklne sahip olarak gene vardr. Yer deitirmi olduu halde, meta-sermayenin imdi dnm bulunduu para-sermayenin ilevi gene ayndr: yani A ile E'ye, retim aralan ile emek-gcne dnmesi. Meta-sermayenin ilevini yerine getirmesinde, M'-P"nde, sermaye-deer, m-p ile birlikte M-P evresinden gemitir ve imdi tamamlayc P-M< ^fl evresine girmektedir. Bu nedenle de, dolamn tamam M-P-M<^'dr. Birincisi: Para-sermaye P, sermaye-deerin yatrld ilk biim olarak Biim I'de (P ... P' devresinde) ortaya kmt; burada, daha balangta, meta-sermayenin, ilk dolam evresi M'-P"nde kendisini dntrd para miktarnn bir ksm olarak, dolaysyla, daha balangta, retken sermaye R'nin, metalarn sat yoluyla para-biime dnmesi olarak grlr. Para-sermaye, burada, daha balangta, sermaye-deerin ne ilk, ne de son olan biimi olarak vardr, nk, M-P evresini tamamlayan P-M evresi, yeniden ancak para-biimden karak gerekletirilebilir. Demek oluyor ki, P-M'nin ayn zamanda P-E olan ksm, imdi artk, emek-gc satn alnmas iin salt bir para yatrm olarak deil, emek-gcnn yaratt meta-deerin bir ksmn oluturan 50 sterlin deerinde ayn 1.000 libre ipliin retilmesi iin para biiminde yaplan bir yatrm olarak da ortaya kyor. Burada emekiye verilen para, kendi rettii meta-deerin bir ksmnn dnm edeer biiminden baka bir ey deildir. Ve baka nedenle olmasa bile salt bu nedenle, P-M hareketi, P-E anlamna geldii srece, hi bir zaman para biiminde bir metan kullanm-biiminde bir meta [sayfa 79] ile deiilmesi demek deildir, bu hareket, genel meta dolamndan bamsz baka eleri de ierir. P', kendisi, R'nin bir nceki ilevinin, retim srecinin bir rn olan M"nn dnm bir biimi olarak ortaya kar. Toplam para P', bu nedenle, gemi emein para-ifadesidir. rneimizde 500 sterlin deerindeki 10.000 libre iplik, eirme srecinin rndr. Bu miktardan 7.440 libre iplik, yatnlm bulunan 372 sterlin deerinde deimeyen sermaye cfye; 1.000 libre iplik, yatrlm bulunan 50 sterlin deerinde deien sermaye v'ye eittir ve 1.560 libre iplik ise 77 sterlin deerinde art-deer a'y temsil eder. Eer P"nden yalnz 422 sterlinlik balang sermayesi tekrar yatnlacak olsa, dier koullar ayn kalmak kaydyla, iiye bunu izleyen haftada P-E olarak, o hafta retilen ipliin yalnzca bir ksm (1.000 libre ipliin para-deeri) denir. M-P'nin bir sonucu olarak, para, daima gemi

emein ifadesidir. Eer tamamlayc P-M


66 Kari Marks Kapital II

hareketi, hemen meta-pazarnda yer alrsa, yani pazardaki metalar karlnda P verilirse, bu gene gemi emein bir biimden (paradan) baka biime (metalara) dnmesidir. Ne var ki, P-M zaman bakmndan M-P'den farkldr. Bunlar nadiren ayn zamanda yer alabilir, szgelii P-M hareketini yapan kapitalist ile, bu hareketin kendisi iin M-P anlamna geldii kapitalistin, metalann karlkl olarak sevketmeleri halinde, P, yalnzca bakiyeyi demek iin kullanlr. M-P hareketi ile P-M hareketi arasndaki zaman fark biraz uzun olabilir, M-P hareketinin sonucu olan P, gemi emei temsil ettii halde, P-M hareketinde, henz pazarda bulunmayan ama gelecekte pazara srlecek olan metalann dnm biimini temsil edebilir, nk M yeniden retilene kadar P-M hareketinin yaplmasna gerek yoktur. P, ayn ekilde, para-ifadesi olduu M ile ayn zamanda retilen metalarn karl olabilir. rnein, P-M deiiminde (retim aralan satn alnmasnda) kmr, henz ocaktan kartlmadan satn alnm olabilir, p, para birikimi olarak sayld ve gelir olarak harcanmad srece, ancak gelecek yl retilecek olan pamuun karl olabilir. Ayn ey, kapitalistin gelirinin harcanmas, p-m, iin de geerlidir. Bu ayrca, cretler iin de, E eittir 50 ster- lin iin de geerlidir. Bu para, emekinin gemi emeinin yalnzca pa-ra-bii-mi olmayp, ayn zamanda, daha henz gereklemi ya da gelecekte gereklemesi gereken emek [sayfa so iin yaplm bir demedir. Emeki, cretleri ile, ancak gelecek hafta yaplacak olan bir ceket satn alabilir. Bu, zellikle, bozulmasn nlemek iin, neredeyse retilir retilmez tketilmesi gerekli olan ok sayda zorunlu tketim maddeleri iin geerlidir. Bylece emeki, cret olarak kendisine denen para ile, kendi gelecekteki emeinin ya da dier emekilerin gelecekteki emeklerinin dnm biimini alm olur. Kapitalist, emekiye gemi emeinin bir ksmn vermekle, onun gelecekteki emei iin bir bono vermi olur. Emekinin gemi emeini karlayacak olan ama henz varolmayan mallan oluturan, emekinin o andaki ya da gelecekteki emeidir. Bu durumda, para-yma dncesi btnyle ortadan kalkar.* kincisi, M-P-M< ^A dolamnda ayn para iki kez yer deitirir; kapitalist, paray nce satc olarak alr ve alc olarak elden kartr; metalarn para-biime dnm, yalnzca onun bu para-biiminden meta-biimine tekrar dnm amacna hizmet eder; sermayenin para-bii-mi, para-sermaye olarak varl, bu yzden, bu harekette ancak geici bir evredir; ya da, hareketin akcl lsnde parasermaye, satnalma arac olarak hizmet ettii zaman yalnzca bir dolam arac olarak ortaya kar; kapitalistler birbirlerinden satn almada bulunduklar ve bu nedenle de yalnzca hesaplarn karlkl olarak kapatmak durumunda ol-duklan zaman, tam anlamyla deme arac olarak i grr. ncs, para-sermayenin ilevi, ister salt dolam arac olsun,
* Marx, burada, elyazmasma u notu koymutur. "kinci Cildin son ksmna aittir." -Ed.
Kari Marks 67 Kapital I

isterse deme arac, yalnzca M'nin yerini E ve A'nin almasn salamaktr; yani ipliin, retken sermayenin sonucunu temsil eden metan yerini (gelir olarak kullanlacak art-deer dldkten sonra) onun retim elerinin almasdr; bir baka deyile, sermaye-deerin, meta biiminden, bu metay oluturan elere tekrar dnmesidir. Son tahlilde, para-sermayenin ilevi, yalnzca meta-sermayenin retken sermayeye tekrar dnmesine yardmc olmaktr. Devrenin normal biimde tamamlanabilmesi iin, M"nn deeri zerinden ve btnyle satlmas gerekir. Ayrca, M-P-M salt bir metan yerini dierinin almasn iermekle kalmaz, ayn kalan deerbantla-rnn yerinin alnmasn da ierir. Biz [sayfas] bunun burada byle olduunu varsayyoruz. Ne var ki, aslnda retim aralannn deerleri deiiklik gsterir. Kapitalist retimi niteleyen emein retkenliindeki srekli deiiklik nedeniyle olsa bile, deer-bantlannn srekli olarak deimesi zaten salt bu retim tarzna zg bir eydir. retim elerinin deerle-rindeki bu deime daha sonra ele alnacaktr,* biz, burada, buna yalnzca deinmi oluyoruz. retim elerinin meta-rnlere, R'nin M"ne dnmesi retim alannda olduu halde M"nn R'ye tekrar dnm, dolam alannda olur. Bu, metalarn basit bir bakalam ile olur, ama btnyle bakldnda, ierii, yeniden-retim srecinde bir evredir. Bir sermaye dolam ekli olarak M-P-M, ilevsel olarak belirlenmi bir madde deiimini ierir. M-P-M aynca, M' meta-miktarnn retim elerine eit olmasn ve bu elerin birbirleriyle balangtaki deer-ban-tlarn korumalarn gerektirir. te bunun iin, metalarn yalnz kendi deerleri zerinden satn alndklar deil, ayn zamanda, dairesel hareketleri srasnda herhangi bir deer deiikliine uramadklar da varsaylmtr. Aksi takdirde, bu sre, normal biimde devam edemez. P ... P' hareketinde, P, tekrar eski durumunu almak zere elden kartlan sermaye-deerin ilk biimini temsil eder. R ... M'-P'-M ... R dolamnda, P, yalnzca srete brnlen ve bu sre sona ermeden terkedilen bir biimi temsil eder. Para- biim, burada, yalnzca sermaye-deerin geici bamsz bir biimi olarak ortaya kar. M' biimindeki sermayenin para-biime brnmekteki acelesi, bu biimden P' biimine dnmek zere kurtulmak iindir; daha bu kla brnd anda kendisini yeniden

retken sermayeye dntrmek ister. Para klnda kald srece, sermaye olarak grev yapamaz ve bunun iin de deeri genilemez. Sermaye atl kalr. P, burada, bir dolam arac olarak hizmet eder, ama sermayenin bir dolam arac olarak.** Sermaye-deerin para-biiminin kendi devresinin ilk biiminde (para-sermaye biiminde) sahip olduu bamsz grn, bu ikinci biimde kaybolur ve bu, Biim Fin bir eletirisi olup, onu salt bir zel biime indirger. Eer ikinci
* Bkz: Onbeinci Blm. V. -Ed.

**Marx, burada, elyazmasma u notu koymutur. "Tooke'a kar." -Ed.


68 Kari Marks Kapital II

bakalam, P-M, herhangi bir engel ile karlarsa -szgelii, pazarda retim arac yoksa- devre, yeniden-retim srecinin ak, tpk sermayenin [sayfa 82] meta-sermaye biiminde tutulduu zamanki kadar kesintiye urar. Ama arada u fark vardr metalann geici biiminden daha uzun sre parabiiminde kalabilir. Para-sermaye, ilevlerini yerine getirmemekle, para olmaktan kmaz, ama metasermaye, ilevini yapmakta ok fazla gecikirse, bir meta, ya da genellikle kullanm-deeri olmaktan kar. Ayrca, para-biimde iken, balangtaki retken sermaye biimi yerine baka bir biime girebilir, ama M' biiminde tutulduu srece yerinden hi oynamaz. M'-P'-M yalnz M' iin ve onun biimi uyarnca dolam hareketlerini ierir ve bu hareketler onun yeniden-retiminin evreleridir; ama M"nn kendisini dntrd M'nin gerekten yeniden-retimi, M'-P'-M dolam iin gereklidir. Ne var ki, bu, M' tarafndan temsil edilen bireysel sermayenin yeniden-retimi srecinin dnda bulunan yeniden-retim sreciyle koullanmtr. Biim I'de P-M<^A hareketi, yalnzca para-sermayenin retken sermayeye ilk dnmn hazrlar; Biim N'de, bu hareket, meta-ser-mayenin retken sermayeye tekrar dnmn hazrlar; yani sanayi sermayesi yatrm ayn kald srece, meta-sermayenin, kendilerinden kt ayn retim elerine tekrar dnmesi demektir. Dolaysyla, hem bunda ve hem de Biim I'de bu hareket, retim srecinin hazrlayc bir evresi, ona bir dn, onun bir yenilenmesi olarak grlr; yani yeniden-retim srecinin bir habercisi ve ayn zamanda deerin kendisini geniletme srecinin bir yinelenmesidir. urasn bir kez daha belirtmek gerekir ki, P-E basit bir meta deiimi olmayp, art-deer retimine hizmet edecek bir metan, E'nin satn alnmasdr, tpk P-A'nn yalnzca, bu amaca ulamak iin maddeten vazgeilmez bir ilem olmas gibi. P-M < ^A hareketinin tamamlanmas ile P, retken sermaye R'ye evrilmitir ve devre yeni batan balar. Bu nedenle R... M'-P-M... R hareketinin genilemi biimi udur: M P -M< E

} }

{ {

} }

m p -m Para-sermayenin retken sermayeye dnm, meta retimi iin meta satn alnmasdr. Tketimin kendisi ancak retken [sayfa 83] tketim olduu srece sermaye devresine dahildir; bunun sonucu, bylece tketilen metalar aracl ile retilen art-deerdir. Ve bu, retimden ok farkl olduu gibi, reticinin varln ama edinen meta retiminden bile farkldr. Art-deer retimine bu derece bal bulunan metan yerine bir baka metan konmas, srf para aracl ile yaplan basit rn deiiminden tamamen farkl bir konudur. Ama iktisatlar, bunu, arKarl Marks 69 Kapital I

retimin olanakszlna kant diye almaktadr. E ve A 'ya dntrlm bulunan P'nin retken tketiminden baka devre, emeki asndan, E-P anlamna gelen ve M-P'ye eit olan birinci terim P-E'yi ierir. Emeki asndan dolamda, tketimini de iine alan E-P-M, yalnzca birinci terim, P-E'nin sonucu olarak sermaye devresinin iine girer. kinci hareket P-M, bireysel sermayenin dolamndan kt halde bu dolamn ierisine girmez. Ama, emeki snfnn devaml varl, kapitalist snf iin gerekli olduu gibi, gene bu nedenle, emekinin tketimi P-M ile olanakl hale getirilmitir. M'-P' hareketinin sermaye-deerin devresine devam etmesi ve art-deerin kapitalist tarafndan tketilmesi iin ngrd tek koul, M"nn paraya dntrlm, satlm bulunmasdr. M', kukusuz, bu nesnenin bir kullanm-deeri ve dolaysyla, retken ya da bireysel herhangi trden bir tketim iin uygun olmas nedeniyle satn alnmtr. Ama, eer M', diyelim iplii satn alm bulunan tccann elinde dolama devam ederse, bu, balangta iplii reten ve tccara satan bireysel sermayenin devrinin srekliliine hi bir etkide bulunmaz. Btn sre devam eder ve onunla birlikte kapitalistin bireysel tketimi ve bunun zorunlu kld, emekinin bireysel tketimi de devam eder. Bu, buna-lmlann irdelenmesinde nemli bir noktadr. nk, M' satlr satlmaz, paraya evrilir evrilmez, i srecinin ve bylece yeniden retkenlik srecinin gerek etmenleri haline yeniden evrilebilir. M"nn sonal tketici ya da tekrar satmak zere

bir tccar tarafndan satn alnm olmas, durumu etkilemez. Kapitalist retimin kitle halinde yaratt metalar miktan, retimin boyutlarna ve bu retimi devaml geniletme gereksinmesine baldr, yoksa nceden belirlenen arz talep alanna, karlanmas zorunlu gereksinmelere deil. Kitlesel retimin, teki sanayi kapitalistleri dnda, toptanclardan baka dorudan alcs olamaz. Belli snrlar ierisinde, yeniden-retim sreci, [sayfa 84] bu srecin dna kartlan metalar, bireysel ya da retken tketime gerekten girmeseler bile, bu sre ayn ya da artm boyutlarda yer alabilir. Metalarn tketimi, bu metalarn domu bulunduklar sermaye devresine dahil deildir. rnein, iplik satlr satlmaz, bu satlan ipliin daha sonra ne olaca hi hesaba katlmakszn, ipliin temsil ettii sermayedeerin devresi yeniden balayabilir. rn satld srece, kapitalist retici asndan her ey yolunda demektir. zdelemi olduu sermaye-deerin devresi kesintiye uramamtr. Ve eer bu sre genilerse -bu, retim aralarnn artan retken tketimini ierir- sermayenin bu yeniden-retiminin yansra, emekilerin bireysel tketimi (yani talep) artabilir, nk bu sreci retken tketim balatm ve devam ettirmitir. Bylece, art-deer retimi ve onunla birlikte kapitalistin bireysel tketimi artabilir, yeniden-retim sreci tmyle gelime halinde olabilir, ama metalann byk bir ksm tketime yalnzca grnte girmilerdir, oysa gerekte, bayilerin elinde hl satlmam halde durmakta, hl pazar70 Kari Marks Kapital II

da beklemekte olabilirler. Meta akmn meta akm izleyebilir, ama en sonunda daha nceki akmlann tketim tarafndan yalnzca grnte emilmi olduunun farkna varlr. Meta-sermayeler, pazarda yer kapmak iin birbirleriyle rekabet ederler. Gecikenler, satsa bile, ucuza satarlar. deme zaman geldii halde, daha nceki akmlar hl elden karlmamtr. Bu metalan ellerinde bulunduranlar ya iflas ettiklerini ilan etmek, ya da ykmllklerini karlamak iin, bunlan ne pahasna olursa olsun satmak zorunda kalrlar. Bu satn fiili talep durumu ile en kk bir ilikisi yoktur. Bu, yalnzca deme talebi ile, metalar paraya dntrme ivedi zorunluluu ile ilikilidir. Ardndan bir bunalm patlak verir. Bu, yalnz, tketici talebindeki, bireysel tketim talebindeki dorudan azalmayla deil, sermayenin sermayeyle deiilmesindeki, sermayenin yeniden retkenlik srecindeki azalmayla da grlr duruma gelir. Eer P'nin para-sermaye, sermaye-deer ilevini yerine getirmek zere dnt A ve E metalannn retken sermayeye tekrar dnmeleri kanlmaz ise, eer bu metalar farkl koullarla satn alnacak ya da bedelleri buna gre denecekse, ve bylece. P-M ardarda bir dizi satn almalan ve demeleri temsil ediyorsa, P'nin bir ksm P-M hareketini yapt halde, dier bir ksm para biiminde kalmakta devam eder ve bu srecin [sayfa 85] kendi koullannn belirleyebilecei bir zamana dek, ezamanl ya da ardarda gelen P-M hareketlerini yerine getirme grevini yapmaz. Bu ksm, harekete gemek, zaman gelince ilevini yerine getirmek zere, yalnzca geici bir sre iin dolamdan alkonulur. Demek ki, bu birikme, sras gelince, dolam amacyla ve dolam tarafndan belirlenen bir ilevdir. Satnalma ve deme fonu olarak varl, hareketindeki duraklama, dolamdaki bu kesintili durum, parann, parasermaye olarak ilevlerinden birisini yapt bir durum oluturacaktr. Para-sermaye olarak; nk bu durumda, geici bir sre iin hareketsiz kalan parann kendisi, para-sermaye P'nin (P'-p = P) bir ksm; R'ye, devreyi balatan retken sermayenin deerine eit olan meta-sermaye deerinin bu ksmdr. te yandan, dolamdan ekilen btn paralar para-yma biimini tar. Para-yma biimindeki para, demek ki, burada, para-sermayenin bir ilevi halini alyor, tpk P-M hareketinde parann deme ve satnalma arac olma ilevinin, para-sermayenin bir ilevi haline gelmesi gibi, Bu byledir, nk sermaye-deer, burada, para biiminde vardr, nk para hali, burada, sanayi sermayesinin kendisini, kendi aamalanndan birisinde bulduu ve devre ierisindeki i ban-tlann ngrd bir durumdur. Ayn zamanda, burada uras da bir kez daha tantlanm oluyor ki, sanayi sermayesi devresi ierisindeki para-sermaye, parann ilevlerinden baka bir ilevi yerine getirmiyor ve bu para-ilevleri, salt bu devrenin dier aamalar ile olan i bantlan nedeniyle sermaye-ilevlerin zelliklerini kazanm oluyor. P"nn, p'nin P'ye bants olarak, bir sermaye bants olarak gsterilmesi, dorudan doruya parasermayenin deil, meta-sermaye
Kari Marks 71 Kapital I

M"nn bir ilevidir ve m ile M'nin bants olarak M' de yalnzca retim srecinin, bu srete yeralan sermaye-deerin kendisini geniletmesinin sonucunu ifade eder. Eer dolam srecinin sreklilii engellerle karlar ve pazar koullan, vb. gibi d etkenler nedeniyle P, P-M ilevini geici olarak kesmek zorunda kalrsa ve bu nedenle uzun ya da ksa bir sre para-biimde kalrsa, elimizde gene para-yma biiminde para bulunmu olur; ve bu durum, bir de, basit meta dolamnda, M-P'den PM'ye gei, d koullar tarafndan kesintiye uratlrsa ortaya kar. Bu istek-d bir para-yma oluumudur. Bu durumda para, dinlenme haline braklm gizil para-sermaye biimine sahiptir. Ama biz bu noktay imdilik daha [sayfa 86] fazla irdelemeyeceiz. Her ne durumda olursa olsun para-sermayenin para halinde durup kalmas, uygun olsun, olmasn, isteyerek ya da istemeyerek olsun, ilevleri uyannca ya da bunun tersine bulunsun, hareketin kesintiye

uramasnn bir sonucu olarak ortaya km oluyor. II. BRKM VE GENLEM LEKTE YENDEN-RETM retken srecin ulaaca geniliin boyutlan keyfi olmayp teknoloji tarafndan belirlendii iin, gerekleen art-deer her ne kadar sermayeletirilmeye ayrlm ise de, birbirini izleyen birka devre sonucu ou kez ek sermaye olarak etkili bir ilev yapmaya ya da ilev yapmakta olan sermaye-deer devresine girmeye yetecek bykle ular (ve zaten bu bykle ulaana kadar da birikmesi gerekir). Art-deer bylece bir para-yma biiminde katlar ve bu biim ierisinde potansiyel parasermayeyi oluturur: potansiyel olmasnn nedeni, para-biimde kalmaya devam ettii srece sermaye olarak hareket edememe-sidir.6a Para-ymann oluumu, burada, kapitalist birikim srecine dahil, ama onunla birlikte olduu halde temelden ondan farkl bir etmen gibi gzkmektedir; nk, yenidenretim srecinin kendisi, gizil para-sermayenin oluumu ile genilemi olmaz. Tersine, burada gizil para-sermayenin oluma nedeni, kapitalist reticinin retiminin leini dorudan doruya geniletememesidir; Eer retici, art-rnn, dolama yeni altn ya da gm sren bir altn ya da gm reticisine, ya da ayn ey demek olan, d lkelerden, ulusal art-rnn bir ksm karlnda ek altn ya da gm ithal eden bir tccara satm olsa, gene bu gizil para-sermayesi, ulusal altn ve gm ymada bir art oluturur. Dier btn durumlarda, szgelii, satn alcnn elinde dolam arac olan 78 sterlin, ancak kapitalistin elinde para-yma biimine brnr. Demek oluyor
6a

"Gizil" terimi, imdi hemen hemen enerjinin dnm teorisine yerini brakan fizikteki gizil s dncesinden aktarlmtr. Bu yzden Marx, nc blmde (daha sonraki bir gzden geirmede) potansiyel enerji dncesinden ald bir baka terimi, "potansiyel" terimini, ya da D'Alembert'in zde hzlarn antran "zde sermaye" terimini kullanmaktadr. -F.E.
72 Kari Marks Kapital II

ki, btn bunlar, yalnzca, ulusal altn ya da gm ymadaki farkl bir dalmdr. Eer kapitalistimizin alveriinde para, deme arac olarak [sayfa 87] hizmet ediyorsa (metalann bedelinin satn alan tarafndan uzun ya da ksa vadelerle denmesi gerekiyorsa) sermayelemeye ayrlan art-rn, paraya dnmeyip, alacaklnn alacana, satn alann mlkiyetine gemi bulunan ya da gemesini umduu bir edeerin tasarruf hakkna dnm oluyor. Bu art-rn, dier bireysel sanayi sermayelerinin devresine girmekle birlikte, bu devrenin yeniden retken srecine faiz getiren tahvillere vb. yatrlan paradan daha fazla girmez. Kapitalist retimin tm nitelii, yatrlm bulunan sermaye-dee-rin kendisini geniletmesi ile belirlenir; yani, nce, elden geldiince fazla art-deer retimiyle; sonra (bkz: Buch I, Kap. XXII)* sermaye retimiyle, bylece de art-deerin sermayeye dnmesiyle belirlenir. Durmadan daha fazla art-deer retmesinin -dolaysyla, kiisel ama olarak kapitalistin zenginlemesinin- arac olarak grlen ve kapitalist retimin genel eiliminde bulunan birikim ya da geni lekli retim, ne var ki, sonralar, birinci ciltte gsterildii gibi, gelimesi gerei, her bireysel kapitalist iin bir zorunluluk halini alyor. Sermayesindeki devaml byme, bu sermayenin korunmasnn koulu haline geliyor. Ama burada daha nce ilenen bir konuya yeniden dnmemize gerek yok. Biz, nce, btn art-deerin gelir olarak harcandn varsayarak basit yeniden-retimi inceledik. Gerekte, normal koullar altnda art-deerin bir ksmnn daima gelir olarak harcanmas, dier ksmnn ise sermayeletirilmesi gerekir. Belli bir dnemde retilen u miktardaki art-deerin tmyle tketilmi olmas, ya da sermayeletirilmesi pek nemli deildir. Ortalama olarak -genel forml ancak ortalama hareketi temsil edebilir- her iki durumda da grlr. Ama forml karmak hale getirmemek iin art-deerin btnyle biriktirildiini kabul etmek daha yerinde olur. R ... M'-P'-M'< ^A ... R' forml retken sermayeyi temsil eder; bu sermaye, geniletilmi lekte daha byk bir deerle yeniden-retilmi ve artm retken sermaye olarak ikinci devresine balam, ya da ayn ey demek olan, ilk devresini yenilemitir. Bu ikinci devre balar balamaz, biz, R'yi, gene balang noktas olarak grrz; ancak bu R, ilk R'den daha byk bir retken sermayedir. Dolaysyla, eer P ... P' formlnde, ikinci devre P' ile balyorsa, bu P' P olarak, yani [sayfa 88] yatrlm bulunan belli byklkte bir para-sermaye ilevini yerine getirir. Ve bu, ilk dairesel hareketi balatan daha byk bir para-sermayedir; ama bu deer, yatnlm para-sermaye ilevini yklendii andan balayarak, artdeerin sermayeletirilmesi yoluyla kendisinde meydana gelen genilemeler artk szkonusu olmaktan kar. Devresine para-sermaye biiminde balayan bu kken yokolur. Bu, ayrca, yeni
* Kapital. Birinci Cilt. Yirmidrdnc Blm. Kari Marks 73 Kapital I

bir devrenin k noktas olarak ilev yapmaya balar balamaz R' iin de geerlidir. Eer R... R' hareketini, P.... P' ile, ya da ilk devre ile karlatnrsak, bunlarn hi de ayn zellii tamadklarn grrz. P ... P', yaltk bir devre olarak tek bana ele alndnda, P'nin, parasermayenin, (ya da, devresinde para-sermaye olarak bulunan sanayi sermayesinin) yalnzca, para douran para, deer douran deer olduunu, bir baka deyile, art-deer rettiini ifade eder. Ama R devresinde, art-deer retme sreci, ilk aamann, retim srecinin bitiminde zaten tamamlanm bulunuyor, ikinci aamadan, M'-P' hareketinden (dolamn ilk aamasndan) getikten sonra, sermayedeer art art-deer, ilk devresinde son u olarak grlen gereklemi para-sermaye, M, biiminde

zaten vardr. Art-deerin retilmi bulunmas, ilk ele alnan P ... P forml iinde (bkz: geniletilmi forml, s. 83) m-p-m ile gsterilmektedir, ki bu, ikinci aamada, sermaye dolamnn dna dmekte ve art-deerin gelir olarak dolamn temsil etmektedir. Hareketin tamamnn P ... P ile temsil edildii, dolaysyla da iki u arasnda deer bakmndan bir fark bulunmad bu biimde, yatnlan deerin kendisini geniletmesi, art-deer retimi, P ... P"nde son aama ve devrede de ikinci aama olarak grnen M'-P' hareketinin R ... R dolamnda ilk aama olarak hizmet etmesi dnda, bu yzden P ... P'nde olduu gibi temsil olunur. R ... R' hareketinde R', art-deerin retildiini deil, retilen art-deerin sermayeletirildiini, dolaysyla sermayenin biriktiini ve bu nedenle, R'nin tersine R"nn, sermaye-deerin hareketi yznden, ilk sermaye-deer ile birikmi bulunan sermaye-deeri ierdiini belirtir. P ... P"nn basite kapan olan P' ve btn bu devrelerde ortaya kt haliyle M', kendi balarna alndnda, hareketi deil hareketin sonucunu ifade ederler: metalar ya da para [sayfa 89] biiminde gerekleen sermaye-deerin kendisini geniletmesini ve bylece P art p ya da M art m biiminde sermaye-deeri, sermaye-deerin kendi rn art-deere bants olarak ifade ederler. Bunlar bu sonucu kendini genileten sermaye-deerin eitli dolam biimleri olarak ifade ederler. Ama, ne M' ne. de P' biiminde, kendi bana meydana gelen sermaye genilemesi, para- sermayenin ya da metasermayenin bir ilevidir. zel, farkllam biimler, sanayi sermayesinin zel ilevlerine tekabl eden varlk biimleri olarak, para-sermaye, ancak para-ilevlerini, meta-sermaye ise ancak meta-ilevlerini yerine getirebilir, aralarndaki fark, yalnzca para ile meta arasndaki fark gibidir. Bunun gibi, retken sermaye biimindeki sanayi sermayesi, ancak, rn yaratan dier herhangi bir emek-srecinin ierdii ayn eleri ierebilir: bir yandan emein nesnel koullann (retim aralann), te yandan emekgcnn retken biimde (amaca uygun biimde) ilev yapmasn ierirler. Tpk sanayi sermayesinin retim alannda, ancak genellikle retim srecinin, dolaysyla kapitalist
74 Kari Marks Kapital II

olmayan retim srecinin de gereklerini karlayan bir bileim ierisinde varolabilecei gibi, dolam alannda da ancak buna tekabl eden iki biimde bulunabilir, yani meta ve para biimlerinde. Ama retim elerinin btnyle balangta kendilerini retken sermaye olarak ortaya koymalar, emekgcnn bakalarna ait emek-gc olmas ve kapitalistin tpk retim aralarn bu metalann sahiplerinden satn almas gibi emek-gcn de gene sahiplerinden satn almas olgusundan ileri gelir; ite gene bunun iin, retim srecinin kendisi, sanayi sermayesinin retken bir ilevi, para ve metalar ayn sanayi sermayesinin dolam biimleri ve bylece de bunlarn ilevleri, retken sermayenin ilevlerini ortaya koyan ya da bu ilevlerinden kan dolamn ilevleri olarak grnrler. Burada, para ilevi ve meta ilevi ayn zamanda para-sermaye ve meta-sermayenin ilevleridir, ve bunun da tek nedeni, sanayi sermayesinin, devrenin farkl aamalarnda yerine getirmek zorunda olduu ilevlerin biimleri olarak bunlarn birbirlerine bal olmalandr. Bu yzden, paraya para, metaya meta niteliini veren belli zellik ve ilevleri, bunlann sermaye olma niteliinden karmaya almak yanl olduu gibi, tersine, retken sermayenin zelliklerini de retim aralan iindeki varolu biiminden karmaya almak da yanltr, [sayfa 90] P' ya da M', P art p ya da M art m olarak, yani sermaye-deer ile bu deerin dourduu art-deer arasndaki bant olarak sabit hale gelir gelmez, bu bantnn her iki biimde de, yani birinci durumda para-biimde, ikinci durumda meta-biimde ifade edilmesi, durumda en kk bir deiiklik yapmaz. Dolaysyla bu bantnn kkeni, para olarak parada ya da meta olarak metada bulunan herhangi zelliklerinden ya da ilevlerinden deildir. Her iki durumda da, sermayeye zg nitelik, yani deer douran deer olma nitelii, yalnzca bir sonu olarak ifade edilmitir. M', daima R'nin ilevinin rndr ve P, de daima yalnzca sanayi sermayesinin devrinde deimi bulunan M"nn biimidir. Bu nedenle, gereklemi para-sermaye kendi zel para-sermaye ilevini tekrar yklenir yklenmez, P, = P art p denkleminin ierdii sermaye bantsn ifade etmekten kar. P ... P' hareketi tamamlanp da P' devreye yeniden balaynca, P"nde bulunan art-deerin tamam sermaye-lese bile, art P, deil, P saylr. Bizim rneimizde ikinci devre, birinci devredeki 422 sterlin yerine, 500 sterlinlik parasermaye ile balar. Devreyi aan para-sermaye, ncekinden 78 sterlin fazladr. Her devre di-eriy-le karlatrldnda bu fark vardr, ama her belli devre iin byle bir karlatrma yaplmamtr. 78 sterlini daha nce art-deer olarak bulunan para-sermaye biiminde yatrlan 500 sterlin, imdi, baka bir kapitalistin devreyi ilk defa balataca 500 sterlinden ayr bir rol oynamaz. retken sermaye devresinde de ayn ey olur. Artm bulunan R', yeni balayan R gibi hareket eder, tpk R'nin R ... R basit dolamnda yapt gibi. P'-M' < ^aamasnda artan byklk, E' ya da A' ile deil,
Kari Marks 75 Kapital I

yalnzca M' ile belirtilmitir. M, E ile A'nn toplam olduuna gre, M', kendisinde bulunan E ile A toplamnn balangtaki R'den daha byk olduunu yeterince gsterir. Ayrca, E' ve A terimleri yanl olurdu, nk biz biliyoruz ki, sermaye bymesi kendi deer yapsnda bir deiiklik getirir ve bu deiiklik ilerledike A'nn deeri artar, ama E'nin deeri, daima nispi ve ou zaman da mutlak

olarak azalr. III. PARANIN BRKM Paraya dnm art-deerp'nin, sreteki sermaye-deere derhal eklenerek imdi P' byklne ulam bulunan P sermayesi ile birlikte devreye girip girmemesi, p'nin kendi varlnn [sayfa 911 dndaki koullara baldr. Eer p birincisi ile yanyana yryecek olan ikinci bir bamsz ite parasermaye olarak i grecekse, bunun iin gerekli asgari byklkte olmadka, bu ama iin kullanlamayaca aktr. Yok eer, ilk giriimin geniletilmesi amacyla kullanlmas dnlyorsa, R'nin maddi etmenleri arasndaki bant ile bunlann deer bantlar, ayn ekilde, p'nin asgari bir byklkte olmasn gerektirir. Bu ite kullanlan btn retim aralarnn arasnda yalnz nitel deil, bir de belli bir nicel bant da vardr ve bunlar nicelike orantldrlar. Bu maddi bantlar ile birlikte, retken sermayeye giren ilgili etmenlerin deer bantlar, p'nin ek retim aralarna ve emek-gcne ya da retken sermayeye bir ek olarak yalnz retim aralarna dnebilmesi iin sahip olmas gerekli asgari bykl belirlerler. Demek oluyor ki, bir iplik fabrikas sahibi, iindeki genilemenin gerektirecei ek pamuk ve cret giderleri dnda, yeter sayda tarama ve germe tezgah satn almakszn ilerinin saysn artramaz. Bunu yapabilmesi iin art-deerin nemli bir miktara (genellikle her yeni i iin 1 sterlin hesap edilir) ulamas gerekir. Eer p bu asgari bykle ulaamamsa, sermaye dolamnn, ardarda retilen p miktannn P ile ve dolaysyla P'-M' < ^A ile birlikte ilev yapabilecei bykle ulamasna kadar yinelenmesi gerekir. Salt aynntlardaki bir deiiklik, szgelii, daha retken hale getirmek iin eirme makinesinde yaplan bir deiiklik bile, eirilecek malzeme, daha fazla bkme makinesi vb. gibi ek harcamalara gereksinme gsterir. Bu aradap birikmi olur ve bu birikim kendi ilevi olmayp, yinelenen R... R hareketinin sonucudur. Onun kendi ilevi, yinelenen art-deer yaratma devrelerinden, yani dardan yeterli bir art alp da kendi ilevi iin gerekli asgari bykle sahip olana kadar para durumunda kalmaya devam etmektir; ancak bu asgari bykle ulatktan sonradr ki, para-sermaye olarak -bizim ele aldmz durumda, ilev yapmakta olan para-sermaye P'nin birikmi ksm olarak- P'nin ilevi ierisine gerekten girebilir. Ama bu arada birikmeye devam eder, ve, oluum sreci, byme sreci ierisindeki bir para-yma biiminde varln srdrr. Demek oluyor ki, parann birikimi, ylmas, burada, gerek birikime, sanayi
76 Kari Marks Kapital II

sermayesinin boyutlarndaki genilemeye geici bir sre elik eden bir sre olarak grlyor. Geicidir, nk, para-yma, para-yma koullan ierisinde kald [sayfa 92] srece sermaye ilevini yapmaz, art-deer yaratma srecine katlmaz, yalnzca ayn kasaya ylan ve hi bir ey yapmadan miktan oalan bir para topluluu olarak kalr. Para-yma biimi, yalnzca, dolamda olmayan para, dolam kesintiye uratlan ve bu yzden de para-biim ierisinde sabit hale getirilen para biimi demektir. Para-yma srecine gelince, bu, btn meta retiminde yaygn bir biim olup, bu retimin gelimemi, kapitalist-ncesi biimlerinde kendi bana bir ama olarak ortaya kar. Ama u ele alnan durumda para-yma, bir para-sermaye biimi olarak ve para-ymann oluumu, para, burada, gizil para-sermaye olarak sayld iin ve sayld srece, sermaye birikimine geici bir zaman iin elik eden bir sre olarak grlyor; nk, paraymann oluumu, para-biim-deki art-deerin kendini ierisinde bulduu para-yma olma durumu, sermayenin belirledii ve art-deerin gerekten ilev yapan sermayeye dnmesi iin gerekli devrenin dnda geen, ilevsel ynden belirlenmi bir hazrlk aamasdr. Bu tanm gerei o, gizil para-sermayedir. Bu nedenle de, srece girmeden nce ulamas gerekli byklk, her ayn durumda, retken sermayenin deer bileimince belirlenir. Ama para-yma durumunda kald srece parasermaye ilevlerini henz yerine getirmez, yalnzca atl para-sermaye durumundadr; bundan nceki durumda olduu gibi, ilevi kesintiye uratlan para-sermaye deil, henz bu ilevi yerine getiremeyecek durumda olan para-sermaye halindedir. Biz, burada, fiili bir para-ymann ilk gerek biimi ierisindeki para birikimini irdeliyoruz. Bu, aynca, M"n satm bulunan kapitalistin borlulardan alaca bakiye para biiminde de olabilir. Bu gizil parasermayenin varolabilecei baka biimlere gelince, faiz getiren banka mevduat, ya da her trden esham, tahvil gibi para-douran ara halindeki biimler iinde olsalar bile, bunlar, buraya ait deillerdir. Bu gibi durumlardr, para biiminde gerekleen art-deer, onu douran sanayi sermayesinin belirledii devre dnda zel sermaye-ilevlerini yerine getirirler, bu ilevlerin balangta bu devre ile hi bir ilgileri olmamakla birlikte, daha sonra, sanayi sermayesinin ilevlerinden farkl ve burada henz zerinde durulmayan sermaye-ilevlerini ngrrler, [sayfa 93] IV. YEDEK FON Yukarda tartmasn yaptmz, art-deerin varolu biimi olarak para-yma, para birikimi iin bir fon, sermaye birikiminin geici olarak brnd bir para-biim ve bu lde de bu birikimin bir kouludur. Bununla birlikte, bu birikim fonu, ikincil nitelikte zel hizmetleri de yerine getirebilir, yani bu sre R... R' biimini almakszn, dolaysyla kapitalist yeniden-retimde bir genileme olmakszn,

devre iindeki sermaye


Kari Marks 77 Kapital I

hareketine katlabilir. Eer M'-P' sreci normal sresinin tesine uzatlrsa, bu nedenle de meta-sermayenin para-biime dnmesi olaan srenin tesinde geciktirilirse, ya da eer szgelii, bu dnmn tamamlanmasndan sonra, para-sermayenin dnmek zorunda olduu retim aralannn fiyat, devrenin balangcndaki dzeyin zerine ykselirse, birikim fonu olarak igren yl-para, parasermaye ya da onun bir ksm yerine kullanlabilir. Demek ki, para-birikim fonu, devredeki dzensizlikleri dengelemek iin yedek fon olarak hizmet edebilir. Bu durumuyla yedek fon, R ... R devresinde tartlan satnalma ya da deme arac fonundan farkldr. Bu aralar, ilev yapan para-sermayenin bir ksmdr (dolaysyla da, genellikle sreten geen sermaye-deerin bir ksmnn varolu biimleridir). Ve bu para-sermayenin ksmlar ilevlerini farkl zamanlarda ve ardarda yerine getirirler. Srekli olan retim srecinde yedek para-sermaye her zaman oluur, nk bir gn para gelir ve ileriki bir tarihe kadar deme yapma zorunluluu yoktur, bir baka gn ise ok miktarda mal satld halde, byk miktarda mal satn alnma zorunluluu ancak daha sonraki bir tarihte szkonusu olacaktr. Bu aralklarda, dolaan sermayenin bir ksm srekli olarak para biimindedir. Yedek fon, buna karlk, halen ilevlerini yerine getirmekte olan sermayenin, daha dorusu para-sermayenin ksmlarndan birisi deildir. Bu, daha ok, birikiminin balang aamasndaki sermayenin, faal sermayeye henz dnmemi art-deerin bir ksmdr. Geri kalanna gelince, mali bir darboazda bulunan kapitalistin elindeki parann hangi zel ilerlerde bulunduu konusunda kafasn yormayaca aktr. O, yalnzca sermayesini dolamda tutmak amacyla elindeki para neyse onu kullanr. Szgelii, bizim rneimizde, [sayfa 94] P 422 sterline, P' 500 sterline eittir. Eer 422 sterlinlik sermayenin bir ksm, satnalma ve deme arac fonu, yedek ake olarak ayrlm ise, dier koullar ayn kalmak kaydyla, btnyle devreye girmesi ve stelik bu amaca yetmesi gerekir. Oysa yedek fon, 78 sterlinlik art-deerin bir ksmdr. 422 sterlinlik sermayenin dairesel hareketine, ancak bu devre deien koullar altnda yer ald lde girebilir; nk o, birikim fonunun bir ksmdr ve yeniden-retimin leinde herhangi bir genileme olmakszn ortaya kar. Para-birikim fonu, gizil para-sermayenin varln, yani parann para-sermayeye dnmesini ifade eder. Aadaki forml, retken sermaye devresinin genel formldr. Forml, basit yeniden-retim ile gitgide artan lekteki yeniden-retimi biletirir:
1 R...M'-P'. 78
Kari Marks Kapital II

2 P'-M < QA - R CR')

Eer R, R 'ye eit ise, 2 numaradaki P, P, eksi p'ye eittir; eer R, R"ne eit ise 2'deki P, P' eksi p'den byktr; yani p btnyle ya da ksmen para-sermayeye dnmtr. retken sermaye devresi, klasik ekonomi politiin sanayi sermayesinin dairesel hareketini inceledii biimdir, [sayfa 95]
Kari Marks Kapital II

79

NC BLM META SERMAYE DEVRES META-SERMAYE devresinin genel forml udur: M'-P'-M... R... M' M' yalnz rn olarak deil, ayn zamanda, daha nceki iki devrenin ncl olarak da ortaya kar, nk retim aralarnn hi deilse bir ksm devrelerini belirleyen teki bireysel sermayelerin bizzat meta-rn olmalar lsnde bir sermaye iin P-M ne ise, bir dieri iin M'-P' odur. Bizim rneimizde, szgelii kmr, makineler, vb., kmr oca sahibinin, kapitalist makine imalatsnn, vb. meta-sermayesini temsil eder. Aynca biz, birinci blm, 4'le, yalnz R ... R devresinin deil, M' ... M' devresinin de, bu ikinci para-sermaye devresi tamamlanmadan nce, daha P... P' devresinin ilk yinelenmesinde varsayldn gster-mitik. Yeniden-retim eer genilemi lekte yaplyorsa, son M', balangcndaki M"nden byktr ve bunun iin de burada M" olarak gsterilmesi gerekir. nc biim ile ilk iki biim arasndaki fark udur: [sayfa 96] Birincisi, bu durumda toplam dolam, iki kart evresiyle birlikte
80 Kari Marks Kapital II

devreyi at halde, Biim I'de dolam, retim sreci tarafndan kesintiye uratlr ve Biim H'de dolamn tamam iki karlkl tamamlayc evresiyle birlikte, salt yeniden-retim srecini etkileyen bir ara olarak grlr ve bu nedenle R ... R arasnda bir ara hareket oluturur. P ... P' halinde dolam biimi P-M ... M'-P' = P-M-P'dir. R ... R durumunda ise, ters evrilmi M'-P' biimine sahiptir. P-M = M-P-M. M'-M' durumunda da gene bu son biime sahiptir.

kincisi, I. ve II. devreler yinelendii zaman, P' ve R' bitim noktalar yenilenen devrelerin k noktalann olutursalar bile, P' ile R"nn iinde olutuklar biim yok olur. P' = P art p ve R' = R art r, yeni srece P ve R olarak balarlar. Ama Biim IN'te, devre ayn lekte yenilense bile, k noktas M'nin, aadaki nedenle, M' olarak gsterilmesi gerekir. Biim I'de P', bu durumuyla yeni bir devreyi aar amaz, para-sermaye P, art-deer retmek zere para-biimde yatrlan sermaye-deer olarak ilev grr. lk devre srasnda gerekleen birikimle oalm bulunan yatrlm para-sermayenin bykl artmtr. Ne var ki, yatrlan para-sermayenin bykl, ister 422 sterlin, ister 500 sterlin olsun, bu, onun basit sermaye-deer olarak ortaya k olgusunu deitirmez. P', artk bir sermaye ilikisi gibi, kendisini genileten sermaye ya da art-deere gebe sermaye olarak bulunmaz. Gerekte o, kendisini ancak sre srasnda geniletecektir. Ayn ey R ... R' iin de dorudur; R' durmadan, artdeer retecek sermaye-deer olarak i grmek ve devreyi yenilemek zorundadr. Meta-sermaye devresi, tersine, salt sermaye-deer ile deil, meta-biimde oalm sermaye-deer ile balar. Bylece, daha balangta, yalnz metalar biiminde varolan sermaye-deer devresini deil, artdeeri de ierir. Dolaysyla, eer basit yeniden- retim bu biim ierisinde yer alrsa, bitim noktasndaki M', byklk olarak k noktasndaki M' 'ne eittir. Yok eer, art-deerin bir ksm sermaye devresine girerse, devrenin sonunda M' yerine M", genilemi bir M' grlr, ama bunu izleyen devre bir kez daha M' ile balar. Bu, yalnzca daha nceki devre-dekinden daha byk bir M' 'dr ve daha fazla birikmi sermaye-deeri ierir. Bylece yeni devresine, nispeten daha byk yeni yaratlm art-deer ile balar. Her durumda, M', devreyi her zaman [sayfa 97] sermaye-deer ile artdeerin toplamna eit bir meta-sermaye olarak balatr. M', bireysel sanayi sermayesinin devresindeki M gibi, bu sermayenin bir biimi olarak deil, baka bir sanayi sermayesinin bir biimi olarak grlr; bu, retim aralannn bu ikinci sermayenin rn olmas lsnde byledir. Birinci sermayenin P-M (yani P-A) hareketi, bu ikinci sermaye iin M'-R' 'dr. P-M<^A dairesel hareketinde, E ve A satclannn ellerindeki metalar olarak zde bantlar tarlar; bir yanda emek-glerini satan iiler, te yanda, retim aralann satan bu aralann sahipleri. Paras, burada para-sermaye olarak i gren satn alc iin, E ve A, bunlan
Kari Marks 81 Kapital I

satnalana kadar , salt meta olma ilevini grrler; yani bunlar, onun, para biimindeki sermayesi karsnda bulunduklar srece bakalarna ait metalardr. A ile E, burada, yalnzca u bakmdan ayrlrlar ki, A satcsnn elinde, eer sermayesinin meta-biimi ise, M', yani sermaye olabilir, oysa E, emeki iin her zaman metadan baka bir ey deildir ve ancak alcsnn elinde, R'nin ksmlanndan birisi olarak, sermaye haline gelir. Bu nedenle, M', bir devreyi hi bir zaman salt M olarak, sermaye-deerin salt meta-biimi olarak aamaz. Meta-sermaye olarak daima iki ynldr. Kullanm-deeri asndan bu, dolam alanndan gelen metalar olarak, bu rnn yaratlmasnda yalnzca etmenler olarak ilev yapm bulunan E ve A elerini tayan R'nin ilevinin rndr, bu durumda ipliktir. kincisi, deer asndan, sermaye-deer R ile, R'nin ilevi sonucu ortaya kan art-deer a'nn toplamdr. Ancak M' 'nn kendisinin belirledii devre iindedir ki, M eittir R, ve gene eittir sermaye-deer, M' 'nn iinde art-deerin bulunduu ksm, art-deerin iine yerletii art-rnden ayrabilir ve ayrmak zorundadr. Bu iki eyin, iplikte olduu gibi fiilen ayrlabilir olmas, ya da makinede olduu gibi ayrlamamas nemli deildir. M', P' 'ne dntrlr dntrlmez, bunlar daima ayrlabilir duruma gelirler. Eer btn meta-rn, bizim 10.000 libre iplikte olduu gibi bamsz trde ksmi rnlere ayrlabilirse ve, bu nedenle, eer M'-P' hareketi bir dizi satla temsil edilebilirse, meta biimindeki sermaye-deer, M ilevini grebilir ve art-deer, ve bylece M' btnyle gereklemeden nce, M' 'nden ayrlabilir, [sayfa 98] 500 sterlin deerinde 10.000 libre ipliin, 422 sterline eit 8.440 libresinin deeri, sermaye-deer eksi art-deer eittir. Eer kapitalist nce 8.440 libre iplii 422 sterline satarsa, bu 8.440 libre iplik, M'yi, meta-biimde sermaye-deeri temsil eder. M' 'nn yansra bulunan ve 78 sterlinlik art-deere eit olan 1.560 libre iplik, yani art-rn, bir sre dolama girmez. Kapitalist, art-rnn M-p-m dolam bitmeden nce, M-P- M< fl hareketini tamamlayabilir. Yok eer, nce 372 sterlin deerinde 7.440 libre iplii, sonra da 50 sterlin deerinde 1.000 libre iplii satarsa, M'nin ilk ksm ile retim aralann (deimeyen sermaye d), ikinci ksm ile emek-gcn, deien sermayeyi (v) yerine koyabilir, ve daha sonra da nceki gibi yoluna devam eder. Ama eer byle birbirini izleyen satlar gerekleir ve devrenin koullar elverirse, kapitalist M' 'n, d + v + a biiminde blmek yerine, M' 'nn kesirli paralarnda olduu gibi bir blnme de yapabilir. rnein, M"nn (500 sterlin deerinde 10.000 libre ipliin) bir ksm olarak deimeyen sermayeyi temsil eden 372 sterline eit 7.440 libre iplik, yalnzca bu deimeyen sermayenin, yani bu miktar ipliin retiminde tketilen retim aralannn deerinin yerini alan 276,768 ster82 Kari Marks Kapital II

lin deerinde 5.535,360 libre iplie; yalnzca deien sermayenin yerini alan 37,200 sterlin deerinde 744 libre iplie; ve art-rn olduu iin art-deerin taycs olan 58,032 sterlin deerinde 1.160,640 libre iplie ayrlabilir. Dolaysyla kapitalist, 1.440 libre iplii satmakla, 6.279,360 libre ipliin 313,968 sterlin fiyatna satyla bu 7.440 libre ipliin ierdii ser-maye-deeri yerine koyar ve, 1.160,640 libre iplik ya da 58,032 sterlin tutanndaki art-rnn deerini, geliri olarak harcayabilir. Ayn ekilde, deien sermaye-deere eit 50 sterlin deerinde dier bir 1.000 libre iplii ayn yolla ayrabilir ve u ekilde satabilir: 1.000 libre ipliin ierdii deimeyen sermaye-deere eit 37,200 sterlin deerinde 744 libre iplik; yukarda sz edilen deien sermaye-deere eit 5,000 sterlin deerinde 100 libre iplik; yani, 1.000 libre ipliin ierdii sermaye-deerin yerini alacak 42,200 sterlin deerinde 844 libre iplik satabilir ve ensonu, bu miktar ipliin ierdii art-rn temsil eden 7,800 sterlin deerinde 156 libre iplik de bu haliyle tketilebilir, [sayfa 99] Son olarak, geriye kalan 78 sterlin deerinde 1,560 libre iplii, satmay baarabilmesi kouluyla, yle bir biimde ayrabilir ki, 58,032 sterlin deerinde 1.160,640 libre ipliin sat, 1,560 libre ipliin ierdii retim aralannn deerini, 7,800 sterlin deerinde 156 libre iplik deien sermaye-deerin ve bunlann toplam olan 65,832 sterline eit 1.316,640 libre iplik toplam sermaye-deeri yerine koyar; ensonu, 12,168 sterline eit 243,360 libre art-rn ise, gelir olarak harcanlmak zere geriye kalm olur. pliin ierdii btn eler -d, v, ve a- birbirini tamamlayan ayn ksmlara ayrlabildii gibi, 1 ilin ya da 12 peni deerinde beher libre iplik de gene bu elere ayrlabilir. d = 0,744 libre iplik = 8,928 peni V = 0,100 libre iplik = 1,200 peni a = 0,156 libre iplik = 1,872 peni d+v+a = 1 libre iplik = 12 peni Biz eer yukardaki ayr satn sonucunu toplarsak, 10.000 libre ipliin tamamnn bir defada sat ile alnan sonucun aynn elde ederiz. Deimeyen-sermaye: lk satta............... 5.535,360 libre iplik = 276,768 kinci satta.......... 744,000 libre iplik = 37,200 nc satta...... 1.160,640 libre iplik = 58,032 & Toplam................ 7.440 libre iplik = 372 & Deien-sermaye:
Kari Marks Kapital II

83

lk satta............... 744,000 libre iplik = 37,200 kinci satta.......... 100,000 libre iplik = 5,000 nc satta...... 156,000 libre iplik =______7,800 Toplam-:............. 1.000 libre iplik = 50 lk satta............... 1.160,640 libre iplik = 58,032 kinci satta.......... 156,000 libre iplik = 7,800 nc satta...... 243,360 libre iplik = 12,168 Toplam................ 1.5600 libre iplik = 78 Genel toplam: Deimeyen-sermaye....... 7.440 libre iplik = 372 Deien-sermaye.............. 1.000 libre iplik = 50 Art-deer.........................._______1.560 libre iplik = 78 Toplam................... 10.000 libre iplik = 500 M-P kendi bana burada yalnzca 10.000 libre ipliin satn ifade etmektedir. Bu 10.000 libre iplik, dier btn iplikler [sayfa oo gibi bir metadr. Satnalan ilgilendiren ey, 1 librenin 1 ilin ya da 10.000 librenin 500 sterlin olan fiyatdr. Eer pazarlk srasnda, ipliin deer-bile-imine kadar iniyorsa, bunu, salt ipliin libresinin 1 ilinden de ucuza satlabileceini ve satcnn bu pazarlktan gene de krl kacan tantlamak gibi sinsice bir amala yapar. Ama satn ald miktar alcnn gereksinmelerine baldr. Szgelii, eer o bir dokuma fabrikasnn sahibi ise, bu miktar, iplii satn ald iplik inin sermaye bileimine deil, iletmesinde ilev yapan kendi sermayesinin bilemesine baldr. M' 'nn bir yandan, kendi retiminde tketilen sermayenin (ya da bu sermayenin eitli tamamlayc elerinin) yerine konmas iin gerekli ksma, te yandan ise art-deerin harcanmasna ya da sermaye birikimi iin kullanlmasna hizmet eden art-rne blnmesi oran, ancak, 10.000 librelik iplik meta-biime sahip sermayenin devresinde vardr. Bu oranlarn, satla hi bir ilikisi yoktur. rneimizde, ayrca, M' 'nn deeri zerinden satld varsaylmt ve bylece tek sorun, onun meta-biim-den para-biime dnmesiydi. retken sermayenin yerine konulaca bu bireysel sermayenin devresindeki ilevsel biim, satta, fiyat ile

deer arasnda, eer varsa, ne lde tutarszlk bulunduu M' bakmndan hi kukusuz kesin bir nem tar. Ama bu, bizi, burada, salt biim farkl-lklannn incelenmesinde ilgilendirmiyor. Biim I'de, ya da P ... P' 'nde, retim sreci, sermaye dolamnn birbirini tamamlayan ve karlkl olarak kart iki evresi arasndaki yan yolda araya giriyor. Tamamlayc M'-P' evresi balamadan nce, o, gemie kanyor. Sermaye olarak yatrlan para, nce retim elerine dnyor ve bunlardan meta-rne, bu meta-rn de tekrar paraya.
84
Kari Marks Kapital II

Bu, para biiminde sonulanan tam ve btn bir i devri, herkesin her ey iin kullanabilecei bir eydir. Yeni bir balang bu yzden yalnzca bir olanaktr. P ... R... P', ya iten ekilen bireysel bir sermayenin ilevini tamamlayan son devresidir, ya da ilevine balamakta olan yeni bir sermayenin ilk devresidir. Genel hareket, burada, P ... P', paradan daha fazla paraya giden bir harekettir. Biim H'de, R... M'-P'-M ... R(R'), btn dolam sreci ilk R'yi izler ve ikinci R'den nce olur; ama Biim I'e kart bir dzen ierisinde cereyan eder. lk R, retken sermayedir [sayfa o ve ilevi, daha sonraki dolam srecinin nkoulu olan retken sretir. Buna karlk dolam sona erdiren R ise, retken sre deildir; o, yalnzca sanayi sermayesinin retken sermaye biimindeki yenilenmi varlk biimidir. Ve bu, sermaye-deerin, dolamn son evresi srasnda, E art A'ya, yani bira-raya gelerek retken sermayenin varlk biimini oluturan znel ve nesnel etmenlere dnmesinin bir sonucu gibidir, R ya da R, biiminde olsun, sermaye, en sonunda bir kez daha retken sermaye olarak yeni batan i grmek, retken sreci tekrar balatmak zorunda olduu bir biim ierisinde bulunur. R ... R hareketinin genel biimi, yeniden-re-tim biimidir ve P ... P' 'nn tersine, deerin kendisini geniletmesini srecin amac olarak gstermez. Bu nedenle bu biim, klasik ekonomi politiin, retim srecinin kesin kapitalist biimini grmezlikten gelmesini ve retimi, bu srecin amac gibi gstermesini ok kolaylatnr; yani buna gre, elden geldiince fazla meta, elden geldiince ucuza retilmeli ve rn ok deiik trde dier rnlerle ksmen retimin yenilenmesi (P-M), ksmen de tketim (p-rn) iin deiilmelidir. Byle olunca, para ile para-sermayenin zelliklerini grmezlikten gelme olana vardr, nk P ile p burada salt geici dolam arac gibi grnmektedir. Tm sre basit ve doal grnmektedir; yani yzeysel aklcln doallna sahiptir. Ayn ekilde, metasermayedeki kr bazan unutulmakta ve bu tr sermaye, retim sreci btnyle ele alnp tartld zaman yalnzca bir meta olarak saylmaktadr. Ne var ki, deeri oluturan ksmlar szkonusu olur olmaz, meta-sermaye, meta-sermaye olarak ortaya kmaktadr. Birikim de, hi kukusuz aynen retim gibi sunulmaktadr. Biim IH'te, M'-P'-M ... R ... M', dolam srecinin iki evresi devreyi ayor ve bunu, Biim N'de, R... R'de olduu gibi ayn dzen ierisinde yapyor; ardndan, Biim I'deki gibi, retken sre ilevi ile R izliyor; devre, retim srecinin sonucu M' ile kapanyor. Tpk N'de devrenin, retken sermayenin salt yenilenmi varl R ile kapanmas gibi, burada da devre, meta-sermayenin yenilenmi varl M' ile kapanmaktadr. Tpk Biim N'de sermayenin son R biimi ierisinde, sreci tekrar retim sreci olarak balatmak zorunda olmas gibi, burada da, sanayi sermayesinin meta-sermaye biiminde tekrar ortaya kmas zerine devrenin yeniden M'-P' dolam [sayfa 102] evresi ile almas gerekir. Devrenin her iki biimi de, P' ile, yani tekrar paraya dnm ve kendisini geniletmi
Kari Marks 85 Kapital I

sermaye-deer ile kapanmadklar iin tamamlanmamtr. Bunun iin her ikisinin de devam etmesi ve yeniden-retimi iermeleri gerekir. Biim IIl'n toplam devresi M'... M' 'dr. nc biim ilk ikisinden u olgu ile aynlr ki, yalnz bu devrede kendisini geniletmi sermaye-deer -ilk sermaye-deer, hl art-deer retmek zorunda olan sermaye-deer deil- kendi kendisini geniletmede k noktas olarak grlr. M', burada bir sermaye-bants olarak k noktasdr ve byle bir bantnn, sermaye-deer devresi ile birlikte ilk evredeki art-deeri de ierdii ve art-deer her devrede olmasa bile hi deilse ortalama olarak ksmen gelir biiminde harcanarak m-p-m dolamndan gemek ve ksmen de sermaye birikiminde bir e ilevini yerine getirmek zorunda olduu iin, devrenin tamam zerinde belirleyici bir etkisi vardr. M' ... M' biiminde, tm meta-rnn tketimi, bizzat sermaye devresinin izledii normal yolun bir koulu olarak kabul edilmiti. Emekinin bireysel tketimi ile art-rnn biriken ksmnn bireysel tketimi, toplam bireysel tketimi oluturur. Bylece, bunun tamamnn tketimi -hem bireysel ve hem de retken tketimi- M' devresine onun bir koulu olarak girer. retken tketim (aslnda bu, emekinin bireysel tketimini de ierir, nk emek-gc, belli snrlar ierisinde, emekinin bireysel tketiminin devaml bir rndr) her bireysel sermaye tarafndan srdrlr. Bireysel tketim, bireysel kapitalistin varl iin gerekli olan ksmn dnda, burada yalnzca toplumsal bir hareket olarak kabul edilmekle birlikte, hi de bireysel kapitalistin bir hareketi gibi saylmamtr. Biim L ve H'de toplam hareket, yatrlan sermaye-deerin bir hareketi olarak ortaya kar. Biim IH'te, toplam meta-rn biimindeki kendini geniletmi sermaye, k noktasn oluturur ve hareket eden sermaye, meta-sermaye biimine sahiptir. Bunun paraya dnmesi tamamlanmadan nce, bu hareket,

sermayenin ve gelirin hareketleri biiminde kollara ayrlamaz. Hem toplam toplumsal rnn ve hem de her bireysel meta-sermaye rnn, bir yandan bireysel tketim fonuna, te yandan yeniden-retim fonuna zel dalm, sermaye devresinin bu biimi ierisinde bulunur, [sayfa 103] P ... P' hareketinde, yenilenen devreye girenp'nin hacmine bal olarak, devredeki olas genileme ierilmitir. R... R hareketinde yeni devre, ayn ya da belki de daha kk bir deer olan R ile balayabilir ve byle olduu halde genilemi lekte bir yeniden-retimi temsil edebilir; szgelii, emein retkenliindeki art nedeniyle baz meta elerinin ucuzlad zaman olduu gibi. Tersi de dorudur; deer olarak artan retken bir sermaye, bunun tersi bir durumda, maddi olarak daralm lekte yeniden-retimi temsil edebilir; rnein, retim elerinin pahallat zamanlarda olduu gibi. Ayn ey, M'... M' iin de geerlidir. M' ... M' hareketinde, metalar biimindeki sermaye retimin
86 Kari Marks Kapital II

nkouludur. Bu devre ierisinde, ikinci M'de de, bir nkoul olarak tekrar ortaya kar. Eer bu M henz retilmemi ya da yeniden-retil-memi ise devre tkanmtr. Bu M, ou kez, bir baka sanayi sermayesinin M' 's olarak yeniden retilmek zorundadr. Bu devrede M', k, gei ve hareketin son noktas olarak vardr; u halde daima oradadr. Yeniden-retim srecinin devaml kouludur. M'... M', Biim I ve H'den dier bir zelliiyle de farkldr. devrede de ortak olan ey, sermayenin dairesel yoluna balad biimde bu yolu bitirmesidir; bylece, devreyi yeniden balatt zaman kendisini balangtaki biimi ierisinde bulur. P, R ya da M' balang biimi, daima (Biim IN'te artdeerle genilemi) sermaye-deerin yatnlm olduu biimidir bir baka deyile, devre ynnden onun zgn biimidir. Devreyi sona erdiren P', R ya da M' biimi ise daima, ilk biim olmayp, devre ierisinde daha nce bulunan deimi ilevsel bir biimdir. Demek ki, I'de P', M' 'nn deimi biimidir; Il'de son R, P'nin deimi bir biimidir (ve bu dnm I ve Il'de, basit bir meta dolam hareketi ile, meta ile parann konumunda biimsel bir deime meydana gelmitir); HPte M', retken sermaye R'nin deimi biimidir. Ama burada, IH'te, dnm, her eyden nce, yalnzca sermayenin ilevsel biimini deil, ayn zamanda deerinin bykln de ilgilendirir; sonra, bu dnm dairesel srele ilgili konumdaki salt bir biimsel deiikliin sonucu olmayp, retim srecindeki retken sermayeyi oluturan metalann kullanm-biimi ile deerlerinin urad [sayfa 104] gerek bir deiimin sonucudur. Devrenin ilk ucundaki P, R ya da M', bunlara tekabl eden I, II ya da IH'n nclleridir. Son uta tekrar ortaya kan biim, bizzat devrenin geirdii bir dizi bakalam tarafndan ngrlmtr ve dolaysyla meydana getirilmitir. Bireysel bir sanayi sermayesinin devresinde bitim noktas olarak M', rn olduu ayn sanayi sermayesinin yalnzca dolam yapmayan R biimini ngrr. I'in bitim noktas olarak, ve M' (M'-P') hareketinin tersine evrilmi biimi olarak P', P'nin alcnn elinde P... P' devresinin dnda varolmasn ve ancak M' 'nn sat ile devreye girmesini ve kendi son biimini almasn ngrr. Demek ki, N'deki son R, E ile A (M)'nin devrenin dnda varolmasn ve buraya, P-M aracl ile kendi u biimi olarak katlmasn ngrr. Ama bu son u dnda, bireysel parasermaye devresi, genellikle para-sermayenin varln ngrmedii gibi, bireysel retken sermayenin devresi de retken sermayenin varln ngrmez. I'de P, ilk para-sermaye olabilir; Il'de ise, tarihsel sahnede boy gsteren ilk retken sermaye olabilir. Ama IH'te, MPM

M'
M-

{ -P'
P-M<
E

{ O*

A...R...M'

_p.
87

M iki kez devrerffi "dnda ftgTilmtr. lk kez M'-P'- M< ^t


Kari Marks Kapital II

devresinde Bu M, A'dan ibaret olduuna gre, satcnn elinde metadr; kapitalist retim srecinin bir rn olduuna gre, kendisi meta-sermayedir, hatta byle olmasa bile, tccann elinde meta-sermaye olarak grnr. kinci kez, m-p-m hareketinde ikinci m, ayn ekilde, satn alnabilmesi iin meta olarak elde bulunmas gerekir. Her ne olursa olsun, ister meta-sermaye olsunlar, ister olmasnlar. E ile A en az M' kadar metadrlar ve birbirlerine kar meta bants ierisindedirler, m-p-m hareketindeki ikinci m iin de ayn ey geerlidir. u halde, M' M'ye (E art A) eit olmas nedeniyle, kendi retimi iin gerekli eler olarak metalara sahiptir ve dolam ierisinde ayn metalar tarafndan yerine konulmak zorundadr. Ayn ekilde, m-p-m'de ikinci m'nin yerini dolamdaki benzer metalann almas gerekir. Kapitalist retim tarznn egemen biim olmas halinde, [sayfa os satcnn elindeki btn metalarn, aynca meta-sermaye olmas gerekir. Ve bunlar, tccann elinde de byle olmaya devam ederler ya da nceden deillerse bu hale gelirler. Ya da bunlarn -ithal edilen nesneler gibi-ilk meta-sermayenin yerini alan metalar olmas ve bylece bu tr sermayeye yalnzca baka bir varlk biimi kazandrmalan

gerekir. R'nin varlk biimleri olarak retken sermaye R'yi oluturan E ve A meta-eleri, alndklan eitli meta-pazarlanndaki ayn biime sahip deillerdir. Bunlar, imdi biraraya gelmiler ve retken sermayenin ilevlerini yerine getirebilecek biimde bilemilerdir. M'nin, bizzat devrenin ierisinde yalnz bu Biim Hl'te M'nin ncl olarak grlmesinin nedeni, metabiimindeki sermayenin onun k noktas olmasdr. Devre M' 'nn (art-deerin katlmasyla artm olup olmamasna baklmakszn, sermaye-deer olarak i grd srece) kendi retim eleri olan metalara dnmesi ile alr. Ne var ki, bu dnm tm dolam srecini, M-P-M (E art A'ya eit) kapsar ve onun sonucudur. M burada her iki uta bulunur ama, M biimini P-M aracl ile dardan, meta-pazanndan alan ikinci u, devrenin son ucu olmayp, yalnzca dolam srecini kapsayan ilk iki aamadr. Sonucu, daha sonra kendi ilevi retim srecini yerine getirecek olan R'dir. te ancak, M' 'nn devrenin bitim noktasnda ve k noktasndaki ayn M' biimi ierisinde grlmesi, dolam srecinin bir sonucu deil de bu srecin sonucudur. Buna karlk, P ... P' ve R... R'den son P' ve R ular dolam srecinin dorudan sonulandr. Bu nedenle, burada, ancak sonunda, bir kez, P', dier bir kez R'nin bakalarnn ellerinde olmalar ngrlmtr. Devre, ular arasnda olduu srece, ne bir durumda, P, ne de dierinde R -P'nin bir dier kimsenin paras ve R'nin, bir baka sermayenin retim sreci olmas- bu devrelerin nclleri olarak grlmezler. M' ... M', tersine, bakalarnn elinde baka kimselerin metalan olarak M'nin (E art A'ya eit) varln ngrr; bu metalar, balangtaki dolam sreci tarafndan devreye ekilerek retken sermayeye evrilmiler ve bunlarn ilevlerinin sonucu olarak M' bir kez daha devreyi
Kari Marks Kapital II

sona erdiren biime girer. Ne var ki, bu M' ... M', kendi dolam alan ierisinde, M biiminde (E art A'ya eit) dier sanayi sermayesinin varln [sayfa 106] ngrmesi -ve A'nn dier eitli sermayeleri, bizim rneimizde diyelim kmr, ya, vb. iermesi- nedeniyle, yalnz devrenin genel biimi, yani tek bana her sanayi sermayesinin (ilk yatnld- zaman dnda) incelenebilecei toplumsal bir biim olarak ve dolaysyla salt btn bireysel sanayi sermayelerinde ortak bir biim gibi kabul edilmesini bara bara istemekle kalmaz, ayn zamanda, bireysel sermayeler toplamnn, dolaysyla kapitalist snfn toplam sermayelerinin hareket biimi -bu harekette her bireysel sanayi sermayesi, dier hareketlerle iice gemi ve bunlar tarafndan gerekli klnm ksmi bir hareket olarak grnr- olarak da kabul edilmesini ister. rnein, eer biz, belli bir lkede retilen yllk metalar toplamna bakar ve btn bireysel giriimlerdeki retken sermayenin yerini alan ksm ile, eitli snflann bireysel tketimlerine giren dier ksmn hareketini incelersek, M'... M' 'n, toplumsal sermaye ile, onun rettii art-deerin ya da art-rnn bir hareket biimi olarak dikkate alm oluruz. Toplumsal sermayenin, bireysel sermayelerin (eer hkmetler, madenlerde, demiryollarnda, vb., retken cretli-emek kullanyor ve sanayi kapitalisti ilevini yerine getiriyorsa anonim sermaye ya da devlet sermayesi dahil) toplamna eit olmas ve toplumsal sermayenin toplam hareketinin bireysel sermayelerin hareketlerinin cebirsel toplamna eit olmas olgusu hi bir zaman, tek bir bireysel sermayenin hareketi biimindeki bu hareketin, toplumsal sermayenin toplam hareketinin bir ksm gibi dnlmesinden, yani dier ksmlarnn hareketleriyle balants ierisinde ele alnmasndan ayn bir olay gstermesi olasln ortadan kaldrmaz; bu hareket, ayn zamanda, byle bir incelemenin sonucu olmak yerine, ayn ve bireysel bir sermayenin devresini incelediimiz zaman zmlendiini varsaymak zorunda kaldmz sorunlan da zmlemi olur. M'... M' devresi, ilk yatnlan sermaye-deerin, hareketi aan ucun ancak bir ksmn oluturduu, hareketin balangcndan beri kendisini sanayi sermayesinin toplam hareketi, yani rnn, retken sermayeyi yerine koyan ksmnn hareketi ile art-rn oluturan ve ortalama olarak ksmen gelir biiminde harcanan, ksmen de birikim esi olarak kullanlan ksmnn hareketi olarak kendisini aa vuran biricik devredir. Bu devrede, art-deerin gelir olarak harcanmas yer ald gibi, bireysel tketim [sayfa o7] de gene bu lde yer almtr. Bireysel tketim, aynca, k noktas M, meta, yani bir yararllk biiminde varolduu iin bu devre onu da ierir; ama kapitalist yntemlerle retilen her nesne, kullanm biimi, ister retken, ister bireysel tketime, ister her ikisine de girsin, bir metasermayedir. P ... P', yalnz deer yann, tm srecin amac olarak yatrlan sermaye-deerin kendisini geniletmesini gsterir; R... R (R') ayn, ya da artan (birikimle) byklkte retken sermaye ile bir yeniden-retim sreci olarak, sermayenin retim srecini gsterKarl Marks 89 Kapital I

ir. Devrenin daha ilk ucunda kendisini bir kapitalist meta retim biimi olarak aa vuran M' ... M', balangcndan beri, retken ve bireysel tketimi ierir; buradaki retken tketim ile deerin kendisini geniletmesi yalnz hareketinin bir kolu olarak ortaya kar. Ensonu, M', bir daha herhangi bir retim srecine giremeyecek bir kullanm-bii-minde de varolabilecei iin, M' 'nn, rnn ksmlaryla ifade edilen eitli deer eleri, M'... M' 'nn toplam toplumsal sermayenin hareket biimi ya da bireysel bir sanayi sermayesinin bamsz hareketi olarak kabul edilmesine bal olarak farkl bir yer tutmas gerekir. Devredeki btn bu zellikler bizi, herhangi bir salt bireysel sermayenin yaltlm bir devresi

olarak onun snrlannn tesine gtrr. M' ... M' formlnde, meta-sermaye hareketi, yani kapitaliste yaratlan toplam rnn hareketi, yalnzca bireysel sermayenin bamsz hareketinin ncl olarak deil, onun bir gerei olarak da ortaya kar. te bunun iin, bu forml ve formln zellikleri kavranrsa, M'-P' ve P-M bakalamlannn bir yandan sermaye bakalamnda ilevsel bakmdan belirlenmi kesimler, te yandan da genel meta dolamndaki halkalar olduunu belirtmekle yetinmek artk yeterli olmaz. Bundan byle, bir bireysel sermayenin, dier bireysel sermayelerle ve toplam rnn bireysel tketime ayrlan ksmyla bakalamlarndaki iice oluun da aydnla kavuturulmas gerekmektedir. Bireysel bir sanayi sermayesinin devresini zmlerken ite bu nedenle biz incelemelerimizi balca ilk iki biime dayandnyoruz. M' ... M' devresi, szgelii, hesaplarn rnden rne yapld tarmda, tek bir bireysel sermayenin biimi olarak grnr. Forml H'de ekim, Forml IH'te hasat k noktasdr; ya da, fizyokratlann diliyle, Forml II avances, Forml III reprises ile balar. Sermaye-deer hareketi IH'te, balangta genel rn [sayfa os kitlesinin hareketinin yalnzca bir ksm olarak grnr, oysa I ve H'de, M' 'nn hareketi, yaltlm bir sermayenin hareketinde yalnzca bir evreyi oluturur. Forml IH'te, pazardaki metalar, retim ve yeniden-retim srecinin srekli bir nkouludur. Dolaysyla, eer dikkatler yalnz bu forml zerinde toplanrsa, retim srecinin btn eleri, meta dolamndan kyormu ve yalnzca metalardan oluuyormu gibi grnr. Bu tek yanl anlay, retim srecinin meta elerinden bamsz dier elerini grmezlikten gelir. M' ... M' 'nde k noktas, toplam rn (toplam deer) olduu iin, (eer d ticaret dikkate alnmazsa) geniletilmi lekte yeniden-retim, retkenlik sabit kalmak kaydyla, ancak sermayeletirilecek artrn ksm, ek retken sermayenin maddi elerini ierdii zaman yer alabilir; bu nedenle, eer bir yllk rn, gelecek yln rn iin bir temel olacaksa, ya da eer bu bir yl ierisinde basit yenidenretim sreci ile ayn zamanda yer alabilirse, art-rn derhal ek sermaye ilevlerini yerine getirebilecek biimde retilmi olur. Artan retkenlik sermayenin
90 Kari Marks Kapital II

tzn artrabilir ama deerini artramaz; ama bylece, bu deerin kendisini geniletmesi iin ek malzemeyi yaratlm olur. M' ... M', Quesnay'n Tableau economique'\ri\n temelidir, ve P ... P' 'ne karlk (merkantil sistemden artakalan bu yaltlm ve kat biim yerine) R ... R'yi deil de, bu biimi semesi, kendi payna byk ve doru bir seimi gsterir, [sayfa 109]
Kari Marks Kapital II

91

DRDNC BLM DEVRENN FORML


"TOPLAM dolam sreci" iin Td kullanlarak, u forml aadaki biimde konulabilir: I. P-M... R... M'-P' II. R... Td... R III. Td... R(M'). Her biimi de biletirirsek, srecin btn nkoullan, kendi sonucu, kendisi tarafndan ortaya konulan bir nkoul olarak ortaya kar. Her e, bir k, bir gei ve dn noktas olarak grlr. Toplam sre, kendisini, retim ve dolam srelerinin bir birlii biiminde ortaya koyar. retim sreci, dolam srecinin, dolam sreci retim srecinin aracs olur. Her devrede ortak olan ey, deerin kendisini geniletmesinin belirleyici ama, itici g olmasdr. Forml I'de, bu, kendi biimi ierisinde ifade edilmitir. Forml II, R ile, art-deer yaratma srecinin kendisi ile balar. IH'te devre, kendisini geniletmi deer ile balar ve hareket ayn leklerde yinelense bile, [sayfa o kendisini geniletmi yeni deer
92 Kari Marks Kapital II

ile sona erer. M-P, alc iin P-M, ve P-M, satc iin M-P olduuna gre, sermaye dolam yalnzca metalarn olaan bakalamn gsterir ve dolamdaki para kitlesi konusunda bununla ilgili olarak gelitirilen yasalar (Buch I, Kap. III, 2) burada geerlidir. Bununla birlikte, eer biz, sorunun bu biimsel yanna taklp kalmaz da, eitli bireysel sermayelerin bakalamlar arasndaki fiili ilikiyi dikkate alrsak, bir baka deyile, bireysel sermaye dolamlan arasndaki ilikiyi, toplam toplumsal sermayenin yenidenretim srecinin ksmi hareketleri olarak incelersek, para ve metalann salt biim deiiklii bu ilikiyi aklayamaz. Devaml dnen bir dairede her nokta ayn zamanda bir k ve bir dn noktasdr. Eer dn kesintiye uratrsak, her k noktas bir dn noktas olmaz. Bylece, grdk ki, her bireysel devre yalnz dierlerini ngrmekle (implicite) kalmaz, ayn zamanda, bir biim ierisindeki devrenin yinelenmesi dier biimler ierisindeki devrenin ilemesini de kapsar. Btn fark, bylece, yalnzca biimsel bir fark, ya da yalnz gzlemci iin varolan salt znel bir ayrm gibi grnr. Bu devrelerden herbirisi, eitli bireysel sanayi sermayelerinin yaptklar zel bir hareket biimi olarak

dnld iin, bu fark, daima, yalnzca bireysel bir fark olarak vardr. Ama gerekte, her bireysel sanayi sermayesi, her devrede de ayn anda bulunur. Bu devre, sermayenin biiminin brnd bu yeniden-retim biimleri, srekli yanya-na gerekleirler. rnein, imdi meta-sermaye ilevini yerine getiren sermaye-deerin bir ksm, para-sermayeye dnr, ama ayn zamanda da, dier bir ksm retim srecinden aynlr ve yeni bir meta-sermaye olarak dolama girer. M'... M' devre biimi, bylece srekli belirlenmi olur; dier iki biim iin de ayn ey geerlidir. Sermayenin her biim ve aama ierisinde yeniden-retimi, tpk bu biimlerin bakalam ve ardarda aamadan geii gibi sreklidir. Demek oluyor ki, tm devre, aslnda bu biimin birbirliidir. Tahlillerimizde biz, sermaye-deerin, btnyle, ya para-sermaye, retken sermaye, ya da metasermaye olarak hareket ettiini varsaym-tk. rnein, u 422 sterlin, nce elimizde tmyle parasermaye olarak bulunuyordu, sonra bunu btnyle [sayfa retilen sermayeye ve enso-nu metasermayeye, (78 sterlin deerinde art-deeri de ieren) 500 sterlin deerinde iplie evirdik. Buradaki eitli aamalar, yalnzca bir o kadar kesinti demektir. Bu 422 sterlin para-biimini koruduu srece, yani P-M (E art A) satnalma ilemi yaplana kadar, tm sermaye, yalnz para-sermaye olarak vardr ve bu ilevi yerine getirir. retken sermayeye dnr dnmez, ne para-sermaye, ne de metasermaye ilevlerini yerine getirir. ki dolam aamasndan birisinde P ya da M' olarak ilemeye balar balamaz, tpk te yandan tm retim srecinin kesintiye uramas gibi, btn dolam sreci de kesintiye urar. Dolaysyla R ... R devresi, dolam sreci tamamlanana kadar, yalnz retken serKarl Marks 93 Kapital I

mayenin devresel yenilenmesini deil, ayn zamanda, ilevinin, retim srecinde kesintiye uramasn temsil eder. Srekli olarak, ilerleyecei yerde, retim, sramalarla yer alacak ve dolam srecinin iki aamasnn hzl ya da yava gemesine bal olarak ancak raslansal dnemlerde yenilenecektir. Bu durum, szgelii, yalnzca zel mteriler iin alan ve retim sreci yeni bir sipari alana kadar kesintiye urayan inli bir zanaatya uygulanabilir. Bu, aslnda, hareket halindeki sermayenin tek tek her ksm iin dorudur ve sermayenin btn ksmlan ardarda bu hareketten geerler. Diyelim, 10.000 libre iplik, bir iplikinin haftalk rndr. Bu 10.000 libre iplik, btnyle, retim alanndan kar ve dolam alanna girer; ierdii sermayedeerin hepsinin para-sermayeye dnmesi gerekir ve bu deer, para-sermaye eklini srdrd srece, yeni batan retim srecine giremez. nce dolama girerek tekrar retken sermaye elerine, E art A'ya dnmesi gerekir. Devre belirleyen sermaye sreci, devaml kesinti demektir; bir aamadan kp bir sonraki aamaya girmek, bir biimden syrlp bir dierine brnmek demektir. Bu aamalarn herbiri daha sonrakini ngrmekle kalmaz, ayn zamanda onu dtalar da. Ama sreklilik, kapitalist retimin, daima mutlak olarak ulalabilir olmamakla birlikte, teknik temelinin zorunlu kld karakteristik iaretidir. yleyse, imdi, gerekte ne oluyor onu grelim. rnein, 10.000 libre iplik meta-sermaye olarak pazara kyor, paraya (deme ya da satnal-ma arac, ya da yalnzca hesap paras olmasna baklmakszn), yeni pamua, kmre, vb., dnyor, retim srecinde ipliin yerini alyor ve, bylece, [sayfa 112] para-biimden, meta-biimden tekrar retken sermayeye evrilmi olarak ilev yapmaya balyor. Bu 10.000 libre iplik paraya dnt srada, onu izleyen 10.000 libre iplik devresinin ikinci aamasndan geiyor ve paradan tekrar retken sermaye elerine evrilmi oluyor. Sermayenin btn ksmlan ardarda devrelerini iziyorlar ve ayn anda farkl aamalarda bulunuyorlar. Durmadan kendi yrngesinde ilerleyen sanayi sermayesi, bylece, ayn anda btn aamalarnda ve bu aamalara tekabl eden eitli ilevsel biimlerde bulunuyor. Hareket halindeki bir btn olarak sanayi sermayesi bu devreden gemi bulunduu srada, sanayi sermayesinin ilk kez meta-sermaye-den paraya evrilen ksm, M' ... M' devresine balyor. Bir el para yatryor, dier el bu paray alyor. Bir yerde P... P' devresinin almas, dier bir yerde parann geri dnmesi ile akyor. Ayn ey retken sermaye iin de geerlidir. Sanayi sermayesinin devamll ierisindeki fiili devresi, bu nedenle, yalnz dolam ve retim srelerinin bir birlii deil, ayn zamanda, her devresinin de bir birliidir. Sermayenin btn farkl ksmlannn, devrenin birbirini izleyen aamalarnda yoluna devam edebilmesi, bir evreden dierine, bir ilevsel biiminden tekine geebilmesi, btn bu
94 Kari Marks Kapital II

ksmlann tamam olan sanayi sermayesinin eitli evre ve ilevlerde ayn anda bulunabilmesi ve bylece, ayn zamanda, her devreyi de izebilmesi ancak byle bir birlik ile mmkndr. Bu ksmlarn ardll (das Nacheinander) burada, bir arada varolmalar (das Nebeneinander) ile, yani sermayenin blnmesi ile dzenlenir. Birbirine bal blmler halinde alan bir fabrika sisteminde rn, daima oluma srecinin eitli aamalanndadr ve durmadan bir retim evresinden dierine geer. Bireysel sanayi sermayesi, kapitalistin olanaklanna bal olarak belli bir bykle sahip olduu ve her sanayi kolu iin belli bir asgari byklkte olmas gerektii iin, buradan, bu sermayenin blnmesinin belirli oranlara gre yer almas gerektii sonucu kar. Eldeki sermayenin bykl, retim srecinin boyutlann belirler ve bu da, gene eer ilevlerini retim sreci ile paralel ekilde yerine getiriyorlarsa, meta-sermaye ile para-sermayenin boyutlann belirler. Bununla birlikte, retimin devamn salayan bu

iki sermayenin bir arada varlnn tek nedeni, sermayenin, farkl aamalarnda ardarda geen ksmlannn hareketidir. Bir arada varolmann kendisi, [sayfa 113] yalnzca bu ardlln sonucudur. Szgelii eer M'-P', sermayenin bir ksm asndan durgunlarsa, eer meta satlamazsa, bu ksmn devresi kesintiye urar ve buna ait retim aralar yerine konulamaz; ardndan gelen ve retim srecinden M' biiminde kan ksmlar, ilevlerindeki deiikliin kendilerinden nce gelenler tarafndan tkandn grrler. Eer bu bir sre devam ederse, retim kstlanr ve sre btnyle duraklar. Ardarda gelen her durgunluk bir arada varolua bir dzensizlik getirir ve bir aamadaki her durgunluk, yalnz sermayenin durgunlaan ksmnn devresinde deil, toplam bireysel sermayenin tm devresinde de azok bir durgunlua yolaar. Srecin bir sonra kendisini gsterecei biim, evrelerin ardarda dizilmesidir; bylece, sermayenin yeni bir evreye geii, bir bakasndan aynlmasyla zorunlu hale getirilir. Her ayn devre, bu nedenle, k ve dn noktas olarak sermayenin ilevsel biimlerinden birisine sahiptir. te yandan, toplam sre, aslnda, devrenin birliidir ve bu devreler, srecin sreklilii ierisinde kendisini ifade ettii farkl biimlerdir. Toplam devre, sermayenin her ilevsel biimine kendisini onun zgl devresi gibi ortaya koyar ve bu devrelerin herbiri toplam srecin srekliliinin bir kouludur. Her ilevsel biime ait devir, dierlerine bamldr. Bu, toplam retim srecinin, zellikle toplumsal sermayenin zorunlu bir nkouludur, ve ayn zamanda bir yeniden-retim sreci ve bylece onun elerinin herbirisinin devresidir. Sermayenin eitli kesirli ksmlan, eitli aamalardan ve ilevsel biimlerden ardarda geerler. Bu sayede ilevsel biim sermayenin farkl bir ksm her zaman ierisinde ifadesini bulduu halde, tekilerle birlikte kendi devresinden ayn anda geer. Sermayenin, srekli deien, srekli yeniden retilen bir ksm, paraya evrilen meta-sermaye olarak bulunur; dier bir ksm, retken sermayeye evrilmi para-sermaye; bir ncs, meta-sermayeye dnm retKarl Marks 95 Kapital I

ken sermaye olarak bulunur. Her biimin srekli varl, toplam sermayenin ite bu evreden geerken izdii devre ile ortaya kar. Demek oluyor ki, sermaye bir btn olarak ayn anda ve yerde, yanyana farkl evrelerinde bulunmaktadr. Ama her ksm srekli ve birbiri ardna bir evreden, bir ilevsel biimden bir sonrakine gemekte ve bylece btn ilevleri srasyla yerine getirmektedir. Biimleri bu yzden akcdr ve ezamanllklan [sayfa 114] ardarda gelileriyle meydana gelmektedir. Her biim bir dierini izler ve bir dierinden nce gelir, yle ki sermayenin bir ksmnn belli bir biime dnmesini, dier bir ksmnn bir baka biime dnmesi zorunlu klmtr. Her ksm srekli kendi devrini izer, ama sermayenin bir baka ksm daima bu biim ierisinde bulunur ve bu zel devirler yalnzca toplam srecin ezamanl ve ardarda gelen elerini olutururlar. Toplam srecin -yukarda anlatlan kesintileri yerine- bu srekliliini salayan tek ey devrenin birliidir. Toplam toplumsal sermaye daima bu sreklilie sahiptir ve bu sermaye sreci daima bu devrenin birliini sergiler. Yeniden-retimin sreklilii, zaman zaman, bireysel sermayeler ynnden azok kesintiye urar. Birincisi, deer kitleleri, sk sk eitli dnemlerde ve eit olmayan oranlarda eitli aamalara ve ilevsel biimlere dalr. kincisi, bu ksmlar, retilen metan niteliine ve dolaysyla sermayenin yatnld belirli retim alanlarna gre farkl biimde blnebilir. ncs, doal koullar nedeniyle (tanm, ringa avcl, vb. gibi) ya da szgelii mevsimlik iler denilen yerlerde olduu gibi geleneksel usuller nedeniyle, mevsimlere bal bulunan retim kollarnda bu sreklilik azok krlabilir. Sre, en dzenli ve tekdze, fabrikalar ile madenlerde devam eder. Ne var ki, eitli retim dallarndaki bu farkllk, dairesel srecin genel biimlerinde hi bir farka yolamaz. Kendisini genileten bir deer olarak sermaye, yalnzca snf ilikilerini deil, emein cretli-emek biimde varolmasna dayanan belirli nitelikte bir toplumu da kapsar. O, bir hareket, eitli aamalardan geen devre belirleyen bir sretir ve bu aamalann kendisi de, devre belirleyen srecin farkl biimini ierir. te bu yzden o, duran bir ey olarak deil, ancak bir hareket olarak anlalabilir. Deerin bamsz varlk kazanmasna salt bir soyutlama gzyle bakanlar, sanayi sermayesinin hareketinin in actu* bu soyutlama olduunu unutuyorlar. Deer, burada, hem kendisini srdrd ve hem de ayn zamanda genilettii, oaltt eitli biimlerden, eitli hareketlerden geiyor. Biz, burada, her eyden nce bu hareketin salt biimi ile ilgilendiimiz iin, sermaye-de-erin devresi srasnda geirebilecei kkl deiiklikleri dikkate almayacaz. Ama uras aktr ki, [sayfa 115] deerdeki btn kkl deiiklikler, kapitalist retim, ancak, sermaye-deer, art-deer yaratacak hale geldii srece vardr ve devam eder; yani sermaye-deer, devresini, bam* Fiilen, -. 96 Kari Marks Kapital II

sizlik kazanan deer olarak srdrd ve bu nedenle de deerdeki kkl deiikliklerin stesinden gelindii ve bir lde dengelendii srece vardr. Sermaye hareketleri, meta ve emek alcs, meta satcs ve retken sermaye sahibi ilevlerini yerine getiren ve bu nedenle de devreyi kendi faaliyetleri ile tevik eden bireysel bir sanayi kapitalistinin faaliyeti gibi grnr. Eer toplumsal sermaye kkl deer deiiklii geirirse, bireysel kapitalistin sermayesi, deerlerdeki bu hareketin koul-lanna

kendisini uyduramayaca iin buna dayanamayabilir ve baarszla urar. Deerdeki bu gibi kkl deiiklikler ne kadar iddetli ve sk olursa, imdi bamsz hale gelen deerin otomatik hareketi, bireysel kapitalistin nlem ve hesaplarna kar, doal bir srecin o denli nne geilmez kuvvetiyle ilemeye balar, normal retimin izledii yol anormal speklasyonlara o denli baml olur ve bireysel sermayelerin varln tehdit eden tehlike o denli byk olur. Deerdeki bu dnemsel kkl deiiklikler, bu nedenle, rtt kabul edilen eyi, yani sermaye olarak deerin bamsz bir varlk kazandn ve bunu hareketleriyle srdrp glendirdiini dorulam olur. Sreteki sermayenin bu birbirini izleyen bakalamlan, devrede ilk deer ile oluturulan sermayenin deer byklndeki bu deiikliin srekli bantsn ierir. Eer deerin deer-yaratma gcnn kazand bu bamszlk ve emek-gc, P-E (emek-gcnn satn alnmas) hareketi ile balarsa ve emek-gcnn smrlmesi olarak retim sreci srasnda gerekleirse, deerden yana bu bamszlk kazanma, parann, metalann ve retim elerinin, sre ierisinde sermaye-deerin yalnzca birbirini izleyen biimleri olduu devrede yeniden ortaya kmaz ve deerin daha nceki bykl, sermayenin imdiki deimi deer bykl ile karlatnlr. Kapitalist retim tarznn karakteristii olan deerin elde ettii bamszla kar kan ve onu, baz iktisatlarn hayali olarak deerlendiren Bailey, "deer" diyor "ada metalar arasnda bir ilikidir, nk ancak bylece birbirleriyle deiilmeleri mmkn olur".* Bunu, o, farkl alarn metadeerlerinin kyaslanmasna kar sylyor; bu kyaslama, her dnem iin [sayfa i6] parann deeri bir kez saptandktan sonra, ayn trden metalann retimi iin eitli dnemlerde emek iin yaplan harcamalann kyaslanmasndan baka bir ey deildir. Bu, ondaki u genel yanl anlaytan ileri geliyor; o, deiim-deerinin deere eit, deerin biiminin, deerin kendisi olduunu sanyor; dolaysyla, meta-deerler, eer bunlar fiilen deiim-deerleri ilevini yerine getirmiyorlarsa, aralarnda bir kyaslama yaplamaz ve bylece birbirleriyle deiilmeleri de szkonusu olamaz. Deerin, ancak kendisi ile zde kald ve dolamnn hi de "ada" olmamakla birlikte birbirini izleyen farkl evrelerin* Bkz: Bailey Samuel, A Critical Dissertation on the Nature, Measures, and Causes of Value; Chiefly in Reference to the MVritings ofMr. Ricardo and His Follouers. By the Author ofEssays on the Formation and Publication of Opinions, London 1825, s. 72. -Ed.
Kari Marks 97 Kapital I

de kendisi ile kyasland srece, sermaye-deer ya da sermaye ilevlerini yerine getirdii olgusunu aklnn ucuna bile getirmiyor. Devre formln an biimi ierisinde incelemek iin, metalarn deerleri zerinden satldn kabullenmek yeterli deildir; bunun ayn-ca, dier eyler eit olmak zere yeraldn varsaymak gerekir. rnein, retim srecinde meydana gelen ve herhangi bir kapitalistin retken sermayesini deerden dren her trl teknik devrimler dikkate alnmakszn; ayrca, retken sermayenin deer elerindeki bir deiikliin, mevcut meta-sermayenin deeri zerinde yaratabilecei btn tepkileri, eldeki stok zerinde deerlendirici ya da deerden drc etkileri hesaba katlmakszn, R ... R biimini ele alalm. Diyelim, 10.000 libre iplik, M', deeri olan 500 sterline satlm olsun; 422 sterline eit 8.440 libre, M"nde bulunan sermaye-deeri yerine koysun. Ama eer pamuun, kmrn, vb. deeri artmsa (biz salt fiyat dalgalanmalarn dikkate almyoruz), bu 422 sterlin, retken sermayenin elerinin btnyle yerine konulmas iin yetmeyebilir; ek para-sermaye gereklidir, para-ser-maye balanmtr. Bu fiyatlar dt zaman ise bunun tersi olur. Para-sermaye serbest kalr. Sre yalnz deer bantlar sabit kald zaman btnyle normal bir yol izler; bu kargaalklar devrenin yinelendii srada birbirini dengeledii srece srecin yolu hemen hemen normaldir. Ama bu kargaalklar bydke, sanayi kapitalistinin, yeniden ayarlama dneminde balamak zorunda kalaca para-sermaye miktar da artar; her bireysel retim srecinin lei ve onunla birlikte yatrlacak sermayenin asgari bykl, [sayfa 7] kapitalist retim srecinde artt iin sanayi kapitalistinin ilevini gitgide daha fazla, tek bana ya da. irket halinde i gren byk parakapitalistlerinin tekeline dntren dier koullara ek olarak, burada, bir baka durum daha ortaya km oluyor. Burada unu da belirtelim ki, eer retim elerinin deerinde bir deime olursa, bir yanda P .. P' biimi ile dier yanda R... R ve M'... M' arasnda bir fark ortaya kar. nce, para-sermaye olarak grlen, yeni yatrlm sermaye forml P ... P' 'nde, hammadde, yardmc malzemeler vb. gibi retim aralarnn deerindeki bir dme, belli byklkte bir ii balatmak amac iin bu dten ncesine gre daha az bir para-sermaye harcamasna yolaacaktr, nk retim srecinin lei (retkenlik gcnn gelimesi ayn kalmak kaydyla), belli miktarda emek-gcnn stesinden gelebilecei retim arac kitlesi ile hacmine baldr; ama ne bu retim aralannn, ne de emek-gcnn deerine bal deildir (emek-gcnn deeri ancak kendini geniletmenin bykln etkiler). Bunun tersini alalm. Eer retken sermayenin elerini oluturan metalarn retim elerinin deerinde bir ykselme olursa, o zaman, belli byklkte bir iin kurulmas iin daha fazla para-sermayeye gerek olacaktr. Her iki durumda da, yalnz yeni yatnm iin gerekli para-ser-

98

Kari Marks Kapital II

maye miktar etkilenmektedir. Belli bir sanayi kolunda yeni bireysel sanayi sermayesi art olaan biimde ilerlemek kouluyla, ilk durumda para-sermaye fazlalk halini alacak, ikincisinde balanr kalacaktr. R ... R ve M'... M' devreleri, ancak, R ile M' 'nn hareketleri ayn zamanda birikim, yani ek para, p, para-sermayeye evrildii lde kendilerini P ... P' olarak gsterirler. Bunun dnda, retken sermayenin elerinin deerindeki deime ile P ... P' 'nden farkl biimde etkilenirler; biz, burada, gene, deerdeki bu gibi deiikliklerin, sermayenin, retim srecine katlan paralan zerindeki tepkilerini dikkate almyoruz. Burada dorudan etkilenen ilk harcama olmayp, birinci devresinde deil, yeniden-retim srecinde bulunan sanayi sermayesidir; yani, M'-M< meta-sermayenin, metalardan oluan retim elerine yeniden evrilmesidir. Deerler (ya da fiyatlar) dt zaman durum olabilir: yeniden-retim sreci ayn boyutlarda devam eder; bu durumda, para-sermayenin o zamana kadar varolan bir ksm serbest kalr ve gerek bir birikim (genilemi [sayfa s boyutlarda retim) ya dap'nin (art-deerin) byle bir birikimi balatan ve onunla birlikte yryen birikim-fonuna dnmesi daha nce gereklememesine karn, para-sermaye birikir. Ya da yeniden-retim sreci, teknik boyutlarn elvermesi kouluyla, olaan duruma gre daha youn bir lekte yrtlr. En sonu, ya da daha fazla hammadde vb. stoku yaplr. Meta-sermayenin yerini alacak elerin deerinde bir artma olduu zaman ise bunun tersi olur. Bu durumda yeniden-retim artk normal boyutlannda yaplmaz (rnein, ign ksalr); ya da eski i hacmini srdrmek iin ek para-sermayenin kullanlmas gerekir (para-sermaye balanm olur); ya da eer varsa birikime ayrlan para fonu, sreci geniletmek yerine eski boyutlannda yeniden-retim srecini srdrmek iin btnyle ya da ksmen kullanlr. Ek para-sermaye, eer dardan, parapiyasasndan gelmeyip, sanayi kapitalistinin kendi olanak-lanndan geliyorsa, bu da gene parasermayenin balanmas demektir. Bununla birlikte, R... R ve M'... M' 'nde deiiklik yapan koullar da olabilir. Bizim iplik fabrikas sahibinin, szgelii, byk bir pamuk stoku varsa (retken sermayesinin byk ksm pamuk stoku biiminde ise), retken sermayesinin bir ksm, pamuk fiyatlanndaki dme nedeniyle, deerinden kaybeder; ama tersine, bu fiyatlar ykselirse, retken sermayesinin bu ksm deer kazanr. te yandan, eer meta-sermaye biiminde, rnein pamuk iplii biiminde, byk miktarlan balamsa, metasermayenin bir ksm ve dolaysyla devredeki genel sermayesinin bir ksm, pamuk fiyatlarndaki d nedeniyle, deerinden kaybeder ya da, fiyatlardaki ykseli nedeniyle, deer kazanr. Son olarak, M'-P-M< ^A srecini alalm. Eer M'-P, meta-sermayenin gereklemesi, M'nin elerinin deerinde bir deimeden nce olmusa, sermaye, yalnzca birinci durumda belirtildii biimde, yani dolamn ikinci hareketinde, P-M < ^A gerekletirilmitir; yok eer, M'-P gereklemeden nce byle
Kari Marks 99 Kapital I

bir deiiklik olmu ise, dier koullar ayn kalma kaydyla, pamuk fiyatnda bir d, iplik fiyatnda bir de yolaar, pamuk fiyatnda ykseli ise, tersine, iplik fiyatn ykseltir. Ayn retim koluna yatnlm bulunan eitli bireysel sermayeler zerindeki etki, bunlann iinde bulunduklar koullara bal olarak byk lde farkl olabilir. Para-sermaye, ayrca, dolam sreci sresindeki, dolaysyla [sayfa i9] dolamn hzndaki farkllklar nedeniyle de serbest braklabilir ya da balanabilir. Ama bu, sermayenin devrine ilikin konuya aittir. Bu noktada biz, yalnzca, P ... P ve dier iki devre biimi arasnda, retken sermaye elerinin deerlerindeki deimeler ynnden ak seik hale gelen gerek farklar ile ilgiliyiz. P-M<^fl dolam kesiminde, gelimi ve egemen hale gelmi bulunan kapitalist retim biimi anda, A'y, retim aralann oluturan metalarn byk ksm, bir bakasna ait meta-sermaye olarak ilev yapar. Bu nedenle satc asndan M'-P', meta-sermayenin para-sermay-eye dnmesi yeralr. Ne var ki, bu mutlak bir kural deildir. Tam tersine. Sanayi sermayesinin para ya da meta olarak ilev yapt dolam sreci ierisinde, para-sermaye ya da meta-sermaye biimindeki sanayi sermayesinin devresi, toplumsal retimin birbirinden en deiik biimlerinin -bunlar meta rettikleri srece- meta dolamlar ile kesiir. Bu metalarn, klelie, dayanan bir retimin, kyl retiminin (inli, Hintli renberler), topluluklarn (communes), retiminin (Hollanda, Dou Hint Adalar), devlet giriimlerinin (Rus tarihinde eski alarda toprak kleliine dayanan giriimler gibi) ya da yan-yabanl avc kabilelerin vb. retiminin bir rn olmasnn nemi yoktur - metalar ve para olarak, sanayi sermayesinin kendisini gsterdii para ve metalar ile yzyze gelirler ve onun devresine ka kez giriyorsa, meta-sermayede doan art-deerin -bu art-deer gelir olarak harcanmak kouluyla- devresine de o kadar girer; bylece, bunlar, meta-sermaye dolamnn her iki koluna da girmi olurlar. Bunlann ktklan retim srecinin nitelii nemli deildir. Pazarda metalar olarak ilev yaparlar ve metalar olarak hem sanayi sermayesinin devresine ve hem de buna katlan art-deerin dolamna girerler. Pazann, sanayi sermayesinin dolam srecini dierlerinden ayr-dedecek biimde, dnya-pazar olarak varolmas, ite bunun iin, metalarn kkeninin evrensel niteliidir. Bakalarna ait metalar iin doru olan ey,

bakalarna ait para iin de dorudur. Tpk, meta-sermayenin parann karsna ancak metalar olarak kmas gibi, bu para da, meta-sermaye karsnda ancak para olarak ilev yapar. Para burada, dnyaparasnn ilevlerini yerine getirir. Burada gene de iki noktaya deinmek gerekir. Birincisi: P-A hareketi tamamlanr tamamlanmaz, metalar [sayfa 120] (A) meta olmaktan karlar ve sanayi sermayesinin ilevsel biimi retken sermaye R'nin varlk biimlerinden biri halini alrlar. Ne var ki, bylece, bunlarn kkenleri kaybolur. Bundan byle, yalnzca sanayi ser100 Kari Marks Kapital II

mayesinin varlk biimleri olarak bulunurlar ve onun ierisinde somutlamlardr. Bununla birlikte bunlann yerine konulmas iin yeniden retilmeleri gerektii, ve bu lde, kapitalist retim tarznn, kendi gelime aamasnn dnda kalan retim tarzlannn varl kouluna dayand gene geerlidir. Ne var ki, btn retimi alabildiine meta retimine dntrmek, kapitalist retim tarznn eilimidir. Bunu gerekletirecek ana g, tamda, btn retimin, kapitalist dolam srecine katlmasdr. Ve gelimi meta retiminin kendisi, kapitalist meta retimidir. Sanayi sermayesinin ie kanmas, her yerde bu dnm tevik eder, bununla birlikte, btn dorudan reticilerin cretli-emekiler haline dnmesini de tevik eder. kincisi: Sanayi sermayesinin dolam srecine giren metalar (deien sermayenin, emekilere deme yapldktan sonra, emek-glerini yeniden-retmek amacyla dnt zorunlu tketim maddeleri dahil), kkenleri ile kendilerini var eden retken srecin toplumsal biimi ne olursa olsun, metasermaye biimine, meta-toptancs ya da tccar sermayesi biimine girmi bulunan sanayi sermayesi ile yzyze gelirler. Ve tccar sermayesi, nitelii gerei, her trl retim tarzna ait me-talar kapsar. Kapitalist retim tarz, yalnz geni boyutlu retimi ngrmekle kalmaz, ayn zamanda ve zorunlu olarak, geni lekte satlar, yani bireysel tketicilere deil tccarlara satlan ngrr. Eer bu tketicinin kendisi retken bir tketici, dolaysyla bir sanayi kapitalisti ise; yani bir retim kolunun sanayi sermayesi, sanayiin dier bir koluna baz retim aralarn salyorsa, bir sanayi kapitalisti tarafndan dier bir ok sanayi kapitalistine (sipari, vb. ekillerde) dorudan sat yapyor demektir. Bu bakmdan her sanayi kapitalisti dorudan bir satc ve kendi kendisinin tccan olduu gibi, bir tccara sat yapt zaman da gene kendisinin tccandr. Tccar sermayesinin bir ilevi olarak meta alveriinde bulunmak, kapitalist retimin bir ncldr ve bu retimin gelimesiyle birlikte, o da gitgide geliir. Bu nedenle, kapitalist dolam srecinin zel yanlarn gstermek iin biz bazan onun varln peinen kabul ederiz; ama bu srecin genel tahlilinde, [sayfa 12u tccan ie kantrmakszn dorudan sat yapldn varsayanz, nk onun ie kanmas, hareketin eitli ynlerinin anlalmasn zorlatnr. Konuyu biraz da safa ortaya koyan Sismondi'ye bakalm: "Ticaret, ilk bakta hareketini anlatm bulunduumuz sermayenin bir ksm gibi, grnmeyen olduka byk bir sermaye kullanr. Kuma tccarnn depolannda, biriken kumalann deeri, nce, yllk rnden, zenginin, altrmak iin cret olarak yoksula verdii ksma tamamen yabancym gibi grnr. Ne var ki, bu sermaye, szn ettiimiz dierilerin yalnzca yerini almtr. Servetin gelimesini aka anlamak amacyla, onun yaratlmasyla baladk ve onu tketimine kadar
KarIMarks 101 Kapital I

izledik. Kuma fabrikatrnn kulland sermaye, rnein bize daima ayn grnd; ve bu, tketicinin geliri ile deiildii zaman yalnz iki ksma ayrld, bunlardan birisi kr biiminde fabrikatrn geliri olarak hizmet etti, dieri ise yeni kuma yapt zamana ait cret biiminde iilerin geliri olarak hizmet etti. "Ama ok gemeden, bu sermayenin farkl ksmlannn birbirlerinin yerini doldurmalan halinde bunun herkesin karna olaca grld; fabrikatr ile tketici arasndaki dolamn tamam iin eer 100.000 ecus yeterli ise bunun fabrikatr ile toptanc ve perakendeci tccar arasnda eit biimde bllmesi gerekir. Bylece fabrikatr, sermayesinin te-biriyle, eskiden sermayesinin tamamyla yapt kadar i yapm olur, nk imalat ii tamamlanr tamamlanmaz, tketiciden ok, maln alacak bir tccan hazr bulur. te yandan toptancnn sermayesi de perakendeciye gre ok daha nce yerine konmu olur.... cretler iin yatnlan miktarlar ile sonal tketici tarafndan denen satnalma fiyat arasndaki fark, bu sermayelerin kr olarak dnlr. Aralannda grev blm yaptklan andan itibaren, bu kr, fabrikatr, tccar ve perakendeci arasnda bllmtr ve, bir yerine kii ve bir yerine ksm sermaye gerektirdii halde yaplan i ayndr." (Nouveauz Principes, I, s. 139 ve 140.) "Hepside [tccarlar] retime dorudan katlmlardr; amac tketim olduu iin, retilen ey tketiciye ulatrlmadan retime tamamlanm gzyle baklamaz." (Ibid., s. 137.) Devrenin genel biimlerinin tartlmasnda ve genellikle btn ikinci ciltte, simgesel para, baz devletlerde zel kullanmlar [sayfa 122] iin yaplm salt deer alametleri ve henz gelimemi kredipara dnda, biz, paray, madeni-para anlamnda aldk. Bu, ilkin, tarihsel bir sradr; kredi-para, kapitalist retimin ilk dnemi boyunca ya ok kk rol oynar ya da hi rol oynamaz. Sonra, byle bir sralamann gereklilii teorik bakmdan u olgu ile de tantlanmtr ki, kredi-parann dolam ile ilgili

olarak Tooke ile dierlerinin o zamana kadar yaptklar eletirel nitelikteki btn yorumlar, onlar, tekrar tekrar, dolamda yalnz madeni-para bulunsayd, acaba durum ne olurdu? sorusunu sorma zorunda brakmtr. Ama urasn da unutmamak gerekir ki, madeni-para satnalma arac olarak hizmet edebilecei gibi, deme arac olarak da hizmet edebilir. Kolaylk olsun diye biz bu ikinci ciltte, genellikle onu birinci ilevsel biimi ierisinde ele alyoruz. Sanayi sermayesinin, kendi bireysel devresinin yalnzca bir ksm olan dolam sreci, genel meta dolam ierisinde ancak bir dizi hareket olmas lsnde, daha nce ortaya konulan genel yasalarla (Buch I, Kap. III) belirlenir. Parann dolam hz ne kadar byk olursa, her bireysel sermaye, kendi meta ya da para bakalamlan dizisinden o kadar abuk geer ve belli bir para kitlesiyle, diyelim 500 sterlinle, ardarda dolama balayan sanayi sermayelerinin (ya da meta-sermayeler bii102 Kari Marks Kapital II

minde bireysel sermayelerin) saylar o kadar fazla olur. Para ne denli bir deme arac olarak ilev yaparsa, denkletirilmesi gereken ey de -rnein bir miktar meta-sermayenin yerine onun retim aracnn konmas- o denli yalnzca hesap bakiyeleridir, ve demelerin yaplmas gereken vade, rnein cretlerin denmesinde olduu gibi, ne denli ksa olursa, belirli bir sermaye-deer kitlesinin dolam iin gerekli olan para da o denli az olur. te yandan, dolamn hz ve btn teki koullann ayn kald varsayldnda, para-sermaye olarak dolamda bulunmas gereken para miktan, metalarn fiyatlannn toplam (fiyatlar ile metalar hacminin arpm) ile, ya da metalann miktar ve deeri sabit ise, bizzat parann kendi deeriyle belirlenir. Ne var ki, genel meta dolam yasalan, ancak, sermaye dolam srecinin bir dizi basit dolam hareketlerinden olumas halinde geerlidir; eer, sermaye dolam sreci, bireysel [sayfa 123] sanayi sermayelerine ait devrenin ilevsel ynden belirlenmi kesimlerinden oluuyorsa, bu yasalar uygulanamaz. Bunu akla kavuturmak iin, dolam srecini, aadaki iki biimde grld gibi, kesintisiz i bantlan ierisinde incelemek en iyi yoldur: M" <A - R ^
P M

II.
mM-

R... M'
p-m P-M< E

I -P' I -P'

I I

... R...M.

III.

M'

mp-m Genellikle bir dizi dolam hareketi olan dolam sreci (M-P-M ya da P-M-P biiminde olsun), yalnzca iki kart meta bakalam dizisini temsil eder ve bunlardan herbiri, srasyla, meta ile kar karya gelen bakasna ait meta ya da bakasna ait parann ters ynde bakalamn ifade eder. Meta sahibi ynnden M-P olan hareket, satn alan ynnden P-M demektir; metan M-P ile birinci bakalam, P biiminde grnen metan ikinci bakalamdr; P-M iin bunun tersi geerlidir. Bir aamadaki herhangi bir metan dier bir aamada baka bir metan bakalam ile iice gemesi zerine gsterilen eyler, kapitalistin, meta alcs ve satcs olarak ilev yapmad ve sermayesinin bu bakmdan, bir bakasnn metalan karsnda para biiminde, bir bakasna ait paralar karsnda ise meta biiminde ilev yapt, iin, sermaye dolam iin de geerlidir. Ama bu iice geme, sermayelerin bakalamlanndaki iice geile zdeletirilmemelidir. Her eyden nce, P-M (A), grdmz gibi, farkl bireysel sermayelerin bakalamlarndaki iice oluu temsil edebilir. rnein, iplik
Kari Marks 103 Kapital I

fabrikasnn sahibinin meta-sermayesi iplik, ksmen kmr tarafndan yerine konulmutur. Para biiminde bulunan sermayesinin bir ksm, metalar biimine evrilmitir, oysa kmr reticisi kapitalistin sermayesi meta biimindedir ve bu yzden de para biimine evrilmitir; ayn dolam hareketi bu durumda (farkl retim kollannda) iki sanayi sermayesinin kart bakalamlann, dolaysyla, bu sermayelerin bakalam dizilerinde bir iice gemeyi temsil eder. Ama grdmz [sayfa 124] gibi P'nin dnt A'nn dar anlamda meta-sermaye olmasna, yani sanayi sermayesinin ilevsel biiminde bulunmasna, kapitalist tarafndan retilmi olmasna gerek yoktur. Bu, daima bir yanda P-M, te yanda M-P biimindedir, ama her zaman sermayelerin bakalamlarnn iie-lii szkonusu deildir. Ayrca, P-E, emek-gc satn alnmas hi bir zaman sermayelerin bakalamlannn iice gemesi deildir, nk,emek-gc, emekinin meta olduu halde, kapitaliste satlana kadar sermaye halini almaz. te yandan, M'-P' srecinde P' 'nn dnm meta-ser-mayeyi temsil etmesi gerekmez; bu, meta emek-gcnn (cretler) ya da bamsz emekinin, klenin, toprak klesinin, topluluun rnnn para olarak gereklemesi olabilir. Sonra, bireysel bir sermayenin dolam sreci ierisinde meydana gelen her bakalamn ilevsel bakmdan belirleyici bir rol yerine getirmesi iin, dnya piyasasndaki btn retimin kapitaliste yrtldn varsaymak kaydyla, bu bakalamn dier bir sermayenin devresinde buna tekabl

eden kart bir bakalam mutlaka temsil etmesi hi de gerekmez. rnein R ... R devresinde M' 'n, paraya eviren P', alc iin, art-deerinin (meta eer bir tketim nesnesi ise) ancak para olarak gereklemesi olabilir; ya da P'-M' < ^A dolamnda (ki, birikmi sermaye zaten dahildir), P', A'nn satcs bakmndan, sermayesinin dolamna ancak yatrd sermayenin yerini almak iin girebilir, ya da gelir harcamasna saptnld iin hi de yeniden girmeyebilir. Demek oluyor ki, bireysel sermayelerin yalnzca bamsz olarak ilev yapan ksmlann oluturduu toplam toplumsal sermayeyi oluturan eitli ksmlann dolam srecinde -gerek sermaye, ve gerek art-deer bakmndan- karlkl olarak birbirlerinin yerini alma biimi, dolam srecindeki bakalamlarn basit iice geilerinden -sermaye dolam hareketlerinin metalarn dier btn dolamlar ile ortak iice geilerinden- anlalamaz. Bu ayr bir aratrma yntemini gerektirir. imdiye dein, daha yakndan incelendiinde, her trl meta dolamnda ortak olan bakalamlann iice geiinden alnan belirsiz fikirlerden baka bir ey iermedii grlen szlerle yetinilmitir. [sayfa 125]
104

Sanayi sermayesi devrelerindeki hareketin ve dolaysyla da kapitalist retimin en belirgin zelliklerinden birisi u olgudur: bir yandan,
Kari Marks Kapital II

retken sermayeyi oluturan eler meta pazarndan alnr, ve bunlar srekli olarak oradan yenilenmek, metalar olarak satn alnmak zorundadr; te yandan da, emek-srecinin rn meta olarak ondan kar ve meta olarak yeniden srekli satlmak zorundadr. Szgelii, skoya dz-lklerindeki modem bir ifti ile, Kta-Avrupas'ndaki eski moda kk bir kyly karlatrnz. lki btn rnn satar ve bu yzden de, gerekli btn eleri, tohumluunu bile pazardan yerine kor; ikincisi, rnn daha byk bir ksmn dorudan doruya kendisi tketir, elden geldiince az satar ve satn alr, kulland aralan, giysileri, vb., elden geldiince kendisi yapar. Doal ekonomi, para-ekonomisi ve kredi-ekonomisi, bu nedenle, toplumsal retimde, hareketin karakteristik ekonomi biimi olarak birbirlerinin karsna konulmutur. nce, bu biim, gelimenin edeer evrelerini temsil etmez. Kredi-ekonomisi denilen biim yalnzca para-ekonomisinin bir biimidir, nk her iki terim de, reticilerin kendi aralanndaki deiim ilevlerini ya da biimlerini ifade eder. Gelimi kapitalist retimde, para-ekonomisi, yalnzca krediekonomisinin bir temeli olarak ortaya kar. Para-ekonomisi ile kredi-ekonomisi, demek ki, kapitalist retimin gelime srecinde ancak farkl aamalara tekabl eder, ama bunlar hi bir zaman, doal ekonomi karsnda bamsz deiim biimleri deildir. Ayn gereke ile, doal ekonominin birbirinden ok farkl biimlerini bu iki ekonomi biiminin karsna edeer olarak karmak da mmkndr. kincisi, bu iki kategorinin, para-ekonomisi ile kredi-ekonomisinin ayrdedici zellii olarak zerinde durulan nokta, ekonomi, yani retim srecinin kendisi olmayp, retimi yrten eitli kimseler ya da reticiler arasndaki -bu ekonomiye tekabl eden- deiim biimi olduuna gre, ayn ey ilk kategoriye de uygulanabilir. u halde, doal ekonomi yerine, deiim ekonomisi denilebilir. Peru'daki nka devleti gibi tamamyla tecrit edilmi bir doal ekonomi, bu kategorilerin hi birisine sokulamaz. ncs, para-ekonomisi, btn meta retiminde ortaktr ve rn, toplumsal retimin ok eitli organizmasnda meta [sayfa 126] olarak ortaya kar. Dolaysyla, bu durumda, kapitalist retimi belirleyen ey, ancak, rnn, bir ticaret nesnesi, bir meta olarak retilmesinin genilii, ve bylece, rn oluturan elerin tekrar ticaret nesnesi olarak, meta olarak, km bulunduu ekonomiye girmesinin ls olacaktr. Gerekte de kapitalist retim, genel retim biimi olarak, meta retimidir. Ne var ki, byle olmasnn ve bu retim srecinin gelimesi srasnda gitgide daha fazla bu hale gelmesinin tek nedeni, emein burada bizzat meta olarak ortaya. kmas, emekinin emeini, yani kendi emek-gcnn ilevini satmas ve bizim varsaymmza gre bunu, yeni-den-retim maliyetiyle belirlenen deeri zerinden satmasdr. Emein,
Kari Marks 105 Kapital I

cretli-emek haline gelmesi lsnde, retici de sanayi kapitalisti halini alr. Bu nedenle, kapitalist retim (ve dolaysyla da meta retimi), dorudan tarmsal retim yapan kimse, cretli-emeki halini alana kadar, tam boyutlanna ulaamaz. Kapitalist ile cretli-emeki ilikisinde para bants, yani alc ile satc arasndaki iliki, retime zg bir iliki halini alr. Ama bu ilikinin temeli, deiimin tarznda deil, retimin toplumsal niteliindedir. Deiim tarz, retimin toplumsal niteliinden kar. Ne var ki, karanlk iler eviren herkesin, retim tarznn niteliinde buna tekabl eden deiim tarznn temelini deil de bunun tersini grmesi, burjuva gr ufku ile tam bir uyuma halindedir.7 Kapitalist, dolama, para biiminde, ektiinden daha az deerde para srer, nk dolamdan, metalar biiminde ektii deerden daha fazlasn gene metalar biiminde dolama srer. Yalnzca kiilemi bir sermaye olarak, bir sanayi kapitalisti olarak ilev yapt iin, arz ettii meta-deer daima

meta-deer talebinden byktr. Arz ve talebi bu bakmdan birbirini karlam olsayd, bu, sermayesinin hi art-deer retmemi olduu, retken sermaye olarak ilev yapmad, meta-sermayeye evrilen retken sermayenin art-deer ile bymedii anlamna gelirdi; ayrca, sermayesi, retim sreci srasnda, emek-gcnden, meta biiminde herhangi bir art-deer ekmemi, sermaye [sayfa 127] olarak hi bir ilev yapmam olurdu. Kapitalist, gerekten "satn aldndan daha pahal satmak" zorundadr, ama bunu baarmasnn tek nedeni, kapitalist retim srecinin ona, satn ald daha ucuz meta -daha az deer ierdii iin daha ucuz- daha byk deerde, dolaysyla, daha pahal bir metaya evirme olanan salamasdr. Daha pahalya satmasnn nedeni, metan deerinin zerinde satmas deil, elindeki me-tan, retimine giren elerin ierdiinden daha fazla deer iermesidir. Kapitalistin arz ile talebi arasndaki fark ne kadar byk ise, yani, arz ettii meta-deerin, talep ettii meta-deere gre fazlal ne kadar byk olursa, kapitalistin sermayesinin deerini geniletme oran da o kadar byk olur. Amac, arz ile talebini denkletirmek deil, bunlar arasndaki eitsizlii, arz ile talebi arasndaki fazlaln olabildiince artrmaktr. Tek kapitalist iin geerli olan ey, kapitalist snf iin de geerlidir. Kapitalistin salt sanayi sermayesinin temsilcisi olmas lsnde, talebi, yalnzca retim arac ve emekgcyle snrldr. Deer asndan A talebi, yatrd sermayeden kktr; sermayesinden daha kk
7

Elyazmas V'in sonu. Bu blmn sonuna kadar bundan sonra gelenler eitli kitaplardan yaplan alntlar arasnda 1877 ya da 1878 tarihli bir defterde bulunan bir nottur. -F. E.
106 Kari Marks Kapital II

deerde retim arac satn alr ve bu nedenle bu, deer salad meta-sermaye deerinden de daha kktr. Emek-gc talebine gelince, bu, deer asndan, deien sermayesinin toplam sermayesine oran ile belirlenir, yani, d : S'ya eittir. Kapitalist retimde bu talep, bu yzden, retim aralanna olan talebinden nispeten daha az byr. A satn almalar dzenli ekilde E satn almalannn zerine ykselir. i, genellikle cretini tketim maddelerine ve byk bir ksmn zorunlu tketim maddelerine evirdii iin, kapitalistin emek-gc talebi, dolayl olarak ayn zamanda, ii snf iin, temel tketim nesnelerine olan taleptir. Ama bu talep d'ye eittir ve bir zerre bile fazla deildir (eer emeki cretlerinin bir ksmn tasarruf ederse -biz burada haliyle btn kredi ilikilerini konud tutuyoruzcretlerinin bu ksmn para-yn haline evirir ve bu lde de, bir mteri olarak, bir alc, olarak hareket etmemi olur). Kapitalistin talebinin st snr S, s+d'ye eittir, ama arz s+d+a'd\r. Dolaysyla, eer meta-sermayesinin bileimi 80s + 20d + 20a ise, talebi 80s + 20d'ye eittir ve bylece deer asndan dnlrse, arzndan bete-bir kktr. rettii [sayfa 128] art-deer kitlesinin, yzdesi (kr oran) ne kadar byk olursa, arz ettii miktara oranla talebi o kadar klr. retimdeki gelimeyle birlikte, kapitalistin emek-gcne ve dolayl olarak zorunlu tketim maddelerine olan talebi, retim aralanna olan talebine kyasla azalmakla birlikte, A'ya olan talebinin daima sermayesinden daha kk olduunu da unutmamak gerekir. retim aralarna olan talebinin, bu nedenle, ayn deerde sermaye ile alan ve eit koullar altnda kendisine bu retim aralarn salayan kapitalistin meta-sermayesinden deer olarak daima daha kk olmas gerekir. Bu retim aralannn tek bir kapitalistin deil, bir ok kapitalistin salamas, durumu deitirmez. Sermayesi 1.000 sterlin ve bunun deimeyen ksm 800 sterlin olsa, btn bu kapitalistlerden yapt talep 800 sterline eit olur. Kr orannn ayn olduu varsaylrsa (bunlardan herbirine beher 1.000 sterlinden ne pay deceine ve herbirine ait payn toplam sermayenin hangi ksmn temsil edebileceine baklmakszn) hep birlikte, bunlar, beher 1.000, sterlin iin 1.200 sterlin deerinde retim arac salarlar. Dolaysyla, deer olarak lldnde, kendi toplam talebi ancak kendi arznn yalnzca bete-drd kadar olduu halde, talebi onlann arznn yalnzca te-ikisini kapsar. Sras gelmiken belirtelim, devir sorunu, bizim iin hl aratrlmas gereken bir ey olarak durmaktadr. Kapitalistin, diyelim, 5.000 sterlinlik toplam sermayesinin 4.000 sterlini sabit, 1.000 sterlini dner sermaye olsun; bu 1.000 sterlin de, yukarda varsayld gibi 800s art 200d'den olusun. Kapitalistin toplam sermayesinin ylda bir kez devretmesi iin dner sermayesinin be kez devretmesi gerekir. Bu durumda onun meta rn 6.000 sterline eittir, yani yatrd sermayeden 1.000 sterlin fazladr ve yukardaki gibi ayn art-deer oranndadr:
Kari Marks 107 Kapital I

5.000 S: 1.000a = 100(s+d): 20a. Bu devir, demek ki, kapitalistin toplam talebinin, toplam arzna olan orannda hi bir deiiklik yapmamaktadr. lki, ikincisinden bete-bir daha kk kalmaktadr. Sabit sermayesinin 10 ylda yenilendiini varsayalm. Bylece kapitalist her yl sermayesinin ondabirini, yani, 400 sterlini amortisman fonuna ayracak ve elinde yalnzca 3.600 sterlin deerinde sabit

sermaye ile bir de para olarak 400 sterlin bulunacaktr. Eer onarmlar gerekiyor ve ortalamay amyorsa, [sayfa 129] bunlar yalnzca sonradan yatrlan sermayeyi temsil eder. Biz bu soruna aynen, onanm giderlerini daha nceden, yatrm sermayesinin deerini hesaplarken yllk meta-rne girdii lde dikkate alm, ve bylece onda-bir oranndaki amortisman fonu demesinin kapsamna alnm gibi, bakabiliriz. (Eer onanm gereksinmesi ortalamann altnda ise o kadar krldr, yukardaki gibiyse tersinedir. Ama bu, ayn sanayi kolunda i yapan, kapitalist snfn tamam iin birbirini telafi eder.) Her ne olursa olsun, yllk talebi, yatrd ilk sermaye deere eit, 5.000 sterlin olarak kald halde (toplam sermayesinin ylda bir kez devredildii varsaylarak), bu talep, sermayesinin dner ksm bakmndan artt halde, sabit ksm bakmndan dzenli olarak azalr. imdi yeniden-retime gelmi bulunuyoruz. Kapitalistin, art-dee-rin, p'nin tamamn tkettiini ve yalnzca sermayesi S'yi balangtaki bykl ile retken sermayeye tekrar evirdiini varsayalm. Bu durumda, kapitalistin talebi, deer olarak arzna eit olur; ama bu, sermayesinin hareketi asndan deildir. Kapitalist olarak o, arznn (deer olarak) yalnzca bete-drd kadar bir talepte bulunur. Bete-birini, kapitalist ilevi ierisinde deil, zel gereksinmeleri ya da zevkleri iin, kapitalist olmayan bir kimse gibi tketir. Buna gre, yapt hesabn, yzde olarak ifadesi yledir: Kapitalist olarak talebi....... 100, arz 120 Ehlikeyf bir insan olarak talebi. 20, arz Toplam talepi...... 120, arz 120 Bu varsaym, kapitalist retimin mevcut olmadn varsaymakla ve bu nedenle snai kapitalistin kendisinin varln kabul etmemekle ayn eydir. nk itici g olarak zenginlemenin deil, kiisel tketimin geerli olduunu varsaymak bile kapitalizmin kknden yokolduu-nu kabul etmek demektir. Ayrca byle bir varsaym teknik ynden de olanakszdr. Kapitalist, yalnzca, fiyat dalgalanmalarnn etkisini azaltmak ve kendisine uygun satnalma ve satma koullarn bekleme olananm salamak iin bir yedek sermaye oluturmak durumunda deil, ayn zamanda, retimini geniletmek, teknik gelimeleri retim rgtne uygulamak iin de sermaye biriktirmek zorundadr.
108 Kari Marks Kapital II

Sermaye biriktirmek iin, nce, dolamndan elde ettii art-dee-rin bir ksmn para-biimde dolamdan ekmek ve eski iini geniletmek ya da yeni bir ikolu amasna yetecek miktara [sayfa 130] ulaana kadar bunu istif etmek zorundadr. Bu, para-yma oluumu devam ettii srece, kapitalistin talebini artrmaz, Para hareketsiz hale getirilmitir. Arz ettii metalar iin meta piyasasndan bunlarn para edeeri olarak herhangi bir edeer meta ekmez. Kredi burada szkonusu edilmemitir. Kredi, rnein, kapitalistin bir bankada faiz getiren cari hesapta biriktirdii paray kapsar, [sayfa 1311
Kari Marks Kapital II

109

BENC BLM DOLAIM ZAMANI8 SERMAYENN retim alanndaki hareketi ile dolam alanndaki iki evresinin bir dizi zaman dnemleri ierisinde yer aldn grm bulunuyoruz. retim alanndaki seyahat sresi onun retim zaman, dolam alanndaki kal sresi ise onun dolam zamandr. Demek oluyor ki, devresini izdii toplam zaman, retim zaman ile dolam zamannn toplamm eit oluyor. retim zaman, doal olarak, emek-sreci dnemini kapsyor, ama bu, onun kapsamna girmiyor. uras her eyden nce unutulmamaldr ki, deimeyen sermayenin bir ksm, makineler, binalar, vb. gibi emek aralar biiminde bulunur ve eskiyene kadar srekli yinelenen ayn emek-srecine hizmet ederler. Emek-srecinin szgelii geceleri, devresel kesintileri, bu emek aralannn ilevlerini kesintiye uratr, ama retimin yapld yerde kalmalann kesintiye uratmaz. lev yaptklan zaman olduu kadar yapmadklan zaman da, bu aralar, bu i yerine aittirler. te yandan, kapitalist, pazardan yaplan [sayfa 132] gnlk ikmall8

Elyazmas IV'n balangc. -F.E. 11 0 Kari Marks Kapital II

erdeki aksamalara bal kalmadan retim srecini nceden belirlenen llerde, daha uzun ya da ksa srelerde srdrebilmek iin belirli bir hammadde ve yardmc malzeme stokunu hazr bulundurmak, zorundadr. Bu hammadde vb. stoku, ancak yava yava retken olarak tketilir. Bunun iin, bunlarn retim zaman9 ile, ilevlerini yerine getirme zaman arasnda bir fark vardr. retim aralannn retim zaman, bu nedenle, genellikle unlan kapsar, 1 retim arac olarak ilev yaptklar ve bylece retken srece hizmet ettikleri zaman; 2 retim srecindeki duraklamalar ve bylece srece katlan retim aralannn ilevlerinin kesintiye uramalar; 3 srecin ngereksinmeleri olarak hazr vaziyette elde bulundurduklar ve retken sermayeyi temsil ettikleri halde retim srecine henz girmedikleri zaman. Buraya kadar gznnde tutulan farklar, her durumda, retken sermayenin retim alannda kald sre ile retim srecinde kald sre arasndaki zamandr. Ama bizzat retim sreci, emek-srecindeki ve

dolaysyla emek-zamanndaki kesintilerden sorumlu olabilir ve bu aralklar srasnda, emek konusu, insan emeinin daha fazla mdahalesi olmakszn fiziki srelerin faaliyetine terkedilir. retim sreci ve retim aralarnn faaliyeti, bu durumda, emek-sreci ve dolaysyla retim aralannn, emek aletleri olarak ilev yapmalan kesintiye urad halde devam eder. Bu, rnein, tarlaya ekilmi bulunan tohuma, mahzende mayalanmakta olan araba, dericilik gibi malzemenin bir sre iin kimyasal srelerin faaliyetine brakld birok fabrikadaki emek-malzeme-sine uygulanr. retim zaman burada emek-zamanndan daha uzundur. kisi arasndaki fark, retim zamannn emek-zamanna gre fazlalndan ibarettir. Bu fazlalk, daima, retken sermayenin, bizzat retim srecinde ilev yapmakszn retim alannda gizil olarak var olmasndan ya da, emek-srecinde, yer almakszn retken srete ilev yapmasndan ileri gelir. retken srecin bir gerei olarak, szgelii bir iplik fabrikasnda pamuk, kmr, vb. gibi el altnda hazr bulundurulan bu gizil retken sermayenin bu paras, ne bir rn ne de bir [sayfa 133] deer yaratcs olarak i grr. Sermayenin bu bou bouna duruu, retim srecinin kesintisiz ak iin esas olmakla, birlikte, bu, bo duran bir sermayedir. Bu retken ikmalin (gizil sermayenin) depolanmas iin gerekli binalar, aygtlar, vb., retken srecin kouludur, ve bu nedenle yatrlm bulunan retken sermayeyi oluturan paralar tekil ederler. Bunlar, ilevlerini, hazrlk aamasnda, retken ksmlarn, saklayclar olarak yerine getirirler. Bu aamada emek-sreleri gerekli olmalan lsnde, hammadde, vb., maliyetlerini artrrlar ama gene de retken emektirler ve art-deer retirler, nk, bu emein bir ksmnn, dier btn cretli
9

retim zaman, burada aktif anlamda kullanlmtr: retim aralarnn retim zaman, bu durumda, bunlarn retimi iin gerekli zaman olmayp, bunlarn, belli bir metan retim srecinde yer aldklar zaman oluyor.
Kari Marks 111 Kapital I

emekler gibi karl denmemitir. retim srecinin tamamnn normal kesintileri, retken sermayenin ilev yapmad aralklar, ne deer, ne de art-deer yaratr. Bylece iin geceleri de srdrlmesi istei doar. (Buch I, Kap. VII, 4.) retim srecinin kendisinde, yaplan iin nitelii gerei karlalan kesintiler ne deer yaratr ne de art-deer. Ama bu aralklar rn gelitirir, onun yaamnn bir ksmn, gemek zorunda olduu bir sreci oluturur. Aygtlarn vb. deerleri, rne, bunlarn ilevlerini yaptklan sradaki tm zamana orantl olarak aktanlr; rn, bu, aamaya, bizzat emek tarafndan getirilir ve bu aralann kullanlmas, pamuun rne girmeyen ve gene de deerini rne aktaran, ksmnn toz haline getirilmesi kadar, retimin bir kouludur. Binalar, makineler vb. gibi gizil sermayenin teki ksm, yani ilevleri ancak retken srecin dzenli aralklan ile kesintiye urayan emek aletleri -retimin kstlanmas, bunalmlar, vb. gibi olaylann neden olduu dzensiz kesintiler btnyle kayptr-rnn yaratlmasna girmeksizin deer ekler. Sermayenin bu ksmnn rne katt toplam deer onun ortalama sreenlii ile belirlenir, sermayenin bu ksm, hem ilevlerini yerine getirdikleri ve hem de getirmedikleri sreler ierisinde kullanm-deerini kaybettii iin deerini kaybeder. Ensonu, sermayenin, emek-sreci kesintiye urad halde, retken srece devam eden deimeyen ksmnn deeri, retken srecin sonucunda tekrar grnr. Bizzat emek, burada, retim aralann, sonucu belli bir yararl etki ya da, kendi kullanm-deerleri biiminde bir deiiklik olan baz doal srelerden [sayfa 134] geecekleri koullar ierisine sokmutur. Emek, daima, retim aralannn deerini, bunlan retim aralar olarak, gerekten uygun bir biimde tkettii lde rne aktarr. Bu etkiyi yaratmak iin emein emek aletleri aracl ile devaml olarak konusuyla iliki ierisinde bulunup bulunmamasnn ya da doal sreler sonucu, emein daha fazla yardma gerek kalmakszn, retim aralarnn istenilen deiikliklerden kendiliklerinden geebilecekleri koullan salayarak yalnzca bir ilk itii vermesinin hi bir nemi yoktur. retim zamannn, emek-zamanndan fazlalnn nedeni ne olursa olsun -ister retim aralar yalnzca gizil retken sermayeyi oluturan ve dolaysyla, fiili retken srece hl bir hazrlk aamasnda bulunsun, ya da, kendi ilevleri, retim srecinde, duraklamalar ile kesintiye uratlm olsun, ya da son olarak, retim srecinin kendisi, emek-sre-cinde kesintileri zorunlu klsn- bu durumlann hi birinde retim aralar, emek sourucusu olarak ilev yapmazlar. Ve emek sourmadklarna gre, artemek de sourmazlar. Bylece retken sermayenin, retim zamannn emek-zamann aan ksmnda kald srece, bu duraklamalar sermayenin kendi kendini geniletmesi srecinden ne kadar ayrlamaz olursa olsun, deerinde bir genileme olmaz. retim zaman ile emek-zaman birbirlerini ne kadar fazla kapsarlarsa, belli bir retken
11 2 Kari Marks Kapital II

sermayenin belli bir sredeki retkenliinin ve kendisini geniletmesinin o kadar byk olaca aktr. Kapitalist retimin, retim zamannn emek-zamanndan fazlaln olabildiince azaltma eilimi ite bundan ileri gelir. Bir sermayenin retim zaman, emek-zamanndan farkl olabilir, ama retim zaman daima emek-zamann kapsar ve bu fazlalk kendi bana, retim srecinin bir kouludur. retim zaman, yleyse, daima, sermayenin, ya gizil ya da deerini geniletmeksizin kald zamanlan kapsamakla birlikte, kullanm-deerleri rettii, geniledii ve dolaysyla retken sermaye olarak ilev

yapt zamandr. Dolam alannda sermaye, meta-sermaye ve para-sermaye olarak bulunur. ki dolam sreci, metabiimden para-biime, para-biim-den meta-biime dnmn kapsar. Metalann paraya dnmnn burada ayn zamanda, metalarda somutlaan art-deerin gereklemesi, ve parann metalara dnmesinin ise ayn zamanda, sermaye-deerin, retim elerinin biimine [sayfa 135] dnmesi ya da yeniden dnmesi durumu, bu srelerin, dolam sreleri olarak, metalarn basit bakalam sreleri olmas olgusunu hi deitirmez. DOLAIM zaman ile retim zaman karlkl olarak birbirlerini dtalarlar. Dolam srasnda sermaye, retken sermaye ilevini yerine getirmez ve bu nedenle, de, ne meta, ne de art-deer retir. Eer biz, devreyi, tm sermaye-deerin btnyle bir evreden dierine getii zaman olduu gibi en yaln biimiyle incelersek, retim srecinin ve dolaysyla sermaye-deerin kendi kendisini geniletmesinin dolam zaman devam ettii srece kesintiye uradn ve retim srecinin yenilenmesinin, dolam zamannn uzunluuna bal olarak daha hzl ya da daha yava devam ettiini aka grrz. Yok eer tersine, sermayenin eitli ksmlan devreden birbiri ardna geer de, tm sermaye-deerin devresi, kendisini oluturan eitli ksmlann ardarda devreleri ile tamamlanrsa, bu ksmlar dolam alannda ne kadar uzun sre kalrlarsa, retim alannda ilev yapan ksmn o kadar kk olmas gerektii aktr. Dolam zamannn genilemesi ve daralmasnn, bunun iin, retim zamannn daralmas ya da genilemesi zerinde ya da belli byklkte bir sermayenin retken sermaye olarak ilev yapmasnn boyutlan zerinde olumsuz snrlandnc bir etkisi vardr. Bir sermayenin dolamndaki bakalamlar ideale ne kadar yaklarsa, yani dolam zaman sfra ne derece eitse ya da sfra yaklayorsa, sermaye o kadar fazla ilev yapar, retkenlii ve deerini geniletmesi o kadar artar. rnein, eer bir kapitalist, bir siparii, demenin rnn teslimi zerine yaplmas kouluyla yerine getirmi ve bu deme kendi retim aralan ile yaplm ise dolam zaman sfra yaklar. Demek oluyor ki, bir sermayenin dolam zaman, genel bir syleyile onun retim zamann ve dolaysyla art-deer retme srecini snrlyor. Ve bu sreci, o, kendi sresi ile orantl olarak snrlar. Bu sre,
Kari Marks 11 3 Kapital I

sermayenin retim zamann, ok deiik llerde artrabilir ya da azaltabilir ve dolaysyla da snrlandrabilir. Ne var ki, ekonomi politik yalnz grnrde olan grr, yani dolam zamannn, genellikle, sermayenin art-deer yaratma sreci zerindeki etkisini grr. Bu olumsuz etkiyi, sonucu olumlu olduu iin, olumlu bir etki gibi grr. Sermayenin [sayfa 136] kendi retim srecinden ve dolaysyla dolam alanndan kendisine bir dere gibi akan emein smrlmesinden bamsz gizemli bir kendi kendisini geniletme kaynana sahip bulunduuna bir kant salyormu izlenimini verdii iin bu grne daha da sk skya sarlr. Bilimsel ekonomi-politiin bile, bu grntye aldandn daha ileride greceiz. eitli grnglerin bu benzerlie renk katt grlecektir: 1 Kapitalist kr hesab ynteminde olumsuz neden olumlu bir neden gibi saylmaktadr, nk yalnzca dolam zamanlar farkl olan farkl yatrm alanlarndaki sermayelerde, daha uzun bir dolam zaman fiyatlarda bir art yaratmaya eilim gsterir, ksacas, krlan eitleyen nedenlerden birisi olarak hizmet eder. 2 Dolam zaman, devir zamannda yalnzca bir evredir; bununla birlikte, devir zaman, retim ya da yeniden-retim zamann kapsar. Aslnda devir zamanndan ileri gelen ey, dolam zamanndan ileri geliyormu gibi grnr. 3 Metalarn deien sermayeye (cretlere) evrilmesi, bunlann daha nce paraya evrilmi olmalanyla gerekli hale getirilmitir. Sermaye birikiminde, ek deien sermayeye evrilme, bu nedenle dolam alannda olur ya da dolam zaman srasnda olur. Dolaysyla, bylece oluan birikim, dolam zamanndan ileri geliyormu gibi grnr. Dolam alannda sermaye iki kart evreden geer, M-P ve P-M; bunun sras nemli deildir. Bu nedenle, dolam zaman da ayn biimde iki ksma ayrlr, yani metadan paraya evrilmesi iin gerekli zaman ve paradan metalara evrilmesi iin gerekli zaman. Metalarn basit dolamnn incelenmesinden rendiimiz gibi (Buch I, Kap. III), M-P, yani sat, bakalamn en g ksmdr ve bu yzden de olaan koullar altnda, dolam zamannn daha byk ksmn alr. Para olarak deer daima evrilebilir biimde bulunur. Meta olarak ise, bu dorudan doruya evrilebilir ve dolaysyla daima harekete hazr biime girmeden nce, paraya dnmesi gerekir. Bununla birlikte, sermayenin dolam srecinde P-M evresi, sermayenin, bilinen bir giriimdeki retken sermayenin belirli elerini oluturan metalara dnmesiyle iliki ierisine girmek zorundadr. retim aralar pazarda bulunmayabilir ve nce retilmeleri ya da uzak pazarlardan satn alnmalan gerekir ya da olaan arzlan dzensiz hale gelebilir, fiyatlar deiebilir, vb., [sayfa 137] ksacas, P-M biiminin basit deimesinde gze arpmayan, ama dolam evresinin bu ksmnda da bazan fazla bazan da daha az zamana gereksinme gsteren pek ok durumlar vardr. M-P ile P-M, yalnz zaman olarak deil, yer olarak da ayn olabilir; al pazan ile sat pazar ayr ayn yerlerde olabilir. rnein fabrikalar szkonusu olduunda alc ile satc ou kez baka
114 Kari Marks Kapital II

baka kimselerdir. Meta retiminde, dolam, tpk retimin kendisi kadar gereklidir ve bu nedenle, dolam elerine de an az retim eleri kadar gerek vardr. Yeniden-retim sreci, sermayenin her iki ilevini de ierir, bu nedenle, ya kapitalistin kendi kiiliinde ya da onun cretli-emekilerinin kiiliinde bu ilevlerin temsilcilerine sahip olma zorunluluunu ierir. Ama bu, hi bir zaman dolam yerine getiren kimselerle retimi yerine getiren kimselerin birbirine kantnlmas iin bir neden olamayaca gibi, meta-sermaye ile para-sermayenin ilevlerinin, retken sermayenin ilevleri ile kantrlmas iin de bir neden deildir. Dolam yerine getirenlere, retimi yerine getirenler demede bulunmak zorundadr. Birbirlerine satan ve birbirlerinden satn alan kapitalistler, bu hareketleri ile ne deer ne de rn yaratmadklar gibi, ilerinin hacmi gerei ya da zoruyla bu ilevleri birbirleriyle deimek durumunda kaldklar zaman da durum hi deimi olmaz. Baz ilerde alclar ve satclar kr zerinden yzde alrlar. Bu paray tketicilerin dediini sylemek sorunu zmez. Tketiciler, ancak, retimi yapan eler olarak, kendileri iin metalar olarak bir edeer retmeleri lsnde demede bulunabilirler, ya da bunu retimi yapanlardan yasal bir hakka dayanarak (ortak, vb. gibi) ya da kiisel hizmetleri karlnda elde ederler. M-P ile P-M arasnda, metalar ile parann biimlerindeki farkllkla hi bir ilikileri bulunmayan, ama retimin kapitalist niteliinden ileri gelen bir fark vardr. Aslnda, M-P ve P-M hareketlerinin her ikisi de, yalnzca belli deerlerin, bir biimden bir dierine evrilmesidir. Ama, M'-P' ayn zamanda M' 'nde bulunan art-deerin gereklemesidir, ama P-M deildir. Dolaysyla, sat, satnalmadan daha nemlidir. Normal koullar altnda P-M, P ile ifade edilen deerin kendisini geniletmesi iin gerekli bir harekettir, ama art-deerin gereklemesi deildir; art-deerin retiminde sonsz deil, bir giritir. Bir metan varolu biimi, kullanm-deeri olarak varl, [sayfa 13si meta-sermayenin dolamna, M'P' hareketine belli snrlar koyar. Kul-lanm-deerleri doa tarafndan yok edilebilir. Bu nedenle, kullanm amalanna bal olarak, belli bir srede retken olarak ya da bireysel biimde tketilmedikleri takdirde, bir baka deyile, belli srede satlmadklar zaman bozulurlar ve kullanm-deerlerini, deiim-deeri taycs olma zelliklerini yitirirler. erdikleri sermaye-deer, dolaysyla da kendilerinde oluan art-deer yok olup gider. Kullanm-deerleri, devaml yenilenmedike, yenidenretilmedike, ayn ya da baka bir yeni kullanm-deeri ile yerine konulmadka, durmadan kendini genileten sermaye-deerin tayclar olarak kalmazlar. Son biimlerini alan metalar biimindeki kullanm-deerlerinin sat, u halde bu sat ile retken ya da bireysel tketim alanna girileri, bunlann yeniden-reti-minin her zaman devaml yinelenen bir kouludur. Varlklarn yeni bir biim ierisinde srdrmek iin, eski kullanm-biimlerini belli bir zaman ierisinde deimek zorundadrlar. Deiim-deeri, kendini, ancak
Kari Marks 11 5 Kapital I

bu devaml yenileme-aracl ile srdrr. eitli metalann kullanm-deerleri erge bozulur; retimleri ile tketimleri arasndaki aralk bu yzden nispeten uzun ya da ksa olabilir; dolaysyla M-P dolam evresinde, meta-sermaye biiminde bozulmadan uzun ya da ksa bir zaman varlklann srdrrler, metalar biiminde dolamda ksa ya da uzun zaman kalabilirler. Bir metan bozulma sresinin meta-sermayenin dolam zamanna koyduu snr, dolam zamannn bu ksmnn ya da meta-sermayenin dolam zamannn mutlak snrdr. Bir meta ne kadar abuk bozulabilirse ve bu nedenle de retiminden sonra tketimi ve dolaysyla satnn ne kadar erken yaplmas gerekirse, retim yerinden tanmaya uygunluu o kadar snrl, dolam alan o derece dar ve satlabilecei pazarlar o derece yereldir. Bu yzden, bir meta ne kadar abuk bozulabilir ve meta olarak tad fiziksel zellikleri nedeniyle, dolam zamannn mutlak snrll ne derece bykse, kapitalist retim konusu olmaya uygunluk derecesi o kadar azdr. Byle bir meta, onun retim alanna ancak youn nfuslu blgelerde ya da gelimi ulatrma aralannn uzaklklar ksaltmas lsnde girebilir. Bir nesnenin retiminin nfusu youn bir blgede, birka kiinin elinde toplanmas, byk bira fabrikalarnn, sthanelerin, vb. rnleri gibi nesneler iin bile nispeten geni bir pazar yaratabilir, [sayfa 139]
116
Kari Marks Kapital II

ALTINCI BLM DOLAIM MALYET I. GEREK DOLAIM MALYETLER 1. Satnalma ve Sat Zaman

Sermaye biimlerinin metalardan paraya, paradan metalara dnm ayn zamanda, kapitalistin alverileridir, satnalma ve sat hareketleridir. Biimlerin bu dnmlerinin yer ald zaman, kapitalist asndan znel olarak, satnalma ve sat zamann oluturur; bu, onun, pazarda, satc ve alc ilevlerini yerine getirdii zamandr. Tpk, sermayenin dolam zamannn, yeniden-retim zamannn gerekli bir ksm olmas gibi, kapitalistin alp satt ve pazarda drt dnd zaman da, kapitalist olarak, yani kiilemi sermaye olarak ilev yapt zamann gerekli bir ksmdr. Bu, onun i saatlerinin bir ksmdr. [Biz metalann deerleri zerinden alnd ve satldn varsaydmz iin, bu hareketler, yalnzca belli bir deerin, bir biimden bir dier biime, meta-biimden para-biime ya da para-biimden meta-

bii-me evrilmesidir - varlk biimindeki bir deimedir. Eer metalar deerleri zerinden satlyorsa, alc ile satcnn ellerindeki deerlerin bykl deimeden kalyor demektir. Yalnzca deerin varlk biimi deimitir. Metalar [sayfa HO deerleri zerinden satlmyorsa, dnen
Kari Marks 11 7 Kapital I

deerlerin toplam deimeden kalr; bir yanda art, teki yanda eksidir. M-P ve P-M, o bakalamlan alclar ile satclar arasndaki alverilerdir; pazarlk ve anlamalarn tamamlayabilmeleri iin zamana gereksinmeleri vardr ve hele herkesin karsndakini kandrma savamnda ve kar karya gelenlerin iadamlan olduu bu durumda zamana daha fazla gereksinme vardr; ve "Yunanl Yunanlya raslaynca bir rekabet savadr balar".* Varlk durumunda bir deiiklik yapmak, zamana ve emek-gcne malolur ve burada ama deer yaratmak deil, deerin bir biimden bir baka biime dnmesini salamaktr. Bu frsattan yararlanarak, karlkl, bu deerden fazla bir pay koparma abalan hi bir eyi deitirmez. Her iki yann eytanca tertipleriyle artan bu emek, ancak bir yarglama srasnda yaplan iin dava konusunun deerini artrmas kadar deer yaratm olur. Bu emek iin durum -bu emek, dolam kapsayan ya da onun kapsamna giren btnyle kapitalist retim srecinde gerekli bir edir- diyelim, s yaratmak iin kullanlan bir maddenin yanma iinde olduu gibidir. Yanma srecinde zorunlu bir e olmakla birlikte, bu yanma ii, herhangi bir s yaratmaz. Szgelii, yakt olarak kmr tketmek iin bunu oksijen ile birletirmem gerekir ve bu amala onu kat durumdan gaz haline evirme zorunluluu vardr (nk, yanmann sonucu karbonik asit gaznda, kmr gaz halindedir); dolaysyla, kmrn varlk biiminde ya da iinde o bulunduu halde fiziksel bir deiiklik meydana getirmem gerekir. Kat bir ktle halinde birlemi bulunan karbon molekllerinin ayrlmas ve bu molekllerin kendi ayn atomlarna paralanmas, yeni bileimden nce gerekletirilmelidir, ve bylece sya dntrlmeyip sdan elde edilmi belli miktarda bir enerji harcamasn gerektirir. Demek oluyor ki, meta sahiplerinin kapitalist olmayp da, dorudan bamsz reticiler olmalan halinde, alm ve satm iin harcadklar zaman emekzamanlanndan bir eksilmedir ve bu nedenle, bu gibi alveriler (eski ve ortaalarda) bayram gnlerine braklrd. Kukusuz, bu kapitalistlerin elinde metalann evrilmesinin ulat boyutlar, bu emei -deer yaratmayan, ama yalnzca [sayfa 1411 deerin biiminin deimesinde bir ara niteliinde olan bu emei- deer reten bir emek haline dntremez. Bu cisim deitirme mucizesi, bir yer deitirme ile de gerekletirilemez; yani sanayi kapitalistlerinin bu "yakma iini", kendileri yapmak yerine cretini dedikleri yalnzca bir nc kiinin ii haline getirmeleri ile de gerekletirilemez. Bu nc kiilere emek glerini kapitalistlere, kukusuz onlarn kara gzlerine ak olduklar iin sunmayacaklardr. Bir tanmaz mal sahibinin kira toplaycs ya da bir bankada ulaklk eden bir kimse iin, kendi emeklerinin, kirann ya da bir baka bankaya uvallarla tanan altnlann deeri* Nathaniel Lee'nin 17. yzylda yazlm, Rakip Kralieler ya da Byk skender'in lm adl trajedisinden bir tmce. -Ed.
11 8 Kari Marks Kapital II

ne bir zerre bile katmamas hi de nemli deildir.]10 Kendi hesabna bakalann, altran kapitalist iin, alm ve satm balca bir ilev halini alr. Birok insann rnn byk bir toplumsal lekte ele geirildiine gre, bunlar ayn leklerde satmak, ve sonra da bunu, paradan tekrar retim elerine evirmek zorundadr. imdi de daha nceki gibi, ne satnalma zaman ve ne de satma zaman herhangi bir deer yaratr. Tccar, sermayesinin ilevi, bir yanlgnn domasna yolaar. Ama burada, buna uzun boylu girmeksizin, u kadar daha balangta apaktr: Eer, yeniden-retimin gerekli bir esi olmakla birlikte kendisi retken olmayan bir ilev, birok kimsenin arzi bir ii iken, iblm ile, birka kiinin zel ii, bir tek ura haline gelirse, bu ilevin nitelii deimi olmaz. Bir tek tccar (burada dikkate alnan, yalnzca metalann biim deimesi ile ilgili bir kimse, salt bir alc ve satcdr) yapt ile birok retici iin, satnalma ve satma zamann ksaltabilir. Bu gibi durumda ona, yararsz enerji harcamalann azaltan ya da retim zamannn serbest kalmasna yardm eden bir makine gzyle baklmas yerinde olur.11 [sayfa 142] Konuyu yalnlatrmak iin (nk biz, kapitalist olarak tccar ve tccar sermayesini daha ileride inceleyeceiz) bu alm ve satm iiyle uraan kimseyi, emeini satan bir insan olarak kabul edeceiz. Emek-gcn ve emek-zamann M-P ve P-M ilemlerinde harcamaktadr. Yaamn, tpk iplik ya da hap yapan bir kimse gibi bu yoldan kazanmaktadr. Gerekli bir ilevi yerine getirmektedir, nk yeniden-retim srecinin kendisi da retken olmayan ilevleri iermektedir. Tpk bir baka insan gibi almakta, ama emei, znde, ne deer, ne de rn yaratmaktadr. O bizzat retimin fawc frais'ne ait bulunmaktadr. Yararll, retken olmayan bir ilevi retken bir ileve ya da retken olmayan emei retken emee dntrmekten ileri gelmemektedir. Bir ilevin salt bir bakasna aktarlmasyla byle bir dnm baanlabilse bu bir mucize olurdu. Onun yararll, daha ok, toplumun emek-gcnn ve emek-zamannn daha kk bir ksmnn bu retken olmayan ileve balanmasndan ileri gelmektedir. Dahas da var. Daha iyi cret alsa bile, bu durumun yaratt farklla karn, bizi onun yalnzca bir cretli
10

Keli parantez, iindeki metin, Elyazmas VlII'in sonundaki bir nottan alnmtr. -F.E.

11

"Ticari maliyetler gerekli olmakla birlikte, buna, fazladan bir gider gzyle baklmas gerekir." (Quesnay, Analyse du Tableau Economique. in Daire, Physiocrates, Part I. Paris,. 1846, s.71.) Quesnay'ye gre, tccarlar arasndaki rekabetten doan "kr", bu haliyle onlar "kk bir dl ya da kazanla yetinmeye zorlar... ve tam anlamyla, ilk elde satc ve alc tketici iin bir kaybn nlenmesinden (privation de perte) baka birey deildir. imdi, ticari maliyetler zerinde bir kaybn nlenmesi, tama maliyeti olsun ya da olmasn basit bir deiim olarak kabul edildii takdirde, gerek bir rn ya da ticaret araclyla servete kavuma deildir." (s. 145-146.) "Ticari maliyetler, eer ara harcamalar yoksa, daima rnleri satanlar ve bu rnlere alclar tarafndan denen fiyatlarn tmnden yararlanacak olanlarca denir." (s. 163.) Mlk sahipleri ve reticiler, "salarianis" (cret deyicileri), tacirler, "salaries" (cret alclardrlar, (s. 164, Quesnay, Dialogues sur le Commerce et sur les Travaux des Artisans. in Daire, Physiocrates, Parti, Paris 1846.)
Kari Marks 11 9 Kapital I

emeki olduunu varsayacaz. Ald cret ne olursa olsun, cretli emeki olarak, zamannn bir ksmnda karlksz alr. Gnde sekiz isaatlik rnn deerini alabilir, ama gene de on saat i yapar. Ne var ki, gerekli-emein aracl ile toplumsal rnn bir ksm kendisine ak-tanlmasna karn, ancak sekiz saatlik gerekli-emei nasl bir deer yaratmyorsa, bu iki saatlik art-emek de deer yaratmaz. Her eyden nce, toplum asndan bakldnda emek-gc, imdi de eskiden olduu gibi, salt dolam ilevinde on saat tketilmitir. Bu emek-gc, herhangi bir baka ey iin, retken emek iin kullanlamaz. kincisi, bu iki saatlik art-emek, bu ii yapan birey tarafndan harcand halde, toplum bunun karln demez. Toplum bundan, herhangi bir ek rn ya da deer elde etmemektedir. Ama onun temsil ettii dolam maliyetleri, on saatten sekiz saate betebir orannda azalmtr. Toplum, onun aracl ile gerekleen bu faal dolam zamannn bete-biri iin herhangi bir edeer dememektedir. Ama bu adam bir kapitalist altryorsa, bu iki saatin karlnn denmemesi, onun sermayesinin dolam [sayfa 143] maliyetini azaltt ve bu da gelirinden bir indirim oluturur. Bu, kapitalist iin olumlu bir kazantr, nk sermaye-deerinin kendisini geniletmesinin olumsuz snn bylece daralmtr. Kk bamsz meta reticileri kendilerine ait zamann bir ksmn alm ve satm iin harcadklar srece, bu, olsa olsa, retken ilevlerinin arasnda kalan srelerde harcadklan zaman ya da retim zamanndaki bir azalmay temsil eder. Ne trl olursa olsun, bu ama iin tketilen zaman, dnm deerlere bir ey katmayan dolam maliyetlerinden birisini oluturur. Bu, onlarn meta-biimden para-biime dntrlmelerinin maliyetidir. Bir dolam arac olarak hareket edan kapitalist meta reticisini, dorudan meta reticisinden ayran ey, yalnzca daha, byk apta satn almalarda ve satlarda bulunmas ve bu nedenle de, bir arac olarak, bu ilevinin daha byk boyutlara ulamasdr. Ve eer iinin hacmi, onu, kendisine cretli-emeki olarak hizmet edecek ve dolam yerine getirecek bir kimseyi satn almaya (kiralamaya) zorlar ya da ona bu olana salarsa durumun nitelii bylelikle deimi olmaz. Dolam srecinde (salt bir biim deiiklii olmas lsnde) belli bir miktar emek-gc ve emek-zaman harcanmas gerekir. Ne var ki, bu, imdi ek bir sermaye yatnm gibi grnmektedir. Yalnz dolamda ilev yapan bu emek-gcnn satn alnmas iin, deiensermayenin bir ksmnn yatnlmas gerekir. Bu sermaye yatrm, ne rn ne de deer yaratr. Bu, yatnlan sermayenin retken biimde ilev yapaca boyutlar pro tanto azaltr. Sanki rnn bir ksm, geri kalan ksmn satan ve satnalan bir makineye dntrlm gibidir. Bu, makine rnde bir azalma meydana getirir. Dolamda, harcanm olan emek-gcn, vb., azaltabildii halde, retken srece katlmaz. Dolam maliyetlerinden yalnz bir ksmn oluturur.
120 Kari Marks Kapital II

2. Defter Tutma Fiili alm ve satmdan ayr olarak, defter tutma iin de emek-za-man harcanr ve bu, bir de, kalem, kat, mrekkep, masa, bro malzemesi gibi maddelemi emei ierir. Bu ilev, bunun iin bir yandan emek-gcnn, te yandan emek aletlerinin harcanmasn gerekli klar. Bu da, gene ayn alm ve satm zamannda olduu gibi ayn durumu yaratr. Devreleri ierisinde bir birlik, hareket halinde bir deer [sayfa 144] olarak sermaye, ister retim alannda, ister dolam alannn herhangi bir evresinde olsun, ancak hesap paras biiminde, her eyden nce meta reticisinin, kapitalist meta reticisinin zihninde dnsel olarak bulunur. Bu hareket, fiyatlarn belirlenmesini ya da meta fiyatlarnn hesaplanmasn ieren defter tutma ile saptanr ve denetlenir. retim hareketi ve zellikle de art-deer retimi hareketi -ki, burada metalar yalnzca deer tayclan, deer olarak ideal varlklan hesap parasnda kristalleen eylerin adlar grnmndedirlerbylece tasavvurda simgesel olarak yansr. Bireysel meta reticisi hesabn yalnzca kafasnda tuttuu srece (rnein bir kyl; defter tutan kirac ifti, ancak kapitalist tarmn gelimesi ile ortaya kmtr) ya da masraflann, alacaklann, bor vadelerini vb., kendi retim zamannn dnda ancak arzi olarak kaydediyorsa, apaktr ki, bu ilev ile bu ite tketilen kat, vb. gibi emek aletleri, gerekliemek-zamannn ve aletlerinin ek bir tketimini temsil eder, ama bu retken tketime aynlan zamandan ve gerek retim srecinde ilev yapan emek aletlerinden bir indirimdir, rn ve deer yaratlmasna katlr.12 Bu ilevin nitelii, ne kapitalist meta reticisinin elinde toplanmas nedeniyle ulat boyutlar ve ne de birok kk meta reticisinin ilevi olarak ortaya kmak yerine tek bir kapitalistin byklekli bir retim sreci ierisindeki grevi olarak grnmesi olgusu ile deimedii gibi, bir ekini oluturduu retken ilevlerden ayrlmas ya da salt bu ile uraan kimselerin bamsz ilevleri haline

getirilmesi ile de deimez. blm ile bamszlk varsaym, bir ilevi, eer aslnda rn ve deer yaratmyorsa, yani ilev bamsz hale gelmezden nce, rn ve deer yaratr duruma getirmez. Kapitalistin sermayesini yeni batan yatrmas halinde bunun bir ksmn, bir sayman tutmak vb., ve saymanlk giderlerini karlamak iin [sayfa 145] ayrmas gerekir. Yok eer sermayesi
12

Ortaalarda tarm konusunda defter tutmay ancak manastrlarda gryoruz. Ama biz ta ilkel Hint topluluklarnda tarm iin bir sayman ayrldn biliyoruz (Buch I, s. 343 [Kapital,, c. I, s. 372]). Bunlarda saymanlk bir topluluk memurunun bamsz ve zel grevi haline getirilmitir. Bu iblm, zamandan, abadan ve giderden tasarruf salamtr ama, retim alannda retim ve saymanlk, bir gemideki yk ve konimento kadar iki ayr ey olarak kalmtr. Saymann kiiliinde, topluluun emek-gcnn bir ksm retimden ekilmitir ve bu grevin giderleri kendi emeiyle deil, topluluk rnnden yaplan bir indirimle karlanmtr. Bir Hint topluluundaki sayman iin geerli olan ey, mutatis mutandis [gerekli deiiklikler yapldktan sonra -.], kapitalist bir sayman iin de geerlidir. (Elyazmas H'den.)
KarIMarks 121 Kapital I

zaten alyorsa, sermayesi devaml yeniden-retme srecine girmise, rnn bir ksmn devaml bir biimde paraya dntrmek suretiyle, saymana, bro memurlarna ve benzeri eylere evirmesi zorunludur. Sermayesinin bu ksm retim srecinden ekilmitir, dolam maliyetleri ve toplam rnden yaplan indirimler arasna katlmtr (bu toplam rne, salt bu ilev iin harcanan emekgcnn kendisi de dahildir). Ne var ki, defter tutma maliyetleri ya da emek-zamannn retken olmayan biimde harcanmas ile, yalnzca satnalma ve sat iin harcanan zaman arasnda belli bir fark vardr. Bu sonuncusu, ancak, retim srecinin belirli bir toplumsal biimde bulunmasndan, bunun meta retim sreci olmas olgusundan ileri gelir. Srecin denetimi ve zihinsel sentezi olarak defter tutma, srecin toplumsal boyutlara ulamas ve salt bireysel niteliini yitirmesi lsnde daha gerekli duruma gelir. Bu nedenle, bu, elzanaatnn ve kyl ekonomisinin dank retimine kyasla kapitalist retimde, kapitalist retime kyasla kolektif retimde daha gereklidir. Ama retim younlatka defter tutma maliyetleri der ve bu i, toplumsal nitelie brnr. Biz, burada, yalnzca, biimlerin bakalamndan ileri gelen dolam maliyetlerinin genel nitelii ile ilgileniyoruz. Bunun btn biimlerini ayrntlaryla burada tartmak gereksizdir. Ama salt biim ve deer deimeleri alanna dahil olan, dolaysyla retim srecinin belirli toplumsal biiminden doan biimlerin ve bireysel meta reticisi szko-nusu olduunda yalnzca geici ve zor farkedilebilir eler olan bu biimlerin kapitalistin retken ilevlerinin yansra nasl gittii ya da bunlarla nasl iice getii; bunlann byk dolam maliyetleri olarak nasl gze arpt, bu ilemler bamsz hale geldiinde ve bankalann vb. ya da bireysel giriimlerdeki kasadarlann kendilerine zg ilevleri olarak byk lekte younlatnda salt giren ve kan paralardan grlebilir. Ama uras da iyice aklda tutulmaldr ki, bu dolam maliyetlerinin nitelii, grnlerindeki deimelerle deimi olmaz. 3. Para Bir rn, ister meta olarak yaplm olsun ya da olmasn, daima maddi bir servet biimi, bireysel ya da retken tketime [sayfa 146] zg bir kullanm-deeridir. Meta olarak deeri, fiili kullanm-biimi ile en kk bir deiiklik gstermeyen fiyatnda ideal ifadesini bulur. Altn ve gm gibi belirli metalann para ilevini grmesi ve bu halleriyle yalnzca dolam srecinde kalmalan olgusu (parayma, yedek fon vb. biimlerinde bile, gizil olmakla birlikte gene de dolam alannda kalrlar), retim srecinin, meta retim srecinin zel toplumsal biiminin katksz bir rndr. Kapitalist retimde rnler, metalann genel biimine brndkleri, rnlerin byk kitleler halinde meta olarak yaratldklan ve, bu nedenle de, para biimine girmek zorunda olduklan iin, ve metalarn byk bir
122 Kari Marks Kapital II

yn, meta olarak ilev yapan toplumsal servetin bu ksm devaml bir byme gsterdii iin, dolam, deme, yedek fon vb. arac biiminde ilev yapan altn ve gm miktar da ayn ekilde artar. Para ilevini yerine getiren bu metalar, ne bireysel ve ne de retken tketime girerler. Bunlar, salt dolam mekanizmas olarak hizmet ettikleri bir biim iinde sabitleen toplumsal emei temsil ederler. Ayrca, toplumsal servetin bir ksmnn bu retken olmayan biime girmeye mahkum bulunmas olgusu ve paralarn anmas, bunlann devaml yenilenmelerini ya da rnler biimindeki daha fazla toplumsal emein daha fazla altna ve gme evrilmesini gerektirir. Bu yenileme maliyetleri, gelimi kapitalist uluslarda epeyce fazladr, nk genellikle para biiminde balanan servet oran ok byktr. Para metalar olarak altn ve gm, toplum iin dolam maliyetleri demektir ve yalnzca retimin toplumsal biiminden ileri gelir. Bunlar genellikle meta retiminin faux /ra/s'sidir ve bu retimin gelimesiyle, zellikle kapitalist retimin gelimesiyle birlikte artarlar. Toplumsal servetin, dolam srecine feda edilmesi gereken ksmn temsil ederler.13 II. DEPOLAMA MALYETLER Dolamda deerin salt biim deitirmesinden doan dolam maliyetleri, ideal olarak dnldnde, metalarn deerine girmez. Sermayenin bu tr maliyetler olarak harcanan ksmlan, [sayfa 147] kapitalisti ilgilendirdii kadanyla, yalnzca, retken biimde harcanan sermayeden yaplm indirimlerdir. imdi gzden, geireceimiz dolam maliyetleri farkl niteliktedir. Bunlar, yalnzca

dolamda srdrlmekte olan retim srelerinden doabilirler ve retken nitelikleri, bylece, salt dolam biimi ile gizlenmi olurlar. te yandan, bunlar, toplum asndan yalnzca maliyet yaayan ya da maddelemi emein retken olmayan biimde harcanmas olabilirler, ama gene ayn nedenle bireysel kapitalist iin retken deer haline gelebilirler ve metalannn sat fiyatna bir ek olabilirler. Bu durum, bu maliyetlerin eitli retim alanlarnda farkl olmalan ve, hatta bir ve ayn retim alanndaki farkl bireysel sermayeler iin bile bazan farkl olmas olgusundan ileri gelir. Metalann fiyatlanna eklenmekle, bunlar, her bireysel kapitalistin payna den miktara orantl olarak bltrlr. Ne var ki, deer katan her emek, ayn zamanda, art-deer de katar, ve kapitalist retim altnda daima artdeer katacaktr, tpk emein yaratt deerin bizzat emein miktanna bal olmasna karlk, yaratt art-deerin, kapitalistin onun iin yapt13

"Bir lkede dolamda bulunan para, o lke sermayesinin geriye kalan ksmnn retkenliini kolaylatrmak ya da artrmak iin, retken amalardan mutlak olarak ekilen belli bir ksmdr. Tpk, herhangi bir retimi kolaylatrmak iin bir makine yaplmasnn gerekli olmas gibi, altnn dolam arac olarak kabul edilmesi iin de, bu nedenle, belli bir miktar servet gereklidir," (Economist, Vol. V., s. 520.)
Kari Marks 123 Kapital I

demenin byklne bal olmas gibi. Dolaysyla metan kulla-nm-deerine bir ey katmakszn fiyatn ykselten ve, bu nedenle de, toplum ynnden, retken olmayan harcamalar diye snflandnlan maliyetler, bireysel kapitalist iin bir zenginleme kayna olabilirler. te yandan, metalarn fiyatlarna yaplan bu ek, bu dolam maliyetlerini yalnzca eit biimde datt iin, retken olmayan niteliklerini bir yana brakm olmazlar. rnein, sigorta irketleri, bireysel kapitalistlerin kay-plann kapitalist snf arasnda bltrrler. Ne var ki, bu durum, bu eitlenmi kayplann, toplam toplumsal sermayeyi ilgilendirdii kadany-la kayp olarak kalmalann nlemi olmaz. 1. Genel Olarak kmalin Oluumu Meta-sermaye biiminde bulunuu ya da pazarda kal boyunca, bir baka deyile, kt retim sreci ile girdii tketim sreci arasndaki ara srede rn, bir meta ikmali oluturur. Pazarda bir meta ve bu nedenle de bir ikmal biiminde iken, meta-sermaye, her iki devrede, ifte bir yetiyle ortaya kar: bir seferinde, devresini incelemekte olduumuz sreteki sermayenin meta-rn olarak; dier bir sefer de, pazarda satn alnmak ve retken sermayeye dntrlmek zere bulunmas gerekli dier [sayfa HS bir sermayenin meta-rn olarak. Aslnda bu son meta-sermaye, sipari edilene kadar retilmez. Bu durumda, retilene kadar bir kesinti olur. Ama retim ve yeniden-retim srecinin ak, belli bir metalar kitlesinin (retim aralannn) daima pazarda bulunmasn ve bylece bir ikmal oluturmasn gerektirir. retken sermaye, ayn ekilde, emek-gc satn alnmasn kapsar ve para-biim burada ancak zorunlu tketim maddelerinin deer-biimi olup bu maddelerin byk ksmn emekinin pazarda hazr bulmas zorunluluu vardr. Biz, bunu, bu kesimde, daha ileride, aynntlanyla tartacaz. Ama bu noktada u kadar zaten aktr. Metaya dntrlm bulunan, ve imdi satlmas, yani tekrar paraya evrilmesi gerekli olan ve bu nedenle de o an iin pazarda meta-sermaye ilevini grmekte olan sre iindeki sermaye-deeri ilgilendirdii kadanyla, bu sermaye-deerin bir ikmal oluturduu durum, burada, yersiz ve gnlsz bir kal olarak ifade edilebilir. Sat ne kadar abuk olursa, yeniden-retim sreci o kadar przsz yrr. M'-P' dnm biimindeki gecikme, sermaye devresinde yer almas gereken gerek madde deiimini engelledii gibi, ileride retken sermaye olarak ilev yapmasn da engellemi olur. te yandan, P-M bakmndan, metalann pazardaki srekli varl, yani meta-ikmal, yeniden-retim srecinin aknn ve yeni ya da ek sermaye yatrmnn bir koulu olarak ortaya kar. Meta-sermayenin pazarda meta-ikmal olarak kalmas, binalan, depolan, ardiyeleri, ambarlan, bir baka deyile, deimeyen sermaye harcamasn gerektirdii gibi, bir de, metalarn buralara yerletirilmesi
124 Kari Marks Kapital II

iin emek-gc demesini gerektirir. stelik metalar bozulurlar ve hava koullannn zararl etkilerine maruz kalrlar. Metalar bunlara kar korumak iin, ksmen malzeme biiminde emek aletlerine, ksmen de emek-gcne ek sermaye yatrlmas gerekir.14 Demek oluyor ki, sermayenin, meta-sermaye ve dolaysyla [sayfa 149] meta-ikmal biimindeki varl, dolam maliyetleri diye snflandrlmas gerekli maliyetlerin ykselmesine yol amaktadr, nk bu maliyetler retim alanndan gelmemektedir. Bu dolam maliyetleri, I. balk altnda sz edilen maliyetlerden, bir lde metalann deerlerine girmeleri, yani bunlann fyatlann artrmalan olgusuyla ayrlrlar. Her ne olursa olsun, meta-ikmalin korunmas ve depolanmas gereksinmesine hizmet eden sermaye ile emek-gc, dolaysz retim srecinden ekilmi bulunmaktadr. te yandan, sermayenin bir esi olan emek-gc de dahil, bu biimde kullanlan sermayelerin yerlerinin toplumsal rnden doldurulmas gerekmektedir. Bu yzden, bunlann harcanmasnn, retken emek-gcn azaltmak gibi bir etkisi olur, ve bylece belli yararl bir etki elde edilebilmesi iin daha byk miktarda sermaye ve emek gerekir. Bunlar, retken olmayan maliyetlerdir. Bir meta-ikmal oluumu iin gereken dolam maliyetleri, salt mevcut deerlerin meta-biimlerden para-biime evrilmesi iin gerek-li-zaman nedeniyle ortaya kt, dolaysyla retim srecinin belirli

toplumsal biiminden ileri geldii iin (yani salt, rnn bir meta olarak meydana getiriliyor olmas, ve bylece paraya dntrlme zorunluluunda bulunmas olgusu nedeniyle), bu maliyetler tamamen I. balk altnda sralanan dolam maliyetlerine ait nitelikleri tarlar. te yandan, burada metalann deerinin korunmasnn ya da artmasnn tek nedeni, kullanm-deerinin, rnn kendisinin, sermaye yatnmna malolan belirli maddi koullar ierisine konulmas ve kullanm-deerleri zerinde ek emek harcanmasn gerektiren ilemlere tabi tutulmasdr. Bununla birlikte, metalann deerlerinin hesaplanmas, bu srece zg defter tutma, alm ve satm ilemleri, meta-deerlerin iinde bulunduu kullanm-deerini etkilemez. Bunlarn, yalnzca metadeerin biimi ile ilikisi vardr. Sz edilen rnekte* bir ikmal oluturulma maliyetleri (ki, bu, burada istenmeden yaplm oluyor), yalnzca biim deiikliindeki bir gecikmeden ve bunun gerekliliinden ileri gelmekle birlikte, gene de bu maliyetler I. balk altnda sz edilenlerden, amala14

Corbet'nin 1841'de yapt hesaba gre, budayn dokuz aylk bir mevsim iin depolanma masraf, %V2 miktar kaybna, budayn fiyat zerinden %3 faize, %2 depo kirasna, %1 kaldrma ve tama cretine, %XA teslimata olmak zere, toplam %7'ye ya da 50 ilinlik beher quarter iin 3 ilin 6 peniye ulamaktadr. (Tb. Corbet, An Inquiry into the Causes and Modes of the MVealth of Individuals. ete, London 1841.) Liverpool'lu tccarlarn Demiryolu Komisyonu nndeki ifadelerine gre, 1865 ylnda, hububat depo maliyetleri (net) ayda beher quarter iin aa yukar 2 peniye, ya da bir ton iin 9 ya da 10 peniye ulamaktadr. (Royal Commission on Railvvays. 1867, Evidence, s. 19, n331.) * 14. dipnotta deinilen Corbet'nin hesaplamalar. -Ed.
Kari Marks 125 Kapital I

rnn deerin biimini deitirmek olmayp bir rn olarak, yararl bir nesne olarak metada bulunan deerin korunmasyla ayrlr; ve bu deer, ancak, rnn, kullanm-deerinin kendisinin muhafazas, ile korunmu olur. Kullanm-deeri burada ne ykselir, ne de artar, tersine [sayfa so azalr. Ama bu azalma snrldr ve kullanm-deeri korunmutur. Metan ierdii yatrlm deer de burada artmamtr; ama maddelemi ve yaayan yeni bir emek eklenmitir. Biz imdi burada bir de bu maliyetlerin ne lde, genellikle meta retiminin belirli niteliinden ve meta retiminin genel, mutlak biiminden, yani kapitalist meta retiminden ileri geldiini; ve te yandan da bunlarn ne lde, btn toplumsal retimde ortak bulunduunu ve kapitalist retimde yalnzca zel bir biime, zel bir grn biimine brndn incelemek zorundayz. Adam Smith, bir ikmalin oluumunun kapitalist retime zg bir olay olduu biiminde harika bir dnce tayordu.15 Daha sonraki iktisatlar, rnein Lalor, tersine, bunun, kapitalist retimin gelimesi ile gerilediinde srar ediyorlar.* Hatta, Sismondi, ikmale, kapitalist retimin kusurlanndan biri gzyle bakar.** Gerekte ikmal biim iinde bulunur: retken sermaye biiminde, bireysel tketim fonu biiminde ve meta-ikmal ya da meta-ser-maye biiminde. kmalin nicelii, her biimde de ayn zamanda mutlak olarak artabilirse de, bir biimdeki ikmal artarken dier biimdeki nispi olarak azalr. retimin, reticinin gereksinmelerinin dorudan karlanmas ve yalnzca kk lde deiim ya da sat iin yaplmas ve dolaysyla toplumsal rnn meta biimine hi brnmemesi ya da ancak kk bir lde brnmesi halinde, metalar biimindeki ikmalin, yani meta-ikmalin, servetin ancak kk ve nemsiz bir ksmn oluturuyor olmas daha balangta apaktr. Ama burada tketim fonu, zellikle geim aralan fonu nispeten genitir. Bunun iin, eski moda kyl ekonomisine bir gzatmak yeterlidir. Burada rnn byk bir ksm, salt sahibinin elinde kald iin, meta-ikmali halini almadan, dorudan, retim arac ya da geim aralan ikmaline dnr. Bu rn bir meta-ikmal biimini almaz, ve bu yzden Adam Smith, bu retim biimine dayanan toplumlarda ikmal bulunmadn ilan eder. A. Smith, [sayfa s] ikmalin biimi ile ikmalin kendisini birbirine kartrmakta ve bu toplumun imdiye kadar gn gnne yaadn ya da yarna allah kerim diye dndne inanmaktadr.16 Bu ok safa bir yanl anlamadr. retken sermaye biiminde bir ikmal, retim srecine girmi du15

Cilt II. Giri. [A. Smith, An Inquiry into the Nature and Causes of the Wealth of Nations. A nemeditions in fourvolumes, London 1843, c. II, s. 249-252. -Ed.} * Bkz: J. Lalor, Money andMorals: a Book tor the Times, London 1852, s. 43-44. ,-Ed. ** J. C. L. Sismondi de Sismondi, Etudes sur leeconomie politique, c. I, Bruxelles 1837, s. 49 vd. -Ed.
126 Kari Marks Kapital II

rumda ya da hi deilse reticinin elinde ve, bylece gizil olarak zaten retim sreci ierisinde bulunan, retim aralar biiminde vardr. Daha nce de grld gibi, emein retkenliindeki gelime ve bu nedenle de kapitalist retim tarzndaki gelime ile birlikte -bu retim tarz, emein toplumsal retkenlik gcn, daha nceki btn retim biimlerinden daha fazla gelitirir- retim aralar kitlesinde (binalar, makineler, vb.) dzenli bir art vardr ve bunlar, emek aletleri biiminde ilk ve son olarak srece girmiler ve buradaki ilevlerini uzun ya da ksa srelerle dzenli yinelemelerle yerine getirmektedirler. Bu artn, ayn zamanda, emein toplumsal retkenlik gcnn gelimesinin ncl ve sonucu olduu da grlmt. Servetin bu biim ierisinde yalnz mutlak deil nispi bymesi de (kar: Buch I, Kap. XXIII, 2) her eyden nce kapitalist retim biiminin karakteristik zelliidir. Deimeyen sermayenin maddi varlk biimleri, retim aralan, ne var ki, yalnzca bu gibi emek aletlerinden ibaret olmayp, srecin eitli aamalarndaki emek malzemeleri ile yardmc

malzemeleri de kapsar. retim leindeki genileme ve elbirlii, iblm, makineler, vb. araclyla emein retkenlik gcndeki art ile, gnlk yeniden-retim srecine giren hammaddelerin, yardmc maddelerin vb. miktarlarnda da bir byme olur. Bu elerin retim yerinde elaltnda [sayfa 152] hazr bulunmalar gerekir. retken sermaye biiminde bulunan bu ikmalin hacmi, bu nedenle mutlak olarak artar. Srecin devam edebilmesi iin -bu ikmalin gnlk ya da yalnzca sabit aralklarla yenilenebilmesi olgusu dnda- retim yerinde, daima, diyelim gnlk ya da haftalk olarak kullanlandan daha fazla miktarda, hazr hammadde vb. birikimi bulunmas gerekir. Srecin devamll, onun koullarnn varln, satn almalar gnlk olarak yaplrken olas kesintilerle tehlikeye atlmamasn gerektirdii gibi, rnn gnlk ya da haftalk satlmasna ve dolaysyla retim elerine ancak dzensiz bir biimde evrilebilmesine de bal bulunmamaldr. Ama uras da aktr ki, retken sermaye gizil olabilir ya da tamamen farkl oranlarda bir ikmal oluturabilir. rnein bir iplik fabrikas sahibinin elinde, aylk ya da bir aylk bir pamuk ya da kmr ikmali bulundurmas gerei arasnda byk fark vardr. Aktr ki, bu ikmal mutlak olarak artarken,
16

Adam Smith'in yanl olarak dnd gibi, bir ikmalin yalnzca rnn bir metaya ve tketim-ikmalin bir meta-ikmale dnmesine dayanmas ve bu dnmden ortaya kmas yerine, bu biim deiiklii tersine, reticilerin kendi gereksinmeleri iin retim yapmaktan meta retimine gei dneminde reticiler ekonomisinde en iddetli bunalmlara yolaar. Szgelii Hindistan'da yakn zamanlara kadar, bolluk yllarnda karsnda ok az ey alnabilen tahln geni lde stok edilmesi eilimi grlyordu. ("Return, Bengal and Orissa Famine. H. of C, 1867,1. s. 230-31, n 74.) Amerikan sava nedeniyle pamuk ve hint kenevirine vb. olan talepteki ani art Hindistan'n birok ksmlarnda, pirin ekiminde ciddi bir kstlamaya, pirin fiyatlarnda ykselmelere ve reticilerin eski pirin stoklarn satmalarna yolat. Buna bir de, 1864-66'dan sonra Avustralya'ya, Madagaskar'a vb.'ye yaplan ei grlmemi pirin ihracn eklemek gerekir. Bu durum, yalnz Orissa blgesinde milyonlarca insann hayatna malolan 1866 ktlnn iddetini aklar, floc, at., 174, 175, 213, 214 ve III: "Papers relating to the Famine in Behar", s. 32, 33; bu belgelerde "eski stoklarn eritilmesi" ktln nedenlerinden biri olarak vurgulanmaktadr.) (Elyazmas H'den.)
KarIMarks 127 Kapital I

nispi olarak azalabilir. Bu, hepsi de sonuta herhangi bir kesintiye uramasn diye, gerekli hammadde miktarn salamakta daha byk bir hz, dzen ve gven istemine varan eitli koullara baldr. Bu koullara ne kadar az uyulursa, dolaysyla ikmalin hz, dzeni ve gvenilir oluu ne kadar eksik ise, retken sermayenin gizil ksm o kadar byk olmak durumundadr, yani reticinin elinde ilenmeyi bekleyen hammadde vb. ikmali o kadar fazladr. Bu koullar, kapitalist retimin gelime derecesi ile, u halde toplumsal emein retkenlik gcndeki gelime ile ters orantldr. Ayn ey, bu nedenle, bu biimdeki ikmal iin de geerlidir. Bununla birlikte, burada ikmalde bir azalma olarak ortaya kan ey (rnein Lalor'da olduu gibi), ksmen, yalnzca meta-sermaye biimindeki ikmalde, yani asl anlamda meta-ikmalde bir azalmadr; dolaysyla bu, yalnz ayn ikmalde bir biim deiikliidir. rnein, bir lkede gnlk retilen kmr miktar ve bu nedenle kmr sanayii ileminin lei ve enerjisi byk ise, iplikinin, retiminin srekliliini salamak iin fazla bir kmr stoku yapmasna gerek yoktur. Kmr ikmalinin dzenli ve gvenli bir biimde yenilenmesi bunu gereksiz klmaktadr. kincisi, bir srecin rnnn bir baka srece retim arac olarak ak-tanlabilme hz, tama ve iletiim kolaylklarnn gelimesine baldr. Tamann ucuzluu bu sorunda byk nem tar. Szgelimi, tamann fiyatnn nispeten ucuz olmas halinde, kmrn [sayfa 153] ocaktan iplik fabrikasna durmadan yenilenerek tanmas, byk miktarda kmr stokunun uzun sre depolanmasndan daha pahal olacaktr. Buraya kadar incelenen bu iki durum retim srecinin kendisinden ileri gelir. nc olarak, kredi sisteminin gelimesi de bu konuda etkili olur. pli-ki, pamuk, kmr vb. ikmalinin yenilenmesi iin ipliin dorudan satna ne denli az baml olursa -kredi sistemi ne kadar fazla gelimise, bu dorudan bamllk o denli kk olacaktr-, bu ikmaller nispeten o denli kk olabilir ve gene de belli bir lekteki srekli bir iplik retimi, ipliin satndaki tehlikelerden bamsz bir retimi salar. Drdnc olarak, pek ok hammadde, yan-mamul maln, vb. retimleri iin olduka uzun sreler gerekir. Bu, zellikle tanmn salad btn hammaddeler iin geerlidir. retim srecinde kesinti olmamas iin, eski rnn yerini yeni rnn almasna, olanak bulunmayan btn sre iin elde belli miktarda hammadde bulunmas gerekir. Eer bu ikmal, sanayi kapitalistinin elinde azalyorsa, bu, yalnzca onun, tccarn elinde meta-ikmal biiminde arttn gsterir. Ulatrmann gelimesi, szgelimi Li-verpool ithalat depolannda bulunan pamuun Manchester'e sratle sevkedilmesine olanak salyorsa, fabrikatrler ikmallerini nispeten kk oranlarda ve gerektii biimde ve zamanda yenileyebilir. Ama bu durumda pamuk, Liverpool'lu tccarlann elinde o denli byk miktarlarda meta-ikmal olarak kalm olur. te dolaysyla bu, yalnzca ikmalin bu
128 Kari Marks Kapital II

biimindeki deiikliktir ve Lalor ile dierlerinin grmezlikten geldikleri ey de budur. Ama eer toplumsal sermayeyi gznne alacak olursanz, her iki durumda da ayn miktar rn, ikmal biiminde vardr. Diyelim ki, bir yl sreyle tek bir lke iin gerekli miktar, ulamdaki iyiletirmelerle azalr. ok miktarda yelkenli ve buharl geminin Amerika ile ngiltere arasnda sefer yapmas halinde, ngiltere'nin pamuk ikmalini yenileme olana artarken, ngiltere'de depolanmas gerekli ortalama miktar azalr.

Dnya pazarnn gelimesi ve bunun sonucu ayn ticari mallann ikmal kaynaklarnn oalmas da ayn sonucu dourur. Bu nesneler, eitli lkelerden, farkl aralklarla para para salanr. 2. Tam Deyimiyle Meta-kmal Kapitalist retimde rnn genel meta biimine brndn ve retimin boyutlannn bymesiyle bunun daha da arttn [sayfa 154] grm bulunuyoruz. Dolaysyla, retim ayn hacimde kalsa bile, daha nceki retim, biimleri ya da daha az gelimi bir aamadaki kapitalist retim biimine gre, rnlerin ok daha byk bir ksm metalar biiminde bulunurlar. Ve her meta -dolaysyla, sermayedeerin varolu biimi olarak hizmet eden metalardan baka birey olmayan her meta-serma-ye- derhal retim alannda, retken yada bireysel tketim alanna gemedike, yani bu arada pazarda beklemedike, meta-ikmalin bir esini oluturur. Eer retimin hacmi ayn kalyorsa, meta-ikmal (yani rnn meta-biiminin bu yaltlmas ve sabitlemesi) kendiliinden kapitalist retim ile birlikte byr. Yukarda da grdmz gibi bu yalnz ikmalin biimindeki bir deimedir, yani dorudan retim ya da tketim iin ayrlan biimiyle ikmal bir yanda azald iin, te yanda metalar biimindeki ikmal artm olur. Bu, yalnzca ikmalin toplumsal biimindeki bir deiikliktir. Ayn zamanda bu, yalnz, meta-ikmalin, toplam toplumsal sermayeye oranla nispi byklnde bir art deil, mutlak byklnde de bir arttr ve nedeni de, toplam rn kitlesinin, kapitalist retimin bymesiyle birlikte bymesidir. Kapitalist retimdeki gelimeyle birlikte retimin lei gitgide daha az bir biimde, rne olan dorudan taleple ve gitgide daha fazla bir biimde, bireysel kapitalistin elinde bulunan sermaye miktaryla, sermayenin znde yatan kendisini geniletme zorunluluu ve retim srecinin devam etme ve genileme gereksinmesiyle belirlenir. Bylece, her belirli retim dalnda, pazarda metalar biiminde bulunan, yani alc peinde koan, rnler kitlesinde zorunlu bir art vardr. Meta-sermaye biiminde ksa ya da uzun bir sre iin sabitlemi sermaye miktan byr ve u halde meta-ikmal de byr. Ensonu, toplumun yelerinin ounluu, cretli-emekilere, cretlerini haftalk olarak alan ve bunu gnlk harcayan ve bu nedenle de geim aralarnn ikmal biiminde kendileri iin daima hazr bulunduKarl Marks 129 Kapital I

rulmas gereken, gn gnne yaayan insanlar haline dntrlr. Bu ikmalin ayn ayn eleri devaml bir ak halinde olabildii halde, ikmalin bir btn olarak ak durumunda kalabilmesi iin bunlann bir ksm daima hareketsizlemelidir. Btn bu zelliklerin kkeni, retimin biiminde ve rnn dolam srecinde geirmek zorunda kald arzi biim deiikliindedir.
[sayfa 155]

rn-ikmalin toplumsal biimi ne olursa olsun, bunlarn depo edilmesini, korunmalarn salamak amacyla binalar, gemiler, vb., iin yatnm yaplmas gerekir; ayrca, zararl etkilerle savam iin de, rnn cinsine gre, u ya da bu lde retim arac ve emek harcanmas da gereklidir. kmal toplumsal ynden ne denli younsa, maliyetler de o denli kktr. Bu yatnmlar daima toplumsal emein maddelemi ya da yaayan bir ksmn -yani kapitalist biimde sermaye yatnmn-olutururlar ve bizzat rnn olumasna girmedikleri iin rnden yaplmas gerekli indirimlerdir. Toplumsal servetin bu retken olmayan giderleri zorunludur. Bunlar, meta-ikmalin bir esi olarak, varlklar ister yalnzca retimin toplumsal biiminden, dolaysyla meta-biimden ve onun zorunlu biim deiikliinden ileri gelsin, ister dolam srecine ait rn-ikmal oluturan meta-ikmal biiminde olmad halde, btn toplumlarda ortak rn ikmallerinin ancak zel bir biimi olarak kabul edilen meta-ikmal olsun, toplumsal rnn korunmas iin gerekli maliyetlerdir. imdi, bu maliyetlerin, metalarn deerlerini ne lde artrd sorulabilir. Eer kapitalist, retim aralar ve emek-gc biiminde yatrd sermayeyi rne, sata hazr belli miktarda metaya evirmi ise ve bu metalar satlmadan stok halinde kalyorsa, bu, yalnzca yatrd sermaye-deerin bu sre ierisinde kendisini geniletme srecindeki durgunluunu gstermekle kalmaz, bu ikmalin binalarda korunmas, ek emek, vb. maliyetleri, gerek bir kayp anlamna da gelir. Eer en sonunda bir alc bulabilse bile, bu alc, satcnn u szlerine kahkahalarla glecektir: "Mallanm alt aydr satamadm; bu sre ierisinde bu mallarn saklanmas yalnzca u kadar sermayemin atl kalmasna yolamad, bir de bana u kadar fazla masrafa maloldu." Alc, "Tantpis poor vous!"* diye karlk verir. "te na urackta bir baka satc daha var ve mallar daha evvelsi gn tamamlanm. Senin mallann hem taponlam ve belki de acmasz zaman onlan azok ypratm. Bu nedenle, onlan, rakibinden daha ucuza satman gerekir." Bir metan varolu koullarn, onun reticisinin gerek retici ya da kapitalist retici, yani fiilen ancak gerek reticinin temsilcisi olmas hi etkilemez. O, rnn paraya evirmek zorundadr. rnn me* Vah zavall vah! -f. 130 Kari Marks Kapital II

talar biiminde, sabit tutmas nedeniyle [sayfa i56] ortaya kan giderler, onun kiisel hesaplannn bir

ksmdr ve alcy hi ilgilendirmez. Alc, onun metalannn dolam zaman iin para demez. Kapitalist, mallarn, deerlerdeki fiili ya da umulan kkl bir deiiklik zamanlannda bilerek pazara srmese bile, bu ek giderleri geri alp almamas, bu deer deiikliinin olup olmamasna, bu hesaplannn isabetli ya da isabetsiz oluuna baldr. Ama bu deer deiiklikleri, onun ek maliyetlerinin sonucu ortaya kmaz. Demek oluyor ki, eer bir ikmalin oluumu, dolamda bir durgunluk yaratrsa, bu yzden meydana gelen giderler metalarn deerini artrm olmaz. Buna karlk, dolam alannda kalmakszn, sermaye u ya da bu sre iin meta-biimde bulunmakszn, herhangi bir ikmal szkonusu olamaz; demek ki, tpk para rezervi olumadan para dolam olamayaca gibi, dolamda durgunluk olmadan da ikmal olamaz. yleyse, meta-ikmal olmakszn da, meta dolam olamaz. Kapitalist, bu zorunluluk ile, M'-P' hareketinde yzyze gelmese bile, P-M hareketinde gelir; kendi meta-sermayesi ile ilgili olarak yzyze gelmese bile, kendisi iin retim aralar, emekileri iin geim aralan reten dier kapitalistler ynnden bu durumla kar karya kalr. kmalin oluumu ister gnll, ister gnlsz olsun, yani meta reticisi ister bilerek bir ikmali hazr bulundursun ya da rnleri, dolam srecinin koullannn yaratt sat direnci sonucu, ikmal biimine girmi olsun, yle grnyor ki, sorunu esasta etkileyemez. Ama bu sorunun zmlenmesi iin, gnll ikmal oluumunu, gnlsznden ayran eyi bilmekte yarar vardr. Gnlsz ikmal oluumu, dolamda, meta reticisinin bilgisi dnda meydana gelen ve onun iradesini engelleyen bir durgunluktan ileri gelir ya da bu durgunluk ile zdetir. Peki, gnll ikmal oluumunun zellii nedir? Her iki durumda da satc, mallarn her zamankinden daha hzl olarak elden karma yollarn arar. rnlerini daima sata meta olarak arzeder. Eer bunlan sattan ekmi olayd bu aktel (energeia) deil, ancak potansiyel (dunamei) bir meta-ikmal esi olurdu. Onun iin bu durumdaki meta, tpk eskisi kadar deiim-deeri taycsdr ve ancak meta-biimden syrlp para-biime brnerek ve brndkten sonra bu rol oynayabilir. Belli bir sre ierisindeki talebi karlayabilmek iin, meta-ikma-lin belli bir hacimde olmas gerekir. Alclar evresinin [sayfa 157] srekli genilemesini hesaba katlr. rnein, bir gnlk gereksinmeyi karlamak iin metalann bir ksm pazarda devaml meta biimde kalmak zorunda olduu halde, dier ksm akc haldedir ve paraya evrilir. Akdrki, geri kalan ksmnn akc olmasna karlk, hareketsiz ksm srekli azalr, tpk tmyle satlana kadar ikmalin kendi byklnn azalmas gibi. Metalann durgunluu, demek ki, satlmalarnn gerekli bir koulu oluyor. Ayrca bu hacmin, ortalama sattan ya da ortalama talepten byk olmas da gerekir. Aksi halde, bu ortalamann zerindeki fazlalk karlanaKarlMarks 131 Kapital I

mazd. te yandan, srekli ekilmekte olduu iin, ikmalin srekli yenilenmesi gerekir. Bu yenilenme, bu son durumda, retimden, meta-ik-malinden baka hi bir yerden gelemez. Bunun yurtdndan gelip gelmemesinin hi bir nemi yoktur. Bu yenilenme, metalarn yeniden-retimi iin gerekli olan sreye baldr. Meta-ikmal, btn bu sre iin yeterli olmaldr. lk reticinin elinde kalmayp eitli depolardan, toptancnn elinden perakendeciye gemesi, yalnzca grn deitirir, iin asln deil. Toplum asndan, sermayenin bir ksm, her iki durumda o da meta-ikmal biimini, bu metalar retken ya da bireysel tketime girene kadar korur. retici, dorudan retime bal kalmamak ve kendisine srekli ve dzenli bir mteri salamak iin, ortalama talebe gre bir stok bulundurmaya alr. retim dnemlerine tekabl eden, satnalma dnemleri oluur ve metalar, yerlerini ayn trden yeni metalar alana kadar uzun ya da ksa sreler iin ikmal olutururlar. Dolam srecindeki ve dolaysyla dolam srecini de kapsayan yeniden-retim srecindeki deimezlik ve sreklilik, ancak bu gibi ikmallerin olu-masy-la gvenlik altna alnr. M, hl pazarda bulunsa bile, M'nin reticisi iin M' -P' hareketinin tamamlanm olabileceini unutmamak gerekir. retici, eer kendi metalarn, bunlar sonal tketiciye satlana kadar stokta tutmu olsayd, birisi metalann reticisi, dieri de tccar olarak iki sermayeyi hareket halinde tutmu olacakt. Metaya, biz ister bireysel meta, ister toplumsal sermayenin tamamlayc bir ksm gzyle bakalm, ikmalin oluum maliyetlerinin retici ya da A'dan Z'ye kadar bir dizi tccarlar tarafndan karlanmasnn meta ynnden nemi yoktur. Toplumsal retimin belli bir dzeyinde, ya retken ikmal (gizil retim fonu) ya da tketim fonu (tketim aralan rezervi) [sayfa ss olarak bulunacak olan rnn, meta-biiminden baka bir ey olmadna gre, meta-ikmal, bu biimi ile daha nce mevcut deil idiyse, onun saklanmas iin gerekli harcamalar, yani ikmal oluum maliyetleri -bu ama iin harcanan maddelemi ya da canl emekyalnzca ya retim ya da tketim iin toplumsal fonun srdrlmesi amacyla yaplan harcamalardr. Bu harcamalann metalann deerinde neden olduu art bu maliyetleri farkl metalar zerine pro rata* datr, nk maliyet farkl tr metalar iin farkldr. Ve ikmal oluum maliyetleri, toplumsal servetin varlk koullanndan birisini oluturduu halde, her zaman ki gibi, toplumsal servetten yaplan indirimdir.

Tpk para rezervinin oluumu, para dolamnn, nkoulu olmas gibi, meta-ikmal de, meta dolamnn bir nkoulu ve kendisi de meta dolamndan zorunlu olarak doan bir biim olmas lsnde, bu grnteki durgunluk ancak kendisi bir hareket biimi olduu iin ve ite ancak bu ller ierisinde byle bir durgunluk normaldir. Ne var
* Herkese den pay orannda, -f.
132 Kari Marks Kapital II

ki, dolam haznesinde bekleyen metalar, hzla gelen yeni retim- dalgalarna yer brakmayacak hale gelip de hazneler an dolgunluk noktasna ulanca, tpk para dolam tkand zaman para-ymann artmas gibi, meta, ikmal de geniler. Bu tkankln sanayi kapitalistinin depolarnda ya da tccann ardiyelerinde olmas arasnda hi bir fark yoktur. Bu durumda artk meta-ikmal, kesintisiz satn bir nkoulu deil, mallan satma olanakszlnn bir sonucudur, Maliyetler gene ayndr, ama imdi salt bir biimden, yani metalar paraya dntrme zorunluluundan, bu bakalamdan geme glnden ileri geldii iin artk bunlar me-talarn deerine girmez ve ancak deerin gereklemesinde indirimler, deer kayplar olutururlar. Normal ve anormal ikmal biimleri biim bakmndan farkl olmadklar ve her ikisi de dolam tkad iin bu iki olay kartnlabilir ve bizzat retimde bulunan da aldatabilir, nk retici iin sermayesinin dolam sreci devam ettii halde, imdi el deitirme ve tccara ait bulunan metalarn dolam tamamen durdurulmu olabilir. retim ile tketim kabard zaman, dier eyler eit kalmak kaydyla, meta-ikmal de ayn biimde kabanr. Metaikmal ayn hzla yenilenir ve sourulur, ama hacmi daha byktr. Bylece, dolamdaki durgunluun yol at meta-ikmalin byyen hacmi, zellikle kredi sisteminin gelimesi [sayfa 159] gerek hareketi bir esrar perdesiyle gizledii zaman, yanllkla retim srecindeki genilemenin bir belirtisi gibi grlebilir. kmal oluum maliyetleri unlar kapsar: 1) rnlerin kitlesinde nicel bir azalma (rnein, un ikmalinde olduu gibi); 2) nitel ynnden bir bozulma; 3) ikmalin korunmas iin gerekli maddelemi ve canl emek. III. TAIMA MALYETLER Burada, ambalajlama, tasnif vb. gibi dolam maliyetlerinin btn aynntlanna girmek gereksizdir. Genel yasa udur: yalnzca metalarn biim deiikliinden ileri gelen dolam maliyetlerinin hepsi deerlerine katkda bulunmaz. Bunlar, yalnz, deerin gereklemesi ya da bir biimden dierine evrilmesi srasnda yaplan harcamalardr. Bu maliyetleri karlamak iin harcanan sermaye (bunun denetimi altnda yaplan emek de dahil) kapitalist retimin faux frais'si* arasndadr. Bunlann art-rnden karlanmalar gerekir ve bunlar, tm kapitalist snf ilgilendirdii kadaryla, art-deerden ya da art-rnden bir indirimdir; tpk geim aralannn satn alnmas iin bir iiye gerekli zamann, bir zaman kayb olmas gibi. Ancak, ulam maliyetleri, birka ksa sz sylemeden geilemeyecek kadar nemli bir rol oynar. Sermaye devresi ierisinde ve onun bir ksmn oluturan metala* Beklenmedik masraf, -f.
Kari Marks 133 Kapital I

rn bakalamnda, toplumsal emekte karlkl bir madde deiimi ye-ralr. Bu karlkl madde deiimi, rnlerin bulunduklan yerde bir deiiklii, bir yerden dierine gerek hareketlerini gerektirebilir. Gene de metalarn dolam, bunlar fiziksel harekette bulunmadan da olabilir ve metalar dolamakszn ve hatta dorudan bir rn deiimi yaplmakszn da rnlerin tanmas olabilir. A'nn B'ye satt bir ev meta olarak dolamda bulunduu halde, bir yerden dier bir yere gitmi olmaz. Pamuk ya da dkme demir gibi tanabilir meta-deerler, bir dzine dolam srecinden getikleri, speklatrler tarafndan alnp satldklan halde, bir sre ayn ardiyede kalabilirler.17 Burada gerekten hareket eden ey mallarn kendileri deil, mallar zerindeki mlkiyet hakkdr. te yandan, toplumsal rn, ne meta olarak dolat, ne de trampa yoluyla dald halde, tama, nkalar [sayfa i6o lkesinde nemli bir rol oynuyordu. Dolaysyla, tama sanayii kapitalist ,retime dayand zaman, dolam maliyetlerinin bir nedeni gibi grnrse de, bu zel grn biimi durumu hi deitirmez. Tamayla rn miktar artm olmaz. Birka istisna dnda, rnlerin tama srasnda doal niteliklerindeki olas deiiklikler, bilerek elde edilen yararl sonular, deildir; bunlar, daha ok kanlmas olanaksz zararlardr. Ne var ki, nesnelerin kullanm-deerleri ancak tketimleri ile maddeleir, ve bunlann tketimi, bu eylerin yer deitirmesini, dolaysyla da tama sanayiinde ek bir retim srecini gerektirebilir. Bu sanayie yatnlm bulunan retken sermaye, ksmen ulatrma aralanndan deer aktarmak, ksmen de ulatrmada harcanan emek sonucu deer eklemek yoluyla, tanan rnlere deer katm olur. Bu son sz edilen deer art, btn kapitalist retimde olduu gibi, cretler ile art-dee-rin yerine konulmasn ierir. Her retim srecinde -pamuun tarand yerden eirildii yere tanmas ya, da kmrn ocaktan yzeye kanlmas gibi-, emek konusunun yer deitirmesi ve bunun iin gerekli emek aralan ile emek-gc byk bir rol oynar. Son biimini alan rnlerin, sonal mallar olarak, bamsz bir retim

yerinden uzaktaki bir dier retim yerine geii ayn olay ortaya kor, ama daha byk bir lekte. rnlerin bir retken kurulutan dierine tanmasn, bir de son biimini alm rnlerin retim alanndan tketim alanna geii izler. Bu hareketleri tamamlamadan, rn, tketim iin hazr deildir. Yukarda gsterildii gibi, meta retimi genel yasasna gre: emein retkenlii, yaratt deerle ters orantldr. Bu yasa, dierleri iin oldu-u gibi tama sanayii iin de geerlidir. Metalarn belli bir uzakla tan-mas iin gerekli l ve canl emek miktar ne kadar az olursa, emein retkenlik gc o kadar byktr ve bunun tersi de dorudur.18
17

Storck, buna, "circulation facce" ("hayali dolam") diyor.


Kari Marks Kapital II

134

[sayfa 161]

Tamann metalara ekledii deerin mutlak bykl, dier koullar ayn kalmak kaydyla, tama sanayiinin retken gcyle ters, tandklar uzaklk ile doru orantldr. Tama maliyetleri nedeniyle metalann fiyatlanna eklenen deer ksm, dier koullar ayn kalmak kaydyla, hacmi ve arlklan ile doru, deerleriyle ters orantldr. Ama bunu deitiren pek ok etmen vardr. Tama, rnein, azok nemli koruma nlemlerini gerektirir, bu nedenle mallarn kolay krlabilir, bozulabilir, patlayabilir, vb. oluuna bal olarak azok emek ve emek aletleri harcamasn gerektirir. Burada demiryolu krallan hayali trler icad etmekte botanikiler ile hayvan bilimcilere ta kartan deha rnekleri gsterirler. ngiliz demiryollarnda eyalarn snflandnlmas, szgelimi ciltler doldurur ve ilke olarak, mal-lann eitli doal zelliklerini, tamann saysz zorluklanna ve hileli cretler almak iin sradan bahanelere dntrme genel eilimine dayanr. "malatta yer alan iyiletirmelerden ve gmrk vergisinin kaldrlmasndan bu yana, eskiden kasas 11 Sterlin olan cam, imdi yalnzca 2 sterlin; ama tama creti eskisinin ayn olduu halde, kanal yoluyla tandnda eskisinden daha yksek. malatlar, bana, eskiden tesisatlarn kullandklar cam ile cam avadanlklarn, Birmingham'da 50 mil ierisinde tonunun aa yukan 10 iline tandn bildirdiler. imdi ise, krlma tehlikesine kar alnan cret bunun katdr, ki [krlma halinde -.] nadiren denmesine rza gsterilir. ... Krlma nedeniyle ne srlen taleplere irketler daima kar kmaktadrlar."19 stelik, tama maliyetleri nedeniyle bir mala eklenen deerin, bu maln deeriyle ters orantl olmas gerei, demiryolu krallanna, bu mallara deerleriyle doru orantl bir vergi koymak iin zel bir bahane salam oluyor. Sanayiciler ile tccarlann bu konudaki yaknmalar sz edilen rapordaki ifadelerin her sayfasnda bulunabilir. Kapitalist retim tarz, tama ve ulatrma aralanndaki gelimeyle olduu kadar, tamadaki -artan lekteki- younlama ile de bireysel metalarn tama maliyetlerini azaltmaktadr, [sayfa i62] Bu retim tarz, birincisi, rnlerin ounluunu metalara evirmek, ikincisi de yerel pa18

Ricardo tama maliyetleri aracl ile rnlerin fiyatn ya da deerini artrmasn ticaretin erdemlerinden biri sayan Say'dan alnt yapyor, "Ticaret" diye yazyor Say, "bize, bir meta bulunduu yerde edinebilmemizi ve tketilecei bir baka yere aktarmamz salar; bylece bize, ilk yerlerindeki fiyatlar ile ikinci yerdeki fiyatlar arasndaki fark kadar metan deerini artrma gcn verir." (J. B. Say, Trake d'economie politique. Troisieme edition. Paris 1817, c. n, s. 433. -Ed.) Ricardo bununla ilgili olarak yle der: "Doru ama, bu ek deer ona nasl verilir? Birincisi, retim maliyetine tama harcamalarn ekleyerek; ikincisi, tccarn yapt sermaye yatrmlar zerine konan kr ekleyerek. Btn dier metalar, tketiciler tarafndan satn alnmazdan nce bunlara retimlerinde ve tanmalarnda daha fazla emek harcand iin nasl daha deerli hale geliyorlarsa, bu meta da ancak ayn nedenle daha deerlidir. Bundan, ticaretin stnlklerinden biri olarak szedilmelidir." (Ricardo, Principles ofPolica!Economy, 3. ed., Lon-donl821.s. 309, 310.) 19 "Demiryollar Kraliyet Komisyonu", s. 31, n 630.
Kari Marks 135 Kapital I

zarlarn yerine uzak pazarlar koymak suretiyle, metalarn tanmas iin harcanan canl ve maddelemi emein miktarn artrmaktadr. Dolam, yani metalann mekan ierisinde fiili hareketi, kendisini metalarn tanmasna indirgemektedir. Tama sanayii, bir yandan retimin bamsz bir kolunu ve bylece de retken sermayenin ayn bir yatnm alann oluturmaktadr. te yandan ise, onun aync zellii, dolam sreci ierisinde ve dolam sreci iin, retim srecinin bir devam olarak grnmesidir, [sayfa 163]
136
Kari Marks Kapital II

KNC KISIM SERMAYENN DEVR


YEDNC BOLUM DEVR ZAMANI VE DEVR SAYISI

BELL bir sermayenin tm devir zamannn, onun dolam zaman ve retim zamannn toplamna eit olduunu grm bulunuyoruz. Bu, sermaye-deerin belirli bir biim ierisinde yatrld andan, ileyen sermaye-deerin ayn biim ierisinde geriye dnmesine kadar geen sredir. Kapitalist retimin itici gc, daima, yatnlan deer aracl ile art-deer yaratmaktr; yatrlan bu deerin kendi bamsz biimi ierisinde, yani para-biim ierisinde ya da metalar biiminde olmasnn nemi yoktur, deer-biim, yatnlan metalarn fiyatnda yalnzca ideal bir bamszla sahiptir. Her iki durumda da bu sermaye-deer, dairesel hareketi srasnda eitli varlk biimlerinden geer. Kendisi ile olan zdelii ka-pitalistlerin defterlerinde ya da hesap paras biimi ierisinde sabitle-tirilmitir. ster P ... P' biimini, ister R ... R biimini alalm, bunun anlam udur: (1) yatrlm deer, sermayedeerin ilevini grr ve art-deer yaratmtr; (2) srecini tamamladktan sonra, sreci balatt

biime tekrar dnmtr. Yatrlm deer P'nin [sayfa i64] kendini geniletmesi
KarIMarks 137 Kapital I

ve, ayn zamanda, sermayenin bu biime (para-biime) tekrar dn, P ... P' 'nde aka grlmektedir. Ama ayn ey, ikinci biim iinde de olmaktadr. nk, R'nin balang noktas, belli bir deere sahip retim elerinin, metalann varldr. Bu biim, bu deerin (M' ve P"nn) kendini geniletmesini ve ilk biime tekrar dnmesini ierir, nk ikinci R'de yatnlm deer gene ilk yatnldnda sahip bulunduu retim eleri biimine sahiptir. Daha nce unu grmtk: "retim, biim olarak kapitalist ise, yeniden-retimin biimi de ayn olur. Kapitalist retim biiminde, nasl ki, emek-sreci sermayenin kendisini geniletmesi yolunda bir aratan baka bir ey deilse, yeniden-retim srecinde de, yatnlm deeri, sermaye olarak, yani kendi kendini genileten deer olarak yeniden retmenin aracndan baka bir ey deildir." (Buch I, Kap XXIII, s. 588.) biim (1) P ... P', (II) R ... R, ve (III) M' ... M', u farkllklan gsterirler: biim N'de, R... R, srecin yenilenmesi, yeniden-retim sreci bir gerek olarak ifade edildii halde, biim I'de yalnzca bir gizlilik olarak ifade edilir. Ama her ikisi de biim IH'ten, yatnlan sermaye-dee-rin -ister para ister retimin maddi eleri biiminde yatnlm olsun-k noktas ve bu nedenle de ayn zamanda dn noktas olmasyla aynlr. P ... P' 'nde bu dn P' = P + p ile ifade edilir. Eer sre ayn lekte yenilenmi ise P gene k noktasdr ve p srece girmez, ama yalnzca P'nin sermaye olarak kendisini genilettiini ve dolaysyla art-deerp'yi yarattn, ama bunu srece almadn gsterir. R ... R biiminde, retim eleri biiminde yatrlan sermaye-deer R, gene ayn ekilde k noktasdr. Bu biim, kendisine ait sermaye, genilemesini de ierir. Eer basit yeniden-retim olursa, ayn sermayedeer, ayn sreci, ayn R biiminde yeniler. Eer birikim olmusa R', (deer bykl olarak M' 'ne ve P' 'ne eittir), sreci, genilemi sermaye-deer olarak tekrar aar. Ama sre, ncekinden daha byk bir sermaye-deer ile olmakla birlikte, balang biimindeki yatrlan sermaye-deer ile tekrar balar. Biim IH'te, tersine, sermaye-deer, srece bir yatnm olarak deil, zaten genilemi bir deer olarak yatnlm bulunan sermaye-dee-rin bir ksmndan baka bir ey olmayan metalar biimi ierisinde mevcut toplam servet olarak [sayfa es balar. Bu son biim, bireysel sermaye hareketlerinin toplam toplumsal sermaye hareketleriyle olan ilikisi ynnden tartld nc ksm iin nemlidir. Ama bu, ister para, ister metalar biiminde olsun, daima sermaye-deer yatrm ile balayan ve dnen sermaye-deerin daima yatrlm olduu biim ierisinde geri dnmesini gerektiren sermaye devri ile ilikili olarak kullanlmamaldr. I ve II devrelerinin birincisi art-deer oluumunda esas alarak devrin etkisinin incelenmesinde, ve ikincisi de rn yaratlmasndaki etkisinin incelenmesinde yararldr. ktisatlar, farkl devre biimleri arasndaki ayranlar zerinde uzun boylu durmadklar gibi, bunlan, sermayenin devri ile bants ynn138 Kari Marks Kapital II

den de ayr ayr incelememilerdir. Bireysel kapitalistlere egemen olduu ve hatta para, salt hesap paras biiminde bile olsa k noktas alarak hesaplarnda kendilerine yardmc olduu iin, iktisatlar, genellikle P ... P' biimini gznnde tutarlar. Bakalar, ister meta, ister para biiminde olsun, geri dnlerin biimini hi dikkate almakszn, haslatn elde edildii noktaya kadar, retim eleri biimindeki yatnmlarla balarlar. rnein "Ekonomik Devir,... yatnmlarn yapld andan haslatn elde edildii zamana kadar btn retim sreci. Tanmda, bunun balangc, tohumlann ekildii ve sonu da, hasat zamandr." S. P. New-man, Elements of Political Economy, Andover and New York, s. 81. Dierleri ise M' (nc biim) ile balyor: Tb. Chalmers, On Political Economy, 2. bask, Glasgovv 1832, s. 85 vd. adl yaptnda yle diyor: "Ticaret alemi, ekonomik devir diye adlandracamz bir dn hareketi olarak anlalabilir; burada bir dn, giriimle balar ve bir dizi ticari ilemlerle tekrar k noktasna dnm olur. Bunun balangc, kapitalistin sermayesini kendisine geri getiren haslat elde ettii nokta olarak alnabilir: bylece iilerini yeniden altrmaya; iileri arasnda nafakalarn ya da geimlerini salayabilecekleri eyi cret olarak datmaya; bunlardan, son halini alm ileri, zellikle ticaretini yapt mallan elde etmeye; bu mallar pazara getirmeye, burada, sat yapmak ve bunun sonucu, o dnemin tm yatnmlan karlnda bir haslat elde ederek bir dizi hareketlerin izdii yrngeyi sonulandrmaya devam eder." Herhangi bir kapitalistin bir retim koluna yatrd tm sermaye-deer, devresini tamamlayan ne olursa olsun, tekrar kendisini balangtaki biimi ierisinde bulur ve imdi ayn sreci [sayfa i66] yineleyebilir. Eer deer, kendini sermaye-deer olarak devam ettirecekse ve art-deer yaratacaksa, bunu tekrarlamaldr. Bir bireysel devre, bir sermayenin hayatnda devaml tekrarlanan bir kesimden, bylece bir dnemden baka bir ey deildir. P ... P' dneminin sonunda sermaye gene para-sermaye biimindedir ve, yeniden-retimi ya da kendisini geniletme srecini kapsayan bir dizi biim deiikliklerinden yeni batan geer. R ... R dnemi sonunda sermaye tekrar retim eleri biimini alr ve bunlar devresini yenilemesinin nkoullardr. Bir sermaye tarafndan izilen ve bireysel bir hareket deil de devresel bir sre amalayan devreye, onun devri denir. Bu devrin sresini, retim zaman ve dolam zamannn toplam belirler. Bu toplam zaman, sermayenin devir zamann, oluturur. Tm

sermaye-deerin bir devre, dnemi ile bir sonraki zaman araln, sermayenin yaam srecindeki devresellii ya da bir baka deyile, bir ve ayn sermaye-deerin yenilenme, yinelenme, kendisini geniletme ya da retim sreci zamann ler. Baz sermayelerin devir zamann hzlandran ya da ksaltan tek tek servenlerinden ayn olarak bu zaman, farkl yatrm alanlannda birbirinden farkldr. Tpk ignnn, emek-gcnn ilevini lmede doal birim olKarl Marks 139 Kapital I

mas gibi, yl da, ileyen sermayenin devirlerinin llmesinde doal birimdir. Bu birimin doal temeli, kapitalist retimin anayurdu olan lml iklim blgesindeki en nemli rnlerin, yllk rnler olmasdr. Eer devir zamannn l birimi olarak yl Z ile, belli bir sermayenin devir zamann z ile ve devir saysn n ile gsterirsek, n = Z : z olur. rnein, devir zaman z ay ise n, 12: 3'e, yani 4'e eittir; sermaye her yl drt kez devredilmektedir. Eer z = 18 ay ise n = 12:18 = 2/3, ya da sermaye bir ylda devrinin ancak te-ikisini tamamlyor demektir. Eer devir zaman bir ka yl ise, bu, bir yln katlan ile hesaplanr. Kapitalist bak asndan sermayesinin devir zaman, sermayesini, art-deer yaratmak ve ilk biimi ierisinde geri almak zere yatrmas gerekli zamandr. Devrin, retim ve kendini geniletme sreleri zerindeki etkisini daha yakndan incelemeden nce, sermayeye dolam srecinden eklenen ve devrinin biimini etkileyen yeni iki biimi incelememiz gerekiyor, [sayfa 167]
140
Kari Marks Kapital II
SEKZNC BOLUM SABT SERMAYE VE DNER SERMAYE

I. BM AYRILIKLARI Yaratlmasna katkda bulunduu rnler ynnden, deimeyen-sermayenin bir ksmnn, retim srecine girdii belirli kullanm-biimini koruduunu daha nce grm bulunuyoruz. (Buch I, Kap. IV.) Bylece, durmadan yinelenen emek-srecinde ayn ilevleri uzun ya da ksa sreler iin yerine getirmektedir. Bu mein snai binalara, makinelere vb., ksacas emek aletleri ad altnda topladmz her eye uygulanr. Deimeyen-sermayenin bu ksm, rne, kendi-deiim deeri ile birlikte kullanm-deerinden kaybettii oranda deer katar. Bu de deer tanmas ya da retim aralanndan yaratlmalanna yardm ettikleri rne bu biimdeki deer geii, ortalamalann hesaplanmasyla saptanr. retim aralannn, retim srecine girdikleri andan, tamamen harcandklar, tkenip gittikleri, ayn trden bir yenisiyle deiilmek ya da yeniden retilmek zorunda bulunduklar ana kadarki ilevinin ortalama sresiyle llr. Demek oluyor ki, bu, demeyen-sermayenin bu ksmnn, [sayfa i68]
KarIMarks 141 Kapital I

tam anlamyla emek aletlerinin bir zelliidir: Sermayenin bir ksm, deimeyen sermaye, yani retim aralan biiminde yatnlmtr ve bu retim aralar, bu srece girdikleri bamsz kullanm-biimlerini koruduklar sre boyunca, emek srecinin etmenleri olarak ilev yaparlar. Son biimini alan rn ve bu nedenle de, rne dntkleri lde bu rnn yaratclar, retim srecinden karlar ve bir meta olarak retim alanndan dolam alanna geerler. Ama emek aletleri, retim alanna bir kez girdiler mi, bu alan bir daha terketmezler. levleri onlar orada tutar. Yatnlan sermaye-deerin bir ksm, sreteki emek aletlerinin ilevlerince belirlenen bu biim ierisinde sabit hale gelirler. Bu ilevin yerine getirilmesinde ve bylece emek aletlerinin ypranp anmasyla, bunlann deerinin bir ksm rne getii halde dieri emek, aletlerinde ve dolaysyla retim srecinde sabit kalr. Bu biimde sabit kalan deer, emek aleti eskiyene, deeri uzun ya da ksa bir srede srekli yinelenen bir dizi emek-srecinden kan rnler kitlesine dalarak ypranana kadar durmadan azalr. Ama, bunlar emek aletleri olarak etkinliklerini srdrdkleri ve ayn trden yenileriyle deitirilmeleri gerekmedii srece, belli miktarda bir deimeyen sermaye-deer bunlarda sabit kalrken, balangta onlarda sabit bulunan deerin dier ksm rne aktanlr ve bu yzden meta-ikmalin bir ksm olarak dolama devam eder. Bir ara ne kadar uzun mrl olur, ne kadar yava eskirse, deimeyen-sermaye deeri o kadar uzun zaman bu kullanm-biimi ierisinde sabit kalr. Ama dayankll ne olursa olsun, deerini aktarma oran daima tm ilev yapma zaman ile ters orantldr. Eer eit deerde iki makineden biri be, dieri on ylda eskiyorsa, bunlardan ilki ayn srede, ikincisinin iki kat deer aktanr. Sermaye-deerin emek aletinde sabit bulunan bu ksm dierleri gibi dolamda bulunur. Btn sermaye-deerlerin srekli dolamda bulunduunu ve bu anlamda btn sermayelerin dner sermaye olduunu genel olarak grmtk. Ama sermayenin imdi incelemekte olduumuz ksmnn dolam ayn bir zellik tar. Her eyden nce bu ksm, kullanm-biimi ierisinde dolamaz, dolaan ey, yalnzca onun deeridir ve bu, derece derece, meta olarak dolaan rne gemesi orannda para para yer alr. lev yapt btn sre boyunca deerinin [sayfa 169] bir ksm daima, retilmesine yardmc olduu metalardan bamsz olarak kendisinde sabit kalr. Deimeyen-sermayenin bu ksmna sabit

sermaye biimini veren zellik ite budur. retim srecine yatnlm sermayenin dier btn maddi ksmlan, bunun kart olarak, dner ya da akc sermayeyi oluturur. Baz retim aralar maddi olarak rne girmezler. Buharl bir makinenin tkettii kmr gibi, emek aletlerinin ilevlerini yerine getirirken tkettikleri ya da aydnlatmak iin kullanlan gaz, vb. gibi yalnzca ileme yardmc malzemeler byledirler. rnlerin deerinin bir ksmn oluturan, yalnzca bunlann deerleridir. rn, kendi dolam ierisinde
142 KarIMarks Kapital II

bu retim aralannn deerini dolatrr. Onlarn sahip olduklan bu zellikleri, sabit sermaye ile ortaktr. Ama girdikleri her emek-srecinde btnyle tketilirler ve bunun iin de yerlerinin her yeni emeksrecinde ayn trden yeni retim aralannca tmyle doldurulmas gerekir. Bunlar ilevlerini yerine getirirken kendi bamsz kullanm-biimlerini korumazlar. Bu yzden de bunlar, ilevlerini yerine getirirken, sermaye-deerin hi bir ksm, ne eski kullanm-biimleri iinde ne de maddi biimleri iinde sabittir. Yardmc malzemenin bu ksmnn maddi olarak rne gemeyip, rnn deerine ancak kendi deerlerine gre, bu deerin bir ksm olarak girmeleri ve bunun getirdii eyler, yani bu maddelerin ilevlerinin kesenkes retim alanyla snrl olmas durumu, Ramsay gibi iktisatlan, bunlan sabit sermaye olarak snflandrma yanlgsna (Ramsay ayn zamanda sabit sermayeyi deimeyen-sermaye ile de kantrmtr) drmtr.* rne maddi olarak giren retim aralarnn bu ksm, yani hammaddeler vb., bylece ksmen, sonradan onun bireysel kullanm nesneleri olarak bireysel tketime girmesini salayan biimlere brnrler. Asl anlamyla emek aletleri denilen sabit sermayenin bu maddi aralar, ancak retken olarak tketilirler, bireysel tketime giremezler, nk yaratlmasna yardm ettikleri rne ya da kullanm-deerine gir-meyip, tamamen eskiyene kadar kendi bamsz biimlerini korurlar. Tama aralar bu kuraln bir istisnasdr. retken ilevlerini yerine getirdikleri srada yarattklan yararl etki, yani retim alannda [sayfa 170] kaldklar srada, yer deitirme, ayn anda, rnein, yolcunun bireysel tketimine geer. Yolcu bunlann kullanm iin, dier tketim mallarnn kullanm iin yapt gibi demede bulunur. rnein kimya sanayiinde hammaddelerin ve yardmc maddelerin kantn grdk.** Ayn ey, emek aletleri ile yardmc ve hammaddeler iin de dorudur. Tarmda da, gene topran iyilemesi iin eklenen maddeler ksmen yetitirilen bitkilere geer ve rnn olumasna yardm eder. te yandan, bunlarn etkisi, uzun bir dneme, diyelim drt ya da be yla datlm olur. Bunlarn bir ksm bu nedenle maddeten rne geer ve bylece deerini rne aktarr, oysa dier bir ksm eski kullanm-biimi ierisinde sabit kalr ve deerini korur. retim arac olmaya devam eder ve bunun iin de sabit sermaye biimini korur. Bir i hayvan olarak kz, sabit sermayedir. Eer kesilip yenirse, artk ne emek aleti, ne de sabit sermaye olarak ilev yapar. retim aralanna yatnlan sermaye-deerin bir ksmnn, sabit sermaye niteliine sahip bulunmasn belirleyen ey, salt bu deerin kendine zg dolam biimidir. Bu belirli dolam biimi, emek aletlerinin
* Kari Marx, Theorien ber den Mehnvert (Vierter Band des Kapitals), 3 Teil, Berlin 1962, s, 323-25. -Ed. ** Kapital Birinci Cilt, s. 197-198. -Ed. KarIMarks 143 Kapital I

deerini rne aktardklan ya da retim sreci srasnda deer yaratcs olarak hareket ettikleri belirli biimden doar. Bu biim gene, emek aletlerinin emek-srecinde ilev yapma belirli biiminden doar. Bir emek-srecinden rn olarak kan bir kullanm-deerinin bir dierine retim arac olarak girdiini biliyoruz.* Bir rn sabit sermaye yapan ey, ancak onun bir retim srecinde emek aleti olarak ilev yapmasdr. Ama retim srecinden meydana geldii anda, henz, o, hi bir ekilde sabit sermaye deildir. rnein, makine fabrikatrnn bir rn ya da meta olarak bir makine, onun metasermayesine dahildir. Onu satn alan kapitalistin elinde retken biimde kullanlana kadar sabit sermaye halini almaz. Dier koular eit olmak kaydyla, sabitlik derecesi, emek aletinin dayankll ile artar. Emek aletlerinde sabit bulunan sermaye-deer ile, bu deerin yinelenen emek-sreleri ierisinde rne aktard ksm arasndaki byklk farkn belirleyen ey, ite bu dayankllktr. Bu deer ne derece ar aktarlrsa -emek-srecinin her yinelenmesinde emek-aracnn verdii [sayfa 171] deerin hz ne denli yava olursa- sabit sermaye o kadar byk ve retim srecinde kullanlan sermaye ile burada tketilen sermaye arasndaki fark o kadar fazla olur. u fark yok olur olmaz, emek-arac yararllk srecini tamamlam, kullanm-deeri ile birlikte deerini de yitirmi olur. Bundan byle artk bir deer taycs deildir. Bir i arac, deimeyen sermaye btn teki maddi tayclar gibi, rne, ancak kullanm-deeri ile birlikte kendi deerinden de kaybetmesi lsnde deer katt iin, bu kullanmdeerini ne kadar yava kaybederse, o kadar uzun zaman retim srecinde kalaca deimeyen sermaye-deerin kendisinde sabit kalaca, dnemin de o denli uzun olaca aktr. Yardmc maddeler, hammaddeler, son biimini almam mallar, vb. gibi tam anlamyla bir emek aleti olmayan bir retim arac, eer aktanlan deer ve dolaysyla deerinin dolam biimi bakmndan emek aleti gibi hareket ediyorsa, bu da gene sabit sermayenin maddi bir taycs, bir varlk biimidir.

Yukarda sz edilen, topran iyiletirilmesi konusunda, durum byledir; topraa katlan bu kimyasal maddelerin etkisi birka retim dnemine ya da yla dalr. Burada deerin bir ksm, kendi bamsz biimi ya da sabit sermaye biimi ierisinde, rnn yarara varolmaya devam ettii halde, dier ksm rne gemitir ve bunun iin de onunla birlikte dolamda bulunmaktadr. Bu durumda, rne giren yalnz sabit sermayenin deerinin bir ksm deil, ayn zamanda, deerin bu ksmnn iinde varolduu kullanm-deeri, tzdr de. Bu temel yanlgdan -yani, "sabit" ve "dner sermaye" kategorilerini, "deimeyen" ve "deiensermaye" kategorileri ile kantrmadan* Ayn yapt, 197. -Ed. 144 KarIMarks Kapital II

ayn olarak, iktisatlann imdiye kadar kavramlann tanmnda dtkleri karklk her eyden nce u noktalara dayanr: Kii, emek aletlerine zg baz maddi zellikleri, dorudan doruya sabit sermayenin zellikleri haline getirmektedir, mein, diyelim bir evin fiziksel hareketsizlii. Ne var ki, bu gibi durumlarda, gene ayn biimde sabit sermaye olan dier emek aletlerinin bunun tam kart zellie sahip bulunduunu tantlamak daima kolaydr; mein, diyelim bir geminin fiziksel hareketlilii. Ya da, deerin dolamndan ileri gelen ekonomik biimin kesinlii nesnel bir zellikle kartrlmaktadr; kendiliklerinden [sayfa 172] hibir biimde sermaye olmayp, daha ok, yalnzca belli toplumsal koullar altnda sermaye haline gelen nesneler, sanki kendiliklerinden ve tadklan nitelik gerei, belli bir biim iinde, ya sabit ya da dner sermaye haline gelebilirlermi gibi. Her emek-sreci ierisinde, retim aralannn bu srecin yer ald toplumsal koul ne olursa olsun, emek aletlerine ve emek konulanna blndn grdk (Buch I, Kap V). Ama bunlarn her ikisi de, ancak kapitalist retim tarz altnda, bundan nceki ksmda gsterildii gibi "retken sermaye" haline geldiklerinde, sermaye olurlar. Temeli emek-srecinin niteliinde bulunan, emek aletleri ile emek konusu arasndaki ayrm bylece yeni bir biim ierisinde yansyor: sabit sermaye ile dner sermaye arasndaki ayrm. Bir emek aleti ilevini yerine getiren bir ey, ancak o zaman, sabit sermaye halini alyor. Eer maddi zellikleri nedeniyle emek aletlii ilevi dnda baka ilevleri de yerine getirebilirse, bu grd belirli ileve bal olarak sabit sermaye olabilir ya da olamaz. Srlar i hayvan olarak sabit sermayelerdir; ama kesim hayvan olarak, sonunda dolama bir rn olarak katlan hammaddeler; yani sabit deil, dner sermayedirler. BR retim aracnn, birbiriyle ilikili, srekli ve bu nedenle de bir retim dnemi -yani bir rnn son halini almas iin gerekli tm retim zaman-, oluturan yinelenen emek-sreleri ierisinde salt uzunca bir sre yer alyor olmas, tpk sabit sermayenin yapt gibi, kapitalisti, yatnmlarn uzun ya da ksa vadeli yapmaya zorlar, ama bu, onun sermayesini sabit sermaye yapmaz. mein, tohum, sabit sermaye deil, yalnzca retim srecinde aa yukan bir yl kalan hammaddedir. Btn sermayeler, retken sermaye olarak ilev yaptklar srece retim srecinde kalrlar ve bu nedenle, maddi biimleri, ilevleri ve deerlerinin dolam biimleri ne olursa olsun, retken sermayenin btn eleri iin de durum budur. Bu yer al sresinin uzun ya da ksa oluu -bu, szkonusu retim srecinin trne ya da amalanan yararl etkiye bal bir sorundur- sabit ve dner sermaye arasndaki ayrm etkilemez.20 [sayfa
173]
20

Neyin sabit, neyin dner sermaye olduunu saptamann gl nedeniyle Herr Lorenz Stein bu ayrmn yalnzca konunun incelenmesinin kolaylatrlmas amacyla yapldn sanyor.
KarIMarks 145 Kapital I

Emein genel koullann ieren emek aletlerinin bir ksm, emek aleti olarak retim srecine girer girmez ya snrlandrlr, yani rnein makineler gibi retken ilevi iin hazrlanr, ya da topran iyiletirilmesi, fabrika binalar, yksek fnnlar, kanallar, demiryollar vb. gibi daha balangta, tanamaz, snrl biimleri ierisinde retilmi bulunurlar. Emek aletinin ierisinde ilev yapaca retim srecine devaml ball burada ayn zamanda onun fiziksel varlk biimi yzndendir de. te yandan, bir emek aleti fiziksel olarak srekli yer deitirebilir, oradan oraya gidebilir ve gene de srekli olarak retim srecinde kalabilir; rnein, bir lokomotif, bir gemi, i hayvanlar, vb. gibi. Bir durumda hareketsizlik ona sabit sermaye niteliini kazandrmad gibi, dier durumda hareketlilik onu bu nitelikten yoksun brakmaz. Ama baz emek aletlerinin bir yerde snrlandrlmas, sk skya bir yere balanmas olgusu, sabit sermayenin bu ksmna, uluslarn ekonomisinde zel bir rol ykler. Bunlar lke dna gnderilemez, dnya pazarnda metalar olarak dola-amazlar. Bu sabit sermaye zerindeki sahiplik hakk deiebilir, alnp satlabilirler ve bu lde de zihinsel olarak dolaabilirler. Bu mlkiyet hakk, szgelii hisse senetleri biiminde, d pazarlarda bile dolaabilir. Ama bu tr sabit sermayeye sahip olan kiilerdeki bir deime, ulusal servetin hareketsiz ve maddi bakmdan sabit ksmnn, hareketli ksmyla ilikisini deitirmez.21 SABT sermayenin bu kendine zg dolam, kendine zg bir devirle sonucunu verir. Deerin, anp ypranmayla maddi biimini kaybeden ksm, rnn deerinin bir ksm olarak dolar. rn, kendi dolam aracl ile kendisini metalardan paraya evirir; dolaysyla ayn ey, rnn dolama

soktuu emek aletinin deer-ksmna da uygulanr ve bu deer, bu emek aletinin, retim srecinde deer tayclndan kaybetmesi orannda, dolam srecinden para biiminde kar. Deeri bylece ifte bir varlk kazanr. Bir ksm retim srecine ait bulunan kullanm-biimine ya da madde biimine bal kalr. Dier ksm, kendisini bu biimden para biimine brnerek syrr. Kendi maddi biimi ierisinde varolan emek aletinin deerinin bu ksm, ilevini yerine getirirken srekli azald halde, paraya [sayfa 174] dnen ksm srekli artar ve bu, alet ensonu tkenene ve tm deeri gvdesinden ayrlarak paraya evrilene kadar srer. Burada, retken sermayenin bu esinin devrindeki zellik aka ortaya kar. Deerinin paraya dnmesi, bu deeri tayan metan para haline gelmesine ayak uydurur. Ama bu para-biim-den tekrar bir kullanm-biime evrilmesi, metalann dier retim elerine evrilmelerinden ayr olarak yer alr ve daha ok kendi yeniden-retim dnemi, yani emek aletinin eskidii ve ayn trden bir yenisiyle deitirilmesi gerektii sreyle belirlenir. Eer 10.000 sterlin deerinde
21

Elyazmas IV'n sonu, Il'nin balangc. -F.E. 146 KarIMarks Kapital II

bir makine, diyelim on yllk bir dnem dayanrsa, o zaman, bu makine iin balangta yatnlan deerin devir sresi on yl olur. Bu sre sona erene kadar yenilenmesi gerekmez ve bu maddi biimi ierisinde ilev yapmaya devam eder. Bu arada deeri, srekli retilmelerine yardmc olduu metalann deerinin bir ksm olarak para para dolar ve bylece yava yava paraya dnr; bu durum, ensonu on yln sonunda btnyle para biimine brnene ve paradan tekrar makineye evrilene, bir baka deyile devrini tamamlayana kadar devam eder. Bu yeni-den-retim zaman gelene kadar, deeri, balang olmak zere bir para yedek fonu biiminde yava yava birikir. retken sermayenin geri kalan eleri, ksmen, yardmc ve hammadde olarak varolan deimeyensermaye elerini, ksmen de emek-gcne yatrlan deien-sermaye elerini ierir. Emek sreci ile art-deer retim srecinin tahlili (Buch I, Kap. V), bu farkl elerin, rnlerin yaratclan ve deerlerin yaratclan olarak tamamen farkl hareket ettiklerini gstermiti. Deimeyen-sermayenin, yardmc ve hammaddeleri kapsayan ksmnn deeri -tpk emek aletlerini kapsayan ksm gibi- rnn deerinde yalnzca aktanlm deer olarak tekrar ortaya kt halde, emek-gc, emek-sreci aracl ile rne kendi deerinin bir edeerini ekler, bir baka deyile deerini fiilen yeniden retir. Aynca, yardmc maddelerin bir ksm -yakt, aydnlatc gaz, vb.-rne maddeten girmeksizin emek srecinde tketildii halde, dier bir ksm rne maddeten girer ve onun maddi tzn oluturur. Ama btn bu farkllklar, dolam ve dolaysyla devir biimi ynnden nemsizdir. Yardmc maddeler ve hammaddeler, rnn yaratlmasnda [sayfa 175] btnyle tketildikleri iin deerlerini tmyle rne aktanrlar. Bylece bu deer, rn tarafndan kendi btnl ierisinde dolama sokulur ve kendisini paraya, sonra da paradan tekrar metan retim elerine dntrr. Devri, sabit, sermayeninki gibi kesintiye uramayp, biimlerinin btn devrelerinden kesintiye uramakszn geer, yle ki retken sermayenin bu eleri srekli olarak aynen yenilenir. retken sermayenin emek-gcne yatnlm bulunan deien ksmna gelince, emek-gcnn belirli bir sre iin satn alnd unutulmamaldr. Kapitalist, emek-gcn satnalp da retim srecinde somutlatrd anda, bu emek-gc, sermayesinin bir ksmn, deien ksmn oluturur. Emek-gc gnde belli bir sre faaliyette bulunarak rne tm gn boyunca yalnz kendi deerini eklemekte kalmaz, ayrca bunun zerinde bir de art-deer katar. Biz, imdilik bu art-deeri ele almayacaz. Emek-gc satn alndktan ve ilevini diyelim bir hafta iin yerine getirdikten sonra, satn alnmas, allagelen zaman aralklan ierisinde srekli yenilenmelidir. Emek-gcnn, ilevini yerine getirdii srece rne ekledii ve rnn dolam sonucu paraya dntrlen deerinin edeeri, srekli olarak paradan emek-gcne evrilmek, yani srekli olarak kendi biim devrelerinin tmnden gemek zorundadr;
KarIMarks 147 Kapital I

yani srekli retim devresinin kesintiye uramamas iin bu deerin devredilmesi gerekir. Demek oluyor ki, retken sermayenin deerinin emek-gcne yatnlm bulunan ksm, tmyle rne aktanlr (biz, burada, art-deer sorununu daima konu-d tutuyoruz) ve onunla birlikte, dolam alanna ait iki bakalamdan geer ve bu srekli yenilenme nedeniyle daima retim sreci ierisinde kalr. Bylece deer yaratlmas szkonusu olduu srece, emek-gc ile deimeyen sermayenin sabit sermayeyi oluturmayan paralar arasndaki iliki, bunun tersi durumda, ne denli farkl olursa olsun, sabit sermayenin tersine onun deerinin bu tr devrini emek-gc onlarla birlikte paylar. retken sermayenin bu paralan -deerinin emek-gcne ve sabit sermayeyi oluturmayan retim aralarna yatnlm ksmlan- onlann ortak devir niteliklerinden tr sabit, sermayenin karsna dner ya da akc sermaye olarak karlar. Kapitalistin, emek-gcn kullanmak iin emekiye dedii parann, emekiye geim aralarnn genel edeeri biiminden [sayfa 176] ne fazla ve ne de eksik olduunu daha nce de gsterdik.* Bu bakmdan deien-sermaye, z olarak, geim aralann kapsar. Ama bizim devri ele aldmz bu durumda, bu, bir biim sorunudur. Kapitalist, emekinin geim aralarn deil, emek-gcn satn alr.

Ve sermayesinin deien ksmn oluturan emekinin geim aralan deil, faaliyet halindeki emekgcdr. Kapitalistin emek srecinde retken olarak tkettii ey, emekinin geim aralar deil, emek-gcnn kendisidir. Emek-gc karlnda ald paray geim aralarna dntren emekinin kendisidir ve bunu, geim aralarn tekrar emek-gcne dntrmek, yaamn srdrmek iin yapar; tpk kapitalistin, szgelimi, para karlnda satt metalann art-deerinin bir ksmn kendisi iin tketim maddelerine dntrmesi ve bunu, metalarn satn alanlarn karlnda kendisine geim aralar vermesini art komadan yapmas gibi. Eer emekiye cretinin bir ksm geim aralar olarak, ayn olarak dense bile, bu, imdi ancak bir ikinci ticari ilem olur. Emek-gcn, o, belli bir fiyata, ve bu fiyatn bir ksmnn da geim aralar olarak eline geecei dncesiyle satar. Bu, yalnzca deme biimini deitirir, fiilen satt eyin kendi emek-gc olduu olgusunu deil. Bu, emeki ile kapitalist arasnda deil, meta alcs olarak emeki ile meta satcs olarak kapitalist arasnda geen ikinci bir ilemdir; oysa ilk ilemde emeki bir meta (kendi emek-gcnn) satcs, kapitalist ise bu metan alcsdr. Bu, tpk bir kapitalistin metan, diyelim bir makineyi bir demir imalatsna satarak, onun yerine baka bir meta, diyelim demir almas gibidir. te bu nedenle, sabit sermayenin karsnda kesinlikle dner sermaye niteliine brnen, emekinin geim aralar deildir. Onun emek-gc de deildir. Bu, daha ok, retken sermayenin emek-gc* Kapital, Birinci Cilt, Altnc Blm, s. 182-192. -Ed. 148 KarIMarks Kapital II

ne yatrlan ve devir biimi nedeniyle, deimeyen-sermayenin baz k-smlaryla ortak ve baz ksmlaryla da kart den bu nitelii kazanan deer ksmdr. Dner sermayenin deeri -emek-gc ve retim aralan olarak-ancak rnn retim srecinde bulunduu sre iin, sabit sermayenin hacminin belirledii retim leine uygun olarak yatnlr. Bu deer btnyle rne girer ve bu nedenle satyla dolam alanndan tmyle geri dner ve yeniden yatrlabilir. Sermayenin dner ksmnn iinde varolduu emek-gc [sayfa 177] ile retim arac, son biimini alm rnn yaratlmas ve sat iin gerekli lde dolamdan ekilmitir, ama bunlar, yeniden satn alnmak, para biiminden tekrar retim elerine evrilmek suretiyle srekli olarak yerlerine konulmal ve yenilenmelidir. Bunlar, pazardan, her seferinde, sabit sermaye elerinden daha kk miktarlarda ekilir, ama bunlann pazardan tekrar ekilmelerinin daha sk olmas ve bunlara yatnlan sermayenin daha ksa aralklarla yenilenmeleri gerekir. Bu srekli yenileme, onlann tm deerlerini dolatran rnn srekli dnmyle salanr. Ve son olarak, yalnz deerleri ynnden deil, maddi biimleri bakmndan da tm bakalam evresinden de geerler. Bunlar durmadan metalardan tekrar ayn metalann retim elerine dnrler. Kendi deeriyle birlikte emek-gc daima rne art-deeri, karl denmeyen emein somutlam biimini katar. Bu, son biimini alm rn tarafndan srekli dolatrlr ve tpk deerinin teki eleri gibi paraya evrilir. Ne var ki, biz, burada, esas olarak, sermaye-deerin devriyle ilgilendiimiz ve ayn zamanda meydana gelen art-deerin devrini dikkate almadmz iin, imdilik bu konuyu bir yana brakyoruz. Yukardaki aklamalardan u sonular kanlabilir: 1. Sabit ve dner sermayenin biimlerindeki kesinlik, salt retim srecinde ilev yapan sermayedeerin, yani retken sermayenin farkl devirlerinden ileri gelir. Devirdeki bu farkllk kendi payna, retken sermayenin eitli ksmlarnn deerlerini rne farkl biimde aktarmalarndan doar; bu, rn deerin yaratlmasnda bu ksmlarn oynadklan farkl rollerden ileri gelmedii gibi, kendini geniletme srecindeki, kendilerine zg tutumlarndan da tr gelmez. Son olarak, deerin rne aktanlmasndaki farkllk -ve bu nedenle, bu deerin rn tarafndan dolatrlma ve rnn bakalamlar yoluyla ilk maddi biimi ierisinde yenilenme biimindeki farkllk-, bir ksm tek bir rnn yaratlmas srasnda tamamen tketilen, dier ksm ise yalnzca azar azar kullanlan retken sermayenin ierisinde varolduu maddi biimlerindeki farkllndan ileri gelir. Bu duruma gre, sabit ve dner sermaye olarak bl-nebilecek sermaye, ancak retken sermayedir. Ne var ki, bu antitez, sanayi sermayesinin dier iki varlk biimine, yani meta-sermaye ile para-sermayeye uygulanmad gibi, bu iki biimin retken [sayfa 178] sermayeye antitezi olarak da bulunmazlar. Bu, ancak retken sermaye iin ve
KarIMarks 149 Kapital I

onun alannda bulunur. Para-sermaye ile meta-sermaye ne kadar sermaye olarak i grrlerse grsnler, dolamlar ne kadar kesintisiz olursa olsun, retken sermayenin dolaan ksmlanna dnene kadar, sabit sermayeden farkl olarak, dner sermaye haline gelemezler. Ne var ki, bu iki sermaye biimi dolam alannda bulunduklan iin, ekonomi politik, greceimiz gibi, Adam Smith'ten beri, bunlar retken sermayenin dolaan ksm ile bir araya koyma ve bunlar dner sermaye kategorisi ierisine yerletirme yanlgsna dmtr. Bunlar, gerekten de retken sermayenin tersine, dolam sermayesidir, ama sabit sermayenin tersine dner sermaye deildirler. 2. Sermayenin sabit ksmnn devri ve dolaysyla ayrca bunun iin gerekli devir zaman, sermayenin dolaan ksmlarnn birka devrini kapsar. Sabit sermayenin bir devir yapt srede, dner sermaye

birka devir yapar. retken sermayenin deerini oluturan ksmlardan birisi, kesin sabit sermaye biimini, ancak iinde bulunduu retim arac, rnn yapm ve meta olarak retim srecinden kmas iin gerekli srede tamamen ypranmad durumda kazanabilir. Deerinin bir ksm, hl korunan eski kullanm-biiminde kalmak zorunda olduu halde, dier ksm, son halini alm rnle birlikte dolama girer ve bu dolam, tersine, sermayeyi oluturan akc ksmlann tm deerini de ayn zamanda dolatnr. 3. retken sermayenin deer-ksm, sabit sermayeye yatrlan ksm, sabit sermayeyi ieren retim aralannn btn kullanm sresi iin bir defada hepsi yatrlr. Dolaysyla bu deerin tm dolama kapitalist tarafndan bir seferde sokulmu olur. Buna karlk dolamdan, sabit sermayenin rnlere para para ekledii deerin ksmlannn gereklemesiyle ancak para para ve yava yava tekrar ekilir. te yandan, retken sermayenin bir ksmnn kendilerinde sabit hale geldii retim aralarnn kendisi, ilev yaptklar btn dnem iin retim srecinde somutlam olarak bir seferde dolamdan ekilir. Ama, bu dnem iin, ayn trden yenileriyle yerlerinin doldurulmasn ve yeniden-retimi gerektirmezler. Bunlar, kendilerini yenileme elerini dolamdan ek-meksizin, dolama sokulan metalann yaratlmasna, uzun ya da ksa bir dnem iin katkda bulunmaya devam ederler. Bylece, bunlar, bu dnem sresince [sayfa 179] kapitalistten, yatnmnda bir yenileme yapmasn gerektirmezler. Son olarak, sabit sermayeye yatnlan sermaye-deer, bu sermaye-deerin ierisinde varolduu retim aralarnn ilev yaptklan dnem srasnda, kendi biimlerinin devresinden maddeten deil, ancak deerleri bakmndan bu dolamdan geer ve bunu da para para ve yava yava yapar. Bir baka deyile, deerinin bir ksm, para biiminden kendi asl maddi biimine tekrar evrilmeksizin, srekli dolar ve metalann deerinin bir ksm olarak paraya evrilir. Parann, retim aralarnn maddi biimine bu tekrar dnmesi, retim aralarnn tamamen tketildii, kendi ilev yapma dneminin sonuna dek yeralmaz.
150 Kari Marks Kapital II

4. Dner sermayenin eleri, retim srecine -eer sre kesintiye uramayacak olursa- sabit sermayenin eleri kadar devaml biimde baldr. Ne var ki, dner sermayenin bu biimde bal bulunan eleri srekli olarak aynen yenilendikleri halde (retim aralar ayn trden yeni rnlerle, emek-gc srekli yenilenen satnalmalarla yenilendikleri halde), sabit sermayenin eleri ne kendileri yenilenir, ne de bunlar varolduklan srece satnalnmalannn yenilenmeleri gerekir. retim srecinde ham ve yardmc maddeler her zaman bulunur, ama son biimini alm rnn yaratlmasnda eski elerin tketilmesinden sonra, her zaman ayn trden yeni rnler bulunur. Emek-gc de ayn ekilde her zaman retim srecinde vardr, ama bu, ancak, sk sk kiilerin deimesini de ieren devaml yeni satn almalar sayesinde olur. Ama dner sermayenin yinelenen devirleri srasnda, yinelenen ayn retim srelerinde ayn zde binalar, makineler vb. ilev yapmay srdrrler. II. SABT SERMAYENN KISIMLARI, YERNE KONMASI. ONARIMI VE BRKM Herhangi bir sermaye yatnmnda, sabit sermayenin ayr ayr elerinin farkl yaam sresi ve bu nedenle de farkl devir zamanlan vardr. rnein demiryollannda raylann, vagonlann, toprak tesviyesinin, istasyonlarn, kprlerin, tnellerin, lokomotiflerin, yk vagonlarnn farkl ilev dnemleri ve yeniden-retim zamanlan vardr, bu yzden de bunlara yatrlan sermayenin devir zamanlar da farkldr. Uzun yllar, binalar, peronlar, su tanklar, kprler, tneller, yarmalar, bentler, ksacas, ngiliz demiryolculuunda "sanat yaplan" denilen eyler herhangi bir [sayfa so yenilenmeyi gerektirmezler. En fazla eskiyen eyler, raylar ile lokomotif ve vagonlardr. Balangta modern demiryollarnn yapmnda, en sekin m-hendislerce benimsenen egemen gre gre, bir demiryolu bir yzyl dayanacak ve raylann anma ve ypranmas o denli pek az olacakt ki, bu, btn parasal ve dier pratik amalar bakmndan hesaba katlmayabilirdi; iyi bir demiryolunun yaam sresi 100-150 yl diye kabul ediliyordu. Ama ok gemeden, bir rayn hi kukusuz lokomotiflerin hzna, vagonlann arl ile saysna, raylann apna ve dier birok ilgili koula bal bulunan yaamnn ortalama 20 yl gemedii ortaya kmtr. Hatta baz istasyonlar ile byk trafik merkezlerinde, raylar her yl anmaktadr. 1867 dolaylarnda, demir raylara gre iki katna malolan ama en az iki misli mre sahip elik raylarn kullanlmasna baland. Ahap vagonlann mr 12-15 yld. Vagonlarla lokomotiflere gelince, yk vagonlarnn yolcu vagonlarndan daha abuk eskidii saptand. 1867'de bir lokomotifin mr yaklak 10-12 yl olarak tahmin ediliyordu. Anma ve ypranma, her eyden nce kullanmn bir sonucudur. Kural olarak "raylann anmas, vagonlarn says ile orantldr". (R. C, n
KarIMarks 151 Kapital I

17645.)22 Hzdaki artla birlikte bir demiryolundaki anma ve ypranma, hzn karesinden daha byk bir oranda artar; yani eer motorun hzn iki katna kartacak olursanz, yolun anma ve ypranma maliyetini drt katndan daha fazlasna kartm olursunuz. (R. C. n 17046.) Anma ve ypranmaya, bir de ayrca doa glerinin etkisi yo-laar. Szgelimi yolcu vagonlan yalnz fiili ypranmadan deil, kf ve pastan da eskir. "Yolun bakm maliyetleri, zerinden geen trafiin andrma ve eskitmesinden daha ok, havayla temas eden, kerestenin, demirin, tulann ve betonun

niteliine baldr. Bir aylk iddetli kt hava, demiryoluna bir yllk trafikten daha fazla zarar verir." (R. P. Willi-ams, "On the Maintanence of Permanent Way", 1867 sonbaharnda naat Mhendisleri Enstitsnde okunan bildiri.*) [sayfa s] Son olarak, modern sanayiin her yerinde olduu gibi, burada da, manevi deer kayb da bir rol oynar. Genellikle, eskiden 40.000 sterline malolan ayn sayda vagon ve lokomotif, aradan on yl getikten sonra, 30.000 sterline satn alnabilir. Kullanm-deerlerinde herhangi bir dme olmad halde, vagon ve lokomotiflerde deer kayb, pazar-fyatnn yzde 25'i olarak saptanmaldr. (Lardner, Railvay Economy.) "Tnel-kprler imdiki biimleriyle yenilenmeyecektir." (nk bu gibi kprler iin imdi daha iyi biimler vardr.) "Sradan onanmlar, ksm ksm sklme ve yenileme pratik deildir." (W. P. Adams, Roads and Rails, London 1862.) Emek aletleri, sanayiin ilerlemesiyle her zaman geni lde deiiklie urarlar. Bu nedenle, ilk biimleriyle deil, bu deiiklie uram biimleriyle yenilenir. Bir yandan, belli bir maddi biim ierisinde yatnlm ve bu biimiyle belli bir ortalama mre sahip bulunan sabit sermaye kitlesi, yeni makinelerin vb. ancak yava yava kullanma sokulmasnn bir nedenini oluturur ve bu yzden gelimi emek aletlerinin hzla genel kullanma sokulmasn engeller. te yandan da, rekabet, eski emek aletlerinin, zellikle kesin deiiklikler olduu zaman, doal mrlerini daha tamamlamadan, yenileriyle deitirilmelerini zorunlu klar. Fabrika ara ve gerelerinin olduka geni toplumsal boyutlarda bu gibi vaktinden nce yenilenmelerini esas olarak afetler ya da bunalmlar zorlar. Anma ve ypranma (manevi deer kayb hari) sz ile, sabit sermayenin kullanlmak suretiyle, kullanm-deerindeki ortalama kayb orannda yava yava rne aktard deer ksm kastedilmektedir. Bu anma ve ypranma, ksmen yle bir biimde olmaktadr ki, sabit sermaye belli bir ortalama dayanklla sahip olmaktadr. Sabit
22

R C. iaretli alntlar, Demiryollar Kraliyet Komisyonundandr. Komisyon yeleri nnde alnm Delil Tutanaklar, 1867 ylnda, Londra'da, hem Avam Kamarasna ve hem de Lordlar Kamarasna sunulmutur. Sorular ile yantlar numaralanm ve bu numaralar burada gsterilmitir. * R. P. Williams'n bildirisi, Money Market Review'nun 2 Aralk 1867 tarihli saysnda yaynlanmtr. -Ed.
152 Kari Marks Kapital II

sermaye, btn bu dnem iin, bir defada yatrlmaktadr. Bu dnemin sona ermesinden sonra; o, tmyle yenilenmelidir. Canl emek aletleri [instrument), diyelim at szkonusu olduu zaman, bunlann yeniden retimini doann kendisi zamanlar. Bunlarn emek aleti olarak ortalama mrleri doa yasalannca belirlenir. Bu sre dolar dolmaz bunlann yerlerine yenilerinin konmas gerekir. At, para para yenilenemez; dier bir atla yenilenmelidir. Sabit sermayenin dier elerinin, devresel ya da ksmi [sayfa i82] yenilenme olana vardr. Bu durumda, devresel ya da ksmi yenilenme ile, iin yava yava geniletilmesini birbirinden ayrmak gerekir. Sabit sermaye, ksmen, ayn sre dayanmayp, eitli aralklarla para para yenilenen homojen paralardan oluur. Bu, rnein, demiryolunun teki ksmlarndan daha sk deitirilmesi gerekli olan istasyonlardaki raylar iin geerlidir. Bu, gene, Lardner'e gre, Belika demiryollannda, 1840'larda* ylda yzde 8 orannda deitirilmeleri gereken yolcu vagonlar iin de geerlidir; yle ki, 12'/2 ylda btn vagonlar yenilenmiti. Demek ki, burada, yle bir durumla kar karyayz: sabit sermayenin belli bir tr iin diyelim on yllk bir sre iin belli bir miktar yatnlyor. Bu harcama bir defada yaplyor. Ama bu sabit sermayenin belirli bir ksm, deeri rnn deerine girmi ve paraya evrilmi ksm, her yl ayn olarak yenilendii halde, geri kalan ksm, ilk maddi biimi ierisinde varolmaya devam ediyor. Bu sermayeyi, sabit sermaye olarak, dner sermayeden ayran ey, bu bir defada yatnlma durumu ile, maddi ekli ierisinde ancak ksmen yeniden retilme durumudur. Sabit sermayenin dier paralar, eit olmayan zaman srelerinde eskiyen ve eskidike yenilenmeleri gereken heterojen ksmlardan oluur. Bu, zellikle makineler iin geerlidir. Bir sabit sermayenin farkl ksmlarnn farkl dayankllklar ile ilgili olarak sylediimiz bu szler, bu durumda, bu sabit sermayenin bir paras olarak ortaya kan herhangi bir makinenin farkl ksmlannn dayankll iin geerlidir. Ksmi yenilenme srasnda, iin yava yava genilemesi konusunda unlar syleyebiliriz: Grdmz gibi, sabit, sermaye retim srecindeki ilevlerini ayn olarak yerine getirmeye devam ettii halde, deerinin ortalama anma ve ypranmasyla orantl bir ksm, rnle birlikte dolam, paraya dnm ve ayn olarak yeniden-retimini bekleyen sermayenin yenilenmesi iin ayrlan yedek para fonunda bir e oluturmutur. Sabit sermayenin bu paraya evrilen deer ksm, iin geniletilmesi iin ya da makineler zerinde bunlann yeterliini artracak gelimeler yapmak zere kullanlabilir. Bylece, yeniden-retim uzun ya da ksa zaman srelerinde yeralr ve bu, toplum asndan, [sayfa 183] geniletilmi lekli bir yeniden-retimdir - eer retim alan geni* Almanca ve Franszca basklarda "1850'lerde". -f.
Kari Marks 153 Kapital I

letilmi ise yaygn [extensive); eer retim aralan daha etkin hale getirilmi ise younlatrlm [intensive) bir yeniden-retimdir. Geniletilmi lekli bu yeniden-retici, birikimin -art-deerinsermayeye dntrlmesinin sonucu olmayp, sabit sermayenin gvdesinden kendisini para biiminde koparp ayran deerin, tekrar yeni ek sermayeye ya da hi deilse ayn trden daha etkin sabit sermayeye evrilmesinden ileri gelir. Kukusuz bu, ksmen, iin kendine zg niteliine, bu trden yava yava yaplan eklemeleri yapabilme lsne ve oranna, dolaysyla bu biimde yeniden yatnlmak zere toplanmas gerekli yedek fonlarn mik-tanna ve bunun iin gerekli zamana da baldr. Mevcut makinelerin ayrntlan zerinde, ne lde daha fazla iyiletirmeler yaplabilecei, doal olarak, bu iyiletirmelerin nitelii ile makinenin kendi yapsna baldr. Demiryollarnn yapmnda, daha balangta bu noktann ne kadar iyi dnldn Adams yle anlatmaktadr: "Tm yap, an kovanna egemen olan u ilkeye dayanmaldr: snrsz genileme kapasitesi. Herhangi bir sabit ve kesinlemi simetrik bir yapdan, genileme halinde ilerde yklmasna gereksinme duyulaca iin kanmak gerekir." (s. 123.) Bu, geni lde mevcut mekana baldr. Baz binalarda ek katlar yaplabilir; dierlerinde ise yatay genileme ve dolaysyla daha fazla arazi gereklidir. Kapitalist retimde, bir yanda geni lde malzeme savurganl, te yandan ise, iin yava yava genilemesi ierisinde (ksmen emek-gcne zararl) ve hi de pratik olmayan bu tr yatay genilemeler vardr, nk hi bir ey toplumsal bir plana gre yaplmad gibi, her ey bireysel kapitalistin i grd snrsz farkllktaki koullara, aralara vb. baldr. Bu, retici glerin byk lde ziyan edilmesi sonucunu verir. Bu yedek para fonunun (yani tekrar paraya evrilmi bulunan sabit sermayenin bu ksmnn) blk prk yatnm, en kolay, tanmda yaplr. Belli byklkte bir retim alan, burada, sermayenin yava yava emilmesine ok byk olanak salar. Ayn ey hayvan yetitirilmesinde olduu gibi, doal yeniden-retimin bulunduu yerler iin de geerlidir. Sabit sermaye zel bakm maliyetlerini gerektirir. Bu bakmn bir ksmn emek-srecinin kendisi salar; sabit sermaye, [sayfa s4] emek-srecinde kullanlmad takdirde zarar grr (Buch I, Kap, VI, s. 196 ve Kap. XIII, s. 423, kullanlmadklan srada makinelerin ypranmas ve anmas konusu). ngiliz yasalan, bu nedenle, kiralanm topraklar eer usulnce ve adetlere gre ekilmiyor ise, bunu aka savurganlk saymaktadr. (W. A. Holdsvvorth, Barrister at Law, The Lav of Landlord and Tenant, London 1857, s. 96.) Emek-srecindeki kullanmdan ileri gelen bu bakm, canl emein znde bulunan bir doa vergisidir. stelik, emein bu koruyucu gc iki ynl bir nitelie sahiptir. Bir yandan emek malzemelerinin deerini rne aktarmak suretiyle bunu korumu olur, te yandan da emek aletlerinin deerini, bu deeri rne aktar154 Kari Marks Kapital II

makszn, bunlann kullanm-deerini retim srecindeki faaliyeti aracl ile korumu olur. Bununla birlikte, sabit sermaye, gene de, iyi durumda kalabilmek iin mutlak bir emek harcamasn da gerektirir. Makinelerin zaman zaman temizlenmesi gerekir. Bu, yaplmad takdirde, makinelerin yararsz hale gelecekleri ve retim srecinden kopartlamayacak baz elerin zararl etkilerini yoketmek iin harcanan bir ek emek sorunudur; dolaysyla, makineleri alr durumda tutma sorunudur. Belirtmeye gerek yok ki, sabit bir sermayenin normal dayankll, ilevlerini normal olarak yerine getirebilecei sre boyunca gerekli btn koullarn saland varsaymna gre hesaplanmaktadr; tpk bir insann ortalama mrnn 30 yl olduunu sylerken, daima ykandn varsaydmz gibi. Burada szkonusu olan, makinenin ierdii emein yerine konmas deil, kullanlmasnn zorunlu kld devaml ek emektir. Bu, makinenin harcad emek sorunu deil, makineye harcanan emek, iinde retim esi deil hammaddenin bulunduu emek sorunudur. Bu emek iin harcanan sermaye, rnn varln borlu olduu asl emek-srecine girmedii halde, dner sermaye olarak snflandnlmaldr. Bu emein, retimde srekli harcanmas gerektii iin deerinin de rnn deeri tarafndan srekli yerine konmas gerekir. Buna yatnlan sermaye, dner sermayenin retken olmayan maliyetleri kapsayan ksmna girer ve yaratlan deerlere, yllk bir ortalama hesaba gre datlmas gerekir. Gerek anlamyla sanayide bu temizleme iinin, dinlenme zamanlarnda iiler tarafndan bedavadan ve bedava oluu nedeniyle ou kez retim srasnda da yapldn, ve [sayfa ss kazalarn pek ounun bu kaynaa balanabileceini grdk.* Bu emek, rnn fiyatnda hesaba katlmyor. Byle olduu srece tketici bunu bedavadan alm oluyor. te yandan kapitalist de, bylece, makinelerinin bakm maliyetleri iin bir ey dememi oluyor. Bunu emeki in persona** demi oluyor ve bu, sermayenin kendisini korumasnn srlarndan biri oluyor, ki bu, aslnda, emekiyi makineler zerinde yasal bir hak sahibi yapyor ve buna dayanarak burjuva yasalan asndan bile makinenin ortak sahibi oluyor. Bununla birlikte, makinelerin temizlik iin retim srecinden kartlmasnn gerektii ve bu yzden de bu temizleme iinin rnein lokomotiflerde olduu gibi aralarda yaplamad eitli retim kollarnda, bu bakm ii cari giderler olarak saylmakta ve bu nedenle de dner sermayenin bir esi olmaktadr. rnein bir yk treninin lokomotifi, bir gn bakm yerine alnmakszn 3 gnden fazla almamaldr.... Kazan eer soumadan ykanmaya kalklrsa, bu

ok zararl olabilir. (R. C, n 17823.) Fiili onarm ya da para deitirme ileri, ilk yatrlan sermayede
Kapital, Birinci Cilt, s. 438. not 108. -Ed. ** ahsen, -f. Kari Marks 155 Kapital I

bulunmayan ve bu yzden de sabit sermayenin deerinin yava yava yerine konmasyla hi deilse her zaman yerine konamayan ve karlanamayan sermaye ve emek harcamas gerektirir. rnein, eer sabit sermayenin deeri 10.000 sterlin ve toplam mr de 10 yl ise, bu 10 yln sonunda btnyle paraya evrilen 10.000 sterlin yalnz ilk yatrlan sermayenin deerini yerine koyacak, ama bu arada onarmlar iin eklenen sermayeyi ya da emei yerine koymayacaktr. Bu, bir tek seferde deil, ancak gereksinme grld zaman yatrlan deerin ek bir ksmdr ve bunun yatnlmasnn eitli zamanlarda oluu, iin doas gerei raslansaldr. Her sabit sermaye, emek aletleri ve emek-gc iin bu gibi sonradan yaplan, paralara blnm ek sermaye yatrmlarn gerektirir. Makinelerin vb. ayn ksmlarnn bana gelebilecek hasar doal olarak raslansal olup, bu yzden gerektirecekleri onanm da gene raslansaldr. Bununla birlikte, azok sabit nitelikte olan ve sabit sermayenin mrnn eitli dnemlerine raslayan iki tr onarm genel onarmlardan ayrmak gerekir. Bunlar, ocukluk dnemi hastalklar ile ok daha fazla sayda olan orta-ya [sayfa s6] sonras dneminin hastalklardr. Szgelimi bir makine ok mkemmel bir biimde sipari edilmi olabilir, ama fiilen kullanlmas baz aksaklklar ortaya kartr ve bunlann daha sonra harcanan emekle giderilmeleri gerekir. te yandan bir makine ortaya noktasn ne kadar geerse, normal anp ypranmas o kadar fazla artm olur, ierdii malzeme o denli eskimi ve ie yaramaz hale gelmi olur, ve ortalama mrnn geri kalan ksmnda onu alr durumda tutmak iin gerekli onanmlar da o denli fazla ve nemli olur. Zamanndan nce lmeyi nlemek iin, gen ve gl bir insana kyasla, daha fazla tbbi harcama yapan yal bir adamn durumu da ayndr. Bylece, raslansal niteliine karn, onarm ii, sabit sermayenin mrnn eitli dnemlerine eit olmayan biimde dalmtr. Yukardaki aklamalardan ve makineler zerindeki onanm iinin genellikle raslansal niteliinden u sonular kar: Onanmlar iin fiilen emek-gc ve emek aletleri harcanmas, bu onaranlar gerektiren durumlar gibi, bir bakma, raslansaldr; gerekli olan onanmlann miktar, sabit sermayenin mrnn farkl dnemlerine eit olmayan biimde datlmtr. Dier bakmlardan sabit sermayenin ortalama mr hesaplanrken, ksmen temizleme ile (eklentilerin de temizlii dahil), ksmen de gerektii zamanlarda yaplan onanmlarla, srekli olarak iyi alr durumda tutulaca kabul edilmitir. Sabit sermayenin anp ypranmas yoluyla deer aktarm, ortalama mr zerinden hesaplanmakla bitlikte, bu ortalama mrn kendisi, bakm iin gerekli ek sermayenin srekli yatrlmas varsaymna dayanr. Ne var ki, bu fazladan yaplan emek ve sermaye harcamasyla eklenen deerin, ortaya kt anda, ilgili metalann fiyatna giremeyecei de aktr. rnein bir iplik fabrikatr, ipliini, o hafta, salt, ark knl156 Kari Marks Kapital II

di ya da kay koptu diye geen haftadan daha pahal satamaz. Tek bir fabrikada byle bir kaza oldu diye, ipliin genel maliyetleri hi bir ekilde deimemitir. Btn deer belirlemelerinde olduu gibi, burada da belirleyici ortalamalardr. Belli bir ikolunda yatrlm bulunan sabit sermayenin ortalama mr srasnda gerekli bakm ve onarm ilerinin ortalama hacmi ile, bu gibi kazalann ortalamasn deneyim gsterir. Bu ortalama harcama, ortalama mre datlr ve buna tekabl eden kesirsiz paralar biiminde rnn fiyatna eklenir; bylece, rnn satlmas yoluyla yerine konmu olur. [sayfa m] Bu biimde yerine konulan ek sermaye, harcan biimi dzensiz olmakla birlikte dner sermayeye aittir. Makinelerdeki her tr anzann hemen giderilmesi byk nem tad iin, nispeten byk her fabrika, normal fabrika gcne ek olarak, mhendis, marangoz, mekaniki, ilingir vb. gibi zel personel de istihdam eder. Bunlann cretleri, deien sermayenin bir ksm olup, emeklerinin deeri rne datlr. te yandan, retim aralar iin yaplan harcamalar, yukarda, sz edilen ortalama temeli zerinden hesaplanr; ki buna gre bu harcamalar, fiilen dzenli olmayan dnemlerde yatnldklan ve bu yzden de rne ya da sabit sermayeye dzensiz dnemlerde girdikleri halde, rnn deerinin daima bir ksmn olutururlar. Tam anlamyla onanmlara harcanan bu sermaye, birok bakmdan kendine zg bir sermayedir; ne dner ve ne de sabit sermaye olarak snflandnlabilirse de, cari giderler arasnda sayld iin dner sermayeye sokulmas daha doru olur. Defter tutma biimi, elbette ki, deftere geirilen fiili durumu hibir ekilde deitirmez. Ne var ki, birok ikolunun, genellikle allageldii gibi onarm maliyetlerini sabit sermayenin fiili anma ve ypranmasyla birlikte u ekilde hesapladklann da dikkate almak nemlidir: Yatrlm olan sabit sermaye 10.000 sterlin, dayankll da 15 yl olsun. Bu durumda yllk anma ve ypranma 6662/3 sterlindir. Ama deer kayb ancak on yllk bir dayankllk zerinden hesaplanr; bir baka deyile, sabit sermayenin anma ve ypranmas karl, retilen metalarn fiyatlarna, ylda 6662/3 sterlin yerine, 1.000 sterlin eklenir. Bylece, 333V3 sterlin onanm, vb. iin yedek olarak ayrlm olur. (10 ve

15 rakamlan salt bir rnek olmak zere seilmitir.) Sabit sermaye 15 yl dayanabilsin diye, bu miktar, onarmlar iin ortalama olarak harcanr. Byle bir hesaplama, doal olarak, onanmlar iin harcanan sabit sermaye ile ek sermayenin farkl kategorilere ait olmasn engellemez. Bu hesaplama biimine dayanlarak, rnein, buharl gemilerin bakm ve yenilenmeleri, iin asgari maliyet tahmininin ylda yzde 15 olduu kabul edilmi ve bu nedenle de yeniden-retim zaman 62/3 yl olmutur. 1860'larda ngiliz hkmeti, Peninsular and Oriental irketine, 6V4 yllk yeniden-retim zamanna tekabl eden, yllk yzde 16 orannda tazminat vermitir. Demiryollarnda bir lokomotifin ortalama mr 10 yldr ama, onarmlar hesaba katldnda deer kayb yzde [sayfa ss 12!/2 olarak alnmaktadr,
KarIMarks 157 Kapital I

bu da lokomotifin dayanklln 8 yla indirmektedir. Yolcu ve yk vagon-lannda ise yaplan tahmin yzde 9, ya da 11 Vg yllk bir dayankllktr. Sahipleri iin sabit sermayeyi temsil eden ve bu nitelikleriyle kiraya verilen ev ve dier nesnelerin kiralanmasnda, yasakoyucu, zamann, doal koullarn ve normal eskimenin sonucu olan normal deer kayb ile, evin normal mr ve normal kullanm srasndaki bakm iin zaman zaman gerekli grlen onanmlar arasnda her yerde bir ayrm yapmtr. Kural olarak bunlardan ilkini mal sahibi, ikincisini kirac karlar. Onanmlar, ayrca, sradan ve esasl onarmlar diye ayrlr. Bu esasl onarmlar, sabit sermayenin, maddi biimi ierisinde ksmen yenilenmesi-dir ve kira szlemesinde tersi aka, belirtilmedii takdirde, ayn biimde mal sahibinin omuzlanna yklenir. rnein ngiliz yasasn alalm: "te yandan, kirac, her yl, bunlar 'esasl' onanmlan gerektirmedii srece, kiralanan ey ve eklentilerini, havadan ve yatan korumann genel olarak 'sradan' onanmlar bal altna girebilecek onarmlan yapmann dnda, baka bir ykmllk tamaz. Kiralanan ey ve eklentilerin 'sradan' onanmlara konu olan ksmlan bakmndan bile, kiraland andaki ya, genel durumu dikkate alnmaldr; nk kirac, eski ve anm malzemeleri yenileriyle deitirmek zorunda olmad gibi, zaman ve olaan anp ypranmadan ileri gelen kanlmaz deer kaybn da telafi etmek zorunda deildir." (Holdsworth, The Law of Landlord and Tenant, s. 90 ve 91.) Anma ve ypranmann yerine konulmas ile bakm ve onanm iinden bsbtn farkl bulunan bir de sigorta vardr ve bu, olaanst doa olaylarnn, yangnn, selin, vb. yolat ykmlarla ilgilidir. Bunun, art-deerden karlanmas gereklidir ve bundan yaplan bir indirimdir. Ya da btnyle toplum asndan ele alndnda, srekli bir ar-re-tim, yani mevcut servetin yalnzca yerine konmas ve yeniden retilmesi iin zorunlu olandan daha byk lekte ve nfus artndan tamamen ayn bir retim yaplmas gerekir; bylece, kazalar ile doa glerinin yolat olaanst ykmlann karlanmas iin gerekli retim aralar elaltnda bulundurulmu olacaktr. Aslnda yerine konulmak zere gereksinme duyulan sermayenin ancak ok kk bir ksm yedek para fonunu ierir. En byk ksm, ksmen fiili genileme olan ve ksmen de, sabit [sayfa s9] sermayeyi reten sanayi dallarndaki normal retim hacmine ait bulunan, bizzat retim leinin genilemesini ierir. rnein bir makine fabrikas, ilerini, mterilerine ait fabrikalann her yl genileyebilecei ve bunlardan bir ksmnn daima, tm ya da ksm yeniden-retim gereksinmesi iinde olaca hesabna gre ayarlamak zorundadr. Toplumsal ortalamaya gre, anma ve ypranmann olduu kadar onarm maliyetlerinin de belirlenmesinde, eit koullar altnda ve ayn sanayi dalndaki eit byklkte sermaye yatnmlarnda bile, zorunlu olarak byk eitsizlikler grlr. Uygulamada bir makine vb., bir
158 Kari Marks Kapital II

kapitalistin elinde ortalama sreden fazla dayand halde, bir dierinde bu kadar uzun sre dayanmaz. Birinde onarm maliyetleri ortalamann zerinde, dierinde ise, altndadr, vb.. Ama anma ve ypranma ile onanm maliyetlerinden ileri gelen ve metalann fiyatlanna eklenen miktar ayndr ve ortalama ile belirlenir. Bu nedenle birisi bu ek fiyattan, gerekte eklediinden daha fazlasn elde ettii halde, dieri daha azn alm olur. Ayn ikolunda, emek-gcn ayn derecede smren eitli kapitalistlerin farkl kazanlanndan ileri gelen bu durum, btn tekiler gibi, art-deerin gerek niteliinin anlalmasndaki glkleri artrma eilimi tar. Gerek anlamyla onarm ve yerine konma ile bakm ve yenileme maliyetleri arasndaki snr izgisi olduka esnektir. rnein, demiryolculuunda, baz harcamalann onarmlar iin mi, yoksa yerine konmalar iin mi yapld, bunlann cari harcamalardan m, yoksa asl sermaye hissesinden mi karlanaca yolundaki bitip tkenmez tartmalann kkeni ite buradan gelir. Onarm harcamalarn gelir hesab yerine sermaye hesabna aktararak, temettleri yapay olarak iirmek, demiryolu ynetim kurulunun pek iyi bildii bir yntemdir. Bununla birlikte, deneyim, bu konuda en nemli ipulann salamtr. Lardner'e gre, rnein, bir demiryolunun ilk yllannda gerekli olan ek emek, "onanm olarak belirtilmemeli, demiryolu yapmnn esasl bir ksm olarak kabul edilmeli ve mali hesaplarda, gelire deil, sermayeye zimmet eklinde gsterilmeli, anma ve ypranmadan ya da trafiin ileyiinden ileri gelen hakl harcamalar olarak deil, yolun yapmndaki ilk ve kanlmaz eksikliklerden doan harcamalar diye dnlmelidir". (Lardner, loc. cit., s. 40.) "En salam yntem,

bu miktar, fiilen harcansn ya da harcanmasn, [sayfa 190] yllk gelirden, bu gelirin elde edilmesi iin zorunlu olarak ortaya kan deer kaybnn dlmesidir." (Captain Fitzmaurice, "Com-mittee of Inquiry on caledonian Raihvay", Money Market Reviev'da 1867'de yaynlanmtr.) Sabit sermayenin, yerine konma ve bakm olarak ayrlmas, hi deilse buhar gcyle yaplmayan tarmda fiilen olanaksz ve gereksizdir. Kirchhof a gre {Handbuch der landwirtschaftlichen Betriebslehre, Dresden 1852, s. 137), "fazla olmamakta birlikte ara ve gere (tarmsal ve dier gereler ve her trden iftlik aletleri) ikmalinin tam olduu durumlarda, bunlarn yllk anma ve ypranmas ile bakmnn, farkl koullara gre, genel bir ortalama olarak ilk stokun yzde 15 ila 25'i zerinden hesaplanmas adet haline gelmitir". Demiryollannda vagon ve lokomotiflerin onarlmas ile yenilenmesini birbirinden ayrmak olanakszdr. "Elimizdeki stoku say ile tutuyoruz. Ka tane lokomotifimiz varsa bu sayy koruyoruz. Bir tanesi mr dolar da alamaz hale gelir ve bir yenisini yapmak gerekirse, bunu, gelirden karlayarak elbetteki elden geldiince eskisinin malzemesinden yararlanarak yapyoruz ... eskisinden epey eyler kalyor; teKarl Marks 159 Kapital I

kerlekler, dingiller, kazanlar, ve aslnda eski lokomotifin byk bir ksm kalm oluyor." (T. Gooch, Chairman of Great Westem, Raihvay Co., R. C. on Raihvays s. 858, n 17327-17329.) "... Onarm, yenileme demektir; ben yerine konma szn kabul etmiyorum...; bir demiryolu irketi bir kez bir tat ya da lokomotif aidimi, bunu onarmak zorundadr ve bylece onun devaml almasn salam olur." (n 17784.) "... Lokomotifleri bu 8V2 peni ile sonsuza dek korumu oluruz. Biz lokomotiflerimizi yeniden yaparz. Bir lokomotifin tamamn satn almaya kalksanz, gereinden fazla para harcam olursunuz... el altnda daima bir ift tekerlek ya da dingil ya da lokomotifin bir ksm bulunur ve bylece bu, neredeyse yepyeni bir lokomotifin yapm giderlerini azaltm olur." (n 17790.) "u anda her hafta yeni bir lokomotif, ya da hemen hemen yeni saylabilecek bir lokomotif kartyorum; kazan, silindiri ya da gvdesi yeni bir lokomotif." (n 17823. Archibald Sturrock, Locomotive Superin-tendent of Great Northern Raihvay, R.C., 1867.) Yolcu vagonlan iin de ayn ey: "Zamanla btn lokomotifler ve vagonlar srekli onarlyor. Bir seferinde yeni tekerlekler, bir baka seferinde yeni bir gvde taklyor. En fazla [sayfa 1911 anmayla yzyze bulunan eitli hareketli ksmlar yava yava deitiriliyor; lokomotifler ile vagonlar ardarda bu gibi onanmlardan gee gee, ounda, ilk malzemeden en ufak bir ey kalmyor.... Bu durumda bile, yolcu vagonlan ile lokomotiflerin eski malzemesi u ya da bu lde dier vagonlara ya da lokomotiflere taklyor ve bunlar hi bir zaman tmyle sefer d kalmyor. Tanabilir sermaye bu nedenle, srekli yeniden-retim durumu ierisinde diye kabul edilebilir; ileriki bir dnemde yolun btnyle yeniden denmesini gerektiren durum, burada, vagon ve lokomotiflerde her yl yava yava yaplm olmaktadr. Bunlann varl uzun sreli olmakta ve,srekli genleme halinde bulunmaktadrlar. (Laraner, op. cit., s. 115-16.) Lardner'in burada demiryolu ile ilikili olarak anlatt bu sre, tek bir fabrikaya uygun dmez, ama tek bir sanayi dalnn tm ve hatta toplumsal lekte ele alndnda toplam retim ierisindeki onarmlarla iice gemi sabit sermayenin srekli ve ksmi yeniden-retimi-ne bir rnek olarak pekala gsterilebilir. Becerikli ynetim kurullarnn, temett karmak amacyla onarm ve yerine koyma terimlerinden yararlanmakta gsterebilecekleri cretin bir kant ite udur. R. P. Williams'n okuduu yukarda sz edilen bildiriye gre, eitli ngiliz demiryolu irketleri, daimi yol ve binalann onanm ve bakm iin (ylda ngiliz mili bana), birka yln ortalamas olarak gelir hesabndan u miktarlan dmlerdir: London & North Western............ 370 Midland.......................... 225 London & South Westem........... 257
160
Kari Marks Kapital II

Great Northern.................... 300 Lancashire & Yorkshire............. 377 South Eastem..................... 263 Brighton.......................... 266 Bu farklar, ancak pek kk lde, fiili harcamalardaki farklardan ileri gelmitir; hemen hepsi, gider kalemlerinin, sermaye ya da gelir hesabna zimmet gsterilmesini gerektiren farkl hesap yntemlerinden ileri gelmektedir. Williams, uzun uzun, iyi bir temett iin gerekli olmas nedeniyle daha az gider ve bu gideri karlayabilecek daha byk bir gelir olmas nedeniyle de daha yksek gider gsterildiini anlatmaktadr. Baz durumlarda anma ve ypranma ve bu nedenle de [sayfa 192] bunlarn yerine konmas o derece kktr ki, onarm giderleri dnda herhangi bir gider gsterilemez. Lardner'in demiryolculuktaki sanat ya-planna ilikin olarak aadaki szleri genellikle, doklar, kanallar, demir ve ta kprler vb.

gibi btn dayankl yaplar iin geerlidir. "Daha salam yaplar zerinde zamann yava yava yapt etkiler nedeniyle ortaya kan anma ve ypranma, ksa dnemlerde bakld zaman neredeyse hi grnmeyen ama diyelim yz yl gibi uzun bir zaman gemesi halinde, hatta en salam yaplann bile bazlannn ya da tmnn yeniden yaplmasn zorunlu klabilir. Bu deiiklikler, evrendeki byk cisimlerin hareketlerinde yeralan, devresel ve asrlk eitsizliklere uygun bir biimde benzetilebilir. Zamann, kprler, tneller, kemerli kprler, vb. gibi demiryollarndaki daha byk sanat yaplar zerindeki etkisi, bize, asrlk olarak adlandrlan anma ve ypranma rnekleri salar. Ksa aralklarla yaplan tm onanm ya da yeniden yapmla giderilen daha hzl ve gzle, grlr bozulmalar ise, devresel eitsizliklerin benzeridir. Yllk onarmlar, daha salam ve dayankl yaplarda ilerinde zaman zaman ortaya kan olaan hasarlan kapsar; ama bu onarmlar dnda, zaman, bu yaplar zerinde bile etkisini gsterir ve ne denli uzak olursa olsun yle bir dnem gelir ki, yeni batan yapmlarn zorunlu klan bir duruma debilirler. Mali ve ekonomik ynden byle bir dnem, belki de, bunun, bugnk hesaplara katlmasn gerektirmeyecek kadar uzaktr ve bu yzden de burada bu konuya yalnzca deinmek yeterlidir." (Lardner, loc. cit., s. 38,39.) Bu szler, asrlk dayankllktaki btn benzer yaplar iin de geerlidir ve bu yzden de, yatnlan sermayenin anma ve ypranma ile orantl biimde yava yava yerine konmasna gerek yoktur, yalnzca yllk ortalama bakm ve onarm giderlerinin, rnn fiyatlarna aktanlmas yeterlidir. Grdmz gibi, sabit sermayenin anma ve ypranmasnn yerine konmas iin geri dnen parann byk bir ksm her yl ya da hatta daha ksa aralklarla kendi maddi biimine tekrar evrilmekle birlikte,
KarIMarks 161 Kapital I

gene de tek tek her kapitalist, sabit sermayesinin ancak aradan birka yl getikten sonra btnyle yerine konulan ksmnn yeniden-retimi iin bir itfa fonuna gerek duyar. Sabit sermayeyi oluturan ksmlardan epeycesi, kendilerine zg nitelikleri nedeniyle, bunlarn yava yava yeniden [sayfa 193] retilmelerine olanak yoktur. Ayrca, yeniden-retimin, ksa aralklarla yeni stokun, deer kaybna uram, eski stoka eklenmesi biiminde para para yaplmas halinde, bile, sanayi dalnn kendine zg niteliine bal olarak, daha nce u ya da bu miktarda bir parann birikmi bulunmas, bu yerine koymann gerekletirilebilmesi iin gereklidir. Bu ama iin yalnzca herhangi miktarda bir para yeterli deildir; belirli bir miktar gereklidir. Eer biz, bu sorunu, daha sonra ele alacamz kredi sistemini* hi hesaba katmakszn, parann basit dolam varsaymna dayanarak incelersek, bu hareketin mekanizmas yledir: Toplumdaki mevcut parann bir ksm ylm olarak srekli atl kalrken, dier ksmnn dolam arac ya da dorudan doruya dolaan parann ivedi yedek fonu ilevlerini yerine getirmesi durumunda, toplam para kitlesinin ylma ve dolam aracna blnme orannn srekli deitii gsterilmiti (Buch I, Kap III, 3a). imdi ele aldmz durumda, nispeten byk kapitalistlerin elinde olduka byk miktarlarda ylm olarak birikmi olmas gereken para, sabit sermaye satnalnmas iin bir anda dolama sokulmaktadr. Sonra, bu, toplumda tekrar dolam arac ve ylma olarak blnr. Sabit sermayenin deerinin anmas ve ypranmas orannda, kendi k noktasna geri akmasna araclk eden itfa fonu yoluyla, dolamdaki parann bir ksm, sabit sermayenin satn alnmas zerine yl-paras dolam aracna dnp kendisinden km bulunan ayn kapitalistin elinde, uzun ya da ksa bir dnem iin tekrar bir ylma oluturur. Bu, toplumda bulunan ve srasyla nce dolam arac ilevini yapan, sonra da bir ylma olarak dolamdaki para kitlesinden tekrar ayrlan ylmann srekli deien bir dalmdr. Modern sanayi ve kapitalist retimin gelimesiyle zorunlu olarak paralel giden kredi sistemindeki gelime ile bu para artk ylm olarak deil, sermaye olarak hizmet eder; ne varki, bu hizmeti sahibine deil, emrine girdii dier kapitalistlere yapar, [sayfa 194]
* Kapitalist kredi sistemi, Kapital'in nc cildinin drdnc ve beinci ksmlarnda ele alnmtr. -Ed.
162 Kari Marks Kapital II

DOKUZUNCU BLM YATIRILAN SERMAYENN TOPLAM DEVR DEVR EVRMLER RETKEN sermayeyi oluturan ksmlardan sabit ve dner sermayelerin, eitli biimlerde ve eitli srelerde devrettiklerini, ayrca bir iletmenin sabit sermayesinin eitli ksmlarnn, farkl dayankllklarna ve dolaysyla farkl yeniden-retim zamanlarna bal olarak, farkl devir srelerinin olduunu grdk. (Ayn iletmede kullanlan dner sermayenin farkl ksmlannn devrindeki gerek ve grnteki farkllklar iin bu blmn sonundaki 6 nolu paragrafa baknz.) 1) Yatnlan bir sermayenin toplam devri, kendisini oluturan eitli ksmlarn ortalama devridir; bu sermayenin dolam biimi ilerde gsterilmitir. Bu yalnzca farkl, zaman dnemleri sorunu olduuna gre, bunlann ortalamasn hesaplamaktan daha kolay hi bir ey yoktur. Ama: 2) Burada, yalnz nicelik deil, bir de nitelik fark vardr. retim srecine giren dner sermaye, btn deerini rne ak-tanr ve bu nedenle, retim srecinin kesintisiz yrmesi iin, rnn satyla, srekli ayn olarak yerine konulmas gerekir, [sayfa 195]

retim sKarl Marks 163 Kapital I

recine giren sabit sermaye, deerinin ancak bir ksmn (anan ve ypranan ksmn) rne aktanr ve bu anma ve ypranmaya karn retim srecinde ilev yapmaya devam eder. Bunun iin de, eitli uzunluktaki zaman aralklar gemedike ayn olarak yerine konmasna, hi deilse dner sermaye kadar sk bir biimde konmasna gerek yoktur. Bu yerine koyma zorunluluu, yeniden-retim sresi, sabit sermayenin eitli ksmlar iin yalnzca nicel ynden farkl olmakla kalmaz, daha ncede grdmz gibi, sabit sermayenin daha uzun mrl olan dayankl bir ksm, her yl ya da daha ksa aralklarla yerine konulabilir ve ayn olarak sabit sermayeye eklenir. Farkl zellikler tayan sabit sermaye durumunda, yerine konma, ancak dayankllk sresinin sonunda hep birden olabilir. te bu nedenle, sabit sermayenin eitli ksmlanna zg devirlerin, badak bir devir biimine indirgenmesi zorunludur; yle ki, yalnzca nicelik bakmndan, yani devir sreleri bakmndan farkl kalsnlar. Eer k noktas olarak, srekli retim sreci biimi R ... R'yi alrsak, bu nicel zdelik meydana gelmez. nk, dier eleri gerektirmedii halde R'nin belirli elerinin srekli ayn olarak yerine konmas gerekir. Bununla birlikte P... P' biimi, kukusuz bu devir zdelii verir. Szgelimi, her yl deerinin onda-biri, yani 1.000 sterlini her yl paraya evrilen, on yllk mre sahip 10.000 sterlin deerinde bir makineyi ele alalm. Bu 1.000 sterlin, bir yl ierisinde para-sermayeden, retken sermayeye ve meta-sermayeye evrilmi, ve sonra da tekrar buradan para-sermayeye evrilmitir. 1.000 sterlin, eer biz dner sermayeyi para-biimi ierisinde incelersek, tpk bu sermaye gibi ilk balang biimine, para-biime dnmtr; burada, 1.000 sterlinlik bu para-sermayenin, yln sonunda bir makinenin maddi biimine bir kez daha dntrlp dntrlmemesinin nemi yoktur. Yatrlan retken sermayenin toplam devrini hesaplarken bu nedenle biz onun btn elerini, para-biimi ierisinde sabit tutuyoruz ve bylece bu biime dn, devri tamamlanm oluyor. Deerin bu parabiiminin yalnzca hesap paras olduu srekli retim srecinde bile deerin daima para olarak yatnlm olduunu varsayyoruz. Bylece ortalamay, hesaplayabiliriz. 3) Demek oluyor ki, yatrlan retken sermayenin ok daha byk, ksmn, yeniden-retim ve dolaysyla da devir dnemi [sayfa 196] birok yln gemesini kapsayan sabit sermaye oluturduu halde, yl boyunca devredilen sermaye-deer, dner sermayenin ayn yl ierisindeki ardar-da devirleri nedeniyle, yatrlm bulunan toplam deerden daha byk olabilir. Sabit sermayenin 80.000 sterlin ve yeniden-retim dneminin 10 yl olduunu kabul edersek, bunun 8.000 sterlini her yl kendi para-bi-imine dner ya da bu 80.000 sterlin, devrinin onda-birini tamamlam olur. Gene diyelim, dner sermaye 20.000 sterlin olsun ve devrini ylda be kez tamamlasn. Bu durumda toplam sermaye 100.000 sterlin olur.
164 Kari Marks Kapital II

Devredilen sabit sermaye 8.000, devredilen dner sermaye be defa 20.000; yani 100.000 sterlindir. yleyse, bir ylda devredilen sermaye 108.000 sterlin, yani yatnlan sermayeden 8.000 sterlin fazladr. Sermayenin 1 + 2/25'i devredilmitir. 4) ite bunun iin, yatrlan sermayenin deerinin devir zaman, fiili yeniden-retim zamanndan ya da kendisini oluturan ksmlann fiili devir zamanlanndan farkldr. Diyelim, 4.000 sterlinlik bir sermaye ylda be kez devretmi olsun. Devredilen sermaye, bylece be kez 4.000, yani 20.000 sterlin olur. Ama her devir sonunda yeniden yatnlmak zere dnen miktar 4.000 sterlinlik ilk yaplan sermayedir. Bykl, yeni batan sermaye ilevini yerine getirdii sredeki devir says ile deimemitir. (Artdeerden ayr olarak.) yleyse, 3 nolu rnekte, bir yln sonunda, kapitalistin eline dnd varsaylan miktarlar unlardr: (a) sermayenin dner ksmlanna tekrar yatrd 20.000 sterlin tutan bir deerler toplam ile () yatrlm bulunan sabit sermaye deerden, anma ve ypranmayla serbest kalm bulunan 8.000 sterlin tutarnda bir miktar; ayn anda bu ayn sabit sermaye, retim srecinde kalr, ama 80.000 sterlin yerine 72.000 sterline inmi bir deer olarak. te bunun iin, yatrlm bulunan sabit sermaye mrn tamamlayp, rn ve deer yaratcs ilevi son bulup yerine konmas gerei duyulana kadar, retim srecinin daha dokuz yl devam etmesi gerekecektir. Yatnlan sermaye-deer yleyse bir devirler evriminden gemek zorundadr; rneimizde, on yllk bir devirler evriminin tamamlanmas gerekir ve bu evrim, kullanlan sabit sermayenin mr, yani yeniden-retim ya da devir zaman ile belirlenir.isayfa 197] KULLANILAN sabit sermayenin deer bykl ile dayankll, kapitalist retim biiminin gelimesiyle birlikte gelitiine gre, sanayi ile sanayi sermayesinin mr her belirli yatrm alannda, birok yl, diyelim ortalama on yl kapsayacak ekilde uzar. Sabit sermayenin gelimesi, bir yandan bu mr uzatt halde, te yandan da, bu mr, kapitalist retim tarznn gelimesiyle ayn ekilde devaml olarak hz kazanan retim aralarndaki srekli devrimler ile ksalr. Bu, retim aralarnda bir deiiklik ve bunlar fiziki olarak tkenmeden ok nce manevi deer kayb nedeniyle, srekli yenilenmeleri zorunluluunu getirir. Modern sanayiin temel dallarnda bu yaam evriminin ortalama

on yl olduu varsaylabilir. Ne var ki, biz, burada, kesin rakamlar ile ilgili deiliz. u kadan aktr: bu sre ierisinde sermayenin sabit ksm tarafndan hareketsiz tutulduu birka yl kapsayan birbiriyle bantl devirler evrimi, devresel bunalmlara maddi bir temel salar. Bu evrim srasnda, iler, birbirini izleyen durgunluk, orta derecede faaliyet, hzlanma ve bunalm dnemlerinden geer. Sermayenin yatrlm olduu dnemlerin birbirlerinden ok farkl olduu ve zaman bakmndan akmaktan ok uzak bulunduklan dorudur. Ama bir bunalm, daima geni yeni
Kari Marks 165 Kapital I

yatrmlarn k noktasn oluturur. Bu nedenle, bir btn olarak toplumun bak asndan, bir sonraki devir evrimine azok yeni bir maddi temeli salarlar.22a 5) Devirlerin hesaplanmas konusunda bir Amerikal iktisat yle diyor: "Baz ikollarnda, yatnlan btn sermaye, bir yl ierisinde birka kez devreder ya da dolar. Dierlerinde, bir ksm bir ylda birden daha fazla, teki ksm daha az devir yapar. Kapitalistin, btn sermayesi elinden geerken ya da bir devir yaparken tamamlad ortalama sreye gre krlarn hesaplamas gerekir. rnein, belli bir ikolunda i yapan bir kimsenin sermayesinin yansn binalara ve makinelere yatrdn kabul edelim; bylece bu ksm ancak on ylda bir kez devreder; sermayesinin drtte-biri, avadanlnn vb. maliyeti, iki ylda bir devir yapsa, geriye kalan ve cretlerin denmesiyle malzeme satn alnmasnda kullanlan geriye kalan drtte-bir de bir ylda iki devir yapm olsa. Ve diyelim tm sermayesi 50.000 [sayfa i9s sterlin olsa, bu durumda yllk harcamas: 25.000 : 10 2.500 $ 12.500:2 6.250 $ 12.500x2 25.000 $ 33.750 $ ... ve sermayesinin devrettii ortalama sre aa yukar onalt ay olacaktr.* ... Bir baka durumu alalm, ... tm sermayesinin diyelim drtte-biri on ylda, drtte-biri bir ylda, yars ylda iki kez dolamda bulunsa. Bu durumda yllk harcamas: 12.500:10 = 1.250$ 12.500 = 12.500$ 25.000 x 2 = 50.000 $ Bir ylda devreden = 63.750 $ olacaktr." (Scrope, Pol. Econ., edit. Alonzo Potter, New York, 1841, s. 142, 143.)** 6) Sermayenin eitli ksmlarnn devrindeki gerek ve grnrdeki farkllklar. Ayn Scrope ayn pasaj da yle diyor: "Bir fabrikatrn, iftinin
22a

"Kentsel retim gnlk bir evrime, krsal retim ise tersine yllk bir evrime baldr." (Adam G. Mller. Die Elemente der Staatskunst, Berlin 1809, III, s. 178,) Bu, romantik okulun benimsedii safa bir sanayi ve tarm anlaydr. * Elyazmasnda Marx, sermayenin devir sresini hesaplamaktaki byle bir yntemin yanllna iaret ediyor. Yukardaki alntda verilen (16 aylk) ortalama devir sresi, 50.000 sterlinlik toplam sermaye zerinden yzde 7,5'luk bir kr alnmasna gre hesaplanmtr. Kr dldnde, sermayenin devri 18 aya eittir. -Ed. ** Sz edilen kitap. A. Potter'in Political Economy, Its Objects, Uses, and Principles, New York 1840, adl kitabdr. Yazarn "lanna" gre, kitabn ikinci ksm, byk lde, G. J. P. Scrope'nn, The Principles of Political Economy, London 1833 adl yaptnn (A. Potter'in yapt birok deiikliklerle) yeniden basmdr. -Ed.
166 Kari Marks Kapital II

ya da tccarn, emeki cretlerinin denmesi iin yatrd sermaye, senet ya da satlannn haftalk dentileriyle (eer adamlarna haftalk deme yaplyorsa), belki de haftada bir kez en hzl biimde devreder. Malzeme ile elindeki stoklara yatrd sermaye, eit kredilere gre satn ald ve satt varsaylarak, birini satn ald ve dierini satt sreler arasndaki tketilen zamana bal olarak bir ylda belki iki, belki de drt kez dnerek, daha yava dolamda bulunur." Gerelerine ve makinelerine yatrd sermaye, bir dizi ilemler sonucu eskiyen pek ok avadanlk olmasna karn, ortalama olarak belki de ancak be ya da on ylda bir kez dnerek, yani tketilip ve yenilenerek, ok daha yava dolar. Fabrika, iyerleri, depo, ambar gibi binalara, yollara, sulama vb. ilevine yatnlan sermaye, neredeyse hi dolamyormu gibi grnr. Ama gerekte bu eyler, tpk dier saydklanmz kadar, retime katkda [sayfa 199] bulunarak tamamyla tketilir ve reticinin faaliyetlerine devam edebilmesi iin yeniden-retilmeleri gereklidir; ancak u farkla ki, bunlar, tekilerden daha yava bir tempoda tketilir ve yeniden-retilir... ve bunlara yatrlan sermaye belki her yirmi ya da elli ylda devreder." [s. 141-142.] Scrope,burada, tek tek kapitalist iin deme sreleri ve kredi koullannn ortaya kard dner sermayenin belli ksmlannn akndaki fark ile, sermayenin niteliinden ileri gelen devirlerdeki fark birbirine kantrmaktadr. cretlerin, karl denen satlar ya da senetlerle salanan haftalk gelirlerden, haftalk olarak denmesi gerektiini sylemektedir. Burada her eyden nce, deme vadesinin uzunluuna, yani cretler ister haftalk, isterse aylk, aylk, alt aylk, vb. densin, emekinin kapitaliste vermek zorunda bulunduu kredinin sresine bal olarak cretlerin kendisiyle ilikili olarak baz farkllklarn ortaya kt gzden rak bulundurulmamaldr. Bu durumda, daha nce aklanan yasa, u biimde geerli olmaktadr: "btn dnemsel demeler iin gerekli deme

arac miktan" (dolaysyla, bir seferde yatnlmas gerekli olacak para-sermaye miktar) "bu dnemlerin uzunluu ile ters* orantldr." (Buch I, Kap. III, 3b, Seite 124.) kinci olarak, retim srecinde, haftalk rne tmyle giren haftalk emein katt yalnzca yeni deer deildir, ayrca haftalk rnn tkettii ham ve yardmc maddelerin deeri de rne katlmtr. Bu deer, kendisini ieren rnle birlikte dolar. rnn sat yoluyla para biimini alr ve tekrar ayn retim elerine dnmek zorundadr. Bu, ham ve yardmc maddeler iin olduu kadar, emek-gc iin de geerlidir. Ne varki, daha nce de grdmz gibi (Blm. VI, II, 1) retimin sreklilii, farkl sanayi kollan iin farkl retim aralar ikmalini gerektirdii gibi, bir ve ayn ikolu iin, rnein kmr ve pamuk gibi, dner sermayenin bu esinin farkl ksmlar iin, gene farkl retim aralan ikmalini gerektirir. Dolaysyla, bu malzemelerin srekli ayn olarak yeri* Bunun bir yaz hatas olduu bellidir; burada ters deil doru bir orant vardr. -Ed.
Kari Marks Kapital II

167

ne konulmas gerekmekle birlikte, daima yeniden satn alnmalar zorunluluu yoktur. Bunlarn ne srelerde satn alnaca, mevcut stokun hacmi ile [sayfa 200] bunlann tketilmeleri iin geecek zamana baldr. Emek-gc konusunda ise byle bir ikmal bulundurulmasna gereklilik yoktur. Sermayenin emek-gcne yatnlan ksmnn tekrar paraya evrilmesi, ham ve yardmc maddelere yatrlan ksm ile elele gider. Ama, parann bir yandan emek-gcne, te yandan hammaddeye evrilmesi, bu iki enin satn alnma ve deme koullarndaki zellik nedeniyle, yani birinin uzun sreler iin retken ikmal olarak, dierinin, emek-gcnn, daha ksa dnemler, diyelim bir haftalna satn alnmas nedeniyle ayn ayr cereyan eder. te yandan, kapitalist, retim iin gerekli maddelerin yansra bir de son biimini alm meta stoku bulundurmak zorundadr. Sat glklerini bir yana brakalm. Belli bir miktar mal, diyelim sipari zerine retilmek durumundadr. Bunlarn son blm hl retilirken, son biimini alm bulunan rnler sipari tamamlanana kadar depolarda bekler. Dner sermayenin devrindeki dier farkllklar, ayn elerinin dierlerinden daha uzun sre retim srecinin baz hazrlk aamalannda (kerestenin kurutulmaya braklmas, vb.) kalmak zorunda olmasndan ileri gelir. Scrope'un burada iaret ettii kredi sistemi, ticari sermaye ile birlikte, bireysel kapitalistler iin devri deitirir. Toplumsal lekte bu, ancak, yalnz retimi deil, tketimi de hzlandrmad lde devri deitirir, [sayfa 201]
168
Kari Marks Kapital II

ONUNCU BOLUM SABT VE DNER SERMAYE TEORLER FZYOKRATLAR VE ADAM SMITH O.UESNAY'DE, sabit sermaye ile dner sermaye arasndaki ayrm, kendisini, avances primatives ve avances

annuelles olarak gsterir. O, doru olarak, bu aynm, retken sermaye ierisinde var olan, retim sreci ierisine dorudan katlan sermaye olarak gsterir. Tarmda kullanlan sermayeyi, ifti sermayesini, gerekte biricik retken sermaye olarak grd iin, bu aynmlan yalnzca ifti sermayesi iin ortaya koymutur. Sermayenin bir ksmnn yllk devir dnemi ile, dier ksmnn yllktan daha uzun (on yllk) devir dneminin nedeni de budur. Gelime srasnda fizyokratlar, bu ayrmlan, zaman zaman dier tr sermayelere ve genellikle sanayi sermayesine de uyguladlar. Yllk yatnm-lar ile, daha uzun sreli dierleri arasndaki ayrm, toplum iin nemini ylesine korur ki, Adam Smith'ten sonra bile birok iktisat bu tanma dnerler. Bu iki tr yatrm arasndaki fark, yatrlan para, retken sermayenin elerine dntrlmeden ortaya kmaz. Bu, yalnzca, retken-sermaye ierisinde bulunan bir farktr. te [sayfa202] bunun iin, paray, ya
Kari Marks 169 Kapital I

balang ya da yllk yatrmlar arasna koymak Quesnay'in hi aklna gelmemitir: retim iin yatrmlar, yani retken sermaye olarak bunlarn her ikisi de, paraya olduu kadar, pazarda bulunan metalara da kart durumda bulunurlar. Bundan baka, retken sermayenin bu iki esi arasndaki fark, Quesnay'de, doru olarak, bunlarn, son biimini alan rnn deerine girilerindeki farkl biime, dolaysyla da bunlarn deerlerinin, rnlerin deerleriyle birlikte farkl biimde dolamlarna ve bylece, birinin deeri ylda btnyle yerine konduu halde, dierinin deeri hem ksmen ve hem de daha uzun aralklarla yerine konduu iin, yerine konma ya da yeniden-retimlerindeki farkl biime indirgenmitir.23 Adam Smith tarafndan yaplan tek gelime, kategorilerin genelletirilmesidir. Onunla artk bu, tek bir zel sermaye biimine, ifti sermayesine deil, retken sermayenin btn biimlerine uygulanr. Bylece doal olarak, bunu, tarmdaki, yllk bir devir ile, iki ya da daha fazla yllara ait devir arasndan karlan ayrmn yerini, farkl devir dnemlerindeki genel ayrmlar ald, ve sabit sermayenin bir tek devrinin, dner sermayenin devir dnemi ister yllk, ister daha fazla ya da az olsun bunun devir dnemlerine baklmakszn, daima bu sermayenin birden fazla devri kapsadn izler. Bylece Adam Smith'te, avances annuelles dner sermayeye, avances primitives sabit sermayeye

kendilerini dntrr. Ne var ki, ondaki gelime, bu kategorilerin genelletirilmesiyle snrlanmtr. Ondaki uygulama, Quesnay'den ok daha dk dzeydedir. Smith'in aratrmasnn ortaya koyduu kat ampirik biim, daha balangta, aklktan yoksundur: "Bir sermayenin, kullanana bir gelir ya da kr salamak zere kullanlabilecei iki [sayfa 203] farkl yol vardr."* (VVealth ofNations, Book II, Chap. I, s. 189, Aberdeen edition, 1848.**) Sermaye ilevlerini yerine getirmek ve sahibine art-deer salamak zere bir deerin yatrlabilecei yollar, sermayenin yatnm alanlan
23

Kars: Quesnay, Analyse du Tableau Economique (Phsiocrates, ed Daire, I partie, Paris 1846). rnein burada unlar okuyoruz: "Yllk yatrmlar, tarmda kullanlan emek iin her yl yaplan harcamalar ierir; bu yatrmlarn, iftilik giriiminin kurulmas iin fon oluturan ilk yatrmlardan ayrlmas gerekir." (s. 59) Daha sonraki fizyokratlarn yaptlarnda bu yatrmlara bazan dorudan doruya sermaye denmitir: Capital ou avances. Dupont de Nemours, Maximes du Docteur Quesnay, ou Resume de ses Principes d'Economie Sociale (Daire, I. s. 391); ayrca Le Trosne yle yazar: "nsan emeinin yaratt ilerin, ok ya da az dayankl olmasnn sonucu olarak, bir ulus, yllk yeniden-retiminden bamsz nemli bir servet fonuna sahip olur ve bu fon bir sermayeyi oluturur; uzun bir sre sonunda biriken ve balangta rnle denen bu sermaye devaml olarak korunmu ve oalmtr." (Daire. II. s. 928-29) Turgot, sermaye deyimini yatrmlar iin daha dzenli kullanr ve fabrikatrlerin yatrmlarn iftilerinki ile daha da fazla zdeletirir. (Turgot, Reflexious sur la Formation et la Distribution des Richesses, 1766.) * Marx, trnak iindeki tmceyi (bkz: Das Kapital, Buch II. MVerke 24, Dietz Verlag, Berlin 1963) ngilizce olarak aktarmtr, f. ** Smith'in yaptndan yaplan alntlarda, Marx'n sayfa numaras gstermedii durumlarda, editr, sayfa referanslarn keli parantez iersinde, An Inquiry into the Nature and Causes of the MVealth ofNations; A New editon in four volumes adl, 1843 Londra basml yapttan vermitir. Smith'ten yaplan bu ve dier btn alntlar bu basm ile kontrol edilmitir. - Ed.
1 70 Kari Marks Kapital II

kadar farkl ve eitlidir. Bu, sermayenin yatnlabilecei farkl retim dallar sorunudur. Bu biimde ortaya konulduunda sorun daha ok eyi kapsar. retken sermaye olarak yatnlmam bile olsa, deerin sermaye olarak, rnein faiz getiren sermaye, tccar sermayesi vb. olarak, sahibi iin ilev yapma biimi sorununu ierir. Bu noktada, asl inceleme konusundan, yani farkl yatrm alanlanndan ayr olarak, retken sermayenin farkl elerine ayrlmasnn, bunlarn devirlerini nasl etkiledii sorunundan daha ok uzaktayz.. Adam Smith hemen devam ediyor: "nce, o, mallarn elde edilmesinde, yapmnda ya da satn alnmasnda ve tekrar bir kr ile satlmasnda kullanlabilir."* [Vol. II, s. 254.] Burada, bize, o, sermayenin, tarmda, sanayide ve ticarette kullanlabileceinden baka bir ey anlatm olmuyor. Bunun iin de, ticaret gibi, sermayenin dorudan retim srecine katlmad, dolaysyla da retken sermaye olarak ilev yapmad bir alan da ierisine alan eitli sermaye yatnm alanlanndan szetmek-tedir. Byle yapmakla, fizyokratlarn retken sermaye ierisindeki ay-rmlan ve bunlarn devir zerindeki etkilerini dayandrdklan temeli bir yana brakm olmaktadr. Dahas var. O, salt rn ve deer yaratma srecinde bulunan retken sermayedeki farkllklan ilgilendiren ve bu yzden de bu sermayenin devri ile yeniden-retiminde farkllklara yo-laan bir sorunda, tccar sermayesini rnek olarak kullanyor. Devam ediyor: "Bu biimde kullanlan sermaye, onu kullanann mlkiyetinde kald ya da ayn biim ierisinde devam ettii srece, onu kullanana, gelir ya da kr getirmez"** [Vol. II. s. 254.] "Bu biimde kullanlan sermaye!" Ama Smith, tarma, sanayie yatrlan sermayeden szediyor ve sonra da bize bu [sayfa 204] biimde kullanlan sermayenin sabit ve dner sermayeye ayrldn sylyor! Sermayenin bu biimde yatnlmas, onu, sabit ya da dner sermaye yapamaz. Yoksa o, mal retimi ve retilen mallar krla satmak iin kullanlan sermayenin, mallara dntkten sonra satlmas gerektiini ve bu sat aracl ile, nce satcnn mlkiyetinden satnalann mlkiyetine gemesi, sonra da maddi biiminden, mallardan, para-biimine deimesi gerektiini ve bu yzden de, sahibinin mlkiyetinde kald ya da ayn biim ierisinde devam ettii srece sahibine yararl olmadn m sylemek istiyor? Bu durumda, her ey una vanyor: Eskiden, retim srecine zg bir biim ierisinde, retken sermaye biiminde ilev yapan sermaye-deer, imdi dolam srecine zg biimler ierisinde meta-sermaye ve para-sermaye olarak ilev yapan ve bu srete artk ne sabit ve ne de dner sermaye olarak bulunmaktadr. Ve bu, ham ve yardmc maddeler, yani dner sermaye tarafndan eklenen deer eleri ile, emek aletlerinin anmas ve ypranmas, yani sabit sermaye tarafndan
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f. ** Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
KarIMarks 171 Kapital I

eklenen deer elerine de ayn lde uygulanr. Bu yoldan, sabit ve dner sermaye arasndaki farka bir adm bile yaklam olmuyoruz. Bundan baka: "Tccarn mallar, bunlan para karlnda satmadan, kendisine, gelir ya da kr salamayaca gibi, para da, tekrar mallarla deitirilene kadar pek az gelir ya da kr salar. Sermayesi srekli olarak bir biim ierisinde ondan gitmekte, bir baka biim ierisinde ona dnmektedir, ve ite ancak byle bir dolam ya da ardarda deime yoluyladr ki, sermayesi ona bir kr salayabilir. Bu nedenle bu tr sermayelere, ok yerinde olarak dner sermayeler denebilir."* [Vol. II, s. 254.]

Adam Smith'in burada dner sermaye dedii eye, ben, dolam sermayesi demek isterim; dolam srecine, deiim yoluyla (bir z deiimi ve bir el deiimi), bir biim deiiklie ilikin bir biim ierisindeki sermaye; ve dolaysyla, retim srecindeki biiminden, yani retken sermaye biiminden farkl olarak meta-sermaye ve para-sermaye. Bunlar, sanayi kapitalistinin sermayesini bltrd farkl trler deil, yatrlan ayn sermaye-deerin curiculum vitae'si srasnda, tekrar tekrar brnd ve ardarda syrld farkl biimlerdir. Adam Smith, bunu, sermaye-deerin dolam alannda, birbirini izleyen biimlerin [sayfa 205] izdii dairesel yrngesinde, sermaye-deer, retken sermaye biiminde bulunduu halde ortaya kan biim farkllklan ile bir araya koymaktadr -ve bu fizyokratlara kyasla byk bir gerilemedir-; ve bunlar, retken sermayenin farkl elerinin, deerlerin olumasna farkl biimde katlmalarndan ve deerlerini rne farkl biimde aktarmalarndan ileri gelir. Bir yandan dolam alannda retken sermaye ile sermayenin (meta-sermaye ile parasermayenin), te yandan da sabit sermayenin dner sermaye ile bu ekilde kantnlmasnn sonularn aada greceiz. Sabit sermaye olarak yatnlan sermaye-deer, rn tarafndan, dner sermaye olarak yatnlm olan kadar dolatnlr ve her ikisi de, meta-sermayenin dolam ile ayn lde parasermayeye evrilir. Fark, yalnzca u olguda yatar ki, sabit sermayenin deeri para para dolar ve bu yzden de, uzun ya da ksa aralklarla para para yerine konulmak, maddi biimi ierisinde yenidenretilmek zorundadr. Adam Smith, dner sermaye ile, burada, dolam sermayesinden baka bir eyi anlatm olmuyor; yani dolam sreci ile ilgili biimler ierisindeki sermaye-deer (meta-sermaye ve para-sermaye), zellikle kt seilmi rnei ile gsterilmi oluyor. Bu ama iin, hi bir ekilde retim srecine ait olmayp yalnzca dolam alannda grlen ve salt dolam sermayesinden -tccar sermayesinden- ibaret bulunan bir sermaye trn seiyor. Setii sermayenin hi bir ekilde retken sermaye roln oynamad bir rnekle ie balamann ne denli sama olduunu hemen
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
1 72 Kari Marks Kapital II

ardndan kendisi de sylyor: "Bir tccann sermayesi, rnein, tmyle bir dner sermayedir."* [Vol. II, s. 255.] Gene de biraz ilerde, dner ve sabit sermaye arasndaki farkn, retken sermayenin kendi ierisindeki temel farklardan ileri geldii ne srlyor. Adam Smith'in kafasnda bir yandan fizyokratlarn koyduu ayrm var, te yandan da sermaye-dee-rin kendi devresi ierisinde brnd farkl biimler. Ve bu iki ey, birbirlerine kartnlarak bir araya getiriliyor. Para ve metalarn biimlerindeki deiiklikler ile, salt deerin bu biimlerden birisinden dierine aktarlmasyla, bir krn nasl olup da meydana geldiini anlamak epeyce g. Burada, yalnzca dolam alannda hareket eden tccar sermayesiyle ie balam olduundan, bunu aklamak tamamen olanaksz hale [sayfa 206] geliyor. Bu konuya daha sonra dneceiz. imdi nce, sabit sermaye konusunda ne diyor ona kulak verelim. [Vol. II, s. 254-55.] "kincisi, o (sermaye), topran iyiletirilmesinde, yararl makineler ile ticaret aralarnn satn alnmasnda, ya da buna benzer eylerde sahip deitirmeksizin ya da daha fazla dolamakszn bir gelir ya da bir kr getirecek biimde kullanlabilir. Bu yzden, bu gibi sermayelere ok yerinde olarak sabit sermaye ad verilebilir. Farkl uralar, bunlarda kullanlan sabit ve dner sermayeler arasnda ok farkl oranlar gerektirir. ... Her usta zanaat (master artificer) ya da imalatnn sermayesinin bir ksm, iinde kulland aralar iinde sabitlemelidir. Ancak, bu ksm, bazlannda ok kk ve bazlannda da ok byktr. ... Bu gibi btn usta zanaatlarn (terziler, kunduraclar, dokumaclar gibi) sermayelerinin ok daha byk bir ksm, ya iilerinin cretleri ya da malzemelerinin fiyatlan olarak dolamda bulunur ve iin fiyatndaki bir kr ile geri denir."* Knn kaynann bu safa belirlenmesinden ayn olarak, zayflk ve kanklk, u szlerde derhal grlr hale geliyor: rnein bir makine fabrikatr iin makine, meta-sermaye olarak dolamda bulunan kendi rndr, ya da Adam Smith'in szleriyle, "Elden kartlr, sahip deitirir, dolama devam eder."* Kendi koyduu tanma gre, demek ki, bu makine, sabit deil, dner sermaye olur. Bu kanklk da, Smith'in, retken sermayenin eitli elerinin ok eitli dolamlarndan ileri gelen sabit sermaye ve dner sermaye arasndaki ayrm, retim sreci ierisinde retken sermaye ve dolam alan ierisinde dolam sermayesi, yani meta-sermaye ya da para-sermaye olarak ilev yapan ayn sermayenin brnd biimdeki farklar ile kantrmasndan douyor. Dolaysyla Adam Smith'e gre, eyler, tamamyla sermayenin yaam-srecinde igal ettii konumlar gerei, sabit sermaye olarak (emek aletleri, retken sermayenin eleri olarak) ya da "dner" sermaye, meta-sermaye olarak (retim alanndan dolam alanna atlan rnler olarak) ilev
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
Kari Marks 1 73 Kapital I

yapabilirler. Ne var ki, Adam. Smith, birdenbire, snflandrmasnn dayand temeli tamamyla deitirmekte ve birka satr nce tm incelemesini balatt metni yalanlamaktadr. Bu, zellikle u szlere ilikindir:

"Bir sermayenin onu kullanana bir gelir ya da bir kr getirebilecek ekilde kullanlabilmesinin iki farkl yolu [sayfa 207] vardr."* [Vol. II, s. 254], yani dner ya da sabit sermaye olarak. Buna gre, bunlar, bu nedenle, birbirinden bamsz farkl sermayeleri kullanmann farkl yntemleridir; ya sanayide ya da tarmda kullanlabilecek sermayeler gibi. Sonra unlar okuyoruz [Vol. II, s. 255]: "Farkl uralar, bunlarda kullanlan sabit ve dner sermayeler arasnda ok farkl oranlar gerektirir."* Sabit ve dner sermaye, imdi artk, sermayenin farkl, bamsz yatrmlar deil, bu sermayenin farkl yatrm alanlarndaki toplam deerinin farkl ksmlarn oluturan ayn retken sermayenin farkl paralandr. Bylece, burada, retken sermayenin kendisinin, uygun bir biime blnmesinden ileri gelen ve bu nedenle ancak bu bakmdan geerli farklar vardr. Ama bu, salt dner sermaye olarak tccar sermayesinin sabit sermayenin kart olmas durumuna ters dyor, nk Adam Smith'in kendisi yle diyor: "Bir tccarn sermayesi, rnein, tmyle bir dner sermayedir." [Vol. n, s. 255.] Gerekten de bu, salt dolam alannda ilevini yerine getiren bir sermayedir ve bu haliyle, genel olarak, retken sermayeye, retim srecinde yer alm bulunan sermayeye kar durur. Ama salt bu nedenle, retken sermayenin dner esi olarak, bu sermayenin sabit ksmyla kar karya getirilemez. Smith'in verdii rnekte, "i aletleri" sabit sermaye olarak, ve sermayenin cretlere, yardmc maddeler de dahil hammaddelere yatrlan ksm dner sermaye olarak ("iin fiyatndaki bir kr ile geri denen") tanmlanmaktadr. Ve bylece o, ilknce, bir yandan emek-srecinin eitli paralarndan, emek-gcnden (emekten) ve hammaddelerden, te yandan da emek aletlerinden yola kmaktadr. Ama bunlar sermayenin paralardr, nk sermaye olarak ilev yapacak bir miktar deer bunlara yatnlmtr. Bu ynden, bunlar, retken sermayenin, yani retim srecinde ilev yapan sermayenin maddi eleri, varlk biimleridir. yi ama, bu ksmlardan birine niin sabit denmitir? nk, "sermayenin baz ksmlan i aletlerinde sabitlemelidir."* [Vol. II, s. 254.] Ama dier ksm da, cretlerde ve hammaddelerde sabitlemitir. Bununla birlikte makineler ve "ticaret aralar... ya da buna benzer eyler, sahip deitirmeksizin ya da daha fazla dolamakszn bir gelir ya da kr getirir. Bu yzden bu gibi sermayelere, ok yerinde olarak [sayfa 208] sabit sermaye ad verilebilir.". [Vol. II, s. 254] rnein, maden sanayiini alnz. Burada hi bir hammadde, kul* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
1 74 Kari Marks Kapital II

lanlmaz, nk, bakr gibi emek konusu, nce emek yoluyla elde edilmesi gerekli bir doa rndr. Daha sonra meta ya da meta-sermaye olarak dolaan ve ilk elde edilen bakr, srecin rn bakr, retken sermayenin bir esini oluturmaz. Deerinin hi bir ksm ona yatnlm halde deildir. te yandan, retken srecin dier eleri, emek-gc ile, kmr, su, vb. gibi yardmc maddeler de rne maddi biimde girmezler. Kmr tamamyla tketilir ve ancak deeri, tpk makinenin vb. deerinin bir ksmnn girmesi gibi rne girer. Son olarak, emeki, rn, bakr karsnda ayn makine gibi bamsz kalr; ne var ki, emei aracl ile rettii deer imdi baknn deerinin bir ksmdr. u halde, bu rnekte, retken sermayenin tek bir esi bile "sahip" deitirmedii gibi, bunlardan hi biri daha fazla dolamaz, nk bunlardan hi biri maddi olarak rne girmez. Bu durumda, dner sermayeye ne olur? Adam Smith'in kendi tanmna gre, bir bakr madeninde kullanlan sermayenin tamam, sabit sermayeden ibarettir, baka bir ey deil. te yandan baka bir sanayii alalm; rnnn zn oluturan hammaddeler ile yakt olarak kullanlan kmrdeki kadar olmamakla birlikte rne maddeten giren yardmc maddeler kullanan bir sanayi dal olsun. Bu rn, diyelim ki iplik, kendisini oluturan hammaddesi pamuk ile birlikte el deitirir. Ve retim srecinden, tketim srecine geer. Ama pamuk, retken sermayenin bir esi olarak ilev yapt srece, patronu onu satmaz, iler ve iplik haline getirir. Onu elden kartmaz. Ya da Smith'in apak yanl ve sama szleriyle, "onu elden kararak, sahip deitirerek ya da dolatrarak" herhangi bir kr salamaz. Tpk makineleri gibi hammaddelerinin de dolamna izin vermez. Bunlar da tpk eirme makineleri, fabrika binalan gibi retim srecinde sabittir. Gerekten de, retken sermayenin bir ksm, emek aletleri biiminde olduu gibi, pamuk, kmr, vb. biiminde srekli olarak sabit kalmak zorundadr. u farkla ki, szgelii, bir haftalk iplik retimi iin gerekli pamuk, kmr vb., haftalk rnn yapm srasnda daima tmyle tketilir ve bylece bunlarn yerine yeni pamuk, kmr vb. ikmali gereklidir; bir baka deyile, retken sermayenin bu [sayfa 209] eleri, cins olarak zde kalmakla birlikte daima ayn cinsin yeni trlerini ierirler; oysa eirme makinesi ya da ayn fabrika binas, kendi cinsinin yeni trleriyle yerine konulmakszn, haftalk retimler dizisinin tamamna katlmaya devam ederler. retken sermayenin eleri olarak, kendisini oluturan btn ksmlar srekli olarak retim srecinde sabittir, nk sre bunlar olmakszn devam edemez. Ve, ister sabit, ister dner, retken sermayenin btn eleri, retken sermaye olarak, eit biimde dolam sermayesiyle, yani meta-sermaye ve para-sermaye ile kar karya gelirler. Durum emek-gc iin de ayndr. retken sermayenin bir ksm srekli olarak emek-gc ierisinde

sabit kalmaldr ve belirli bir sre iin ayn kapitalist tarafndan her yerde kullanlan makinelerin ayn maKarl Marks 1 75 Kapital I

kineler olmas gibi bu da ayn zde emek-gcdr. Bu durumda emek-gc ile makineler arasndaki fark, makineler ilk ve son kez satn alndklar halde (ki, taksitle satnalndklar zaman durum byle deildir) emeki iin durum byle deildir. Bu fark, daha ok, emekinin harcad emein, rnn deerine tm olarak girmesine karn, makinelerin deerinin ancak para para girmesidir. Smith, sabit sermayenin kart olan dner sermaye konusunda unlan sylerken farkl tanmlar birbirine kantrmaktadr: "Bu biimde kullanlan sermaye, onu kullananlann mlkiyetinde kald ya da ayn biim ierisinde devam ettii srece, onu kullanana, gelir ya da kr getirmez."* [Vol. II, s. 254.] rnn, meta-sermayenin dolam alannda geirdii ve metalann el deitirmesini salayan salt biimsel bakalam, retken sermayenin eitli elerinin retim sreci srasnda geirdikleri maddi bakalam ile ayn dzeye koymaktadr. Metalann paraya, parann metalara dnmesini ya da satnalma ile sat, bir ayrm gzetmeksizin, retim elerinin rnlere dnmesi ile birbirine kantrmaktadr. Onun dner sermaye iin rnek verdii ey, metalardan paraya ve paradan metalara evrilen tccar sermayesidir - metalarn dolamna ilikin M-P-M biim deiikliidir. Ama dolam ierisindeki bu biim deiiklii, faaliyet halindeki sanayi sermayesi iin, parann tekrar evrildii metalann, retim eleri (emek aletleri ve emek-gc) olduklan ve bu nedenle biim deiikliinin, sanayi [sayfa 210] sermayesinin ilevini srekli kld, retim srecinin srekli bir sre, yani bir yeniden-retim sreci olmasn salad anlamna gelir. Btn bu biim deiiklii, dolam ierisinde yer alr. te bu biim deiikliidir ki, metalann gerekten elden ele gemesini salar. Ama retken sermayenin kendi retim srerci ierisinde geirdii bakalamlar, tersine, emek-sredne ilikin bakalamlardr ve, retim elerinin istenilen rne dntrlmesi iin zorunludurlar. Adam Smith, retim aralannn bir ksmnn (asl emek aletlerinin) maddi biimlerini deitirmeksizin, emeksrecinde hizmet etmeleri (ok yanl olarak ifade ettii gibi "sahiplerine bir kr getirmeleri") ve ancak derece derece anma ve ypranmalan olgusuna; oysa dier ksmn, malzemelerin deimesi ve ite bu deiiklik sayesinde, retim aralan olarak hedeflerine ulamalan olgusuna sarlyor. Ne var ki, emeksreci ierisindeki retken sermayenin elerinin tutumlannda-ki bu farkllk, yalnzca sabit ve sabit olmayan sermaye arasndaki farkn k noktasn oluturur, yoksa bu farkn kendisini deil. Bu olgudan kan tek ey, bu farkl tutumun, kapitalist ya da kapitalist olmayan, btn retim biimlerinde eit lde var olmasdr. Bununla birlikte, maddi elerin bu farkl tutumuna, rne deerin aktarlmas tekabl eder. Ve buna da, gene, deerin, rnn sat ile yerine konulmas tekabl eder. Szkonusu olan fark oluturan ey, yalnzca ve yalnzca
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
1 76 Kari Marks Kapital II

budur. Demek oluyor ki, sermayeye, emek aletlerinde sabitlemi olduu iin sabit denilmiyor, bu sermayenin bir ksmnn rnn deerinin bir paras olarak dolayor olmasna karlk, deerinin emek aletlerine yatnlan teki ksmnn bunlarda sabit kalmas nedeniyle sabit sermaye deniliyor. "Eer o (sermaye), gelecekte kr salamak iin kullanlyorsa, bu kn, ya onunla (kullananla) kalmak ya da ondan uzaklamak suretiyle salamak zorundadr. O, bir halde sabit, teki halde dner sermayedir."* (s. 189.) Burada asl dikkati eken nokta, sradan bir kapitalistin grnden devirilen, ve Adam Smith'in daha zel anlay ile tam bir eliki ierisinde olan knn bu kabaca ampirik kavrandr. rnn fiyatyla, yalnz ham ve yardmc maddeler ile emek-gcnun fiyat yerine konulmu olmuyor, deerin emek aletlerinden anma ve ypranma ile rne ak-tanlan ksm da bu fiyatla [sayfa 21n yerine konmu oluyor. Hi bir durumda, bu ekilde yerine konma kr getirmez. Bir metan retimi iin yatnlan bir deerin, tmyle ya da para para, bir seferde ya da yava yava, bu metan satyla yerine konmas, bu yerine konmann biim ve zaman dnda hi bir eyi deitiremez. Ama her ne olursa olsun, bu, her ikisinde de ortak olan eyi, deerin yerine konulmasn, bir art-deer yaratlmasna dntremez. Bunlarn hepsinin temelinde u ortak dnce yatar: art-deer, rn satlana, dolama girene kadar gereklemedii iin, bu art-deer ancak sattan, dolamdan doar. Bu, gerekte, krn douunun bu farkl biimi, bu durumda, retken sermayenin farkl elerinin farkl biimde hareket etmeleri, retken eleri olarak emek-srecinde farkl biimde hareket etmeleri olgusunu aklamann yanl bir yoludur. Sonunda, bu fark, emek-srecinden ya da kendini geniletmekten, retken sermayenin kendi ilevinden kartlmyor, bunun, bireysel kapitalist iin ancak znel olarak geerli olduu varsaylyor; bu kapitaliste, sermayenin bir ksm, bir biimde yararl bir hizmette bulunurken, dier ksm bir baka biimde yararl hizmette bulunuyor. te yandan Quesnay ise, bu farkllklan, yeniden-retim sreci ile bu srecin zorunluluklanndan kartmtr. Bu srecin srekli olabilmesi iin, yllk yatrmlann deerinin, yllk rnn deerinden her yl tamamyla yerine konulmas zorunludur; oysa yatnm sermayesinin deerinin yalnzca para para yerine konulmas gerekir; yle ki,bu, ancak diyelim on yllk bir sre ierisinde tamamyla (ayn

trden yeni maddelerle) yerine konmay ve dolaysyla tamamyla yeniden-retilmeyi gerektirir. Bunun sonucu olarak Adam Smith, Quesnay'den ok gerilere dmektedir. Bu nedenle, Adam Smith'e, sabit sermayenin tanmlanmasnda,
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
Kari Marks 1 77 Kapital I

bunun retim sreci ierisinde biimlerini deitirmeyen ve olumalanna yardmc olduklan rnlerin tersine, eskiyene kadar retimde hizmet etmeyi srdren emek aletleri olduklarn sylemekten baka bir ey kalmam oluyor. retken sermayenin btn elerinin, srekli olarak, rn ile ve bir meta olarak dolaan rn ile maddi biimleri ierisinde (emek aletleri, malzemeler ve emek-gc olarak) kar karya geldiklerini ve malzemelerden ve emek-gcnden oluan bir ksm ile, emek aletlerinden oluan ksm arasndaki farkn yalnzca u olduunu [sayfa 212] unutuyor: emek-gcne gelince, bu, daima yeni batan satn alnr (emek aletleri gibi mrleri yettii srece satn alnmaz); malzemelere gelince, bunlar, btn emek-sreci boyunca ilev yapan, ayn zde malzemeler deil, ama ayn trden daima yeni malzemelerdir. Ayn zamanda, sabit sermaye deerinin dolama katlmad gibi yanl bir izlenim yaratlmaktadr, oysa Adam Smith daha nce sabit sermayenin anma ve ypranmasn, rnn fiyatnn bir ksm olarak aklamt. Dner sermaye, sabit sermayeye kart gsterilirken, bu kartln, yalnzca bunun, retken sermayenin tmyle rnn deeriyle yerine konmas gereken ve bu nedenle de onun bakalamnda tmyle pay sahibi olmas gereken ksm olmas yznden varolduu, oysa sabit sermaye durumunda bunun byle olmad olgusu zerinde hi durulmuyor. Bunun yerine, dner sermaye, sermayenin, meta-sermaye ve para-ser-maye olarak retim alanndan dolam alanna gemesi zerine brn-d biimler ile geliigzel biraraya getirilmitir. Ne var ki, her iki biim de, meta-sermaye de para-sermaye de, retken sermayenin hem sabit, ve hem de dner ksmlarnn deerinin tayclardr. Her ikisi de, retken sermayeden farkl olarak dolam sermayeleridir, yoksa sabit sermayeden farkl, dner (akc) sermaye deillerdir. Son olarak, knn retim srecinde kalan sabit sermaye ile, bu sreten ayrlan ye dolama giren dner sermaye tarafndan saland yolundaki batan sona yanl aklama yznden ve bir de, deiensermaye ile, deimeyen-sermayenin dner ksmnn devir srasnda br-ndkleri biimin zdelii yznden bunlann kendini geniletme ve art-deer oluumu sreci ierisindeki temel farkllklan gizlenmitir; yle ki, kapitalist retimin tm srn bylece daha da bulank hale gelmitir. "Dner sermaye" ortak ad, bu temel fark ortadan kaldrmaktadr: Ekonomi Politik daha sonra, deiensermaye, ile deimeyen-sermaye arasndaki antitez yerine, temel ve tek snrlandrma olarak, sabit ve dner sermaye arasndaki antiteze sanlmakla bu konuda daha da ileriye gitmitir. Adam Smith, sabit sermaye ile dner sermayeyi, herbiri kendi bana kr getiren iki zel sermaye yatnm biimi olarak belirledikten sonra yle diyor: "Hi bir sabit sermaye, bir dner sermayenin aracl olmakszn herhangi bir gelir getiremez. En [sayfa 213] yararl makineler ile i aletleri bile, bunlann ileyecei maddeleri ve bunlar kullanan iinin
1 78 Kari Marks Kapital II

bakmn salayan dner sermaye olmakszn hi bir ey retemez."* (s. ,188.) Daha nce kullanlan "yield a revenue"**, "make a profit"*** vb. deyimlerinin neyi belirledii, yani sermayenin her iki ksmnn da rn yaratcs olarak hizmet ettikleri burada aa km oluyor. Adam Smith, bunun ardndan u rnei veriyor: "iftinin, sermayesinin tanm aletlerinde kulland ksm sabit, alan hizmetkarlarnn cretleri ve bakm iin kulland ksm ise dner sermayedir."* (Burada sabit ve dner sermaye arasndaki fark, yalnzca dolamdaki farka, retken sermayeyi oluturan farkl ksmlarn devirlerine doru bir biimde uygulanmtr.) "Bunlardan birisinin kendi mlkiyetinde tutmakla, dierini elden karmakla bir kr yapar. hayvanlannn fiyat ya da deeri sabit sermayedir", (farkn maddi eye deil deere uygulandn sylerken burada gene dorudur) "tpk hayvanclkta kullanlan aralarn sabit sermaye olmas gibi; bunlarn bakm" (yan i hayvanlarnn bakm) "tpk alan hizmetkarlann bakm gibi dner sermayedir. ifti, knn, i hayvanlarn alkoymakla, ve bunlarn bakm ile ilgili sermayeyi elden kartmakla elde etmektedir."* (ifti, hayvanlann yemini alkor, satmaz. Yemi hayvanlar beslemek iin kullanr, oysa hayvanlann kendisini i aralan gibi tketir. Aradaki fark udur: hayvanlannn bakm iin kullanlan yem btnyle tketilir ve, ya tarm rnlerinden ya da bunlarn satndan salanan yeni hayvan yemiyle yerine konulmas gerekir; hayvanlarn kendisi, ancak, her biri alamaz hale gelince yerine konur.) "altrmak iin deil satmak iin satnalnan ve semirtilen hayvanlarn hem fiyat, hem de bakm dner sermayedir. ifti, knn, bunlan elden kartmakla elde eder."* [Vol. II, s. 255-56.] (Her meta reticisi, dolaysyla kapitalist retici, rnn, retim srecinin sonucunu satar, ama bu durum, bu rnn, retken sermayesinin sabit ya da dner parasnn bir ksmn oluturmas iin bir neden olamaz. imdi rn, daha ok, retim srecinden km olduu biim ierisinde bulunur ve metasermaye olarak ilev yapmaldr, [sayfa 214] Semirtil-mekte olan hayvan srs, retim srecinde, i hayvanlar gibi emek aleti olarak deil, hammadde olarak ilev yapar. Bu nedenle, semirilen bu

hayvanlar, rne, tz olarak girerler ve tm deerleri rne katlm olur, tpk yardmc maddeleri [yem] gibi. Semirtilen hayvanlar bu nedenle retken sermayenin dner ksmdr ve bunun nedeni satlan rnn, semirtilen hayvanlarn, hammaddeyle, henz semirtilmemi hayvanlarla ayn maddi biime sahip olmalar deildir. Bu durum raslan-saldr. Ayn zamanda, Adam Smith bu rnekle, retim sreci ierisinde, deeri sabit ya da dner sermaye olarak belirleyen eyin retim esi* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f. ** "Bir gelir getirmek", -f. *** "Bir kr yapmak", -f.
Kari Marks 1 79 Kapital I

nin maddi biimi, olmayp, onun ierisindeki ilevi olduunu grebilirdi.) "Topumun tm deeri de tam anlamyla bir sabit sermayedir. Toprak ile tahl ambar arasnda gidip gelse de hi bir zaman sahip deitirmez, bu nedenle de tam anlamyla dolamda bulunmaz. ifti, krn, bunun sat ile deil, art ile elde eder."* [Vol. II, s. 256.] Bu noktada, Smith'i ayrmn btn dncesizlii ortaya kar. Ona gre, eer "change of masters"** olmazsa, yeni tohum eer dorudan yllk rnden yerine konulursa, bu rnden kartlrsa, sabit sermaye olabilir. te yandan, eer btn rn satlr da deerinin bir ksm ile bir bakasnn tohumu satn alnrsa, bu tohum, dner sermaye olur. Bir durumda "change of masters" vardr, dierinde yoktur. Smith, burada bir kez daha dner sermaye ile meta-sermayeyi kantnyor. rn, metasermayenin maddi taycsdr, ama elbette ki, yalnzca dolama fiilen giren ve rn olarak kt retim srecine dorudan tekrar girmeyen ksmnn. Tohum ister dorudan rnden onun bir ksm olarak dlm olsun ya da rn tamamyla satlp da deerinin bir ksm bir bakasnn tohumunu satn almaya dntrlsn, her iki halde de salt bir yerine koyma szkonusudur ve bu yerine koyma ile hi bir kr yaplm olmaz. Bunlardan birinde tohum bir meta olarak, rnn geri kalan ksmyla birlikte dolama girer; dierinde ise, yalnz defter tutmada, yatrlan sermayenin deerinin bir ksm olarak belirir. Ama her iki durumda da, retken sermayenin dolaan bir paras olarak kalr. Tohum, rnn hazr hale gelmesi iin btnyle tketilir ve yenidenretimin [sayfa 215] yaplabilmesi iin tamamnn rnden yerine konmas gereklidir. "yleyse hammadde ile yardmc maddeler, emek-srecine girerken tadklar kendilerine zg biimi yitirirler. Emek aletlerinde ise, durum byle deildir. Avadanlklar, makineler, iyerleri ve kaplar, emek-srecinde, ancak, ilk biimlerini koruduklar ve her sabah deimeyen bu biimleriyle sreci yinelemeye hazr olduklar srece yararldrlar. mrleri boyunca, yani hizmet ettikleri emek-srecinin devam boyunca, rnden bamsz olarak biimlerini koruduklan gibi, lmlerinden sonra da bu byledir. Makinelerin, avadanlklarn, iyerlerinin vb. cesetleri, daima, olumalanna yardm ettikleri rnden ayn ve farkldr." (Buch I, Kap. VI, s. 192.)*** retim aralannn, rn oluturmak iin bu farkl tketim biimleri, bunlardan bazlarnn rn karsnda bamsz, biimlerini koruduklan halde, dierlerinin bunu tamamen deitirmeleri ya da yitirmeleri -bu haliyle emek-sreci ile olduu kadar, herhangi bir deiim olmakszn, meta retimi olmakszn yalnzca kiinin kendi gereksinmelerini, szgelimi ataerkil ailenin gereksinmelerini, karlamay amalayan emek* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f. ** "Sahip deitirme", -f. *** Kapital, Birinci Cilt, Sekizinci Blm, s. 219. -Ed.
180 Kari Marks Kapital II

srecine de ilikin olan, bu fark-Adam Smith tarafndan tahrif edilmitir. Bunu yle yapmtr: 1) buraya hi ilgisi bulunmayan bir kr tanm getirmekle, baz retim aralannn biimlerini koruyarak sahiplerine kr salad halde dierlerinin bu biimleri yitirerek kr saladklann ne srmekle; 2) emek-srecindeki retim elerinin bir ksmndaki deimeleri, rn deiimine, meta dolamna zg olan ve ayn zamanda da, dolamdaki metalarn mlkiyetinde bir deimeyi ieren biim deiiklii (satnalma ve sat) ile geliigzel bir araya getirmekle. Devir, dolamn, dolaysyla rnn satlmasnn, rnn paraya evrilmesinin ve paradan da tekrar retim elerine evrilmesinin gerekletirildii yeniden-retimi, ngrr. Ama kapitalist reticinin kendi rnnn bir ksm dorudan kendisine retim arac olarak hizmet ettiine gre, bunu kendi kendine satan kii olarak grnr ve bu durum, onun kitaplannda bu ekilde ele alnmtr. Bu durumda, yeniden-reti-min bu ksm, dolamla meydana getirilmi olmaz, dorudan gerekleir. Bununla birlikte, rnn tekrar retim arac olarak hizmet eden bu ksm, sabit sermayeyi deil, dner sermayeyi yerine koyar, nk [sayfa 216] 1) deeri tmyle rne geer, ve 2) bunun kendisi yeni rnden salanan bir yeni trle, ayn olarak tmyle yerine konmutur. Adam Smith, imdi bize, sabit ve dner sermayenin neleri ierdiini anlatyor. Sabit sermaye ile dner sermayeyi oluturan nesneleri, maddi eleri bir bir sralyor, sanki bu kesinlik bunlann kapitalist retim srecindeki belirli ilevlerinden gelmiyor da, nesnelerin znde bulunan ve doa tarafndan maddi olarak salanan eylermi gibi. Ama, gene de, ayn blmde una iaret ediyor (Kitap II, Blm I): "hemen tketilmek" zere "stok" halinde ayrlan belli bir ey, diyelim bir barnak "sahibine bir gelir getirdii ve bu nedenle ona sermaye ilevini yerine getirdii halde, kamuya byle bir gelir salamad

gibi, ona sermaye ileviyle hizmette de bulunmaz ve tm halk kitlesinin geliri hi bir zaman bununla en ufak ekilde artmaz."* (s. 186.) Burada, Adam Smith, sermaye olma niteliinin, her durumda eylerin znde bulunmayp, bunun, koullara gre, eylerin bulunabilen ya da bulunmayabilen bir ilev olduunu aka belirtiyor. Ne varki, genellikle sermaye iin doru olan ey, onun altblmleri iin de dorudur. eyler, emek-srecinde yerine getirdikleri ilevlere gre, dner ya da sabit sermayeyi oluturan ksmlar olutururlar. rnein bir ba hayvan, i hayvan (emek aleti) olarak, sabit sermayenin maddi varlk biimini oluturmasna karlk, besi hayvan (hammadde) olarak, iftinin dner sermayesinin bir ksmn oluturur. te, yandan, ayn ey, u anda retken sermayenin bir ksm olarak ilev yapabilir, bir baka zamanda da, dorudan tketim fonuna girebilir. Szgelimi, bir ev, bir iyeri ilevini yerine getirdii zaman, retken sermayenin sabit ksmdr, ba* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
KarIMarks 181 Kapital I

rnak olarak hizmet ettii zaman asla hi bir sermaye biimi deildir. Ayn emek aletleri, birok durumda, ya retim arac ya da tketim arac olarak hizmet ederler. Bu, Adam Smith'in, sabit ya da dner sermaye olma niteliinin, eylerin kendi ilerinde bulunan zellikler olarak anlalmas yolundaki dncesinden ileri gelen yanlglardan bir tanesidir. Yalnzca emek-sre-cinin tahlili (Buch I, Kap V)*, emek arac, emek malzemeleri ve rn tanmlarnn, bir ve ayn eyin, sre ierisinde oynad eitli rollere bal olarak deitiini gsterir, [sayfa 217] Sabit ve sabit olmayan sermaye tanmlar da, kendi paylarna, bu elerin emek-srecinde ve dolaysyla deer oluumu srecinde oynadklar role dayandnlmtr. kincisi, sabit ve dner sermayelerin neleri kapsadn sralarken, Smith'in, ayn sermayenin sabit ve dner ksmlan arasndaki aynm ile -bu aynm yalnzca retken sermaye (retken biimi ierisinde sermaye) ynnden geerlidir ve bir anlam tar-, retken sermayeyle, dolam srecindeki sermayeyi, yani meta-sermayeyi ve para-sermayeyi ilgilendiren sermaye biimleri arasndaki ayrm biraraya koyduu tamamen aa kmaktadr. Ayn pasajda unlar sylemektedir (s. 137 ve 188): "Dner sermaye ... herbiri kendi datclarnn ellerinde bulunan, her trden gda maddelerinden, malzemelerden ve son biimini alm ilerden ve, bunlann dolam ve datm iin gerekli paradan vb. oluur."** Gerekten de, daha yakndan bakarsak, daha nceki szlerinin tersine, dner sermayenin, tekrar, metasermaye ile para-sermayeye, yani retim srecine ait bulunmayan, sabit sermayeye kart bir dner (akc) sermaye oluturmayp, retken sermayeye kart dolam sermayesini oluturan sermayenin bu iki biimine eitlendiini grrz. retken sermayenin malzemelere (hammaddelere ya da yar-mamul rnlere) yatnlan ve retim srecine gerekten giren eleri, ancak bunlann yan sra tekrar bir rol oynarlar. yle der: "... Toplumun genel sermayesinin doal olarak blnd ksmn nc ve sonuncusu, zellii ancak dolam ya da sahip deitirme yoluyla bir gelir salama olan, dner sermayedir. Bu da gene drt ksmdan olumutur: birincisi paradan ..."** (ama para, hi bir zaman, retken sermayenin, retken, srete ilev yapan sermayenin bir biimi deildir; o, her zaman, ancak, sermayenin dolam srecinde brnd biimlerden bir tanesidir); "ikincisi, kasabn, obann, iftinin mlkiyetinde bulunan ... ve satndan bir kr elde etmeyi umduklan gda maddeleri stokundan.... Drdncs ve sonuncusu, yaplp tamamlanan, ama hl tccann ve yapmcnn elinde bulunan ilerden. Ve ncs, hi ilenmemi ya da az ok ilenmi olsun henz giysiler, ev eyalar ve binalar biimini almam olup, reticinin, yapmcnn,
* Kapital, Birinci Cilt, Yedinci Blm. -Ed. ** Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
182 Kari Marks Kapital II

kumann ve dokumacnn, kerestecinin, marangozun [sayfa 218] ve ilingirin, tulacnn, vb. elinde bulunan giysi, ev eyas ve bina malzemelerinden."* 2 ve 4 numaralar, retim srecinden o halleri ierisinde kan ve satlmalan gereken rnlerden baka bir ey deillerdir; ksacas bunlar, imdi metalar olarak, dolaysyla meta-sermaye olarak ilev yapan ve bu yzden bir biime sahip olan ve gidecekleri en son yer ne olursa olsun, yani amalann (kullanm-deeri) karlamak iin en sonunda ister bireysel ister retken tketime ayrlm bulunsunlar, retken sermaye eleri olarak bulunmadklan sre ierisinde bir yer tutan rnlerdir. 2 numarada sz edilen rnler gda maddeleri; 4 numaradakiler ise, yalnzca son biimini alm emek aletlerini ya da son biimini alm tketim nesnelerinden (2 numarada sz edilenlerin dnda kalan gda maddelerinden) oluan btn dier son biimini alm rnlerdir. Smith'in, ayn zamanda, tccardan szetmesi, iine dt karkl gstermektedir. retici, rnn, bir kez tccara satt m, artk bu rn, sermayesinin herhangi bir biimini oluturmaz. Toplum asndan, reticisinin elinden baka ellerde olmasna karn, gerekten de hl meta-sermayedir; ama ite bir meta-sermaye olmas nedeniyle, ne sabit, ne de dner sermayedir.

reticisinin dorudan gereksinmelerini karlamay amalamayan her trden retimde, rn, meta olarak dolamak zorundadr; yani bir kr elde etmek iin deil, reticisi yaayabilsin diye, bu rnn satlmas gereklidir. Kapitalist retimde u durumun da buna eklenmesi gerekir, ki, bir rn satld zaman, onda somutlam bulunan art-deer de gereklemi olur. rn, retim srecinden bir meta olarak kar ve bu yzden de, bu srecin ne sabit, ne de dner esidir. Bu arada Smith, burada kendisine kar kmaktadr. Son biimini alm rnler, maddi biimleri ya da kullanm-deerleri ne olursa olsun, yararl etkileri burada btnyle meta-sermaye, yani dolam srecine zg biimde bir sermayedir. Bu biim ierisinde olmakla, bunlar, sahiplerinin ellerinde bulunabilecek herhangi bir retken sermayenin ksmlan deillerdir. Bu durum, onlarn, satlanndan hemen sonra, satn alann elinde, retken sermayenin sabit ya da dner ksm haline gelmelerine hi de engel deildir. Burada, aktr ki, pazarda bir sre iin, retken [sayfa 219] sermayeye kart metasermaye olarak grlen eyler, pazardan ekildikten sonra, retken sermayenin dner ya da sabit ksmlar olarak ilev yapabilirler ya da yapamazlar. Pamuk eiricisinin rn, iplik, onun sermayesinin meta-biimi-dir ve onun asndan metasermayedir. Bu, artk bir kez daha, ne emek malzemesi ve ne de emek aleti olarak retken sermayesinin bir ksm olma ilevini yerine getiremez. Ama bu iplii alan dokumacnn elinde,
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
Kari Marks 183 Kapital I

retken sermayesinin dner ksm olarak bu sermayeye katlr. Ne var ki, ipliki iin bu iplik, dner sermayesinin olduu kadar sabit sermayenin de bir ksmnn deer taycsdr (art-deerden ayn olarak). Ayn ekilde, bir makine, makine imalatsnn rn, sermayesinin meta-biimidir, ve onun iin meta-sermayedir. Ve bu biimde kald srece ne dner ve ne de sabit sermayedir. Ama kullanlmak zere bir fabrikatre satlnca, bir retken sermayenin sabit ksm haline gelir. Hatta, kullanm-biimi nedeniyle bir rn, ksmen, km olduu srece, rnein, kmr, kmr retimine retim arac olarak tekrar girebilir; kmr retiminin sata ayrlan ksm, dner ya da sabit sermayeyi deil, meta-sermayeyi temsil eder. te yandan, bir rn, kullanm-biimi nedeniyle, ne emek malzemesi ve ne de emek aleti olarak retken sermayenin herhangi bir esini tmyle oluturacak durumda olmayabilir. rnein herhangi bir geim arac. Gene de bunlar reticisi iin meta-sermayedir ve, dner sermayenin olduu kadar sabit sermayenin de deer taycsdr; ve retiminde kullanlan sermayenin tmyle ya da ksmen yerine konulmasna bal olarak bunlardan biri ya da teki deerini rne btnyle ya da ksmen aktarm durumdadr. n 3'te, Smith'e gre, hammaddeler (ilenmemi maddeler, yan-mamul rnler, yardmc malzemeler), bir yandan, retken sermayede somutlaan tamamlayc bir e olarak deil, aslnda, yalnzca, toplumsal rnn ierebilecei kullanm-deerlerinin zel bir tr, 2 ve 4 numaralarda saylan dier maddi paralann, geim aralannn vb. yansra varolan metalarn zel bir tr olarak ortaya kmaktadr. te yandan, bu malzemeler, gerekten de, retken sermayeye katlm ve bu nedenle de reticinin elinde bu sermayenin eleri olarak anlmtr. Karklk u olguyla da kendisini gstermektedir ki, bunlar, ksmen [sayfa 220] reticinin elinde ("yetitiricilerin, fabrikatrlerin vb. elinde"*) ve ksmen de, retken sermayenin bir esi olarak deil yalnzca meta-ser-maye olarak bulunduu tccarlann ("kumalarn, manifaturaclarn, kerestecilerin"*) elinde ilev yapar halde kabul edilmektedir. Gerekten de, Adam Smith, burada, dner sermaye elerini sayarken, sabit ve dner sermaye arasndaki ayrm -yalnz retken sermaye iin geerli olan- tmyle unutmaktadr. O, daha ok, metaser-maye ile para-sermayeyi, yani dolam srecinin bu iki tipik sermaye biimini, tamamen bilinsiz olarak, retken sermayeye kart koymaktadr. Son olarak, dner sermayenin ksmlarn sayarken, Adam Smith'in, emek-gcn belirtmeyi unutmas ok arpc bir olgudur. Bunun iki nedeni vardr. Biraz nce grdk ki, para-sermayeden ayn olarak, dner ser* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
184 Kari Marks Kapital II

maye, yalnzca meta-sermayenin bir baka addr. Ama emek-gc, pazarda dolat kadanyla, sermaye deildir, meta-sermayenin bir biimi deildir. Hi bir biimde sermaye deildir; pazara bir meta, yani kendisini getirdii halde, emeki bir kapitalist deildir. Emek-gc satlana, retim sreci ile birletirilene, dolaysyla bir meta olarak dolamna son verinceye kadar retken sermayenin bir ksm -art-deerin kayna olarak deien-sermaye, emek-gcne, yatnlan sermaye-deerin devri bakmndan retken sermayenin dnen ksm- haline gelmez. Adam Smith, burada, dner sermaye ile meta-sermayeyi kantrd iin, emek-gcn dner sermaye bal altna koyamyor. Bu yzden de burada, deien-sermaye, emekinin cretleri ile satn ald metalar, yani geim aralar biiminde gzkmektedir. Bu biim ierisinde, cretlere yatrlan sermaye-deerin, dner sermayeye dahil olduu varsaylmaktadr. retim srecine katlan ey, emek-gcdr, emekinin kendisidir, yoksa, iinin

yaamn srdrd geim aralan deil. Toplum asndan, iinin bireysel tketimi aracl ile kendisini yeniden retmesinin, toplumsal sermayenin yeniden-retim srecinin ayn biimde bir ksm olduunu grdk (Buch I, Kap. XXI). Ama bu, bizim burada incelediimiz bireysel ve yaltlm retim srecinde uygulanamaz. Smith'in, sabit sermaye [sayfa 22u bal altnda szn ettii "edinilmi ve yararl beceriler"*, (s. 187), tersine, dner sermayenin ksmlardrlar, nk bunlar, cretli-emekinin "becerileridir"* ve o emeini bu "becerileri"* ile birlikte satmtr. Tm toplumsal serveti, 1) dorudan tketim fonu, 2) sabit sermaye, ve 3) dner sermaye olarak blmek Adam Smith'in payna byk bir yanlgdr. Buna gre servetin yle blnm olmas gerekirdi: 1) baz ksmlan srekli olarak sermaye ilevi grebildii halde, kendisi ilev yapan toplumsal sermayenin herhangi bir parasn oluturmayan bir tketim fonu; ve 2) sermaye. Buna gre, servetin bir ksm sermaye olarak ilev yapyor, dieri sermaye olmayarak ya da tketim fonu olarak. te burada, her trl sermayenin ya sabit ya da dner olma mutlak zorunluluu ortaya kyor, bir memeli hayvann erkek ya da dii olma doal zorunluluu gibi. Ama, grdk ki, sabit ve dner sermaye arasndaki antitez, yalnzca retken sermayenin eleri iin geerli oluyor, dolaysyla, bunlarn yarara ne sabit, ne de dner bir biim iinde bulunamayan olduka nemli miktarda bir sermaye de -meta-sermaye ve para-sermaye- vardr. Mademki kapitalist retim altnda, toplumsal rnlerin tm kitlesi, rnlerin bireysel kapitalist retici tarafndan satlmakszn ya da satn alnmakszn, retim arac olarak kendi maddi biimi ierisinde tekrar dorudan tketilen ksm dnda, pazarda meta-sermaye olarak dolayor, retken sermayenin yalnz sabit ve dner eleri deil, tke* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
Kari Marks 185 Kapital I

tim fonunun btn eleri de ayn ekilde meta-sermayeden elde edilirler. Bu, kapitalist retim temeli zerinde, hem retim aralarnn ve hem de tketim mallannn, bunlar daha ilerde retim arac ya da tketim nesnesi olarak yararlanmak zere ayrlm olsalar bile, tpk emek-gcnn kendisinin pazarda, bir meta-sermaye olarak bulunmamakla birlikte bir meta olarak bulunmas gibi, nce meta-sermaye olarak ortaya ktklarn sylemekle ayn eydir. Bu durum, Adam Smith'teki u yeni karkln nedeni olmaktadr. yle diyor: "Bu drt ksmdan" ("dner" sermayenin, yani dolam srecine ait meta-sermaye ve para-sermaye biimlerindeki iki ksmn, Adam Smith tarafndan meta-sermayeyi oluturan ksmlar [sayfa 222] arasnda yapt maddi ayrmlarla drde kartlan sermayenin bu drt ksmndan) " -gda maddeleri, malzemeler ve son biimini alm iler- ya her yl ya da daha uzun veya daha ksa dnemlerde dzenli olarak dner sermayeden ekilir ve, ya sabit sermayeye ya da dorudan derhal tketime aynlan stoklara konulur. Her sabit sermaye, hem balangta bir dner sermayeden elde edilmitir ve hem de onun srekli desteini gerektirir. Btn yararl makineler ve i aletleri, balangta, bunlarn yapldklan malzemeleri ve bunlar yapan iilerin bakmn salayan bir dner sermayeden elde edilmilerdir. Bunlar da, srekli onarm iinde tutulmak zere, ayn trden bir sermayeyi gerektirirler."* (s. 188.) rnn, dorudan reticisi tarafndan srekli olarak yeniden-re-tim arac olarak tketilen ksm dnda, kapitalist retime u genel nerme uygulanr: Bu rnler, ister maddi biimleri ierisinde kullanm-deer-leri uyarnca retken sermayenin (retim srecinin) eleri olarak, retim aralar ve dolaysyla retken sermayenin sabit ya da dner eleri olarak ilev yapmak zorunda olsunlar ya da yapabilsinler; ya da ister, yalnzca retken deil bireysel tketimin aralar olarak hizmet edebiliyor olsunlar, btn rnler pazara, metalar olarak ularlar ve bu nedenle de kapitalist asndan, sermayenin meta-biimi olarak dolamda bulunurlar. Btn rnler pazara metalar olarak srlrler; btn retim ya da tketim aralar, retken ya da bireysel tketimin btn eleri bu yzden pazardan metalar olarak satn alnmak suretiyle ekilmek zorundadrlar. Herkese bilinen bu gerek, kukusuz dorudur. Bu nedenle, retken sermayenin hem sabit, hem de dner eleri iin, btn biimlerdeki emek aletleri iin olduu kadar emek malzemesi iin de geerlidir. (Bu, ayrca, doa tarafndan salanan, rn olmayan retken sermaye elerinin de bulunduu olgusunu grmezlikten gelir.) Bir makine, pazardan pamuk satn alnr gibi satn alnr. Ama bundan, hi bir ekilde, her sabit sermayenin, balangta herhangi bir dner sermayeden doduu anlam kmaz; bu, ancak, dolam sermayesini, dner ya
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
186 Kari Marks Kapital II

da akc, yani sabit olmayan sermaye ile kartran Smith'vari grten kar. Ayrca, Smith, aslnda kendi kendisini rtmektedir. Kendisine gre, makineler, metalar olarak dner sermayenin n 4'nn bir [sayfa 223] ksmn olutururlar. Bunlarn dner sermayeden geldiklerini sylemek, yalnzca bunlarn makineler olarak ilev yapmadan nce meta-sermaye olarak ilev yaptklann, ama maddi olarak kendilerinden geldiklerini sylemek demektir; tpk bir iplikinin sermayesinin dner esi olarak pamuun, pazardaki pamuktan gelmesi gibi. Ama Adam Smith eer daha sonraki aklamasnda,

makinelerin yapm iin emek ile hammaddeye gereksinme bulunmas nedeniyle sabit sermayeyi dner sermayeden kartyor ise, unu unutmamak gerekir ki, birincisi, makinelerin yapm iin emek aletlerine, yani sabit sermayeye de gerek vardr, ve ikincisi, hammadde yapm iin de, ayn ekilde, makineler, vb. gibi sabit sermaye gereklidir, nk retken sermaye daima emek aletlerini ierir, ama her zaman emek malzemelerini iermez. Hemen ardndan gene kendisi diyor ki: "Toprak, madenler, balkhaneler, hepsi de, bunlar iletmek iin hem sabit ve hem de dner sermayeyi gerektirirler"; (bylece A. Smith, hammadde retimi iin yalnz dner sermayeye deil, sabit sermayeye de gereksinme olduunu kabul ediyor) "ve" (bu noktada yeni bir yanlg daha) "bunlarn rnleri bir kr ile yalnz bu sermayeleri deil, toplumdaki dier btn sermayeleri de yerine kor."* (s. 188.) Bu, tamamen yanl. Bunlarn rnleri, dier btn sanayi kollar iin hammadde, yardmc madde vb. salar. Ama bunlarn deerleri, toplumun dier btn sermayelerinin deerini yerine koymaz; bu, yalnzca kendi sermaye-deerini (ve art, art-deeri) yerine kor. Adam Smith, burada, gene kendi fzyokratik anlarnn penesindedir. Toplumsal olarak dnldnde, meta-sermayenin ancak emek aleti olarak hizmet edebilecek rnleri kapsayan ksmnn -amasz olarak retilmedikleri, satlmaz olmadklan takdirde- erge emek aletleri olarak ilev yapmak zorunda olduklar, yani temelleri kapitalist retim olduuna gre, bunlann, metalar olmaktan ktklan anda, toplumsal retken sermayenin sabit ksmnn, eskiden mstakbel elerini olutur-malanna karn, imdi gerek elerini oluturmak zorunda bulunduklan dorudur. Ama burada, rnn maddi biiminden ileri gelen bir ayrm vardr. rnein, bir iplik makinesi, eirmek iin kullanlmadka, [sayfa 224] bu yzden bir retim esi ilevini yerine getirmedike ve dolaysyla kapitalist asndan, bir retken sermayenin sabit bir ksm olarak ilev yapmadka, hi bir kullanm-deerine sahip deildir. Ama bir iplik makinesi tanabilirdir. retilmi olduu lkeden ihra edilebilir, ve dorudan doruya ya da dolayl olarak hammadde vb. ya da ampanya
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.
Kari Marks 187 Kapital I

karlnda, lke dna satlabilir. Bu durumda, retilmi olduu lkede yalnzca meta-sermaye olarak ilev yapmtr, ama hi bir zaman, hatta satldktan sonra bile sabit sermaye olarak ilev yapmamtr. Bununla birlikte, fabrika binalar, demiryollan, kprler, tneller, doklar vb., toprak iyiletirmeleri vb. gibi topraa balanarak yerel hale getirilmi ve bu yzden ancak yerel olarak kullanlabilen rnler, maddi biimleriyle olduklar gibi ihra edilemezler. Bunlar tanabilir deildir. Bunlar ya bir ie yaramazlar ya da satlr satlmaz, bunlan reten lkede sabit sermaye olarak ilev yapmak zorundadrlar. Fabrikalar yapan ya da speklatif sat amacyla topra iyiletiren kapitalist retici iin bu eyler, kendi meta-sermayesinin biimleri, ya da Adam Smith'e gre dner sermayenin biimleridirler. Ama toplumsal adan bakldnda, bu eyler -eer hi bir ie yaramaz durumda braklmayacaklarsa- eninde-sonun-da, o lkede, yerel bir retim srecinde sabit sermaye olarak ilev yapmak zorundadr. Bu sylenenlerden, hibir ekilde, tanamaz eylerin kendiliklerinden sabit sermaye olduklar anlam kmaz. Konut olarak kullanlan evler vb. gibi, bunlar, tketim fonuna ait olabilirler; ve bu durumda, sermayenin yalnzca bir paras olduu toplumsal servetin bir esini oluturmakla birlikte, bunlar, toplumsal sermayenin hi bir paras deildirler. Bu eylerin reticisi, Adam Smith'in diliyle konumak gerekirse, bunlarn satyla bir kr yapar. Ve dolaysyla bylece, bunlar, dner sermayedirler! Bunlardan fiilen yararlanan, bunlann sonal alcs, bunlar ancak retim srecine uygulayarak kullanabilir. Ve dolaysyla, bunlar, sabit sermayedirler! Mlkiyet zerindeki haklar, rnein demiryolu hisseleri, her gn el deitirebilir ve bunlann sahipleri, bunlann teki lkelerdeki satlanyla bile bir kr yapabilirler; bylece demiryolunun kendisi ihra edilebilir olmamakla birlikte, mlkiyeti zerindeki haklar ihra edilebilirdirler. Gene de bu eyler, yerel hale getirildikleri o lkede ya atl kalmak zorundadrlar ya da bir [sayfa 225] retken sermayenin sabit ksm olarak ilev yapmak zorundadrlar. Ayn ekilde, fabrikatr A, fabrikasn, fabrikatr B'ye satmakla bir kr salayabilir, ama bu, fabrikann daha nceki gibi sabit sermaye olarak ilev yapmasna engel deildir. Bu yzden, topraktan aynlmas olanaksz, yerel olarak sabitletirilmi emek aletleri, reticileri iin meta-sermaye ilevini yerine getirebilirler ve onun sabit sermayesinin (bu sermaye, onun kendisi asndan, binalar, demiryollarn vb. yapmak iin gerek duyduu emek aletlerinden ibarettir) herhangi bir esini oluturmayabilirlerse de, btn olaslklar altnda, gene de o lkede sabit sermaye olarak ilev yapmak zorunda olsalar bile, buradan hibir ekilde, sabit sermayenin zorunlu olarak tanamayan eylerden olutuu gibi ters bir sonu kartlmamaldr. Bir gemi, bir lokomotif, ancak hareketli olulan nedeniyle etkindirler; gene de bunlar kendilerini retenler iin deil, bunlan sabit sermaye olarak uygulayanlar iin ilevde bulunurlar. Buna karlk, en kesin ekilde
188 Kari Marks Kapital II

retim srecinde sabit bulunan, orada yaayp orada len, bir kez girdikten sonra artk bir daha oradan aynlmayan eyler, retken sermayenin dner ksmlandr. rnein, retim srecinde makineyi

altrmak iin tketilen kmr ile, fabrikay aydnlatmak iin kullanlan gaz vb. byledir. Bunlar retim srecinden rnle birlikte maddeten ktklan ve metalar biiminde dolama girdikleri iin deil, deerlerinin, retilmelerine yardm ettikleri metalann deerine btnyle girdii ve bu yzden de, metan satyla elde edilecek haslatla bu deerin tamamen yerine konulmas gerektii iin dner sermayedirler. Adam Smith'ten aktanlan son pasajda, u tmcecie de dikkat edilmelidir: "Bunlan" (makineleri, vb.) "yapan iilerin bakmn salayan bir dner sermaye..."* Fizyokratlarda, sermayenin cretler iin yatrlan ksm, doru bir ekilde, avances primitives'den** farkl, olarak, avances annuelles*** altnda saylmtr. te yandan, bunlarda, iftinin kulland retken sermayenin bir ksm olarak emek-gcnn kendisi deil, tarm-emekile-rine verilen geim aralar (Adam Smith'in deyimiyle iilerin bakm) grlyor. Bu, onlara zg [sayfa 226] reti ile tam bir uygunluk halindedir. nk onlara gre, emek tarafndan rne eklenen deer-ksm (tpk, rne, hammadde, emek aletleri, vb., ksacas, deimeyen-sermaye-nin btn maddi elerince eklenen deer-ksm gibi) yalnzca emekilere denen ve, emek-gc olarak ilev yapma yeteneklerini srdrmek iin zorunlu olarak tketilen geim aralannn deerine eittir. Deimeyen sermaye ile deien-sermaye arasndaki ayrm bulmalann engelleyen ey, gene kendi retileri oluyor. Eer (kendi fiyatn yeniden-ret-mesine ek olarak) art-deeri reten ey emek ise, o zaman, bunu, tarmda olduu gibi sanayide de yapmaktadr. Ama, onlarn sistemine gre, emek, ancak bir tek retim dalnda, yani tarmda art-deer rettii iin,bu art-deeri douran ey emek deil, doann bu daldaki zel faaliyetidir (yardmc oluudur). Ve yalnzca bu nedenledir ki, onlara gre, tanmsal emek, dier tr emeklerden farkl olarak, retken, emektir. Adam Smith, emekilerin geim aralann, sabit sermayeden farkl olarak, dner sermaye olarak snflandryor. 1) nk o, sabit sermayeden farkl olarak dner sermayeyi, dolam alanyla ilgili sermaye biimleriyle, dolam sermayesiyle kartryor - eletirilmeksizin kabul edilen bir kanklk. A Smith, bu nedenle, meta-sermaye ile retken sermayenin dner ksmn birbirine kantnyor ve byle olunca, toplumsal rnn metalar biimine brn-d her durumda emekilerin olduu kadar emekiolmayanlann da geim aralannn, emek malzemelerinin olduu kadar emek aletlerinin kendilerinin de meta-sermayeden karlanmas kanlmaz oluyor.
* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f. ** lk yatrmlardan, -. *** Yllk yatrmlar, -f.
Kari Marks 189 Kapital I

2) Ama, Smith'in tahlili kendi sunuunun zel -gerekten bilimsel- ksmna ters dmekle birlikte, bu tahlilde fzyokratik anlay da sakl bulunmaktadr. Genel bir ifadeyle, yatnlan sermaye, retken sermayeye evrilir, yani kendileri gemi emein rnleri olan retim elerinin biimlerine brnr. (Bunlar arasnda emek-gcne de.) Sermaye, retim srecinde ancak bu biimde ilev yapabilir. imdi eer biz, sermayenin deien ksmnn kendisine evrildii emek-gc yerine, emekinin geim aralarn alrsak, bu aralann, bu halleriyle, deer oluumunu ilgilendirdii kadanyla, retken sermayenin dier elerinden, hammaddelerden ve yukarda aktanlan pasajlardan birinde Smith'in, fizyokratlara [sayfa 227] uyarak, hammaddelerle ayn dzeye koyduu i hayvan yemlerinden farkl olmayaca aktr. Bu geim aralar, kendi kendilerine deerlerini geniletmezler ya da buna bir art-deer katamazlar. Bunlarn deeri, retken sermayenin dier eleri gibi, tekrar, ancak rnn deerinde ortaya kabilir. rnn deerine kendilerinin sahip olduunun tesinde bir deer ekleyemezler. Hammaddeler, yar-mamul mallar vb. gibi bunlar, emek aletlerinden oluan sabit sermayeden ancak u bakmdan ayrlrlar ki, bunlar, oluumuna katldklar rnde btnyle tketilirler, (hi deilse bunlann bedelini deyen kapitalist asndan) ve bu yzden de deerlerinin tmyle yerine konulmas gerekir, oysa sabit sermayede bu ancak yava yava, para para olur. retken sermayenin emek-gcne (ya da emekinin geim aralanna) yatrlan ksm, burada retken sermayenin dier elerinden, emek-sreci ve art-deer retimi bakmndan deil, yalnzca maddi ynden ayrlr. Bu ksm, yalnzca rnn nesnel yaratclarnn (Adam Smith bunlara genellikle "malzemeler"* diyor) sabit sermaye kategorisine dahil olan ksmnn dnda kalan ksmyla birlikte dner sermaye kategorisine girdii lde farkldr. cretlere yatnlan sermayenin, retken sermayenin dner ksmna dahil bulunmas ve retken sermayenin sabit ksmnn tersine, nesnel rn yaratclannn bir ksmyla, hammaddeler vb. ile akclk niteliini paylamasnn, sermayenin deimeyen ksmndan farkl olarak bu deien ksmnn, kendini geniletme srecinde oynad rol ile hi bir ilikisi yoktur. Bu, yalnzca yatnlan sermaye-deerin bu ksmnn nasl yerine konulacayla, yenileneceiyle, dolaysyla dolam yoluyla rnn deerinden nasl yeniden-retileceiyle ilikilidir. Emek-gcnn satn alnmas ve yeniden satn alnmas, dolam srecine aittir. Ne var ki, emek-gcne yatrlan deer, belirli ve deimez bir byklkten deiken bir bykle (emeki, iin deil kapitalist iin) ancak retim sreci ierisinde evrilir ve ancak bylece, yatnlan deer, btnyle sermaye-deere, sermayeye, kendisini genileten deere evrilmi olur.
* Marx, trnak iindeki tmceyi, ngilizce olarak aktarmtr, -f.

190

Kari Marks Kapital II

Ama Smith gibi, emek-gcne yatrlan deer yerine, emekinin geim aralar iin harcanan deeri, retken sermayenin dner ksm olarak snflandrmakla, deien ve deimeyen sermaye arasndaki ayrmn [sayfa 228] anlalmas ve bylece de genel olarak kapitalist srecin anlalmas olanaksz hale getirilmitir. rnn maddi yaratclar iin harcanan deimeyen-sermayenin tersine sermayenin bu ksmnn deien-sermaye olarak belirlenmesi, sermayenin emek-gcne yatrlan ksmnn, sermaye devrini ilgilendirdii lde, retken sermayenin dner ksmna ait olarak belirlenmesinin altna gmlmtr. Ve bu gmlme, emekinin emek-gc yerine, onun geim aralann retken sermayenin bir esi olarak sralamakla tamamlamtr. Emek-gcnn deerinin, para olarak m, yoksa dorudan geim aralar olarak m yatnlm olmasnn bir nemi yoktur. Bununla birlikte, kapitalist retim altnda bu ikinci durum ancak bir istisna olabilir.24 Dner sermaye tanmn, bylece, emek-gcne yatnlan sermaye-deerin belirleyicisi olarak saptamakla -fzyokratlann ncllerine dayanmakszn yaplan bu fizyokratik tanm- Adam Smith, kendisini izleyenlerdeki sermayenin emek-gcne harcanan ksmnn deien-sermaye olduu anlayn ok kr ki ldrmtr. Kendisinin baka yerlerde gelitirdii daha derin ve doru fikirler deil ama, bu gaf uzun mrl olmutur. Gerekten de, ondan sonra gelen dier yazarlar, daha da ileri gitmilerdir. Bunlar, bu tanm, sermayenin emek-gcne yatrlan ksmn, sabit sermayeye kart dner sermaye olarak saptayan kesin tanm yapmakla yetinmediler; bunu, emekilerin geim aralarna yatrlacak dner sermayenin esas tanm yaptlar. Gerekli geim aralarn ieren emek fonunun* bir yandan emekilerin toplumsal rn ierisindeki paylann fiziksel olarak snrlayan, ama te yandan da emek-gc almnda tmyle harcanmas gereken belirli bir byklkte olduu yolundaki reti bununla doal olarak ilikilidir, [sayfa 229]
24

Deerin kendisini geniletmesi srecinde emek-gcnn oynad rol anlamakta Adam Smith'in kendi kendisine ne lde zorluk kard, emekilerin emeini fizyokratlara uyarak i hayvanlarnnki ile ayn dzeye koyan u tmce ile tantlanmaktadr: "Yalnzca kendisinin (iftinin) alan hizmetkarlar deil, i hayvanlar da retken emekilerdir." (Book II, Ch. V. s. 243.) * Kapital, Birinci Cilt. s. 625-628. -Ed.
KarIMarks 191 Kapital I

ONBIRINCI BOLUM SABT VE DNER SERMAYE TEORLER RCARDO RCARDO, sabit ve dner sermaye arasndaki ayrm, salt deer kuralnn istisnalarn, yani cret hadlerinin fyatlan etkiledii durumlar gstermek amacyla ortaya koymutur. Bu noktann tartlmas Kitap IH'e* braklmtr. Ama temeldeki belirsizlik, u birbiriyle ilgisiz iki dncenin bira-raya getirilmesiyle hemen kendisini aa vurmaktadr: "Sabit sermayenin dayankllk derecesindeki bu fark ile, iki tr sermayenin birletirilebilecei oranlardaki bu eitlilik."25 Ve biz, kendisine, hangi iki tr sermayeye iaret ettiini sorsak, yle der: "Emein gereksinmesini salayacak sermaye ile, avadanlklara, makinelere, binalara yatrlan sermayenin oranlan da, eitli biimlerde birletirilebilir."26 Bir baka deyile, sabit sermaye emek aletlerine ve dner sermaye de emee yatrlan sermayeye eittir. "Emein gereksinmesini salayacak [sayfa230] sermaye", Adam Smith'ten devirilmi an25 26

Ricardo, Principles, ete, s. 25. Loc. at. * Kari Marx, Kapital, nc Cilt, Sol Yaynlar, Ankara 1978, s. 211-215. -Ed.
192 Kari Marks Kapital II

lamsz bir terimdir. Bir yandan dner sermaye, burada, deien-serma-ye ile, yani retken sermayenin emee yatnlan ksm ile biraraya konulmaktadr. te yandan da, antitezin, deerin kendisini geniletmesi srecinden -deien ve deimeyen sermayeden- deil, dolam srecinden kartlmas nedeniyle (Adam Smith'in eski karkl) ifte yanlgl tanmlar ortaya kmaktadr. Birincisi: Sabit sermayenin dayankllk derecesindeki farkllklar ile, sermayenin deimeyen ve deien sermayeden olumasndan ileri gelen farkllklar eanlaml gibi kabul edilmektedir. Ne var ki, son sz edilen farkllk, art-deer retimindeki fark belirler; buna karlk ilk sz edilen farkllk ise, kendini geniletme sreci szkonusu olduu kadaryla, yalnzca, belli bir deerin, bir retim aracndan rne aktarlma biimine iaret eder: dolam sreci szkonusu olduu kadaryla, bu fark, yalnz harcanm sermayenin yenilenme dnemine, ya da, bir baka bak asndan, hangi sre iin yatrlm bulunduuna iaret eder. Kapitalist retim srecinin i mekanizmasnn derinliine grmek yerini, yalnzca tamamlanm olaylar dikkate alnrsa, o zaman, bu ayrmlar gerekten akr. Toplumsal artdeerin, farkl sanayi dallarna yatnlan eitli sermayeler arasnda datlmasnda, sermayenin yatnlm bulunduu farkl zaman dnemleri arasndaki farkllklar (rnein, sabit sermayenin eitli sreenlik dereceleri) ve sermayenin farkl organik bileimleri (ve bu nedenle, deimeyen ve deien sermayelerin farkl dolamlar) genel kr orannn eitlenmesine ve deerlerin, retim-fiyatlar-na evrilmesine ayn derecede katkda bulunur.

kincisi: Dolam sreci asndan bir yanda emek aletleri -sabit sermaye; te yanda emek malzemesi ve cret - dner sermaye vardr. Ama, emek-sreci ve kendini geniletme asndan, bir yanda retim aralar (emek aletleri ve emek malzemesi) - deimeyen-sermaye; te yanda emek-gc - deiensermaye vardr. Deimeyen-sermaye-nin belli bir miktardaki deerinin, ok emek aleti, az emek malzemesi ya da ok emek malzemesi, az emek aleti iermesinin sermayenin organik bileimi iin hi bir nemi olmad halde (Buch I, Kap. XXIII, 2,s. 647)*, her ey, retim aracna yatrlan sermayenin emek-gcne yatrlan sermayeye oranna baldr. Tersine: dolam sreci [sayfa 2311 asndan, sabit ve dner sermaye arasndaki aynm konusunda, dner sermayenin belli miktardaki bir deerinin hangi oranlarda emek malzemesine ve cretlere blnm olmasnn da bir nemi yoktur. Bu gr alarndan biri bakmndan, emek malzemesi, emek-gcne yatrlan sermaye-deere kart olarak, emek aletleri ile ayn kategori ierisinde snflandrlmtr; dier gr asndan, sermayenin emekgcne yatnlan ksm, emek aletlerine yatrlan ksma kart olarak, emek malzemesine yatnlan ksm ile ayn snfa dahil edilmitir.
* Kari Marx, Kapital, Birinci Cilt, kinci Ksm, s. 639-640. -Ed. Kari Marks 193 Kapital I

te bu nedenle, sermaye-deerin, emek malzemesine (ham ve yardmc maddelere) yatrlan ksm, Ricardo'da, bu yanlardan hi birinde ortaya kmamaktadr. Tmyle yok olmaktadr; nk, onun dolam biimi sermayenin emek-gcne yatrlan ksm ile tamamen akt iin, onu sabit sermaye ile ayn snfa koymak iine gelmez. Ve te yandan, dner sermaye ile biraraya konulmamaldr, nk bu durumda, Adam Smith'ten devralnan ve srarla srdrlen, sabit ve dner sermaye ile deimeyen ve deien sermayeler arasndaki antitezin zdeletirilmesi, kendiliinden ortadan kalkacaktr. Ricardo, bunu hissetmezlik edemeyecei kadar mantksal igdye sahiptir, ve bu nedenle, sermayenin bu ksm onun gznde tmyle yok olmaktadr. Bu noktada, ekonomi politiin dilini kullanacak olursak, kapitalistin, cretlere yatnlan sermayeyi, bu cretleri haftalk, aylk, aylk demesine bal olarak, eitli sreler iin nceden yatrm bulunduuna dikkati ekmek gerekir. Ne var ki, aslnda bunun tersi olur. cretini haftalk, aylk ya da aylk almasna bal olarak, emeini, kapitaliste, bir hafta, bir ay ya da ay iin avans veren emekinin kendisidir. Eer kapitalist, emek-gcne deme yapmak yerine onu satn alm olsa, bir baka deyile, eer emekiye cretlerini bir gn, bir hafta, bir ay ya da ay iin nceden vermi olsa, bu srelere ait cretleri avans olarak vermi olduunu ne srmekte hakl olabilirdi. Ama emei satnalmak ve ona devam edecei sre iin deme yapmak yerine, bu demeyi, emek, gnlerce, haftalarca ya da aylarca devam ettikten sonra yapt iin, bu, btnyle, bir kapitalist quid pro quo'ya* varmakta ve emekinin kapitaliste emek olarak verdii avans, kapitalistin emekiye verdii bir para avansna dnmektedir. Kapitalistin rnn kendisini ya da deerini (onda [sayfa 232] somutlaan bir art-deer ile birlikte), onun yapm ya da dolam iin gerekli farkl srelere bal olarak ancak nispeten uzun ya da ksa dnemlerden sonra dolamdan geri almas ya da gerekletirmesi, durumu hi bir ekilde deitirmez. Bir meta satcs, bunu alann ne yapaca ile, zerre kadar ilgilenmez. Kapitalist, bir makineyi, btn deerini bir defada demek zorunda olduu halde, bu deer kendisine dolamdan yava yava ve para para dndnden tr daha ucuza satn almad gibi, deeri pamuktan yaplan rnn deerine tmyle girdiinden ve bu nedenle de, rnn satyla, bu deer, tamamyla ve bir defada yerine konulduundan tr de pamua daha fazla deme yapmaz. imdi Ricardo'ya dnelim. I. Deien sermayenin karakteristik zellii, sermayenin, belirli, verilen (ve bylece deimeyen) bir ksmnn, verilen bir deerler toplamnn (burada, cretlerin, emek-gcnn deerine eit, fazlaya da eksik olmas nemli olmamakla birlikte, emek-gcnn deerine eit olduu
* Yanl anlama, -f.
194 Kari Marks Kapital II

varsaylr), kendisini genileten, deer yaratan bir gle, yani yalnz kapitalist tarafndan denen deerini, yeniden-retmekle kalmayp, ayn zamanda, bir art-deeri, daha nce varolmayan ve herhangi bir edeeri denmeyen bir deeri reten emek-gc ile deiilmi olmasdr. Sermayenin cretlere yatrlm bulunan ve onu deien sermaye olarak deimeyen sermayede toto coelo* ayran, bu ksmnn bu karakteristik zellii, sermayenin cretlere harcanan ksm, salt dolam sreci asndan dnldnde, ortadan yok olur ve, bylece, emek aletlerine yatnlm bulunan sabit sermayeye kart dner sermaye olarak ortaya kar. Bu, yalnzca, deimeyen-sermayenin emek malzemelerine yatrlan ve deimeyen-sermayenin teki blmne -emek aletlerine yatnlm bulunan blmne- kart den ksm ile birlikte, tek bir balk altnda -dner sermaye bal altndatoplanmas olgusu ile de grlr hale gelir. Art-deer, bylece de, yatrlan toplam deeri sermayeye eviren durumun kendisi, btnyle dikkate alnmam oluyor. Ayn ekilde, cretlere yatrlan sermaye tarafndan rne eklenen deer ksmnn yeni olarak retilmesi (ve bu nedenle, gerekten yeniden-retilmesi), oysa hammaddenin rne ekledii deer ksmnn yeni olarak retilme-mesi, gerekten yeniden-retilmemesi, [sayfa 233] yalnzca rnn deerinde korunmas, saklanmas ve, bu

yzden de, yalnzca rnn deerinin bir ksm olarak yeniden ortaya kmas olgusu da grmezlikten geliniyor. Sabit ve dner sermaye arasndaki kartlk asndan imdi grlen ayrm yalnzca undan ibaret oluyor: Bir metan retimi iin kullanlan emek aletlerinin deeri, metan deerine ancak ksmen girer ve bu nedenle de satyla, ancak ksmen yerine konur, yani btnyle yalnzca para para ve yava yava yerine konur. te yandan, metan retimi iin kullanlan emek-gc ile emek konulannn (hammaddeler vb.) deeri, metaya btnyle girer ve bu nedenle, satlmasyla, btnyle yerine konur. Bu bakmdan, dolam srecini ilgilendirdii kadaryla, sermayenin bir ksm kendisini sabit, dieri akc, ya da dner sermaye olarak ortaya koyar. Her iki durumda da, bu, belirli yatnlan deerlerin rne aktanlmas ve rnn sat ile yerlerine konulmas sorunudur. Aradaki fark, imdi yalnzca, deer aktarmasnn ve bunun sonucu olarak da, deerin yerine konulmasnn para para ve yava yava m; yoksa bir defada m olduuna bal bulunuyor. Bylece, deien ve deimeyen sermaye arasnda bulunan ve her eyi belirleyen ayrm ortadan silindii gibi, art-deer retimi ile kapitalist retimin btn srr, kendilerini ortaya koyduklan belli deerler ile eyleri sermayeye dntren koullar yok edilmi oluyor. Sermayeyi oluturan btn ksmlar imdi salt kendi dolam biimleri ile ayrdediliyorlar (ve, elbette, metalann dolam da yalnzca, zaten varolan belli deerler ile ilgilenmi oluyor); ve, cretlere yatrlan sermayeye, sermayenin emek aletlerine yatrlan
* Taban tabana kart, -f.
Kari Marks 195 Kapital I

ksmna kart olarak, sermayenin hammaddelere, yar-mamul rnlere, yardmc maddelere yatnlm olan ksmyla birlikte, kendisine zg bir dolam biimini paylam oluyor. te bylece, burjuva ekonomi politiinin, Adam Smith'in "deimeyen ve deien sermaye" kategorilerini, "sabit ve dner sermaye" kategorileri ile kartrmasna igdsel biimde sk skya sarlmas ve bunu hi eletirmeksizin yz yldr kuaktan kuaa papaan gibi yinelemesi anlalr bir eydir. Sermayenin cretlere yatrlan ksm, burjuva ekonomi politii, artk, hibir ekilde, hammaddeye yatrlan ksmndan ayrdetmemekte, ancak bunu, deimeyen sermayeden -rn tarafndan para para ya da btnyle dolatrlmas asndan- eklen [sayfa 234] ayrdetmektedir. Bylece, kapitalist retimin ve dolaysyla da kapitalist smrnn gerek hareketinin kavranmasnn temeli, bir vurula, yokedilmi olmaktadr. Bu, yatnlan deerlerin yeniden ortaya kmas sorunundan baka bir ey deildir. Ricardo'da, Smith'i karkln eletirisiz benimsenmesi, bu fikirlerin karlnn pek de rahatsz edici bir ey deil, yalnzca daha sonraki mazeretilerden daha rahatsz edici deil, Adam Smith'in kendisinden de daha rahatsz edicidir, nk Ricardo, deer ve art-deer tahlillerinde, Adam Smith'in tersine, daha tutarl, daha ak ve kesindir. Ve gerekte o, kolay anlalr Adam Smith'e kar zor anlalr Adam Smith'i tutmaktadr. Fizyokratlar arasnda byle bir kanklk yoktur. Avances annuel-les ile avances primitives arasndaki ayrm, yalnzca, sermayenin, zellikle tarmsal sermayenin farkl ksmlarnn farkl yeniden-retim dnemlerine iaret etmektedir; oysa art-deer retimi konusundaki grleri, bu aynmlardan bamsz olan teorilerinin bir ksmn, teorinin gl noktas olarak sarldklar ksmn oluturmaktadr. Artdeerin oluumu, sermayenin kendisinden doan bir ey olarak aklanmamakta, sermayenin tek bir zel retim alanna, tanma balanmaktadr. kincisi: Deien sermayenin tanmnda temel nokta -ve bu nedenle, herhangi bir deerler toplamnn sermayeye evrilmesi iin temel nokta- kapitalistin, belli, verilen (ve bu anlamda da deimeyen) byk- lkte bir deeri, deer yaratan g ile, bir deer bykln deerin retimi ile, deerin kendisini geniletmesi ile deimesidir. Kapitalistin emeki ye para ya da geim aralan olarak demede bulunmas, bu temel tanm etkilemez. Bu, ancak, kapitalistin yatrd deerin varlk tarzn deitirir; birinde, bu deer, emekinin kendisine pazardan geim aralan satn ald para biiminde, dierinde ise dorudan doruya tkettii geim aralan biiminde bulunmaktadr. Gelimi kapitalist retim, gerekte, emekiye cretinin para olarak dendii varsaymna dayanr, tpk genellikle, retim srecinin, dolam srecini ve dolaysyla para sistemini ngrmesi gibi. Ama art-deerin yaratlmasnn -ve dolaysyla yatrlan deerler toplamnn sermayelemesinin- kayna,
196 Kari Marks Kapital II

ne cretlerin para biiminde ya da ayn olarak denmesinde, ne de emek-gc satn alnmas iin yatrlan sermayededir. Art-deer, deerin, de-er yaratan gle deiilmesinden, deimeyen bir bykln deien bir [sayfa 235] bykle evrilmesinden doar. Emek aletlerinin sabitliinin bykl ya da kkl, bunla-nn dayankllk derecesine, yani fiziksel bir zellie baldr. Dier koullar ayn kalmak kaydyla, dayanklklanna bal olarak, er ya da ge anacaklar ve, bu nedenle de sabit sermaye olarak uzun ya da ksa sre ilev yapm olacaklardr. Ama hi bir zaman bu fiziksel dayankllk nedeniyle, bunlar, sabit sermaye ilevini grmezler. Metal fabrikalarndaki hammaddeler, yapm iinde kullanlan makineler kadar dayankldrlar ve bu makinelerin deri ve ahap ksmlarndan daha da uzun mrldrler. Bununla birlikte, hammadde olarak hizmet eden metal, dner sermayenin bir ksmn oluturduu halde, emek

aleti belki de ayn metalden yapld halde, kullanld zaman sabit sermayenin bir ksmdr. Demek oluyor ki, bir metalin bazan sabit, bazan dner sermaye kategorisine sokulmas bu malzemenin fiziksel nitelii, anma hzndaki nispi bykl ya da kklnden tr deildir. Bu aynm, daha ok bir durumda emein konusu, bir baka durumda emek aleti olmasyla retim srecinde oynad rolden trdr. Bir emek aletinin retim srecindeki ilevi, onun, durmadan yinelenen emek-srelerinde ortalama olarak u ya da bu sre hizmet etmesini gerektiriyor. te bu nedenle, onun kendi ilevi, yapld malzemenin, az ya da ok dayankl olmasn belirlemi oluyor. Ama hi bir zaman, yapld malzemenin dayankll onu sabit sermaye haline getirmi olmuyor. Ayn malzeme, hammadde olduu zaman dner sermaye haline geliyor ve, meta-sermaye ile retken sermaye arasndaki aynm, dner ve sabit sermaye arasndaki aynmla kartran iktisatlar arasnda, ayn malzeme, ayn makine, rn olarak dner sermaye, emek aleti olarak sabit sermaye oluyor. Bir emek aletinin yapld maddenin dayankll onu sabit sermaye haline getirmemekle birlikte, byle bir alet roln yklenmi bulunmas, onun nispeten dayankl bir maddeden yaplmasn gerektirir. Bu nedenle de, yapld malzemenin dayankl olmas, emek aleti olarak ilevinin bir kouludur ve dolaysyla da onu sabit sermaye yapan dolam biiminin maddi temelidir. Dier eyler ayn kalmak kaydyla, yaplm olduu maddenin anma ve ypranma derecesinin ykseklii ya da dkl, ona yksek ya da dk derecede bir sabitlik damgas vurmakta ve [sayfa 236] bu yzden de, sabit sermaye olma nitelii ile ok sk bir iliki ierisinde bulunmaktadr. Eer sermayenin emek-gcne yatrlan ksm salt dner sermaye ve dolaysyla sabit sermayeye kartlk asndan ele alnrsa ve, deimeyen ve deien sermaye arasndaki ayrmlarla, sabit ve dner sermaye arasndaki ayrmlar birbirine kartrlrsa -emek aletinin maddi gerKarlMarks 197 Kapital I

ekliinin sabit sermaye olma niteliinin asl temelini oluturduu varsaylarak- bu sermayenin, sabit sermayeye kart, dner sermaye olma niteliini, emek-gcne yatrlan sermayenin maddi gerekliinden kartmak ve gene, dner sermayeyi, deien-sermayenin maddi gerekliinin yardmyla belirlemek doaldr. cretlere yatrlan sermayenin gerek tz, kapitalistin, l, mad-delemi emekle deitii ve sermayesinde somutlatrd, faal, deer yaratc emek-gc, canl emein kendisidir; ancak ve yalnzca bu emek sayesindedir ki, onun elindeki deer, kendisini genileten deere dnr. Ama bu kendini geniletme gc, kapitalist tarafndan satlmaz. Bu daima, tpk kendisine ait emek aletleri gibi, retken sermayesinin, yalnzca bir ksmdr; bu hibir zaman onun meta-sermayesinin, szgelimi satt sonal rn gibi, bir paras deildir. retim srecinde, retken sermayenin ksmlar olarak emek aletleri, sabit sermaye olarak, emek-gcne, dner sermaye olarak tanmlanan emek malzemeleri ve yardmc malzemelerden daha fazla kart deildir. Emek-gc, her ikisinin karsna da kiisel etmen olarak kar, oysa -emek-sreci asndan konumak gerekirse- bunlar nesnel etmenlerdir. Deerin kendisini geniletme sreci asndan sylemek gerekirse, bunlarn her ikisi de emek-gcne kar, deimeyen-sermayenin deien-sermaye karsndaki durumu gibi kart durumda bulunurlar. Ya da eer burada, dolam srecini etkiledii kadaryla, maddi bir farkllktan szetmek gerekirse durum yledir: Maddelemi emekten baka bir ey olmayan deerin niteliinden, bu maddiletirme srecindeki emekten baka bir ey olmayan faal emek-gcnn niteliinden, emek-gcnn ilevini yerine getirdii sre boyunca srekli deer ve art-deer yaratt; emek-gc ynnden, hareket ve bir deerin yaratlmas olarak grnen eyin, onun rn ynnden, bir durgunluk durumu ierisinde yaratlan deer olarak grnd sonucu kar. Eer emek-gc, ilevini yerine getirmi ise, sermaye, artk bir yanda [sayfa 237] emek-gcnden, te yanda retim aralanndan olumaz. Emek-gcne yatrlm bulunan sermaye-deer, imdi, rne eklenmi bulunan bir deer (+ art-deer)dir. Srecin yinelenmesi iin, rnn satlmas ve buradan elde edilen haslatla srekli yeni emek-gc satn alnarak retken sermayeye katlmas gerekir. Bu durum, sermayenin emek-gc ile emek malzemesine vb. yatnlan ksmna, emek aletlerinde sabit kalan sermayeye kart olarak, dner sermaye niteliini verir. Ama, bunun tersine, eer dner sermayenin, deimeyen-sermayenin bir ksm (ham ve yardmc malzemeler) ile ortak olan ikincil tanm sermayenin emek-gcne yatrlan ksmnn asl tanm haline getirilecek olursa, yani kendisine yatrlan deer, yaratlmas iin tketildii rne, sabit sermayede olduu gibi, yava yava ve para para deil de, btnyle aktanld ve bu nedenle de, rnn sat ile btnyle yerine konulmasnn gerekli olduu, esasndan hareket edilirse, o
198 Kari Marks Kapital II

zaman, sermayenin cretlere yatnlan ksmnn da, ayn ekilde, maddi olarak faal emek-gcne deil, emekinin cretleriyle satnald maddi elerden olumas, yani toplumsal meta-sermayenin emekinin tketimine geen ksmn, yani geim aralarn kapsamas gerekir. Bu durumda, sabit sermaye, daha yava ypranabilen ve bu nedenle de daha yava yerine konmas gereken emek aletlerinden oluur ve emek-gcne yatrlan sermaye de daha hzl yerine konmas gerekli geim

aralarndan oluur. Ne var ki, daha fazla ya da daha az ypranabilirlik arasndaki snr ok belirsiz ve bulanktr. "Emekinin tkettii yiyecek ve giyecek, ierisinde alt binalar, emeine yardmc olan aletler, hepsi de ypranabilir niteliktedir. Gene de, bu farkl sermayelerin dayankllk zamanlan arasnda byk bir fark vardr: bir buharl makine, bir gemiden daha uzun mrldr, bir gemi emekinin giyeceinden ve emekinin giyecei de tkettii yiyecekten daha uzun sre dayanr."*27 Ricardo, hepsi de emek aletleri ile ayn dayankllk niteliini tayan emekinin iinde oturduu evi, eyalarn, bak, atal, tabak, vb. gibi tketim gerelerini belirtmeyi unutuyor. Ayn eyler, ayn trden eyler, bir yerde tketim eyalan, baka bir yerde emek aletleri olarak ortaya
lkar. [sayfa 238]

Ricardo'nun sylediine gre fark udur: "Sermayenin abuk ypranabilir olmas ve sk sk yenidenretilmeyi gerektirmesine ya da yava tketilmesine gre, dner ya da sabit sermaye bal altnda snf-landnlmtr."*28 Ve u notu ekliyor: "Esas olmayan ve snr izgisi kesin olarak izilemeyen bir ayrm."*29 Bylece, avances annuelles ile avances primitives arasnda, tketim zamanna ve dolaysyla da, kullanlan sermayenin yeniden-reti-minin farkl zamanlann iaret eden ayrmn yapld fizyokratlar kampna ok kr bir kez daha gelmi bulunuyoruz. Ancak, fizyokratlarda toplumsal retimin nemli bir olayn oluturan ve Tableau Economiue'le dolam sreci ile ilikili olarak anlatlan ey, burada, znel ve Ricardo'nun kendi szleriyle gereksiz bir ayrm oluyor. Sermayenin emee yatrlan ksm, emek aletlerine yatrlan ksmndan yalnz yeniden-retim dnemi ve dolaysyla dolam sreciyle aynlr ise, ve bir ksm geim aralarn, dieri emek aletlerini kapsar ve bunlar birbirinden yalnzca daha hzl ypranabilir nitelikte olduklar iin ayrlrlar ise, birinci grubun kendisinden bile eitli dayankllk dereceleri olduuna gre, emek-gcne yatnlan sermaye ile, retim aralarna
27
28 29

Ricardo, Principles, ete, s. 26.

Ibid. Ibid.

* Marx, trnak iindeki tmceleri, ngilizce olarak aktarmtr, -f.


Kari Marks 199 Kapital I

yatrlan sermaye arasndaki btn differentia specifica* doal olarak yokolup gider. Bu, tmyle Ricardo'nun deer retisi ile elitii gibi, aslnda art-deer teorisi olan kr teorisi ile de eliir. Genel olarak Ricardo, sabit ve dner sermaye arasndaki ayrm, yalnzca, farkl retim dallannda eit byklkte yatrlan sermayelerde her ikisinin farkl oranlannn, deer yasasna yapt etki ve zellikle bu koullar sonucu cretlerdeki art ya da dn fiyatlar zerindeki etkisi lsnde dikkate alr. Ama bu snrl aratrmalarda bile, sabit ve dner sermaye ile deimeyen ve deien sermayeyi kantrmas nedeniyle ok vahim yanlglara der. Aslnda, tahlillerine btnyle yanl bir temelden balar. Birincisi, ser-maye-deerin emek-gcne yatrlan ksmnn dner sermaye bal altnda snflandrlmas zorunluluu asndan, bizzat, dner sermaye tanmlar, zellikle sermayenin emee [sayfa 239] yatnlan ksmn bu balk altna koyan koullar, yanl gelitirilmilerdir. kincisi, sermayenin emee yatnlan ksmn dner sermaye olarak belirleyen tanm ile, bunu, sabit sermayeye kart dner sermaye olarak belirleyen tanm arasnda bir karklk bulunmaktadr. Emek-gcne yatrlan sermayenin, dner ya da akc sermaye olarak tanmlanmasnn ikincil bir tanm olduu, retim srecindeki differentia specifica'sini yokettii daha balangta besbellidir. nk, bu tanmda, bir yandan emee yatrlan sermayeler, hammaddeye vb. yatrlanlar ile ayn nemdedir. Deimeyen sermayenin bir ksmn deien sermaye ile zdeletiren byle bir snflandrma, deimeyen sermayeye kart olan deien sermayenin differentia specifica'sini ele almyor. te yandan, sermayenin emee yatnlan ksmlar, gerekte, emek aletlerine yatrlan ksmlara karttrlar, ama hibir zaman bu ksmlarn deer retimine tamamen farkl biimlerde girmesi ynnden deil, bunlann her ikisinin de deerlerini rne yalnzca farkl zaman dnemlerinde aktarmalar ynnden. Metan retim srecine yatnlan belli bir deer, ister cretlerin, ister hammaddelerin ya da emek aletlerinin fiyat olsun, btn bu durumlarda szkonusu olan nokta, bu deerin rne nasl aktanld, dolaysyla rn tarafndan nasl dolatnld, rnn satyla k noktasna nasl dnd ya da yerine konulduudur. Buradaki biricik fark "nasPdadr, aktarmann ve dolaysyla bu deerin dolamnn kendisine zg biimindedir. Emek-gcnn, her ayn durumda, szlemede daha nce belirlenmi olan fiyatnn, para ya da geim arac olarak denmesi, bunun sabit bir fiyat olma niteliini hibir ekilde deitirmez. Bununla birlikte, cretlerin para olarak denmesi halinde, bizzat bu parann retim srecine, deerin ve ayn zamanda retim arac malzemelerinin girdii tarz* Ayrdedici zellik-f. 200 Kari Marks Kapital II

da girmedii aktr. Ama te yandan, emekinin cretiyle satn ald geim aralan, hammaddeler vb.

ile birlikte, dner sermayenin maddi biimi olarak ayn kategori altnda snflandnlacak ve emek aletlerinin kart olacak olursa, o zaman, sorun farkl bir yn alr. Eer bu eylerin, retim aralannn deeri, emek-srecinde rne aktanlyorsa, dier eylerin, geim aralarnn deeri de, bunlan tketen emek-gcnde yeniden ortaya kyor ve bu emek-gcnn ilev grmesiyle ayn ekilde rne aktanlyor demektir. Her iki [sayfa 240] durumda da, bu, ayn derecede, retim srasnda yatrlan deerlerin salt rnde yeniden ortaya kmas sorunudur. (Fizyokratlar bunu ciddiye almlar ve bu nedenle de, sanayideki emein art-deer yarattn yadsmlardr.) Wayland'dan daha nce aktarlan pasaj*, yle der: "Bununla birlikte, biimin bir nemi yoktur. ... nsanolunun varl ve rahat iin gerekli eitli trde yiyecekler, giysiler ve barnaklar da deiiklie urar. Bunlar zaman zaman tketilirler ve deerleri ... tekrar ortaya kar." {Elements of Pol. Econ., s. 31, 32) retim amacyla, hem tketim aralan ve hem de geim aralar olarak yatnlm bulunan sermaye-deerler, burada, ayn ekilde rnn deerinde ortaya karlar. Bylece, kapitalist retim srecinin tam bir esrar perdesine brnmesi mutlu bir biimde baarlm, rnde bulunan art-deerin kayna tamamen gzden uzaklatnlmt. Ayrca bu, burjuva ekonomi politiine zg fetiizmi, toplumsal retim srecinde eylere verilen toplumsal, ekonomik nitelii, bu eylerin maddi doasndan kan doal bir nitelie dntren fetiizmi tamamlam oluyor. rnein, "emek aletleri, sabit sermayedir", elikilere ve kankla yolaan skolastik bir tanmdr. Tpk emek-sreci konusunda gsterildii gibi (Buch I, Kap. V),** bu, tamamen maddi elerin belli bir emek-srecindeki rollerine, bunlann ilevlerine -emek aletleri, emek malzemesi ya da rnler olarak ilev yapmalarna- baldr; bylece, emek aletleri, ancak, bu retim sreci gerekten kapitalist bir retim sreci ise ve retim aralar bu nedenle gerekten sermaye ise ve sermayenin ekonomik kesinlik ve toplumsal niteliine sahipse, sabit sermayedirler. Ve ikincisi, eer deerlerini rne ancak belirli bir biimde aktanyorlar ise sabit sermayedirler. Eer durum bu deilse, bunlar kendileri sabit sermaye olmakszn, emek aletleri olarak kalrlar. Ayn ekilde, gbre gibi yardmc malzemeler, emek aletlerinin byk bir ksm gibi, deerlerini kendilerine zg ayn biimde aktanyorlar ise, emek aleti olmadklan halde sabit sermaye olurlar. Burada sorun, eylerin uygun dmeleri gereken tanmlar sorunu deildir. Biz, burada, belli kategoriler ierisinde ifade edilmeleri gereken belli ilevlerle ilgiliyiz. Eer cretlere yatrlan sermaye, btn koullar altnda [sayfa 2411 geim aralannn niteliklerini tayan bir sermaye diye kabul edilirse, bu,
Kapital, Birinci Cilt, s. 223. dipnot 25. -Ed. ** Ayn yapt, Yedinci Blm. -Ed. Kari Marks 201 Kapital I

ayn zamanda, "emei destekleyen" bu "dner" sermayenin de bir nitelii olacaktr. (Ricardo, s. 25.) Eer, tketim aralar "sermaye" olmasalard, bunlar emek-gc gereksinmesini salayamazlard; oysa, bunlann, ite bu sermaye niteliidir ki, bunlara, yabanc emek tarafndan gereksinmesini salayan sermaye zelliini verir. Eer bu durumlanyla geim aralan dner sermaye iseler -dner sermaye crete evrildikten sonrabundan ayrca u sonu da kar ki, cretin bykl, emeki saysnn belli bir dner sermaye miktarna olan oranna dayann -gzde bir iktisadi nerme- oysa, aslnda, emeki tarafndan pazardan ekilen geim arac miktar ve kapitalistin tketimi iin salanabilecek geim aralan miktan artdeerin emek fiyatna olan oranna baldr. Ricardo da, Barton29a gibi, her yerde, deien ve deimeyen sermaye ilikisini, dner ve sabit sermaye ilikisi ile kartryor. Bunun, Barton'un kr oran konusundaki incelemesini ne lde sakatlad daha ilerde greceiz.* Ricardo, ayrca, sermayenin devrinde, sabit ve dner sermayeler arasndaki ayrmn dnda kalan dier nedenlerin yolat farkllklan, u ayrm ile zdeletiriyor: "Dner sermayenin, hi de eit olmayan srelerde dolamda bulunabilecei ya da sahibine geri dnebilecei ayrca gznnde bulundurulmaldr. iftinin, ekmek zere satn ald buday, fnncnn ekmek yapmak iin satn ald budaya gre sabit sermayedir. Bunlardan birisi buday topraa brakr ve bir yl sreyle hi bir gelir elde edemez; dieri onu ttrerek un haline getirtir, mterilerine ekmek olarak satar ve bir hafta ierisinde ayn ekilde yenilemek ya da baka bir ie balamak zere sermayesini serbest hale getirir."30 Burada karakteristik olan ey, tohumluk iin kullanld zaman, tketim arac deil hammadde olarak hizmet ettii halde, buday, bizatihi tketim arac olduu iin, nce dner sermayedir, sonra da, geri dn bir yl ald iin, sabit sermayedir, [sayfa 242] Ne var ki, bir retim aracn sabit sermaye yapan ey, yalnzca yava ya da hzl geri dn deil, ayrca deerini rne aktard belirli biimdir. Adam Smith'in getirdii kanklk u sonulan dourmutur: 1. Sabit ve dner sermaye arasndaki ayrm, retken sermaye ile meta-sermaye arasndaki ayrmla kartrlmtr. rnein, bir makine, pazarda meta olarak bulunduu zaman dner sermaye, retim srecine sokulduu zaman sabit sermaye saylmtr. stelik, bir tr sermayenin bir bakasndan daha fazla sabit ya da dner olduunu belirlemek

29a

Observations on the Circumstances Which Influence the Condition of the Labouring Classes of Society. London, 1817. [Bununla ilgili bir pasaj, c. I, s. 655, dipnot 79'da Kapital, Birinci Cilt, s. 648-649, not 86] aktarlmtr.
30

Principles, ete, s. 26 ve 27. Kari Marks Kapital II

* Kapital, nc Cilt, Birinci Blm - nc Blm. -Ed.


202

kesinlikle olanakszdr. 2. Btn dner sermayeler, cretlere yatrlan ya da yatrlacak olan sermaye ile bir tutulmutur. Bu John Stuart Mili* ile dierlerinde byledir. 3. Deien ve deimeyen sermayeler arasnda bulunan ve nceleri Barton, Ricardo ve dierleri tarafndan dner ve sabit sermaye arasndaki aynmla kartrlan fark, ensonu, bu ikinci aynma indirgenmi, rnein Ramsay'da, btn retim aralan, hammaddeler vb., ve ayn zamanda da emek aletleri sabit sermaye; yalnzca cretlere yatrlan sermaye ise dner sermaye saylmtr.** Ama indirgeme bu ekilde yapld iin, deimeyen ve deien sermaye arasndaki gerek ayrm anlalmamaktadr. 4. MacLeod,*** Patterson**** ve dierleri gibi, her eye, bir banka memurunun tarife smaz darkafah gr asndan bakan modem ngiliz ve zellikle sko iktisatlar, sabit dner sermaye arasndaki ayrm, money at cali***** ve money not at cali****** arasndaki ayrma dntrmlerdir, [sayfa 243]
* J. S. Mili, Essays on Soure Unsettled Questions ofPolitical Economy, London 1844, s. 164. -Ed. **G. Ramsey, An Easay on the Distributiort of Wealth, Edinburg 1833, s. 21-24. -Ed. *** H. D, MacLead, The Elements of Political Economy, London 1858, s. 76-80. -Ed. **** R. H. Patterson, The Science of Finance, A Pracdcal Treatise. Edinburg and London 1868, s. 129-144. -Ed. ***** Vadesiz mevduat, -. ****** Vadeli mevduat, -.
Kari Marks 203 Kapital I

ONKNC BLM ALIMA DNEM ET uzunlukta, diyelim her ikisi de onar saatlik ign olan, birisi pamuk iplii, dieri lokomotif fabrikas, iki idaln alalm. Bu dallardan birisinde, belli bir miktar tamamlanm rn, pamuk iplii, gnlk ya da haftalk olarak kartlr; dierinde, tamamlanm mamul bir rn, bir lokomotif yapm iin emek-srecinin belki de ay yinelenmesi gerekmektedir. Bir durumda, rn, nitelik ynnden ayn ayndr ve her gn ya da her hafta ayn emek yeniden balar. Dierinde emek-sreci sreklidir, olduka ok sayda gnlk emek-srelerini kapsar ve bu sreler arasndaki bant ve ilemlerdeki sreklilik sonucu, ancak olduka uzun bir sre sonra ortaya tamamlanm bir rn kar. Gnlk emeksreler-inin sresi burada ayn olduu halde, retken faaliyetin sresinde, yani tamamlanm bir rn kartmak, meta olarak pazara srmek, dolaysyla da, onu retken sermayeden meta-sermayeye evirmek iin gerekli, yinelenen emek-srelerinin sresinde ok belirgin bir fark vardr. Sabit ve dner sermaye arasnda ayrmn bununla hibir ilikisi yoktur. Her [sayfa 244] iki retim dalnda ayn oranda sabit ve dner sermaye kulla204 Kari Marks Kapital II

nlsayd bile, sz edilen aynm, gene de varolacakt. retken faaliyetin sresindeki bu farklar, yalnzca farkl retim alanlar arasnda deil, kartlacak rn miktarna bal olarak bir ve ayn retim alannda da grlebilir. Konut olarak kullanlan sradan bir ev, byk bir fabrikadan daha az zamanda yaplr ve bu yzden de, daha az sayda srekli emeksrelerini gerektirir. Bir lokomotifin yapm ay ald halde, zrhl geminin yapm bir ya da daha fazla yl gerektirir. Tahl retimi yaklak bir yl, byk ba hayvan yetitirilmesi birka yl alr, oysa orman yetitirilmesi oniki ile yzyl arasnda deien bir zaman gerektirir. Bir ky yolu iin bir ka ay yettii halde, bir demiryolu yllarn iidir. Sradan bir hal yaklak bir haftada yaplr, ama Gobelin* yllar alr, vb.. Demek ki, retken faaliyetin yerine getirilmesi srasnda tketilen zaman pek ok deiiklik gsterir. Eer, yatrlan sermayeler eitse, retken faaliyetin sresindeki bu fark, kukusuz devir hznda bir farklla yolaar; bir baka deyile, belli bir sermayenin yatrlm bulunduu srede bir fark meydana getirir. Bir iplik fabrikas ile lokomotif fabrikasnn ayn miktarda sermaye kullandn, bunlarn deimeyen ve deien sermaye orannn ayn, sermayenin sabit ve dner ksmlar arasndaki orann gene ayn, ve ensonu, ignnn eit uzunlukta, gerekli ve art-emee blnnn ayn olduunu varsayalm. stelik, dolam srecinden doan ve bu rneimiz ile bir ilikisi bulunmayan btn durumlar bir yana brakmak iin, ipliin de lokomotifin de sipari zerine yapldklann ve tamamlanm rnn teslimi zerine demenin yaplacan kabul edelim. Haftann sonunda, iplik fabrikas sahibi, tamamlanm iplii teslim ederken; dner sermaye iin yapt yatrm (art-deeri konu-d brakyoruz) geri ald gibi, ipliin deerine katlan sabit sermayenin anma ye ypranma payn da geri alm olur. Bu yzden, ayn devreyi ayn sermaye ile yineleyebilir. Sermaye, devrini tamamlamtr. Buna karlk lokomotif fabrikatr, ay sreyle her hafta cretler ve hammadde iin her seferinde yeni sermaye yatrmak zorundadr ve ancak ay sonra, lokomotifin tesliminden sonradr ki, bir ve ayn metan yapm iin, bir ve ayn retken faaliyete, bu [sayfa 245] arada, azar azar yatnlan dner sermaye, bir kez daha devresini yenileyebilecei bir biim ierisine girmi olur. Bu ay

iersinde makinelerinin anp ypranmas da, ayn ekilde, ancak imdi yerine konmutur. Birinin harcamalar bir hafta iin yaplmtr, dierinin ise, haftalk harcamalar, oniki ile arplmtr. Btn teki koullar eit kald varsayldnda, bunlardan birisinin emrinde dierinin oniki kat dner sermaye bulunmak zorundadr. Ne var ki, burada, yatnlan haftalk sermayelerin eit olmas nemli deildir. Yatrlan sermayenin miktar ne olursa olsun, bir durumda yalnz bir hafta iin, dierinde ise oniki hafta iin yatnlmtr ve yeni bir
* zel olarak ilenmi bir tr duvar hals, -f.
Kari Marks 205 Kapital I

ilem iin kullanlabilmesi, ayn ilemin yinelenebilmesi ya da bakasnn balatlabilmesi iin, her ikisinde de belirtilen srelerin gemesi gereklidir. Devir hzndaki ya da ayn sermaye-deer yeni bir emek ya da kendini-geniletme srecinde kullanlmazdan nce bireysel sermayenin yatrlmas gereken zamann uzunluundaki fark, burada, aadaki durumlardan ileri gelir: Bir lokomotifin ya da herhangi bir makinenin yapm iin 100 ign gerekli olduu kabul edilsin. plik ya da lokomotif yapmnda alan emekiler ynnden bu 100 ign, her iki durumda da, varsaymmza gre, birbirini izleyen farkl onar saatlik 100 emek-srecini ieren, srekli olmayan (kopuk kopuk) bir bykl oluturur. Ama, rn -makine-ynnden bu 100 ign, srekli bir bykl, 1.000 isaatlik bir ignn, birbirine bal tek bir retim faaliyetini oluturur. ok ya da az sayda birbirini izleyen ve birbirleriyle ilikili ignlerinden oluan byle bir ignne, ben, alma dnemi diyorum. Bir ignnden, sz ettiimiz zaman, emekinin emek-gcn gnlk olarak harcamak ve her gn almak zorunda olduu emek-zamannn uzunluunu anlatmak istiyoruz. Ama, alma dneminden sz ettiimiz zaman, belli bir sanayi dalnda, tamamlanm bir rnn yapm iin gerekli, birbiriyle bantl ignleri saysn kastediyoruz. Bu durumda, her ignnn rn, zerinde gnbegn allacak ve ancak uzun ya da ksa alma dneminin sonunda tamamlanm biimini alacak yalnzca ksmi bir rndr, tamamlanm bir kullanm-deeridir. rnein, bunalmlar sonucu toplumsal retim srecindeki kesintiler, kargaalklar, bu yzden, kopuk nitelikteki emek-rnleri [sayfa 246] zerinde, retimleri iin uzun ve birbiriyle bantl bir dnemi gerektirenler zerinde ok farkl etkilere sahiptir. Bunlardan birinde olan ey, bugnn belli miktardaki iplik, kmr vb. retimini, yannn iplik, kmr, vb. yeni retiminin izlememesidir. Gemiler, yaplar, demiryollar iin ise durum byle deildir. Burada, yalnz o gnn ii deil, birbiriyle bantl tm retim faaliyeti kesintiye urar. Eer i devam etmezse, retiminde tketilmi bulunan retim aralar ile emek boa gider. yeniden ba-latlsa bile, geen zaman iinde, bunlarda bir bozulma olmutur. Tm alma dnemi boyunca, deerin sabit sermaye taranndan her gn rne aktarlan ksm, rn tamamlanana kadar tabakalar halinde birikir. Ve ayn zamanda, burada, sabit ve dner sermaye arasndaki fark, uygulamadaki anlamyla aa kar. Sabit sermaye, retim srecine olduka uzun bir dnem iin yatnlmtr; belki de birka yllk bir dnem sona erene kadar yenilenmesine gerek yoktur. Bir buhar makinesi kendi deerini, iplie, kopuk bir emek-srecinin rnne, ister her gn para para, ya da isterse bir lokomotife, srekli bir retim faaliyetinin rnne ay boyunca aktanyor olsun, buhar makinesinin satn alnmas iin gerekli sermaye yatrm ynnden bunun bir nemi yok206 Kari Marks Kapital II

tur. Bunlardan birinde buhar makinesinin deeri, kk ksmlar, diyelim haftalk olarak, dierinde ise byk miktarlar, diyelim aylk sreler olarak geri gelir. Ama her iki durumda da, bu buharl makinenin yenilenmesi ancak yirmi yl sonra tamamlanabilir. Buharl makinenin deerinin, rnn sat ile para para geriye dnd tek tek her dnem, makinenin mrnden daha ksa olduu srece, makine, birka alma dnemi boyunca retim, srecinde ilevine devam eder. Ama yatnlan sermayenin dner ksmlan iin durum farkldr. Belli bir hafta iin satn alnan emekgc, ayn hafta ierisinde harcanr ve rnde somutlar. Hafta sonunda karlnn denmesi gerekir. Ve emek-gcne yaplan bu sermaye yatnm, ay boyunca her hafta yinelenir; gene de, sermayenin bu ksmnn bir hafta boyunca harcanyor olmas, kapitaliste, gelecek hafta emek satn alnmas iin bir olanak salamaz. Emek-gcnn karlnn denmesi iin her hafta ek sermaye harcanmas gerekir ve, kredi sorunu bir yana braklrsa, kapitalist, emek-gc iin yalnzca haftalk paralar halinde deme yapsa [sayfa 247] bile, aylk cretleri yatrabilecek durumda olmak zorundadr. Dner sermayenin dier ksm, ham ve yardmc malzemeler iin de durum ayndr. Emek, rn zerinde tabaka tabaka birikir. Emek-sreci boyunca, srekli olarak rne aktarlan yalnzca harcanan emekgcnn deeri deil, ayn zamanda art-deer de rne aktanlmtr. Ne var ki, bu rn henz tamamlanmamtr, tamamlanm bir meta biimini henz almamtr, dolaysyla da henz dolamda bulunamaz. Bu, ayn ekilde, ham ve yardmc malzemelerden rne tabaka tabaka aktanlan sermayedeer iin de geerlidir. rnn kendine zg niteliinin ya da bu rnn yapmyla elde edilecek yararl etkinin gerektirdii alma dneminin uzunluuna bal olarak, hi bir ksm dolam yapabilecek ve dolaysyla ayn

ilemi yenileyebilecek bir biim ierisinde olmayan srekli bir ek dner sermaye (cretler ile ham ve yardmc malzemeler) yatrm gerekir. Her para, tersine, retken sermaye biiminde, olgunlamakta olan rnn bir ksm olarak retim alannda ardarda birikir. imdi, devir zaman, retim zaman ile sermayenin dolam zamannn toplamna eittir. Bu nedenle, retim zamanndaki bir uzama, tpk dolam zamanndaki uzama gibi, devir hzn azaltr. Bununla birlikte, ele aldmz durumda u iki noktaya dikkat etmek gerekir: Birincisi: retim alannda daha uzun kalma. rnein, ilk hafta srasnda, emee, hammaddeye vb. yatnlan sermaye ile, sabit sermaye tarafndan rne aktarlan deer ksmlar, ay boyunca retim alannda ylece kalrlar ve, yalnzca olgunlamakta olan, henz tamamlanmam rne katldklan iin, metalar olarak dolama geemezler. kincisi: retken faaliyetin yaplmas iin gerekli alma dnemi ay srd ve aslnda birbirine bal tek bir emek-sreci oluturduu iin, her hafta bir nceki miktara yeni bir miktar dner sermaye srekli
Kari Marks 207 Kapital I

olarak eklenmelidir. Ardarda yatrlan bu ek sermaye toplam, bu yzden, alma dneminin uzunluuyla byr. Balangta, iplikilie de makine yapm iine de eit byklkte sermaye yatnldn, sermayelerin eit oranlarda deimeyen ve deien, sabit ve dner sermaye ierdiini, ignlerinin uzunluklarnn ayn olduklarn, ksacas, alma dnemlerinin uzunluu dnda btn koul-lann eit olduunu kabul [sayfa 248] etmitik. lk haftada, her ikisi iin yatnm ayndr, ama iplikinin rn, satlabilir ve bu sattan elde edilen haslat yeni emek-gc, yeni hammaddeler vb. satn almak iin kullanlr; ksacas, retim ayn lekte yeniden balatlabilir. Buna karlk, makine yapmcs, ilk haftada harcanan dner sermayeyi tekrar paraya evire-mez ve ay sonrasna, rn tamamlanana kadar bu parayla ilemleri yeniden balatamaz. Demek oluyor ki, birincisi, yatrlan zde miktarlardaki sermayelerin geriye dnlerinde bir fark vardr. Ama ikinci olarak, hem iplikilikte ve hem de makine yapmnda ay boyunca zde miktarlarda retken sermaye kullanlmaktadr. Bununla birlikte, iplik fabrikatrnn yatrd sermayenin bykl, makine yapmcsnnkin-den ok farkldr; nk, birisinde ayn sermaye hzla yenilenmektedir ve bu yzden de ayn ilem tekrarlanabilir, oysa dierinde, sermayenin yenilenmesi nispeten daha yavatr, yle ki, yenilenecei zamana kadar eski sermayeye durmadan bir miktar yeni sermaye eklenmelidir. Bunun sonucu olarak, yalnz sermayenin belirli ksmlannn yenilenmesi iin gerekli zamann uzunluunda ya da sermayenin yatnlm olduu zamann uzunluunda deil, (gnlk ya da haftalk kullanlan sermayeler eit olduu halde) emek-srecinin uzunluuna bal olarak yatrlacak sermaye miktannda da bir fark vardr. Bu durum, bundan sonraki blmde ele alacamz durumlarda greceimiz gibi, yatrlacak sermaye miktannda buna tekabl eden herhangi bir art gerektirmeksizin, yatrm vadesinin uzatlabilmesi nedeniyle dikkate deerdir. Sermaye daha uzun bir zaman iin yatrlmak zorundadr ve daha byk miktarda sermaye, retken sermaye biiminde balanmtr. Kapitalist retimin daha az gelimi aamalannda, uzun bir alma dnemini ve dolaysyla da uzun bir sre iin yol yapm, kanallar vb. gibi byk bir sermaye yatnmn gerektiren giriimler, zellikle ancak byk bir lekte yaplabildiklerinde, ya kapitalist temele dayanarak hi yaplmayp, daha ok topluluk ya da devlet hesabna (eski zamanlarda, emek-gc ynnden genellikle angarya eklinde) yaplrlar. Ya da, retimi uzun bir alma dnemini gerektiren nesnelerin ancak ok kk bir ksm, kapitalistin kendisinin zel olanaklar ile yaplrlar. rnein, bir ev yapmnda, evi yaptran kimse, evi yapan mteahhide, bir dizi ksmi avans demelerinde bulunur. Bylece, aslnda [sayfa 249] o, evin bedellini, retim, srecinin gelimesi orannda para para der. Ama bir yandan byk sermayelerin tek tek bireylerin ellerinde younlat, te yandan bireysel kapitalistin yansra ortaklam kapitalistlerin (anonim irketlerin)
208 Kari Marks Kapital II

ortaya kt ve ayn zamanda bir kredi sisteminin olutuu gelimi kapitalist ada, bir kapitalist yap mteahhidi ancak ayrksn durumlarda, zel kiilerin siparii zerine bina yapmaktadr. imdilerde artk onun ii, pazar iin sra sra evler ve kentlerin koskoca kesimlerini yapmaktr, tpk mteahhit olarak demiryolu yapmak bireysel kapitalistin ii olmas gibi. Kapitalist retimin Londra'da ev yapmn ne lde kkten deitirdii, bir inaatnn 1857 tarihli banka komitesi nnde verdii ifadeden grlebilir. Genliinde, evlerin genellikle sipari zerine yapldn, ve demelerin, yapnn belirli aamalar tamamlandka mteahhide taksitler halinde yapldn sylyordu. Pek az speklasyon amacyla yaplrd. Mteahhitler buna, adamlarn srekli alr halde tutmak ve bylece birarada bulundurmak iin raz olurlard. Son krk yl ierisinde btn bunlar deimitir. imdi evlerin pek az sipari zerine yaplyor. Yeni bir ev isteyen herhangi biri, ya speklatif amala yaplanlar ya da henz yapm halinde olanlar arasndan bir tane seiyor. naatlar artk mterileri iin deil, pazar iin i yapyorlar. Dier btn sanayi kapitalistleri gibi, pazarda tamamlanm nesneler bulundurmak zorundadrlar. Eskiden, bir inaat, speklatif amala bir seferde

belki -drt ev yapard, imdi ie byk bir arsa satn almak (Kta Avrupas'nda kullanlan dille, kural olarak doksandokuz yl iin kiralamak), zerine 100 ila 200 ev yapmak ve bylece olanaklarn yirmi ile elli kez aan bir giriimde bulunmak zorundadr. Gerekli fon, ipotek yoluyla salanmakta ve bu para, mteahhidin eline, inaat ilerledike verilmektedir. Bu durumda, eer bir bunalm patlak verir de, avans taksitlerinin denmesini kesintiye uratrsa, genellikle, tm giriim batmaktadr. En iyi olaslkla, evler daha iyi zamanlar gelene kadar yarm kalyor; en kt olaslkta da ihaleyle maliyetlerinin yanfyatna satlyor. Bugn, byk boyutlarda speklatif inaat yapmakszn, hi bir mteahhit bannamaz. Salt inaattan elde edilen kr ok kktr. Esas kn, toprak rantn ykseltmekten, inaat alannn dikkatli seiminden ve ustaca hnerle kullanlmasndan gelir. Evlere olan talebin [sayfa 250] tahminine dayanlarak yaplan bu speklatif yntemledir ki, neredeyse, Belgravia ile Tybumia'nn tamam ve Londra evresinde binlerce villa yaplmtr. ("Report of the Select Com-mittee on Bank Act", Part I, 1857, Deliller, Sorular 5.413-18; 5.435-36'dan ksaltlmtr.) Olduka uzun alma dnemlerini gerektiren giriimler ile byk-lekli ilemler, sermaye younlamas ok belirli hale gelene ve te yandan da, kredi sistemin gelimesi, kapitaliste, kendi sermayesi yerine bakalarnn sermayesini kullanma ve dolaysyla tehlikeye atma olanan salayana kadar, btnyle kapitalist retim alanna girmez. retime yatrlan sermayenin, onu kullanana ait olup olmamasnn, devir hz ya da zaman zerinde hi bir etkisi bulunmadn ayrca sylemeye gerek yoktur.
Kari Marks 209 Kapital I

Elbirlii, iblm, makine kullanlmas gibi tek bir ignnn rnn artran koullar, ayn zamanda, birbirleriyle bantl retim faaliyetlerinin alma dnemini ksaltrlar. Bylece makineler, evlerin, kprlerin vb. yapm srelerini ksaltrlar; bime ve harman makineleri, olgun taneyi sonal rn haline dntrmek iin gerekli alma dnemini ksaltrlar. Gemi yapmndaki gelimelerin yaratt byk hz, gemi yapmna yatrlan sermayenin devir zamann azaltr. Ne var ki, alma dnemini ve bylece dner sermayenin yatrlmas gerekli zaman ksaltan iyiletirmeler, genellikle, sabit sermaye yatrmnda bir artla elele gider. te yandan, baz retim dallannda, alma dnemi, yalnzca elbirliinin genilemesiyle azaltlabilir. Byk emeki ordularnn seferber edilmesi, ve iin bir ok noktalarda ayn anda yrtlmesiyle bir demiryolunun tamamlanmas hzlandnlr. Bu durumda, yatnlan sermayedeki bir artla, devir zaman ksaltlr. Kapitalistin komutas altnda daha fazla retim aracyla daha fazla emek-gcnn birlemesi gerekir. alma dnemindeki ksalmann, bylece ou kez, bu ksaltlm zaman iin yatrlan sermayedeki bir art ile bantl olmasna -yatrm sresi ne kadar ksa ise, yatnlan sermayenin o kadar byk olmasna-karn, burada, unu da anmsamak gerekir ki, mevcut toplumsal sermaye miktan ne olursa olsun, nemli olan nokta, retim ve geim aralarnn ya da bunlar zerindeki mlkiyet hakknn tek tek kapitalistlerin elindeki dalma ya da younlama derecesidir; bir baka deyile, zaten mevcut bulunan sermayenin younlama derecesidir, [sayfa 2511 Kredi sistemi, bir yandan, sermaye younlamasn tevik eder, hzlandnr ve artrrken, te yandan da alma dneminin ve dolaysyla da devir zamannn ksalmasna yardmc olur. Srekli ya da kesintili olsun, alma dneminin, belirli doal koullarla belirlendii retim dallannda, yukarda sz edilen yollarla, bir ksalma olamaz. Political, Agricultural, and Commercial Fallacies (Lon-don, 1866, s. 325.) adl yaptnda W. Walter Good diyor ki: "Haslat ylda ancak bir kez yaplabildiine gre, bu terim, tahl rnne uygulanamaz. iftlik hayvanlan ynnden, u soruyu sormak isteriz: iki- yandaki koyun ile drt, be yandaki kzn getirecei haslat nasl hzlandrla-bilir?" En ksa zamanda hazr para salama zorunluluu (szgelii, vergiler, toprak rant, vb. gibi, sabit ykmll karlamak iin) bu sorunu zmlyor; yani hayvanlann daha ekonomik bakmdan normal yaa ulamadan, tarm iin byk zarar oluturacak ekilde sat ya da kesilmesiyle, bu sorun szde zmlenmi oluyor. Bu, ayn zamanda, sonunda et fyatlannda bir ykselie yol aar. "Yazn Midland kontluklannda ahrlarn, kn dou kontluklannn ahrlarn dolduran zellikle hayvan yetitiriciler, ... hububat fyatlanndaki belirsizlik ve dklk nedeniyle ylesine aciz kaldlar ki, tereya ve peynirin yksek fiyatndan sevinerek yararlanmaktan mutludurlar; tereyan, her hafta, pazara gnlk mas210 KarIMarks Kapital II

raflar karlamak iin gtryorlar, peynir iin ise nceden tefeciden para alyorlar ve tefeci de tanabilecek hale gelince peyniri, hemen hemen kendi verdii fiyat zerinden alp gtryordu. Bu nedenle iftiliin ekonomi politik ilkelerine gre ynetildiini anmsayarak, beslenmek zere mandraclkla geinen kasabalardan gneye getirilen buzalar, imdi byk lde, bir haftalk, on gnlk iken, Birmingham, Manchester, Liverpool ve evredeki dier byk kentlerin mezbahalarnda kurban ediliyorlar. Ama eer malt, vergi-d braklsayd, iftiler daha fazla kr ederek hayvanlann byyene ve kilo alana kadar tutma olanan bulmu olmakla kalmazlar, ayn zamanda, inek beslemeyen kimselerin de st yerine bunu kullanmalan olana doar, ve bugn ulusun bana gelen ve

byk tehlike gsteren gen hayvan ktl byk lde nlenmi olurdu. Hayvanlann besleyip yetitirmelerini tleyenlere bu kk insanlar u yant veriyorlar: 'St iin hayvan yetitirmenin iyi para getireceini biz de ok iyi biliyoruz, [sayfa 252] ama nce elimizi kesemize atmamz gerekiyor ki, ite bunu yapmamz olanaksz; byle olunca da, mandraclkta, paramzn ksa zamanda geri dnmesi yerine, uzun sre beklememiz gerekecekti'. " (Ibid, s. 11 ve 12.) Devrin uzamasnn, kk ngiliz iftileri zerindeki sonular bu olursa, Kta Avrupasndaki kk iftiler arasnda yarataca kankl anlamak kolaydr. Sabit sermaye tarafndan katlar halinde rne aktarlan deer paralan birikir ve bu paralann dn, alma dneminin ve dolaysyla da dolama girebilecek metan tamamlanmas iin gerekli zaman dnemiyle orantl olarak gecikir. Ama bu gecikme, yeni bir sabit sermaye yatrmna yolamaz. Makine, anma ve ypranmasnn para biiminde geriye dnmesi ister yava ister hzl olsun, retim srecindeki ilevine devam eder. Dner sermaye iin durum farkldr. Sermaye, alma dneminin uzunluuna orantl olarak, yalnzca olduka uzun bir sre iin balanp kalmamal; cretler, ham ve yardmc maddeler biiminde durmadan yeni sermaye de yatnlmaldr. Geri dnmede gecikme bu nedenle her ikisi zerinde ayn etkiler yapar. Geriye dn, hzl ya da yava olsun, sabit sermaye ilevine devam eder. Ama dner sermaye, eer geri dn gecikirse, satlmam ya da tamamlanmam biimi ile balanmsa, ve henz satlamaz rn halinde ise, ve ayn olarak yenilenmesi iin elde eksermaye yoksa, ilevini yerine getiremez duruma der. "Kyl ifti alktan knlrken hayvanlar semiriyor. Krlara srekli yamur yamt, ot boldu. Hintli kyl, semirmi kznn yan banda alktan lecek. Boinanlarn devam edip gitmesi, birey iin zalim grnr, ama topluluk iin koruyucudur; i hayvanlarnn korunmas, topran ilenmesi iin gerekli gc, gelecein yaamnn ve servetin kaynan salarlar. Sylenmesi kat ve zc gelir, ama Hindistan'da, bir insann yerinin doldurulmas, bir kzn yerinin doldurulmasndan
Kari Marks 211 Kapital I

daha kolaydr." (Return, East India. Madras and Orissa Famine, n 4, s. 44.) Bu satrlan, ManavaDharma-Sastra'nn* szleriyle (Blm [sayfa 253] X, s. 62) karlatnnz: "Bir rahibin ya da inein korunmas uruna, bir dl beklemeksizin yaamn feda etmek,... aa tabakadan kabilelerin te dnyada mutlu olmalanna neden olabilir." Doadr ki, be yldan nce be yanda bir hayvann [kasaba -.] teslimi, olanakszdr. Ama baz snrlar ierisinde olanakl olan ey, bunlarn bakm eklini deitirerek daha ksa zamanda yetitirildii ama iin hazr hale getirmektir. Bakevvell'in baard da tam budur. Eskiden ngiliz koyunlan, 1855 ylna kadar Fransz koyunlarnda olduu gibi, drt-be yana kadar kesim iin elverili deildi. Bakevvell'in sistemine gre, koyunlar ancak bir yandayken bile semirtilebilir ve her ne olursa olsun, ikinci yln sonundan nce tam gelimi hale ularlar. Dishley Grange'li ifti Bakevvell, dikkatli bir seimle koyunlann iskeletini, varlklan iin gerekli en kk boyutlara indirmitir. Yetitirdii koyunlara New Leice-sters tipi deniyordu. "... Yetitirici, imdi pazara, eskiden bir tanesini hazrlamak iin gerekli zaman iersinde tane gnderebiliyor, bunlar daha boylu olmasa bile, daha geni, daha yuvarlak ve en fazla et veren ksmlar daha ok gelimi durumdadr. Kemie gelince, ancak bunlan tamaya yetecek kadardr ve neredeyse btn arlklan srf ettir." (La-vergne, The Rural Economy of England, ete, 1855, s. 20.) alma dnemlerini ksaltan yntemler, eitli sanayi kollarnda ok deiik llerde uygulanabilir ve eitli alma dnemlerinin zaman farklarn ortadan kaldrmaz. rneimize dnmek gerekirse; bir lokomotifin yapm iin gerekli alma dnemi, yeni makine aletlerin kullanlmasyla mutlak olarak ksaltlabilir. Ama ayn zamanda, bir pamuk iplii fabrikasnda gnlk ya da haftalk kartlan sonal rn, gelitirilmi srelerle, makine-yapmndaki alma dneminden daha hzl artmakla birlikte, iplikilie oranla, gene de uzunluk ynnden nispi bir byme gsterir, [sayfa 254]
* Manava-Dharma-Sastra ya da Manu yasas: Hintlilerin, brahmanclk retilerine uygun olarak grevlerini belirleyen eski bir dinsel yasal ve ayinsel Hint yasas. Bu yasalarn derlenmesi, geleneksel olarak, insann efsanevi atas Manu'ya balanr. Marx, buradaki alnty, Manava Dharma Sastru, or the Institutes of Manu According to the Gloss of Kulluka. Comprising the Indian, System of Duties. Religious and Civil, nc bask, 1863, s. 281, balkl kitaptan yapmtr. -Ed.
212 KarIMarks Kapital II

ONUNC BLM RETM ZAMANI ALIMA zaman daima retim zamandr, yani sermayenin retim alannda kald sredeki zamandr. Ama bunun tersi, sermayenin retim srecinde faaliyette bulunduu zaman, mutlaka alma zaman deildir. Burada ele alnan sorun, emek-srecinde, emek-gcnn, kendisinin doal snrlannn zorunlu kld kesintiler deildir; oysa biz, emek-sreci* ierisindeki duraklamalarla sabit sermayenin -fabrika binalannn, makinelerin, vb.-, atl hale gelmesinin, emek-sre cinin anormal bir biimde uzatlmasnn ve gndz ve gece ii iin bir neden haline gelmesinin hangi koullarda olduunu grm bulunuyoruz. Biz, burada, daha ok, emek-srecinin uzunluundan bamsz olarak, rnn ve rnn yapmnn niteliinden ileri gelen duraklamalar ele alyoruz; bu duraklamalar srasnda, emek konusu, uzun ya da

ksa bir sre iin doal srelerden gemekte, fiziksel, kimyasal ve fizyolojik deiikliklere uramak zorunda kalmakta ve bu esnada da [sayfa 255] emek-sreci tamamen ya
* Kapital, Birinci Cilt, s. 270-277. -Ed. KarIMarks 213 Kapital I

da ksmen durmaktadr. rnein, zm skldktan sonra bir sre mayalanmak ve belli bir olgunlua erimek iin bir sre dinlenmek zorundadr. Bir ok sanayi kolunda rnn, szgelii mlekilikte olduu gibi bir kurutma srecinden gemesi ya da aartmada olduu gibi, kimyasal zelliklerini deitirmek iin belirli koullar altnda bekletilmesi gerekir. Klk tahl ekiminin olgunlamas iin aa yukar dokuz ay gemesi gerekir. Ekim ve hasat zamanlar arasnda emek-sreci hemen tamamen durmu gibidir. Orman yetitirilmesinde, dikim ve ilgili hazrlk ileri tamamlandktan sonra, tohumun sonal rn haline dnmesi aa yukar 100 yl gerektirir ve btn bu sre ierisinde nispeten pek az almaya gereksinme gsterir. Btn bu durumlarda ek emek, retim zamannn byk bir ksmnda, ancak arasra bu alana ekilir. Bundan nceki blmde anlatlan ve zaten retim srecine balanm bulunan sermayeye katlmas gereken ek sermaye ve emekle ilgili durum, burada yalnzca daha uzun ya da daha ksa aralklarla ortaya kar. Btn bu durumlarda, bu nedenle, yatnlan sermayenin retim zaman iki dnemden oluur: sermayenin retim srecine katld bir dnem ile, sermayenin varlk biiminin -henz tamamlanmam rnn- o srada emek-srecinde bulunmakszn, doal srecin etkisine terkedildii ikinci bir dnem. Bu iki zaman dneminin surda burda birbiri ierisine girmesinin ya da kesimesinin hi bir nemi yoktur. alma dnemi ile retim dnemi bu durumlarda akmazlar. retim dnemi alma dneminden daha uzundur. Ama rn tamamlanmamtr, hazr deildir, dolaysyla da retim dnemi tamamlanana kadar, retken sermaye biiminden meta-sermaye biimine evrilmeye elverili deildir. Dolaysyla devir dneminin uzunluu, alma zamanndan ibaret bulunmayan retim zamannn uzunluu ile orantl olarak artar. alma zamann aan retim zaman, eer tahln olgunlamas, mee aacnn bymesi vb. gibi, belli doal yasalarla saptanmam ise, devir dnemi, ou kez, retim zamannn yapay olarak ksaltlmasyla, biraz ksaltla-bilir. Ham aartma yerine kimyasal aartmann ve daha etkili kurutma aygtlannn kullanlmas rneklerinde olduu gibi. Ya da, dericilikte, ta-nik asidin deriye ilemesi, eski yntemle alt ila onsekiz ay ald halde, yeni yntemle, hava pompas kullanlarak, bu i, bir-buuk [sayfa 256] ile iki ayda yaplmaktadr. (J. G. CourcelleSeneuil, Traite theoriue et pra-tique des entreprises industrielles, ete, Paris 1857, 2. edition.) Salt doal srelerle ilgili retim zamannn yapay olarak ksaltlmas konusunda en muhteem rnei demir imalat tarihinde, zellikle son yzylda pik demirin elik haline getirilmesinde, 1780'lerde bulunan dvme ilemi yerine, modem Bessemer ileminin kullanlmasnda ve o zamandan beri uygulanan en yeni yntemlerde grebiliriz. retim zaman byk lde azaltlm, ama sabit sermaye yatrm da o lde artmtr.
214 KarIMarks Kapital II

retim zamannn alma zamanndan ne lde ayrldnn ilgin bir rnei, Amerika'da kundura kalb yapmnda grlr. Burada, retken olmayan maliyetlerin nemli bir ksm, kerestenin, daha sonra arplmasna engel olmak amacyla ilenebilecek kadar kurumas iin en az onsekiz ay bekletilmesi zorunluluundan ileri gelir. Bu sre boyunca, aa, herhangi dier bir emek-srecinden gemez. Yatnlm bulunan sermayenin devir dnemi, bu nedenle yalnz, kalplarn yapm, iin gerekli zamanla deil, ayrca, kuruyan kereste biiminde retken olmayan ekilde bekledii sreyle de belirlenmi olur. Asl emek-srecine girmeden nce, retim srecinde 18 ay kalr. Bu rnek, ayn zamanda, toplam dner sermayenin farkl ksmlannn devir zamanlarnn, dolam alanndan ileri gelmeyen, kkenleri retim srecinde bulunan koullar sonucu farkl olabileceini de gsterir. retim zaman ile alma zaman arasndaki fark, tanmda zellikle gzle grlr hale gelir. Bizim lman iklimlerimizde toprak ylda bir kez tahl verir. retim dneminin ksalmas ya da uzamas (klk tahl iin bu ortalama dokuz aydr), iyi ve kt mevsimlerin ardarda gelmesine baldr ve bu nedenle de, sanayide olduu gibi nceden amaz bir biimde saptanamaz ve denetlenemez. Ancak st, peynir, vb. gibi yan rnler, nispeten ksa dnemlerde dzenli ekilde retilebilir ve satlabilir. te yandan, alma zaman takvimi yledir: "Almanya'nn eitli blgelerinde ign says, iklim ve dier belirleyici koullar gznnde bulundurularak, ana alma dnemi iin tahminen yledir: lkyaz dnemi iin, mart ortasndan ya da nisan bandan mays aynn ortasna kadar, aa yukar 50-60 ign; yaz dnemi iin, haziran bandan austos sonuna kadar 65-80 [sayfa 257] ign, gz dnemi iin, eyll bandan ekim sonuna ya da kasm ay ortasna ya da sonuna kadar 55-75 ign. K mevsimi iin, gbre, odun, pazar mallar, yap malzemesi, vb. tanmas gibi yalnzca bu zamana zg iler dikkate alnmaldr." (F. Kirchhof, Handbuch der landwirtschaftlichen Betriebslehre, Dessau 1852, s. 160.) klim ne kadar elverisiz, tarmda alma dnemi ne kadar skk olursa, sermaye ile emein

harcanaca sre de o kadar ksa olur. rnein Rusya'y alnz. Bu lkenin kuzey blgelerinin bazlannda tarla ii, btn yl boyunca ancak 130 ila 150 gn yaplabilir ve Avrupa'da yaayan 65 milyon nfusundan 50 milyonu, tarmsal emein tamamyla durduu kn alt ya da sekiz aynda isiz kalmalan halinde, Rusya'nn urayaca kayp tasavvur edilebilir. Rusya'daki 10.500 fabrikada alan 200.000 kylnn dnda kylerde her tarafta yerel ev sanayileri gelimitir. Kuaklar boyunca, tm kyllerin, dokumaclk, dericilik, kunduraclk, ilingirlik, baklk, vb. yapt kyler vardr. Bu, zellikle, Moskova, Vla-dimir, Kaluga, Kostroma ve Petersburg eyaletlerinde byledir. Ne var ki, bu ev sanayiileri, gitgide, kapitalist retimin hizmetine girmek zorunda kalmaktadr. rnein, dokumaclara atk ve zgleri doudan doruya
KarIMarks 215 Kapital I

tccarlar ya da araclar salamaktadr. [Reports by H. M. Secretaries ol Embassy and Legation, on the Manufactures, Commerce, ete, n 8, 1865 tarihli raporlardan ksaltlarak alnmtr, s. 86 ve 87.) retim dneminin alma dneminden ayrl ile ikincinin yalnzca birincinin bir paras olmasnn, burada, tarmla yardmc krsal sanayilerin birlemesi iin doal bir temel oluturduunu ve bu yardmc sanayilerin de, nce tccann kiiliinde iin iine giren kapitaliste elverili durumlar saladn gryoruz. Kapitalist retim, daha sonralan, tanm ile manfaktrn birbirinden aynlmasn tamamlaynca, krsal emeki, arasra kan yardmc ilere gitgide daha fazla baml hale gelmekte ve bylece de durumu gittike ktlemektedir. Sermaye iin, devirdeki btn farkllklar, daha sonra da grlecei gibi denklemektedir. Ama emeki iin deil. Gerek anlamyla sanayiin, madenciliin, ulatrmann vb. birok kollannda, fiyat dalgalanmalan, ilerin bozulmas, vb. gibi anormal kesintiler dnda, ilemler dzenli bir ekilde srer, alma zaman btn yl ayndr ve gnlk dolam srecine [sayfa 258] geen sermaye yatrm dzenli ekilde dalmtr. Pazar koullar ayn kalmak zere, dner sermayenin geri dn ya da yenilenmesi de gene ayn ekilde btn yla dzenli olarak dalmtr. alma zamannn, retim zamann ancak bir ksmn oluturduu sermaye yatnmlarnda, yln eitli dnemleri srasnda, dner sermaye yatrmnda ok byk eitsizlikler bulunmasna karn, geriye dnmeler de ancak byk miktarlarda ve doal koullarn belirledii zamanlarda olur. Eer i hacmi ayn ise, yani yatnlan dner sermaye miktan ayn ise, alma dnemleri srekli olan giriimlere gre bu sermayenin bir seferde daha byk miktarlarda ve daha uzun dnemler iin yatnlmas gerekir. Burada gene, sabit sermayenin mr ile, gerekten retken olarak ilev yapt sre arasnda olduka byk bir fark vardr. alma zaman ile retim zaman arasndaki fark nedeniyle, yatrlan sabit sermayenin kullanlma zaman, kukusuz, gene uzun ya da ksa srelerle srekli kesintiye urar, rnein, tarmdaki i hayvanlarnda, aletlerde ve makinelerde olduu gibi. Bu sabit sermayenin eki hayvanlarndan olumas halinde, i grdrld zaman olduu gibi srekli olarak ayn ya da hemen hemen ayn yem masrafn vb. gerektirir. Kullanlmayan l stok durumu da, bir miktar deer kaybn dourur. Dolaysyla, rnn fiyatnda genel olarak bir art olur, nk buna ak-tanlan deer, sabit sermayenin iledii sreye gre deil, deer kaybettii sreye gre hesaplanmtr. Buna benzer retim kollannda, car harcamalar ile birlikte olsun olmasn, sabit sermayenin atl kalmas, rnein iplik eirilmesinde bir miktar pamuun kayb gibi, normal kullanlnn bir koulunu oluturur; ve ayn ekilde, herhangi bir emek-sre-cinde, normal teknik koullar altnda retken olmayan bir biimde ama kanlmaz olarak harcanan emek-gc de, gene, retken biimde harcanm gibi saylr. Emek aletlerinin, hammaddenin ve emek-gcnn retken olmayan, biimde harcanmasn azaltan her gelime, ayn za216 KarIMarks Kapital II

manda, rnn deerini de azaltr. Tanmda, daha uzun alma dnemini ve alma zaman ile retim zaman arasndaki byk farkn bir bileimini gryoruz. Hodg-skin hakl olarak yle diyor: "Tanm ve teki emek trlerinin tamamlanmas iin gerekli zaman fark" (o, burada, alma zaman ile retim zaman arasnda bir fark gzetmemekle birlikte) "tanmclarn ellerini kollarn balayan ana nedendir, [sayfa 259] Metalann, pazara, bir yldan aa bir zamanda getiremezler. Btn bu dnem ierisinde, yalnzca birka gn, ya da haftada tamamlanan rnlerine muhta bulunduklar kunduracya, terziye, demirciye, tekerlekiye ve dier eitli emekilere borlanmak zorunda kalrlar. Bu doal durum nedeniyle, tanm dndaki ilerin daha hzl rettikleri servet art nedeniyle, dnyann btn tekelcileri, yasalar da tekellerine aldklar halde, ne kendilerini ve ne de hizmetkarlar olan iftileri, toplumun en baml snf olmaktan kurta-ramamlardr." (Thomas Hodgskin, Popular Political Economy, Lon-don 1827, s. 147, dipnot.) Tanmda, bir yandan cretlere ve emek aletlerine yaplan harcamalarn btn yl boyunca daha dzgn bir biimde dalmas ve te yandan da devrin daha eitli rnlerin yetitirilmesiyle ksaltlmas, bylece btn yl boyunca farkl rnlerin kaldrlmasnn olanakl klnmas gibi btn yntemler, retime yatnlan, cretlere, gbreye, tohumlara, vb. harcanan dner sermayede bir art gerekli klar. Nadasa braklm l tarla sistemi yerine, mnavebeli rn sistemine geite, durum budur. Bu aynca, Flanderlerin cultures derobees'sme de uygulanr. Cul-tures derobee'de kkl bitkiler dikilir;

ayn tarla, ardarda, nce, insann gereksinmeleri iin, hububat, keten, kolza verir, bunlar hasat edildikten sonra, hayvanlarn bakm iin kkl bitkiler dikilir. Boynuzlu hayvanlann ahrlarda tutulmasna olanak salayan bu sistem, byk miktarda gbre elde edilmesine yolaarak, mnavebeli ekimin ekseni haline gelir." "Kumsal blgelerde ekili alanlann te-birinden fazlasn cultures derobees kaplar; bylece sanki ekili alanlar te-bir orannda artm gibidir." Kkl bitkilerden baka, yonca ve dier yem bitkileri de bu amala kullanlr. "Bylece, bahe tarmna dn noktasna kadar getirilmi bulunan tanm, doal olarak nemli bir sermaye yatrmn gerektirir. ngiltere'de hektar bana 250 frank olarak hesaplanan bu sermayenin, Flandre'da 500 frank kadar olmas gerekir, ama iyi iftiler, kendi top-raklanna gre bu rakam kukusuz ok dk bulacaklardr." (Emile de Laveleye, Essais sur l'economie rurale de la Belgiue, Paris 1863, s. 45, 46 ve 48.) Son olarak da orman yetitirilmesini alalm. "Orman retimi, teki retim kollarnn oundan, esas olarak, burada, doa glerinin bamsz hareketi ve, artn doal olmas halinde, insan [sayfa 260] gcne ve sermayeye gereksinme gstermemesi ile ayrlr. Ormanlann yapay olarak yetitirildii yerlerde bile insan gc ve sermaye harcamas, doa
Kari Marks 21 7 Kapital I

glerinin etkisine oranla pek kktr. stelik orman, hububatn artk yetimedii ya da ekiminin bir kr salamad topraklarda ve blgelerde bile varln srdrr ve gelitirir. Aynca dzenli bir ekonomik faaliyet olarak yaplan ormanclk, hububat alanndan daha geni bir alana gereksinme gsterir, nk kk arazi paralar, ormanclk yntemlerinin uygulanmasna elverili deildir, topraktan ikinci derecede bir yarar salanmasn engeller ve ormann korunmasn gletirir, vb.. Ama retken sre o kadar uzun dnemleri kapsar ki, tek bir iftliin planlamasn ve baz durumlarda btn bir insan mrn aar. Orman arazisi satn alnmasna yatrlan sermaye" (topluluk olarak retimde bu sermaye gereksiz hale gelir ve o zaman sorun, yalnzca, topluluun, ekilen ve otlak iin kullanlan araziden ne kadann ormana ayrabilecei eklini alr) "uzun bir sre geene kadar nemli bir gelir salamaz, ve o zaman bile ancak ksmen devretmi olur. Belirli trdeki aalarn yetitii ormanlarda tam bir devir 150 yl alabilir. Aynca, gerei gibi ynetilen bir orman iletmesinin, yllk veriminin on ila krk katna ulaan srekli bir kesilmemi aa ikmaline gereksinmesi vardr. te bu nedenle bir kimsenin baka gelir kaynaklar ve byk bir orman arazisi olmadan, dzenli ormanclkla uramas olanakszdr." (Kirchhof, s.58.) Uzun retim zaman (daha kk alma zamann kapsayan) ve buna bal olarak devir dnemlerindeki fazla uzunluk, ormancl, zel ve dolaysyla da kapitalist giriim, -ki irketlemi kapitalist, bireysel kapitalistin yerini alm olsa bile, bu giriim esas olarak zeldir- iin pek de ekici olmayan bir sanayi kolu haline gelmitir. Ekimin ve sanayiin gelimesi, genellikle ormanlann ylesine hzla yokedilmesine yolamtr ki, bunlarn korunmas ve yeniden yetitirilmesi iin yaplan her ey pek nemsiz kalmaktadr. Kirchhof tan yukarda yaplan alntdaki u satrlar zellikle dikkate deer: "Ayrca, gerei gibi ynetilen bir orman iletmesinin, yllk veriminin on ila krk katna ulaan devaml bir kesilmemi aa ikmaline gereksinmesi vardr." Bir baka deyile bir devir, ancak, on ila krk ylda bir ya da daha fazla ylda olmaktadr, [sayfa 26i Ayn ey hayvan yetitirilmesine de uygulanr. Srnn bir ksm (hayvan ikmali) retim srecinde kald halde, teki ksm her yl rn olarak satlr. Bu durumda, sermayenin yalnzca bir ksm her yl devredilir; tpk sabit sermayede, yani makinelerde, i hayvanlarnda vb. olduu gibi. Bu sermaye, retim srecinde uzun zaman sabit kald ve bylece toplam sermayenin devrini geciktirdii halde, szcn kesin anlamyla, sabit sermaye deildir. Burada ikmal edilen ey -belli miktarda srekli aa ya da hayvan miktar- retim srecinde (ayn zamanda emek aletleri ve emek malzemesi olarak) nispi ekilde vardr; iyi bir ynetim altnda, yeniden-retiminin doal koullanna bal olarak, bu ikmalin olduka byk bir ksm daima bu biimde hazr bulundurulmak zorundadr.
218 KarIMarks Kapital II

Devir zerine benzer bir etki, ancak potansiyel olarak retken sermaye olan, ama bu ekonominin nitelii gerei, aa yukan nemli miktarda birikmesi gereken ve bylece fiili retim srecine ancak yava yava katlmasna karn, retim amalarna uzun bir srede yatrlan bir baka tr ikmal tarafndan yaratlr. Bu kategoriye, rnein tarlaya tanmadan nceki gbre, ayrca, tahl, saman vb. ve hayvan retiminde kullanlan tketim maddeleri gibi ikmaller girer. "ler sermayenin olduka nemli bir ksmn iftlik ikmalleri ierir. Ne var ki, bunlann iyi durumda korunmalar iin gerekli koruyucu nlemler alnmazsa, bunlar, deerlerini azok kaybedebilirler. Gerekli dikkat gsterilmezse, iftliin rn ikmalinin bir ksm tamamyla kaybedilebilir. Bu nedenle, ahrlann, yem ve tahl ambarlannn, kilerlerin dikkatle gzden geirilmeleri, depolarn daima kapal, temiz ve havalandnlm olmas vb. gerekmektedir. Ambarda tutulan hububat ve dier rnler, zaman zaman iyice aktanl-mal, patatesler ile pancarlar dona, yamura ve kfe kar korunmaldr." (Kirchhof, s. 292.) "zellikle hayvan besleme

konusunda, yetitiricinin kendi gereksinmelerinin hesaplanmasnda, dalm, elde edilen rne ve bu rnn ne ekilde kullanlacana gre yaplmaldr. Yalnz kendi olaan gereksinmelerinin karlanmasna deil, olaanst durumlar iin bir yedek bulundurmaya da dikkat olunmaldr. Eer bundan sonra, talebin, kendi retimiyle tamamen karlanamayaca sonucuna vanlrsa, bu an nce teki rnlerle (yardmc rnlerle) ya da bu [sayfa 262] eksiklerin yerine daha ucuzlannn satn alnmasyla karlanmasn dnmek gerekli hale gelir. rnein, eer bir saman a grlrse, bu, kkl bitkilerle ve ot kanm ile giderilebilir. Genellikle, eitli rnlerin asl deerleri ile pazar deerleri, bu gibi durumlarda daima gz-nnde bulundurulmal ve tketim buna gre dzenlenmelidir. Eer rnein, yulaf fiyatnn yksek, bezelye ve avdarn nispeten dk olmas halinde, atlara verilecek yulafn bir ksm yerine avdar verilir ve bu artrlan yulaf satlr." (Jbid, s. 300.) kmalin oluumu tartlrken,* byk ya da kk, belli miktarda bir potansiyel retken sermayeye gereklilik olduu, yani retimde kullanlacak retim aralarndan az ya da ok bir miktarnn, retime yava yava girmek zere hazr bulundurulmas gerektii daha nce belirtilmiti. Baz belirli ilerde ya da belli bir hacimdeki kapitalist iletmede, retken ikmalin bykl, onun yenilenmesindeki glklerin azl ya da okluuna, ikmal pazarlannn nispi yaknla, tama ve ulatrma aralarnn gelimesine vb. bal bulunduu da bu arada belirtilmiti. Btn bu koullar, retken ikmal biiminde hazr bulunmas gereken asgari sermayeyi, dolaysyla sermayenin yatnlmas gerektii zamann uzunluunu ve bir seferde yatnlacak sermaye miktann etkiler. Devir zerinde de etkili olan bu miktar, dner sermayenin, salt potansiyel retken serma* Bkz: s. 148-154. -Ed. KarIMarks 219 Kapital I

ye olarak, retken ikmal biiminde bal kald srenin uzunluu ya da ksal ile belirlenir. te yandan, bu durgunluk hali, abuk yerine konmann az ya da ok olanak ierisinde olmasna, pazar koullarna bal olduu kadar, kendisi, dolam zamanndan, dolam alanna ait koullardan doar. "stelik, el aletleri, elekler, sepetler, urganlar, makine yalar, ivi, vb. gibi btn bu tr gere ve takmlar, derhal yerine konulmak zere daha fazla miktarda, gecikmeksizin evreden satn alnmas olana varsa daha az miktarda hazr bulundurulmaldr. Ensonu, tm alet imali, her k dikkatle elden geirilmeli ve gerekli yeni satn almalar ya da onarmlar derhal yaplmaldr. Elde ok ya da az miktarda mal ikmali bulundurulmas gerektii sorunu, her eyden nce yerel koullar tarafndan zmlenir. O yrede zanaat ya da dkkan yoksa, bunlann bulunduklan yerlere gre daha fazla ikmal bulundurulmas zorunludur. Ama eer gerekli ikmaller bir defa [sayfa 263] da ok miktarda satn alnrsa, dier koullar ayn kalmak zere, uygun bir satnalma zaman seildii takdirde genellikle bunlar daha ucuza alma olana bulunur. Gerekten de, bylece dnen iler sermayeden her defada epeyce byk bir miktar kesinti yaplm olur ki, bir ite bunu hazr bulundurmak daima mmkn olmayabilir." (Kirehhof, s. 301.) retim zaman ile alma zaman arasndaki fark grdmz gibi epey deiiklikler gsterir. Bu, dner sermaye iin, asl emek-sre-cine (kundura kalb retimi) girmeden nce, retim zaman olabilir; ya da asl emek-srecinden (arap ve tohum) getikten sonra retim zaman olabilir; ya da retim zaman arasra alma zaman tarafndan kesintiye uratlabilir (tanm ve orman yetitirilmesi). Dolama uygun rnn byk bir ksm, faal retim srecine katlmadan kald halde, ok daha kk bir ksm yllk dolama girer (orman yetitirilmesi ve hayvanclk); bir dner sermayenin potansiyel retken sermaye olarak yatnlmas iin gerekli zamann uzunluu ya da ksal, dolaysyla da, o bu sermayenin bir seferde yatnlacak miktannn byk ya da kk oluu, ksmen retken srecin trne (tarm), ve ksmen de pazarn yaknlna, ksacas dolam alanyla ilgili koullara baldr. alma zamanndan ayrlan retim zamann alma zaman ile bir tutma abasnn -kendi payna deer teorisinin yanl bir uygulanmasndan ileri gelen bir abann- sonucu o olarak MacCulloch'un, James Mill'in vb. ne denli anlamsz teorilere ulatklann daha ilerde (Kitap III) greceiz. Yukarda incelediimiz devir evrimi, retim srecine yatrlan sabit sermayenin kalml tarafndan belirlenir. Bu evrim birok yl kapsad iin, ya sabit sermayenin bir dizi yllk devirlerini ya da o yl ierisindeki yinelenen devirlerini kapsar.
220
Kari Marks Kapital II

Tanmda byle bir devir evrimi, rn mnavebesi sisteminden doar. "Kira szleme sresi, hi bir zaman, kabul edilmi bulunan rn mnavebesi sisteminin tamamlanm srecinden az olmamaldr. Bu nedenle, bu sre, tarla sisteminde, daima 3, 6, 9, vb. hesap edilir. Tam nadas sisteminde, bir tarla, alt ylda ancak drt kez ekilir; ekim yllannda, k ve yaz ekimler [sayfa 264] yaplr ve topran zellikleri gerektiriyorsa ya da uygun ise, ardarda, buday ve avdar, arpa ve yulaf ekilir. Her trl tahln ayn topraktaki verimi baka bakadr, bunlardan herbi-rinin deerleri farkldr ve farkl fiyatlara satlrlar. Bu nedenle, tarlann ekildii her yl verimi ayr olduu gibi, mnavebenin ilk yansndaki (ilk yldaki) verimi, ikincisinden farkldr. Verimlilik, yalnz topran iyi niteliine deil, ayn zamanda, tpk fiyatlarn, deien bir yn koullara bal olmas gibi, her ylki hava durumuna bal olduu iin,

mnavebenin bir dnemindeki ortalama verim, dierine eit deildir. Eer, bir tarlann geliri, tm alt yllk mnavebe dneminin ortalama verimi ve ortalama fiyatlar dikkate alnarak hesap edilirse, her mnavebe dneminin bir yllk toplam geliri bulunmu olur. Eer gelir, yarm mnavebe sresi, yani yl iin hesaplanrsa, o zaman [her yln -. ] toplam gelir rakamlan birbirini tutmaz. Btn bunlardan, tarla sistemine gre ilenen bir topran en az o alt yllna kiralanmas gerei ortaya kar. Bununla birlikte, szleme sresinin bu srenin katlan olmas her zaman kiraya veren ve kirac iin daha istenilir bir eydir [aynen byle!]; demek oluyor ki, bunun tarla sisteminde, 6 yl yerine 12, 18 ve daha fazla o yl, yedi tarla sisteminde 7 yerine, 14, 28 yl olmas gerekir." (Kirchhof, s. 117,118.) (Burada, elyazmasnda u not var: "ngiliz rn mnavebe sistemi. Buraya bir not koyunuz.") [sayfa 265]
Kari Marks Kapital II

221

ONDRDNC BLM DOLAIM ZAMANI FARKLI sanayi kollarna yatnlan farkl sermayelerin devir dnemlerini, dolaysyla da sermayenin yatrlmas gerekli dnemleri belirleyen ve buraya kadar incelemi bulunduumuz btn durumlar, sabit ve dner sermaye arasndaki fark, alma dnemleri arasndaki fark gibi, retim srecinin kendisinden doar, Ama sermayenin devir zaman, onun retim zaman ile dolam ya da dn zamannn toplamna eittir. te bu nedenle, dolam zamanndaki bir farkn, devir zamannda ve dolaysyla, devir dneminin uzunluunda bir farka yolamas ok doaldn. Bu durum, ya devri deitiren btn koullarn dolam zaman dnda eit olduu iki farkl sermaye yatrmnn karlatnlmasnda, ya da yalnzca teorik olarak dolam zamanlar deien, ama sabit ve dner sermaye arasndaki oran deimeyen, alma dnemi vb. deimeyen belli bir sermayenin seilmesiyle en ak bir duruma gelir. Dolam zamannn kesimlerinden birisi -nispeten en kesin olan- sat zamanndan, sermayenin, metasermaye durumunda [sayfa 266]
222 Kari Marks Kapital II

bulunduu sreden ibarettir. Dolam zaman, ve bylece de, genel olarak devir dnemi, bu sat zamannn nispi uzunluuna bal olarak uzun ya da ksadr. Ek bir sermaye yatnm, depolama vb. harcamalan sonucu, gerekli duruma gelebilir. Mamul mallann sat iin gerekli zamann, bir ve ayn sanayi kolundaki bireysel kapitalistler iin olduka byk farkllklar gsterebilecei daha balangta apaktr. Bu nedenle, bu, yalnz, eitli sanayi kollanna yatnlm bulunan toplam sermayeler iin deil, ayn zamanda, aslnda ayn retim alanna yatnlan toplam sermayenin ksmlan olduklar halde, bamsz hale gelen eitli bamsz sermayeler iin de farkl olabilir. Dier koullar ayn kalmak zere, sat dnemi ayn bireysel sermaye iin, pazardaki genel dalgalanmalar ya da zel ikolunda kendisine zg dalgalanmalar nedeniyle deiecektir. Bu nokta zerinde daha fazla durmayacaz. Yalnzca u basit olguyu belirteceiz: Genellikle farkl sanayi kollanna yatnlan sermayelerin devir dnemlerinde farkllklara yolaan btn koullar, bu koullar bireysel olarak ilemek kaydyla (rnein bir kapitalistin, rakibinden daha hzl sat yapma frsatn bulmas ya da alma dnemini ksaltmak iin tekilerden daha baka yntemler kullanmas halinde), ayn ikolunda ileyen eitli bireysel sermayelerin devirlerinde de farkllklar kendileriyle birlikte getirirler. Sat zamannn ve dolaysyla genel olarak devir dnemlerinin farkllamasnda srekli etki yapan bir neden, bir metan retim yeri ile satld pazar arasndaki uzaklktr. Pazara kadar yapt yolculuk boyunca sermaye, meta-sermaye durumunda eli kolu bal kalr. Eer mallar sipari zerine yaplm ise, teslim edilecei zamana kadar, yok eer sipari zerine yaplmam ise, pazara kadar yapt gezi zamanna bir de orada satlmay bekledii srenin eklenmesi gerekir. Ulatrma ve iletiim aralanndaki gelimeler, metalann yolculuk srelerini mutlak olarak ksaltrsa da, farkl, metasermayelerinin yolculuklanndan ileri gelen dolam zamanlarndaki nispi fark ortadan kaldrmad gibi, farkl pazarlara g eden ayn meta-sermayenin farkl ksmlarnn dolam zamanlanndaki nispi fark da yoketmi olmaz. rnein yelkenli ve buharl gemilerde, yolculuk sresini ksaltan gelimeler, bu ksaltmay, yakn ve uzak limanlar iin eit lde yapm olurlar. Nispi farklar, ou kez [sayfa 267] azalmakla birlikte, gene de vardr. Ama bu nispi farklar, ulatrma ve iletiim aralanndaki gelimelerle, corafi uzaklklara uygun dmeyecek bir biimde deitirilebilir. rnein, bir retim yerinden i ksmlardaki bir yerleme merkezine giden bir demiryolu, demiryolu ile balanmam daha yakn bir noktaya olan uzakl, corafi olarak daha uzak bir noktaya kyasla, nispi ya da mutlak olarak uzatabilir. Ayn ekilde, ayn koullar, retim yerlerinin, byk pazarlara olan nispi uzakln deitirebilir ve bylece, ulatrma ye iletiim kolaylklarndaki deiiklikler nedeniyle, eski retim merkezleri geriler ve yenileri doar. (Buna, bir de, uzun mesafelere yaplan tamalann ksa mesafelere oranla daha ucuz olduunu
Kari Marks 223 Kapital I

eklemek gerekir.) stelik, tama aralannn gelimesiyle, yalnzca yer bakmndan hareketin hz abuklatrlm olmaz, ayn zamanda, corafi uzaklklar da zaman bakmndan ksalm olur. Kitle

ulatrma aralarndaki gelimelerle, yalnz rnein ayn limana ayn anda birok gemi yelken amakla ya da ayn iki nokta arasnda, farkl demiryollar zerinde ayn anda birka tren gidip gelmekle kalmyor, ayn haftann birbirini izleyen gnlerinde, Liverpool'dan New York'a yk gemileri kalkyor ya da ayn gnn eitli saatlerinde Manchester'dan Londra'ya yk trenleri hareket ediyor. Geri tama aralarnn belirli bir kapasitesi veri olduuna gre, mutlak hz -dolaysyla, dolam zamannn bu ksm- bu son duruma bal olarak deimi olmuyor. Ama metalann ardarda evki, daha ksa zaman aralklan ile geilerini balatarak, fiili sevk ilemi balamadan nce, potansiyel meta-sermaye olarak byk miktarlar halinde birikmeden birbiri ardna piyasaya ulamalarn salar. Bylece, sermayenin dn, ayn ekilde, birbirini ardarda izleyen daha ksa zaman dnemlerine dalr ve yle ki, bir ksm meta-sermaye olarak dolarken, teki ksm devaml para-sermayeye dnr. Sermaye dn, birbirini izleyen birka dneme dalarak toplam dolam zaman ve ayn zamanda da devir zaman ksalm olur. Mevcut retim yerleri, daha fazla retimde bulunup, daha byk retim merkezleri haline geldike, ilkin, bunlara bal olarak ilev yapan tama aralannn hareketlilii, rnein trenlerin says artar. Gelime, zaten mevcut pazarlar ynndedir, yani byk retim ve nfus merkezlerine, ihra limanlarna vb. dorudur. te yandan, bu zel byk ulatrma kolaylklan ile, bunun sonucu, [sayfa 268] sermayenin devrindeki hzlanma (nk bu, dolam zamanna baldr), hem retim merkezlerinde ve hem de pazarlarda daha hzl bir younlamaya yolaar. nsan ve sermaye kitlelerindeki bu younlamann belli noktalarda hzlanmas ile birlikte, bu sermaye kitlelerinin birka kiinin elinde younlamas da balar. Ayn zamanda, retim ve pazar yerlerinin nispi durumlarnda, tama kolaylklarndaki dnmlerin yo-lat deiiklikler sonucu, tekrar bir kayma ve yer deitirme olduu grlr. Bir zamanlar bir karayolu ya da kanal zerinde bulunduu iin zel bir avantaja sahip bulunan bir retim yeri, imdi, kendisini, nispeten uzun aralklar ile tren ileyen tek hatl bir demiryolu gzergahnn zerinde bulduu halde, eskiden ana trafik yollarndan uzakta bulunan dier bir yer, imdi, birka demiryolu kavann zerinde bulunabilir. Bu ikinci yerleme yerinde bir ykseli, ilkinde bir gerileyi grlr. Ulatrma aralarndaki deiiklikler, bylece metalarn dolam zamanlarnda, satnalma, sat vb. olanaklannda yerel farkllklar yaratr, ya da zaten bulunan yerel farkllklar, daha baka bir biimde dalma urar. Sermayenin devri, konusunda bu durumun tad nem, eitli blgelerdeki ticaret ve sanayi temsilcilerinin, demiryollar iletmeleriyle giritikleri kavgalarla grlr hale gelir. (rnein, yukarda sz edilen, Bluebook ofthe Railvay Committee'ye baknz.*)
224 Kari Marks Kapital II

rnlerinin nitelii gerei, szgelii bira fabrikalan gibi balca yerel tketime dayanan btn retim kollan, bu nedenle, byk lde, belli bal nfus merkezlerinde gelimitir. Sermaye devrindeki daha byk hz, buralarda, baz retim kouUannn, arsalann, vb. daha pahal olmasn ksmen karlar. Bir yandan, kapitalist retimdeki gelimelerin, ulatrma ve iletiim aralarnda oluturduu gelimeler, metalarn belli miktarlannn dolam zamann azaltrken, ulatrma ve iletiim kolaylklanndaki gelimelerin yaratt ayn ilerlemeler ve frsatlar da, tersine, gitgide daha uzak pazarlar iin, ksacas dnya pazarlar iin i yapmay zorunlu duruma getirir. Uzak yerlere tanacak meta kitlesi dev boyutlara ular ve bununla birlikte de, dolam zaman ierisinde uzun dnemler srekli olarak metasermaye aamasnda kalan toplumsal sermayenin bu blmde, hem mutlak ve hem de nispi olarak byr. Gene bununla [sayfa 269] birlikte, toplumsal servetin dorudan retim arac olarak i grmesi yerine, ulatrma ve iletiim aralar ile, bunlarn ilemesi iin gerekli sabit ve dner sermayeye yatnlan ksmnda da bir byme olur. Metalann retim yerlerinden pazarlanna tanmalan iin gerekli olan nispi uzaklk, yalnzca dolam zamannn ilk ksm, sat zaman zerinde deil; ayn zamanda, ikinci ksm, parann tekrar retken sermayenin elerine dnmesi, yani satnalma zaman zerinde de bir fark meydana getirir. Bir metan gemiyle Hindistan'a sevkedildiini kabul edelim. Bu, diyelim, drt ay alr. Sat zamannn sfra eit olduunu varsayalm, yani metalar sipari zerine yaplmtr ve bedelleri, teslimde, reticinin temsilcisine denecektir. Parann dn (ne biimde olursa olsun) bir drt ay daha gerektirir. Bylece, bir sermayenin tekrar retken sermaye olarak ilev yapabilmesi, ayn ilemi yenileyebilmesi iin, toplam sekiz ay gemesi gerekir. Bu ekilde ortaya kan devir farklar, eitli kredi vadelerinin maddi temellerinden birini oluturur; tpk genel olarak denizar ticaretin, rnein Venedik ve Cenova'da, tam anlamyla kredi sisteminin kaynaklarndan birisi olmas gibi. "1847 bunalm, o zamann banker ve tccar topluluuna, Hindistan ve in'e ekilen polielerin tedavl sresini" (bu lkeler ile Avrupa arasndaki polielere tannan sreyi), "on aylk tarihten alt aylk ibraz sresine indirme olanan salad ve btn hz artlaryla ve telgraflarn tesisiyle birlikte geen yirmi yl ierisinde ..." drt aylk ibraza geiin ilk adm olarak, alt aylk ibrazdan drt aylk tarihe "bir indirimi daha ... zorunlu hale getirmitir." "Yelkenli bir geminin, mit Bumu yoluyla, Kalkta'dan Londra'ya ulamas ortalama 90 gnn altndadr. Drt aylk ibraz zerine deme yapma sresi, 150 gnlk bir vadeye eit olur. imdiki alt aylk ibraz zerine deme sresi, 210 gnlk bir vadeye

eittir." (London Economist. 16 Haziran 1866.)


*Bkz:s. 162. -Ed.
Kari Marks 225 Kapital I

te yandan: "Brezilya'da, polielerin tedavl sresi, iki ve aylk ibraz zerine deme olarak kalmakta, hesaplar Anvers"ten ekilmektedir." (Londra'da) " aylk tarih zerinden ilem grmekte ve Manchester ile Bradford bile Londra'dan, ya da daha uzun sreli hesap ekmektedir. Zmni bir anlama ile tccarlara, akla-uygun bir zaman ierisinde, vadesi dolmu borlara kar ekilen hesaplarda, mallarnn bedelini alma olanan [sayfa 270] salamaktadr. Bu durumda, Hindistan'daki hesaplar iin bugnk deme sresi fazla saylmamak gerekir. Hindistan rnlerinin ou Londra'da ay vade ile satlmakta ve satlann yaplmas iin bir zaman kayb brakldnda, be ay ierisinde gerekleemedii halde, daha nceleri, Hindistan'da satnalma ve ngiltere'de depoya teslim arasnda (ortalama) be aylk bir sre daha gemekteydi. Bylece toplam on aylk bir sre olduu halde, mallar karlnda ekilen hesap, yedi ay gemiyor." (Ibid., 30 Haziran 1866.) Balca, Hindistan, in ve Paris Comptoir d'Escompte ile i yapan be byk Londra bankas, 2 Temmuz 1886'da u ilan verdi: "1 Ocak 1867' den itibaren, Doudaki ube ve temsilcileri ancak drt aylk vadeyi gemeyen polieleri satn alacak ve satacaktr." (Ibid, 7 Temmuz 1866.) Ne var ki, bu sre indirimi kt uyguland ve terkedilmek zorunda kalnd. (O zamandan beri, Svey Kanal, btn bunlan kknden deitirdi.) Elbette ki meta dolam sresi uzadka, pazar fiyatlannda bir deiiklik olmas tehlikesi artar, nk fiyat deiikliklerinin meydana gelebilecei sre uzar. Dolam sresindeki farkllklar, ayn ikolunun eitli ayn sermayeleri arasndaki ksmen bireysel, ksmen de demenin yerinde nakit olarak yaplmad zaman farkl deme vadelerine gre farkl ikollan arasnda, alm ve satmdaki farkl deme vadelerinden ileri gelir. Kredi sistemi iin nem tayan bu nokta zerinde burada daha fazla durmayacaz. Devir zamanndaki farkllklar, mallarn teslimi iin yaplan szlemelerin byklnden de gelir ve bunlarn bykl, kapitalist retimin boyutlar ve hacmiyle artar. Alc ile satc arasnda bir ilem olan teslim szlemesi, pazar ile, dolam alan ile ilgili bir ilemdir. Devir zamannda burada ortaya kan farkllklar, bu nedenle, dolam alanndan gelir ve ama hemen retim alann etkiler; ve bu, btn deme vadelerinden, kredi koullarndan, dolaysyla da nakit deme durumundan ayn olarak meydana gelir. rnein, kmr, iplik, vb., ayr ayn rnlerdir. Her gn, tamamlanm rnn belirli bir miktann salar. Ama eer, ipliki-patron ya da maden sahibi, diyelim ki, birbirini izleyen ignlerini ieren drt ya da alt haftalk bir dnemi gerektirecek byk miktarlarda rnlerin teslimini gerektiren szlemeler yapmlarsa, bu sermaye yatnm zamann ilgilendirdii kadaryla, bu emek-srecinde, sanki srekli olarak [sayfa 2711 drt ya da alt haftalk bir alma dnemi uygulanyormu gibidir. Burada, kukusuz, sipari edilen miktarn tama226 Kari Marks Kapital II

minin tek bir para halinde teslim edilecei, ya da hi deilse bedelinin toptan teslim yapldktan sonra denecei varsaylmtr. Tek tek ele alndnda, her gn, bylece kendisine den belirli miktarda tamamlanm rn salam oluyor. Ama bu tamamlanm miktar, szleme yaplan miktarn ancak bir ksmdr. Bu rnekte, son eklini alan bu ksm, artk retim srecine dahil olmadna gre, depoda ancak potansiyel sermaye olarak yatar. imdi de, dolam zamannn ikinci aamasn, satnalma zamann, ya da sermayenin para-biiminden tekrar retken sermayenin elerine evrildii dnemi ele alalm. Bu dnem boyunca, ksa ya da uzun bir zaman, para-sermaye durumunda kalmak zorundadr; yani yatrlan toplam sermayenin belli bir ksm, bu ksm srekli deien elerden olutuu halde, her zaman, para-sermaye durumunda olmak zorundadr. rnein, belli bir ie yatnlan toplam sermayenin n kez 100 sterlini, para-sermaye biiminde bulunmak zorundadr, bylece, bu n kez 100 sterlini oluturan btn ksmlar srekli olarak retken sermayeye evrildii halde, bu toplam, gene de dolamdan, gereklemi meta-ser-mayeden gelen akla doluyor gibidir. Yatrlan sermaye-deerin belli bir ksm, bu nedenle srekli para-sermaye halinde, yani retim alanna deil, dolam alanna ilikin bir biimdedir. Sermayenin, pazarlann uzakl nedeniyle, meta-sermaye biiminde bal kald zamann uzamasnn, dorudan parann dnn ve dolaysyla da, sermayenin para-sermayeden retken sermayeye dnmesini geciktirdiini grm bulunuyoruz. Ayrca metalarn satn alnmalan ile ilgili olarak, satnalma zamannn, ana hammadde kaynaklarna olan uzakln az ya da ok olmas, uzun bir sre iin hammadde satn alnmasn ve bunlarn retken ikmal, gizil ya da potansiyel retken sermaye halinde bulunmasn zorunlu kldn; bunun sonucu olarak, retimin hacmi ayn ise, bir seferde yatnlacak sermaye miktar ile bu sermayenin yatrmda kalmak zorunda olduu sreyi artrdn grm bulunuyoruz (Altnc Blm). Olduka byk miktarlarda hammaddenin azok uzun srelerle piyasaya srlmesiyle, eitli ikollarnda benzer bir etki yaratlr. rnein Londra'da, her ayda bir, ak artrma ile [sayfa 272] byk yn satlar yaplr ve yn piyasas bununla denetim altna alnr. te yandan pamuk piyasas tm olarak, dzenli olmasa bile, hasattan hasada devaml bir stok ile beslenir. Bu gibi dnemler, bu

hammaddelerin bellibal satn alnma tarihlerini belirler. Bu retim eleri iin uzun ya da ksa sreli pein demeleri gerektiren speklatif almlar zerinde bunlann etkileri byktr; tpk retilen metalarn niteliinin, bir rnn, uzun ya da ksa bir sre iin, speklatif ve kastl olarak potansiyel meta-sermaye biiminde tutulmas zerinde etkili olmas gibi. "Tanmla uraanlarn, bir lde speklatr olmalan ve eer gnn koullar gerektiriyor ise, rnlerinin satn geriye brakmalar gereklidir. ..." Bunu birka genel
Kari Marks 227 Kapital I

kural izliyor. "... Bununla birlikte, rnlerin satnda, her ey, esas olarak, kiiye, bizzat rne ve bulunduu yreye baldr. Becerikli ve ansl [! ] olmasnn yansra, yeterli iler sermayeye de sahip bulunan bir kimse, fiyatlarn olaanst dk bulunduu srada eer bir kez iin hububat rnn bir yl sreyle ambannda tutarsa, sulanmamaldr. Buna karlk, iler sermayesi yetersiz ya da speklatif dnceden bsbtn yoksun [!] bir kimse, o gnn ortalama fiyatlann elde etmeye alacak ve ilk frsatta maln satmak zorunda kalacaktr. Ynn bir yldan fazla depoda bekletmek hemen her zaman bir kayba yolat halde, hububat ve yal tohum, zellikleri ve yksek nitelikleri zarar gmleksizin birka yl depo edilebilir. Genellikle ksa aralklarla byk fiyat dalgalanmalar gsteren rnler, rnein, yal tohum, erbeti otu, tarak otu ve benzerleri, sat-fiyatlar, retim-fyatlannn ok altna dt yllarda, byk yarar salayacak ekilde saklanabilirler. Semirtilmi hayvan gibi korunmalar gnlk gideri gerektiren, ya da meyve, patates vb. gibi bozulabilir eylerin satn geciktirmek hi de doru deildir. eitli blgelerde, belli bir rn, belli mevsimlerde, en dk, dierlerinde en yksek fiyat getirirler. Bylece, tahln ortalama fiyat, St. Martin Gnnde, baz blgelerde Noel ile Paskalya arasnda olduundan daha ucuzdur. stelik, baz rnlerin, baz blgelerde ancak belirli zamanlarda satlan iyidir; yn ticaretinin dier zamanlarda durgun olduu blgelerdeki yn piyasalarnda ynn durumu byledir." (Kirchhof, s. 302.) Parann, tekrar, retken sermayenin elerine evrildii, dolam zamannn ikinci yans incelenirken, yalnz bu dnm, [sayfa 273] parann, rnn satld pazara uzaklna bal olarak geri dnd yalnz bu sre ele alnmamaldr. Yatnlan sermayenin, daima para biiminde, para-sermaye durumunda hazr bulundurulmas gerekli ksmnn miktarn da gznnde tutmak gerekir, ve esas olarak da byledir. Btn speklasyonlarn dnda, daima retken ikmal olarak hazr bulundurulmalan gerekli metalann satn alnma hacmi, bu ikmalin yenilenme zamanlanna, dolaysyla da pazar koullarna bal durumlara tabidir ve bu nedenle eitli hammaddeler iin bu hacim farkldr. Bu durumlarda, parann, zaman zaman byk miktarlar halinde ve toptan yatnlmas gerekir. Bu para, ok ya da az hzla ama daima sermayenin devrine gre paralar halinde geri dner. Bunun bir ksm, yani cretlere evrilen ksm, gene ksa aralklarla srekli harcanr. Ama dier ksmnn, yani hammaddeye vb. evrilecek ksmnn, satnalma ya da demede kullanlmak zere yedek fon olarak, olduka uzun srelerde biriktirilmesi gerekir. Hacmi daima deimekle birlikte, bu nedenle para-sermaye biiminde bulunur. Bundan sonraki blmde, retim ya da dolam srecinden ileri gelen dier durumlann, yatnlan sermayenin belli bir ksmnn, para biiminde hazr bulundurulmasn zorunlu kldn greceiz. Genellikle iktisatlarn, bir i iin gerekli sermayenin bir ksmnn, birbiri ardna,
228 Kari Marks Kapital II

aamadan, para-sermaye, retken-sermaye ve meta-sermaye aamalann-dan getiini unutmaya deil, ayn zamanda, bu sermayenin farkl ksmlarnn, nispi byklkleri durmadan deimekle birlikte, srekli ve e zamanl olarak bu biime sahip bulunduklarn da unutmaya ok yatkn olduklann dikkate almak gerekir. ktisatlann zellikle unuttuklan ey, sermayenin, daima para-sermaye olarak hazr bulunan ksmdr, oysa salt bu durum, burjuva iktisadnn anlalmas ve, dolaysyla pratikteki neminin hissedilmesi bakmndan da byk nem tar, [sayfa 274]
Kari Marks Kapital II

229

ONBENC BLM DEVR ZAMANININ YATIRILAN SERMAYENN BYKL ZERNDEK ETKS BU ve bundan sonraki onaltnc blmde, devir zamannn, sermayenin kendisini geniletmesi zerindeki etkisini ele alacaz. Szgelii, dokuz haftalk bir alma dneminin rn olan bir meta-sermayeyi alalm. rnn deerinin, sabit sermayenin ortalama anma ve ypranmas ile eklenen ksm ile, retim sreci srasnda rne eklenen art-deeri imdilik bir yana brakalm. Bu durumda bu rnn deeri, retimi iin yatnlan dner sermayeye, yani retiminde tketilen cretler ile ham ve yardmc maddelerin deerine eittir. Bu deere 900 sterlin dersek, haftalk yatrm 100 sterlin olur. Burada, alma dnemi ile ayn olan retim dnemi akr, bu nedenle dokuz haftadr. Bu dnemin, srekli bir rnn alma dnemi olduunu varsaymak ya da bunun ayr bir rnn srekli bir alma dnemi olmas, bir defada pazara getirilen bu ayn rn miktan, dokuz haftalk emee malol-duu srece, bir nemi yoktur. Dolam zamanna da hafta diyelim. Buna gre btn devir dnemi oniki haftadr. Dokuz haftann

sonunda, yatnlm bulunan retken sermaye, [sayfa 275] meta-sermayeye evrilmitir,


230 Kari Marks Kapital II

ama imdi de hafta dolam dneminde kalmaktadr. Yeni retim dnemi, bu nedenle, onnc haftann balangcndan nce balayamaz ve retim, hafta iin, yani toplam devir dneminin drttebiri iin tam bir hareketsizlik halinde bulunacaktr. Gene burada, bir ortalama zerinden rnn satlmasnn uzun zaman almas, ya da bu zaman uzunluunun pazarn uzaklna ya da satlan mallann deme vadelerine bal olduunu varsaymak herhangi bir deiiklik getirmez. retim, her ayda bir, hafta duracak ve bu da bir ylda, drt arp haftaya, yani oniki haftaya ulaarak, yllk devir dneminin ayn, ya da drtte-birini kapsayacaktr. Demek oluyor ki, eer retim srekli olacak ve her hafta ayn lekte yrtlecekse, ancak u seenek vardr: 900 sterlinin, hem alma dnemi ve hem de ilk devrin dolam zaman boyunca ii srdrmeye yetmesi iin, retim leinin azaltlmas gerekecektir. Devir dnemi oniki hafta ve alma dnemi de dokuz hafta olduu iin, ilk devir dnemi tamamlanmadan nce, onuncu hafta ile birlikte, ikinci bir alma donemi, dolaysyla da yeni bir devir dnemi balayacaktr. 900 sterlin, oniki haftaya datlrsa haftada 75 sterlin eder. Her eyden nce, bylesine kltlm lekteki bir iin, deiik boyutlarda bir sabit sermayeyi ve bu yzden de, btnyle iin azaltlmasn ngrecei besbellidir. Sonra, byle bir indirimin yaplabilecei de kukuludur, nk her ite, retimin gelimesiyle orantl olarak, rekabet olanan srdrebilmesi iin, esas olan normal bir asgari sermaye yatnm vardr. Bu normal asgari, kapitalist retimin gelimesiyle birlikte srekli olarak byr, yani sabit deildir. Bilinen herhangi bir zamandaki normal asgari ile, srekli art gsteren normal azami arasnda birok ara basamaklar vardr ve bu, ok eitli hacimlerde sermaye yatnmlarna olanak salayan bir ortam oluturur. Bu ortamn snrlar ierisinde indirimler grlebilir ve bu sermaye indirimlerinin en alt snr, o gnlerdeki normal asgaridir. retimde bir aksama olduu, pazarda gereinden fazla mal biriktii, hammadde fiyatlar ykseldii, vb. zaman -sabit sermayenin boyutlar belli olduktan sonra- normal dner sermaye yatrm, alma zamann, diyelim yar yarya indirerek snrlandnr. Buna karlk, gnen zamanlarnda, sabit sermayenin boyutlar belli olduuna gre, ksmen alma zamannn uzamas, [sayfa 276] ksmen de younlamas ile, dner sermayede anormal bir genileme olur. Daha balangta bu gibi dalgalanmalann hesaba katlmas gereken ilerde durum, ksmen yukardaki nlemlere bavurulmasyla, ksmen de demiryollannda yedek lokomotiflerin kullanlmas gibi, yedek sabit sermaye uygulamasyla birlikte ok sayda emekinin ayn anda altnlmasyla hafifletilebilir. Ne var ki, yalnz normal koullann varsayld burada, bu gibi anormal dalgalanmalar dikkate alnmamaktadr. retimi srekli hale getirmek iin, bu nedenle, ayn dner sermaye harcamas, daha uzun bir dneme, dokuz yerine oniki haftaya datlKarlMarks 231 Kapital I

mtr. Bunun sonucu, her zaman diliminde indirilmi bir retken sermaye ilev grmektedir. retken sermayenin dner ksm, yzden yet-mibee, yani drtte-bir indirilmitir. Dokuz haftalk bir alma dnemi iin ilev yapan toplam retken sermaye miktar, 9 kez 25'e, yani 225 sterline, 900 sterlinin drtte-birine indirilmitir. Ama dolam zamannn devir zamanna oran da, ayn ekilde, onikide-, yani drtte-birdir. Bundan u sonu kar: Eer retim, meta-sermayeye dnm retken sermayenin dolam zaman srasnda kesintiye uramyorsa, onunla birlikte ve her hafta srekli olarak yrtlyorsa ve bu ama iin zel bir dner sermaye elde mevcut deilse, o zaman bu, yalnzca retken ilemlerin azaltlmasyla, ilev yapan retken sermayenin dner ksmnda bir indirim yaplmasyla mmkn olabilir. Dolam zaman devir dnemine gre ne ise, dner sermayenin dolam zaman srasnda retim iin serbest kalan blm de, yatnlan toplam dner sermayeye gre odur. Daha nce de belirtildii gibi bu, ancak, emek-srecinin her hafta ayn lekte yrtld ve bu nedenle de, farkl alma dnemlerinde rnein tanmda olduu gibi deiik miktarlarda sermaye yatnmna gerek gstermeyen retim kollan iin geerlidir. te yandan, eer biz, iin niteliinin, retimin leinde bir indirimi ve dolaysyla da her hafta yatrlacak dner sermayede bir indirimi gereksiz kldn varsayarsak, retimin sreklilii, ancak, ek dner sermaye ile, yukardaki rnekte 300 sterlin ile salanabilir. Oniki haftalk devir dnemi boyunca ardarda 1.200 sterlin yatnlmtr ve tpk haftann oniki haftann drtte-biri olmas gibi 300 sterlin de bu miktarn drt-te-biridir. Dokuz haftalk alma zamannn sonunda, 900 sterlinlik sermayedeer, retken sermaye biiminden, meta-sermaye biimine evrilmitir, [sayfa 277] alma dnemi tamamlanmtr, ama ayn sermaye ile yeniden alamaz. Dolam alannda meta-sermaye olarak ilev yaparak kald hafta boyunca, retim sreci ynnden sanki hi mevcut deilmi gibi ayn durumdadr. Ele aldmz rnekte, btn kredi ilikilerini dtalyoruz ve kapitalistin yalnz kendi paras ile i grdn kabul ediyoruz. Ama ilk alma dnemi iin yatrlan sermaye, retim srecini tamamlayarak hafta sreyle dolam srecinde kald srada, 300 sterlinlik ek bir sermaye yatnm ilev grmeye balar ve bylece, retimin sreklilii kesintiye uramaz.

imdi bununla ilgili olarak unlar dikkate almak gerekir: Birincisi: lk yatnlan 900 sterlinlik sermayenin alma dnemi, dokuz haftann bitiminde tamamlanr ve hafta dolana kadar, yani onnc haftann balangcna kadar geri dnmez. Ama 300 sterlinlik ek bir sermaye ile yeni bir alma dnemi derhal balar. Ve bylece retimin sreklilii salanr. kincisi: Balangtaki 900 sterlinlik sermaye ile, ilk dokuz haftalk alma dneminin bitiminde, ikinci alma dnemini, birincinin tamamlanmasndan sonra herhangi bir kesintiye uramakszn balatan, yeni
232 Kari Marks Kapital II

eklenen 300 sterlinlik sermayenin ilevleri ikinci devir dneminde birbirleriyle kesitikleri halde, ilk devir dneminde aka farkldrlar, ya da hi deilse farkl olabilirler. Bu konuyu biraz daha aklayalm. lk devir dnemi 12 hafta. lk alma dnemi 9 hafta; bunun iin yatnlan sermayenin devri, 13. haftann banda tamamlanr. Son hafta boyunca 300 sterlinlik ek sermaye, 9 haftalk ikinci alma dnemini aarak ilev yapar. kinci devir dnemi. 13. haftann balangcnda 900 sterlin geri dnmtr ve yeni bir devire balayabilecek durumdadr. Ama ikinci alma dnemi, 300 sterlinlik ek sermaye ile 10. haftada zaten almtr. 13. haftann balangcnda bu sayede, alma dneminin te-biri zaten bitmitir ve 300 sterlin, retken sermayeden rne evrilmitir. kinci devir suresinin tamamlanmas iin yalnzca 16 hafta gerektiine gre, geri dnen 900 sterlinlik sermayenin ancak te-ikisi, yani ancak 600 sterlin, ikinci alma dneminin retken srecine girebilir. 900 sterlinlik balang sermayesinin 300 sterlini, ilk alma dneminde 300 sterlin ek sermayenin oynad ayn rol oynamak zere serbest kalmtr. kinci devir dneminin 6. haftasnn sonunda, ikinci [sayfa 278] alma dnemi bitmitir. Buna yatnlm bulunan 900 sterlinlik sermaye 3 hafta sonra, ya da, 12 haftalk ikinci devir dneminin 9. haftasnn sonunda geri dner. Dolam dneminin 3 haftas boyunca, serbest kalan 300 sterlinlik sermaye faaliyete geer. Bu, ikinci devir dneminin 7. haftasnda, yani yln 19. haftasnda, 900 sterlinlik bir sermayenin nc alma dnemini balatr. nc devir dnemi. kinci devir dneminin 9. haftasnn sonunda, 900 sterlinlik yeni bir geriye ak vardr. Ama, nc alma dnemi, bir nceki devir dneminin 7. haftasnda zaten balam ve aradan 6 hafta gemi durumdadr. nc alma dnemi bu duruma gre ancak 3 hafta daha srer. Demek oluyor ki, geri dnen 900 sterlinin yalnz 300 sterlini retken srece girer. Bu devir dneminin geriye kalan 9 haftasn drdnc alma dnemi doldurur ve bylece, yln 37. haftas, drdnc devir dnemi ve beinci alma dnemiyle ayn zamanda balar. Bu rnekte hesab yalnlatrmak iin, toplam 10 haftalk devir dnemi eden, 5 haftalk alma dnemi ile 5 haftalk bir dolam dnemi olduunu varsayalm. Yl elli hafta ve haftalk sermaye yatrmn 100 sterlin olarak kabul edelim. Bu duruma gre, bir alma dnemi 500 sterlinlik bir dner sermayeye ve dolam zaman da 500 sterlinlik bir ek sermayeye gereksinme gsterir. alma dnemleri ile devir zamanlan buna gre yle olur:
Kari Marks Kapital II

233

1. alma dnemi 1.-5. haftalar (mal olarak 500 ) 10 hafta sonunda dner. 2. alma dnemi 6.-10. haftalar (mal olarak 500 &) 15 hafta sonunda dner 3. alma dnemi 11.-15. haftalar (mal olarak 500 &) 20. hafta sonunda dner 4. alma dnemi 16.-20. haftalar (mal olarak 500 &) 25 hafta sonunda dner 5. alma dnemi 21.-25. haftalar (mal olarak 500 &) 30 hafta sonunda dner

Eer dolam zaman sfr ve bu nedenle, devir dnemi alma dnemine eit ise, devir says, yln alma dnemlerinin saysna eit olur. Be haftalk bir alma dneminde bu, ylda, 50/5, yani 10 devir dnemi eder ve devir yapan sermayenin deeri 500 kez 10, yani 5.000 eder. Be haftalk bir dolam zamann kabul ettiimiz tablomuzda, ylda retilen metalarn toplam deeri de gene 5.000 sterlin eder; ama bunun onda-biri, 500 sterlini, daima meta-sermaye biiminde bulunur ve ancak 5 hafta sonra geri dner. Yl sonunda, onuncu alma dneminin rn (46. ile 50. alma haftas) devir zamannn ancak yarsn tamam- lamtr ve dolam zaman, gelecek yln ilk be haftas ierisine decektir. [sayfa 279]

imdi nc bir rnek alalm: alma dnemi 6 hafta, dolam zaman 3 hafta, emek-sreci srasnda haftalk yatnm 100 sterlin. Birinci alma dnemi: 1 .-6. hafta. 6. haftann sonunda 600 sterlinlik bir meta-sermaye vardr ve 9. haftann sonunda dnecektir. kinci alma dnemi: 7.-12. hafta. 7.-9. haftalar srasnda 300 sterlinlik ek bir sermaye yatnlmtr. 9. haftann sonunda 600 sterlinin dn. Bunun 300 sterlini 10.-12. haftalarda yatrlmtr. 12. hafta sonunda bu nedenle, 300 sterlin serbest, 600 sterlin meta-sermaye biiminde ve 15. haftann sonunda dnebilir durumdadr. nc alma dnemi: 13.-18. hafta. 13.-15. haftalar srasnda yukardaki 300 sterlinin yatrlmas, ve

sonra, 300 sterlini 1.-18. hafta iin yatnlan 600 sterlinin geriye dnmesi. 18. haftann sonunda, 300 sterlin para-biiminde serbest, 600 sterlin de, 21. haftann sonunda dnen meta-sermaye olarak elde bulunan deer. (Bu rnein daha ayrntl bir serimi aada II nolu ara balk altnda grlecektir.) Bir baka deyile, dokuz alma dnemi (54 hafta) boyunca, toplam 600 kez 9, yani 5.400 sterlin deerinde meta retilmitir. 9. alma dneminin sonunda kapitalistin elinde para olarak 300 sterlin ve bir de, dolam sresini henz doldurmayan 600 sterlin deerinde meta vardr. Bu rnein karlatrlmas, birincisi, 500 sterlinlik sermaye I ile gene 500 sterlinlik ek sermaye N'nin ardarda serbest kalmasnn ancak ikinci rnekte yer aldn, bylece sermayenin bu iki ksmnn birbirinden bamsz ve ayn ayn hareket ettiini gstermektedir. Ama bunun byle olmasnn tek nedeni, alma dnemi ve dolam zamannn, devir dneminin iki eit parasn oluturduu eklindeki ok kural-d bir varsaym kabul etmemizdir. teki btn durumlarda, devir dnemini oluturan iki ksm arasndaki fark ne olursa olsun, bu iki sermayenin
234 Kari Marks Kapital II

hareketi, rnek I ve IlI'te olduu gibi, ikinci devir dneminin balangcnda kesiirler. Ek sermaye II, sermaye I'in bir ksm ile birlikte, ikinci devir dneminde ilev yapan sermayeyi tekil ettikleri halde, sermaye I'in geri kalan ksm, sermaye H'nin ilk ilevini yerine getirmek zere serbest kalr. Metasermayenin dolam zaman srasnda ileyen sermaye, bu rnekte, balangta bu [sayfa 28o ama iin yatrlm bulunan sermaye II ile ayn deildir, ama ayn deer ve biimlerde, yatnlan toplam sermayenin ayn ekilde kesirli paralandr. kincisi: alma dnemi rasnda ilev yapm bulunan sermaye, dolam zaman srasnda atl kalr. kinci rnekte sermaye, alma dneminin 5 haftasnda ilev yapar, dolam dneminin 5 haftas srasnda atl kalr. Bu nedenle, sermaye I'in atl kald srenin tamam, burada yln yarsna ular. Bu sre ierisinde ilev yapan ek sermaye II ise, nmzdeki rnekte, gene yln yarsnda atl kalmtr. Ama dolam zaman srasnda retimin devamn salamak iin gerekli ek sermaye, yl boyunca dolam zamanlannn toplam miktan ya da toplam ile deil, ancak dolam zamannn devir dnemine olan oran ile belirlenir. (Biz, burada, kukusuz btn devirlerin ayn koullar altnda cereyan ettiini varsayyoruz.) Bu yzden, ikinci rnekte, 2.500 deil, 500 sterlin ek sermaye gerekli oluyor. Bu da, yalnzca ek sermayenin de, devire tpk, ilk yatrlan sermaye gibi girmesinden ve bu nedenle de kendi byklne gene tpk onun gibi, yapt devirlerin says ile ulamasndan ileri gelir. ncs: Burada ele alnan durumlar, retim zamannn, alma zamanndan uzun olup olmamas etkilemez. Geri, devir dnemlerinin toplam buna bal olarak uzar, ama bu uzama, emek-sre-cine herhangi bir ek sermaye yatnmn gerektirmez. Ek sermaye, yalnzca, emek-srecinde, dolam zamanndan ileri gelen boluklar doldurmaya yarar. Ek sermaye, salt orada, retimi, dolam zamanndan ileri gelen kesintilere kar korumak iin bulunur. retimin kendine zg koullanndan ileri gelen kesintiler, burada tartlmas gereksiz baka yollardan nlenir. Bununla birlikte, iin ancak aralklarla sipari zerine yrtld ve bylece, alma dnemleri arasnda aralklarn bulunabilecei kurulular da vardr. Bu gibi durumlarda, ek sermaye gereksinmesi pro tanto ortadan kalkar. te yandan, mevsimlik ilerin birok durumunda geriye ak zaman iin belli bir snr vardr. Eer sermayenin dolam zaman o srada tamamlanmam ise, ayn i, bir sonraki yl, ayn sermaye ile yenilenemez. te yandan, dolam zaman, iki retim dnemi arasndaki aradan daha ksa da olabilir. Bu durumda, eer baka bir ite kullanlmaz ise, sermaye bo kalr. Drdncs: Belli bir alma dnemi iin yatrlan sermaye [sayfa 28i] -rnein nc rnekteki 600 sterlin- ksmen ham ve yardmc maddelere, alma dnemi iin retken ikmale, deimeyen dner sermayeye, ksmen de emein kendisinin denmesine, deien dner sermayeye yatnlmtr. Deimeyen dner sermayeye yatnlan ksm,
Kari Marks 235 Kapital I

ayn sre iin, retken ikmal biiminde varolmayabilir; szgelii hammadde, alma dneminin tamam iin elde bulunmayabilir, kmr belki de ancak iki haftada bir satnalnabilir. Bununla birlikte, kredi burada hl szkonusu olmadna gre, sermayenin bu ksm, retken ikmal biiminde hazr bulunmad srece, gene de elde para biiminde bulundurulmak zorundadr, nk ancak bylece, gerektiinde, gerektii kadan retken ikmale evrilebilir. Bu durum, 6 hafta iin yatrlan deimeyen dner sermaye-deerin bykln deitirmez. te yandan -nceden grlmeyen masraflar iin para-ikmal, skntl anlan karlamak iin gerekli yedek fona baklmakszn- cretler, daha ksa aralklar ile ou zaman haftalk denir. Bunun iin, kapitalist, emekileri, emeklerini daha uzun sre iin avans vermek zorunda brakmadka, cretler iin gerekli sermayenin elde para biiminde bulunmas gereklidir. Demek oluyor ki, sermayenin dn srasnda bir ksmnn, emein karlnn denmesi iin para-biiminde alkonulmas gerekir, oysa geri kalan ksm, retken ikmale evrilebilir. Ek sermaye, tpk ilk sermaye gibi blnr. Ama bu, (kredi ilikileri dnda) kendi alma dnemi bakmndan elde hazr bulunabilmesi iin, sermaye Fin, kendisinin katlmad btn ilk alma dnemi boyunca yatnlm bulunmas gerektii olgusuyla sermaye I'den ayrlr. Bu sre ierisinde, tm devir dnemi iin yatrlm olmas nedeniyle, hi deilse ksmen, deimeyen dner sermayeye zaten

evrilebilir. Bu biime ne lde brnecei ya da, bu dnme gerekli hale gelene kadar, ek parasermaye biiminde ne kadar kalaca, ksmen belirli ikollannn zel retim koullarna, ksmen yerel koullara, ksmen de hammadde vb. fiyatlarndaki dalgalanmalara baldr. Ama toplumsal sermaye btnyle gznnde bulundurulursa, bu ek sermayenin az ya da ok nemli bir ksm, daima olduka uzun bir sre para-sermaye durumunda bulunacaktr. Ama sermaye II'nin cretlere yatrlacak ksm, daima kk alma dnemleri bitip karl dendike, ancak yava yava emek-gcne evrilir. Sermaye II'nin bu ksm, yleyse, tm alma dnemi [sayfa 282] boyunca, emek-gcne evrilerek retken sermayenin ilevine katlana kadar para-sermaye biiminde elde hazr bulunur. Sonu olarak, sermaye Fin dolam zamannn, retim zamanna dnmesi iin gerekli ek sermayedeki oalma, yalnz yatrlan sermayenin bykln, toplam sermayenin yatrlmas zorunlu olan zamann uzunluunu artrmakla kalmaz, yatnlan sermayenin para-ikmal, dolaysyla para-sermaye halinde varolan ve potansiyel para-sermaye biimine sahip bulunan ksmn da ayrca artrm olur. Sermayenin, dolam zamannn gerekli kld ekilde iki ksma, yani ilk alma dnemine ait sermaye ile, dolam zamanna ait yerine koyma sermayesine ayrlmas, yatnlm bulunan sermayedeki bir art nedeniyle deil de, retimin hacmindeki bir azalma yznden olduu zaman -hem retken ikmal ve hem de para-ikmal biimindeki yatrm
236 Kari Marks Kapital II

ilgilendirdii lde- gene ayn ey olur. Para-biimde balanan sermaye miktan, burada, retimin hacmiyle bantl olarak daha da byr. Sermayenin, byle retken ve ek sermaye diye ayrlmasyla, genel olarak salanan ey, alma dnemlerinin srekli bir biimde birbirlerini izlemesi, yatnlan sermayenin eit bir ksmnn retken sermaye olarak srekli ilev yapmasdr. kinci rnee bir gzatalm. retim srecinde srekli kullanlan sermaye miktan 500 sterlin. alma dnemi 5 hafta olduuna gre, 50 haftada (bir yl 50 hafta diye alndnda) on kez ilemi olur. Bylece, rn, art-deer dnda, 10 kez 500 sterlin, yani 5.000 sterlindir. retim srecinde dorudan doruya ve kesintisiz olarak alan bir sermaye -500 sterlinlik bir sermaye-deer- asndan, dolam zaman sfra indirilmi gibidir. Devir dnemi alma dnemi ile akr ve dolam zaman sfra eit olarak kabul edilir. Ama eer, 500 sterlinlik sermaye, retken faaliyeti srasnda, dzenli olarak 5 haftalk dolam zaman tarafndan kesintiye uratlr, ve ancak 10 haftalk tm devir dneminin bitiminden sonra yeniden-retim yapabilir hale gelirse, 50 haftalk bir ylda her biri onar haftalk olmak zere 5 devir yapldn grrz. Bu, be tane 5 haftalk retim zamann, ya da, 5 kez 500 sterlin, yani 2.500 sterlin deerinde toplam bir rn ile 25 retken haftay ve be tane 5 haftalk dolam zamann, ya da, gene 25 haftalk toplam dolam zamann kapsar. Bu durumda biz, eer 500 sterlinlik [sayfa 283] sermayenin, ylda 5 kez devrettiini sylersek, her devir dneminin yarsnda, 500 sterlinlik bu sermayenin retken sermaye olarak ilev yapmad, ilevini topu topu ancak yln yarsndan yerine getirdii, ama dier yansnda hi ilev yapmad apak hale gelir. rneimizde, 500 sterlinlik yerine koyma sermayesi, sahnede be dolam dneminde grnr ve devir bylece 2.500 sterlinden 5.000 sterline ulam olur. Ama imdi, yatrlan sermaye 500 yerine 1.000 sterlindir. 5.000 sterlin 1.000'e blnrse 5 eder. Demek ki, imdi on yerine be devir vardr. Ve ite herkes de bunu byle hesab eder. 1.000 sterlinlik bir sermayenin ylda be kez devrettii sylendii zaman, dolam zamannn ans kapitalistlerin bombo kafalarndan uup gider ve bu sermayenin, birbirini izleyen be devir boyunca retim srecinde hizmet ettii konusunda karmakank bir dnce oluur. Ama biz, 1.000 sterlinlik sermayenin, be devir yaptn sylediimiz zaman, bu, hem dolam zamann ve hem de retim zamann ierir. Aslnda, 1.000 sterlin, dolam srecinde gerekten srekli faaliyet halinde olmu olsayd, rn, bizim varsaymlarmza gre, 5.000 sterlin deil 10.000 sterlin olacakt. Ne var ki, 1.000 sterlini srekli retim srecinde tutabilmek iin, 2.000 sterlin yatnlmas gerekir. Genel kural olarak, devir mekanizmas konusunda syleyecek bir eyleri bulunmayan iktisatlar bu ana noktay, yani retim srecinin kesintisiz olarak devam edebilmesi iin, saKarl Marks 237 Kapital I

nayi sermayesinin ancak bir ksmnn retim srecine fiilen katlabileceini grmezlikten gelirler. Bu sermayenin bir ksm retim dneminde iken, dier ksmn mutlaka daima dolam dneminde olmas gerekir. Ya da bir baka deyile, bir ksmnn retken sermaye ilevini yerine getirebilmesi, ancak, dier ksmnn asl retim srecinden meta-ser-maye ya da para-sermaye biiminde ekilmi olmas kouluna baldr. Bunu dikkate almamakla, parasermayenin zellii ve oynad rol tmyle gzden karlm olur. imdi biz, devir dneminin iki kesimi, alma dnemi ile dolam dneminin birbirine eit, ya da alma dneminin dolam dneminden byk ya da kk olmas halinde, devirde ne gibi farkllklar ortaya kacan ve bir de bunun, sermayenin, para-sermaye biiminde balanmas zerinde nasl bir etki yapacan aratrmak zorundayz. Btn durumlarda haftalk sermaye yatnmnn 100 sterlin, [sayfa 284] devir dneminin 9 hafta, ve bylece her devir dneminde yatrlmas gereken sermayenin 900 sterlin olduunu varsayyoruz. I. ALIMA DNEM, DOLAIM DNEMNE ETTR

Gerekte bu durum ancak raslantya bal bir istisna olduu halde, burada, ilikiler, kendilerini en yaln ve anlalr biimde ekillendirdikleri iin, bu, aratrmamzda bize k noktas olarak hizmet edecektir. ki sermaye (ilk alma dnemi iin yatrlan sermaye I ile, sermaye Fin dolam dnemi srasnda ilev yapan ek sermaye II) hareketlerinde birbirleriyle kesimeksizin, birbiri ardndan gelir. lk dnem dnda, her iki sermaye de, bu nedenle ancak kendi devir dnemi iin yatnlr. Aadaki rneklerde belirtildii gibi, devir dnemi 9 hafta ve alma dnemi ile dolam dneminin her biri 4V4 hafta olsun. Bu durumda, aadaki yllk diyagram ortaya kar. [Tablo I.] TABLO I SERMAYE I Devir Dnemleri alma Yatnm () Dolam (Hafta) Dnemleri Dnemleri (Hafta) (Hafta) I. II. III.. IV. V. VI.
1

1.-9. 10.-18. 19.-27. 28.-36. 37.-45. 46.-[54.]

1.-4V2. 10.-13V2.

19.-221/2.
28.-31V2. 37.-40V2. 46.-49V2.

450 450 450 450 450 450

4V2.-9. 13V2.-18. 22V2.-27. 31V2.-36. 40V2.-45.

49l/2.-[54.]31

kinci devir ylna den haftalar, parantez ierisinde gsterilmitir. 238


Kari Marks Kapital II

SERMAYE II Devir Dnemleri (Hafta) I. II. III.. IV. V. VI. 4V2.-13V2. 13V2.-22V2. 22V2.-31V2. 31V2.-40V2. 40V2.-49V2. 49l/2.-[58l/2].

alma Dnemleri (Hafta) 4l/2.- 9. 13V2.-18. 22V2.-27. 31V2.-36. 40V2.-45. 49l/2.-[54.]

Yatnm ()

Dolam Dnemleri (Hafta) 10.-13V2. 19.-22 V2. 28.-31 V2. 37.-40V2. 46.-49V2. [55.-58 V2.]

450 450 450 450 450 450

Burada bir yl temsil eden 51 hafta ierisinde, sermaye I, alt tam alma dneminden geiyor ve 6 kez 450, yani 2.700 [sayfa 285] sterlin deerinde, sermaye II ise be tam alma dneminden geiyor ve 5 kez 450, yani 2.250 sterlin deerinde meta retiyor. Aynca, sermaye II yln son bir-buuk haftas ierisinde (50. haftann ortas ile 51. haftann sonuna kadar) 150 sterlin deerinde bir fazlalk retmitir. 51 haftalk toplam rn 5.100 sterlin deerindedir. Ancak alma dnemi srasnda yer alan, dorudan art-deer retimi ynnden, 900 sterlinlik toplam sermayenin 52/3 kez devretmi olmas (52/3 kez 900 sterlin 5.100 sterline eittir) gerekirdi. Oysa gerek devri dikkate aldmzda, sermaye I, 52/3 kez devretmitir, nk 51. haftann sonunda, altnc devir dnemine ulamak iin hl nnde 3 hafta vardr; 52/3 kez 450 sterlin, 2.550 sterlin eder; ve sermaye II, 5V6 kez devir yapmtr, nk altnc devir dneminin ancak 1V2 haftasn tamamlad iin, bunun 71/2 haftas gelecek ylda devam etmektedir; 5V6 kez 450 sterlin 2.325 sterlin eder; gerek toplam devir: 4.875 sterlindir. Sermaye I ve sermaye II'yi, birbirlerinden tamamen bamsz iki sermaye olarak gzden geirelim. Bunlar hareketlerinde tamamen bamszdrlar; salt alma ve devir dnemleri birbirleri ardndan geldii iin bunlann hareketleri birbirini tamamlamaktadr. Bunlara, farkl kapitalistlere ait bsbtn bamsz sermayeler gzyle de baklabilir. Sermaye I, be tam devir ve altnc devir dneminin te-ikisini tamamlamtr. Yl sonunda, normal gereklemesine hafta kalan meta-sermaye biimindedir. Bu sre ierisinde retim srecine giremez. Meta-sermaye olarak ilev yapar ve dolama girer. Son devir dneminin ancak te-ikisini tamamlam durumdadr. Bu yle ifade edilir: Bu sermaye, zamann ancak te-ikisinde geri dnmtr, toplam deerinin ancak te-ikisi tam bir devir yapmtr. Dokuz hafta ierisinde 450 sterlinin, yani 6 haftada 300 sterlinin devrini tamamladn sylyoruz. Ama bu ifade biiminde, devir zamann oluturan birbirinden tamamen farkl ksmlar arasndaki organik ilikiler ihmal edilmi oluyor. Yatnlan 450 sterlinlik sermayenin 52/3 devir yapt ifadesinin tam anlam yalnzKarl Marks Kapital II

239

ca, bu sermayenin, be devri btnyle ve altnc devrin ise ancak te-ikisini tamamladdr. Buna karlk, devri tamamlanm sermaye, 52/3 kez yatrlan sermayeye eittir -yani yukardaki rneimizde, 52/3 kez 450 sterlin 2.550 sterlin eder ifadesi dorudur, bu demektir ki, 450 sterlinlik sermaye, dier bir 450 sterlinlik sermaye ile tamamland takdirde, bunun bir [sayfa 286] ksm retim srecinde bulunduu halde, dier ksm dolam srecinde bulunur. Devir zaman, devrini tamamlam olan

sermaye terimleriyle ifade edilebilirse, bu her zaman, yalnzca, mevcut deer terimleri ile (gerekte, tamamlanm rn) ifade edilebilir. Yatrlan sermayenin, retim srecini yeniden aabilecek durumda olmad gerei ancak u olguda ifadesini bulur: bu sermayenin ancak bir ksm retim yapabilecek durumdadr, kesintisiz bir retim yapabilecek durumda olmas iin sermayenin bir ksmnn srekli retim, dierinin srek- li dolam dnemlerinde bulunacak ekilde ve bu dnemler arasndaki orantya uygun biimde blnmesi gerekir. Srekli retken sermaye i-levini yerine getirecek miktarn, dolam zamannn devir zamanna oranyla belirlendiini ifade eden bu ayn yasadr. Yln sonu diye kabul ettiimiz 51. haftann sonunda, 150 sterlinlik sermaye II, henz son eklini almam bir yn maln retimine yatnlm durumdadr. Dier bir ksm, dner deimeyen sermaye hammadde vb.- biimindedir; yani retim srecinde retken sermaye ilevini yerine getirebilecek biimdedir. Ama nc bir ksm, en az, alma dneminin (3 hafta) geri kalan sresinde cretleri karlayacak kadar miktar, para biiminde bulunur; ne var ki, bu cretler, ancak her haftann sonunda denir. imdi, yeni bir yln, dolaysyla yeni bir devir evriminin balangcnda, sermayenin bu ksm, retken sermaye biiminde olmayp, retim srecine katlmas olanaksz para-sermaye biiminde olduu halde, dner deien sermayenin yeni devrinin balangcnda canl emek-gc gene de retim srecinde faal haldedir. Bu, emek-gcnn, alma dneminin balangcnda diyelim haftalk olarak satn alnp haftalk olarak tketildii halde, karlnn haftann sonunda denmesi olgusundan ileri gelir. Para burada deme arac olarak hizmet eder. Bu nedenle, bir yandan para olarak kapitalistin elinde bulunduu halde, te yandan emek-gc, parann dntrlmekte olduu meta, zaten retim srecinde faal haldedir; bylece, ayn sermaye-deer burada iki kez ortaya kmaktadr. Eer salt alma dnemlerine bakarsak, Sermaye I, 6 kez 450, yani 2.700 sterlin retir Sermaye II,_____________5'/3 kez 450, yani 2.400 sterlin retir Bylece hep birlikte, 5V3 kez 900, yani 5.100 sterlin retir. Demek oluyor ki, yatrlan 900 sterlinlik toplam sermaye, yl [sayfa 287] boyunca retken sermaye olarak 52/3 kez ilev yapmtr. retim srecinde daima 450 sterlin, dolam srecinde daima 450 sterlin bu240 Kari Marks Kapital II

Ilnmasnn, ya da 900 sterlinin 4V4 hafta retim srecinde ve bunu izleyen 4!/2 hafta dolam srecinde ilev yapmasnn, art-deer retimi ynnden hi bir nemi yoktur. te yandan, eer devir dnemlerini ele alrsak; u geri dn elde edeceiz: Sermaye I, 5V3 kez 450, yani 2.550 sterlin Sermaye II,________________5l/R kez 450, yani 2.325 sterlin______ Bylece toplam sermaye, 55/n kez 900, yani 4.875 sterlin. Toplam sermayenin devir says I ve H'nin devreden toplam miktar-lannn, I ve N'nin toplamna blnmesine eittir. Sermaye I ve II, birbirinden bamsz olsalard bile, gene de, ayn retim alanna yatnlm bulunan toplumsal sermayenin yalnzca farkl bamsz ksmlarn oluturabileceklerini gznnde bulundurmak gerekir. Bu nedenle, bu retim alanndaki toplumsal sermaye salt I ve N'den olusayd bile, tpk burada, ayn zel sermayenin I. ve II. ksmlarna uygulanmas gibi, bu alandaki toplumsal sermayenin devrine de ayn hesap uygulanacakt. Dahas var: her zel retim alanna yatrlm bulunan toplam toplumsal sermayenin her ksm bylece hesaplanabilir. Ama son tahlilde, tm toplumsal sermayenin yapt devir says, eitli retim alanlarnda devrini tamamlam bulunan sermayeler toplamnn, bu alanlara yatnlan sermayelerin toplamna blnmesine eittir. Ayrca urasn da dikkate almak gerekir ki, tpk, ayn zel iteki sermaye I ve II'nin, burada, tam anlamyla farkl devir yllan olmas gibi (sermaye II devir evrimi, I'den 4V4 hafta ge balad iin, I'in devir yl, H'den 4V4 hafta nce sona erer), ayn retim alanndaki eitli zel sermayeler de, ilevlerine tamamen farkl dnemlerde balarlar ve bu yzden de devir yllann, yln farkl zamanlarnda tamamlarlar. Yukanda I ve II iin kullandmz ortalamalann ayn hesab, burada da, toplumsal sermayenin eitli bamsz ksmlarnn devir yllann, bir tek trde devir ylna indirgemek iin yeterlidir. II. ALIMA DNEM, DOLAIM DNEMNDEN DAHA BYKTR Sermaye I ve II'nin alma ve devir dnemleri, birbirlerinin ardndan gelmek yerine, birbirleriyle kesiirler. Ayn anda [sayfa 288] bir ksm sermaye serbest kalr. Bundan nce gzden geirilen durumda bu byle deildi. Ama bu gene de u olgulan deitirmez: daha nceki gibi, 1 yatrlan toplam sermayenin alma dnemlerinin says, sermayenin yatrlan her iki ksmnn yllk rnlerinin deerleri toplamnn, yatrlan toplam sermayeye blmne eittir, ve 2 toplam sermayenin yapt devir says, devrini tamamlam olan bu iki miktarn toplamnn, yatrlan iki sermayenin toplamna blnmesine eittir.

Burada gene, sermayenin


KarIMarks 241 Kapital I

her iki ksmn da, devir hareketlerini tamamen birbirinden bamsz yerine getiriyormu gibi dnmemiz gerekir. Bylece, biz, gene emek-srecine haftada 100 sterlin yatrldn varsayyoruz. alma dnemi alt hafta ve bu nedenle de her seferinde 600 sterlinlik bir yatnm (sermaye I) gerektirmi olsun. Dolam zaman 3 hafta ve bu yzden de devir dnemi, nceki gibi 9 hafta olsun. 300 sterlinlik sermaye II, sermaye I'in haftalk dolam dnemi srasnda srece gitsin. Her iki sermayeyi birbirinden bamsz dnerek, yllk devir izelgesini u ekilde buluruz [Tablo II]: TABLO II SERMAYE I - 600 Devir Dnemleri alma Yatnm () Dolam (Hafta) Dnemleri Dnemleri (Hafta) (Hafta) I. 1.-9. 1.-6. 600 7.-9. II. 10.-18. 10.-15. 600 16.-18. III. 19.-27. 19.-24. 600 25.-27, IV. 28.-36. 28.-33. 600 34.-36. V. 37.-45. 37.-42. 600 43.-45. VI. 46.-[54.] 46.-51. 600 [52.-54.] EK SERMAYE II - 300 Devir Dnemleri alma Yatnm () Dolam (Hafta) Dnemleri Dnemleri (Hafta) (Hafta) I. 7.-15. II. 16.-24. 7.-9. 300 10.-15. III. 25.-33. IV. 34.-42. V. 43.-51. 16.-18. 300 19.-24. 25.-27. 34.-36. 43.-45.
[sayfa 289]

300 300 300

28.-33. 37.-42. 46.-51.

retim sreci, btn yl ayn boyutlarda kesintisiz devam eder. I ve II, iki sermaye tamamen birbirinden ayr kalrlar. Ama bunlan ayr olarak gsterebilmek iin bunlarn gerek kesime ve iice geme noktalarn birbirinden kopanp ayrmak ve bylece devir saylarn da deitirmek zorundayz. Yukardaki tabloya gre devrini tamamlam miktarlar yle olacaktr:
Sermaye I iin, 52/3 kez 600, yani 3.400 sterlin ve Sermaye II iin. 5 kez 300. yani 1.500 sterlin Bu durumda, toplam sermaye iin, 54/9 kez 900, yani 4.900 sterlindir. 242
Kari Marks Kapital II

Ama bu doru deildir, nk, greceimiz gibi, fiili retim ve dolam dnemleri mutlak olarak yukandaki izelge ile akmaz; bu izelgede balca sorun sermaye I ve II'yi birbirinden bamsz olarak gstermekti. Gerekte, sermaye H'nin sermaye I'inkinden ayn ve farkl bir alma ve dolam dnemi yoktur. alma dnemi 6, dolam dnemi 3 haftadr. Sermaye II, ancak 300 sterlin olduu iin, alma dneminin yalnz bir ksmna yetebilir. Durum aslnda budur. Altnc haftann sonunda 600 sterlin deerinde bir rn dolama geer ve 9. haftann sonunda para-biiminde geri dner. Sonra, 7. haftann banda, sermaye II, faaliyetine balar ve bundan sonraki, 7. ile 9. haftalardaki alma dneminin gereksinmelerini kapsar. Ama bizim varsaymmza gre, 9. haftann sonunda alma dneminin ancak yars gemitir. Daha yeni geri dnm bulunan 600 sterlinlik sermaye I, 10. haftann banda bir kez daha ileme girer ve onunla birlikte de, 10. ile 12. haftalar iin gerekli olan 300 sterlinlik ek-sermaye, bu ikinci alma dnemini sona erdirir. 600 sterlinlik bir rn-deer dolama girmitir ve 15. hafta sonunda geri dnecektir. Ayn zamanda, 300 sterlin, ilk sermaye II miktar serbest kalmtr ve bunu izleyen alma dneminin ilk yarsnda, yani 13.-15. haftalarda ilev yapabilecek durumdadr. Bu haftalann sonunda 600 sterlin geri dner; bunun 300 sterlini, alma dneminin geri kalan ksm iin yeterlidir ve 300 sterlin de sonraki alma dnemi iin kalr.

Demek ki, ilerin gidii yle oluyor: Birinci devir dnemi: 1 'inci-9'uncu hafta. l'inci alma dnemi: l'inci-6'nc hafta. Sermaye I, 600 sterlin, ilevini yerine getiriyor. l'inci dolam dnemi: 7'nci-9'uncu hafta. 9'uncu haftann [sayfa 290] sonunda 600 sterlin geri dnyor. kinci devir dnemi: 7'nci-15'inci hafta. 2'nci alma dnemi: 7'nci-12'nci hafta. lk yar: 7'nci-9'uncu hafta. Sermaye II, 300 sterlin, ilevini yerine getiriyor. 9'uncu hafta sonunda, 600 sterlin para-biimde geri dnyor, (sermaye I) kinci yar: 10'uncu-l 2'nci hafta. 300 sterlinlik sermaye I ilevini yerine getiriyor. Sermaye I'in dier 300 sterlini serbest kalyor. kinci dolam dnemi: 13'nc-15'inci hafta. 15'inci hafta sonunda 600 sterlin (yars sermaye I'den, yars sermaye N'den alnmtr) para biiminde geri dnyor. nc devir dnemi: 13'nc-21 'inci hafta. 3'nc alma dnemi: 13'nc-18'inci hafta. lk yan: 13'nc-l 5'inci hafta. Serbest kalan 300 sterlin ilevini yerine getiriyor. 15'inci hafta sonunda, 600 sterlin para biimde geri dnyor.
Kari Marks 243 Kapital I

kinci yar: 16'nc-18'inci hafta, geri dnen 600 sterlinin 300 sterlini ilev yapyor, dier 300 sterlini gene serbest kalyor. 3'nc dolam dnemi: 19'uncu-21'inci haftann sonunda 600 sterlin tekrar para-biimde geri dnyor. Bu 600 sterlinde imdi sermaye I ve sermaye II, ayrdedilemeyecek biimde kaynamtr.. Ve bylece 600 sterlinlik bir sermayenin, 51'inci. hafta sonuna kadar, sekiz tam devir dnemi oluyor (I: 1 'inci-9'uncu hafta; II: 7'nci-15'inci hafta; III: 13'nc-21'inci; IV: 19'uncu-27'nci; V: 25'ind-33'nc; VI: 31'inci-39'uncu; VII: 37'nci-45'inci; VIII: 43'nc-51'inci hafta). Ama, 49'uncu-51'inci haftalar, sekizinci dolam dnemine dt iin, serbest kalan 300 sterlinlik sermayenin srece girmesi ve retimi devam ettirmesi gerekir. Demek ki, yl sonundaki devir durumu yledir: 600 sterlin, devresini sekiz kez tamamlamtr ve 4.800 sterlin olmutur. Ayrca, son haftann (49'uncu-51'inci) rn vardr ama bu, 9 haftalk devresinin ancak te-birini tamamlad iin, devredilen toplamda ancak miktannn te-biri, yani 100 sterlin olarak saylr. yleyse, 51 haftalk yllk rn 5.100 sterlin ise, devredilen sermaye ancak 4.800 art 100, yani 4.900 sterlindir. Yatnlan 900 sterlinlik toplam sermaye, bu nedenle, 54/9 kez devretmitir ki, bu, ilk rnekten [sayfa 2911 pek az fazladr. Elimizdeki rnekte, alma zamannn devir dneminin 2/3'si dolam zamannn gene devir dneminin V3' olduu bir durumu varsaymtk, yani alma zaman dolam zamannn basit bir katyd. imdi sorun, bu varsaym yaplmad zamanda da, sermayenin yukarda gsterildii ekilde gene serbest kalp kalmayacadr. alma zamann 5 hafta, dolam zamann 4 hafta olarak kabul edelim ve haftalk sermaye yatnm 100 sterlin olsun. Birinci devir dnemi: 1 'inci-9'uncu hafta. l'inci alma dnemi: 1 'inci-5'inci hafta. Sermaye I, yani 500 sterlin, ilevini yerine getirmekte. 1 'inci dolam dnemi: 6'nc-9'uncu hafta. 9'uncu hafta sonunda, 500 sterlin para-biiminde geri dnyor. kinci devir dnemi: 6'nc-14'nc hafta. 2'nci alma dnemi: 6'nc-10'uncu hafta. Birinci kesim: 6'nc-9'uncu hafta, 400 sterlinlik sermaye II ilevini yerine getiriyor, 9'uncu hafta sonunda, 500 sterlinlik sermaye I, para-biiminde geri dner. kinci kesim: 10'uncu hafta. Geri dnen 500 sterlinin 100 sterlini ilevini yerine getirir. Geri kalan 400 sterlini, onu izleyen alma dnemi iin serbest kalr. 2'nci dolam dnemi: 1 l'inci-14'nc hafta. 14'nc hafta sonunda 500 sterlin para-biiminde geri dner. 14. haftann (11'inci-14'nc) sonuna kadar, yukarda serbest kalan 400 sterlinlik sermaye ilevini yerine getirir; o srada geri dnen 500 sterlinin 100 sterlini, nc alma dneminin (11'inci 15'inci hafta) gereksinmelerini karlar, bylece 400 sterlin bir kez daha drdnc
244 Kari Marks Kapital II

alma dnemi iin serbest kalr. Her alma dneminde ayn ey yinelenir; alma dnemi balangcnda, elde, ilk 4 hafta iin yeterli 400 sterlin hazrdr. 4'nc hafta sonunda, 500 sterlin parabiiminde dner, bunun yalnz 100 sterlini son hafta iin gereklidir, geri kalan 400 sterlin, bir sonraki alma dnemi iin serbesttir. Ayrca 7 haftalk bir alma dnemi iin 700 sterlinlik sermaye I; 2 haftalk dolam dnemi iin 200 sterlinlik sermaye II dnemini varsayalm.

Bu durumda, ilk devir dnemi, 1 'inci haftadan 9'uncu haftaya kadar srer; ilk alma dnemi, 700 sterlinlik bir yatnm ile, [sayfa 292] l'inci haftadan 7'nci haftaya, ilk dolam dnemi, 8'inci haftadan 9'uncu haftaya kadar srer. 9'uncu hafta sonunda 700 sterlin para-biiminde geri dner. 8'inci ile 16'ncl haftaya kadar sren ikinci devir dnemi, 8'inci ile 14'nc, haftalar arasndaki ikinci alma dnemini kapsar. Bu dnemin 8'inci ve 9'uncu haftalarnn gereksinmeleri, sermaye II tarafndan karlanr. 9'uncu hafta sonunda, yukardaki 700 sterlin dner. Bu, alma dneminin (10'uncu-l 4'nc hafta) sonunda bu miktarn 500 sterlini kullanlr; bunu izleyen alma dnemi iin geriye 200 sterlin serbest kalr. kinci dolam dnemi 15'inci ile 16'nc haftaya kadar srer. 16'nc hafta sonunda 700 sterlin bir kez daha dner. Bundan, sonra, her alma dneminde ayn ey yinelenir. lk iki hafta boyunca olan sermaye gereksinmesini, bir nceki alma dneminin bitiminde serbest kalan 200 sterlin karlar; ikinci haftann sonunda 700 sterlin geri dner; ama alma dneminden geriye yalnz 5 hafta kalmtr ve bu da ancak 500 sterlini tketebilecektir; bu nedenle, gelecek alma dnemi iin daima 200 sterlin serbest kalacaktr. yleyse gryoruz ki, alma dneminin dolam dneminden daha byk kabul edildii bu verilen durumda, her alma dneminin sonunda mutlaka bir para-sermaye serbest kalyor ve bu parasermaye-nin bykl, dolam dnemi iin yatrlan sermaye H'nin bykl ile ayn oluyor. Ele aldmz rnekte sermaye II, ilkinde 300, ikincisinde 400, ncsnde 200 sterlindi. Buna gre, her alma dneminin sonunda serbest kalan sermaye, srasyla 300, 400 ve 200 sterlindi. III. ALIMA DNEM, DOLAIM DNEMNDEN DAHA KKTR Gene 9 haftalk bir devir dnemi varsaym ile balyoruz: bunun 3 haftas, mevcut 300 sterlinlik sermaye I ile alma dnemine aittir. Dolam dnemi 6 hafta olsun. Bu 6 hafta iin 600 sterlinlik bir ek sermaye gerekir ve biz bunu, herbiri bir alma dneminin gereksinmelerini karlayan, 300 sterlinlik iki sermayeye ayrabiliriz. Bylece 300 sterlinlik sermayemiz vardr ve bunun 300 sterlini daima retime katlm olKarl Marks 245 Kapital I

duu halde 600 sterlini dolamdadr. [Tablo III.] [sayfa 293] TABLO III SERMAYE I Devir Dnemleri alma Dnemleri Dolam (Hafta) (Hafta) Dnemleri (Hafta) I. 1.-9. II. 10.-18. III. 1.-3. 10.-12. 19.-21. 4.-9. 13.-18. 19.-27. IV. 28.-36. V. 28.-30. 37.-39. 46.-48. 22.-27. 31.-36. 37.-45. VI. 46.-[54.] 46.-45. 49.-[54.]

SERMAYE II Devir Dnemleri (Hafta) I. 4.-12. II. 13.-21. III. 22.-30. IV. 31.-39. V. 46.-48. VI. 49.-[57.]

alma Dnemleri (Hafta) 4.-6. 13.-15. 22.-24. 13.-33. 40.-42. 49.-51.

Dolam Dnemleri (Hafta) 7.-12. 16.-21. 25.-30. 34.-39. 43.-48. [52.-57.)

SERMAYE III Devir alma Dolam Dnemleri Dnemleri Dnemleri (Hafta) (Hafta) (Hafta) I. 7.-15. 7.-9. 10.-15. II. 16.-24. 16.-18. 19.-24. III. 25.-33. 25.-27. 28.-33. IV. 34.-42. 34.-36 37.-42. V. 43.-51. 43.-45. 46.-51. Burada nmzde durum Fin tam karln gryoruz; tek fark, imdi iki yerine sermaye birbiri ardndan geliyor. Sermayelerin kesimeleri ve iice girmeleri szkonusu deil. Herbiri, yl sonuna kadar ayn ayr izlenebilir. Tpk durum I'de olduu gibi, alma dneminin sonunda sermaye serbest kalmaz. nc haftann sonunda

tamamen yatnlan sermaye I, 9'uncu haftann sonunda tmyle geri dner ve 10'uncu haftann banda tekrar ilevlerini yerine getirmeye balar. Ser246
Kari Marks Kapital II

maye II ve IH'te de byle olur. Dzenli ve tam bir anlama (relief) herhangi bir sermayenin serbest braklmasn dtalar. [sayfa 294] Toplam devir yledir: Sermaye I Sermaye II 52/3 kez 300 sterlin, yani 1.700 sterlin 5'/3 kez 300 sterlin, yani 1.600 sterlin Sermaye III Toplam sermaye,
a /3 Kez juu sterini, yan .ouu sterini 5 kez 300 sterlin, yani 1.500 sterlin 5'/3 kez 900 sterlin, yani 4.800 sterlin imdi de, dolam dneminin, alma dneminin tam kat olmad bir rnek alalm. rnein, alma dnemi 4 hafta, dolam dnemi 5 hafta olsun. Buna tekabl eden sermaye miktarlan yle olur: sermaye I - 400 ; sermaye II - 400 ; sermaye III 100 . Biz, yalnz ilk devri veriyoruz [Tablo IV]: TABLO IV SERMAYE I Devir Dnemleri alma Dnemleri Dolam (Hafta) (Hafta) Dnemleri (Hafta) I. 1.-9. II. 9.-17. III. 17.-25. SERMAYE II Devir Dnemleri (Hafta) alma Dnemleri (Hafta) Dolam Dnemleri (Hafta) 9.-13. 17.-21. 25.-29. 1.-4. 9., 10.-12. 17., 18.-20. 5.-9 13.-17. 21.-25.

I. 9.-17. II. 17.-25. III. 5.-8. 13., 14.-16. 21., 25.-33. 22.-24. SERMAYE III Devir Dnemleri (Hafta) alma Dnemleri (Hafta)

Dolam Dnemleri (Hafta) 10.-17. 18.-25. 26.-33.

I. 9.-17. II. 17.-25. III. 9.. 17. 25. 25.-33.

Bu durumda, bamsz alma dnemine sahip olmayan sermaye HPn alma dnemi bakmndan, sermayeler arasnda bir iice geme vardr, nk bu sermaye ancak bir hafta [sayfa 295] yetmekte ve sermaye Fin ilk alma haftas ile akmaktadr. te yandan, hem sermaye I ve hem de sermaye N'nin alma dnemlerinin bitiminde, sermaye IN'e eit, 100 sterlinlik bir miktar serbest kalmaktadr. nk
Kari Marks Kapital II

247

sermaye III, sermaye I'in, ikinci ve bunu izleyen btn alma dnemlerinin ilk haftasn doldurursa ve 400 sterlin, sermaye I'in tamam, bu ilk haftann sonunda geri dnerse, sermaye I'in alma dneminin geri kalan ksm iin yalnzca 3. hafta ve bunu karlamak iin de 300 sterlinlik sermaye yatrm kalr. Bylece serbest kalan 100 sterlin, sermaye II' nin alma dnemini dorudan doruya izleyen ilk hafta iin yeterlidir; bu haftann sonunda, 400 sterlinlik sermaye II'nin tamam geri dner. Ama balam bulunan alma dnemi ancak bir dier 300 sterlini emebilecei iin, dnemin bitiminde, 100 sterlin bir kez daha serbest kalr. Ve bu byle devam eder. Demek oluyor ki, dolam dneminin, alma dneminin basit bir kat olmad zamanlar, alma dneminin sonunda bir sermaye serbest kalr. Ve bu serbest kalan sermaye, dolam dneminin, alma dneminin ya da alma dnemlerinin katnn stnde olan bir fazlaln doldurmak durumunda kalan sermaye ksmna eittir. Aratrlan btn durumlarda, alma dneminin de dolam dneminin de, burada incelenen btn ilerde yl boyunca ayn kald varsaylmt. Dolam zamannn, sermaye devri ve yatnm zerindeki etkisini saptamak istediimize gre, bu varsaym gerekliydi. Gerekte bu varsaymn hibir koula bal olmakszn geerli olmamas ve sk sk da hi geerli bulunmamas, durumu en kk ekilde deitirmez. Btn bu kesimde, bizim, yalnzca sabit sermayenin deil dner sermayenin devirlerini tartmamzn yaln nedeni, ele alnan sorunun sabit sermaye ile hi bir ilgisi bulunmamasyd. retim srecinde kullanlan emek aletleri vb., ancak bunlann kullanlma zamanlan, dner sermayenin devir dnemini at srece; bu emek aletlerinin, durmadan yinelenen, emek-srelerinde hizmet etmeye devam ettikleri zaman sresi, dner sermayenin devir dneminden byk olduu, yani dner sermayenin n

devir dnemine eit olduu srece, sabit sermayeyi olutururlar. Dner sermayenin devrinin bu n dnemlerinin temsil ettii toplam zaman, ister uzun ister ksa olsun, retken sermayenin bu zaman iin sabit sermayeye yatrlan ksm, bu sre ierisinde yeniden [sayfa 296] yatnlmamtr. Kendi eski kullanm-biiminde ilevlerine devam etmitir. Aradaki tek fark udur: dner sermayenin her devir dneminin tek bir alma dneminin deien uzunluu orannda, sabit sermaye, bu alma dneminin rnne kendi zgn deerinin daha byk ya da kk bir ksmn verir; ve her devir dnemine ait dolam zamanyla orantl olarak, sabit sermayenin rne aktard bu deer ksm, daha hzl ya da daha yava, para-biimde geri dner. Bu kesimde tartmakta olduumuz konunun -retken sermayenin dner ksmnn devri- nitelii, ite bu ksmn niteliinden ileri gelir. Bir alma dneminde kullanlan dner sermaye, devrini tamamlamadan, meta-sermayeye, meta-serma-yeden para-sermayeye ve parasermayeden tekrar retken sermayeye dnmeden yeni bir alma dneminde kullanlamaz. Demek ki, ilk alma dnemini bir ikinci dnemin dorudan izleyebilmesi iin, ser248 Kari Marks Kapital II

maye yeniden yatnlmak, retken sermayenin dner elerine evrilmek, ve miktarnn da, ilk alma dnemi iin yatrlan dner sermayenin dolam dneminin yolat boluu doldurmaya yeterli olmas gerekir. Dner sermayenin alma dneminin uzunluunun, emek-sre-cinin lei ve yatrlan sermayenin blnmesi ya da yeni sermaye ksmlarnn eklenmesi zerinde yapt etkinin kayna ite budur. Bu kesimde incelememiz gereken ey de, zaten buydu. IV. SONULAR Yukardaki incelemeden u sonular kar: A. Bir ksm srekli olarak alma dneminde kalrken teki ksmlar dolam dneminde bulunacak ve farkl bamsz bireysel sermayeler gibi birbirlerinin ardndan gelecek ekilde sermayenin farkl ksmlara blnmesini gerektiren iki durum: (1) alma dneminin dolam dnemine eit olduu ve bylece devir dneminin iki eit kesime blnd; (2) dolam dneminin alna dneminden hem uzun olduu ve hem de alma dneminin basit katlarn oluturduu, ve bylece bir dolam dneminin n alma dnemine eit ve n katsaysnn da bir tamsay olmasn gerektiren zamanlar. Bu gibi durumlarda, ardar-da yatnlan sermayenin hi bir ksm serbest kalmaz. B. Buna karlk, (1) dolam dneminin, yaln bir kat olmakszn, alma dneminden daha uzun olduu, ve (2) alma dneminin, dolam dneminden uzun olduu btn [sayfa 297] durumlarda, ikinci devirden balamak zere her alma dneminin bitiminde, toplam dner sermayenin bir ksm srekli ve devresel ekilde serbest kalr. Bu serbest kalan sermaye, alma dnemi dolam dneminden uzun olmak kouluyla, toplam sermayenin dolam dnemi iin yatnlm bulunan ksmna eittir; ve bu miktar, dolam dnemi alma dneminden uzun olmak kouluyla, sermayenin dolam dneminin alma dneminden ya da alma dnemlerinin katndan fazlaln doldurmak durumunda kalan ksmna eittir. C. Buradan u sonu kar ki, toplam toplumsal sermayenin, dner ksm bakmndan, sermayenin serbest kalmas kural olmaldr; oysa sermayenin retim srecinde ardarda i gren ksmlannn birbirini izlemesinin kural-d bir durumda olmas gerekir. nk alma ve dolam dnemlerinin eitlii, ya da dolam dnemi ile alma dneminin yaln bir katnn eitlii, devir dneminin iki ksm arasndaki bu dzenli orantnn, ele alnan durumun nitelii ile hi bir ilikisi yoktur; bu nedenle de, btnyle bakldnda, ancak kural-d bir durum olarak ortaya kar. Toplumsal dner sermayenin ylda birka kez devrini tamamlayan ok nemli bir ksm, bu nedenle, yllk devir evrimi srasnda dnemsel olarak serbest kalan sermaye biiminde bulunur. Ayrca dier koullar eit olmak zere, serbest kalan sermayenin,
Kari Marks 249 Kapital I

byklnn, alma srecinin hacmi ya da retimin lei, yani genellikle kapitalist retimin gelimesiyle artaca da aktr. nk, yukarda, B (2)'de sz edilen durumda yatrlan toplam sermaye artar; B (l)'de ise, kapitalist retimin gelimesiyle dolam dneminin uzunluu byd gibi, alma dneminin dolam dneminden kk olduu durumlarda devir dnemi de byr ve bu iki dnem arasnda dzenli bir oran yoktur. rnein birinci durumda, haftada 100 sterlin yatrmamz gerekirdi. Bu, alt haftalk bir alma dnemi iin 600 sterlini, 3 haftalk bir dolam dnemi iin 300 sterlini, toplam 900 sterlini gerektiriyordu. Bu durumda 300 sterlin srekli serbest kalr. Buna karlk eer haftada 300 sterlin yatnlrsa, alma dnemi iin 1.800 sterlin, dolam dnemi iin 900 sterlinimiz vardr. Buna gre, 300 sterlin yerine900 sterlin dnemsel ekilde serbest kalr, [sayfa 298] D. Diyelim 900 sterlinlik toplam bir sermayenin, 600 sterlini alma dnemi, 300 sterlini dolam dnemi iin olmak zere yukardaki gibi ikiye ayrlmas gerekmektedir. Emek-srecine gerekten yatnlan ksm, bylece, te-bir azalmakta, 900 sterlinden 600 sterline inmektedir; dolaysyla retimin lei, te bir klmtr. te yandan, 300 sterlin, yalnzca alma dnemini srekli klmak iin, emek-srecine yln bu haftasnda 100 sterlin yatnlabilmek iin ilev yapar. Soyut anlamda, 600 sterlinin, 6 kez 8, yani 48 hafta boyunca almas (4.800 sterlinlik rn), ya da

900 sterlinlik toplam sermayenin, emek-srecinde alt hafta boyunca harcandktan sonra, 3 haftalk dolam dnemi srasnda atl kalmas, ayn eydir. kinci durumda, 48 hafta boyunca, 5'/2 kez 6, yani 32 hafta alm olacak (5'/2 kez 900, yani 4.800 sterlinlik rn) ve 16 hafta atl kalacaktr. Ama bu atl kalan 16 hafta boyunca sabit sermayenin byk lde ypranmas, yln ancak bir ksmnda altnlsa bile karlnn btn yl iin denmesi gereken emein deerlendirilmesi dnda, retim srecinde bu gibi dzenli kesintiler, modem byk sanayi iletmesi ile kesinlikle uyumaz. Bu sreklilik, kendi bana, emein retken bir gcdr. imdi eer biz serbest braklan ya da daha dorusu geici olarak askya alnan sermayeye daha yakndan bakarsak, bunun nemli bir blmnn daima para-sermaye biiminde olmas gerektiini grrz. rneimize bal kalalm: alma dnemi-6 hafta, dolam dnemi-3 hafta, haftalk yatnm-100 sterlin. kinci alma dneminin ortasnda, 9'uncu hafta sonunda, 600 sterlin dnyor ve geriye kalan alma dnemi iin bunun yalnz 300 sterlininin yatrlmas gerekir. kinci alma dneminin sonunda, bu nedenle 300 sterlin serbest kalr. Peki bu 300 sterlin ne durumdadr? tebirinin cretlere, te-ikisinin ham ve yardmc maddelere yatnldn varsayacaz. Demek oluyor ki, geri dnen 600 sterlinin 200 sterlini, cretler iin para biiminde, 400 sterlini retken ikmal biiminde, deimeyen dner retken sermayenin eleri
250 Kari Marks Kapital II

biiminde bulunur. Ama kinci alma dneminin ikinci yars iin, bu retken imalin yalnzca yars gerekli olduu iin, dier yars, hafta iin, bir retken ikmal fazlas biiminde, yani bir alma dneminin gereksinmelerini aan ikmal biiminde bulunur. Ne var ki, kapitalist, o andaki alma dnemi iin, geri dnen sermayenin bu ksmnn [sayfa 299] (400 sterlin) ancak yansna, yani 200 sterlinine gereksinmesi bulunduunu bilir. te bu nedenle, bu 200 sterlinin hepsini ya da bir ksmn derhal tekrar bir retken ikmal fazlasna evirmesi, ya da daha uygun pazar koullann bekleyerek, bunun tamamn ya da bir ksmn para-sermaye biiminde tutmas, pazar koullarna bal olacaktr. Buna karlk, cretler iin yatrlacak ksmn (200 sterlin) para-biimde tutulmas gerektiini sylemenin gerei bile yoktur. Kapitalist, istedii zaman hammaddeyi depolad gibi, emek-gcn de satn alp ardiyelerde sakla-yamaz. Emek-gcn emek-srecine sokmak ve hafta sonunda karln demek zorundadr. Her ne olursa olsun, serbest braklan 300 sterlinden bu 100 sterlininin, bu yzden, serbest kalan para-sermaye biiminde, yani alma dnemi iin gerekli olmayacak biimde bulunmas gerekir. Bu nedenle, para-sermaye biiminde serbest hale getirilen sermayenin, en azndan sermayenin cretlere yatnlan deien ksmna eit olmas gerekir. En oundan da, bu ksm, tm serbest kalan sermayeyi kapsayabilir. Gerekte bu miktar, bu en az ve en ok arasnda srekli dalgalanr. Salt devir hareketinin bu mekanizmas ile bylece serbest braklan para-sermaye (sabit sermayenin, birbirini izleyen geri akyla serbest kalan, ve her emek-srecinde deien-sermaye iin gerekli olan ksm ile birlikte), kredi sistemi geliir gelimez nemli bir rol oynamak ve ayn zamanda da onun temellerinden birisini oluturmak durumundadr. meimizdeki dolam zamannn ksaldn, 3 haftadan 2 haftaya indiini varsayalm. Bu, normal bir deiiklik olmasn da, diyelim, bolluk zamanlar, daha ksa deme vadeleri vb. gibi nedenlerden ileri gelmi olsun. alma dnemi srasnda yatrlm bulunan 600 sterlinlik sermaye, zamanndan bir hafta erken geri dner. Bu nedenle, bu hafta iin serbest kalmtr. stelik, alma dneminin ortasnda, nceki gibi, 300 sterlin (600 sterlinin bir ksm) serbest kalmtr, ama bu, 3 hafta yerine 4 hafta iin olmutur. Buna gre, para piyasasnda bir hafta iin 600 sterlin vardr ve, 3 hafta yerine 4 hafta iin 300 sterlin. Bu, yalnz tek bir kapitalisti deil, pek ounu ilgilendirdii ve farkl ilerde, eitli dnemlerde ortaya kt iin, piyasada daha fazla para-sermaye grlmeye balar. Eer bu durum bir sre devam ederse, olanak bulunan yerlerde retim genileyecektir. Bor para ile [sayfa 300] i gren kapitalistler, para-piyasasndan daha az talepte bulunacaklar ve artan arz lsnde piyasada bir rahatlk olacaktr; ya da ensonu, mekanizma iin fazlalk haline gelen miktarlar, kesinlikle parapiyasasna srlecektir.
KarIMarks 251 Kapital I

Dolam zamannn, 3 haftadan 2 haftaya inecek ekilde daralmas sonucu, devir dneminin de 9 haftadan 8 haftaya inmesiyle, yatrlan toplam sermayenin dokuzda-biri fazlalk halini alr. Alt haftalk alma dnemi, imdi 800 sterlin ile, eskiden 900 sterlinle olduu gibi gene devaml yrtlebilir. Meta-sermayenin 100 sterline eit olan ve daha nce paraya evrilmi bulunan bir deer ksm, bu nedenle, retim srecine yatnlan sermaye ilevini yerine getirmeksizin, para-serma-ye durumunda kalmaya devam eder. retim lei ile, fiyatlar ve benzeri dier koullar ayn kald halde, yatnlan sermayenin deer toplam 900 sterlinden 800 sterline inmi durumdadr. lk yatrlan deerin 100 sterline ulaan bakiyesi, para-sermaye biiminde aa kartlmtr. Bu durumuyla para-piyasasna girer ve burada ilev yapan sermayelerin ek bir ksmn oluturur. Bu, para-sermaye fazlalnn ne ekilde ortaya kabileceini gstermektedir ve yalnz para-sermaye arznn, talepten daha byk olduu anlamnda da deildir; bu, daima, rnein, bir bunalmn bitiinden sonra yeni bir evrimi balatan "melankoli dneminde" ortaya kan ancak nispi bir fazlalktr. Ama bu,

ayn zamanda, yatrlan sermaye-dee-rin belli bir ksmnn, dolam srecini ieren tm toplumsal yeniden-retim srecinin ilemesi iin fazlalk haline gelmesi ve bu yzden de, para-sermaye biiminde sre-d braklmas anlamndadr ve, retimin lei ile fiyatlar ayn kald halde, salt devir dnemindeki ksalmadan ileri gelmektedir. Dolamdaki para miktannn, byk ya da kk olmasnn en kk bir etkisi yoktur. imdi de, tersine, dolam dneminin uzadn, diyelim, 3 haftadan 5 haftaya ktn kabul edelim. Bu' durumda, hemen bir sonraki devirde yatrlan sermayenin geriye ak, 2 hafta daha ge olur. Bu alma dneminde retim srecinin son ksm, yatnlan sermayenin devir mekanizmas ile daha fazla yrtlemez. Bu durumun bir sre devam halinde, tpk bundan nceki durumda genileme olmas gibi, retim srecinde bir daralma, hacminde bir klme olur. Ama sreci ayn lekte devam ettirmek iin yatnlan sermayenin, dolam dneminin tm uzama [sayfa 3011 sresi iin 2/9 orannda, yani 200 sterlin artnlmas gerekir. Bu ek sermaye, ancak para-piyasasndan salanabilir. Eer bu dolam dnemindeki uzama bir ya da birka byk i kolunda uygulanrsa, eer yarataca etki baz kar nlemlerle etkisiz hale getirilmez ise, para-piyasas zerinde bir bask yaratabilir. Bu durumda da, gene, bu basknn, yukarda sz edilen fazlalk gibi, ne metalarn fyatlannda-ki hareketle ve ne de mevcut dolam arac kitlesinin hareketiyle herhangi bir ilikisi bulunmad apaktr. [Bu blmn yayma hazrlanmas epeyce glkler gsterdi. Cebirde salam bir bilgiye sahip bulunan Marx, bizzat kendisinin zmledii her trden ticari hesaplarn saysz rneklerini ieren bir yn defter bulunduu halde, saylan kullanmakta, zellikle ticari aritmetikte pek
252 Kari Marks Kapital II

becerikli deildi. Ama eitli hesap yntemleri konusunda bilgi sahibi olmakla, gnlk pratik ticari aritmetikte uygulama, elbette ki ayn ey deildir ve bunun sonucu Marx, devirlerin hesaplanmasnda ylesine bir kanklk ierisine dmtr ki, yarm braklan yerlerin yansra bir takm eyler yanl ve eliik olmutur. Yukarya alnan tablolarda, ben, yalnzca en yaln ve aritmetik bakmdan doru verileri alkoydum. Bunu balca u nedenle byle yaptm: Bu zahmetli hesaplamalann, kesin olmayan sonulan, Marx', benim dnceme gre fiilen pek az nemi bulunan bir duruma gereksiz ekilde nem vermeye gtrmtr. Bununla para-sermayenin "serbest kalmas" dedii eye deiniyorum. Yukardaki varsayma dayanan fiili durum yledir: alma dnemi ile dolam zaman, dolaysyla sermaye I ile sermaye II arasndaki oran ne olursa olsun, birinci devrin bitiminden sonra ve bir devir dneminin sresine eit dzenli aralklar ile, para biiminde, kapitaliste, bir alma dnemi iin gerekli sermaye, yani sermaye I'e eit bir miktar geri dnm olur. Eer alma dnemi 5 hafta, dolam zaman 4 hafta, sermaye I 500 sterlin ise, 9'uncu, 14'nc, 19'uncu, 24'nc, 29'uncu, vb. haftann sonunda, her seferinde, 500 sterline eit bir miktarda para geri dner. Eer -alma dnemi 6 hafta, dolam zaman 3 hafta, sermaye I 600 sterlin ise, 9'uncu, 15'inci, 21'inci, 27'nci, 33'nc, vb. haftann sonunda 600 sterlin geri dner. Ensonu, eer alma dnemi 4 hafta, dolam zaman 5 hafta ve sermaye I 400 sterlin ise, 9'uncu, 13'nc, 17'nci, 21'inci, [sayfa 302] 25'inci vb. haftann sonunda 400 sterlin geri dner. Bu geri dnen parann bir ksmnn, eer byle bir ksm varsa ne kadannn fazlalk olduunun ve bylece bu alma dnemi iin serbest kalmasnn bir nemi yoktur. retimin o gnn lekleri ile kesintisiz olarak devam ettii varsaylmt; bunun byle olabilmesi iin, parann mevcut bulunmas ve bu nedenle de, "serbest" olsun olmasn, geri dnmesi gereklidir. retim kesintiye uradnda, ayn ekilde, serbest kalma da durur. Bir baka deyile: Gerekte, serbest kalan bir para ve bu nedenle, para biiminde gizil, yalnzca potansiyel bir sermaye oluumu vardr. Ne var ki bu, yalnz metinde ne srlen zel koular altnda deil, her durumda byle olur; ve metinde varsaylandan daha byk lekle ortaya kar. Dner sermaye I bakmndan, sanayi kapitalisti, her devir sonunda, iini kurduu zaman neyse gene ayn durumdadr: hepsi de toplu halde elindedir, ama, o bunu, ancak yava yava tekrar retken sermayeye evirebilir. Metindeki temel nokta, bir yandan sanayi sermayesinin olduka byk bir ksmnn daima para biiminde bulunmak, te yandan daha da byk bir ksmnn, geici olarak para biimine brnmek zorunda
Kari Marks 253 Kapital I

olmasnn kantlanmasdr. Bu kant, benim bu ek dncelerimle, eer bir ey saylrsa, daha da kuvvet kazanmtr. -F. E] V. FYATTAK DEKLN ETKS Biz biraz nce, bir yandan fiyatlar ile retim leinin deimediini, te yandan da dolam zamannda bir ksalma ya da uzamay varsaymtk. imdi de, tersine, deimeyen bir devir dnemi ile deimeyen bir retim leini, buna karlk da, fiyat deiikliklerini, yani hammaddeler, yardmc mallar ve emein fiyatndaki d ve ykselileri, ya da yalnz sz edilen ilk iki enin fiyatndaki

deimeleri varsayalm. Hammadde ve yardmc madde fiyatlar ile cretlerin yan yarya dtn kabul edelim. Bu durumda, ele aldmz rnekte yatnlmas gerekli sermaye haftada 100 sterlin yerine 50 sterlin olacak ve 9 haftalk devir sresi iin 900 sterlin yerine 450 sterlin olacaktr. Yatrlan sermaye-deerin 450 sterlini, ilknce para-sermaye biiminde sreten kar; ama retim sreci ayn lekte, ayn devir dnemi ile, ve devir dneminin bundan nceki bln ile devam eder. [sayfa 303] Yllk verim gene kalr, ama deeri yanya inmitir. Para-sermaye arz ve talebindeki bir deimeyle birlikte ortaya kan bu deiiklii meydana getiren ey, ne dolamdaki hzlanma, ne de dolamdaki para miktarnda bir deiikliktir. Tam tersine. retken sermayenin elerinin deerinde ya da fiyatndaki yan yarya bir d, nce, X Firmasnn eski lekte devam iin yatnlmas gerekli sermaye-deerde yan yarya bir azalmaya neden olur ve dolaysyla X Firmas tarafndan piyasaya imdi ancak eskisinin yars kadar para srlecektir, nk X Firmas bu sermaye-deeri nce para biiminde, yani para-sermaye olarak yatrr. retim elerinin, fiyatlar dt iin piyasaya srlen para miktannda bir azalma olacaktr. lk etkisi bu olacak. kinci olarak, (a) srasyla, para-sermaye, retken sermaye ve meta-sermaye biimlerinden geen, ve () ksmen para-sermaye, ksmen retken sermaye ve ksmen de meta-sermaye biimlerinde ayn zamanda ve srekli yanyana varolan ilk yatrlan 900 sterlinlik sermaye-deerin yans, yani 450 sterlin, X Firmasnn devresinden karlacak ve bylece, ek para-sermaye olarak para-piyasasna girecek ve onu ek bir ksm olarak etkileyebilecektir. Bu serbest kalan 450 sterlin, X Firmasnn ilemesi iin fazla para halini aldndan tr deil, ilk sermaye-deerin bir ksm olduu ve bu nitelii ile, artk, salt bir dolam arac olarak harcanmayarak, sermaye olarak ilev yapmak, zere ayrld iin, para-sermaye gibi hareket eder. Bu paray sermaye olarak iletmenin en iyi yntemi, para-sermaye olarak parapiyasasna srmektir. te yandan, retimin lei (sabit sermaye dnda) iki katna kabilir. Bu durumda, eski hacminin iki katna ulam bir retken sre, 900 sterlinlik ayn sermaye yatnm ile yrtlebilir.
254 Kari Marks Kapital II

Buna karlk, retken sermayenin dolam elerinin fyatlan yan yarya artrlm olsayd, haftada 100 sterlin yerine 150 sterlin, 900 sterlin yerine 1.350 sterlin gerekecekti. i ayn lekte yrtmek iin 450 sterlin ek sermaye gerekecek ve bu, para piyasas zerinde, duruma gre, byk ya da kk pro tanto bir bask yapacaktr. Eer bu piyasadaki mevcut btn sermaye o srada balanm ise, mevcut sermaye iin artan bir rekabet szkonusu olabilir. Eer bunun bir ksm kullanlmam ise, o, pro tanto i bana anlacakt. Ama, nc olarak, retimin belli lei verilmek, dner [sayfa 304] retken sermaye elerinin devir hzlar ile fiyatlar ayn kalmak zere, X Firmasnn rnlerinin fyatlan ykselebilin ya da debilir. Eer X Firmasnn salad metalarn fiyat derse, srekli olarak dolama srd 600 sterlinlik meta-sermayesinin fiyat, diyelim, 500 sterline iner, Dolaysyla, yatnlan sermaye deerin altda-biri, dolam srecinden geri dnmez. (Meta-sermayenin ierdii art-deer burada dikkate alnmamtr.) O srete kaybolmutur. Ama retim elerinin deeri ya da fiyat sabit kald iin, bu 500 sterlinin geri ak, srekli retim srecinde bulunan 600 sterlinlik sermayenin ancak 5/6'sn yerine koymaya yeterlidir. Bu yzden de, retimin ayn lekte devam edebilmesi iin, 100 sterlinlik ek bir sermayeye gereksinme duyulacaktr. Tersine, eer X Firmasnn rnnn fiyat ykselmi olsayd. 600 sterlinlik meta-sermayenin fiyat, diyelim 700 sterline ykselmi olacakt. Bu fiyatn yedide-biri, yani 100 sterlin, retim srecinden domamtr, bu, srece yatrlmamtr, dolam srecinden gelmitir. Ne var ki, retim, elerinin yerine konulmas iin yalnz 600 sterlin gereklidir. Bylece 100 sterlin serbest kalmtr. Ama bu, buraya kadar yaplan ve ilk durumda devir dneminin niin ksaldn ya da uzadn, ikinci durumda hammadde ile emein fiyatlannn, ncsnde salanan rnlerin fiyatlarnn, niin ykseldiini ya da dtn belirlemek zere giriilen aratrmann kapsam ierisine girmez. Ama uras, bunun kapsam ierisine girer. Birinci Durum. -Deimeyen retim lei, retim elerinin ve rnn Deimeyen Fiyatlar, ve Dolam Dneminde ve Bylece Devir Dneminde Bir Deime. rneimizdeki varsaymlara gre, dolam dnemindeki bir ksalma sonucu olarak, dokuzda-bir daha az toplam sermaye yatrmna gerek vardr; bylece toplam sermaye 900 sterlinden 800 sterline inmi ve 100 sterlinlik para-sermaye dtalanmtr. X Firmas, eskisi gibi, ayn 600 sterlin deerinde, ayn alt haftalk rn salamakta ve alma btn yl kesintisiz devam ettii iin, 51 haftada, 5.100 sterlin deerinde ayn miktarda rn salamaktadr. yleyse, bu firmann dolama srd rn miktar ile fiyat bakmndan bir deime olmad gibi, rnn pazara srd zamanlarda da bir
Kari Marks 255 Kapital I

deime yoktur. Ama dolam [sayfa 305] dnemindeki ksalma nedeniyle, retim srecinin gereksinmeleri, eskiden 900 sterlin yerine imdi yalnzca 800 sterlin ile karland iin 100 sterlin aa kmtr. Dtalanan bu 100 sterlin, para-sermaye biiminde bulunur. Ama bu 100 sterlin,

yatnlan sermayenin, srekli para-sermaye biiminde ilev yapmak zorunda bulunan ksmn hi bir ekilde temsil etmez. 600 sterlinlik yatrlan dner sermaye I'in 4/5'inin, yani 480 sterlinin, srekli olarak retken maddelere, ya da 120 sterlinin cretlere yatrldn varsayalm. Buna gre, retim maddelerine haftalk yatrm 80 sterlin, cretlere ise 20 sterlindir. 300 sterlinlik sermaye II de, bu durumda, 4/5'i, yani 240 sterlini retim maddelerine, 1/5'i, yani, 60 sterlini cretlere olmak zere ayrlm olacaktr. cretlere yatrlan sermayenin daima para biiminde olmas gerekir. 600 sterlin deerinde meta-rn, tekrar para-biimine evrilir evrilmez, yani satlr satlmaz, bunun 480 sterlini, retim maddelerine (retken ikmale) dntrlebilir, ama 120 sterlin, alt haftalk cretlerin denmesinde kullanlmak zere, para-biimini korur. Bu 120 sterlin, 600 sterlinlik geri dnen sermayenin daima para-sermaye biiminde yenilenmesi ve yerine konmas gerekli asgari miktan olup bu nedenle de daima, tpk yatnlan sermayenin para-biiminde ilev yapan ksm gibi elde bulundurulmak zorundadr. imdi hafta iin dnemsel olarak serbest kalan ve 240 sterlini retken ikmal ve 60 sterlini cretlere olmak zere aynlabilen, bu 300 sterlinin 100 sterlini, dolam zamannn ksaltlmas ile para-sermaye biiminde devir mekanizmasnn tamamen dna atldna, bsbtn danda brakldna gre, bu 100 sterlinlik para-sermaye iin para nereden gelmektedir? Bu miktann ancak bete-biri, devirler srasnda dnemsel olarak serbest kalan para-sermayeden meydana gelmektedir. Ama bete-drd, 80 sterlini, ayn deerin ek retken ikmali tarafndan zaten yerine konmutur. Peki, bu retken ikmal ne ekilde paraya evrilmitir ve bu evirme iin gerekli para nereden gelmitir? Eer ksaltlan dolam dnemi gereklemi ise, yukarda sz edilen 600 sterlinin, 480 sterlini yerine ancak 400 sterlini, tekrar retken ikmale evrilmitir. Geriye kalan 80 sterlin para-biimini korur ve yukardaki cretleri karlayan 20 sterlin ile birlikte, dtalanan 100 sterlinlik sermayeyi oluturur. Bu 100 sterlin, 600 sterlin deerindeki meta-ser-mayenin sat yoluyla [sayfa 306] dolam alanndan gelmekle ve, cretler ile retim elerine tekrar yatrlmamak suretiyle bu alandan ekilmekle birlikte, urasn da unutmamak gerekir ki, para-biiminde olduu iin bunlar bir kez daha dolama ilk girdikleri biimdedirler. Balangta 900 sterlin, retken ikmal ile cretlere yatnlmt. imdi ise, ayn retken sreci devam ettirmek iin 800 sterline gerek vardr. Para biiminde bylece serbest kalan 100 sterlin, imdi yeni bir i peinde para-sermaye, para-piyasasnn yeni bir esidir. Geri, bu sterlinler zaten nceden de dnemsel olarak serbest kalan para-sermaye, ek ret256 Kari Marks Kapital II

ken sermaye biimindeydiler, ama bu bizzat gizil durum, retim srecinin yrtlmesi iin gerekliydi, nk, srecin sreklilii iin zorunluydu. imdi ise, bunlar, hi bir ekilde mevcut toplumsal paraarznn ek esini (nk, iin balangcnda bunlar vard ve i tarafndan dolama sokulmutu), ve yeni bir para-ymay oluturmadklan halde, bu ama iin artk gerekli deillerdir ve bu yzden yeni bir para-sermayeyi, para-piyasasnn yeni bir esini olutururlar. Bu 100 sterlin, imdi, aslnda, para-sermayenin artk ayn ite kullanlmayan bir ksm olduklar iin dolamdan ekilmitir. Ama bu ekme ilemi, ancak, meta-sermayenin paraya, ve bu parann retken sermayeye evrilmesi, M'-P-M, bir hafta hzland ve bylece, srete ileyen parann dolam da abuklatnld iin mmkn olmutur. Bunlar dolamdan ekilmitir, nk sermaye X'in devri iin artk bu paraya gereksinme kalmamtr. Burada, yatrlan sermayenin onu kullanana ait olduu varsaylmt. Bu sermayeyi bor alm olsa da bir ey deimezdi. Dolam zamann ksaltmakla, 900 sterlin yerine 800 sterlin bor almak durumunda bulunacakt. 100 sterlin, borcu verene dnd takdirde, gene nceki gibi 100 sterlinlik yeni para-sermayeyi oluturacakt, ama X'in elinde deil de, Y'nin elinde. Kapitalist X, 480 sterlin deerinde retim malzemesini kredi ile alsa ve yalnz 120 sterlini cretler iin para olarak kendi cebinden demi olsayd, imdi 80 sterlin deerinde daha az maddeyi krediyle satn almak durumunda bulunacak ve bu miktar, krediyi veren kapitalist iin fazla meta-sermaye oluturacakt, oysa kapitalist X, para olarak 20 sterlini dtalayabilecekti. Ek retim ikmali imdi te-bir azalmtr. 300 sterlinlik ek sermaye H'nin bete-drd olan 240 sterlin iken, imdi yalnz [sayfa 307] 160 sterlindir, yani 3 hafta yerine 2 haftalk ek ikmaldir. imdi artk her 3 hafta yerine 2 haftada bir yenilenmekte, ama, 3 hafta yerine yalnz 2 hafta iin yenilenmektedir. Satn almalar, rnein pamuk piyasasnda bylece daha sk ve kk miktarlarda olmaktadr. Piyasadan ayn miktarda pamuk ekilmektedir, nk rn miktan ayn kalmaktadr. Ne var ki, bu ekmeler, zaman olarak farkl dalmakta, daha uzun bir dneme yaylmaktadr. Diyelim bu 3 ya da, 2 aylk bir sorun olsun. Eer yllk pamuk tketimi 1.200 balyaya ulayorsa, ilk durumda satlar yle olacaktr: 1 Ocak 300 balya, depoda 900 balya 1 Nisan 300 balya, depoda 600 balya 1 Temmuz 300 balya, depoda 300 balya 1 Ekim 300 balya, depoda 0 balya Ama ikinci durumda:
Kari Marks 257 Kapital I

1 Ocak sat 200, depoda 1.000 balya 1 Mart sat 200, depoda 800 balya 1 Mays sat 200, depoda 600 balya 1 Temmuz sat 200, depoda 400 balya 1 Eyll sat 200, depoda 200 balya 1 Kasm sat 200, depoda 0 balya Bylece, pamua yatrlan para, bir ay sonra, ekim yerine, kasm aynda ancak tamamyla geri dnmektedir. Bu nedenle, eer yatrlan sermayenin dokuzda-biri, yani 100 sterlini, dolam zamannn ve dolaysyla devir zamannn ksaltlmasyla, para-sermaye biiminde dtalanrsa ve eer bu 100 sterlin, haftalk cretlerin denmesi iin 20 sterlin deerinde dnemsel olarak fazlalk halini alm parasermaye ile, bir hafta iin dnemsel fazla retken ikmal olarak varolan 80 sterlinden olumu ise, bu durumda, yapmcnn elindeki eksilmi fazla retken ikmal, bu 80 sterlin bakmndan, pamuk toptancsnn elindeki bym bir meta-ikmale tekabl eder. Bu pamuk, toptancnn ardiyesinde, meta olarak ne kadar uzun sre kalrsa, yapmcnn deposunda o kadar az sre retken ikmal olarak yatar. Buraya kadar, X Firmasnda, dolam zamannn ksalmasnn, X'in mallann daha abuk satmasndan, bunlara ait paray daha nce almasndan, ya da, kredi szkonusu olduunda, daha ksa deme vadeleri verilmesinden ileri geldiini varsaymtk. Bu nedenle ksalma, metalann daha hzl satna, metasermayenin, para-sermayeye daha abuk dnmesine, M'-P, yani dolam srecinin ilk evresinin daha erken gereklemesine [sayfa 3os balanmt. Ama bu, ayrca, ikinci evreden, P-M' hareketinden de ileri gelebilir; yani alma dnemindeki ya da kapitalist X"e dner sermayesinin retken elerini salayan Y, Z vb. sermayelerin dolam zamanndaki ezamanl bir deimeden meydana gelir. rnein, eer pamuk, kmr vb., eski tama yntemleri ile, retildikleri ya da depolandklar yerden, kapitalist X'in retim yerine, haftada tanyor ise, X'in retken ikmalinin, yeni ikmaller gelene kadar en az hafta yetmesi gerekir. Pamuk ile kmr, tandklar srada, retim arac olarak hizmet edemezler. Bunlar, o srada, daha ok, ulatrma sanayii ile bu sanayide kullanlan sermayenin i konulandr; ayrca bunlar kmr reticisi ya da pamuk toptancs iin, dolam srecindeki metasermayedir. Ulatrmadaki gelimelerin tama sresini iki haftaya indirdiini kabul edelim. Bu durumda, retken ikmal, haftalk ikmal olmaktan onbe gnlk ikmale evrilebilir. Bylece bu ama iin ayrlan 80 sterlinlik ek sermaye ile, cretlere aynlan 20 sterlin serbest kalr, nk devredilen 600 sterlinlik sermaye bir hafta nce geri dner. Buna karlk, eer szgelii, hammadde salayan sermayenin alma dnemi ksaltlr (bunun mekleri daha nceki blmlerde
258 Kari Marks Kapital II

verilmiti) ve bylece, hammadde ikmalini daha az zamanda yenileme olanaklar doarsa, retken ikmal azaltlabilir ve yenileme dnemleri arasndaki aralk ksaltlabilir. Yok eer, tersine, dolam zaman ve bylece devir dnemi uzatlacak olursa, ek sermaye yatnm gerekli duruma gelir. Bunun, eer ek sermayesi varsa, kapitalistin kendi cebinden kmas gerekir. Ama o zaman bu, u ya da bu biimde, para-piyasasnn bir ksm olarak yatnlm olacaktr. Bu biimde varolabilmesi iin de, eski biiminden synlmas zorunludur. rnein, stoklar satlmak, fonlar ekilmek gerekir ve bu halde bile, para piyasas dolayl olarak etkilenmi olur. Ya da kapitalist, bunu, bor almak durumunda kalr. Ek sermayenin cretler iin gerekli olan ksmna gelince, bunun normal koullar altnda daima para-ser-maye biiminde yatrlmas gerekir ve bu amala kapitalist X, para-piya-sas zerinde, kendi payna den basky yapar. retim maddelerine yaplacak yatnm iin, bu ancak, bunlann karln nakdi olarak demesi gerektii zaman kanlmaz olur. Eer bunlan kredi ile alabilirse, para-piyasas [sayfa 309] zerinde dolaysz bir etkisi olmaz, nk o zaman ek sermaye, ilk durumda olduu gibi para-sermaye olarak deil, dorudan retken ikmal olarak yatrlr. Ama eer krediyi aan, X'ten ald senedi dorudan piyasaya srerse, krdnrsa vb., bu, para-piyasas zerinde bir bakas aracl ile dolayl bir etki yapar. Bununla birlikte, eer o bu senedi, rnein henz vadesi gelmeyen bir borcu karlamak iin kullanrsa, bu ek sermaye yatrm, para-piyasasn, dolayl ya da dolaysz etkilemez. kinci Durum. -Dier Btn Koullar Ayn Kalmak zere, retim Maddelerinin Fiyatndaki Deime. ' 900 sterlinlik toplam sermayenin, bete-drdnn (720 sterlininin) retim maddelerine ve bete-birinin (180 sterlininin) cretlere yatrldn varsaydk. Eer retim maddeleri yanya derse,6 haftalk alma dnemini karlamak zere bunlar, 480 sterlin yerine 240 sterlin, II numaral ek sermaye iin 240 sterlin yerine yalnz 120 sterlin gerektirecektir. Sermaye I, bylece, 600 sterlinden, 240 art 120, yani 360 sterline ve sermaye II, 300 sterlinden, 120 art 60, yani 180 sterine indirilmi olacaktr. Demek oluyor ki, 900 sterlinlik toplam sermaye de, 360 art 180, yani 540 sterline inecektir. Bu nedenle de, 360 sterlin serbest kalacaktr. Bu dtalanan ve imdi isiz-kalan sermaye, ya da para-piyasasn-da i arayan bu para-sermaye,

balangta, para-sermaye olarak yatnlm bulunan 900 sterlinlik sermayenin bir ksmndan baka birey deildir; dnemsel olarak tekrar evrildii retim maddelerinin fiyatlarndaki bir d nedeniyle, iin lei geniletilmeyip ayn boyutlarda yrtld iin imdi fazlalk halini alan ksmdr. Eer fiyatlardaki bu d, rasgele durumlardan ileri gelmeyip (ok zengin bir hasat, ar ikmal, vb.) hammaddeleri salayan retim kollannda retken gteki bir arttan ileri
Kari Marks 259 Kapital I

gelmi ise, bu para-sermaye, para-piyasasna, genellikle para-sermaye biiminde bulunan sermayeye mutlak bir ek olacaktr, nk, artk o, yatrlm bulunan sermayenin ayrlmaz bir parasn oluturmamaktadr. nc Durum. - rnn Kendi Piyasa Fiyatnda Bir Deime. Fiyatlardaki bir dme halinde, sermayenin bir ksm kaybedilmitir, ve bunun yeni bir para-sermaye yatnm ile karlanmas gereklidir. Satcnn bu kayb, alcnn bir kazanc olabilir, [sayfa 310] Eer rnn pazar fiyat, salt raslantya bal bir dalgalanma nedeniyle dm ve sonradan tekrar normal dzeyine ykselmi ise, dorudandr. Eer fiyatlardaki deiiklik, eski rne yansyan bir deime sonucu ise ve eer bu rn, bir retim esi olarak tekrar baka bir retim alanna geerse ve pro tanto bir sermaye serbest kalrsa, dolayldr. Her iki durumda da, X'in kaybettii ve, yerinin doldurulmas iin, para piyasas zerinde bask yapt sermayeyi, ona, i arkadalan yedek sermaye olarak salayabilirler. Bu durumda olup biten herey bir transferdir. Eer tersine, rnn fiyat ykselirse, sermayenin henz yatrl-mam bir ksm dolamdan alnr. Bu, retim srecine yatnlan sermayenin organik bir paras olmayp, retim geniletilmedii takdirde, sre-d braklan para-sermayeyi oluturur. retim elerinin fiyatlarnn, meta-sermaye olarak piyasaya gtrlmeden nce belli olduunu varsaydmza gre, gerek bir deer deiiklii, geriye doru hareket ederek, diyelim, hammaddelerin fiyatnda bir ykselmeye yolaaca iin, fiyatlarda bir ykselmeye neden olabilirdi. Bu durumda, kapitalist X, meta-sermaye olarak dolaan rn ile mevcut retken ikmali zerinden bir kazan salayabilirdi. Bu kazan ona ek bir sermaye salar ve bu da, imdi, yeni ve daha yksek fiyatl retim eleri ile iine devam etmesi iin gerekli olabilirdi. Ya da, fiyatlardaki ykseli, yalnzca geici olabilir. O zaman, kapitalist X'in, ek sermaye olarak duyaca gereksinme, X'in rn, teki ikollar iin retim esi oluturmas lsnde, teki taraf iin serbest kalan sermaye halini alr. Birinin kaybettiini dieri kazanmtr, [sayfa 31u
260
Kari Marks Kapital II

ONALTINCI BLM DEEN-SERMAYENN DEVR I. YILLIK ARTI-DEGER ORANI 2.500 sterlinlik bir dner sermayenin bete-drdnn, 2.000 sterlininin deimeyen-sermaye (retim malzemeleri), bete-biri 500 sterlinin ise cretlere yatrlm deien-sermaye olduunu varsayalm. Devir dnemi 5 hafta olsun: alma dnemi 4 hafta, dolam dnemi 1 hafta. Bu durumda, sermaye I, 2.000 sterlin olup, 1.600 sterlinlik deimeyen-sermaye ile 400 sterlinlik deien-sermayeden olumutur; sermaye II, 500 sterlindir, 400 sterlini deimeyen, 100 sterlini deien-sermayedir. Her alma haftasnda 500 sterlinlik bir sermaye yatnlmaktadr. Elli haftalk bir ylda, 50 kez 500, yani 25.000 sterlinlik bir yllk rn retilmektedir. alma dneminde srekli olarak kullanlan 2.000 sterlinlik sermaye I, bylece 12!/2 kez devretmektedir. 12!/2 kez 2.000, 25.000 sterlin eder. Bu 25.000 sterlinin bete-drd ya da 20.000 sterlini retim aralanna yatrlm deimeyen-sermaye, ve betebiri ya da 5.000 sterlini cretlere yatrlm deien-sermayedir. 2.500 sterlinlik toplam sermaye, bylece, 25.000 : 2.500 ya da [sayfa 312] 10 kez devretKarlMarks 261 Kapital I

mektedir. retimde harcanan deien dner sermaye, ancak, kendi de-eri-nin ierisinde yeniden retilmekte olduu rn satld, bir kez daha emek-gc demesine yatrlmak zere meta-sermayeden paraserma-yeye evrildii lde, dolam sreci ierisinde yeniden hizmet edebilir. Ama ayn ey, retime yatnlm bulunan ve deeri, rnde, kendi deerinin bir ksm olarak yeniden ortaya kan, deimeyen dner sermaye (retim malzemeleri) iin de dorudur. Bu iki ksmda -dner sermayenin deien ve deimeyen ksmnda- ortak olan ve bunlan sabit sermayeden ayrdeden ey, bunlardan rne aktarlan deerin, meta-sermaye tarafndan dolatnlmas, yani rnn meta olarak dolam deildir. rnn deerinin bir ksm, ve bylece, meta olarak dolaan rnn, meta-sermayenin deerinin bir ksm, daima, sabit sermayenin anan ve ypranan ksmn, yani retim sreci srasnda sabit sermayenin rne aktard deer ksmn ierir. Gerek fark udur: Sabit sermaye, retim srecinde, dner sermayenin (deimeyen dner sermaye art deien dner sermayeye eit) daha uzun ya da daha ksa bir devir dnemleri evrimi boyunca kendi eski kullanm-biiminde ilev yapmaya devam eder, oysa her tek devir, retim alanndan -meta-sermaye biiminde- dolam alanna geen tm dner sermayenin yerine konulmas kouluna baldr. Deimeyen dner sermaye ile deien dner sermayede, dolamn ilk aamas, M'-P', ortaktr. kinci evrede bunlar ayrlrlar. Metan tekrar

evrildii para, ksmen bir retken ikmale (deimeyen dner sermayeye) dntrlr. Kendisini oluturan ksmlarn farkl satn alnma vadelerine bal olarak parann bir ksm hemen, dier bir ksm daha sonra paradan retim malzemelerine evrilmek durumundadr, ama sonuta tmyle bu ekilde tketilir. Metan sat ile gerekleen parann dier bir ksm, retim srecine katlm bulunan emekgcnn denmesinde yava yava harcanmak zere para-ikmal biiminde alkonur. Bu ksm, deien dner sermayeyi oluturur. Ne var ki, her iki ksmn btnyle yerine konmas, daima sermayenin devrinden, rne evrilmesinden, rnden metaya, metadan paraya evrilmesinden kaynaklanr. Bundan nceki blmde, deimeyen ve deien dner sermayenin devrinin, sabit sermaye hi dikkate alnmakszn bira-rada ve ayr ayn ele alnmasnn nedeni ite budur, [sayfa 313] imdi ele alacamz sorunda bir adm daha atacaz ve dner sermayenin deien ksmn, sanki dner sermayeyi tek bana oluturuyormu gibi ilerleyeceiz. Bir baka deyile, onunla birlikte devreden deimeyen dner sermayeyi inceleme-d brakacaz. 2.500 sterlinlik bir sermaye yatrlmtr ve yllk rnn deeri 25.000 sterlindir. Ama dner sermayenin deien ksm 500 sterlindir; bu nedenle, 25.000 sterlinin ierdii deien-sermaye, 25.000 bol 5, yani 5.000 sterlindir. Bu 5.000 sterlini 500 sterline blecek olursak, tpk 2.500 sterlinlik toplam sermayede olduu gibi, devir saysnn 10 olduu262 Kari Marks Kapital II

nu grrz. Yalnzca art-deer retiminin szkonusu olduu burada, bu ortalama hesab yapmak tamamen dorudur; bu hesaba gre, yllk rnn deeri, bu sermayenin srekli olarak bir tek alma dneminde kullanlan ksmnn deerine deil, yatnlan sermayenin deerine blnmektedir (yani ele aldmz durumda, 400'e deil 500'e; sermaye I'e deil, sermaye I art sermaye H'ye blnmektedir). Bir baka gr asndan, daha sonra greceiz ki, bu ortalama hesabn genellikle tam doru olmamas gibi, bu hesap da tam olarak doru deildir. Yani bu hesap ekli, kapitalistin pratik amalarna uygun dmektedir, ama devrin btn gerek durumlarn tam ve gerei gibi ifade etmemektedir. Biz, imdiye dein, meta-sermaye deerin bir ksmn, yani meta-sermayenin ierdii ve retim sreci srasnda retilen ve rne katlan art-deeri grmezlikten gelmi bulunuyoruz. imdi dikkatimizi bu yne evirmemiz gerekiyor. Haftalk olarak yatrlan 100 sterlinlik deien-sermayenin, %100' lk, yani 100 sterlinlik art-deer rettiini kabul edersek, 5 haftalk bir devir dnemi iin yatnlan 500 sterlinlik deien-sermaye, 500 sterlinlik art-deer retir, yani ignnn yars art-emekten oluur. 500 sterlinlik deien-sermaye, 500 sterlinlik bir art-deer retirse, 5.000 sterlin, on kez 500 sterlin, yani 5.000 sterlin art-deer retir. Ama yatrlan deien-sermaye 500 sterlini bulmaktadr. Bir yl boyunca retilen toplam art-deerin, yatrlm deien-sermayenin toplam deerine olan oranna, biz, yllk art-deer oran diyoruz. Ele aldmz durumda, bu oran 5.000'in 500'e oran, yani %1.000'dir. Bu oran daha yakndan inceleyecek olursak, bunun, yatrlm deien-sermaye tarafndan bir devir [sayfa 314] dnemi boyunca retilen art-deer orannn, deien-sermayenin devir says ile arpmna eit olduunu grrz (bu devir says, tm dner sermayenin devir says ile akmaktadr). ncelemekte olduumuz durumda, bir devir dnemi iin yatnlm deien-sermaye, 500 sterlindir. Bu sre ierisinde retilen art-deer de gene 500 sterlindir. Bir devir dnemi iin art-deer oran bu nedenle 500a: 500d, yani %100'dr. Bu %100, bir yllk devir saysyla, 10 ile arpldnda, 5.000a: 500d, yani % 1.000 eder. Bu, yllk art-deer orandr. Belirli bir devir dnemi sresince elde edilen art-deer miktanna gelince, bu, bu srede yatnlm deien-sermayenin deerinin, yani elimizdeki rnekte 500 sterlinin, art-deer oran ile, bu rnekle 500 ile 100 : 100'n arpmna, yani 500 kez I'e, yani 500 sterline eittir. Eer yatnlm deien-sermaye 1.500 sterlin olsayd, ayn art-deer oran ile, art-deer miktan, 1.500 kez 100 : 100, yani 1.500 sterlin olurdu. Ylda on devir yapan, 5.000 sterlinlik art-deer reten ve bu nedenle de yllk art-deer oran % 1.000 olan, 500 sterlinlik deien-ser-mayeye, biz, sermaye A diyeceiz..
Kari Marks 263 Kapital I

imdi de, 5.000 sterlinlik dier bir deien-sermaye B'nin btn bir yl iin (yani burada 50 hafta iin) yatnldn ve bylece ylda yalnzca bir kez devrettiini varsayalm. Aynca, yln sonunda, rnn tamamland ayn gn bedelinin dendiini, bylece evrildii para-sermayenin ayn gn geri dndn kabul edelim. Bu durumda, dolam dnemi sfr olup, devir dnemi, alma dnemine, yani bir yla eittir. Bundan nceki durumda olduu gibi, emek-srecinde, her hafta 100 sterlinlik, yani 50 haftada 5.000 sterlinlik bir deien-sermaye bulunacaktr. Art-deer oran ayn, yani %100 olsun, yani ayn uzunluktaki ignnn yars, art-emekten olusun. Eer 5 haftay gznne alrsak, yatrlm deien-sermaye 500 sterlin, art-deer oran %100 ve bu nedenle de 5 haftada retilen artdeer miktan 500 sterlindir. Smrlen emek-gc miktar ile, smr younluunun, burada, sermeye A'dakiyle ayn olduu kabul edilmitir.

100 sterlinlik yatrlm deien-sermaye, her hafta, 100 sterlinlik bir art-deer retmekte, dolaysyla 50 haftada, 50 x 100 = 5.000 sterlinlik yatrlm sermaye, 5.000 sterlinlik bir art-deer retmektedir. Yllk olarak retilen art-deer miktar, daha nceki durumdaki gibi 5.000 sterlindir, ama yllk artdeer oran [sayfa 315] tamamen farkldr. Bu, bir ylda retilen art-deerin, yatnlm deiensermayeye blnmesine eittir: 5.000a : 5.000d, yani %100'dr, oysa sermaye A durumunda bu, %1.000'di. Hem sermaye A, hem de sermaye B durumunda, haftada 100 sterlinlik deien-sermaye yatrmtk. Kendini geniletme derecesi ya da art-deer oran da ayndr, yani %100'dr, ve deien-sermayenin bykl de ayndr, yani 100 sterlindir. Ayn miktarda emek-gc smrlmekte, her iki durumda da smr hacmi ve derecesi eit olmakta, alma gnleri ayn olup, gerekli-emee ve art-emee eit bir biimde blnmektedir. Yl boyunca kullanlan deien-sermaye miktar her iki durumda da 5.000 sterlindir; bu, ayn miktarda emei harekete geirmekte ve bu eit iki sermaye tarafndan harekete getirilen emek-gcnden ayn miktarda art-deer, 5.000 sterlin, elde etmektedir. Ne var ki, sermaye A ve B'nin yllk art-deer oranlarnda %900'lk bir fark vardr. Bu grng, her durumda, art-deer orannn, yalnz deien-sermaye tarafndan harekete geirilen emek-gcnn smrlme miktan ile younluuna bal olmayp, ayn zamanda, dolam srecinden doan aklanmas olanaksz etkilere de bal bulunduu izlenimini yaratmaktadr. Ve gerekten de bu byle yorumlanm ve -bu yaln biiminde olmasa bile hi deilse daha karmak ve gizli biimi (yllk kr oran) ile- yirmilerin bandan hem rikardocu okulun tamamyla kkn kazmtr. Sermaye A ve B'yi, yalnz grnte deil, fiilen de tamamen ayn koullar iine koyar koymaz, bu grngnn gariplii derhal yokolmakta264 Kari Marks Kapital II

dr. Bu eit koullar, ancak, deien-sermaye B, btnyle, sermaye A gibi ayn zaman dneminde emek-gcne yaplan deme iin harcandnda varolur. Bu durumda 5.000 sterlinlik sermaye B, 5 hafta iin yatrlyor ve haftada 1.000 sterlinlik yatrm, ylda 50.000 sterlin ediyor. Art-deer de, ayn ekilde, varsaymlanmza gre 50.000 sterlindir. Devreden 50.000 sterlinlik sermaye, 5.000 sterlinlik yatnlm sermayeye blnrse, devir says 10 olur. Artdeer oran, 5.000a: 5.000d, yani %100, devir saysyla, yani 10 ile arpldnda yllk art-deer oran 50.000a: 5.000d, yani 10:1, ya da % 1.000 olur. imdi, A ve B iin yllk art-deer oran ayndr, yani %1.000'dir, ama art-deer miktarlar B iin 50.000 sterlin, A iin 5.000 sterlindir. Bu durumda, retilen art-deer miktarlarnn bir [sayfa3i6] birine oran, yatnlan sermaye A ve B'nn birbirine olan oran gibidir, yani 5.000: 500 = 10 : l'dir. Ama sermaye B, ayn sre ierisinde, sermaye A'nn harekete geirdii emek-gcnn on katn harekete geirir. Ancak fiilen emek-srecinde kullanlan sermaye art-deer retir ve buna, art-deer ile ilgili btn yasalar ve bu arada, belli bir art-deer orannda, art-deer miktarnn deien-sermayenin nispi bykl ile belirlendiini ifade eden yasa da bu sermayeye uygulanr.* Emek-srecinin kendisi zamanla llr. Eer ignnn uzunluu belli ise (yllk art-deer oranndaki fark aa karmak iin, A ve B ile ilgili btn, koullarn eit olduunu varsaydmz burada olduu gibi) alma haftas, belli sayda ignlerinden oluur. Ya da, herhangi bir alma dnemini, rnein 5 haftalk bu alma dnemini, eer ign 10 saat ve alma haftas 6 gn kabul edilecek olursa, 300 saatlik tek bir ign olarak ele alabiliriz. Bu sayy, bir de, her gn ayn emeksrecinde birlikte ve ayn zamanda alan emekilerin says ile arpmamz gerekir. Eer bu say 10 olarak alnrsa, bir haftada, 60 kez 10, yani 600 saat bulunacak ve 5 haftalk bir alma dnemi ise 600 kez 5, yani 3.000 saat edecektir. Art-deer oran ile ign uzunluu ayn olduundan, eer eit miktarlarda emek-gc (emeki says ile arplm ayn fiyata sahip bir emek-gc) ayn zamanda harekete geirilecek olursa, eit byklkte deien-sermayeler kullanlm olur. imdi balangtaki rneklerimize dnelim. Hem A ve hem de B durumunda, haftalk 100 sterlinlik eit deien-sermayeler, btn yl boyunca her hafta yatrlmaktadr. Emek-srecinde fiilen ilev yapan yatnlm deien-sermayeler bu nedenle eittir, ama, yatrlm deien-sermayeler hi de eit deildir. A durumunda, her 5 hafta iin 500 sterlin yatnlmaktadr ve her hafta bunun 100 sterlini kullanlmaktadr. B durumunda, ilk 5 hafta iin 5.000 sterlin yatnlmas gerekir ve bunun ancak 100 sterlini her hafta, yani 5 haftada 500 sterlini, ya da yatnlm sermayenin onda-biri kullanlmaktadr. kinci 5 haftalk dnemde 4.500 sterlin
* Kapital, Birinci Cilt, Onbirinci Blm. -Ed. Kari Marks 265 Kapital I

yatrlmas gerekir, ama bunun yalnz 500 sterlini kullanlr, vb.. Belirli bir zaman dnemi iin yatrlm deien-sermaye, ancak, emek-srecinin dahil olduu zaman kesimine gerekten adm [sayfa 317] att, emek-sre-cinde gerekten ilev yapt lde kullanlan, dolaysyla fiilen ilev yapan ve etkin olan deien-sermayeye evrilir. Bir ksmnn daha sonra kullanlmak zere yatnld aradaki zamanlarda bu ksm, emek-sreci iin pratik olarak mevcut deildir ve bu yzden de deer ya da art-

deer oluumunda herhangi bir etkisi yoktur. rnein 500 sterlinlik sermaye A'y alalm. Bu sermaye 5 hafta iin yatrlmtr, ama her hafta ar-darda emek-srecine yalnz 100 sterlin girer. Birinci haftada bu sermayenin bete-biri kullanlr; stok halinde bulunmasna karn bete-drd kullanlmadan ve bu nedenle de gelecek 4 haftadaki emek-sreleri iin yatnlm bulunmaktadr. Yatrlan deien-sermaye ile kullanlan deien-sermaye arasndaki banty farkllatran koullar, art-deer retimini -art-deer oran belli olduuna gre-, ancak, bu koullar, belli bir zaman dnemi ierisinde, diyelim bir hafta, 5 hafta vb. ierisinde, gerekten kullanlabilecek deien-sermaye miktarn farkllatrdklar lde ve ancak bu olgu nedeniyle etkiler. Yatrlm deien-sermaye, deien-sermaye olarak, ancak, kullanlmadan yatnlm bulunduu, stok halinde kald sre iinde deil, fiilen kullanld lde ve srede ilev yapar. Ne var ki, yatnlm deien-sermaye ile kullanlan deien-sermaye arasndaki banty farkllatran btn koullar, (ya alma dnemindeki, ya dolam dnemindeki, ya da her ikisindeki fark ile belirlenen) devir dnemlerindeki farka indirgenir. Art-deer retimi yasas, eer art-deer oran ayn ise, ilev yapan eit miktardaki deiensermayelerin, eit miktarlarda art-deer rettiklerini ifade eder. Bu durumda, eer sermaye A ve B tarafndan, eit zaman dnemlerinde, eit art-deer oranlan ile, eit miktarlarda deien-sermaye kullanlyorsa, bunlann, belirli bir zaman dnemi iin kullanlan bu deien-sermayenin, ayn sre iin yatrlan deien-sermayeye oran ne kadar farkl olursa olsun, ve bu yzden de, retilen art-deer miktarlarnn kullanlan deil genellikle yatrlm bulunan deien-sermayeye oran ne kadar farkl olursa olsun, eit zaman dnemlerinde, eit miktarlarda art-deer retmeleri gerekir. Bu orandaki farkllk, ortaya konmu bulunan art-deer retimi yasalar ile elimek yle dursun, bu yasalar dorular ve bu yasalann kanlmaz sonulann-dan birisidir. Sermaye B'nin ilk 5 haftalk retken dnemini gzden geirelim. Beinci haftann sonunda 500 sterlin kullanlm ve [sayfa 318] tketilmitir. rnn deeri 1.000 sterlindir, ve dolaysyla 500a : 500d = %100'dr. Tpk sermaye Ada olduu gibi. Sermaye A'da, art-deerin yatrlan sermaye ile birlikte gereklemesine karn, sermaye B'de, durumun byle olmamas olgusu, sorunun yalnzca art-deer retimi, ve bu art-deerin kendi retimi srasnda yatrlm bulunan deien-sermayeye oran ol266 Kari Marks Kapital II

duu bu noktada bizi ilgilendirmiyor. Ama tersine, sermaye B'de, art-deer orann, yatrlan 5.000 sterlinlik sermayenin kullanlan ve dolaysyla art-deer retimi srasnda tketilen ksm ile deil de, yatnlm bu toplam sermayenin kendisi ile olan orann hesaplarsak, bunun 500a : 5.000d, yani 1/10, yani %10 olduunu grrz. Demek ki, bu oran sermaye B iin %10, sermaye A iin %100, yani B'nin on kat oluyor. Karl denmi ve denmemi emek arasnda eit bir ekilde blnm bulunan eit miktarda emei harekete geirmi olan eit sermayelerin art-deer oranlarndaki bu farkn, art-deer retimi yasalanna aykn olduu sylenecek olursa yant ok basittir ve fiili ilikilere bir gzatmakla hemen verilebilir: Sermaye A'da, fiili art-deer oran, yani 500 sterlinlik bir deien-sermaye tarafndan 5 haftada retilen artdeerin, bu 500 sterlinlik deien-sermaye ile olan ilikisi belirtilmitir. Sermaye B'de ise buna karlk, yaplan hesap biiminin, art-deer retimi ile, ya da bu retime tekabl eden art-deer orannn belirlenmesi ile hi bir ilikisi yoktur. nk 500 sterlinlik bir deien-sermaye tarafndan retilen 500 sterlinlik art-deer, kendi retimi srasnda yatrlm bulunan 500 sterlinlik deien-sermaye ile ilikili olarak deil, onda-dokuzu, yani 4.500 sterlini, bu 500 sterlinlik art-deerin retimi ile hi bir ilikisi bulunmayp, tersine, gelecekteki 45 hafta boyunca yava yava ilev yapmak zere aynld iin, imdi ele alnm bulunan ilk 5 haftalk retim bakmndan varl dahi szkonusu olamayan 5.000 sterlinlik bir sermaye ynnden hesaplanmtr. Demek oluyor ki, bu durumda, A ve B'nin art-deer oranlarndaki fark, hi bir sorun yaratmamaktadr. imdi de, sermaye A ve B iin yllk art-deer oranlann karlatralm. Bu, sermaye B iin 5.000a : 5.000d == %100'dr; sermaye A iin 5.000a : 500d = %1.000'dir. Ama, art-deer oranlarnn birbirlerine olan oran eskisi gibi ayndr. O zaman yleydi: Sermaye B'nin Art Deer Oran _ %10 Sermaye A'nin Art Deer Oran %100
[sayfa 319]

imdi ise yle: Sermaye B'nin Yllk Art Deer Oran _ %100 Sermaye A'nin Yllk Art Deer Oran % 1.000 Ama, %10: %100 = %100 : % 1.000, bylece oran ayndr. Ama imdi sorun deimitir. Sermaye B'nin yllk oran, 5.000a : 5.000d = %100, bizim bildiimiz retim yasasndan, ve bu retime tekabl eden art-deer oranndan, en kk bir sapma -hatta sapma belirtisi bile-gstermiyor. Yl boyunca 5.000d yatnlm, retken biimde tketilmi ve bu 5.000a retmitir. Bu nedenle art-deer oran yukardaki 5.000a: 5.000d = %100 kesrine eittir. Yllk oran, fiili art-deer oranna uymaktaKarl Marks 267 Kapital I

dr. Bu nedenle bu durumda, aklanmas gerekli bir anormallik gsteren, sermaye B deil, sermaye

A'dr. Buradaki art-deer oran, 5.000 : 500. = %1.000'dir. Birinci du> 'ad

rumda, 5 haftann rn 500a onda-dokuzu retimde kullanlmayan 5.000 sterlinlik bir sermaye iin hesapland halde, imdi, 500d iin, yani 5.000a'nn retiminde fiilen kullanlan deien-sermayenin ancak onda-biri iin 5.000a hesaplam oluyoruz; nk, 5.000a bir tek be haftalk dnemde tketilen 500 sterlinlik bir sermayenin deil, 50 hafta boyunca retken bir ekilde tketilen 5.000 sterlinlik bir deien-sermayenin rndr. lk durumda, 5 haftada retilen art-deer, 50 hafta iin yatrlan ve bu 5 haftada tketilenin on kat olan bir sermaye iin hesaplanmtr. imdi ise 50 haftada retilen artdeer, 5 hafta iin yatrlan ve 50 hafta da tketilenden on kez kk olan bir sermaye iin hesaplanyor. 500 sterlinlik sermaye A, hi bir zaman 5 haftalk bir sreden daha fazla yatrlmamtr. Bu zamann sonunda geri dner ve bir yl boyunca on devir yaparak ayn sreci on kez yenileyebilir. Bundan iki sonu kar: Birincisi: A durumunda yatrlan sermaye, sermayenin, bir haftalk retken srete srekli kullanlan ksmndan ancak be kez daha byktr. Buna karlk, 50 haftada ancak bir devir yapan ve bu yzden de 50 hafta iin yatrlmas gereken sermaye B, bir hafta iin srekli kullanlabilecek kendi ksmlanndan elli kez byktr. Devir, bu nedenle, yl ierisinde retim sreci iin yatrlan sermaye ile, belli bir retim dnemi, diyelim bir hafta iin srekli kullanlabilir sermaye arasndaki banty deitirmektedir. yleyse burada, 5 haftann art-deeri, bu 5 hafta boyunca kullanlan sermaye iin deil, 50 hafta iin kullanlan, on [sayfa 320] kez daha byk bir sermaye iin hesapland birinci durumla kar karyayz. kincisi: sermaye A'nn 5 haftalk devir dnemi yln ancak onda-birini kapsamakta ve bylece bir yl, 500 sterlinlik sermaye A'nn ardar-da yeniden yatnld byle on devir dnemini iermektedir. Burada, kullanlan sermaye, 5 hafta iin yatnlm sermayenin, yllk devir dnemi says ile arpmna eittir. Yl boyunca kullanlan sermaye, 500 kez 10, yani 5.000 sterlindir. Yl boyunca yatnlan sermaye 5,000 : 10, yani 500 sterlindir. Gerekten de, bu 500 sterlin daima yeniden kullanlmakla birlikte, her 5 haftada yatnlan miktar, hi bir zaman bu ayn 500 sterlini gemez. Buna karlk, sermaye B'de, 5 hafta boyunca yalnz 500 sterlin kullanlyor ve bu 500 sterlin bu 5 hafta iin yatnlm oluyor. Ama bu durumda devir dnemi 50 hafta olduuna gre, bir ylda kullanlan sermaye, her 5 hafta iin yatnlan sermayeye deil, 50 hafta iin yatrlan sermayeye eittir. Ylda retilen art-deer miktar, art-deer oran belli olduuna gre, yl boyunca yatrlan sermaye ile deil, yl boyunca kullanlan sermaye ile orantldr. Bu nedenle, ylda bir devir yapan 5.000
268 Kari Marks Kapital II

sterlinlik bir sermaye iin, bu miktar, ylda on kez devreden 500 sterlinlik sermayeninkinden daha byk deildir. Ve byle olmasnn tek nedeni, ylda bir devir yapan sermayenin, ylda on kez devir yapan sermayeden on kez daha byk olmasdr. Bir yl boyunca devreden deien-sermaye -dolaysyla, yllk rnn ya da yllk harcamann bu ksma eit olan ksm-, o yl boyunca fiilen kullanlan, retken biimde tketilen deien-sermayedir. Buradan u sonu kar ki, eer bir ylda devreden deien-sermaye A ile gene bir ylda devreden deiensermaye B eit ise ve kendini geniletme eit koullar altnda kullanlyorsa, ve bylece art-deer oran her ikisi iin de ayn ise o zaman, bir ylda retilen art-deer miktarnn da, ayn ekilde, her ikisi iin ayn olmas gerekir. Bylece, bir yl iin hesaplanan art-deer orannn da ayn olmas gerekir, nk bu oran >"ldaretilen ^-^^ miktan /y,ida devredilen dei.en-sermayeile ifade edildii kadanyla, kullanlan sermaye miktarlar ayndr. Ya da genel bir ifadeyle: Devreden deien-sermaye-lerin nispi bykl ne olursa olsun, bunlann ylda rettikleri art-dee-rin oran, bu sermayelerin ortalama dnemlerdeki (diyelim, bir haftadaki ya da bir gndeki) art-deer oran ile belirlenir, [sayfa 321] Art-deer retimi ile, art-deer orannn belirlenmesi yasalarnn tek sonucu budur.' imdi, (daha nce de dediimiz gibi, yalnz ,deien-sermayeyi dikkate alarak)yllda deweden sermaye/ jj i if j edildiini oram e ney n a( e
yatrlan sermaye
J

grelim. Bu blme, bir ylda yatnlan sermayenin yapt devir saysn gsterir. Sermaye A durumunda: ylda devreden 5.000 sterlinlik sermaye yatrlan 500 sterlinlik sermaye Sermaye B durumunda: ylda devreden 5.000 sterlinlik sermaye yatrlan 5.000 sterlinlik sermaye Her iki orantda da, pay, yatrlan sermayenin, devir says ile arpmn ifade ediyor; sermaye A'da, 500 kez 10; sermaye B'de, 5.000 kez 1. Ya da bu, bir yl iin hesaplanan devir zamannn tersiyle de

arplabi-lir. A iin devir zaman bir yln V10'udur; ters evrilen devir zaman 10/, yldr; dolaysyla 500 kez '%, yani 5.000'dir. Sermaye B'de 5.000 kez '/,. yani 5.000'dir. Payda, devredilen sermayenin, ters evrilmi devir says ile arpmn ifade eder; sermaye A'da 5.000 kez '/,; sermaye B'de 5.000 kez V,. Bir ylda devreden iki deien-sermayenin harekete geirdii emein her birinin miktar (denen ve denmeyen emein toplam) bu durumda eittir, nk devreden sermayelerin kendileri eit olduu gibi, bunlarn kendini geniletme oranlar da ayn ekilde eittir. Bir ylda devreden deien-sermayenin, yatnlan deien-sermay-eye oran, 1) yatrlacak sermayenin, belirli bir alma dneminde kulKari Marks 269 Kapital I

lanlan deien-sermayeye orann belirtir. Eer devir says, A durumunda olduu gibi 10 ve bir ylda da 50 hafta olduu kabul edilirse, o zaman, devir dnemi 5 hafta olur. Bu 5 hafta iin deien-sermaye yatnlmas gerekir ve 5 hafta iin yatnlacak bu sermaye, bir haftada kullanlan deien-sermayenin 5 kat olmaldr. Yani bir hafta boyunca, yatrlan sermayenin (rneimizde 500 sterlinin) ancak betebiri kullanlabilir. Buna karlk, devir saysnn V, olduu sermaye B'de, devir zaman 1 yl, yani 50 haftadr. Yatnlan sermayenin, bir haftada kullanlan sermayeye oran bu nedenle 50 : 1 'dir. Eer durum B iin de A gibi olsayd, B'nin haftada 100 sterlin yerine 1.000 sterlin yatrmas [sayfa 322] gerekirdi. 2) Bundan u sonu kar ki, ayn miktarda deien-sermayeyi, ve dolaysyla, -art-deer oran belli olduuna gre- ayn miktarda emei (denen ve denmeyen) harekete geirmek ve bylece yl ierisinde ayn miktarda, art-deer retmek iin B, Ann on kat sermaye (5.000 sterlin) kullanmtr. Gerek art-deer oran, belirli bir dnem esnasnda kullanlan deien-sermayenin, ayn zaman ierisinde retilen art-dee-re olan oranndan; ya da bu srede kullanlan deien-sermaye tarafndan harekete geirilen denmemi emek-miktarna olan oranndan baka bir ey deildir. Bunun, deien-sermayenin, kullanlmadan yatrlm olduu sredeki ksm ile hi bir ilikisi yoktur. Dolaysyla, bunun gene, sermayenin, belirli bir zaman dneminde yatrlan ksmnn, ayn zaman dneminde kullanlan ksmna olan oranyla da -bu, farkl sermayeler iin, devir dnemi tarafndan deiiklie uratlan ve farklla-tnlan bir orandr- hi bir ilikisi yoktur. Bu anlatlanlardan daha ok u sonu kar ki, yllk art-deer oran ancak bir tek durumda, emein smrlme derecesini ifade eden gerek art-deer oran ile akr; yani, yatnlan sermayenin ylda ancak bir kez devrettii ve bylece yatrlan sermayenin, bir yl boyunca devreden sermayeye eit olduu, ve bu nedenle, o yl boyunca retilen art-deer miktarnn bu retimde o yl ierisinde kullanlan sermayeye olan orannn, yl ierisinde retilen art-deer miktannn yl boyunca yatnlan sermayeye olan oranyla akt ve zde olduu durumda. A) Yllk art-deer oran, yl boyunca retilen art-deer miktar yatrlan deien sermaye 'ye eittir. Ama yl boyunca retilen art-deer miktar, gerek art-deer orannn, bunun retiminde kullanlan deien-sermaye ile arpmna eittir. Yllk art-deer miktannn retiminde kullanlan sermaye, yatrlan sermaye ile bu sermayenin devir saysnn -bu sayya biz n diyeceiz- arpmna eittir. Forml A, bylece u hali alr: B) Yllk art-deer oran, gerek art-deer oran x yatnlan deien-sermaye x n yatrlan deien-sermaye 'ye eittir. rnein, sermaye B iin 100 x 5.000 x 1/5.000 yani
270 Kari Marks Kapital II

%100, Ancak n'nin l'e eit olduu, yani yatnlan deien-sermaye, ylda [sayfa 323] yalnz bir devir yapt ve bylece, kullanlan ya da ylda bir devir yapan sermayeye eit olduu zamandr ki, yllk artdeer oran, gerek art-deer oranna eittir. Yllk art-deer oranna A', gerek art-deer oranna a', yatrlan deien-sermayeye d, devir saysna n diyelim. Buna gre, ,, a'dn , A = - , = an d Dier bir deyile, A', a'n'ye eittir ve ancak n = 1 olduunda a' 'ye eittir, yani A' = a' kez 1, yani a' 'dr. Bundan u sonu da kar ki, yllk art-deer oran, daima, a' n'ye, yani bir devir dneminde tketilen deien-sermaye tarafndan bu dnemde retilen gerek art-deer orannn, bu deien-sermayenin bir yldaki devir says ile arpmna, ya da (ayn ey demek olan) bu sermayenin bir yl iin hesaplanan devir zamannn tersiyle arpmna eittir. (Eer deien-sermaye, ylda on kez devrediyorsa, onun devir zaman bir yln 1/10'udur; ters evrilmi devir zaman ise 10/1, yani 10'dur.) Ayrca, u sonu da kar ki, n l'e eit olduunda, A' = a'. n, 1 'den byk olduunda, yani yatnlan sermaye ylda birden fazla devir yaptnda, ya da devreden sermaye yatrlan sermayeden daha byk olduunda, A', a' 'den byktr. Ensonu, n, l'den kk olduunda, yani yl boyunca devreden sermaye, yatrlan sermayenin ancak bir

ksm olup devir dnemi bir yldan daha uzun olduunda A', a' 'den kktr. Bu son durum zerinde biraz duralm. Devir dneminin 55 haftaya uzatlmas dnda, eski rneimizin btn n varsaymlann aynen koruyoruz. Emek-sreci, bir hafta iin 100 sterlinlik bir deien-sermaye, dolaysyla, devir dnemi iin 5.500 sterlin gerektirmekte ve her hafta 100a retmektedir; a', bu nedenle nceki gibi %100'dr. Devir says, n, burada 50/55, yani 10/11'dir, nk, devir zaman, 1 art 1/10 yl (50 hafta), yani 11/10 yldr. 5.500 x]0/u , 10 1.000 5.500 11 11 Ve bu nedenle de %100'den kktr. Gerekten de, eer yllk art-deer oran %100 olsayd, yl boyunca 5.500d, 5.500a retirdi, oysa bunun iin u/10 yl gerekiyor. 5.5000d bir yl boyunca ancak 5.000a retir, bu yzden, yllk art-deer oran 5.000 : 5.500d, yani % ya da %9010/ n'dir. Yllk art-deer oran, yani bir yl boyunca retilen art-deer [sayfa 324] ile, (yl boyunca devreden deien-sermayeden farkl olarak) genel olarak yatrlan deien-sermaye arasndaki karlatrma, bu nedenle
Kari Marks 271 Kapital I

salt znel bir karlatrma deildir; sermayenin kendi fiili hareketi bu kartla yol amaktadr. Sermaye A'nn sahibini ilgilendirdii kadanyla yatrm bulunduu 500 sterlinlik deien-sermaye, yl sonunda kendisine, 5.000 sterlinlik bir art-deer ile birlikte geri dnmtr. Yatrm olduu sermayenin bykln ifade eden, yl boyunca kulland sermaye miktan deil, dnemsel olarak kendisine dnen miktardr. Ele alnan durumda, sermayenin, yl sonunda, ksmen retken, ikmal ya da ksmen para-sermaye ya da meta-sermaye biiminde bulunmasnn, ve bu farkl ksmlara hangi oranlarda blnm olduunun bir nemi yoktur. Bu, sermayenin sahibini ilgilendirdii kadanyla, 5.000 sterlin, yatrm olduu sermaye, kendisine, 5.000 sterlinlik bir art-deer ile birlikte geri dnmtr. Sermaye C'nin sahibi iin (son sz edilen 5.500 sterlinlik sermaye iin) yl boyunca 5.000 sterlin miktannda art-deer retilmitir (5.000 sterlin yatnlmtr ve art-deer oran %100'dr), ama yatrd sermaye ona henz geri dnmedii gibi, retilen art-deer de geri dnmemitir. A' = a' n, bir devir dnemi boyunca kullanlan deien-sermaye iin geerli art-deer orann belirtmektedir; yani bir devir dneminde retilen a miktar bir devir dneminde kullanlan d devir dnemlerinin says ile arplmaldr; yani yatrlan deien-sermayenin yeniden-retim dnemlerinin, devresini yeniledii dnemlerin says ile arplmaldr. Grdk ki, (Buch I, Kap. IV'te) (Parann Sermayeye Dnm) ve ayrca (Buch I, Kap. XXI'de) (Basit Yeniden-retim), sermaye-deer genel olarak harcanm deil, yatnlmtr, nk bu deer, devresinin eitli evrelerinden gemi olarak, k noktasna dner, ve bunu da art-deer ile zenginlemi olarak yapar. Bu durum, ona, yatrlm olma niteliini vermektedir. k anndan, dn anna kadar geen zaman, bu sermayenin yatrlm bulunduu zamandr. Sermaye-deerin izdii ve yatrlmasndan dnne kadar geen zamanla llen tm dairesel hareket onun devrini oluturur ve, bu devrin sresi, bir devir [sayfa 325] dnemidir. Bu dnem sona erdii ve devre tamamlandnda, ayn sermaye-deer, ayn devreyi yenileyebilir ve bu nedenle yeniden genileyebilir, art-deer yaratabilir. Eer deien sermaye, bir ylda, sermaye A'da olduu gibi on kez devrederse, bu ayn sermaye yatrm, bir yl boyunca, bir devir dnemine tekabl eden art-deer miktarnn on katn oluturur. Kapitalist toplum asndan bu yatnmn nitelii zerinde ak bir anlaya varmak gereklidir. Ylda on devir yapan sermaye A, bir yl boyunca on kez yatnlr. Her devir dnemi iin yeni batan yatnlr. Ama ayn zamanda, yl boyunca A, hi bir zaman bu 500 sterlinlik ayn sermaye-deerden fazlasn yatrmaz ve aslnda, bizim incelediimiz retken sre iin hi bir za272 Kari Marks Kapital II

man bu 500 sterlinden fazlasn elden kartmaz. Bu 500 sterlin bir devresini tamamlar tamamlamaz, A, bunu ayn devreye yeni batan balatr; kendi nitelii gerei sermaye, bu sermaye olma zelliini, ancak, birbirini izleyen retim srelerinde daima sermaye olarak ilev yapt iin korur. stelik hi bir zaman, bu, be haftalk sreden fazlas iin yatnl-mamtr. Devir daha uzun srecek olursa, yetersiz kalr. Devir daha ksa srecek olursa, bu sefer de bir ksm fazlalk halini alr. 500 sterlinlik on tane sermaye deil, 500 sterlinlik bir tane sermaye, birbirini izleyen aralklar ile on kez yatrlmtr. Yllk art-deer oran, bu nedenle, 500 sterlinlik sermayenin on yatnm ya da 5.000 sterlinlik sermaye iin deil, 500 sterlinlik bir sermayenin bir yatnm iin hesaplanmtr. Tpk, bir ilinin on kez devrettii ve 10 ilinin ilevini yerine getirdii halde, hi bir zaman, dolamdaki tek bir ilinden fazlasn temsil etmemesi gibi. Ne var ki, her el deiikliinden sonra girdii cepte bu para, tpk eskisi gibi bir ilinin sahip olduu ayn zde deeri korur.

Ayn ekilde, sermaye A, ardarda her geriye dnnde ve gene yl sonundaki geriye dnnde, sahibinin, daima 500 sterlinlik ayn ser-maye-deerle i grdn belirtir. Yani her seferinde, kendisine, yalnz 500 sterlin geri dner. Yatrd sermaye, bu nedenle, hi bir zaman 500 sterlinden fazla deildir. Demek oluyor ki, bu 500 sterlinlik yatrlan sermaye yllk art-deer orann ifade eden kesrin paydasn oluturmaktadr. Bunun iin elimizde, yukarda sz edilen ,, a'dn , A = - , - = an d forml vard. Gerek art-deer oran, a', a : d'ye, art-deer miktarnn bu art-deeri reten deien sermayeye blnmesine eit olduuna [sayfa 326] gre, a'n'de a' 'nn deerinin yerine a : d'yi koyabiliriz ve A' = an: d formln elde ederiz. Ama 500 sterlinlik sermaye, on-kat devriyle ve bylece, yatn-mnn on-kat yenilenmesi ile, on kez daha byk bir sermayenin, 5.000 sterlinlik bir sermayenin ilevini yerine getirmektedir; tpk ylda on kez dolam yapan 500 ilinin, ylda yalnz bir dolam yapan 5.000 ilinin ilevini yerine getirmesi gibi. II. BREYSEL DEEN-SERMAYENN DEVR "Bir toplumda retim srecinin biimi ne olursa olsun, bu srecin srekli olmas, devresel olarak ayn evrelerden geerek srp gitmesi gerekir.... Bunun iin birbiriyle ilikili bir btn, devaml yenilemelerle akp giden bir olay olarak grldnde, her toplumsal retim sreci, ayn zamanda, bir yeniden-retim srecidir.... Yatnlan sermayenin devresel art ya da srece katlan sermayenin devresel meyvesi olarak art-deer, sermayeden doan bir gelir biimini alr." (Buch I, Kap. XXI, s. 588, 589.)
Kari Marks 273 Kapital I

Sermaye A durumunda, 10 tane 5 haftalk devir dnemi vardr. Birinci devir dneminde 500 sterlinlik deien-sermaye yatrlmaktadr; yani haftada 100 sterlin emek-gcne evrilmekte, bylece ilk devir dneminin sonunda emek-gc iin 500 sterlin harcanmaktadr. Balangta yatnlan toplam sermayenin bir ksm olan bu 500 sterlin, artk sermaye olmaktan kmtr. Bu para, cret olarak denmitir. Emekiler de bu paray, geim aralar satn almak iin harcamlar, 500 sterlin deerinde geim aralar tketmilerdir. Bu deerde bir meta miktar bu nedenle yokedilmitir (emekinin, para vb. biiminde tasarruf edebilecei eyler de sermaye deildir). Emeki ynnden bu miktarda meta, kapitalist iin vazgeilmez bir ara olan emek-gcnun etkinliinin korunmas dnda, retken olmayan bir biimde tketilmitir. kinci olarak, bu 500 sterlin, gene de, kapitalist iin, ayn deere (ya da fiyata) sahip emek-gcne dntrlmtr. Emek-gc, kapitalist tarafndan emek-srecinde, retken biimde tketilmitir. 5 haftann sonunda, 1.000 sterlin deerinde bir rn yaratlmtr. Bunun yans, 500 sterlini, emekgcne yaplan denmede harcanan deien-sermayenin yeniden-retilmi deeridir, [sayfa 327] Dier yans, 500 sterlini, yeni retilmi art-deerdir. Ama 5 haftalk emek-gc, sermayenin bir ksmnn deien-sermaye haline evrildii deiim yoluyla, retken bir biimde olsa bile, gene de harcanm, tketilmitir. Dnk faal emek, bugnk faal emekle ayn deildir. Onun deeri art yaratt artdeer, imdi, emek-gcnden farkl bireyin, yani rnn deeri olarak vardr. Ama rn paraya evirmek suretiyle, emek-gcnn deerinin, yatrlan deien-sermayenin deerine eit olan ksm tekrar emek-gc ile deiilebilir ve bylece gene deien-sermaye olarak ilev yapabilir. Ayn iilere, yani ayn emek-gc tayclarna, yalnz yeniden-retilen ser-maye-deer tarafndan deil, tekrar para biimine evrilmi sermaye-deer tarafndan da, i salanyor olmasnn nemi yoktur. Kapitalistin, ikinci devir dneminde farkl iiler tutma olana vardr. Aslnda, bu nedenle, 5'er haftalk on devir dnemi srasnda cretlere ardarda 500 sterlin deil, 5.000 sterlinlik bir sermaye harcanmtr ve bu cretler emekiler tarafndan geim aralan satnalmak iin tekrar harcanacaktr. Bu ekilde yatnlm bulunan 5.000 sterlinlik sermaye tketilmi olacaktr. Var olmaktan kacaktr. te yandan, 500 deil, 5.000 sterlin deerinde emek-gc, ardarda retken srele birletirilmi olacak ve yalnz 5.000 sterlinlik kendi deerini yeniden-retmekle kalmayacak, bunun tesinde 5.000 sterlinlik bir art-deer de retecektir. kinci devir dnemi srasnda yatnlan 500 sterlinlik deien-sermaye, ilk devir dnemi srasnda yatrlm bulunan 500 sterlinlik ayn sermaye deildir. O sermaye, tketilmi, cretlere harcanmtr. Ama bunun yerini, ilk devir dneminde metalar biiminde retilen ve tekrar paraya evrilen yeni 500 sterlinlik yeni deien-sermaye doldurmutur. Bu 500 sterlinlik yeni para-sermaye, bu nedenle, ilk devir dneminde yeni retilmi
274 Kari Marks Kapital II

bulunan meta miktannn para-biimidir. zde tutarda bir parann, 500 sterlinin, yani art-deerden ayn olarak, kapitalistin tam ilk yatrd para-sermaye kadar bir miktarn, tekrar kapitalistin elinde bulunmas olgusu, onun, yeni retilmi bir sermaye ile i yapmakta olduunu gzden saklamaktadr. (Meta-sermayenin deerinin, sermayenin deimeyen ksmlarn yerine koyan dier elerine gelince, bunlann deerleri yeni retilmemitir, yalnzca bu deerin iinde varolduu biim deimitir.) nc devir dnemini alalm. Burada, nc kez yatrlan [sayfa 328] 500 sterlinlik sermayenin, eski

deil yeni retilmi bir sermaye olduu besbellidir, nk bu, birinci deil ikinci devir dnemine de retilen meta miktannn, yani bu meta miktannn, deeri, yatrlan deien-sermayeye eit olan ksmnn para-biimidir. lk devir dneminde retilen metalar satlmtr. Bu metalarn deerinin yatrlan sermayenin deien ksmnn deerine eit blm, ikinci devir dneminin yeni emek-gcne evrilmitir; bu da yeni bir meta miktan retmi ve bunlar da satlarak, deerlerinin bir ksm, nc devir dneminde yatrlan 500 sterlin sermayeyi oluturmutur. Ve on devir dnemi boyunca bu byle srp gider. Bunlar olurken, yeni retilen meta miktan (ki, bunlarn deeri de, deien-sermaye-nin yerini doldurduu kadanyla yeniden retilmitir ve, sermayenin deimeyen dner ksmnda olduu gibi yalnzca yeniden ortaya kmamaktadr), retim srecine durmadan yeni emek-gc katmak iin, her 5 haftada bir pazara srlmektedir. Demek oluyor ki, 500 sterlinlik yatrlm deien-sermayenin on-kat devri tarafndan baarlan ey, bu 500 sterlinlik sermayenin on kez retken bir biimde tketilebilmesi ya da 5 hafta dayanan bir deien-sermayenin 50 hafta kullanlabilmesi deildir. Aslnda 50 haftada on kez 500 sterlinlik deien-sermaye kullanlmtr ve 500 sterlinlik sermaye daima ancak 5 hafta dayanr ve bu 5 haftann sonunda yeni retilen 500 sterlinlik bir sermaye tarafndan yeri doldurulmaldr. Bu, ayn ekilde, sermaye A ve sermaye B iin de geerlidir. Ama bu noktada fark balamaktadr. Birinci 5 haftalk dnem sonunda, 500 sterlinlik bir deien-sermaye, hem B ve hem de A tarafndan yatnlm ve harcanmtr. Her iki sermaye de deerlerini emek-gcne evirmi ve bu emek-gc tarafndan yeni yaratlm olan rnn deerinin yatrlan 500 sterlinlik deien-sermayenin deerine eit ksm tarafndan bu sermayeler yerine konulmutur. B ve Ann her ikisi iin emek-gc, yalnz harcanan 500 sterlinlik deien-sermayenin deerini ayn miktarda bir deerle yerine koymakla kalmam, ayn zamanda, bizim varsaymmza gre ayn byklkte olan bir art-deer de eklemitir. Ama, B durumunda, yatrlan deien-sermayeyi yerine koyan ve ona bir art-deer ekleyen deer-rn retken ya da [sayfa 329] deien-sermaye olarak ilev yapabilecek biimde deildir. A durumunda ise bu
Kari Marks 275 Kapital I

biimdedir. Ve, ilk 5 hafta ile, onu izleyen her 5 haftada harcanan B'nin elindeki deien-sermaye, yl sonuna kadar (yeni retilen bir deer ve ona eklenen bir art-deerle yerine konduu halde), retken ya da deien-sermaye olarak tekrar ilev yapabilecei biim ierisinde deildir. Geri, deeri, yeni, bir deer tarafndan yerine konulmu, dolaysyla yenilenmitir, ama deerinin biimi (bu durumda, mutlak deer biimi, kendi para-biimi) yenilenmemitir. kinci 5 haftalk dnem iin (ve bylece, yln birbirini izleyen her 5 haftas iin) tpk birinci dnemde olduu gibi, gene bir baka 500 sterlinin elde bulunmas gerekir. Demek ki, kredi durumlan bir yana braklacak olursa, yl boyunca aslnda ancak yava yava harcanyor, emek-gcne evriliyor olmasna karn; yln banda, yatnlm gizil bir para-sermaye olarak 5.000 sterlinin hazr bulunmas gerekir. Ama, A durumunda, devre, yatnlan sermayenin devri, tamamland iin, ilk 5 haftann sonunda, yerine koyma deeri, zaten yeni emek-gcn 5 haftalk bir dnem iin harekete geirebilecek biimdedir - kendi zgn biiminde, para-biimindedir. Hem A ve hem de B durumunda, yeni emek-gc, ikinci 5 haftalk dnemde tketilmitir ve bu, emekgcnn karlnn denmesinde 500 sterlinlik yeni bir sermaye harcanmtr. Emekilerin ilk 500 sterlin ile denen geim aralan yok olmulardr; hi deilse bunlann deerleri kapitalistin elinden gitmitir. kinci 500 sterlin ile yeni emek-gc satn alnm, pazardan yeni geim aralar ekilmitir. Ksacas, harcanmakta olan eski deil, yeni bir 500 sterlinlik sermayedir. Ama, A durumunda, bu yeni 500 sterlinlik sermaye, daha nce harcanan 500 sterlinlik deerin yeni, retilen ikamesinin para-biimi olduu halde, B durumunda, bu ikame, deien-sermaye olarak ilev yapabilecek biimde deildir. Mevcuttur, ama, deien-sermaye biiminde deil. retim srecinin bir sonraki 5 haftada devam edebilmesi iin, 500 sterlinlik ek bir sermayenin bulunmas ve mutlaka para-biimde yatrlmas gereklidir. Demek oluyor ki, 50 hafta boyunca hem A ve hem de B, eit miktarda deien-sermaye harcamakta, eit miktarda emek-gc iin deme yapmakta ve tketmektedir. Ancak, B, bu emekgcnn sahip olduu 5.000 sterlinlik toplam [sayfa 330] deere eit bir yatnlm sermaye ile demede bulunmak zorunda olduu halde, A, bu emek-gcne, her 5 hafta iin yatnlan 500 sterlinlik sermaye iin her 5 haftada retilen ikame-deerin srekli yenilenen para-biimi ile ardarda demede bulunmaktadr. Her iki durumda da, burada, 5 hafta iin gerekli olandan fazla para-sermaye yatnlmamaktadr; yani, ilk 5 hafta iin yatrlm olandan, 500 sterlinden fazla para-sermaye yatnlmamaktadr. Bu 500 sterlin btn yl iin yetmektedir. Bu nedenle, emein smrlme derecesi ile, gerek art-deer oran ayn olduunda, A ile B'nin yllk (art-deer) oranlarnn, yl boyunca ayn miktarda emek-gcn harekete geirmek iin yatnlmas zorunlu bulunan deien para-sermayelerin byklkleri ile ters orantl
276 Kari Marks Kapital II

olmalar gerektii aktr.

5.000. SOOOI 500d S.OOOI Ama, 500d: 5.000d = 1 :10 = %100 : % 1.000. Buradaki fark, devir dnemlerindeki farktan, yani belli bir sre iin kullanlan deien-sermayenin ikame-deerinin yeniden sermaye olarak, dolaysyla yeni bir sermaye olarak ilev yapabilecei dnemlerdeki farktan ileri gelmektedir. Hem B ve hem de A durumunda, ayn dnemler boyunca kullanlan deien-sermaye iin, ayn deer ikamesi vardr. Ayn dnemlerde gene ayn miktarlarda art-deer eklenmesi vardr. Ama, B durumunda, her 5 haftada 500 sterlinlik bir deer yerine koyma ile 500 sterlinlik bir art-deer olduu halde, bu ikame-deer para-biiminde varolmad iin, yeni bir sermaye oluturmaz. A durumunda ise, eski sermaye-deer, bir yenisi ile yerine konulmakla kalmam, para-biim ierisinde yeni bir canllk kazanm, yani ilevini yerine getirebilecek yeni bir sermaye olarak yeri doldurulmutur. kame-deerin er ya da ge, paraya ve bylece deien-sermayenin yatnlmakta olduu biime evrilmesinin, art-deerin kendisinin retimi bakmndan bir nem tamad aktr. Bu retim, kullanlan deien-sermayenin bykl ile emein smrlme derecesine baldr. Ama bu durum, belirli miktarda emek-gcn yl boyunca harekete geirmek iin yatrlmas gerekli para-sermayenin miktarn deitirir ve bu nedenle de, yllk art-deer orann belirler, [sayfa 3311 III. TOPLUMSAL AIDAN DEEN-SERMAYENN DEVR Bu konuya bir an iin toplum asndan bakalm. Bir emekinin haftalk creti 1 sterlin, ign 10 saat olsun. A ve B durumlarnn her ikisinde de, bir yl boyunca 100 emeki altrlmakta (100 emeki iin haftada 100 sterlin, ya da 5 hafta iin 500 sterlin ya da 50 hafta iin 5.000 sterlin) ve her emeki, 6 gnlk bir haftada 60 saat almaktadr. Bylece 100 emeki haftada 6.000 saat, 50 haftada 300.000 saat almaktadr. Bu emek-gc A ile B'nin elinde bulunmaktadr ve bu yzden, toplum tarafndan baka bir ey iin harcanamaz. Bu kadaryla, toplumsal olarak, sorun, hem A ve hem de B iin ayndr. Ayrca: hem A ve hem de B durumlannda, her iki tarafn altrd 100 emeki, ylda 5.000 sterlinlik (ya da 200 emekinin hepsi iin 10.000 sterlinlik) bir cret almakta ve toplumdan bu miktarda geim arac ekmektedir. Buraya kadar sorun, A ve B durumlar iin toplumsal olarak ayndr. Her iki durumda da emekilere cretleri haftalk olarak dendii iin, bunlar geim aralarn toplumdan haftalk olarak ekmekte ve her hafta, dolama, bunlarn edeerlerini para olarak srmektedirler. Ne var ki, farkllk burada balamaktadr.
A: n =%L000; n B:

5.000. 500

., ...

Kari Marks

277 Kapital I

Birincisi. A emekisinin dolama srd para, B emekisinde olduu gibi, yalnzca kendi emekgcnn deerinin para-biimi (gerekte, zaten tamamlanm bulunan bir i iin deme arac) deildir; bu, iyerinin almasndan sonraki ikinci devir dneminden balamak zere, birinci devir dnemi srasnda yaratlan ve ikinci devir dnemi sresince emeinin karlnn dendii kendi deerinin (emek-gc ile art-deerin toplamna eit olan deerinin) para-biimidir. B emekisinde bu byle deildir. Bu emekiyi ilgilendirdii kadaryla, para, burada, gerekten de, kendisi tarafndan zaten yaplm olan bir i iin bir deme aracdr, ama bu iin karl, kendi retmi olduu ve paraya evrilmi bulunan deerle (yani emein kendisinin retmi olduu deerin para-biimi ile) denmemektedir. B emekisine bir nceki ylda kendisi tarafndan retilen ve paraya evrilen deerle deme yapld ikinci yln bana kadar, bu, mmkn deildir. Sermayenin devir dnemi ne kadar ksa olursa -bu nedenle, yl boyunca yeniden-retildii aralklar ne kadar ksa olursa- [sayfa 332] kapitalistin balangta para-biimde yatrd sermayenin deien ksmnn, emeki tarafndan, bu deien-sermayenin yerine konulmas iin yaratlan deerin (ayrca art-deeri de ieren) para-biime dnmesi o kadar hzl olur; kapitalistin, kendi fonundan para yatrmas gereken sre o kadar ksa olur ve genel olarak, yatrd sermaye, veri olan retim leine oranla o kadar kk olur; ve bir veri olan art-deer oran ile yl boyunca elde ettii art-deer miktan, nispi olarak o kadar byk olur, nk emekinin yaratt deerin para-biimi ile o kadar ok sk aralklarla emeki satn alabilir, ve bu emekinin emeini o kadar ok sk aralklarla tekrar harekete geirebilir. Eer retimin lei belli ise, yatrlan deien para-sermayenin (ve genel olarak dner sermayenin) mutlak bykl, yllk art-deer oran artt halde, devir dnemindeki azalma ile orantl olarak azalr. Eer yatrlan sermayenin bykl belli ise retim lei byr; dolaysyla, eer art-deer oran belli ise, bir devir dneminde yaratlan art-deerin mutlak miktan da, yllk art-deer orannda, yeniden-retim dnemlerindeki ksalmann getirdii ykselme ile birlikte ayn ekilde byr. Yukardaki incelemelerden genel olarak u sonu kar ki, ayn miktar retken dner sermayeyi ve smrlme derecesi ayn olan ayn miktarda emei harekete geirmek iin, devir dnemlerindeki farkl uzunluklar, yatnlacak para-sermayenin, ok farkl miktarlarda olmasn zorunlu klar. kincisi -ve bu birinci farkllkla bantldr-, A ve B emekileri, satn aldklar geim aralannn

karln, dolam aracna evrilmi olarak ellerine geen deien-sermaye ile derler. Szgelimi, pazardan yalnz buday ekmekle kalmazlar, ayn zamanda, onu, para olarak bir edeerle yerine koyarlar. Ama B emekisinin pazardan ektii geim aralarnn karl iin demede bulunduu para, A emekisinde ol278 Kari Marks Kapital II

duu gibi, yl boyunca rettii ve pazara srd bir deerin para-biimi olmadna gre, geim aralarnn satcsna, bu satcnn, A durumunda olduu gibi, sattan elde edecei haslatla, satn alabilecei metalar deil -bu metalar retim aralar ya da geim aralan olabilirler-, para salar. Demek oluyor ki, pazardan emek-gc ekiliyor, bu emek-gc iin geim aralar, B iinde kullanlan emek aletleri biiminde sabit sermaye, retim maddeleri [sayfa 333] de ekiliyor ve bunlarn yerine konmak zere para olarak, bir edeer pazara srlm oluyor; ne var ki, pazardan ekilen retken sermayenin maddi elerini yerine koymak zere pazara yl boyunca herhangi bir rn srlmyor. Eer toplumu kapitalist deil komnist bir toplum olarak dnrsek, her eyden nce, ortada ne parasermaye diye bir ey olacak, ne de bundan ileri gelen alverileri rten sahtelik. O zaman sorun, toplumun gereksinmelerini nceden hesap etmekten, toplam yllk retimden, emek, retim aralan ve geim aralar ektikleri halde, herhangi bir retim ya da geim arac salamadklar gibi, uzun bir sre, bir yl ya da daha uzun bir sre, herhangi yararl bir etkide yaratmayan rnein demiryollar yapm gibi, i kollanna zarar vermeksizin, toplumun ne kadar emek, retim arac ve geim arac yatrabileceini nceden hesap etmekten ibaret olacaktr. Toplumsal nedenin ne var ki, toplumsal anlayn kendisini her zaman ancak post festum ortaya koyduu kapitalist toplumda byk alkantlar yer alabilir ve srekli olarak almaldr da. Bir yandan para-piyasas zerinde bask yaratlrken, te yandan da rahat bir para-piyasas bu gibi giriimleri kitle halinde tevik eder ve bylece para-piyasas zerinde daha sonradan baskya yolaan durumlar yaratm olur. Para-piyasas zerine de bask yaratlmtr, nk byk para-sermaye yatnmlan burada daima uzun zaman dnemleri iin gereklidir. Ve bu, sanayicilerin ve tccarlarn, kendi ilerini yrtebilmek iin gerekli olan parasermayeyi, speklatif demiryolu projelerine vb. yatrmalan, ve bunu da para-piya-sasndan bor alarak gerekletirmeleri olgusuna karn byledir. te yandan toplumun mevcut retken sermayesi zerinde bask yaratlr. retken sermayenin eleri srekli olarak pazardan ekildii ve ancak bunlann yerine para olarak bir edeer pazara srld iin, kendisi herhangi bir arz esi olmad halde, etkin bir talep ortaya kar. Bunun sonucu, retken malzemelerin fyatlannda olduu gibi geim aralarnn fyatlannda da bir art olur. Buna, bir de, borsa oyunlannn olaan bir durum almas ve byk lekli sermaye transferlerini eklemek gerekir. Bir yn speklatr, mteahhit, mhendis, avukat vb. zengin olur. Bunlar pazarlardaki tketim mallar zerinde gl bir talep yaratr, ayn zamanda da cretler ykselir. Yiyecek maddeleri bakmndan, tanm da kamlanr. Ne var ki, bu yiyecek [sayfa 334] maddeleri bir ylda hemen artramayaca iin, bunlann ithalat byr, tpk genel olarak (kahve, eker, arap, vb. gibi) yabanc lkelerden getirtilen yiyecek maddeleri ile lks mallarda olduu gibi. thalat iinin bu dalndaki ar ithalaKarl Marks 279 Kapital I

tn ve speklasyonun nedeni budur. Bu arada, retimin hzla geniletilebilecei sanayi dallarnda (asl sanayi, madencilik vb.) ykselen fiyatlar, ok gemeden kntye urayacak ani genilemelere yolaar. Emek-pazarnda da ayn etki yaratlr; ok sayda gizil nispi fazla nfus ve halen almakta olan emekiler de bu yeni ikollarna ekilirler. Genellikle demiryollar gibi byk boyutlu giriimler, emekpazarn-dan, yalnzca gl delikanllara gereksinme duyulan, tarm vb. gibi ikollanndan gelebilecek belirli miktarda bir emek-gcn ekerler. Bu durum, bu yeni giriimler, yerlemi ikollar halini aldktan ve rnein, demiryolu yapmnn leinin geici olarak ortalamann zerine ykselmesi halinde olduu gibi, bunlar iin gerekli, gebe bir ii-snf olutuktan sonra bile devam edebilir. cretleri dk dzeyde tutan yedek emeki ordusundan bir ksm emilir. Emek-pazarnn o zamana kadar iyi bir ie sahip kesimlerinde bile, genel bir cret ykselmesi grlr. Bu durum, kanlmaz k yedek emek ordusunu tekrar serbest brakana ve cretler bir kez daha asgari dzeye ve bunun da altna dene kadar devam eder.32 Devir dneminin uzunluu, uzun ya da ksa, asl alma dnemine, yani rnn pazarlanmaya hazr hale getirilmesi iin gerekli dneme bal olmas nedeniyle, bu, eitli sermaye yatnmlanna zg, mevcut maddi retim koullanna dayanr. Tarmda, bunlar, retimin doal koullarnn niteliini daha ok kazanrlar, sanayide ve madencilik sanayiinin byk bir ksmnda, retim srecinin kendisinin gsterdii toplumsal gelimeyle farkllk gsterirler, [sayfa 335] alma dneminin uzunluu, arzn byklne (rnn genellikle metalar olarak pazara srld nicel hacime) bal olduuna gre, dzenli bir nitelie sahiptir. Ama bu dzenliliin maddi temeli, retimin leindedir ve bu nedenle, ancak tek bana incelendii zaman raslan-sal olur. Son olarak, devir dneminin uzunluu, dolam dneminin uzunluuna bal olduuna gre, ksmen, durmadan deien pazar koullanna, sat kolaylnn az ya da ok oluuna ve bunun sonucu olarak ortaya kan rnn bir ksmnn daha yakn ya da daha uzak pazarlarda satlmas zorunluluuna

dayanr. Genel olarak, talep hacminden ayn olarak, fiyat hareketleri burada byk nem tar, nk bir yandan retim devam ettii halde, fiyatlar derken, satlar bile bile snrlanr; tersine,
1321

Elyazmasnda, buraya, ilerde geniletilmek zere u not konulmutur: "Kapitalist retim tarzndaki eliki: meta alclar olarak emekiler, pazar iin nemlidir. Ama kendi metalarnn -emek-gcnn- satclar olarak, kapitalist toplum bunlar asgari fiyatta tutma eilimindedir. "Baka bir eliki daha: kapitalist retimin btn gcn harcad dnemler her zaman ar-retim dnemleri olmaktadr, nk retim potansiyelleri, hi bir zaman, daha fazla deerin yalnz retilmekle kalmayp ayn zamanda gerekleebilecei lde kullanlamaz; ama metalarn sat, meta-sermayenin ve dolaysyla art-deerin gereklemesi, yalnz, genellikle toplumun tketim gereksinmeleri ile deil, ayn zamanda, byk ounluu daima yoksul olan ve daima da yoksul kalmas gereken bir toplumun tketim gereksinmeleri ile de snrldr. Ne var ki, bu konu bunu izleyen ksmla ilgilidir."
280 Kari Marks Kapital II

fiyatlar ykselirken ya da satlar pein yaplrken, retimle satlar birbirine ayak uydurur. Ama, retim yerinin, pazardan olan uzakln gerek maddi temel olarak dnmemiz gerekir. rnein, ngiliz pamuklular ya da pamuk iplikleri Hindistan'a satlr. hracatnn, ngiliz pamuklu imalatsna kendisinin deme yaptn dnelim (ihracat, bunu, ancak, para-piyasas glyse isteyerek yapar. Ama eer fabrikatrn kendisi, para-sermayesini baz kredi anlamalar ile yerine koyuyorsa, iler o kadar iyi deildir). hracat, pamuklu mallann, yatrd sermaye kendisine iade edildii Hindistan pazarlarnda daha sonra satar. Bu iadeye kadar durum, retim srecinin belli bir lekte srdrlmesi iin, alma dneminin uzunluunun yeni para-sermaye yatnmn gerektirdii durumlarda olduu gibi ayn yolu izler. Fabrikatrn emekilerine deme yapt ve dner sermayesinin dier elerini yeniledii para-sermaye, rettii ipliin para-biimi deildir. pliinin deeri ngiltere'ye para ya da rn biiminde dnene kadar durum bu olamaz. nceki gibi ek parasermayedir. Aradaki tek fark, bunun, fabrikatr yerine tccar tarafndan yatrlm olmasdr ve o da bunu pekala kredi ilemleri yoluyla elde etmi olabilir. Ayn ekilde, bu para pazara srlmeden nce, ya da bununla birlikte, bu parayla satn alnabilecek ve retken ya da bireysel tketim alanna girebilecek hi bir ek rn ngiliz pazarna konulmamtr. Eer bu durum, olduka uzun bir zaman, olduka byk bir lekte srecek olursa, daha nce sz edilen alma dneminin uzatlmasndaki ayn etkiyi yaratr, [sayfa 336] imdi bu iplik Hindistan'da tekrar kredi ile satlabilir. Bu kredi ile Hindistan'da rnler satn alnr ve ngiltere'ye mukabil sevkiyat ya da bu miktar iin ekilen polie olarak gnderilir. Eer bu durum uzayacak olursa, Hindistan para-piyasas bask altna girer ve ngiltere zerindeki yansmas burada bir bunalm yaratabilir. Bu bunalm da, Hindistan'a yaplan kle altn ihrac ile bantl bile olsa, Hindistan bankalanndan kredi alm bulunan ngiliz frmalan ile bunlann Hindistan'daki ubelerinin iflas sonucu bu lkede yeni bir bunalm yaratr. Bylece, ticaret dengesinin lehte olduu pazarda olduu gibi, aleyhte olduu pazarda da ayn zamanda bir bunalm meydana gelir. Bu olay daha da karmak olabilir. rnein, diyelim ki, ngiltere, Hindistan'a kle gm gndermi olsun, ama Hindistan'n ngiliz alacakllar bu lkedeki alacaklarn hzla tahsil ediyor olsunlar, bu durumda Hindistan hemen bu kle gmleri ngiltere'ye geri gndermek zorunda kalacaktr. Hindistan'a yaplan ihracat ile Hindistan'dan yaplan ithalat, ithalatn hacmi (pamuk ktl, vb. gibi zel durumlar hari), ihracatn hacmi ile belirlendii ve tevik edildii halde, birbirlerini aa yukar dengelemeleri mmkndr. ngiltere ile Hindistan arasndaki ticaret dengesi eit gibi grnebilir ya da her iki yne doru da hafif dalgalanmalar gsterebilir. Ama ngiltere'de bunalm patlak verir vermez, Hindistan'da satlmayan ketenli mallar ylr (yani meta-sermayeden para-sermayeye
Kari Marks 281 Kapital I

evrilmeyen mallar birikir - ve bu lde bir an-retim grlr) ve te yandan da ngiltere'de satlmayan Hint mallan depolar doldurduu gibi, bir de satlan ve tketilen mallann byk bir ksmnn da bedeli henz denmemitir. Demek oluyor ki, para-piyasasnda bir bunalm gibi grnen ey, aslnda, bizzat retim ve yeniden-retim srecindeki anormal koullarn bir ifadesidir. ncs. Kullanlan dner sermayenin (deimeyen ve deien) kendisini ilgilendirdii kadaryla, devir dneminin uzunluu, alma dneminden ileri geldii iin, u farkll yaratr: Bir yl boyunca birka devir yaplmas halinde, deien ya da deimeyen dner sermayenin bir esi, rnein kmr retiminde, hazr elbisecilikte vb. olduu gibi, kendi rn aracl ile salanabilir. Dier hallerde bu, hi deilse ayn yl ierisinde Olamaz, [sayfa 337]
282
Kari Marks Kapital II

ONYEDNC BLM ARTI-DEERN DOLAIMI DEVR dnemindeki bir farkn, ylda retilen art-deer kitlesi ayn olsa bile, yllk art-deer orannda bir farka neden olduunu grm bulunuyoruz. Ama, aynca, art-deer oran ayn kald halde, art-deerin ser-mayeletirilmesinde, birikimde, ve bir yl esnasnda retilen art-deer miktannda zorunlu farkllklar vardr. Balangta gryoruz ki, sermaye A (bundan nceki blmdeki rnekte) dnemsel bir gelir akna sahiptir, yle ki, ii balatan devir dnemi dnda, yl ierisindeki kendi tketimini, kendi art-deer retiminden karlar ve bunu, kendi fonlanndan yatnmlarla kapatmak zorunda deildir. Oysa B

durumunda, kapatmak zorundadr. B de, ayn zaman aralklar ile, A kadar art-deer retmekle birlikte, bu art-deer gerekletirilmedii iin, ne retken ne de bireysel biimde tketilememekte-dir. Bireysel tketimi ilgilendirdii kadanyla, bu art-deer beklenmektedir. Bu ama iin fonlann yatnlmas gereklidir. retken sermayenin snflandrlmas g bir ksm, yani [sayfa 338]
Kari Marks 283 Kapital I

sabit sermayenin onarm ve bakm iin gerekli eksermaye, imdi ayn ekilde yeni bir k altnda grlmektedir. A durumunda, sermayenin bu ksm, retimin balangcnda -btnyle ya da ou ksmyatramamtr. Hazr bulunmasna ya da hatta varolmasna bile gerek yoktur. Bu, art-deerin dorudan sermayeye evrilmesiyle, yani dorudan sermaye olarak kullanlmasyla, iin kendisinden gelir. Art-deerin, yl ierisinde yalnz dnemsel olarak yaratlmakla kalmayp ayn zamanda gerekleen bir ksm, onanm vb. iin ortaya kan masraflar karlayabilir. i kendi ilk lei ile yrtmek iin gerekli sermayenin bir ksm, bylece iin kendisi tarafndan, art-deerin bir ksm sermayeletirilerek, i esnasnda retilir. Bu, B sermayesi iin olanakszdr. Sermayenin bu szkonusu edilen ksmnn, bu durumda, balangta yatrlan sermayenin bir ksmn oluturmas gerekmektedir. Her iki durumda da bu ksm, kapitalistlerin defterlerinde, yatnlan sermaye olarak boy gsterir; ve aslnda, bizim varsaymmza gre bu, ii belirli bir lek zerinde yrtmek iin gerekli retken sermayenin bir ksmn oluturduu iin dorudur da. Ama btn fark, bunun hangi fonlardan yatnlddr. B durumunda, ilk yatnlacak ya da hazr bulundurulan sermayenin gerekten bir ksmdr. Oysa A durumunda, sermaye olarak kullanlan art-deerin bir ksmdr. Bu son durum, yalnz biriken sermayenin deil, ilk yatnlan sermayenin bir ksmnn da, pekala sermayeletirilen art-deer olabileceini gstermektedir. Kredi sistemindeki gelime iin iine karr kanmaz, ilk yatnlan sermaye ile sermayeletirilen artdeer arasndaki bant daha da karmak duruma gelmektedir. rnein, bu ama iin, iin hemen balangcnda kendisine ait yeter sermayeye sahip olmayan A, banker C'den, ie balamak ya da yl boyunca iini srdrmek iin bir miktar retken sermaye bor alr. Banker C, ona, ancak, kapitalist D, E, F'nin vb. kendisine yatrdklar art-deerden oluan bir miktar paray bor olarak verir. A'y ilgilendirdii kadaryla ortada henz birikmi sermaye sorunu diye bir ey yoktur. Ama D, E, F vb. bakmdan A, gerekte, kendilerinin ele geirdikleri art-deeri sermayeletiren bir unsurdan baka bir ey deildir. Birikimin, art-deerin sermayeye evrilmesinin, -aslnda bu genileme, ister eskisine yeni fabrikalarn eklenmesi biiminde [sayfa 339] genileme eklinde ister mevcut alma leinin geniletilmesiyle younlama eklinde ifade edilsin- gitgide artan boyutlarda bir yeniden-retim sreci olduunu grm bulunuyoruz (Buch I, Kap. XXII). retim leinin geniletilmesi kk ksmlar halinde olabilir; art-deerin bir ksm, ya kullanlmakta olan emein retkenlik gcn artrmak ya da ayn zamanda emein daha youn bir biimde smrlmesini salayan gelimeler iin kullanlr. Ya da, ignnn yasal olarak snrlandrlmad yerlerde, ek bir dner sermaye (retim maddeleri ve cretler olarak) harcanmas, gnlk kullanlma sresi bylece uzatlr284 Kari Marks Kapital II

ken, devir dnemi, buna uygun olarak ksaltlan sabit sermayeye bir genileme olmakszn, retimin leini artrmaya yeter. Ya da sermayele-tirilen art-deer, uygun pazar koullar altnda, ilk yatnlan sermayenin yeterli olamayaca ilemlere, hammaddelerdeki speklasyona yolaar. Bununla birlikte, daha byk devir dnemleri saysnn, kendisiyle birlikte, yl boyunca, art-deerin daha sk gerekletirilmesini getirdii durumlarda, ne ignnde bir uzamaya, ve ne de ayrntlarda bir gelimeye gereksinme duyulmayan dnemlerin olaca da aktr; te yandan, ksmen tm giriimde, sz gelii binalarda bir genileme ile, ksmen de tanmda ekilen blgelerin artnlmasyla, iin btnnde nispi bir genileme, ancak belirli dar snrlar ierisinde olabilir ve aynca, ancak birka yllk art-deer birikiminin salayabilecei hacimde bir ek sermayeyi de gerektirir. Gerek bir birikim ya da art-deerin retken sermayeye evril-mesiyle (ve buna tekabl eden, genilemi lekte bir yeniden-retim ile) birlikte, demek ki, bir para birikimi oluyor ve art-deerin bir ksm, daha sonralar, ancak belirli bir hacime ulat zaman ek bir faal sermaye ilevini grerek gizil para-sermaye biiminde bir para birikimi vardr. Bireysel kapitalist asndan durum ite byle grnr. Ama kapitalist retimin gelimesiyle birlikte, kredi sistemi de geliir. Kapitalistin henz kendi iinde kullanamad para-sermayeyi, kendi kullanm iin ona faiz deyen dier kapitalistler kullanr. Bu sermaye, ona, belirli bir anlamda, retken sermayeden farkl bir tr sermaye, para-sermaye olarak hizmet eder. Ama [sayfa 340] sermaye olarak bir bakasnn elinde hizmet eder. Art-deerin daha sk gereklemesiyle ve retildii lekteki artla birlikte, sermaye olarak para-piyasasna srlen ve -hi deilse byk bir ksm- genileyen retim tarafndan ekilen yeni para-sermaye ya da para orannda bir art vardr.

Ek gizil para-sermayenin temsil edilebilecei en yaln biim para-ymadr. Bu para-yma deerli madenler retken lkeler ile yaplan deiimle dolaysz ya da dolayl olarak salanan ek altn ya da gm olabilir. Ve ancak bu ekilde, bir lkede ylan para, mutlak olarak byr. Buna karlk, bu para-ymann lke iersinde dolamdan ekilmi ve bireysel kapitalistlerin elinde yma biimi alm paradan baka bir ey olmad durumlar olabilir - ve ou durumda da byledir. Ayrca, bu gizil parasermaye, yalnzca itibari deerlerden -bu noktada kredi-parasn hala dikkate almyoruz- ya da yalnzca, kapitalistin, yasal belgeler ile nc kiilere kar (tasarruf) haklarndan ibaret olabilir. Btn bu durumlarda, bu ek para-sermayenin varlk biimi ne olursa olsun, in spe* sermaye olduu srece, kapitalistin, gelecekteki yllk ek toplumsal retimle ilgili ek ve kaytl yasal tasarruf haklanndan baka bir ey deildir.
* Gelecekte olan, gelen, -f.
Kari Marks 285 Kapital I

"Gerek birikmi servetin kitlesi, byklk olarak ... uygarlk dzeyi ne olursa olsun ayn toplumun retim gleriyle ve hatta bu toplumun birka yllk da olsa fiili tketimiyle kyaslandnda, o denli nemsizdir ki, yasakoyucular ile ekonomi politikilerin asl dikkatleri, imdiye dein olduu gibi, gze arpan servet birikimleri yerine, 'retken glere', ve bunlann gelecekteki serbest gelimelerine yneltilmelidir. Birikmi servet denilen eyin ok byk bir ksm yalnzca nominal olup, gerek eylerden, gemilerden, evlerden, pamuktan, toprak zerindeki iyiletirmelerden deil, toplumun gelecekteki yllk retken gleri zerinde, gvensizliin areleri ya da kurumlan tarafndan yaratlan ve devam ettirilen taleplerinden ibarettir.... Toplumun gelecekteki retken gleri tarafndan yaratlacak olan servetin sahipleri iin salt bir elkoyma arac olarak bu tr mallann kullanm (fiziksel eylerin ya da fiili zenginliin birikimi), dalmn biricik doal yasas olarak, kuvvet uygulamakszn, bunlan giderek bundan yoksun brakacak, ya da ortaklaa emek kullanlrsa birka yl ierisinde onlar yoksun brakacaktr." (William Thompson, [sayfa 34i] An Inuiry into the Principles of the Distributionol Wealth, London 1850, s. 453. Bu kitap ilk kez 1824'te yaynlanmtr.) "Toplumun fiili birikimlerinin gerek boyutlar ve gerek etkileri bakmndan ne kadar da kk bir orann insann retken glerine ve hatta bir tek kuan yalnzca birka yllk olaan tketimine gittii zerinde az kimse dnmekte, ou hatta aklndan bile geirmemektedir. Bunun nedeni ak, ama etkisi, ok zararldr. Yllk olarak tketilen servet, tketimi ile birlikte yok olarak, yalnzca bir an iin grlr ve yalnzca yararlanld, kullanld zamann dnda bir etki yaratmaz. Ama eyalara, makinelere, yaplara, zenginliin ancak yava yava tketilebi-len blmne gelince, onlar, karmzda, ocukluumuzdan yallmza kadar insan abasnn dayankl antlan olarak durur. Topran ve zerinde allan malzemenin, kullanlan gerelerin, alrken iinde barnlan evlerin, ulusal servetin, bu sabit, kalc ya da yava yava tketilen blmnn sahiplii yoluyla, bu mallar ellerinde bulunduranlar, bu emein yinelenen rnlerine ok az bir blmn tam olsalar bile, toplumun gerekten de etkin btn retken emekilerinin, yllk retken glerinden kendi karlarna yararlanmak iin, bunlara kumanda ederler. Byk-Britanya ve rlanda'nn nfusu 20 milyondur; erkek, kadn ve ocuklar dahil, kii bana ortalama tketim, ylda 20 sterlin dolaylannda bulunur; bu da, toplam, ylda tketilen emek rn olarak, yaklak 400 milyon sterlinlik bir servet eder. Bu lkelerin birikmi sermaye toplam tutar, 1.200 milyonu ya da topluluun yllk emeinin katn gemedii hesap edilmektedir; ya da eit olarak paylalrsa, kii bana 60 sterlin sermaye demektir. Bizi burada asl ilgilendiren, bu hesaplanan tutarn mutlak doru miktarndan ok, orandr. Bu toplam sermayenin faizi, btn nfusu, gncel yaam biimi ile, yln iki ay ka- dar bir sre beslemek iin yeter, ve birikmi sermayenin tm (eer al- c bulunsayd) bu
286 Kari Marks Kapital II

nfusu almakszn tam yl yaatabilirdi! Ama sonra, ne evleri, ne giyecekleri, ne yiyecekleri olduundan, insanlann alktan lmek ya da onlar yl boyunca yaatm bulunan kimselerin kleleri olmaktan baka bir yapacaklar kalmazd. yln salkl bir kuan yaam iin, diyelim krk yl iin oran ne ise, fiili zenginliin b- ykl ve nemi, hatta en zengin topluluun birikmi sermayesinin de, yalnzca bir tek kuan retken gcne oran odur; kald ki, bu kuan akllca [sayfa 342] bir eit gvenlik dzenlemeleri ile, zellikle elbirlii halinde alarak retebilecei eylerden deil, ama gerekten, mutlak bir biimde, eksik ve cesaret kinci gvensizlik dzenlemeleri, ile rettii eylerden sze-diyoruz!... Bugnk zora dayanan dalm ierisinde kt-lkler, cinayetler ve gvensizlik aclarnn btn iren mekanizmasn elde tutmak ve bunu srdrmek (ya da, daha dorusu yllk emek rnleri zerinde, sermaye aracyla kazanlm bu denetimi yrtmek) iin ... grnte gl bu mevcut sermaye yn sonsuza dek varolmann yolunu aramtr. Karlanmas zorunlu gereksinmeler karlanmadka hibir ey biriktiri-lemediine gre, ve insan eiliminin byk ak, zevk ynne doru olduuna gre, toplumun fiili servetinin, herhangi belli bir anda ancak ok nemsiz bir miktan birikebilir. Ba sonu olmayan bir retim-tke-tim evrimidir bu. Bu ok byk yllk retim ve tketim kitlesinin miktan iinde, bir avu fiili birikim kolay kolay elden karlamazd; ve gene de, esas olarak dikkati zerine eken retken g ynndan ok, ite bu bir avu birikimdir. Ama bu bir avu birikim,

pek az kimse tarafndan kaplmtr ve kendi hemcinslerinin byk ounluunun emeinin srekli olarak yllk rnlerini kendi yararlarna dntrenin arac haline getirilmitir; bylece bu pek az kimsenin dn-cesine gre byle bir aracn nemi son derece byktr. ... Bu lkelerin emeklerinin yllk rnlerinin, kamu ykmllkleri ad altnda, hemen hemen te-birlik bir blm, reticilerin ellerinden alnmtr ve bunun edeerini, yani reticiler iin hi de doyurucu olmayan bir edeeri vermeyen kimseler tarafndan retken olmayan bir biimde tketilmektedir.... Biriken servetlere, hele bunlar bir avu insann elinde toplandnda, sradan gz bunun karsnda aknla urar. Her yl, retilen ve tketilen servetler, gl bir rman sonsuz ve saysz dalgalan gibi birbiri ardndan gelir ve unutulmu tketim okyanusunda yitip giderler . Ve bu sonsuz tketim, bundan tr, gene de btn zevkleri ve hatta tm insansoyunun varoluunu egemenlii altnda bulundurmaktan geri kalmaz. Dnceyi, her eyden nce, ite bu yllk rnn nicelik ve dalmna uygulamak gerekirdi. Fiili birikim, tmyle ikincil bir nem tar, ve o, bu nemi, hemen tamamen yllk rnn dalm zerinde yapt etkiye borludur. ... Fiili birikim, ve dalm burada [Thompson'n yaptlarnda], hep retken gce oranla ve ona baml olarak gznnde tutulmulardr. [sayfa 343] Hemen tm br sistemlerde, retken g birikime ve varolan dalm biiminin srdrlmesine oranla ve bunlara baml olarak gKarl Marks 287 Kapital I

znnde tutulmutur. Bu fiili dalmn korunmasyla kyaslandnda, tm insan soyunun durmadan yenilenen sefaleti ya da mutluluu zerinde durulmaya bile demez kabul edilmitir. Zorun, aldatmacann, raslantnn sonularn sonsuzlatrmak, ite gvenlik denilen ey bu; insan soyunun tm retken gleri, ite bu aldatc gvenliin korunmas iin acmaszca kurban edilmilerdir." (Ibid., s. 440-43.) Yeniden-retim iin, sabit lekteki yeniden-retime bile zarar veren kanklklar dnda, ancak iki normal durum szkonusudur. Ya, basit lekte bir yeniden-retim vardr. Ya da, art-deerin sermayeletirilmesi, birikim vardr. I. BAST YENDEN-RETM Basit yeniden-retim halinde, bir ylda retilen ve gerekletirilen art-deer, ya da yl boyunca birka devir szkonusu ise dnemsel olarak retilen ve gerekletirilen art-deer, bireysel olarak, yani sahibi kapitalist tarafndan retken olmayan bir biimde tketilir. "rnn deerinin, ksmen art-deerden, ksmen de deerin, rnde yeniden-retilen deien-sermaye ile rnde tketilen deimeyen-sermayenin toplam tarafndan oluturulan ksmndan ibaret olmas, meta-sermaye olarak srekli dolama giren ve, retken ya da bireysel biimde tketilmek, yani retim ya da tketim arac olarak hizmet etmek zere gene srekli dolamdan ekilen toplam rnn, ne miktannda ve ne de deerinde herhangi bir deiiklik yapmaz. Dei-meyen-sermaye bir yana braklrsa, emekiler ile kapitalistler arasndaki yllk rn blm bundan etkilenmi olur. Basit yeniden-retim varsaylsa bile, bu nedenle, art-deerin bir ksmnn, rn deil, daima para biiminde bulunmas gerekir, nk, aksi halde, tketim amalar iin paradan rnlere evrilemezdi. Art-deerin, kendi ilk meta-biiminden bu paraya evrilmesinin burada biraz daha incelenmesi zorunludur. Konuyu yalnlatrmak iin, sorunu en yaln biimiyle ele alacaz, yani [sayfa 344] salt madeni parann, gerek bir edeer olan parann dolamn ngreceiz. Metalann basit dolam yasalar gereince (Buch I, Kap. IH'te gelitirilmiti), bir lkedeki madeni para kitlesi, yalnz metalar dolatrmaya deil, ayn zamanda, ksmen dolamn hzndaki dalgalanmalardan, ksmen metalarn fiyatlanndaki bir deimeden ve ksmen de parann deme ve dolam arac olarak ilevlerindeki eitli ve deien oranlardan ileri gelen dolam dalgalanmalann da karlamaya yeterli olmak zorundadr. Mevcut para miktarnn, ylan ve dolamda bulunan paraya blnmesindeki oran srekli deimekle birlikte, toplam para mik288 Kari Marks Kapital II

tan, daima, ylan para ile dolaan parann toplamna eittir. Bu para miktar (bu deerli maden miktar), toplumun giderek biriktirdii yl-parasdr. Bu biriken parann bir ksm, anma ve ypranma ile tkendii iin, tpk dier rnler gibi her yl yerine konmas gerekir. Bu, gerekte, belli bir lkenin yllk rnnn bir ksmnn, altn ve gm reten lkelerin rn ile, dorudan, ya da dolayl deiimi ile olur. Bununla birlikte, bu ilemin uluslararas nitelii, onun izledii basit yolu gzlerden saklar. Sorunu en yaln ve en ak ifadesine indirgemek iin, altn ve gm retiminin ayn lkede yapldn, bu nedenle de, altn ve gm retiminin her lkede toplam toplumsal rnn bir ksmn oluturduunu varsaymak gerekir. Lks mallar iin retilen altn ve gmten baka, bu lkelerin yllk asgari retimlerinin, parann dolamndan ileri gelen yllk madeni para anmalanna eit olmas gereklidir. stelik, yllk retilen ve dolamda bulunan metalann miktarlarnn deer toplamnda art olursa, dolamdaki metalann deerlerinin toplam ve bunlarn dolam iin gerekli para miktarndaki art (ve buna tekabl eden para-yma oluumu), daha byk bir hzdaki para dolamyla ve bir deme arac olarak parann geni kapsaml bir biimde ilev yapmas ile, yani fiili para ie kan-tnlmakszn, alm ve satmlann karlkl daha byk lde dengelen-mesiyle telafi edilmedii srece, yllk altn ve gm retimi de ayn

ekilde artnlmaldr. Toplumsal emek-gc ile toplumsal retim aralannn bir ksmnn bu yzden her yl altn ve gm retiminde harcanmas zorunludur, [sayfa 345] Altn ve gm retimi ile uraan ve bizim basit yeniden-retim varsaymmza gre, retimlerini ancak yllk ortalama anma ve ypranma ve bunun gerektirdii yllk ortalama altn ve gm tketimi snrlan ierisinde yrten kapitalistler -varsaymmza gre, sermayeletirmek-sizin, yllk olarak tkettikleri- art-deerlerini, para-biiminde, dier retim kollannda olduu gibi, rnn evrilmi biimi olmayan doal biimi ierisinde, dorudan dolama sokarlar. Ayrca -deien-sermayenin yatnld para-biimi olan- cretler ynnden, bunlar da, gene rnn sat ile, paraya evrilmesi ile deil, doal biimi daha balangta para biiminde olan rnn kendisi ile yerine konur. Son olarak, ayn ey, deerli madenler rnnn, yl boyunca tketilen, hem deimeyen dner ve hem de deimeyen sabit sermayeden oluan ve devresel olarak tketilen deimeyen-sermayenin deerine eit ksm iin de geerlidir. Deerli madenlerin retimine yatrlan sermayenin devresini ya da devrini nce P-M ... R ... P' biimi iersinde ele alalm. P-M hareketinde, M, yalnz emek-gc ile retim aralarn deil, ayn zamanda, deerinin ancak bir ksm R'de tketilen sabit sermayeyi de ierdii iin, P'
Kari Marks 289 Kapital I

'nn, rnn, cretlere yatrlan deien-sermaye art retim aralanna yatnlan dner sabit sermaye art deerin anan sabit sermayeye edeer ksm art art- deere eit bir miktar para olduu aktr. Eer bu miktar daha kk olsayd, altnn genel deeri, ayn kalmak zere, maden verimsiz olabilirdi, ya da bu genellikle byle olsayd altnn deeri, me-talarn deimeden kalan deerlerine kyasla sonradan ykselebilirdi; yani metalarn fiyatlar debilir ve bylece de, P-M hareketine yatnlm olan para miktan daha kk olabilirdi. Eer biz, nce, P olarak yatrlan sermayenin yalnz dner ksmn, P-M ... R ... P' dolamnn k noktasn ele alrsak, belli bir para miktannn yatrlm olduunu, emek-gcne yaplan deme ile retim maddelerinin satn alnmas iin dolama srldn grrz. Ama bu miktar, bu sermayenin devresi tarafndan yeniden srlmek zere dolamdan ekilmez. rn, maddi biimi ierisinde bile paradr; ite bu nedenle de, deiim yoluyla, bir dolam sreci ile paraya evrilmesine gerek yoktur. retim srecinden dolam alanna, tekrar para-ser-mayeye evrilmesini gerektiren meta-sermaye biiminde deil, tekrar [sayfa 346] retken sermayeye evrilecek, yani yeni emek-gc ve retim maddeleri satn alnacak para-sermaye olarak geer. Emek-gc ve retim aralannda tketilen dner sermayenin para-biimi, rnn sat ile deil, rnn kendisinin maddi biimi tarafndan yerine konulmutur; yani deeri tekrar dolamdan para-biiminde ekilerek deil, yeni retilen ek para ile yeri doldurulmutur. Diyelim, bu dner sermaye 500 sterlin, devir dnemi 5 hafta, alma dnemi 4 hafta, dolam dnemi yalnz 1 hafta olsun. Daha balangta para 5 hafta iin, ksmen retken ikmal olarak yatrlmak ve ksmen de, cret olarak yava yava denmek zere hazr olmaldr. Altnc haftann balangcnda, 400 sterlin geri dnm, 100 sterlin serbest kalm olacaktr. Bu byle yinelenip gidecektir. Burada, daha nceki durumlarda olduu gibi, 100 sterlin, daima, devrin belli bir zaman boyunca, serbest kalm biimde bulunacaktr. Ama bu da, gene dier 400 sterlin gibi, ek, yeni retilmi paradan ibarettir. Bu durumda, ylda 10 devir yaplr, yllk rn, altn olarak 5.000 sterlindir. (Ele alnan bu durumda dolam dnemi, metalann paraya evrilmesi iin gerekli-za-mandan deil, parann, retim elerine evrilmesi iin gerekli-zaman-dan olur.) Ayn koullar altnda devreden dier her 500 sterlinlik sermaye durumunda, durmadan yenilen parabiim, her 4 haftada retilen ve dolama srlen meta-sermayenin evrilmi biimidir ve bu meta-sermayenin sat ile -yani srece ilk girdii zaman temsil ettii para miktarnn devresel olarak ekilmesiyle- bu para-biime tekrar tekrar girer. Burada, tersine, her yeni devir dneminde, para olarak yeni bir ek 500 sterlin, dolamdan srekli olarak, retim maddesi ve emek-gc ekmek zere, retim srecinden dolam srecine srlr. Dolama sr290 Kari Marks Kapital II

len bu para, bu sermayenin izdii devre tarafndan tekrar buradan ekilmeyip, daha ok, srekli yeniden-retilen altn miktan ile artnlr. imdi de bu dner sermayenin deien ksmna bakalm ve bunun da nceki gibi 100 sterlin olduunu kabul edelim. Demek oluyor ki, bu 100 sterlin, 10 devir ile, emek-gcnn srekli denmesi iin, metalann olaan retiminde yeterli olacaktr. Burada, altn retiminde, ayn miktar yeterlidir. Ama geriye dnen ve kendisiyle emek-gcnn her 5 haftada bir karlnn dendii 100 sterlin, kendi rnnn evrilmi biimi deil, durmadan [sayfa 347] yenilenen bu rnn bir ksmdr. Altn reticisi, emekilerine, kendi rettikleri altnn bir ksmyla dorudan deme yapar. Ylda bu ekilde emekgcne harcanan ve emekiler tarafndan dolama sokulan 1.000 sterlin, bu nedenle, bu dolam yoluyla kendi k noktalanna dnmezler.

stelik, sabit sermayeyi ilgilendirdii kadanyla, bu, iin ilk kuruluunda nispeten byk bir parasermaye yatrm gerektirir ve bu sermaye bylece dolama srlm olur. Btn sabit sermayeler gibi bu, da yllar boyunca ancak para para geri dner. Ne var ki, bu, rnn sat ile ve bu sat sonucu paraya evrilmesi ile deil, dorudan, rnn, altnn bir ksm olarak geri dner. Bir baka deyile, para-biimini, yava yava parann dolamdan ekilmesiyle deil, rnn buna tekabl eden ksmnn birikimi ile alr. Bylece yerine konan para-sermaye, balangta sabit sermaye iin dolama sokulan miktan karlamak iin dolamdan yava yava ekilen bir para miktar deildir. Bu ek bir para miktardr. Son olarak, arl-deer bakmndan da, bu, gene, retken olmayan biimde, yani varsaymmza gre geim aralan ile lks mallara harcanmak zere, her yeni devir dneminde dolama srlen yeni altn rnn belli bir ksmna eittir. Ama varsaymmz gereince -pazardan srekli olarak para deil emek-gc ile retim maddeleri ektii halde ona srekli yeni para miktarlar ekleyen- yllk tm altn retimi ancak yl boyunca anan paray yerine koyar, imdi deien oranlarda olmakla birlikte daima, iki biimde, yl-para ve dolamdaki para biimlerinde bulunan toplumsal para miktarn yalnzca eksiksiz tutar. Metalann dalam yasas gereince, para miktannn, dolam iin gerekli para miktan ile, dolamn daralmas ya da genilemesi ile artan ya da eksilen ve zellikle zorunlu deme arac yedek fonlannn oluumuna hizmet eden, yl-para biiminde tutulan bir para miktarnn toplamna eit olmas gerekir. Hesap bakiyelerinin bulunmamas halinde, para olarak denmesi gereken ey - metalann deeridir. Bu deerin bir ksmnn art-deerden ibaret olmas olgusu, yani meta satcsna hi bir karla malolmamas, durumda hi bir deiiklik yapmaz. reticilerin hepsinin, kendi retim aralarnn bamsz sahipleri olduunu ve dolamn bu yzden reticilerin kendi aralannda [sayfa 348] dorudan yer aldKarlMarks 291 Kapital I

n kabul edelim. Sermayelerinin deimeyen ksmndan ayn olarak, yllk deer rnleri, bu durumda, kapitalist koullara benzer biimde iki ksma blnebilir: yalnz geim aralarn yerine koyan a ksm, ile, ksmen lks mallar, ksmen de retimin genilemesi iin tketilen b ksm. Demek oluyor ki, a ksm deien-sermayeyi, b ksm art-deeri temsil ediyor. Ama byle bir blnme, kendi toplam rnlerinin dolam iin gerekli olan para miktarnn bykl zerinde herhangi bir etki yapmaz. Dier koullar ayn kalmak kaydyla, dolamdaki meta kitlesinin deeri ayn olaca gibi, bu deer iin gerekli olan para miktar da ayn olacaktr. Eer bunlarn devir dnemleri de eit olarak blnm ise, ayn yedek paraya da sahip olmalar gerekir, yani sermayelerinin ayn ksm daima para biiminde tutulmak zorundadr, nk retimlerinin, bizim varsaymmza gre, daha nceki gibi meta retimi olmas gerekir. u halde, metalann deerlerinin bir ksmnn art-deerden ibaret olmas olgusu, iin yrtlmesi iin gerekli para miktarnda kesinlikle hi bir eyi deitirmez. P-M-P' formlne sk skya sarlan Tooke'nin bir muhalifi, ona, kapitalisin nasl olup da dolamdan, daima dolama srdnden daha fazla para ekmeyi becerdiini soruyor. Bak dinle! Burada szkonusu olan sorun, art-deerin oluumu deildir. Bu tek sr, kapitalist adan gayet olaandr. Kullanlan deerler toplam, eer bir art-deerle kendisini zenginletirmiyorsa, bu, zaten sermaye deildir. Ama varsaym olarak, bu, sermaye ise, art-deer pek doaldr. Byle olunca, sorun, art-deerin nereden geldii deil, bu art-deerin dnt parann nereden geldiidir. Ama, burjuva iktisadnda, art-deerin varl kendiliinden anlalr bir eydir. te bu nedenle, yalnz bu varsaymla yetinilmemi, dolama srlen meta kitlesinin bir ksmnn art-rn olduu, bylece, kapitalistin sermayesinin bir ksm olarak dolama srmedii bir deeri temsil ettii, dolaysyla da, rnyle birlikte kapitalistin, dolama sermayesinin zerinde bir art da soktuu ve ite dolamdan bu art-deeri ektii gibi bir varsaymla da iliki kurulmutur. Kapitalistin dolama srd meta-sermaye, dolamdan emek-gc art retim aralar biiminde ektii retken sermayeden daha byk bir deere sahiptir (bunun nereden geldii [sayfa 349] aklanmad, karanlkta kald halde, sz edilen ekonomi politik, bunu bir olgu olarak grmektedir). Yalnzca kapitalist A'nn deil, B, C, D'nin vb. de niin daima metalannn deiimi yoluyla dolamdan, balangta ve sonradan yatrdklar sermayelerin deerinden daha fazla bir deeri ekebildikleri bu varsayma dayanlarak aa km oluyor. A, B, C, D ve dierleri, dolama, srekli olarak, oradan retken sermaye biiminde ektiklerinden daha byk meta-deeri, meta-sermaye biiminde sryorlar - bu ilem, eitli bamsz ilev yapan sermaye kadar ok yanldr. u halde bunlar, herkesin kendisinin yatrm bulunduu retken
292 Kari Marks Kapital II

sermayelerinin deerleri toplamna eit bir deerler toplamn, kendi aralarnda srekli paylamak (yani her biri, kendi adna dolamdan bir retken sermaye ekmek) durumundadrlar; tpk, hepsinin drt bir yandan kendi retim elerinin deerlerinin zerindeki meta-deer fazlalklarn temsil eden metalar biiminde dolama srdkleri deerler toplamn, kendi aralannda srekli paylamak durumunda

olmalan gibi. Ne var ki, meta-sermayenin, retken sermayeye yeniden evrilmeden nce ve ierdii art-deer harcanmadan nce, paraya evrilmesi gerekir. Peki, bu ama iin kullanlan para nereden gelir? Bu soru ilk bakta g grnyor ve imdiye kadar ne Tooke ve ne de bir bakas bunu yantlamtr. Para-sermaye biiminde yatnlm olan bu 500 sterlinlik dner sermaye, devir dnemi ne olursa olsun, imdi toplumun, yani kapitalist snfn toplam dner sermayesini temsil etsin. Art-deerde 100 sterlin olsun. Peki ama, dolama srekli olarak yalnzca 500 sterlin soktuu halde, nasl oluyor da, tm kapitalist snf, dolamdan srekli 600 sterlin ekebiliyor? 500 sterlinlik para-sermaye, retken sermayeye evrildikten sonra, bu sermaye, retim srecinde, kendisini 600 sterlin deerinde me-talara dntrmtr, ve dolamda, imdi, yalnz ilk yatnlan paraser-mayeye eit 500 sterlin deerinde meta deil, ayn zamanda yeni retilmi 100 sterlinlik art-deer de vardr. Bu 100 sterlinlik ek art-deer, dolama metalar biiminde srlmtr. Bundan hi kuku yok. Ama byle bir ilem, hi bir ekilde, bu ek meta-deerin dolam iin gerekli ek paray salatm olmaz. Bu gl szde akla-uygun kaamaklarla savuturmaya kalkmak bir ie yaramaz, [sayfa 3501 rnein: Deimeyen dner sermayeyi ilgilendirdii kadanyla, herkesin bunu ayn anda yatrmad aktr. Kapitalist A, metalann satar ve bylece yatrd sermaye para-biimini alrken, bir yandan da, B alcsnn, retim aralannn -yani A'nn rettii eyin- biimini alan para-sermayesi vardr. A'nn retilmi bulunan meta-sermayesine, para-biimini kazandran ayn hareketi ile, B sermayesini tekrar retken biimine sokar, ve onu para-biiminden, retim aralan ve emek-gc biimine dntrr; bu iki yanl srete, her basit satnalma M-P hareketinde olduu gibi, ayn para miktan ilev yapar. Buna karlk, A, parasn tekrar retim aralanna evirdii, C'den bunlan satn ald ve bu adam bununla B'ye deme yapt zaman vb., ve bylece bu ticari ilemler aklanm olur. Ama: Metalann dolamndaki dolaan para miktar ile ilgili olarak konan yasalardan hibiri (Buch I, Kap: III) retim srecinin kapitalist nitelii tarafndan herhangi bir ekilde deitirilmez. u halde, toplumun para-biiminde yatnlmas gereken dner sermayesi 500 sterlin miktarnda olduu sylendiinde, bunun, bir yandan
Kari Marks 293 Kapital I

ayn anda yatrlan bir miktar olduu, te yandan da srayla eitli retken sermayelerin para fonu olarak hizmet ettii iin, 500 sterlinden daha fazla bir retken sermayeyi harekete geirdii hesaba katlm demektir. Bu aklama biimi, bu durumda, varln aklamas, gereken paray zaten mevcut diye kabul etmektedir. Ayrca u da denebilirdi: kapitalist A, kapitalist B'nin retken olmayan, bireysel biimde tkettii mallar retir. B'nin paras, bu nedenle, A'nn meta-sermayesini paraya evirmekte ve bylece ayn miktar para, B'nin art-deerini, A'nn deimeyen dner sermayesini gerekletirmeye hizmet etmektedir. Ne var ki, bu durumda, henz zm bekleyen sorun, daha da dorudan bir biimde zmlenmi kabul edilmektedir, yani: gelirini meydana getiren paray B nereden almaktadr? rnne ait art-deerin bu ksmn kendisi nasl gerekletirmitir? Deien dner sermayeden, A'nn dzenli olarak emekilerine dedii ksmn, dolamdan dzenli olarak kendisine dnd ve ancak bunun deien bir ksmnn, cretlerin denmesi iin daima yaknda bulunduu da ayrca sylenebilir. Ama harcama ile [sayfa 3511 geriye dn arasnda belli bir zaman sresi gemektedir ve bu arada cretlere denen para, dier kullanmlar arasnda, art-deerin gereklemesi iin hizmet edebilir. Ne var ki biz, birinci olarak, bu sre ne kadar uzun olursa, kapitalist A'nn srekli in petto* bulundurmak zorunda olduu para ikmalinin de o kadar fazla olmas gerektiini biliyoruz. kinci olarak, emeki bu paray harcar, bununla metalar satn alr ve bylece, bunlarn ierdii art-deeri pro tanto** paraya evirir. Dolaysyla deien-sermaye biiminde yatnlm bulunan ayn para, art-deeri paraya evirme amacna da pro tanto hizmet eder. Bu noktada soruna daha fazla girmeden u kadaryla yetinelim: tm kapitalist snf ile bu snfn hizmetlilerinin tketimi ii-snfnnki ile birlikte gider; bylece, emekilerin dolama srdkleri para ile, ayn zamanda, kapitalistlerin de gelir olarak artdeerle-rini harcamak iin, para srmeleri gerekir. u halde bunun iin de dolamdan para ekilmesi gerekir. Bu aklama, gerekli para miktann ortadan kaldrmaya deil, yalnzca azaltmaya hizmet edebilir. Son olarak yle denebilir: ilk sabit sermaye ilk kez yatrldnda, dolama, srekli byk miktarda para srlr ve bu para dolamdan ancak yava yava, yllar sonra, para para, bu paray dolama sokan tarafndan ekilmi olur. Bu miktar, art-deeri paraya evirmeye yetmez mi? Bu soruya yle yant vermek gerekir: 500 sterlinlik bu toplamn (bu miktar, gerekli yedek fonlar iin para-ymay da ierir), onu dolama
* Hazr, emre hazr. -. ** O lde, o kadar, -f.
294 Kari Marks Kapital II

sokan tarafndan deilse bile, bir bakas tarafndan sabit sermaye olarak kullanlmas olanan salar.

stelik, sabit sermaye olarak hizmet eden rnlerin satn alnmalan iin harcanan miktar bakmndan, bunlarn ierdikleri art-deerin de dendii zaten varsaylmt; sorun bu parann nereden geldiidir. Bunun genel bir yant zaten verilmi bulunuyor: x kere 1.000 sterlin deerinde bir metalar kitlesi dolamda bulunacaksa, bu metalar kitlesinin deeri, herhangi bir art-deer iersin ya da iermesin, bu metalar kitlesi kapitalist biimde retilmi olsun ya da olmasn, bu dolam iin gerekli para miktannda hi bir deiiklik yapmaz. Bu nedenle, sorunun kendisi zaten mevcut [sayfa 352] deildir. Parann dolam hz vb. gibi dier btn koullar belli olmak zere, x kere 1.000 sterlin deerindeki metalann dolam iin, bu deerin u ya da bu miktannn, bu metalarn dorudan reticisi olann payna dmesinden tamamen bamsz olarak, belirli bir para miktanna gereksinme vardr. Burada eer herhangi bir sorun varsa, bu, u genel sorunla akmaktadr: Bir lkenin rettii metalann dolam iin gerekli para nereden gelir? Bununla birlikte, kapitalist retim asndan, zel bir sorun grn gerekten vardr. Ele alnan durumda, hareket noktas olarak ortaya kan, paray dolama sren kapitalisttir. Emekinin, geim aralann demek iin harcad para, daha nce, deien-sermayenin para-bii-mi olarak vard ve bu nedenle, emek-gc satn alnma ya da denme arac olarak kapitalist tarafndan balangta dolama srlmt. Kapitalist, ayrca, dolama, deimeyen sabit ve deimeyen dner sermayesinin balangtaki para-biimini oluturan paray da srer; bu paray, emek aletleri ile retim maddeleri iin satnalma ya da deme arac olarak harcar. Ama bunun tesinde kapitalist, artk dolamdaki para miktannn k noktas olarak gzkmez. imdi, yalnz iki hareket noktas vardr: kapitalist ve emeki. nc kategoriye giren kimseler ya hizmetleri karlnda bu iki snftan para alrlar, ya da herhangi bir hizmet karl olmadan bunu aldklan lde, bunlar, rant, faiz vb. biimindeki art-deerin ortak sahipleridir. Art-deerin, tmyle, sanayi kapitalistinin cebinde kalmayp, bakalanyla bunun paylalmas zorunluluunun, ele alnan sorunla herhangi bir ilikisi yoktur. Sorun, art-deerini nasl paraya evirdiidir, gelirin sonradan nasl paylald deil. Amacmz bakmndan, kapitalist, hl art-deerin tek sahibi olarak ele alnabilir. Emekiye gelince, kapitalist, emekinin dolama srd parann birincil k noktas olduu halde, bunun ikincil olmaktan baka bir ey olmad zaten sylenmi bulunuyor. Emeki, geim aralannn denmesinde harcama yaparken, balangta deiensermaye olarak yatnlm bulunan para, imdi ikinci dolamndan gemektedir. Demek oluyor ki, kapitalist snf, para dolamnn tek k noktas oluyor. retim aralannn denmesi iin 400 sterline, emek-gc iin de eer 100 sterline gereksinme duyuyorlarsa, [sayfa 353] dolama 500
Kari Marks 295 Kapital I

sterlin sokarlar. Ama %100'lk bir art-deer oranyla rne katlan art-deer, deer olarak 100 sterline eittir. Dolama srekli olarak ancak 500 sterlin srdkleri halde bunlar nasl oluyor da dolamdan srekli 600 sterlin ekebiliyorlar? Hiten ancak hi gelir. Kapitalist snf, bir tm olarak, daha nce srlmemi olan her eyi dolamdan ekemez. Biz, burada, 4.000 sterlin deerinde retim arac ile 1.000 sterlin deerinde emek-gcn dolatrmak iin, on devir yapan 400 sterlin deerinde bir miktarn yetebilecei olgusu ile, dier 100 sterlinin de ayn ekilde, 1.000 sterlin deerinde art-deerin dolam iin yeterli olabilecei olgusunu bir yana brakyoruz. Para miktarnn, bu parann dolat metalarn deerine olan oran burada nemli deildir. Sorun gene ayn kalr. Ayn para miktar birka kez dolamadka, 5.000 sterlinlik bir sermayenin dolama sokulmas zorunlu olduu gibi, art-deerin paraya evrilmesi iin de 1.000 sterlin gereklidir. ster 1.000, isterse 100 sterlin olsun, sorun bu parann nereden geldiidir. Her ne olursa olsun, bu, dolama sokulan para-sermayeye gre bir fazlalktr. Dolama, metalara katlan art-deerin gereklemesine hizmet etmek zere para srenin kapitalist snfn kendisi olmas geri ilk bakta aykr gibi gzkebilir. Ama nota bene* bu paray, o, dolama yatnlm para, yani sermaye olarak srmemektedir. Bunu o, kendi bireysel tketimi iin satnalma arac olarak harcamaktadr. Para, bu nedenle, dolamnn hareket noktas olmakla birlikte kapitalist snf tarafndan yat-rlmamaktadr. e yeni balayan bireysel bir kapitalisti, rnein bir iftiyi ele alalm, ilk yl boyunca, 4.000 sterlini retim aracna, 1.000 sterlini emek-gcne olmak zere, diyelim 5.000 sterlinlik para-sermaye yatrm olsun. Art-deer oran %100, elde ettii art-deer miktar 1.000 sterlin olsun. Btn paras, parasermaye olarak yatrd bu 5.000 sterlinden ibarettir. Ama kendisi de yaamak zorundadr ve yl sonuna kadar eline herhangi bir para gememektedir. Tketimi 1.000 sterlin tutmu olsun. Bu parann elinde bulunmas gereklidir. Bu 1.000 sterlini birinci yl boyunca kendisine avans olarak vermek zorunda olduunu syleyebilir. Burada ancak znel bir anlam tayan bu avans, kapitalistin, ilk [sayfa 354] yl boyunca olan bireysel tketimini, emekilerin bedava retimlerinden karlamak yerine kendi cebinden demek zorunda kaldndan baka bir eyi belirtmez. Bu paray sermaye olarak yatrmamaktadr. Bunu harcamakta, tkettii geim aralar biiminde bir edeer iin bununla deme yapmaktadr. Bu deer, onun tarafndan para olarak harcanm, dolama srlm ve oradan meta-

deerler biiminde ekilmitir. Ve bu meta-deerleri o tketmitir. Bylece, bunlarn deerleri ile arasnda herhangi bir iliki kalmamtr. Bu deerin karl olarak dedii para, imdi, dolamdaki parann bir esi olarak bulunmaktadr. Ama o, bu
* Dikkat edilsin, -f.
296 Kari Marks Kapital II

parann deerini, rnler biiminde dolamdan ekmitir ve bu deer, imdi, iinde varolduu rnlerle birlikte yokedilmitir. Hepsi yokolup gitmitir. Ama yln sonunda, o, 6.000 sterlin deerinde metay dolama srmekte ve bunlar satmaktadr. Bu yolla unlan karlamaktadr: 1) 5.000 sterlinlik yatrlan para-sermayesini; 2) 1.000 sterlinlik gerekleen art-deeri. Sermaye olarak 5.000 sterlin yatrm, bunu dolama srm ve dolamdan 6.000 sterlin ekmitir - bunun 5.000 sterlini sermayesini ve 1.000 sterlini art-deeri kapsamaktadr. Bu son 1.000 sterlin, kendisinin dolama soktuu, yatrmad, ama bir kapitalist olarak deil bir tketici olarak harcad para ile, paraya evrilmitir. imdi bu para, ona, rettii art-deerin para-biimi olarak dnmektedir. Ve artk bu ilem her yl yinelenir. Ama ikinci yl ile balayarak, harcad bu 1.000 sterlin, daima, onun rettii artdeerin evrilmi biimi, para-biimdir. Bu paray, o, yllk olarak harcar ve bu para gene ona yllk olarak dner. Eer sermayesi bir ylda daha sk devretmi olsayd, bu, durumu deitirmeyecek, ancak zamannn uzunluunu ve dolaysyla da yatrm olduu para-sermayesinin zerinde bireysel tketimi iin dolama srmesi gerekli para miktann etkileyecekti. Bu paray, kapitalist, dolama sermaye olarak srmemitir. Ama art-deer dnmeye balayana kadar elindeki olanaklarla yaamlann srdrebilmek yalnzca kapitalistlere zg bir zelliktir. Ele alnan durumda biz, kapitalistin, sermayesinin, ilk dnne kadar, bireysel tketimini karlamak iin dolama srd para mik-tannn, rettii ve bu yzden de paraya evirmek zorunda kald artdeere tamamen eit olduunu varsaymtk. [sayfa 355] Bireysel kapitalisti ilgilendirdii kadaryla kukusuz bu geliigzel bir varsaymdr. Ama basit yeniden-retim varsayld takdirde, btn kapitalist snfa uyguland zaman bunun doru olmas gerekir. Bu yalnzca u varsaymla ayn eyi ifade eder: tm art-deer ve yalnz o -dolaysyla ilk yatrlan sermayenin herhangi bir ksm deilretken olmayan biimde tketilir. Toplam deerli maden retiminin (500 sterline eit olduu kabul edilmiti), ancak parann ypranma ve anmasn yerine koymaya yetecek kadar olduu daha nce varsaylmtr. Altn reten kapitalistler, btn rnlerine altn olarak sahip bulunurlar - deimeyen-sermayeyi yerine koyan ksma olduu gibi, dei-en-sermayeyi yerine koyan ksma ve ayn zamanda da art-deeri ieren ksma. Toplumsal art-deerin bir ksm, bu nedenle, yalnzca dolam srecinde altna evrilen bir rnden deil, altndan olumutur. Daha balangta bu art-deer altndan olumutur ve dolamdan rn ekmek iin buraya srlmtr. Ayn ey, burada, cretler, deien-serma-ye, yatrlan deimeyen-sermayenin yerine konulmas iin de geerlidir. u halde, kapitalist snfn bir ksm, dolama, yatrm bulunduklan para-sermayeden daha byk deerde (art-deer miktan kadar fazla deerde) meta srd halde, dier bir ksm, dolama, altn retimi iin sKarl Marks 297 Kapital I

rekli olarak dolamdan ektikleri metalann deerinden daha byk deerde (art-deer miktan kadar fazla deerde) para srerler. Kapitalistlerin bir ksm, srekli olarak, dolamdan, buraya srdklerinden daha fazla paray ekerken, altn reten dier ksm srekli olarak dolama, retim aralar olarak ektiklerinden daha fazla para srerler. Altn olarak 500 sterlinlik bu rnn bir ksm, altn reticisinin art-deeri olmakla birlikte, gene de, tamam, yalnzca metalann dolam iin gerekli paray yerine koymak zere ayrlmtr. Bu altnn ne kadarnn, metalara katlm bulunan art-deeri paraya evirdii ve ne kadarnn, metalar oluturan teki deer elerini paraya evirdii, bu ama iin nemli deildir. Altn retiminin bir lkeden bir baka lkeye tanmas, konuda herhangi bir deiiklik meydana getirmez. A lkesinin toplumsal emek-gc ile toplumsal retim aralarnn bir ksm, 500 sterlin deerinde bir rne, diyelim keten bezine evrilmitir [sayfa 356] ve altn satn almak zere B lkesine ihra edilmitir. A lkesinde bu ekilde kullanlan retken sermaye, A lkesinin pazarna, bu sermayenin dorudan altn retimi iin kullanlmas halinden daha fazla meta -paradan farkl olan bir meta-srm olmaz. A'nn bu rn, altn olarak 500 sterlini temsil eder ve bu lkenin dolamna ancak para olarak girer. Toplumsal art-deerin, bu rnn ierdii ksm, A lkesi iin dorudan para biiminde bulunur ve hi bir zaman baka bir biimde bulunmaz. Altn reten kapitalistler iin ancak rnn bir ksm art-deeri ve dier ksm sermayenin yerine konmasn temsil etmekle birlikte, bu altnn ne kadarnn dner de-imeyen-sermaye dnda, deien-sermayenin yerini doldurduu ve ne kadannn art-deeri temsil ettii sorusu gene de tamamyla, cretlerin ve art-deerin, ayn ayn dolamdaki metalann deerine oranna baldr. Art-deeri oluturan ksm, kapitalist snfn eitli yeleri arasnda dalr. Bu ksm srekli olarak kapitalistlerce bireysel tketim iin harcand ve yeni rnlerin sat ile tekrar ele geirildii halde -art-deerin paraya evrilmesi iin gerekli paray

aralarnda dolatran ite bu satnalma ve satn ta kendisidir- gene de, para biimindeki toplumsal artdeerin bir ksm, deien oranlarda olsa da, kapitalistlerin cebinde bulunur; tpk cretlerin bir ksmnn, hi deilse haftann bir blmnde, emekilerin cebinde para biiminde kalmas gibi. Ve bu ksm, balangta, altn reticisi kapitalistlerin art-deerini oluturan para-rn ksm ile snrl olmayp, daha nce de sylediimiz gibi, iinde, yukarda sz edilen 500 sterlinlik rnn kapitalistler ile emekiler arasnda genel olarak dald, ve iinde dolamda bulunacak meta-ikmalin, art-deer ve deerin dier elerinden olutuu oranla snrldr. Bununla birlikte, art-deerin, dier metalarda varolmayan, ama onlarn yansra para biiminde bulunan ksm, yllk olarak retilen altnn bir ksmn, yalnzca yllk altn retiminin bir paras, artdeerin gereklemesi iin dolamda bulunduu lde ierir. Parann, kapita298 Kari Marks Kapital II

list snfn elinde art-deerin para-biimi olarak deien oranlarda srekli olarak bulunan dier ksm ise, yllk retilen altnn deil, o lkede daha nce birikmi olan para kitlesinin bir esidir. Varsaymmza gre, 500 sterlinlik yllk altn retimi, ancak parann yllk anmasn karlamaktadr. Eer biz, yalnz bu [sayfa 357] 500 sterlini dikkate alr ve yllk retilen metalar kitlesinin daha nce birikmi bulunan para aracl ile dolamda bulunan ksmn grmezlikten gelecek olursak, metabiiminde retilen art-deer, dolam srecinde, paraya evrilmesi iin gerekli paray, te yanda, salt yllk altn biiminde art-deer retilmi olmalan nedeniyle bulmu olacaktr. Ayn ey, 500 sterlinlik altn rnn, yatrlan para-sermayenin yerini alan dier ksm-lan iin de geerlidir. imdi burada iki ey dikkate alnmaldr. nce, kapitalistlerin para olarak harcadklar art-deerin olduu kadar, bunlarn para olarak yatrdklan deien ve dier retken sermayelerin de, aslnda, emekilerin, yani altn retimi ile uraan emekilerin rn olduu sonucu kmaktadr. Bunlar, yalnz altn rnn, kendilerine cret olarak "avans verilen" ksmn deil, altn rnn, kapitalist altn reticilerine ait art-deerin dorudan temsil edildii ksmn da yeniden-retirler. Son olarak, altn rnn, yalnzca retimi iin yatrlm bulunan deimeyen sermaye-deeri yerine koyan ksmna gelince, bu, ancak, emekilerin yllk almas yoluyla para biiminde (ya da genellikle rn biiminde) tekrar ortaya kar. balad zaman, bu, kapitalist tarafndan, yeni retilmi olmayan ve ama toplumsal parann dner kitlesinin bir ksmn oluturan para biiminde harcanmtr. Ama yeni bir rn, ek altn tarafndan yerine konulduu lde, bu, emekinin yllk rndr. Kapitalist ynnden avans, burada, gene varln, emekinin, ne kendi retim aralarna ve ne de retim srasnda, dier emekilerin rettikleri tketim aralar zerinde bir egemenlie sahip bulunmamas olgusuna borlu bulunan salt bir biim olarak ortaya kmaktadr. Sonra, 500 sterlinlik bu yllk yerine konulan miktardan bamsz olarak varolan para kitlesi, ki ksmen para-yma ve ksmende dolamdaki para biiminde bulunan para kitlesi bakmndan da durum tpk bu 500 sterlin ynnden yllk olarak ne ise bunlar iin de ayn olmas gerekir, ya da daha dorusu balangta yle olmas gerekir. Bu noktaya, bu ara-kesimin sonunda dneceiz.* Ama ondan nce birka dnceyi eklemek, istiyoruz, [sayfa 358] Devri incelediimiz srada, dier koullar ayn kalmak kaydyla,
* Bkz: s. 362-363. -Ed. Kari Marks Kapital II

299

devir dnemlerinin uzunluundaki deimelerin, retimin ayn lekte yrtlmesi iin, para-sermaye miktarlarnda da deimeleri gerektirdiini grm bulunuyoruz. Para-dolam esnekliinin, bu nedenle, birbiri ardndan gelen bu genileme ve daralmaya kendisini uydurabilecek ekilde olmas zorunludur. Eer biz, aynca, -emek-gcnn uzunluu, younluu ve retkenlii de dahil- dier koullann eit kaldn, ama cretler ile art-de-er arasnda rnn deerinin farkl bir blme uradn, bylece de, ya cretlerin ykseldiini ve art-deerin dtn, ya da tersi olduunu varsayarsak dolamdaki para kitlesi bu nedenle etkilenmi olmaz. Bu deiiklik, para dolamnda herhangi bir genileme ya da daralma olmakszn meydana gelebilir. cretlerde genel bir ykselme olduu ve bylece, varsaymlanmz gerei, art-deer orannda genel bir dmenin grlecei, ama bunun yansra, gene varsaymmza gre, dolamdaki meta kitlesinin deerinde bir deiikliin meydana gelmeyecei zel bir durumu ele alalm. Bu durumda, deien-sermaye olarak yatnlmas gerekli parasermayede ve bylece, bu ilevi yerine getiren para miktarnda doaldr ki bir art olacaktr. Ama artdeer ve dolaysyla da bu art-deerin gereklemesi iin gerekli para miktan, deien-sermaye ilevi iin gerekli para miktanndaki art kadar bir azalma gsterir. Meta-deerin gereklemesi iin gerekli para miktar, bylece, bu meta-deerin kendisinden fazla etkilenmi olmaz. Metan maliyet-fiyat bireysel kapitalist iin ykselir, ama toplumsal retim-fyat ayn kalr. Deerin deimeyen ksm dnda, deien ey, metalann retim-fiyat-nn, cretler ile kra aynlmasndaki orandr. Ama daha byk bir deien para-sermaye yatnmnn (parann deeri kukusuz sabit kabul edilmektedir), emekilerin elinde daha fazla miktarda para bulunmas anlamna gelecei ne

srlmektedir. Bu, emekiler ynnden metalar zerinde daha byk bir talebe yolaar. Bu da, gene meta fyatlannda bir ykselie neden olur. -Ya da yle deniliyor: cretler ykselirse, kapitalistler de, metalarnn fiyatlarn ykseltir.- Her iki durumda da, cretlerdeki genel bir ykselme, meta fyatlannda bir ykselmeye neden olur. u halde, fiyatlardaki ykselme nasl aklanrsa aklansn, metalann dolam iin daha byk [sayfa 359] miktarda paraya gerek vardr. Birinci formlasyona yant: cretlerdeki bir ykselme sonucu, emekilerin zellikle yaam gereksinmelerine olan talebi artacaktr. Lks mallar iin talepleri daha az derecede artacak, ya da daha nce tketim alanlanna girmeyen eyler iin bir talep geliecektir. Zorunlu geim aralarna kar olan talepteki ani ve geni lekteki art, doal olarak bunlarn fiyatn derhal ykseltecektir. Sonu: toplumsal sermayenin daha byk bir ksm, yaam gereksinmelerinin retimi iin ve daha kk bir ksm lks mallann retimi iin kullanlacaktr, nk art-deerdeki azalma nedeniyle fiyatlardaki bu dme ve bunun sonucu olarak bu mallar
300 Kari Marks Kapital II

iin kapitalistlerin taleplerinde de bir azalmayla sonulanacaktr. te yandan, emekilerin kendilerinin lks mallar satn almalan halinde, cretlerindeki art, yaam gereksinmelerinin fiyatnda bir art krklemeye-cek, yalnzca lks mallar alclarnda bir deimeye yolaacaktr. Emekiler tarafndan eskisine gre daha fazla, kapitalistler tarafndan ise nispeten daha az lks mallar tketile ektir. Voild tout* Baz dalgalanmalardan sonra, dolamdaki metalar kitlesinin deeri gene eskisinin ayndr. Geici dalgalanmalara gelince, bunlarn etkisi, ancak, o zamana kadar borsada ya da d lkelerde speklatif iler peinde koan, kullanlmayan para-sermayenin i dolama sokulmas eklinde olacaktr. kinci formlasyona yant: Eer metalannn fiyatlarn diledikleri gibi ykseltmek kapitalist reticilerin ellerinde olsayd; bunu cretlerde bir art olmadan yapabilirlerdi ve yle yapacaklard. Meta fiyatlar dseydi cretler hi bir zaman ykselmeyecekti. Kapitalist snf, kurald, belirli, zel biimde ve szde yerel koullar altnda imdi yapmakta olduu eyi, her zaman ve btn koullar altnda yapabilseydi, sendikalara hibir zaman kar koymazd; yani metalann fiyatlarn ok daha fazla ykselterek daha byk krlan cebe indirmek iin, cretlerdeki her arta boyun eerdi. Lks mallara olan talep (bu gibi mallar satnalma olanaklan azalan kapitalistlerin taleplerindeki eksilme sonucu) azald iin, kapitalistlerin bunlarn fiyatlann ykseltebilecekleri sav, arz ve talep yasasnn ok esiz bir uygulamas olurdu. Bu, lks mallar alclarnn salt bir yer deitir- mesi olmadna, [sayfa 36o kapitalistler ile emekilerin bir yer deitirmesi olduuna gre, -ve byle bir yer deitirme olduu takdirde, emekilerin talepleri, zorunlu madde fiyatlannda bir ykselmeyi tevik etmez, nk emekiler cretlerinin artan ksmn lks mallara harcadklarna gre, ayn eyi zorunlu maddelere harcayamazlar- lks mal fiyatlar azalan talep sonucu der. Sermaye, bu nedenle, lks mal arz toplumsal retim srecindeki deimi bulunan rolne uygun decek boyutlara inene kadar, bu mallarn retiminden ekilecektir. Bylece azalan retimleri ile -deerleri deimedii halde- fiyatlar normal dzeye ykselecektir. Bu daralma ya da dengeleme ilemi devam ettii ve zorunlu maddelerin fiyatlan ykseldii srece, talep karlanana dek dier retim dallarndan ekildii kadar bu retim alanna sermaye ikmali yaplr. Sonra denge yeniden kurulur ve btn bu srecin sonunda, toplumsal sermaye ve dolaysyla da para-sermaye, yaam gereksinmeleri ile lks mallar retimi arasnda farkl bir oranda blnr. Bu itiraz, batan sona, kapitalistler ile onlarn iktisat dalkavuklarnn uydurduklan bir umacdr. Bu umacy hakl gstermede kullanlan olgular eittir: 1) Dier eyler ayn olmak kaydyla, dolamdaki para miktannn,
* te hepsi bu. -f.
Kari Marks 301 Kapital I

dolamdaki metalann fiyatlarnn toplamndaki ykselme ile -fiyatlarn toplamndaki bu byme ister ayn miktardaki metalara, ister daha byk miktardaki metalara uygulansn, bu ykselme ile- birlikte artt, para dolamnn genel bir yasasdr. Buna gre, sonu, neden ile kantnlmak-tadr. cretlerdeki ykselme (bu ykselme, nadiren, ancak istisnai hallerde ve orantl olmakla birlikte) yaam gereksinmelerinin fiyatlanndaki ykselmeyle birlikte olur. cret ykselmeleri, metalarn fiyatlarndaki artn nedeni deil, sonucudur. 2) cretlerdeki, ksmi ya da yerel bir ykselme -yani yalnz baz retim dallanndaki ykselmedurumunda, bu, bu dallann rnlerinin fiyatlannda yerel bir ykselmeye yolaabilir. Ne, var ki, bu bile bir ok koula baldr. rnein, cretler anormal derecede drlmemitir ve, bu nedenle de kr oran anormal derecede yksek deildir; fiyatlardaki ykselme ile, bu mallarn pazar daraltlmamtr (bylece fiyatlarnn ykselmesinde daha nceki ikmallerinin daralmas zorunlu deildir), vb.. 3) cretlerdeki genel bir ykselme durumunda, [sayfa 36i] deien-sermayenin ar bast sanayi dallarnda retilen metalann fiyatlar ykselir, oysa deimeyen ya da sabit sermayenin ar bast dallarda retilen metalann fiyatlar der. Metalann basit dolam konusundaki incelememizde (Buch I, Kap. III, 2) metalann herhangi bir belirli miktannn para-biiminin dolam alannda ancak geici olmakla birlikte, belli bir metan bakalam

srasnda bir kimsenin elinde geici olarak bulunan parann da gene zorunlu olarak bir bakasnn eline getii ve bylece ilk anda metalar yalnz ok yanl olarak deiilmekle, ya da birbirinin yerini almakla kalmayp, bu birbirinin yerini alma olaynn ok yanl bir para ak ile yrtld ve onunla birlikte cereyan ettii grlmt. "Bir meta tekinin yerini alrken, para-meta daima bir nc ahsn eline yapr. Dolam, paray su gibi terletir." (Buch I, s. 92.) Kapitalist meta retimi esasna gre, bir ksm sermayenin srekli para-sermaye biiminde varolmas ve art-dee-rin bir ksmnn da gene sahibinin elinde para biiminde bulunmas ile, ayn zde olgu ifade edilmitir. Bundan baka, parann devresi -yani parann kalk noktasna geri dn- sermaye devrinin bir evresi olarak, tekrar tekrar el deitirerek k noktasndan srekli uzaklamasn ifade eden parann dolamndan^ tamamen farkl ve hatta ona kart bir olgudur. (Buch I, s. 94.)
33

Bu iki olguyu hl birbirine kartrmakla birlikte, sermaye dolamnn temel biimi ve yeniden-retimi salayan dolam biimi olarak parann k noktasna bu geri ak zerinde ilk duranlar fizyokratlar olmutur, "Tableau Economique'e bir gzatarsanz, retken snfn, dier snflarn kendisinden rn satn alacaklar paray saladn ve ayn satn almay yapmak ze302 Kari Marks Kapital II

Gene de hzlandrlm bir devir, eo ipso hzlandrlm bir dolam demektir. nce, deien-sermaye ile ilgili olarak: Eer belli bir [sayfa 362] miktar para-sermaye, diyelim 500 sterlin, bir ylda deien-sermaye biiminde on devir yapm olsa, dolamdaki para miktannn bu ksmnn, deerinin on kat, yani 5.000 sterlin kadar devredecei aktr. Bu para-serma- ye, kapitalist ile emeki arasnda bir ylda on kez dolamtr. Emeki bu dner para miktarnn ayn ksm ile ylda on kez cret alm ve deme yapmtr. Eer ayn deien-sermaye ylda yalnz bir devir yapm olsayd, retimin lei ayn kalmak zere, yalnz 5.000 sterlinlik tek bir sermaye devri olurdu. Ayrca: Dner sermayenin deimeyen ksm, 1.000 sterline eit olsun. Sermaye eer on kez devretmi ise, kapitalist metan ve dolaysyla da metann deerinin deimeyen dner ksmn, bir ylda on kez satar. Dner para miktarnn (1.000 sterline eit) ayn ksm, ylda on kez sahibinin elinden, kapitalistin eline gemektedir. Bu para on kez el deitirmektedir. Sonra, kapitalist, bir ylda on kez retim arac satnalmakta-dr. Bu da, gene, parann, bir elden dierine on dolam yapmasdr. 1.000 sterlin tutarnda bir para ile sanayi kapitalisti, 10.000 sterlin deerinde meta satmakta ve tekrar 10.000 sterlin deerinde meta satn almaktadr. Para olarak 1.000 sterlinin 20 dolam yoluyla, 20.000 sterlinlik bir meta-ikmal dolamaktadr. Son olarak, devirdeki bir hzlanma ile birlikte, parann art-deeri gerekletiren ksm da daha hzl dolamda bulunur. Ama, tersine, para dolamndaki bir hzlanma, mutlaka, sermayenin ve dolaysyla da parann daha hzl devretmesini gerektirmez; yani mutlaka, yeniden-retim srecinde bir ksalma ve daha hzl yenilenme anlamna gelmez. Ayn para miktaryla daha ok sayda ticar ilem yaplmas halinde daha hzl bir para dolam olur. Para dolam iin teknik kolaylk-lardaki deiiklikler sonucu, sermayenin ayn yeniden-retim dnemlerinde de ayn ey olabilir. Ayrca, parann fiili meta deiimini temsil etmeksizin dolat ticari ilem saysnda da bir art olabilir (borsalardaki marjinal ilemler vb.). te yandan, baz para dolamlar bsbtn ortadan kaldnlabilir; rnein, tarmcnn, topran da sahibi olmas halinde, ifti ile toprak sahibi arasnda herhangi bir para dolam yoktur; sanayi
re bir sonraki yl geri geldikleri zaman bu snflarn bu paray ona geri verdiklerini greceksiniz. ... Burada yalnzca harcamay izleyen bir yeniden-retimin ve yeniden-retimi izleyen bir harcamann oluturduu bir daireyi, harcama ile yeniden-retimin ls olan parann dolam tarafndan izilen bir daireyi grrsnz." (Quesnay, Dialogues sur le Commerte et sur les Travaux des Artisans. Daire edition, Physiocrats. I. s. 208-209.) "Parann dolam denilmesi gereken sermayenin bu devaml yatrl ve geri dndr, toplumdaki btn emee yaam veren, politik bnyenin faaliyetini ve hayatiyetini salayan, ve hakl olarak hayvan vcudundaki kan dolamna benzetilen bu yararl ve verimli dolamdr," (Turgot, Reflexions. ete., ceuvres. Daire edition, I, s. 45,)
Kari Marks 303 Kapital I

kapitalistinin, sermayenin sahibi olmas halinde, kendisi ile, kredi sahipleri, arasnda gene bir para dolam yoktur, [sayfa 363] Bir lkede, ilkel para-ymann oluumuna ve buna bir aznln elkoymasna gelince, bunun u anda ayrntlar ile tartlmas gereksizdir. Kapitalist retim tarz -cretli-emee, emekiye demelerin para olarak yaplmasna ve genellikle ayn demelerin para demelere dnmesine dayanan bu retim tarz- ancak dolam ve bu dolamn gelitirdii bir para-ymann (yedek fonun vb.) oluumu iin yeterli bir para kitlesinin varolduu bir lkede, daha geni boyutlara ve daha byk bir yetkinlie ulaabilir. Bu, tarihsel bir nkoul olmakla birlikte, nce yeterli bir para-ymann olutuu, ardndan da kapitalist retimin balad anlamna alnmamaldr. Bu retim tarzna, kendisi iin gerekli olan koullarn gelimesiyle birlikte gelimektedir ve bu koullardan bir tanesi de, yeterli deerli maden ikmalidir. Bylece, 16. yzyldan beri artan deerli maden ikmali, kapitalist retimin gelimesi tarihinde temel bir edir. Ama kapitalist retim temeline dayanan gerekli daha, fazla para maddesi imali bakmndan, bir yandan rnlere katlm bulunan art-deerin, bunlann paraya evrilmesi iin gerekli para olmakszn dolama

sokulduklann, te yandan da rnler daha nce paraya dntrl-meksizin, altn biiminde art-deer bulunduunu gryoruz. Paraya evrilecek ek metalar, gerekli para miktarn hazr bulmaktadrlar, nk te yandan, metalara evrilecek olan ek altn (ve gm) dolama, deiim yolu ile deil, dorudan retim yoluyla sokulmaktadr. II. BRKM VE GENLEM LEKTE YENDEN-RETM Birikimin, genilemi yeniden-retim biiminde meydana geldii iin, para-dolam ynnden yeni bir problem getirmeyecei aktr. Her eyden nce, artan retken sermayenin ilevini yerine getirmesi iin gerekli ek para-sermayeyi ilgilendirdii kadaryla bu sermaye, kapitalist tarafndan, dolama, gelirin para-biimi olarak deil, para-ser-maye olarak srlen gereklemi art-deer ksm ile salanr. Para zaten kapitalistlerin elindedir. Yalnz kullanl farkldr. Ne var ki, imdi, ek retken sermaye sonucu, bu sermayenin rn olan ek bir meta kitlesi dolama srlmtr. Bu meta [sayfa 364] kitlesinin deeri, retimlerinde tketilen retken sermayenin deerine eit olduuna gre, bu ek meta kitlesi ile birlikte, gereklemesi iin gerekli ek parann bir ksm dolama srlmtr. Bu ek para miktar,
304 Kari Marks Kapital II

salt ek para-sermaye olarak yatrlmtr, ve bu yzden, kapitaliste, sermayesinin devri ile geri dner. Burada da yukardaki soru ortaya kar. imdi, metalar biiminde ierilen bu ek art-deeri gerekletirecek para nereden gelmektedir? Genel yant gene ayndr. Dolamdaki metalarn toplam fiyatlan, belli miktardaki metalarn fiyatlar ykseldii iin deil, imdi dolamda bulunan metalann kitlesi, fiyatlardaki bir dme ile dengeye getirilmek-sizin, daha nce dolamda bulunan meta kitlesinden daha byk olduu iin artmtr. Bu daha byk miktardaki ve deerdeki meta kitlesinin dolam iin gerekli ek parann, ya dolamdaki parann daha byk bir ekonomi ile kullanlmas ile -demeler dengesiyle vb. ayn sikkenin dolamn hzlandran nlemlerle-, ya da parann, yl biiminden dolam aracna dntrlmesi ile salanmas gerekir. Bu ikinci are, yalnz, atl haldeki para-sermayenin, satnalma ya da deme arac olarak ilev yapmaya baladn, ya da yedek fon olarak ilev yapmakta olan para-sermayenin, sahibi iin bu ilevi yerine getirirken, toplum iin de fiilen dolamda bulunduunu (srekli olarak bor verilen banka mevduatnda olduu gibi) ve bylece ifte bir ilevi yerine getirdiini gstermez. Ayn zamanda da, durgunluk yaratan yedek sikke fonlarnn ekonomik olarak kullanldn da gsterir. "Parann, sikkeler halinde durmadan akmas iin, sikkelerin, para biiminde durmadan donmas gerekir. Sikkelerin, srekli bir ekilde dolap durmas, dolam alan ierisinde, her yanda meydana gelen sikkelerin yedek fonlar iinde az ya da ok byk miktarlar halinde durgunlamasyla koullandnlrken, ayn zamanda, bileimleri, dalma-lan, tasfiyeleri ve yeniden olumalar durmadan deien, varolulan srekli yokolu, yokolular ise srekli varolu olan bu yedek fonlar da bu durgunlamay koullandnrlar. Adam Smith, her meta sahibinin, her zaman, satt zel metan yannda yedek olarak, kendisiyle satn ald belli bir miktar genel metaya sahip olmas gerektiini sylemekle, bu sikkelerin paraya ve parann da sikkelere dnmn gsterdi. Grdk ki, M-P-M dolamnda, ikinci [sayfa 365] P-M ucu, bir defada gereklemeyen, ama P'nin bir ksm sikkeler halinde dolarken, dier ksm da para olarak uykuya dalacak ekilde, zaman iinde birlerini izleyen bir almlar serisi halinde dalr. Para, gerekten burada gizlenmi sikkelerden baka bir ey deildir; ve dolamdaki paraya ait kitleyi meydana getiren eitli ksmlar, durmadan, bazan bir biimde, bazan teki biimde nbetlee ortaya karlar. Dolam aracnn bu para haline birinci dnm, demek ki, para dolamnn salt teknik olan bir dnemini temsil eder." (Kari Marx, Zur Kritik der Politischen Oekonomie, 1859, s. 105, 106.) (Paradan farkl olarak "sikke", burada, paray dier ilevlerine kart, salt bir dolam arac ilevi ierisinde gstermek iin kullanlmtr.) Btn bu nlemlerin yeterli olmamas halinde, ek altn retilmesi gerekir, ya da ayn ey demek olan ek rnn bir ksm, -deerli maKarl Marks 305 Kapital I

derilerin iletildii lkelerin rn, olan- altnla dorudan ya da dolayl deiilir. Dolam arac olarak kullanlmak zere, yllk altn ve gm retiminde harcanan toplam emek-gc ve toplumsal retim arac miktar, kapitalist retim tarzna ve genellikle meta retimine ait faux frais'nm ykl bir maddesini oluturur. Bu, olabildiince ok ek retim ve tketim aracnn, yani gerek servetin, toplumsal kullanmndan ayn lde uzak kalmaktr. Bu pahal dolam mekanizmasnn maliyetlerinin azalmas lsnde, retimin belirli lei ya da belirli genileme derecesi ayn kalmak kouluyla, toplumsal emein retken gc eo ipso artar. u halde, kredi sistemi ile birlikte gelien kolaylklarn bu sonucu vermeleri lsnde, bunlar, ya toplumsal retimin ve emek-srecinin byk bir ksmn gerek paray herhangi bir ekilde ie kantrmakszn yrtmek, ya da fiilen ilev yapmakta olan para miktannn ilevsel kapasitesini ykseltmek suretiyle, kapitalist serveti dorudan artrm olurlar.

Bu, ayn zamanda, kapitalist retimin bugnk hacmiyle kredi sistemi olmakszn da, (yalnz bu adan baklsa bile) yani yalnzca madeni sikkelerin dolamyla mmkn olup olmayaca sama sorusunu da ortadan kaldnr. Durumun bu olmad ortadadr. yle olsayd bile, deerli madenlerin retim hacmi [sayfa 366] konusunda engellerle karlalrd. Buna karlk, para-sermaye salamas ya da bu sermayeyi harekete geirmesi asndan, kredi sisteminin retken gc konusunda da byk hayallere kaplmamak gerekir. Bu. sorunun burada daha fazla incelenmesi yersizdir. imdi de, gerek bir birikimin yer almad, yani retim leinin dorudan bir genileme gstermedii, gerekleen art-deerin bir ksmnn sonradan retken sermayeye dntrlmek zere, para-yedek fon olarak uzun ya da ksa bir. sre iin biriktirildii hali aratrmamz gerekiyor. Bylece biriken para, ek para olduuna gre, aklamaya gerek yok. Bu, ancak, altn reten lkelerden getirilen art-altnn bir ksm olabilir. Burada una iaret etmek gerekir ki, karlnda bu altnn ithal edildii yerli rn, artk szkonusu lkede deildir. Bu rn, altnla deiilmek zere yabanc lkelere ihra edilmitir. Biz eer ayn para miktannn hl eskisi gibi lkede bulunduunu varsayarsak, biriken ve birikmekte olan para, dolamdan geliyor demektir. Yalnz bu parann ilevi deimitir. Dolam yapmakta olan para halinden, yava yava oluan gizil para-sermayeye evrilmitir. Bu durumda birikmi olan para, satlan metalann para-biimi ve aynca, deerlerinin bu metalann sahipleri iin art-deer oluturan ksmlardr. (Kredi sistemi burada yok saylmtr.) Bu paray biriktiren
306 Kari Marks Kapital II

kapitalist, satn almada bulunmakszn bu metalar pro tanto satmtr. Bu srece, eer biz, bireysel bir olgu diye bakarsak, ortada aklanacak bir ey yoktur. Bir ksm kapitalist, rnlerinin sat ile gerekleen parann bir ksmn, karlnda pazardan baka rn ekmeksizin saklar, te yandan bir ksm, iini yrtmek iin gerekli srekli yinelenen para-sermaye dnda, parasnn tamamn rnlere evirir. Art-deer arac olarak pazara srlen rnlerinin bir ksm, retim aralarn, ya da deiensermayenin gerek elerini, gerekli geim aralarn kapsar. Bu nedenle de, dolaysz retimin genilemesine hizmet edebilir. nk kapitalistlerin bir ksmnn para-sermaye biriktirdikleri halde, dierlerinin [sayfa 367] art-deeri tmyle tkettikleri hi bir zaman ne srlmemitir; yalnzca bir ksmnn birikimi, para biiminde yapt, gizil para-sermaye oluturduu halde, dierlerinin gerek bir birikim yapt, yani retim leini byttkleri, retken sermayelerini gerekten genilettikleri ne srlmtr. Srasyla, kapitalistlerin bir ksm para biriktirirlerken, dierleri retim leini geniletseler ya da bunun tersi olsa bile, mevcut para miktar, dolam gereksinmeleri iin yeterli kalr. stelik, para birikimi, bir yanda, nakit para olmakszn, salt bakiye alacaklann birikimi ile de oluabilir. Ne var ki, eer bireysel dzeyde deil de, kapitalist snf tarafnda genel bir para-sermaye birikimini varsayarsak, baz glkler ortaya kar. Bu snf dnda, bizim varsaymmza gre -yani kapitalist retimin genel ve mutlak egemenlii altnda- ii-snfndan baka hi bir snf yoktur. i-snfnn satn ald eyler, cretlerinin toplamna, tm kapitalist snfn yatrm olduu, deien sermayenin toplamna eittir. Bu para, kapitalist snfa, rnlerinin ii-snfna sat ile gerisin geriye akar. Bylece, kapitalist snfn deien-sermayesi gene eski para-biimini alm olur. Bu deiensermayenin toplam x kez 100 sterlin, yani yl boyunca yatnlm olan deil, kullanlan deiensermayenin toplam olsun. imdi incelemekte olduumuz sorun, devri n hzna bal olarak, yl boyunca bu deien sermaye-deerin yatnlmas iin ne kadar ok ya da az parann gerekli olmas ile etkilenmi olmaz. Kapitalist snf, bu x kez 100 sterlinlik sermaye ile, belli miktarda emek-gc satn alr ya da, u kadar sayda emekiye cretlerini der - birinci ilem. Emekiler bu ayn miktarda para ile kapitalistlerden belli bir miktarda meta satn alr ve bylece, x kez 100 sterlinlik toplam, kapitalistlerin eline geri dnm olur - ikinci ilem. Ve bu byle devam eder gider. Bu x kez 100 sterlinlik miktar, demek ki, ii-snfna, hi bir zaman, kapitalist snfn art-deeri-ni temsil eden ksm yle dursun, deimeyen-sermayeyi temsil eden rnden de bir para satn almasna olanak vermez. Bu x kez 100 sterlin ile emekiler, toplumsal rnn deerinin, yatrlan deien-sermaye deeri temsil eden deer ksmna eit olan bir ksmndan fazlasn hi bir zaman satn alamazlar. inde bu evrensel para birikiminin, ek olarak retilen deerli
Kari Marks 307 Kapital I

madenlerin u ya da bu oranda eitli bireysel kapitalistler [sayfa 368] arasnda dalndan baka bir eyi ifade etmeyen durumdan ayn olarak, nasl oluyor da btn kapitalist snfn para biriktirdii varsaylyor? Bunlann hepsi, rnlerinin bir ksmn, karlnda bir ey satn almakszn satmak zorundadrlar. Hepsinin de, tketimleri iin, dolam arac olarak dolama srdkleri belli bir para fonuna sahip olmalarnda ve bu parann bir ksmnn dolamdan kendilerine dnmesinde herhangi gizemli bir yan yoktur. Ne var ki, bu durumda bu para-fon, art-de-erin paraya dnmesinin sonucu olarak, salt dolam iin bir fon olarak bulunur ve hi bir zaman, gizil para-sermaye olarak varolmaz.

Eer biz konuya gerekte olduu ekliyle bakarsak, gelecekte kullanlmak zere biriken gizil parasermayenin unlardan olutuunu grrz: 1) Bankalardaki mevduattan. Ve bu, aslnda, bankalarn hizmetinde bulunan nispeten nemsiz bir miktardr. Para-sermaye burada, ancak itibari olarak birikir. Fiilen biriken ey, salt ekilen para ile yatrlan para arasnda belli bir denge doduu iin paraya evrilebilen (eer evrilirse)bakiye alacaklardr. Bir banka para olarak elinde yalnzca ok kk bir miktar tutar. 2) Devlet tahvillerinden. Bunlar hi bir ekilde sermaye olmayp, yalnzca ulusun yllk rn zerinde bakiye alacaklardr. 3) Hisse senetleri. Bunlardan, sahte olmayanlar, gerek anonim sermayeler zerinde tasarruf hakk ve yllk olarak bunlardan art-deer zerinden gelen polielerdir. Bu durumlann hi birinde para birikimi yoktur. Bir yanda para birikimi olarak grnen ey, te yanda srekli fiili para harcamas olarak grnyor. Parann, bu paraya sahip olan kimse tarafndan ya da bakalar, onun borlulan olan kimseler tarafndan harcanmasnn bir nemi yoktur. Kapitalist retim esasna gre, para-ymann oluumu hi bir zaman kendi bana bir ama olmayp ya dolamdaki bir durgunlamann -genellikle olduundan daha fazla miktarda yarann ylma biimini almas- ya da, devrin gerektirdii birikimlerin bir sonucudur; ya da ensonu, para-yma, yalnzca retken sermaye ilevi grmek zere geici olarak gizil bir biimde bulunan para-sermayenin yaratlmasdr. Demek oluyor ki, para olarak gerekletirilen art-deerin bir ksm bir yandan dolamdan ekilir, yl para biiminde [sayfa 369] biriktirilir-ken, art-deerin dier bir ksm, ayn zamanda, srekli olarak retken sermayeye evrilmektedir. Ek deerli madenlerin, kapitalist snfn yeleri arasnda bllmesi dnda, para biiminde birikim hi bir zaman btn noktalarda ayn zamanda yer almaz. Yllk rnn, art-deeri metalar biiminde temsil eden ksm iin geerli olan ey, dier ksm iin de geerlidir. Bunun dolam iin belli bir para miktan gereklidir. Bu para miktar, tpk, her yl retilen ve
308 Kari Marks Kapital II

art-deeri temsil eden meta kitlesi gibi kapitalist snfa aittir. Dolama, ilk olarak, bizzat kapitalist snf tarafndan sokulmutur. Bu snfn yeleri arasnda, bizzat dolam araclyla srekli yeniden bllr. Tpk genellikle sikke dolamnda olduu gibi, bu miktarn bir ksm, durmadan deien noktalarda durgunlat halde, teki ksm srekli dolar. Bu birikimin bir ksmnn, para-sermaye oluturma amac iin biriktirilmi olup olmamas durumu deitirmez. Bir kapitalistin, bir bakasna ait art-deerin ya da hatta sermayenin bir ksmna elkoyduu ve bylece tek yanl bir para-sermaye ve retken sermaye birikimi ve merkezilemesini meydana getirdii dolam servenlerine burada yer verilmemitir. rnein, A tarafndan para-sermaye olarak biriktirilen arma art-deerin bir ksm, B'ye ait olan ve kendisine geri dnmeyen art-deerin bir ksm olabilir, [sayfa 370]
Kari Marks Kapital II

309

NC KISIM TOPLAM TOPLUMSAL SERMAYENN YENDEN-RETM VE DOLAIMI

ONSEKZNC BLM34 GR I. NCELEME KONUSU Sermaye retiminin dorudan sreci, onun, emek ve kendini geniletme srecidir, sonucu meta-rn, itici gc art-deer retimi olan bir sretir. Sermayenin yeniden-retim sreci, bu dorudan retim srecini ierdii gibi, asl retim srecinin iki evresini, yani devresel bir sre -belirli dnemlerle kendini srekli yineleyen bir sre- olarak, sermayenin devrini oluturan btn devreyi de ierir. ster, P ... P' biimindeki, isterse, R ... R' biimindeki devreyi inceleyelim, R'nin kendi dorudan retim sreci daima bu devrede ancak bir halkay oluturur. Bir biimde, bu, dolam srecinin yrtcs, bir dierinde ise dolam sreci onun yrtcs gibi grnr. Srekli yenilenmesi, sermayenin, retken sermaye olarak durmadan yeniden ortaya kmas, her iki durumda da, dolam srecindeki dnmleri ile belirlenir. te yandan, srekli yenilenen retim sreci, sermayenin dolam alannda geirdii srekli dnmlerin, ardarda para-sermaye
34

Elyazmas Il'den. -F.E. 310 KarIMarks Kapital II

ve [sayfa 37i] meta-sermaye biimlerinde ortaya kmasnn kouludur. Bununla birlikte, her bireysel kapitalistin, yalnzca, kapitalist snfn bireysel bir esi olmas gibi her bireysel sermaye de, yalnzca, toplam toplumsal sermayenin bireysel bir blm, bireysel yaamla ykl bir blmdr. Toplumsal sermayenin hareketi, bireysellemi kk paralannn hareketlerinin toplamndan, bireysel sermayelerin devirlerinden ibarettir. Tpk tek bir metan bakalamnn, metalar alemindeki bakalamlar dizisinde -metalann dolamnda- bir halka olmas gibi, bireysel sermayenin

bakalam, devri de, toplumsal sermayenin izdii devrede bir halkadr. Bu toplam sre, kendisini meydana getiren biim deiiklikleri (maddi adan dnldnde, deiimler) ile birlikte hem retken tketimi (retimin dorudan srecini) ve hem de kendileri aracl ile meydana geldii biim deiiklikleri ya da deiimler ile birlikte bireysel tketimi kapsar. Bir yandan, deien sermayenin emek-gcne evrilmesini ve bu nedenle de, emek-gcnn kapitalist retim sreci ierisine katlmasn ierir. Burada emeki, kendine ait bir metan, emek-gcnn satcs ve kapitalist de bunun alcs olarak hareket eder. Ama, te yandan, metalarn sat, ayn zamanda, bunlann ii snf tarafndan satn alnmalann, yani bunlarn bireysel tketimini de kucaklar. Burada, ii snf alc ve kapitalistlerde emekilere meta satan kimseler olarak ortaya karlar. Meta-sermaye dolam, art-deer dolamn ve dolaysyla da, kapitalistlerin bireysel tketimleri iin yaptklan satnalma ve satlar, art-deerin tketimini kapsar. Bireysel sermayelerin toplumsal sermaye olarak toplu haldeki devreleri, bu btnlkleri ierisinde dnlrse, yalnz sermaye dolamn deil, ayn zamanda metalann genel dolamn da ierir. Bu genel meta dolam, aslnda, ancak u iki eden, 1) gerek anlamda sermaye devresi ve 2) bireysel tketime giren metalarn ve dolaysyla da, emekinin cretlerini, kapitalistin de art-deerini (ya da bir ksmn) harcad metalann devresinden oluabilir. Her ne olursa olsun, sermaye devresi, metasermayenin bir ksm olduu iin art-deerin dolamn ierdii gibi, deien-sermayenin emekgcne evrilmesini, cretlerin denmesini de kapsar. Ama bu art-deer ile cretlerin metalar iin harcanmas, hi deilse cretlerin harcanmas bu dolam iin esas [sayfa 372] olmakla birlikte, sermayenin dolamnda bir halka oluturmaz. Kitap I'de [Birinci Ciltte], kapitalist retim sreci, hem bireysel bir hareket ve hem de bir yenidenretim sreci olarak incelenmiti: yani art-deerin retimi ve sermayenin kendisinin retimi olarak. Sermayenin dolam alannda geirdii biim ve z deiiklikleri, zerlerinde durulmakszn kabul edilmiti. Bir yandan kapitalistin, rn deeri zerinden satt, te yandan da sreci yeniden balatmak ya da devam ettirmek iin retimin nesnel aralarn dolam alannda bulduu
Kari Marks 311 Kapital I

ngrlmt. Dolam alannda bizim zerinde durduumuz tek hareket, kapitalist retimin temel koulu olarak, emek-gc satn alnmas ve sat idi. Bu Kitap H'nin [kinci Cildin] Birinci Ksmnda, sermayenin dairesel hareketi ierisinde brnd eitli biimler ile, bu hareketin kendisinin eitli biimleri gzden geirilmiti. imdi, Kitap I'de irdelenen alma-zamanna dolam zamannn eklenmesi gerekiyor. kinci Ksmda, devre, devresel, yani bir devir olarak incelenmiti. Bir yandan sermayeyi oluturan eitli elerin (sabit ve dner sermayelerin) devre biimlerini farkl zaman dnemlerinde ve farkl biimlerde nasl tamamladklar gsterilmi; te yandan da farkl alma dnemi ve dolam dnemi uzunluklarn belirleyen durumlar incelenmiti. Devrenin dnemi ile devre dnemini oluturan ksmlar arasndaki farkl oranlann, retim srecinin boyutlan ve yllk art-deer oran zerindeki etkileri gsterilmiti. Sermayenin kendi devresi ierisinde ardarda ve srekli olarak brnd ve synld biimler Birinci Ksmda incelendii halde kinci Ksmda, belli byklkteki bir sermayenin bu ak ve biim deiiklikleri ierisinde, deien oranlarda olmakla birlikte, farkl biimlere, retken sermaye, para-sermaye ve meta-sermaye biimlerine nasl ayrld ve, bylece, yalnz birbirlerinin ardndan gelmekle kalmayp, toplam sermaye-deerin farkl paralannn srekli olarak nasl yanyana bulunduklar ve bu farkl durumlarda nasl ilev yaptklan da gsterilmiti. zellikle para-sermaye, Kitap I'de gsterilmeyen belirli zelliklerle ortaya kmt. Belli byklkte bir retken sermayeyi srekli ilev yapar halde tutabilmek iin, belli bir sermayenin devir koullanna bal olarak- parasermaye biiminde srekli yatnlmalar ve yenilenmeleri gereken farkl byk ksmlan [sayfa 373] ile ilgili baz yasalar bulunmutu. Ama hem birinci ve hem de ikinci ksmlarda daima szkonusu olan bireysel bir sermaye, toplumsal sermayenin bireyselletirilmi bir ksmnn hareketiydi. Ne var ki, bireysel sermayelerin devreleri iice girer, birbirlerini ngrr ve zorunlu klar, ve salt rdkleri bu a ierisinde toplam toplumsal sermayenin hareketini meydana getirirler. Tpk basit meta dolamnda, bir metan toplam bakalamlan, metalar aleminin bakalamlar dizisinde bir halka olarak ortaya kmas gibi, imdi de, bireysel bir sermayenin bakalam, toplumsal sermayenin bakalamlar dizisinde bir halka olarak ortaya kmaktadr. Ama basit meta dolam, hi bir zaman zorunlu olarak sermaye dolamn iermedii halde -nk basit meta dolam, kapitalist-olmayan retim temeli zerinde de olabilir-, toplam toplumsal sermaye devresi, grld gibi, bireysel sermayenin devresi dnda kalan meta dolamn da, yani sermayeyi temsil etmeyen metalarn dolamn da ierir. imdi, toplam toplumsal sermayenin eleri olarak, bireysel sermayelerin dolam srecini (btnyle alndnda bu, yeniden-retim
312 KarIMarks Kapital II

srecinin bir biimidir), yani bu toplam toplumsal sermayenin dolam srecini incelememiz gerekiyor.

II. PARA-SERMAYENN ROL [Aadaki konu, bu ksmn daha sonraki bir kesimine, yani toplam toplumsal sermayeyi oluturan ksmlardan birisi olarak ele alnan para-sermayeye ait olduu halde, burada imdi ele alnp incelenecek.] Bireysel sermayenin devrinin incelenmesinde para-sermayenin iki yn aa kmt. Birincisi, her bireysel sermayenin sahnede grnd ve sermaye olarak kendi srecini at biimi oluturur. Demek ki, o, tm srece ilk itii veren primus motor* olarak grnmektedir. kincisi, yatrlan sermaye-deerin, para biiminde srekli yatrlmak ve yenilenmek zorunda bulunulan ksmnn harekete geirdii retken sermayeye, yani srekli retim leine oran, devir dneminin zel uzunluuna ve bu dnemi oluturan iki ksm -alma dnemi ile dolam dnemi- arasndaki zel [sayfa 374] orana bal olarak deiir. Ama bu oran ne olursa olsun, sermaye-deerin srete retken sermaye olarak srekli ilev yapabilecek ksm, her zaman, yatrlan sermayenin, retken sermayenin yan sra daima para-biiminde bulunmak zorunda olan ksm ile snrldr. Burada, salt normal bir devir, soyut bir ortalama szkonusudur. Dolamda olabilecek kesintileri karlamak iin gerekli ek para-sermaye bunun dndadr. Birinci noktaya gelince: meta retimi meta dolamn, meta dolam metalarn para olarak ifadesini ngrr; bir metan meta ve para diye ikiye blnmesi, rnn meta olarak ifadesinin bir yasasdr. Ayn ekilde, kapitalist meta retimi -ister toplumsal, ister bireysel adan dnlsn-, hem balang halindeki her iin primus motor'u ve hem de srekli motoru olarak para-biiminde sermayeyi, yani para-sermayeyi ngrr. zellikle dner sermaye, para-sermayenin, bir motor olarak ksa aralklarla srekli tekrarlar halinde hareket ettii anlamn tar. Yatrlan sermaye-deerin tamam, yani metalan, emek-gcn, emek aralarn, retim maddelerini ieren sermayenin btn eleri, tekrar tekrar para ile satn alnmak zorundadr. Burada bireysel sermaye iin geerli olan, ancak birok bireysel sermayeler eklinde ilev yapan toplumsal sermaye iin de geerlidir. Ama, Kitap I'de gsterdiimiz gibi, bundan, hi bir zaman, sermayenin ileme alan, retimin lei -kapitalist temel zerinde olsa bile- mutlak snrlar bakmndan, ilemekte olan para-sermayenin miktanna bal olduu sonucu kmaz. Belli snrlar iinde genilemeleri, yatrlan para-sermayenin byklnden bamsz olan retim eleri de sermayeye katlm du* lk motor, ilk devindirici. -f. KarIMarks 313 Kapital I

rumdadr. Emek-gcne yaplan deme ayn kald halde, u ya da bu genilikte ya da younlukta smrlebilir. Bu daha fazla smrme ile birlikte para-sermaye artm bile olsa (yani cretler ykseltilmi olsa), bu art ayn oranda ve hele pro tanto hi deildir. Sermaye-deerin elerinden olmayan -toprak, denizler, maden cevherleri, ormanlar, vb. gibi- retken biimde smrlen doann salad maddeler, ayn miktar emek-gcnn daha byk abas ile, para-sermaye yatnmnda bir art olmadan da, daha youn ya da geni sm-rlr. retken sermayenin gerek eleri, bylece, ek para-sermaye gerektirmeksizin oaltlm olur. Ek yardmc maddeler iin byle bir ekin gerekli hale [sayfa 375] gelmesi szkonusu olduunda, sermaye-deerin yatrld parasermaye, retken sermayenin byyen etkinlii ile orantl artmad gibi, bu, hi de pro tanto bir art deildir. Ayn emek aletleri, ve bylece ayn sabit sermaye, gnlk kullanm sreleri uzatlarak ve daha youn kullanlarak, sabit sermaye iin ek para yatnm yaplmakszn, daha etkin biimde kullanlabilir. Bu durumda, sabit sermayenin devri daha hzlanmakla birlikte, yeniden-retime ait elerin daha abuk ikmali gerekir. Doal cevherlerden ayn olarak, retken sreci u ya da bu lde etkili klabilecek eler olarak i grmek zere, hi bir maliyeti olmayan doal glerin bu retken srece katlmas olana vardr. Bunlarn etkinlik derecesi, kapitalist iin herhangi bir maliyeti olmayan yntemlere ve bilimsel gelimelere baldr. Ayn ey, retim srecindeki emek-gcnn toplumsal bileimi ve bireysel emekilerin birikmi becerileri iin de dorudur. Carey, topraa o gnk retkenliini verebilmek, iin ok eski zamanlardan beri katlan sermaye ya da emek iin herhangi bir karlk denmemesi nedeniyle, toprak sahibine denen parann hibir zaman yeterli olmadn hesaplamaktadr. (Burada, kukusuz, topran talan edilen verimliliinden hi szedilmemektedir.) Buna gre her bireysel emekiye, bir vahinin modem bir makinist haline getirilmesinin tm insanla neye malolduunun hesaplanarak deme yaplmas gerekirdi. Tersine, eer topraa katlan ve toprak sahibi ile kapitalist tarafndan paraya evrilen karl denmemi emekler stste konulsa, topraa yatnlm bulunan btn sermayenin ar faiz ile birlikte tekrar ve tekrar dendii ve bylece toplumun toprak mlkiyetinin bedelini uzun zaman nce tekrar tekrar dediini dnmek daha doru olur. Geri, emein retkenlik gcndeki art, ek bir sermaye-deer yatnmn gerektirmedii srece ayn emekle daha fazla deimeyen-sermayenin yeniden-retimini ve bylece deerini korumasn

salamas dnda ilk anda ancak rnn deerini deil, miktarn artrr. Ama ayn zamanda, sermaye iin yeni malzeme ve dolaysyla artan sermaye birikiminin temelini oluturur. Toplumsal emein rgtlenmesi ve bylece emein toplumsal
314 KarIMarks Kapital II

retkenlik gcnn artnlmasnn, geni-lekli retimi ve bylece, bireysel kapitalistler tarafndan byk miktarlarda para-sermaye yatnmn gerektirmesi ynnden, bunun, ksmen, [sayfa 376] ilemekte olan sermaye-deerlerin byklnde ve dolaysyla da bunlann yatrlm olduklan parasermayenin byklnde mutlak bir art gerektirmeksizin, sermayelerin birka elde toplanmas ile gerekletirildiini Kitap I'de* gstermitik. Bireysel sermayelerin bykl, bunlann toplumsal toplam-lannda bir byme olmakszn, birka kiinin elinde toplanmasyla artabilir. Bu, yalnzca bireysel sermayelerin deien bir dalmdr. Son olarak, bundan nceki ksmda, devir dnemindeki bir ksalma ile, ya ayn retken sermayenin daha az para-sermaye ile, ya da daha fazla retken sermayenin ayn para-sermaye ile harekete geirilebileceini gstermitik. Ama btn bunlann bizzat para-sermaye sorunu ile herhangi bir ilikisi olmad bes bellidir. Yalnzca yatnlm bulunan sermayenin -kendi serbest biimi, kendi deer-biimi ierisinde belli bir para miktarndan oluan belli bir deerler toplamnn- retken sermayeye evrildikten sonra, snrlar bu sermayenin snrlar ile belirlenmeyip, tersine, belli snrlan ierisinde farkl genilik ya da younluk dereceleri ile ileyebilen retken gleri ierdiini gsterir. Eer retim elerinin -retim aralar ile emek-gcnn- fiyatlar belli ise, metalar eklinde varolan bu retim elerinin belli bir miktannn satn alnmas iin gerekli para-sermayenin bykl belirlenmitir. Ya da yatnlacak sermayenin deerinin byk-l belirlenmitir. Ama bu sermayenin deer ve rn yaratcs olarak hareket edecei boyutlar esnek ve deikendir. kinci noktaya gelince: anm sikkeleri yerine koymak zere para retimi ya da satn alnmas iin her yl harcanmas zorunlu toplumsal emek ve retim arac, toplumsal retim hacminde pro tanto bir azalmadr. Ama ksmen dolam arac, ksmen yma ilevini yapan para-deere gelince, bu, emekgcnn, retilmi retim aralarnn ve doal zenginlik kaynaklarnn yarara orada vardr, ele geirilmi ve hazr durumdadr. Ona bu eylere izilmi bir snr gz ile baklamaz. retim elerine dntrlmek, dier uluslar ile deiilmek suretiyle retimin lei geniletilebilir. Ne var ki, bu, parann, her zaman olduu gibi d-nya-paras roln oynamasn ngrr. retken sermayeyi harekete geirmek iin, devir dneminin uzunluuna bal olarak u ya da bu miktarda para-sermayeye [sayfa 377] gereksinme vardr. Devir dneminin, alma zaman ve dolam zaman diye blnmesinin, para biiminde, gizil ya da atl sermayede bir art gerektirdiini de grm bulunuyoruz. Devir dnemi, alma dneminin uzunluu ile belirlendiine gre, dier koullar eit olmak zere, bu dnem, retim srecinin belirli top* Kapital, Birinci Cilt, s. 641-646, 780-783. -Ed. KarIMarks 315 Kapital I

lumsal nitelii ile deil, bu srecin maddi nitelii ile belirleniyor demektir. Bununla birlikte, kapitalist retim esasna gre, nispeten uzun sreli daha geni boyutlu ilemler, olduka uzun sreli byk parasermaye yatnmlann gerektirir. Bu gibi alanlarda retim bu yzden bireysel kapitalistin emrinde bulunan para-sermayenin byklne baldr. Bu engel, kredi sistemi ve bu sistem ile ilgili irketler, szgelimi, anonim irketler ile yklmtr. Para-piyasasndaki bozukluklar bu nedenle bu gibi kurululan ilemez duruma getirmekle birlikte, bu ayn kurulular da para-piyasasnda bozukluklar yaratmaktadr. Toplumsallatnlm retim temeli zerinde, -arada, yararl bir etki biiminde herhangi bir rn ikmalinde bulunmakszn uzun bir sre iin emek-gc ve retim arac eken- ilemlerin retim hacminin, yalnz emek-gc ve retim aralarn srekli ya da ylda birka kez ekmekle kalmayan, ama ayn zamanda, geim ve retim aralan ikmalinde de bulunan retim dallarna zarar vermeksizin yrtlebilecek ekilde nceden saptanmas gerekir. Hem toplumsallatrlm ve hem de kapitalist retimde, daha ksa alma dnemli idallanndaki emekiler, karlnda herhangi bir rn vermeksizin daha nce olduu gibi, ancak ksa sreler iin rn ekerler; oysa daha uzun alma dnemli idalla-rnda, bunlar, herhangi bir ey vermeden daha uzun bir sre iin rn ekerler. Bu durum, demek ki, belli bir emek-srecinin, toplumsal biiminden deil, maddi niteliinden ileri gelmektedir. Toplumsallatnlm retim durumunda, para-sermaye ortadan kalkmtr. Emek-gc ile retim aralarn farkl retim dallarna toplum datmaktadr. reticiler, olsa olsa, tketim mallarnn toplumsal ikmalinden, emek-zamanlarna tekabl eden bir miktar ekme hakkn kendilerine tanyan bir vesika alabilirler. Bu vesikalar para deildir. Bunlar dolama girmezler. Para-sermayeye olan gereksinmenin, alma dneminin uzunluundan ileri geldiine gre, u iki eyle koullandn gryoruz: Birincisi, para, genellikle, her bireysel sermayenin (krediden ayn) kendisini retken sermayeye evirmek iin grnmek [sayfa 378] zorunda olduu biimdir; bu, kapitalist

retimin ve genellikle meta retiminin niteliinden gelmektedir. kincisi, gerekli para yatnmnn bykl, emek-gc ile retim aralannn, olduka uzun bir sre paraya evrilebilir rnleri bu dnem boyunca topluma geri vermeksizin, toplumdan srekli ekilmeleri durumundan ileri gelir. Birinci koul, yatnlacak sermayenin para biiminde yatnlmas zorunluluu, bu para ister madeni para, kredi paras ya da itibari para vb. olsun, parann biimi ile ortadan kalkm olmaz. kinci koul, paraaracnn biimi ya da dolama herhangi bir edeer geri vermeksizin ekilen retim emeinin, geim aralannn ve retim aralarnn biimi ile hi bir ekilde etkilenmez, [sayfa 379]
316
Kari Marks Kapital II

ONDOKUZUNCU BLM35 KONUNUN DAHA NCEK SERMLER I. FZYOKRATLAR Quesnay'in Tableau Economiue'i belirli bir deeri temsil eden ulusal retimin yllk mahsulnn, dolam aracl ile, dier eyler ayn olmak kouluyla, basit yeniden-retimi, yani ayn lekle yeniden-reti-mi gerekletirecek ekilde nasl datldn birka kaln izgiyle gstermektedir. retim dneminin balang noktas gerekte nceki yln hasaddr. Saysz bireysel dolam hareketleri, kendilerine zg toplumsal kitle hareketi -toplumun ilevsel olarak belirlenmi byk iktisadi snflar arasndaki dolam hareketi- ierisinde bir rpda bir araya getirilmitir. Biz, burada, sununla ilgileniyoruz: Toplam rnn bir ksm -bu rnn dier ksmlan gibi, bir kullanm-nesnesi olarak, geen yln emeinin yeni bir sonucudur- ayn zamanda, yalnzca ayn maddi biim ierisinde tekrar ortaya kan eski sermaye-deerin bir taycsdr. Bu ksm dolama girmeyip, sermaye olarak hizmete yeniden devam etmek zere reticisinin, iftiler snfnn elinde kalr. Yllk rnn bu ksmna, deimeyen-sermayeye, [sayfa 38o Quesnay, hi ilgisiz eleri sokmakta,
35

Elyazmas VUI'in balangc. -F.E. Kari Marks 31 7 Kapital I

ama gr ufkunun snrll yznden, asl ey zerinde nemle durarak, tarm, insan emeinin artdeer reten biricik yatnm alan ve dolaysyla, kapitalist gr asndan biricik retken alan olarak grmektedir. Yeniden-retimin iktisadi sreci, kendine zg toplumsal nitelii ne olursa olsun, doal bir yeniden-retim sreci ile, bu alanla (tarmla) daima iice geer. Bu sonuncunun ak koullar birincinin koullanna k tutmakta, ve dolamn aldatc grntsyle ortaya kan bir dnce karkln nlemektedir. Bir sistemin etiketi, baka eyalann etiketinden, dier eyler yannda, sisteminkinin yalnz alcy deil ou zaman satcy da kandrmas olgusuyla ayrlr. Hem Quesnay'in kendisi ve hem de onun dorudan izleyicileri, kendi feodal dkkan tabelalanna inandlar. Bizim bilgiler de bugn ve bu saatte bile ayn eyi yapyorlar. Ne var ki, gerekte fizyokrat-lann sistemi, kapitalist sistemin ilk sistematik anlaydr. Sanayi sermayesinin temsilcileri -mlk sahipleri snf- btn iktisadi hareketi ynetmektedir. Tanm kapitaliste yrtlmekte, yani kapitalist iftinin geni-lek-te bir giriimi olmaktadr; topran dorudan ileyicisi cretli emekidir. retim, yalnz kullanm mallar deil, bunlann deerlerini de yaratmaktadr; retimin itici gc, doum yeri dolam alan deil, retim alan olan art-deerin elde edilmesidir. Dolamn meydana getirdii toplumsal yeniden-retim srecinin aralar olarak boy gsteren snf arasnda, "retken" emein dorudan smrcs, art-deer reticisi,* kapitalist ifti, art-deere yalnzca elkoyanlardan ayrdedilmektedir. Fizyokratik sistemin kapitalist nitelii, en parlak olduu sralarda bile baz itirazlara yolamtr: bir yandan Linguet ile Mably, te yandan kk mlk sahipleri savunucular tarafndan kar klmtr. Adam Smith'in yeniden-retim srecinin tahlilinde gsterdii gerileme,36 rnein "avances primitives" ve "avancesi annuelles"\ [sayfa 38i genelleyerek ve bunlar "sabit" ve "dner" sermaye37 diye adlandrarak, yalnz Quesnay'in doru tahlillerini ayrntlaryla incelemekle kalmayp, tamamen fizyokratlarn yanlglarnn ortasnda yolunu da ard iin
36

Kari Marx, Kapital, Band I,. 2. Ausgabe, s. 612, Note 32 [Sol Yaynlar, Ankara 1975. Birinci Cilt, Yirmidrdnc Blm, nc Ksm. s. 607. dipnot 37]. 37 Baz fizyokratlar, zellikle Turgot ona burada bile yolu amlardr. Turgot, avances iin sermaye deyimini Quesnay'den ve dier fizyokratlardan daha sk kullanm ve manfaktrclerin avances'm ya da capitaux'sunu, iftilerinki ile daha fazla zdeletirmitir. rnein: "Bunlar gibi (giriimciler-manfaktrcler), onlar da (les fermiers, yani kapitalist iftiler de), geri dnen sermayelerinden fazlasn elde etmelidirler, vb.." (Turgot, (Euures, Daire edition, Paris 1844, Vol. I, s. 40.) * Marx, Quesnay'in Tableau Economique'ini, Theories of Surplus-Value adl yaptnda daha ayrntl inceliyor (bkz: ngilizce bask: Kari Marx, Theories of Surplus Value [Volume IV of Capital], Ksm I, Moscow 1963, s. 299.333 ve 367-68). -Ed. 318 KarIMarks Kapital II

son derece dikkate deerdir. rnein, iftinin, teki tr kapitalistlerden daha fazla deer rettiini gstermek iin yle diyor: "Ayn byklkteki hi bir sermaye, iftininkinden daha byk miktarda retken emei harekete geiremez, Yalnz alan hizmetkrlan deil, i hayvanlar da retken emekidirler." (alan hizmetkarlar iin ne gzel vg!) "Tarmda da doa insanla birlikte alr; ve doann emei hi bir gidere malolmaz, ama rn, en pahal iinin rn kadar deer tar. Tanmda en nemli ilemler bile, rn artrmakla birlikte, doann verimliliini, insan iin en krl bitkilerin retimine yneltmek kadar artramaz. Fundalk ve allklarla kapl bir tarla, ou kez, en iyi ilenmi bal ya da msr tarlas kadar ok miktarda sebze retebilir. Topra ekmek ve srmek, doann etken

verimliliini canlandrmaktan ok bunu dzenler; ve yaplan btn bu emeklerden sonra, iin byk bir ksm daima gene doa tarafndan yaplmak zere kalmtr. Tarmda altrlan emekiler ve i hayvanlar (sic!*) bu nedenle, manfaktrlerde alan ii gibi, kendi tketimlerine, onlan kullanan sermayeye ve o sermayenin sahibinin krlarna eit bir deeri yeniden retmekle kalmazlar, ok daha byk bir deer retirler. iftinin sermayesinin ve btn krlarnn zerinde olarak, toprak sahibinin rantn da dzenli olarak yeniden-retirler. Bu rant, toprak sahibinin kullanmn iftiye kiralad doa glerinin bir rn gibi dnlebilir, Bu rn, varl kabul edilen bu glerin geniliine, ya da bir baka deyile, topran varsaylan doal ya da iyiletirilmi verimliliine bal olarak daha byk ya da daha kktr. nsann ii diye kabul edilebilecek her ey dldkten ya da karlandktan sonra, geriye kalan, doann iidir. Bu pek az zaman tm rnn drtte-birinden az, ou zaman te-birinden fazladr. Manfaktrlerde kullanlan [sayfa 382] ayn miktar retken emek, hi bir zaman bu kadar byk bir yeniden-retimde bulunamaz. Bunlarda doa hi bir ey yapmaz, her eyi insan yapar; ve yeniden-retim, daima, ii yapan unsurlarn gc ile orantl olmak zorundadr. Tarmda kullanlan sermaye, demek ki, yalnz manfaktrlerde kullanlan ayn miktar sermayeden daha fazla miktarda retken emei harekete geirmekle kalmaz, ayn zamanda, kulland retken emek miktar ile orantl olarak, lkenin toprak ve emeinin yllk rnne, o lkenin halknn gerek servetine ve gelirine daha byk bir deer katar." (Kitap II, Bl. 5, s.242,) Adam Smith, Kitap II, Blm l'de yle diyor; "Tohumun btn deeri de tam anlamyla bir sabit sermayedir." Burada da gene, sermaye, sermaye-deere eittir; "sabit' bir biimde bulunmaktadr. "O [tohum], toprak ile ambar arasnda gidip gelmekle birlikte, hi bir zaman sahip deitirmez ve bu nedenle de tam anlamyla dolamaz. ifti onu satmakla deil, oaltmakla kr yapar." (s. 186.) Burada konunun anlamszl u olguda yatmaktadr ki, Smith, kendisinden nce Quesnay'de
* Aynen byle, -f.
KarIMarks 319 Kapital I

olduu gibi, sabit sermayenin deerinin yenilenmi biimde yeniden ortaya kn grmemekte ve bu yzden, yeniden-retim srecinin nemli bir esini gzden karmakta, yalnzca dner ve sabit sermaye arasnda kendi yapt ayrm konusunda, hem de yanl olmak zere, bir rnek daha vermektedir. Smith'in "avances primitives" ve "avances annuelles"\ "sabit sermaye" ve "dner sermaye" olarak evirmesindeki ilerleme, "sermaye" szcn kullanmasndadr, ki bu kavram genelletirilmekte ve fzyokratlann, bunu yalnzca "tanmsal" alana uygulama-lan konusundaki zel grlerinden bamsz hale gelmektedir; gerileme ise, "sabit" ve "dner" szcklerinin temel ayrm olarak grlmesi ve bu ekilde tutulmas olgusundadr. II. ADAM SMTH I. Smith'in Genel Gr As Adam Smith, Kitap I, Blm 6, sayfa 42'de diyor ki: "Her toplumda, her metan fiyat, kendisini, sonuta, u ksmdan birine ya da dierine veya hepsine ayrtnr (cret, kr, rant); ve her gelimi toplumda, bunlann her de, metalann daha byk bir ksmnn fiyatna, az ya da ok, tamamlayc ksm [sayfa 383] olarak girer."38 Ya da, 63. sayfada devam ettii gibi: "cret, kr ve rant, hem btn gelirlerin ve hem de btn deiilebilir deerlerin esas kaynadr." Adam Smith'in "metalann fiyatlan"nn ya da "btn deiilebilir deerlerin tamamlayc ksm-lar"na ilikin bu retisini, aada daha ayrntl olarak ele alacaz. Ayrca yle diyor: "Ayn ayr ele alnan her zel metaya ilikin olarak durum bu olduuna gre, birarada alndklarnda, her lkedeki topran ve emein tm yllk rnn oluturan btn metalara ilikin olarak da durum bu olmaldr. Bu yllk rnn tm fiyat ya da deiilebilir deeri, kendisini ayn ksma ayntrmaldr ve, o lkede oturan deiik kiiler arasnda, ya emeklerinin creti, sermayelerinin krlar olarak, ya da topraklarnn rant olarak pay edilmelidir." (Kitap II, Blm 2, s. 190.) Adam Smith, tek tek btn metalarn fiyatn olduu gibi, "her lkedeki topran ve emein tm yllk rnnn ... tm fiyat ya da deiilebilir deeri"ni, bylece, crete, kra ve ranta, cretli iilerin, kapitalistlerin ve toprak, sahiplerinin gelirinin kaynana ayntrdktan sonra, drdnc bir eyi, yani sermaye esini, dolambal bir yoldan ieriye sokuturmak zorunda kalyor. Bu da, brt ile net gelir arasnda bir ayrm
38

Okurun, "metalarn daha byk bir ksmnn fiyatlarnn" tmceciini yanl anlamamas iin aadaki tmceler Adam Smith'in bu deyimi nasl akladn gstermektedir. rnein, baln fiyatna hi bir rant girmeyip, yalnz cret ve kr girmektedir; sko akl talarnn fiyatna ise yalnzca cret girmektedir. yle diyor: "skoya'nn baz ksmlarnda baz yoksul kimseler, deniz kysndan halk arasnda sko akl ad verilen kk alacal talar toplamay ticaret haline getirmilerdir. Ta yontucularn bunlara dedii fiyat, tmyle toplayclarn emeinin cretidir; ne rant ne de kr bu fiyatn herhangi bir ksmn oluturur."
320 Kari Marks Kapital II

yaparak baarlyor: "Byk bir lkede oturanlarn tamamnn brt geliri, topraklarnn ve emeklerinin tm yllk rnn kapsar; net gelirleri ise, bakm giderleri dldkten sonra kendilerine kalan ksmdr; birincisi, bunlarn sabit; ve ikincisi, bunlarn dner sermayesidir; ya da, sermayelerine el atmakszn, hemen tketilmek ya da geimleri, rahatlan ve elenceleri iin harcanmak zere yedekte

bulundurabilecekleri eydir. Bunlarn gerek servetleri de brt gelirleri ile deil, net gelirleri ile orantldr." {Ibid, s. 190.) Bu konuda u yorumda bulunuyoruz: 1) Adam Smith, burada, geniletilmi lekte yeniden-retimi ya da birikimi deil, aka, yalnz basit yeniden-retimi ele [sayfa 384] alyor. Yalnzca iler durumdaki sermayenin "bakm" masraflanndan szedi-yor. Toplumun ya da bireysel kapitalistin "net" geliri, yllk rnn "tketim fonuna" geebilen ksmna eittir, ama bu fonun bykl, iler durumdaki "sermayeye el atmamaldr". Hem bireysel ve hem de toplumsal rnn deerinin bir ksm, demek ki, ne crete, ne kra, ne de ranta aynmyor, ama sermayeye ayryor. 2) Adam Smith, szckler zerinde oynayarak, "brt ve net gelir" arasndaki ayrm ile kendi teorisinden kamaktadr. Hem bireysel kapitalist ve hem de tm kapitalist snf, ya da ulus denen ey, retimde tketilen sermaye yerine, deeri -bu rnn birbirlerine orantl ksmla-ryla temsil edilebilir-, bir yandan harcanan sermaye-deeri yerine koyan ve bylece bir kazan, ya da harfi harfine sylemek gerekirse, bir gelir (revenue - geri dnmek revenir fiilinin gemi hali) oluturan, ama nota bene, sermaye zerinden bir gelir ya da sermaye zerinden bir kazan oluturan; te yandan da, "lkede oturan deiik kiiler arasnda, ya emeklerinin creti, sermayelerinin kr olarak, ya da topraklannn rant olarak pay edilen" -ve genellikle kazan ad verilen- deer ksmlarn yerine koyan bir meta rn almaktadrlar. u halde, bu tm rnn deeri, herhangi bir kimsenin -bireysel kapitalistin ya da btn lkenin-kazancn oluturuyor, ama bu, bir yandan sermaye zerinden bir kazan, te yandan da bu kazantan farkl bir "gelir" oluyor. Dolaysyla, meta deerinin, bu deeri oluturan ksmlara zmlenmesi srasnda dar atlan ey, yan kapdan ieriye sokulmu oluyor: "gelir" szcn-deki belirsizlik. Ama ancak rnn bu trden deer paralandr ki, onda daha nceden mevcut olan ey olarak "ieriye alnabilir". Eer sermaye ieriye gelir olarak girecekse, nce geniletilmi olmas gerekir. Adam Smith ayrca diyor ki: "En dk olaan kr oran, daima, her sermaye kullanlmasnda arasra grlen kayplar karlamaya yetebilecek miktardan daha fazla olmaldr. te net ya da plak kr, yalnz bu fazlalktr." (Kapitalist krdan, gerekli sermaye harcamasndan ne anlyor?) "Brt kr ad verilen ey, ou kez, yalnz bu fazlal deil, bu gibi olaanst kayplan karlamak zere alkonulan miktan da kapsar." (Kitap I, Bl. 9, s. 72.) Bunun tek anlam, art-deerin, brt krn bir
KarIMarks 321 Kapital I

ksm diye kabul edilen bir parasnn, retimin gvence fonunu oluturmas [sayfa 385] gerektiidir. Bu gvence fonu, art-emein bir ksm tarafndan yaratlmaktadr ve bu bakmdan dorudan sermaye, yani yeniden-retim amac tayan bir fon retmektedir. Sabit sermayenin vb. "devam ettirilmesi" iin gerekli harcamalar bakmndan (yukardaki alntlara baknz) tketilmi olan sabit sermayenin yerine bir yenisinin konmas, yeni bir sermaye yatrm deil, yalnzca eski sermaye-deerin yeni bir biimde yenilenmesidir. Adam Smith'in, gene bakm giderleri arasnda sayd sabit sermayenin onanmn ilgilendirdii kadanyla, bu gider, yatrlan sermayenin fiyatna girmektedir. Kapitalistin, bunun hepsini bir defada yatrmayp, sermayenin ilev yapt srada, gereine gre, azar azar yatrmas ve zaten cebine girmi bulunan krlardan yatrabilmesi, bu knn kaynan deitirmez. Kendisini oluturan deer eleri, ancak, emekilerin gvence fonu iin olduu kadar, onarm fonu iin de artemek saladklarn tantlar. Adam Smith, bunun ardndan, bize, tm sabit sermayenin ve ayn zamanda dner sermayenin, sabit sermayenin bakm, onarm ve yenilenmesi, iin gerekli btn ksmnn, ve aslnda, maddi biimi ierisinde tketim fonuna aynlmayan sermayenin tamamnn, net gelirin, yani zgl anlamnda gelirin dnda tutulmas gerektiini syler. "Sabit sermayenin tm bakm giderlerinin, toplumun net gelirinin dnda tutulmas gerektii aktr. Ne onlann yararl makineleri ile i aletlerinin bakm iin gerekli malzemeler ... ne de bu malzemelerin istenilen biimi almas iin gerekli-emein rn, bu gelirin hi bir zaman herhangi bir ksmn oluturamaz. Bu ekilde altrlan ii, cretlerinin deerinin tamamn, dorudan tketim iin ayrlm stoklara kata-bildiine gre, bu emein fiyat gerekten de bunun bir ksmn oluturabilir. Ama dier tr emeklerde, hem fiyat [yani, bu emek iin denen cret] ve hem de rn [bu emein katlm olduu rn] bu stoka gider; fiyat, iinin stokuna, rn ise, geimleri, konforlar ve elenceleri, bu iilerin emei ile oaltlan dier kimselerin stoklarna gider." (Kitap II, Blm 2, s. 190, 191.) Adam Smith, burada, retim aralarnn retiminde alan emekiler ile, dorudan tketim mallarnn retiminde alan emekiler arasndaki ok nemli bir ayrma geliyor. lk sz edilenler tarafndan retilen metalarn deeri, cretlerin toplamna, yani sermayenin, emek-gcnn satn alnmasna yatnlan ksmnn [sayfa 386] deerine eit bir paray ierir. Deerin bu ksm, maddeten, bu emekiler tarafndan retilmi bulunan retim aralannn belirli bir nicelii biiminde varolur. cret eklinde aldklan para, bunlarn gelirleridir, ama emekleri, ne kendileri ve ne de bakalan tarafndan

tketilebilecek herhangi bir eya retmemitir. u halde bu rnler, yllk rnn "net gelirin" ancak kendisinde gerekleebilecei bir toplumsal tketim fonu oluturmak zere ayrlan ksmnn bir esi deildir. Adam Smith, burada, cretler iin
322 Kari Marks Kapital II

geerli olan ayn eyin, retim aralarnn deerinin art-deer olarak kr ve rant kategorileri altnda, sanayi kapitalistinin (en bata gelen) gelirini oluturan paras iin de geerli olduunu eklemeyi unutuyor. Bu deer paralan, ayn ekilde, retim aralarnda, tketilmesi olanaksz mallarda da vardr. Bunlar, kendileri paraya evrilene kadar, bu ikinci tr emekiler tarafndan retilen kendi fyatlanna tekabl eden miktarda tketim nesnelerini meydana getiremezler; ite ancak o zaman, bu nesneleri, sahiplerinin bireysel tketim fonuna aktarabilirler. Ne var ki, Adam Smith'in, yllk olarak meydana getirilen retim aralarnn deerinin, bu retim alannda ilev yapan retim aralarnn -retim arac yapan retim aralannn- deerine eit olan ksmnn, yani burada kullanlan sabit sermayenin deerine eit bir deer parasnn, yalnz, varolduu maddi biimi nedeniyle deil, sermaye olarak ilev yapmas nedeniyle de, geliri oluturan bir deer esi olamayacan grm olmas gerekirdi. kinci tr emekilere -dorudan tketim nesneleri retenlere-gelince. Adam Smith'in tanmlar tam bir kesinlik tamyor. nk, emein, bu trlerinde, hem emein fiyatnn ve hem de rnn, dorudan tketim iin ayrlm stoklara, "fiyaf'm (yani, cret olarak alnan parann) "iinin stokuna, rnn ise, geimleri, konforlan ve elenceleri, bu iilerin emei ile oaltlan dier kimselerin stoklanna" "gittiini" sylemektedir. Ne var ki, ii, emeinin "fiyat" ile, cretlerinin dendii bu para ile yaamn srdremez; bu paray, tketim nesneleri satn alarak gerekletirir. Bu. nesneler, ksmen, kendi rettii metalar snfndan olabilir. te yandan, kendi rn, yalnzca, emek smrclerinin tketimine giden nesnelerden olabilir. Bylece Adam Smith, sabit sermayeyi, bir lkenin "net gelirinin" tamamen dnda braktktan sonra devam ediyor: "Ama, sabit sermayenin srekliliini salayan btn giderler, [sayfa 387] bylece, zorunlu olarak, toplumun net gelirinin dnda brakld halde, dner sermayenin srekliini salayan giderler iin durum ayn deildir. Bu ikinci sermayeyi oluturan drt ksmdan, para, yaam aralar, malzemeler ve tamamlanm iten, son tanesi, daha nce de grld gibi, dzenli olarak bu sermayeden ekilerek ya toplumun sabit sermayesine, ya da dorudan tketim iin ayrlan stokuna konulur. Bu tketilebilir eyalarn, ilkinin" [sabit sermayenin] "devam iin kullanlmayan ksmnn hepsi de ikinciye" [dorudan tketim fonuna] "gider ve, toplumun net gelirinin bir ksmm oluturur. Dner sermayenin bu ksmnn sreklilii, demek ki, sabit sermayenin sreklilii iin gerekli olann dnda, toplumun net gelirinden yllk rnn hi bir ksmn ekmez." (Kitap II, Blm 2, s. 192.) Dner sermayenin, retim aralarnn retiminde hizmet grmeyen ksmnn, tketim mallanna, bir baka deyile, yllk rnn, toplumun tketim fonunu oluturmak zere ayrlan ksmna gittiini sylemek, bo bir yinelemeden baka bir ey deildir. Bununla birlikte, bunun heKarl Marks 323 Kapital I

men ardndan gelen pasaj nemlidir: "Bir toplumun dner sermayesi, bu ynden, bireyinkinden farkldr. Bireyin dner sermayesi, tmyle krlanndan olumas gereken net gelirin herhangi bir ksmn meydana getirmenin tamamen dnda braklmtr. Ama her bireyin dner sermayesi, ait olduu toplumun dner sermayesinin bir ksmn oluturduu halde, bunun, ayn ekilde, onlarn net gelirlerinin bir ksmn oluturmann tmyle dnda kalmasnn nedeni bu deildir. Bir tccarn deposundaki eyalann tm, hi bir ekilde dorudan tketim amac ile kendi stokuna konulmad halde, bunlar, dier fonlardan elde edilen bir gelirle, ne tccann ve ne de teki kimselerin sermayesinde herhangi bir azalmaya yolamakszn, dzenli bir biimde, bu eyalann deerlerini krlanyla birlikte yerine koyabilen dier kiilerin stoklanna konabilirler." (Ibid.) Ve bylece buradan reniyoruz ki: 1) Tpk sabit sermayenin ve bu sermayenin yeniden-retimi (ilevini unutuyor) ve devam iin gerekli dner sermayenin, her bireysel kapitalistin, ancak krndan ibaret olabilecek, net gelirinin tmyle dnda tutulmas gibi, tketim mallarnn retiminde kullanlan dner sermaye de bunun dnda tutulmaktadr. u halde, kendi meta-rn-nn sermayesini yerine koyan ksmnn, kendisi iin herhangi bir gelir oluturan deerin paracklarna [sayfa 388] kendisini ayntramaz. 2) Her bireysel kapitalistin dner sermayesi, her bireysel sabit sermaye gibi, toplumun dner sermayesinin bir ksmn oluturur. 3) Toplumun dner sermayesi, yalnzca bireysel dner sermayelerin bir toplamn oluturduu halde, her bireysel kapitalistin dner sermayesinden farkl bir nitelie sahiptir. Bu ikinci dner sermaye hi bir zaman kapitalistin kendi gelirinin bir ksmn oluturmaz; bununla birlikte, ilk sz edilen dner sermayenin bir ksm (yani tketilebilir eyalardan ibaret olan) ayn zamanda toplumun gelirinin bir ksmn oluturabilir, ya da kendisinin yukarda ifade ettii gibi, toplumun net gelirini, mutlaka yllk rnn bir ksm kadar azaltmas gerekmez. Gerekten de, Adam Smith'in burada dner sermaye dedii

ey, tketim mallan reten kapitalistler tarafndan her yl dolama srlen ve yllk olarak retilen meta-sermayeden ibarettir. Kapitalistlerin bu yllk meta rnnn tm, tketilebilir eyalardan oluur ve bu nedenle, ierisinde toplumun net gelirlerinin (cretler dahil) gerekletii ya da harcand fonu oluturur. Verdii rnek iin, tccann maazasndaki eyalar yerine, Adam Smith'in, sanayi kapitalistlerinin ardiyelerinde depolanan eya ynn semesi gerekirdi. Eer Adam Smith, nce kendisinin sabit sermaye dedii, imdi de dner sermaye diye adlandrd eyin yeniden-retimini incelerken, kendilerini ona zorla kabul ettiren dnce krntlarn biraraya getirmi olsayd, u sonulara ulard: I. Toplumun yllk rn iki kesimden oluur; bunlardan birisi
324 Kari Marks Kapital II

retim aralarn, dieri tketim nesnelerini kapsar. Bunlann herbirinin ayn ayr ele alnmas gerekir. II. Yllk rnn, retim aralarn oluturan kesiminin toplam deeri yle blnr: Bu deerin bir ksm, yalnz, bu retim aralarnn yapmnda tketilen retim aralarnn deerini temsil eder; bu, yenilenmi bir biim ierisinde tekrar ortaya kan sermaye-deerden baka bir ey deildir; teki ksm, emek-gcne yatrlan sermayenin deerine ya da, kapitalistlerin bu retim alannda dedikleri cretlerin toplamna eittir. Son olarak, deerin bir nc ksm, bu kategoriye giren sanayi kapitalistlerinin, toprak rant da dahil, krlannn kaynadr. Bu ksmlardan birincisi, Adam Smith'e gre bu ilk kesimde [sayfa 389] kullanlan btn bireysel sermayelerin sabit sermayesinin yeniden retilmi ksm, bireysel kapitalistin de, toplumun da "net gelirinin bir ksmn oluturmann tmyle dndadr". Bu, daima sermaye olarak ilev yapar, hi bir zaman gelir ilevi yapmaz. Bu bakmdan, her bireysel kapitalistin "sabit sermayesi", hi bir biimde toplumun sabit sermayesinden farkl deildir. Ama toplumun retim aralarndan oluan yllk rnnn deerinin teki ksmlar -retim aralannn bu toplam mik-tannn kesr paralar olarak varolan deer ksmlar-, gerekte, ayn zamanda, bu retim faaliyetine katlan btn unsurlar iin gelir oluturur; emekiler iin cret, kapitalistler iin kr ve toprak rant. Toplumun yllk rn, ancak, bu topluma ait olan bireysel kapitalistlerin rnlerinin toplamlarndan olutuu halde, bunlar, toplum iin gelir deil, sermaye olutururlar. Nitelikleri gerei bunlar, genellikle, retim arac olarak ilev yapmaya uygundurlar, hatta gerektiinde, tketim mallan olarak ilev yapabilecek olanlar bile, yeni retimin ham ve yardmc maddeleri biiminde hizmet grme amac tarlar. Ne var ki, bunlar, bu hizmeti -yani sermaye hizmetini- kendi reticilerinin ellerinde deil, onlar kul-lananlann ellerinde grrler, yani: III. kinci kesimdeki kapitalistler, dorudan tketim mallar reticileri. Bunlar, bu kapitalistler iin, tketim mallannn retiminde tketilen sermayeyi (bu sermaye, emek-gcne evrilmedii, yani bu ikinci kesimdeki emekilerin toplam cretleri olmad lde) yerine koyarlar, oysa imdi bunlar reten kapitalistlerin elinde tketim nesneleri biiminde bulunan bu tketilmi sermaye -toplumsal adan alndnda- birinci kesimdeki kapitalistler ile emekilerin, gelirlerini ierisinde gerekletirdikleri tketim fonunu oluturur. Eer Adam Smith, tahlillerini bu noktaya kadar srdrm olsayd, btn problemin zm iin pek az ey eksik kalrd. Toplumun toplam yllk rnn oluturan meta-sermayelerin bir trnn (retim aralarnn) belli deer-ksmlarnn, gerekten, bunlann retimi ile uraan bireysel emekiler ile kapitalistlerin gelirini oluturduu, ama toplumun gelirini oluturan bir ksmn oluturmad; oysa, dier trn (tketim mallannn) deer ksm kendi bireysel sahipleri iin sermaye-deeri
Kari Marks 325 Kapital I

temsil ettii halde, bu yatrm alannda i yapan kapitalistler iin yalnzca toplumsal gelirin bir ksm olduunu zaten farketmi bulunmakla [sayfa 390] hedefe iyice yaklam oluyordu. Yukarda anlatlanlardan gene de u kadar aktr: Birincisi: Toplumsal sermaye yalnzca bireysel sermayelerin toplamna ve bu nedenle de, toplumun yllk meta-rn (ya da meta-sermayesi) bu bireysel sermayelerin meta-rnlerinin toplamna eit olduu halde; ve bu yzden de, her bireysel meta-sermaye iin geerli olacak ekilde metalarn deerinin, bu deeri oluturan ksmlara zmesinin btn toplumun meta-sermayesi iinde geerli olmas gerektii -ve aslnda da, sonunda geerli olduu- halde, bu ksmlann, toplam toplumsal yeniden-retim srecinde brndkleri grn biimi farkldr. kincisi: Basit yeniden-retim biiminde bile, yalnz cretlerin (deien-sermayenin) ve art-deerin retimi yer almaz, ign yalnz iki ksmdan olutuu, birisinde emekinin deien-sermayeyi yerine koyduu, yani gerekte, emek-gcnn satn alnmas iin gerekli edeeri, dierinde ise art-deeri (kr, rant, vb.) rettii ksmlardan olutuu halde, yeni deimeyen sermaye-deerin dorudan retimi de yer alr. retim aralannn yeniden-retiminde harcanan -ve deeri cretler ile art-deerden oluan- gnlk emek, sermayenin tketim mallarnn retilmesinde harcanan deimeyen ksmn yerine koyan yeni retim aralannda kendisini gerekletirir. Byk bir ksm bundan nceki metinde zlen ana glkler ile, birikimi deil, basit yeniden-retimi

incelerken karlalmt. Bu nedenle, Adam Smith (Kitap II) ve ondan nce Quesnay (Tableau Economique), ne zaman toplumun yllk rnnn hareketi ve dolam yoluyla yeniden-retimi szkonusu olsa, basit yeniden-retimi k noktalan yapmlardr. 2. Adam Smith, Deiim-Degerini d + a'ya Ayrtryor Adam Smith'in fiyatn ya da herhangi bir metan deiilebilir deerinin (exchangeable value) -ve bu nedenle, toplumun yllk rnn oluturan toplu haldeki btn metalann bu deerinin (o, hakl olarak, her yerde kapitalist retimi varsayyor)- tane birbirini tamamlayan ksmdan (component parts) meydana geldii, ya da cretlere, kra ve ranta ayrt (resolves itself into) konusundaki dogmas u ifadeye indirgenebilir: meta-deer, d+a'ya eittir; yani yatrlan deien-sermayenin deeri ile [sayfa 3911 art-deerin toplamna eittir. Ve biz, bu kr ve ran/ ti, Adam Smith'in msaadeleriyle, btn ufak tefek noktalan, yani zellikle, d+a dediimiz elerden oluan meta-deer dogmasndaki herhangi bir grnr ya da gerek sapmay balangta bir yana ittiimiz u
326 Kari Marks Kapital II

alntda da gsterildii gibi, a denilen ortak bir birime indirgeyebiliriz. Manfaktrde: "ilerin malzemelere katt deer ... kendisini iki ksma... aynr; bunlardan birisi onlann cretlerini, dieri ise, iverenin malzemelere ve cretlere yatrm olduu sermaye zerinden elde ettii kn karlar." (Kitap I, Blm 6, s. 41.) "malatnn cretlerinin patronu tarafndan yatrlm olmasna karn, gerekte onun patrona herhangi bir maliyeti yoktur, bu cretlerin deeri, genellikle, zerinde emeini harcad konunun, daha gelimi deeri ierisinde, bir kr ile birlikte, karlanmtr." (Kitap II, Blm 3, s. 221.) Sermayenin "retken emein devam iin" yatnlan ksm "... kendisine (iverene) bir sermaye ilevi grdkten sonra... bunlar (emekiler) iin bir gelir oluturur." (Kitap II, Blm 3, s. 223.) Adam Smith yukanya aktanlan blmde aka yle diyor: "Her lkenin toprak ve emeinin tm yllk rn ... doal olarak kendisini iki ksma ayrr. Bunlardan birisi ve ou zaman en byk olan, her eyden nce, bir sermayenin yerine konmas, ya da bir sermayeden ekilmi olan geim aralannn, malzemelerin ve tamamlanm iin yenilenmesi iin ayrlmtr; dieri ise, ya bu sermayenin sahibine, sermayesinin kr ya da bir baka kimseye toprann rant olarak bir gelir oluturur." (s. 222.) Adam Smith'in biraz nce bize sylediine gre, sermayenin ancak bir ksm, yani retken emein satn alnmasna yatrlan ksm, ayn zamanda, herhangi bir kimse iin gelir oluturur. Bu ksm -deiensermaye-, nce onu kullanann elinde ve onun iin, "bir sermaye ilevi yapar" ve sonra da, retken emekinin kendisi iin "bir gelir oluturur". Kapitalist, sermaye-deerinin bir ksmn, emek-gcne, ve salt bylece deien-sermayeye dntrmektedir; ve ite yalnzca bu dnm yznden, yalnz sermayenin bu ksm deil, btn sermayesi, sanayi sermayesi olarak ilev yapar. Emeki -emek-gc satcs- bunun deerini, cretler biiminde almaktadr. Onun elinde emek-gc, yalnzca satlabilir bir meta, onu satarak yaad ve bu nedenle de gelirinin tek kayna olan bir metadr; emek-gc, ancak onu [sayfa 392] satn alann, kapitalistin elinde, deien-sermaye olarak ilev yapar ve kapitalist bu emek-gc-nn alm fiyatn ancak grnte nceden demitir, nk bunun deeri, emeki tarafndan kapitaliste daha nceden verilmitir. Adam Smith, manfaktrdeki bir rnn deerinin d + a'ya eit (a, kapitalistin knn ifade ediyor) olduunu bylece gsterdikten sonra, tanmda emekilerin, "kendi tketimlerine, ya da kendilerini istihdam eden [deien] sermayeye eit bir deeri, sermaye sahibinin krlar ile birlikte eit olan bir deerin yeniden-returnesine..." ek olarak - aynca "iftinin sermayesinin ve bu sermayenin krlarnn tesinde dzenli olarak, toprak sahibinin rantnn yeniden-retimi saladklann" sylyor. (Kitap II, Blm 5, s. 243.) Rantn toprak sahibinin eline gemesi olgusu- nun, incelenmekte olan sorun iin hi bir nemi yoktur. Rantn, onun eline gemeden nce, iftinin, yani sanayi kapitalistinin elinde
Kari Marks 327 Kapital I

olmas gerekir. Herhangi bir kimse iin gelir haline gelmeden nce, rnn deerini oluturan paralardan birisini oluturmas gerekir. Hem rant ve hem de kr, demek ki, Adam Smith'e gre, artdeerin ksmlarndan baka bir ey deildir ve bunlar, retken emeki, kendi cretleri, yani deiensermayenin" deeri ile birlikte durmadan, retmektedir. u halde, rant ve kr, art-deer a'nn ksmlandr ve bylece Adam Smith'e gre btn metalann fiyat kendilerini d+a'ya ayrtrmaktadr. Btn metalann (bylece, yllk meta-rnn de) fiyatnn, kendisini cret art kr art toprak rantna ayrtrmas dogmas, Smith'in yap-tndaki arada bir kendisini gsteren anlalmas zor ksmlarda, her metan deerinin, u halde, toplumun yllk meta-rnnn deerinin, d+a'ya ya da emek-gcne yatrlan ve emekiler tarafndan srekli yeniden-retilen sermaye-deer ile, emekilerin almalanyla kattklan art-deerin toplamna eit olduu biimini almaktadr. Adam Smith'in ulat bu sonal sonu, bize, ayn zamanda -daha aadaki sayfalara baknz- bir metan deerinin kendisini ayntrd ksmlar konusundaki tek yanl tahlilinin kaynan da gstermektedir. Bunlann, ayn zamanda, retime katlan farkl snflar iin, farkl gelir kaynaklan olmasnn, bu ksmlann herbirinin bykl ve deerlerinin toplamnn belirlenmesi ile hi bir ilikisi yoktur.

Adam Smith, "cret, kr ve rant, hem, btn gelirin ve hem [sayfa 393] de btn deiilebilir deerin, asl kaynadr. Dier btn gelirler, eninde sonunda bunlardan birisinden elde edilir." (Kitap I, Blm 6, s. 48) dedii zaman, her trden quidpro quo karmakark biraraya getirilmi olmaktadr. 1) Yeniden-retim srecine, emekle ya da emeksiz dorudan katlmayan toplumun btn yeleri, yllk meta-rn paylann -baka bir deyile, kendi tketim mallanna-, aslnda ancak rne ilk kez sahip olan snflann -retken emekiler, sanayi kapitalistleri ve toprak sahiplerinin- ellerinden alabilmektedirler. Bu bakmdan bunlarn gelirleri maddi olarak (retken emekilerin) cretlerinden, krdan ve ranttan gelmekte ve bu yzden, asl gelirlerin trevi olarak grnmektedir. Oysa, bu anlamda elde edilen bu gibi gelirleri alanlar, kendi toplumsal ilevleri -kral, papaz, profesr, fahie, asker, vb.- gerei bu gelirleri aldklan iin, bu ilere, gelirlerinin asl kayna gzyle bakabilmektedirler. 2) - ve burada Adam Smith'in krd gln pot doruuna ulamaktadr. Metalarn deerlerini oluturan ksmlar ile, bunlara katlan deer-rnn miktann doru bir ekilde belirleyerek ie baladktan ve ardndan bu ksmlann nasl bunca eitli gelir kaynaklann oluturduklarn gsterdikten sonra,39 ve bylece, gelirleri deerden trettikten
39

Bu ierii ile hem daha ncekiler ve hem de daha sonra gelenler ile eliir grnd halde bu tmceyi elyazmasndan szc szcne alyorum. Bu grnrdeki eliki, aada n 4'te zlmtr: Adam Smith'te Sermaye ve Gelir.- F.E.
328 Kari Marks Kapital II

sonra, bunun tam tersi bir ynde ilerlemekte -ve bu, onda, her eye egemen bir kavram olarak kalmaktadr- ve gelirleri "deeri oluturan ksmlar" olmaktan kanp, "btn deiilebilir deerlerin asl kaynaklar" haline getirmekte ve bylece,kaplan ardna kadar vlger iktisada amaktadr. (Bizim Roscher'e baknz.*) 3. Sermayenin Deimeyen Ksm Smith'in, sermaye-deerin deimeyen ksmn, meta-deerden ka-gz arasnda nasl yoketmek istediini grelim. "Tahln fiyatnda, rnein, bir ksm toprak sahibinin rantn der." Tpk, deeri oluturan teki ksmlann kkeninin bu [sayfa 394] ksmlann kr ve cretler biiminde gelir kaynaklar oluturmas ile bir ilikisi olmamas gibi, bu ksmnn kkeninin de, bu ksmn toprak sahibine denmesi ve onun iin rant biiminde bir gelir oluturmas ile bir ilikisi yoktur. "Dier [ksm], onun retiminde altrlan emekilerin" ["ve i hayvanlannn", diye ekliyor] "cretlerini ya da bakmlann, ve ncs de iftinin krn karlar. Bu ksm, ya hemen ya da sonuta, tahln tm fiyatn oluturur gibi grnyor."40 Gerekten de yle grnyor. Bu tm fiyatn, yani bunun byklnn belirlenmesi, tr insan arasndaki dalmndan tamamen bamszdr. "Belki de drdnc bir ksmn, iftinin sermayesini yerine koymak ya da i hayvanlan ile dier tanm aletlerinin anp ypranmalann karlamak iin gerekli olduu dnlebilir. Ama urasn da dnmek gerekir ki, bir i at gibi herhangi bir tanm aletinin fiyat da gene ayn ksmdan olumutur: zerinde yetitirildii topran rant, bakm ve yetitirilmesi iin harcanan emek, ve bir de, hem bu topran rantn ve hem de bu emein cretini deyen iftinin krlan. Tahln fiyat, demek ki, atn fiyatn da bakmn da deyebildii halde, fiyatn tamam, gene de, ya hemen ya da eninde sonunda kendisini ayn paraya, ranta, emee" (cretlere demek istiyor) "ve kra ayrtnyor." (Kitap I, Blm 6, s. 42.) te Adam Smith'in, aknlk verici retisini desteklemek iin syleyebildii eylerin tamam szc szcne bunlar. Kant yalnzca ayn sav yinelemekten ibaret. rnein, tahln fiyatnn yalnz rf+a'y deil, ayn zamanda tahln retiminde tketilen retim aralannn fiyatn da, u halde, iftinin emek-gcne yatrmad sermaye-deeri de
40

Adam Smith'in, burada, bu rnein seiminde zellikle talihsiz olduu, gereini grmezlikten geliyoruz. Tahln deerinin kendisini, cret, kr ve rant olarak ayrtrmasnn tek nedeni, i hayvannn tkettii besinin, bu i hayvannn creti, i hayvannn, cretli-emeki ve bylece, cretli-emekinin kendisinin de, i hayvan olarak tanmlanmasdr. (Elyazmas H'den eklenmitir. -F.E.) * Marx, W. Roscher'in, System der Volksoirtschaft. Band I: Die Grundlagen der National-konomie. Dritte, vermehrte und verbesserte Auflage. Stuttgart und Augsburg 1858, adl yaptna deiniyor. -Ed.
Kari Marks 329 Kapital I

ierdiini kabul ediyor. Ne var ki, gene de, btn bu retim aralarnn fyatlannn, tpk tahln fiyat gibi kendilerini d+a'ya ayntrdklann sylyor. Bununla birlikte, unu eklemeyi unutuyor: ve bir de bunlann yaratlmasnda tketilen retim aralarnn fiyatlarna aynr. Bizi, bir retim dalndan tekine ve ondan da bir ncsne havale ediyor. Eer, fiyatn, kendisini derhal s (tketilen retim aralannn fiyat) + d + a'ya ayntrd metalann, sonuta, bu [sayfa 395] "tketilen retim aralarn" tamamen yerine koyan ve kendileri salt deien-sermaye yatrm, yani salt emek-gcne yaplan bir sermaye yatnm ile retilmi bulunan metalar tarafndan karlandn gsterebilmi olsayd, metalann tm fiyatnn, kendilerini, "derhal" ya da "sonuta" d+a'ya ayntrdklan yolundaki sav bo bir safsata olmazd. Bu son meta-rnlerin fiyat o zaman derhal d+a olabilirdi. Bunun sonucu olarak, s'nin sermayenin deimeyen ksmn temsil ettii, ilkinin fiyat da, s + d + a, sonuta, d+a'ya aynabilirdi. Verdii sko akllan toplaycs rnei ile, byle bir kant salam olduuna Adam Smith kendisi de

inanmyordu; ona gre bu toplayclar, 1) herhangi bir art-deer retmiyorlar, yalnzca kendi cretlerini retiyorlard, ve 2) herhangi bir retim arac kullanmyorlard (bununla birlikte bunlar, sepet, uval ve akllar tamak iin baka kaplar gibi retim aralan kullanyorlard). Adam Smith'in kendi teorisini, daha sonralan, tad elikilerin farkna varmamakla birlikte gene de ykt yukanda grm bulunuyoruz. Ama bu elikilerin kayna gerekte onun bilimsel ncllerinde bulunabilir. Emee evrilen sermaye, kendi deerinden daha byk bir deer retiyor. Ama nasl? Adam Smith yle diyor: retim sreci srasnda emekiler tarafndan, zerinde altklan eylere, yalnz kendi satn alnma fyatlannn edeerini deil, bir art-deeri de (kr ve rant) oluturan ve ama onlara deil, onlan altranlara giden bir deer katlr. Onlann baardklan ve baarabileceklerinin tm ite budur. Ve, bir gnlk sanayi emei iin doru olay ey, tm kapitalist snf tarafndan bir yl boyunca harekete geirilen emek iin de dorudur. u halde, toplum tarafndan retilen yllk toplam deer kitlesi, kendisini, yalnzca d + a'ya, yani emekiler tarafndan, kendi emek-glerinin satn alnmas iin harcanan sermaye-deeri yerine koyan bir edeer ile iverenlerine teslim etmek zorunda olduklar, bu edeerin tesinde ek bir deere ayrtrabilir. Ne var ki, meta-deerin bu iki esi, ayn zamanda, retimle uraan eitli snflar iin gelir kayna oluyor: birincisi, cretin, emekilerin gelirinin kaynadr; ikincisi ise, bir ksm kr biiminde sanayi kapitalisti tarafndan alkonulan ve teki ksm toprak sahibinin geliri olarak, rant olarak elden kartlan art-deerin kaynadr. Yllk deer-rn, rf+a'dan baka bir e iermediine gre, yleyse, deerin teki ksm nereden geliyor? Biz, [sayfa 396] burada, basit yeniden-retimden hareket ediyoruz. Yllk toplam emek miktan, kendisini, emek-gcne yatrlan sermaye-deerin yeniden-retimi ve bir de art-deerin yaratlmas iin
330 Kari Marks Kapital II

gerekli-emee ayrtrdna gre, emek-gcne yatnlmam olan ser-maye-deerin retimi iin gerekli-emek acaba nereden geliyor? Durum yle: 1) Adam Smith, bir metan deerini, cretli-emekinin emein konusuna katt emek miktar ile belirtiyor. Kendisi emek rnlerini ileyen manfaktr ele ald iin, o, buna, harfi harfine "malzemeler" diyor. Ama bu, sorunu deitirmi olmuyor. Emekinin bireye katt (ve bu "katt" szc, Adam Smith'in kendisinindir) deer, deerin katld bu nesnenin, bu katlmadan nce bir deere sahip bulunup bulunmamasndan tamamen bamszdr. Emeki, demek ki, meta biiminde bir deer retiyor. Bu, Adam Smith'e gre, ksmen, cretleri iin bir edeerdir, ve bu ksm, yleyse, emekinin cretlerinin deer bykl ile belirlenir; cretlerine eit bir deer retmek ya da yeni-denretmek iin, bu bykle bal olarak bir emek katmak zorundadr. te yandan, emeki, bylece izilen bu snnn tesinde de bir emek katyor ve bu, onu altran kapitalist iin art-deer yaratyor. Bu art-de-erin tmyle kapitalistin elinde kalmas ya da bir ksmnn, onun tarafndan nc bir kiiye verilmesi, cretli-emeki tarafndan katlan art-deerin nitel (yani art-deer olup olmamas) ya da nicel (byklk) belirlenmesini hi bir ekilde deitirmez. rnn herhangi dier bir ksmnn deeri gibi bu da bir deerdir, ama u bakmdan farkldr ki, emeki bunun karlnda herhangi bir edeer almad gibi, ilerde de almayacaktr, tam tersine, bu deere herhangi bir edeer denmeksizin kapitalist tarafndan elkonulur. Bir metan toplam deeri, retimi srasnda emeki tarafndan harcanan emek miktar ile belirlenir; bu toplam deerin bir ksm, cretlerin deerine eit olmas, yani bunlar iin bir edeer olmas olgusuyla belirlenir. kinci ksm, bu nedenle zorunlu olarak gene ayn ekilde, artdeer, eittir, rnn toplam deeri, eksi, deerinin cretlere edeer olan ksm, biiminde belirlenir; u halde, art-deer, metan yapm srasnda, emekinin cretlerine edeer olan deer ksmndan fazla olarak retilen deere eittir. 2) Herhangi bir bireysel sanayi kuruluunda, herhangi bit bireysel emeki tarafndan retilen bir meta iin doru olan ey, [sayfa 397] btn i dallanndaki yllk rnn tm iin de dorudur. Herhangi bir bireysel retken emekinin gnlk ii iin doru olan ey, tm retken emekiler snf tarafndan harekete geirilen yllk i iin de dorudur. Bu, yllk rn ierisinde, bir ylda harcanan emek miktannca belirlenen toplam bir deer "saptar" (bu, Adam Smith'in deyimidir) ve bu toplam deer kendisini, yllk emein, ii-snfnn, yllk cretlerine bir edeer, aslnda bizzat bu cretleri yaratt ksm tarafndan belirlenen bir blme; ve emekinin, kapitalist snf iin art-deer yaratt ek yllk emek tarafndan belirlenen bir baka blme ayntnr. Yllk rnn ierdii yllk deer-rn bu nedenle yalnz iki eden oluur: yani ii-snf tarafndan alnan yllk cretlerin bir edeeri ile kapitalist snf iin her yl saKarlMarks 331 Kapital I

lanan bir art-deerden. imdi, yllk cretler, ii-snfnn geliri, yllk art-deer miktan ise kapitalist snfn geliri oluyor: u halde, her ikisi de, yllk tketim fonundaki nispi paylan temsil ediyor (bu gr, basit yeni-den-retimin aklanmasnda dorudur) ve bu fonda gereklemi oluyorlar. Bu durumda, deimeyen-sermaye-deer iin retim aralan biiminde ilev yapan sermayenin yenidenretimi iin hi bir yer kalmam oluyor. Ve Adam Smith, yaptnn nsznde, metalarn gelir biiminde hizmet eden btn deer ksmlarnn, toplumsal tketim fonu iin ayrlan emein yllk

rn ile aktn aka belirtiyor: "Halkn byk bir blmnn gelirlerini neyin oluturduunu, ya da deiik alarda ve uluslarda yllk tketimlerini karlayan bu fonlann niteliinin ne olduunu aklamak bu ilk Drt Kitabn amacdr." (s. 12.) Ve giriin hemen ilk tmcesinde unu okuyoruz: "Her ulusun yllk emei, bu emein yllk olarak tkettii zorunlu ve yaam kolaylatnc tm eyleri ilk elden salayan ve daima bu emein dorudan rnn ya da bu rnle teki uluslardan alnan eyleri ieren fondur." (s. 11.) Adam Smith'in ilk yanlgs, yllk rnn deerini yeni retilen yllk deere eitlemesindedir. Bunlarn ikincisi, ancak, bir nceki yln emeinin rndr; ilki, yllk rnn yapmnda tketilen btn deer elerinden baka, bir nceki ve hatta ksmn daha da nceki yllarda retilenleri de ierir: deeri yalnzca yeniden ortaya kan retim aralar - ki, deerleri szkonusu olduu kadanyla, bunlar, bir nceki ylda harcanan emek tarafndan ne retilmiler ye ne de yeniden-retilmiler-dir. Bu karklk arasnda Adam Smith, yllk rnn deerinin deimeyen [sayfa 398] ksmn kala gz arasnda yokediyor. Bu karklk, temel anlayndaki bir baka yanlgya dayanyor: O, bizzat emein iki ynl niteliini birbirinden ayrdetmiyor: emek-gc harcayarak deer yaratan emek ile, kullanm nesneleri (kullanm-deerleri) yaratan somut emei, yararl ii birbirinden ayrtetmiyor. Her yl, imal edilen toplam meta miktar, bir baka deyile, toplam yllk rn, bir nceki yl boyunca faal olan yararl emein rndr; ite, toplumsal olarak kullanlan emein, eitlendirilmi yararl trden bir emek sistemi ierisinde harcanm olmas olgusuyladr ki, btn bu metalar vardrlar; yalnzca bu olgu yzndendir ki, metalann retiminde tketilen ve yeni bir maddi biim ierisinde yeniden ortaya kan retim aralannn deeri, kendi toplam deerleri ierisinde korunmaktadr. Toplam yllk rn, yleyse, yl boyunca harcanan yararl emein sonucudur; ama yl boyunca yllk rnn deerinin ancak bir ksm yaratlmtr; bu ksm, yllk deer-rndr ve yl boyunca harekete geirilen emek miktan bu rnde temsil edilmektedir. Demek oluyor ki, Adam Smith hemen yukarya alnan, pasajda, "Her ulusun yllk emei, bu emein yllk olarak tkettii zorunlu ve yaam kolaylatrc tm eyleri ilk elden salayan ... vb. fondur" dedii zaman, btn bu geim aralanna gerekten de, tketilebilir biimlerini veren, tamamyla yararl emek konusundaki tek yanl gr noktasn
332 Kari Marks Kapital II

alyor. Ama, bunun, daha nceki yllarn salad emek aletlerinin ve emek nesnelerinin yardm olmakszn olanaksz olduunu; bu yzden, "yllk emein", deer retmekle birlikte, imal ettii rnlerin deerinin tmn yaratmadn; yeni retilen deerin, rnn deerinden kk olduunu unutuyor. Adam Smith'i, bu tahlillerinde, kendisinden nce gelenlerden daha ileri gitmedii iin (fizyokratlara gre doru ynde atlm bir adm bulunduu grlmekle birlikte), her ne kadar knayamazsak da, daha sonralar bir karmakanklk ierisinde yolunu kaybetmektedir, ve bu da, metalann deeri konusunda tm olarak kendisine egemen olan "irek" ("esoteric") anlaynn genellikle anlaylardan srekli olarak grd muhalefet yznden olmaktadr; irek anlaynn kendisine egemen olmasna karn, bilimsel igds, drak (exoteric) bak asnn zaman zaman ortaya kmasna izin vermektedir, [sayfa 399] 4. Adam Smith 'te Sermaye ve Gelir Her metan (ve dolaysyla yllk rnn de) deerinin, yalnz cretlerin edeerinden baka bir ey olmayan ksm, kapitalist tarafndan emek-gcne yatnlan sermayeye, yani yatnlan toplam sermayenin deien ksmna eittir. Kapitalist, sermaye-deerin bu ksmn, cretli-emeki-lerin saladklan, metalarn yeni retilen deerinin bir ksm ile tekrar elde etmi olur. ster bu deiensermaye, kapitalistin emekiye, henz sat iin hazr olmayan, ya da hazr olduu halde henz kapitalist tarafndan satlmam bulunan bir rndeki payna karlk para olarak denmesi anlamnda yatnlm olsun, ister emeki tarafndan daha nceden retmi olduu metalarn sat ile zaten elde edilmi bulunan parayla demede bulunsun, ya da isterse bu paray, kredi yoluyla nceden ekmi olsun - btn bu durumlarda kapitalist, emekilerin eline para biiminde geen deien-sermaye harcamaktadr ve te yandan da, bu sermaye-deerin edeerine, kendi metalarnn deerinin, ierisinde, emekinin, toplam deerdeki kendi payn yeni olarak retmi bulunduu, bir baka deyile, iinde emekinin kendi cretinin deerini retmi bulunduu ksm ierisinde sahip olmaktadr. Emekiye, deerin bu ksmn, kendi rnnn maddi biimi ierisinde vermek yerine kapitalist bunu ona para olarak demektedir. Kapitalist iin, yatrd sermaye-deerin deien ksm, imdi, metalar biiminde vardr, oysa emeki, satm bulunduu emek-gcnn edeerini, para biiminde almtr. imdi, kapitalist tarafndan yatrlm bulunan sermayenin, emek-gcnn satn alnmas ile, deiensermayeye evrilmi olan ksm, retim srecinin kendisinde, faal emek-gc olarak ilev yapmaktadr ve gcn harcanmas ile, metalar biiminde, yeni bir deer olarak retilmekte, yani yenidenretilmektedir -demek ki, bir yeniden-retim ya da yatnlan sermaye-deerin yeni retimi yaplmakla-; emeki, satlan
Kari Marks 333 Kapital I

emek-gcnn deerini ya da fiyatn, geim aralarna, emek-gcnn yeniden-retimi iin gerekli aralara harcamaktadr. Deien-sermay-eye eit bir miktar para, onun kazancn, dolaysyla gelirini oluturmakta ve bu gelir, ancak, emek-gcn kapitaliste satabildii srece devam etmektedir. cretli-emekinin meta -emek-gc- ancak, kapitalistin [sayfa 400] sermayesiyle birletii, sermaye olarak hareket ettii lde, bir meta hizmeti grr; te yandan, kapitalist tarafndan, emek-gc satn alnmasnda, para-sermaye olarak harcanan sermaye, emek-gc satcsnn, cretli-emekinin elinde gelir ilevi grr. Burada, Adam Smith'in birbirlerinden ayrdetmedii eitli dolam ve retim sreleri iice gemitir. Birincisi: Dolam srecine ilikin hareketler. Emeki kendi me-tan -emek-gcn- kapitaliste satar; kapitalistin bu emek-gcn satn ald para, kendi asndan, art-deer retimi iin yatrlm para, u halde para-sermayedir; bu para harcanmam, yatrlmtr. (Kapitalist bu paray nereden elde etmi olursa olsun, "yatnmn" -fizyokratlann avance'mm- gerek anlam budur. retken sre amacyla kapitalistin demede bulunduu her deer, bu, ister nce ya da post festum yer alm olsun, onun asndan yatrlm bulunmaktadr; bu, retim srecinin kendisine yatrlmtr.) Dier btn meta satlannda olduu gibi burada da ayn ey olur: Satc bir kullanm-deeri (bu durumda kendi emekgcn) verir, ve deerini para olarak alr (fiyatn gerekletirir); alc, para verir ve karlnda bir meta -bu durumda emek-gc- alr. kincisi: retim srecinde, satn alnm olan emek-gc, imdi, ilev yapmakta olan sermayenin bir ksmn oluturur ve emekinin kendisi burada, bu sermayenin, retim aralannn maddi biimi ierisinde varolan elerinden farkl olarak, yalnzca sermayenin zel maddi bir biimi olarak hizmet eder. Sre boyunca, emek-gcn harcayarak, emeki, bu retim aralanna bir deer ekler ve bunlan, kendi emek-gcnn deerine eit (art-deer hari) rnlere evirir; emeki, bylece kapitalist iin, sermayesinin cretlere yatnlm olan ya da yatnlm olmas gereken ksmn, metalar biiminde yeniden-retir, kapitaliste bu cretlerin bir edeerini retir; u halde, emeki, kapitalist iin, bir kez daha, emek-gc satn almas iin "yatrabilecei" sermayeyi yeniden-retir . ncs: Bir metan satnda, sat fiyatnn bir ksm, kapitalist tarafndan yatrlan deiensermayeyi yerine kor, bylece de, bir yandan kapitalist yeni emek-gc satn alabilecek hale geldii gibi, te yandan da emeki bu emek-gcn yeniden satabilecek duruma gelir. Btn meta alm ve satmlannda -incelenmekte olan ey [sayfa 4011 yalnzca bu ilemler olduu srece- satcnn metalan karlnda elde ettii haslatn ne olduu ve satn alnan bu kullanm nesnelerinin satn alann elinde ne hale geldiinin, hi bir nemi yoktur. u halde, salt
334 Kari Marks Kapital II

dolam srecini ilgilendirdii kadaryla, kapitalist tarafndan satn alnan emek-gcnn, onun iin yeniden sermaye-deer retmesinin, te yandan da, emekinin, emek-gcnn alm fiyat olarak elde ettii parann, onun gelirini oluturmasnn hi bir nemi yoktur. Emekiye ait ticaret malnn, emekgcnn, deerinin bykl, ne emeki iin gelir oluturmas ile, ve ne de, bu ticaret malnn, satn alan tarafndan kullanlmasnn, bu alc iin yeniden sermaye-deer retmesi ile etkilenmez. Emek-gcnn deeri -yani bu metan yeterli sat-fiyat- yeni-den-retimi iin gerekli-emek miktar ile belirlendiine gre ve bu emek miktarnn kendisi, burada, emekinin gerekli geim aralannn retimi, yani varln srdrlmesi iin gerekli-emek miktarnca belirlendii iin, cretler, emekinin, onunla geinmek zorunda olduu gelir halini alyor. Adam Smith, yle derken, tamamyla yanlmaktadr (s. 223): "Sermayenin, retken emein devam iin yatrlan ksm... kendisine" [kapitaliste] "bir sermaye ilevi grdkten sonra,... bunlar iin" [emekiler iin] "bir gelir oluturur." Satn ald emek-gc iin kapitalistin demede bulunduu para, "kendisine bir sermaye ilevi grr", nk kapitalist, bylece, emek-gcn, sermayesinin maddi paralan ile birletirir ve bylelikle de sermayesinin, tmyle retken sermaye ilevi grmesini salar. u ayrm yapmak zorundayz: Emek-gc, emekinin elinde, sermaye deil bir metadr, ve emeki, onun satn srekli olarak yineleyebilecei srece, bu, kendisi iin, bir gelir oluturur; satndan sonra, kapitalistin elinde, retim sreci srasnda sermaye olarak ilev yapar. Burada iki kez hizmette bulunan ey emek-gcdr: emekinin elinde, deeri zerinden satlan bir meta olarak; kendisini satn alan kapitalistin elinde, deer ve kullanm-deeri reten bir g olarak. Ne var ki, emeki, emek-gcnn kullanmn kapitaliste vermeden nce ve bu emek-gc, emein rnnn deerinde gereklemeden nce kapitalistten para almaz. Kapitalist, bu deere, onun iin deme yapmazdan nce, sahip olur. Demek oluyor ki, iki kez hizmet gren ey, para deildir: nce, de-iensermayenin para-biimi ve sonra cret olarak, [sayfa 402] Tersine, iki kez ilev yapan emek-gcdr: birincide, emek-gcnn satnda bir meta olarak (denecek cret miktarnn kararlatrlmasnda para, yalnzca dncel bir deer ls olarak hareket eder ve, kapitalistin elinde bulunmasna bile gerek yoktur); ikincide, sermaye olarak ilev yapt retim srecinde, yani kapitalistin elinde, kullanmdeeri ve deer yaratan bir e olarak. Emek-gc, emekiye denecek olan edeeri, daha karl emekiye para biiminde kapitalist tarafndan denmeden nce metalar biiminde salam bulunur.

Bylece, kapitalistin demede bulunduu fonu emekinin kendisi yaratr. Ama hepsi bu deil. Emekinin, alm olduu para, gene kendisi tarafndan kendi emek-gcn korumak zere, ya da -kapitalist snf ile ii-snf btnyle alndnda- ancak onun aracl ile kapitalistin bir kapitalist olarak kalabilecei bir arac kapitalist iin korumak zere harcar.
Kari Marks 335 Kapital I

Demek oluyor ki, emek-gcnn srekli alm-satm, bir yandan, emek-gcn, sermayenin bir esi olarak devam ettirir ve bu emek-gc sayesinde sermaye, metan, deere sahip kullanm nesneleri yaratcs olarak grnd gibi, stelik gene bu emek-gc sayesinde, sermayenin emek-gc satn alan ksm, emek-gcnn kendi rn tarafndan srekli yerine konur ve dolaysyla emeki, cretlerinin dendii sermaye fonunu devaml kendisi yaratm olur. te yandan, emek-gcnn srekli sat, emekinin yaamn srdrmesinin durmadan kendisini yenileyen kayna haline gelir ve, bylece kendi emek-gc yaamn srdrd geliri salayan bir yetenek olarak ortaya kar. Bu durumda, gelir, bir metan (emek-gcnn) durmadan yinelenen sat ile meydana gelen deerlerin elde edilmesinden ve bu deerlerin ancak satlacak bu metan srekli yeniden-retimine hizmet etmesinden baka bir anlama gelmez. Ve bu bakmdan, rnn deerinin, emekinin kendisi tarafndan yaratlan ve karlnda kapitalistin emekiye cretler biiminde bir edeer dedii ksmnn, emeki iin gelir kayna halini aldn sylediinde Smith hakldr. Ama bu, metan deerinin bu ksmnn niteliini ya da bykln, retim aralarnn deerinin, sermaye-deerler biiminde ilev yapmalan ile, ya da, bir doru izginin nitelik ve byklnn, bir genin taban ya da bir elipsin ap olarak i grmesi ile deimesinden daha fazla deitirmez. Emek-gcnn [sayfa 403] deeri, tpk bu retim aralannn deerleri gibi, dier eylerden tamamen bamsz olarak belirli kalr. Bir metan deerinin bu ksm, bu deer-ksmn oluturan bamsz bir etmen eklinde, gelirden olumad gibi, kendisini gelir haline de ayrtrmaz. Emeki tarafndan srekli yeniden-retilen bu yeni deer, onun iin bir gelir kayna oluturmakla birlikte,bu gelir, tersine, kendisinin rettii yeni deerin bir paras deildir. Emekinin yaratm olduu yeni deerden kendisine denen payn bykl, gelirinin deerbykln belirler, yoksa bunun tersi olmaz. Yeni yaratlan deerin bu ksmnn, onun iin bir gelir oluturmas olgusu, yalnzca bu ksmn ne olduunu belirtir, uygulanma niteliini gsterir ve kendi oluumu ile dier herhangi bir deerin oluumu kadar ilikisi vardr. Eer benim aldm para haftada on ilin ise, bu, ne on ilinin deerinin niteliinde, ne de deerinin byklnde bir eyi deitirmez. Dier btn, metalannki gibi, emek-gcnn deeri de, yeniden-retimi iin gerekli emek miktan ile belirlenir; bu emein mik-tan ise, emekinin gerekli geim aralannn deeriyle belirlenir ve u halde, yaamnn koullannn yeniden-retimi iin gerekli-emee eittir - bu, bu metaya (emek-gcne) zg olmakla birlikte, i hayvannn deerinin, bakm iin gerekli yaam aralannn deeriyle, yani bu yaam aralarnn retimi iin gerekli insan emeinin miktaryla belirlenmesi, olgusundan daha zg deildir. Ne var ki, Adam Smith'teki btn zararl karklklara yolaan da ite bu "gelir" kategorisidir. Ona gre, eitli trde gelirler, her yl reti336 Kari Marks Kapital II

len, yeni yaratlan meta-deeri "oluturan ksmlar" meydana getirirler; oysa bunun tersine, bu metadeerin kapitalist iin kendisini ayrtrd iki ksm -emein satn alnmasnda, para biiminde yatnlan deien-sermayesinin edeeri ile, deerin teki ksm, gene ona ait olmakla birlikte kendisine, hi bir eye mal olmayan art-deer-, gelirin kaynaklarn olutururlar. Deien-sermayenin edeeri, tekrar emek-gcne yatnlr ve bu bakmdan emeki iin cretler biiminde bir gelir oluturur; teki ksm, art-deer, kapitalist iin herhangi bir sermaye yatrmn yerine koymaya hizmet etmediine gre, kapitalist tarafndan tketim mallanna (hem gerekli ve hem lks) harcanabilecei gibi, herhangi, trden bir sermaye-deer oluturmak yerine, gelir olarak tketilebilir. Meta-sermayenin kendisi, bu gelirin bir nkouludur ve bunu oluturan ksmlar, kapitalistin [sayfa 404] gr asndan, yalnzca yatrlm bulunduu deien-sermaye-deer iin bir edeer ya da fazlalk oluturmas bakmndan farkldrlar. Bunlarn her ikisi de, metalann-retimi srasnda harcanan ve emekte akc hale gelen emek-gcnden baka bir ey deildir. Bunlar, kazan ya da gelir deil, harcamadan -emek harcamasndan- ibarettirler. Meta-deerin, gelirin kayna olaca yerde, gelirin,meta-deerin kayna haline geldii quid pro quo uyarnca, metalarn deeri imdi, eitli trde gelirlerden "olumu" bir gnme sahiptirler; bu gelirler birbirlerinden bamsz olarak belirlenmilerdir ve metalarn toplam deeri, bu gelirlerin birbirlerine eklenmesiyle belirlenir. Ne var ki, imdi meta-deeri oluturacaklan varsaylan bu gelirlerin, her birinin deerinin nasl belirleneceidir. cretler szkonusu olduunda bu yaplabilir, nk cretler, kendi metalarnn, emek-gcnn deerini temsil ederler ve bu deer (dier btn metalarn deerleri gibi), bu metan yeniden-retimi iin gerekli-emek tarafndan belirlenebilir. Ama art-deer ya da Adam Smith'in deyiiyle bunun iki biimi, kr ve rant, - ya bunlar nasl belirleneceklerdir? Burada Adam Smith'in bo szlerden baka syleyebilecei hibir ey yok. Bir seferinde, cretler ile art-deeri (ya da cretler ile kn) metalarn deerini ya da fiyatn oluturan ksmlar olarak; bir baka yerde ve

neredeyse ayn anda, metalann fiyatnn "kendilerini ayrtrdklar" ksmlar olarak sunmaktadr; ama bu, tersine, meta-deerin ilk verilen ey olduu ve verilen bu deerin farkl ksmlannn, farkl gelirler biiminde, retken srece katlan farkl kimselerin payna dt anlamna gelir. Bu hi bir zaman, deerin, bu "birbirini tamamlayan ksmdan olutuu" dncesi ile zde deildir. Eer ben farkl doru izginin uzunluklann birbirlerinden bamsz olarak saptar ve sonra "birbirlerini tamamlayan ksmlar" olarak bu izgiden, bunlarn toplamlarna eit bir drdnc izgi meydana getirirsem, bu, hi bir ekilde nmde verilmi olan doru bir izgiyi, herhangi bir amala farkl paraya bldm ya da "ayrtrdm" zaman yapm olduum ilemle ayn ey deildir. Birinci durumda, dorunun uzunluu, toplam olduu
Kari Marks 337 Kapital I

dorunun uzunluklarna bal olarak tamamyla deimektedir; ikinci durumda ise, dorunun ksmnn uzunluklan belli uzunluktaki bir dorunun paralar olmalan olgusuyla daha batan snrlandrlmtr, [sayfa
405]

Gerekte, eer biz, Smith'in aklamalarnn doru olan ksmna, yani yllk emek tarafndan yeni yaratlm bulunan ve yllk toplumsal meta-rnde ierilen deerin (tpk her bireysel metada ya da her gnlk, haftalk, vb, rnde olduu gibi), yatrlan deien-sermayenin deeri (yani yeni emek-gc satn almak iin aynlan deer ksm) ile, kapitalistin kendi bireysel tketim aralarnda gerekletirebilecei art-deerin toplamna eittir yolundaki aklamasna bal kalacak olursak -basit yeniden-retim varsayldnda ve dier koullar ayn kaldnda; ve ayrca Adam Smith'in, deer yaratan ve bir emek-gc, ve emek harcamas olan emek ile kullanm-deeri yaratan, yani yararl ve uygun bir biimde harcanan emei bir araya koyduunu aklda tutacak olursak - o zaman, btn anlay una varmaktadr: Her metan deeri, emein rndr; u halde bu, yllk emein rnnn deeri ya da toplumun yllk meta-rnnn deeri iin de geerlidir. Ama btn emek, kendisini, 1) emek- inin, ierisinde yalnzca kendi emek-gcnn satn alnmasnda yatrl-m bulunan sermaye iin bir edeeri yeniden-rettii gerekli-emek-zamanna ve 2) emekinin, onunla, kapitalistin karlnda herhangi bir edeer vermedii bir deeri kapitaliste salad, art-eme-e, yani artdeere ayrtrdna gre, bundan, btn meta-deerlerin kendilerini ancak bu iki ksma ayntrabilecekleri ve bylece de, sonunda, ii-snf iin cretler biiminde, kapitalist snf iin artdeer biiminde bir gelir oluturacaklar sonucu kar. Deimeyen sermaye-deere, yani yllk rnn yaratlmasnda tketilen retim ara-lannn deerine gelince, bu deerin, yeni rnn deerine nasl girdii (kapitalistin, mallarnn sat srasnda bunu alcya ykledii yolundaki tmce bir yana braklrsa) aklanamaz, ama sonuta, retim aralarnn kendileri de emek rnleri olduklarna gre, deerin bu ksm da, yalnz, deien-sermaye ile art-deerin, gerekli-emek ile art-emein rnnn bir edeerinden ibaret olabilir. Bu retim aralarnn deerlerinin, bunlan kullananlarn elinde sermaye-deerler eklinde ilev yapmas olgusu, eer sorunun temeline inersek, bakalarnn elinde -bir sre nce olsa bile- "kken olarak" kendilerini deerin ayn iki ksmna, u halde gelirin iki farkl kaynaa ayrm olmalarna engel olmaz. Burada bir nokta dorudur: toplumsal sermayenin, yani bireysel sermayelerin toplamnn hareketinde durum, kendisini, her [sayfa 406] bireysel sermaye ayn olarak dnldnde, yani her bireysel kapitalist asndan ele alndnda grndnden farkl bir ekilde ortaya koymaktadr. Bireysel kapitalist iin metalarn deeri, kendisini, 1) deimeyen bir eye (Adam Smith'in deyiiyle bir drdncsne) ve, 2) cretler ile art-deerin toplamna, ya da cret, kr ve ranta ayrtrmaktadr.
338 Kari Marks Kapital II

Ama, toplum asndan, Adam Smith'in drdnc esi, deimeyen sermaye-deer, yokolmaktadr. 5. ze t gelirin, cret, kr ve rantn, metalann deerini "oluturan ksm" meydana getirdikleri yolundaki anlamsz forml, Adam Smith'te, metalann deerinin "kendilerini" bu eye "ayrtrdklar" yolundaki daha akla yatkn dnceden domaktadr. Metalarn deerinin, yalnzca tketilen emekgcnn edeeri ile bu emek-gcnn yaratt art-deere blnebildii kabul edilse bile bu dnce gene ayn ekilde yanltr. Ama yanlg burada da daha derin, gerek bir temele dayanmaktadr. Kapitalist retim, retken emekinin kendi emek-gcn, kendisine ait bir meta olarak, kapitaliste satmas ve bu gcn kapitalistin elinde, retken sermayesinin yalnzca bir esi olarak ilev yapmas olgusuna dayanr. Dolam -emek-gcnn alm ve satm- ile ilgili bu ilem, retim srecini balatmakla kalmyor, bu srece zg nitelii de zmnen belirlemi oluyor. Bir kullanm-deerinin ve hatta bir metan retimi (nk bu, bamsz retken emekiler tarafndan da yaplabilir) burada bir kapitalist iin yalnzca mutlak ve nispi art-deer retme aracdr. Bu nedenle, retim srecinin tahlilinde, mutlak ve nispi art-deer retiminin, 1) gnlk emek-srecinin sresini ve, 2) kapitalist retim srecinin btn toplumsal ve teknik biimleniini belirlediini grm bulunuyoruz. Bu sre ierisinde, deerin (deimeyen sermaye-dee-rin) salt korunmas, yatnlan deerin (emek-gcnn edeerinin) fiilen yeniden-retilmesi ile, art-deerin, yani kapitalistin karlnda ne daha nce bir

edeer yatrd ve ne de post festum bir edeer yatraca deerin retimi arasndaki ayrm gereklemektedir. Art-deerin -kapitalist tarafndan yatnlan deerin edeerinden fazla deerin- ele geirilmesi, emekgcnn alm ve satm ile balamakla birlikte, retim srecinin kendisinin ierisinde [sayfa 407] yaplan bir harekettir ve onun temel bir esini oluturur. Bir dolam hareketini -emek-gcnn alm ve satmn- oluturan bu balang hareketinin kendisi, toplumsal rnlerin dalmndan nce gelen ve bu dalm ngren retim elerinin dalmna, yani emekinin bir meta olan emek-gcnn, emeki olmayanlarn mlkiyetindeki retim aralarndan ayrlmasna dayanr. Bununla birlikte, art-deerin bu ele geirilii, ya da deer retiminin, yatrlan deerin bir yenidenretimi ile herhangi bir edeeri yerine koymayan yeni bir deerin (art-deerin) retimi biiminde bu ayrlmas, deerin bizzat zn ya da deer retiminin niteliini herhangi bir ekilde deitirmez. Deerin z, harcanan emek-gcnden -bu emein zgl ve yararl niteliinden bamsz olan emeinbaka bir ey deildir ve olmaz da, ve deerin retimi de bu harcama srecinden
Kari Marks 339 Kapital I

baka bir ey deildir. rnein bir serf, kendi emek-gcn alt gn harcamakta, alt gn almaktadr; bu, serfn, gn kendisi iin kendi tarlas zerinde, gn de efendisi iin onun tarlas zerinde alm olmas, bu harcamann niteliini deitirmez. Hem kendisi iin harcad gnll emek ve hem de efendisi iin harcad zoraki emek, ayn ekilde emektir; bu emek, yaratt deerler ya da yararl mallar ynnden dnld srece, serfn alt gnlk emeinde hi bir fark yoktur. Fark, yalnzca, alt gnlk emek-zamannn her iki yars srasnda; emek-gcnn harcand farkl koullarla ilgilidir. Ayn ey, cretli-emekinin, gerekli-emei ve art-emei iin de geerlidir. retim sreci, metada sona erer. Metan yapmnda emek-gc harcanm olmas, imdi, bu metan maddi bir zellii, deere sahip olma zellii olarak grnr. Bu deerin bykl, harcanan emek miktar ile llmektedir; bir metan deeri kendisini bundan baka bir eye ayntrmad gibi, bir baka eyden de olumamtr. Eer ben, belirli uzunlukta doru bir izgi izmisem, her eyden nce benden bamsz baz kurallar (yasalar) gerei yaplmakta olan izim sanat aracl ile, doru bir izgi "retmi" olurum (geri daha nce de bildiim gibi ancak simgesel olarak). Eer bu izgiyi ksma blecek olursam (bu belirli bir problemi karlamak iin yaplm olabilir) bu paralann herbiri gene doru bir izgi olarak kalr ve paradan oluan bu izginin tamam, bu blnme ile kendisini, doru bir izgiden baka [sayfa 408] bireye, rnein bir tr eriye ayrtrm olamaz. Belli, uzunluktaki bir izgiyi, paralannn toplam, blnmemi izginin kendisinden daha byk olabilecek bir ekilde de blemem; u halde, blnmemi bir izginin uzunluu, paralarnn geliigzel saptanm uzunluklan ile be-lirlenemez. Bunun tersine, bu, paralarn nispi uzunluklar, daha balangta, paralan olduu izginin boyu ile snrlandnlmtr. Bu ynden, bir kapitalist tarafndan retilmi olan bir meta, bamsz bir emeki ya da alan-halkn topluluu ya da kleler tarafndan retilen metadan hi bir bakmdan farkl deildir. Ama, ele alnan durumda, emein tm rn ve bu rnn tm deeri kapitaliste ait bulunmaktadr. Dier btn reticiler gibi, o da, metan, ondan daha fazla yararlanmazdan nce sat yoluyla paraya evirmek zorundadr; bu me-ta evrensel edeer biimine evirmek zorundadr. Meta-rn, paraya evrilmeden nceki haliyle inceleyelim. Bu, btnyle kapitaliste aittir. te yandan, yararl bir emek rn, bir kulla-nm-deeri olarak, tmyle gemi bir emek srecinin rndr. Ama deeri yle deildir. Bu deerin bir ksm, metan retiminde harcanan ve yeni bir biim ierisinde tekrar ortaya kan retim aralannn deerinden baka bir ey deildir. Bu deer, bu metan retim sreci esnasnda retilmemitir, nk retim aralan, bu deere, retim srecinden nce ve ondan bamsz olarak sahiptir; bu srece, bu deerin tayclan olarak girmilerdir; yenilenmi ve deitirilmi olan, yalnzca, onun
340 Kari Marks Kapital II

grn biimidir. Metan deerinin bu ksm kapitalist iin, yatnlm bulunan ve bu metan retiminde tketilen, deimeyen sermaye-de-er ksmnn bir edeeridir. Daha nce retim aralan biiminde bulunuyordu; imdi ise, yeni retilen metan deerinin bir paras olarak bulunmaktadr. Bu meta-paraya evrilir evrilmez, imdi para biiminde bulunan deer, tekrar retim aralarna, retim sreci ve bu sre ierisindeki ilevi tarafndan belirlenen zgn biimine evrilmek zorundadr. Bu deerin sermaye olarak ilev yapmas, metan deerinin niteliinde hi bir deiiklik yapm olmaz. Bir metan deerinin ikinci bir ksm, cretli-iinin kapitaliste satt emek-gcnn deeridir. Bu deer de, tpk retim aralannn deeri gibi, emek-gcnn katlaca retim srecinden bamsz olarak belirlenir ve bu emek-gc, retim srecine [sayfa 409] girmeden nce, bir do- lam hareketine, emek-gcnn alm-satmna balanr (is fixed). cretli-emeki, kendi ilevi aracl -emek-gcnn harcanmas- ile, emek-gcnn kullanm iin kapitalistin kendisine demek zorunda olduu deere eit bir meta-deer retir. Bu deeri kapitaliste meta biiminde verir ve karln ondan para biiminde alr. Meta-deerin bu ksmnn kapitalist iin cretlere yatrmak zorunda olduu deien-ser-

mayenin edeerinden baka bir ey olmamas, bunun retim sreci srasnda yeni yaratlan ve artdeeri oluturandan, yani gemite harcanan emek-gcnden baka bir eyden olumayan bir metadeer olmas olgusunu hi bir ekilde deitirmez. Ne de bu gerek, kapitalist tarafndan emekiye cretler biiminde denen emek-gc deerinin, emeki iin bir gelir biimine brnmesi ve bylece yalnz emek-gcnn deil cretli-emekiler snfnn da, u halde tm kapitalist retimin temelinin de srekli olarak yeniden-retildii olgusundan etkilenmez. Bununla birlikte, deerin bu iki ksmnn toplam, meta-deerin hepsini kapsamaz. Geriye, bunlann her ikisini de aan bir fazlalk kalmtr - art-deer. Bu, cretlere yatnlm olan deien-sermayenin yerini dolduran, deer ksm gibi, retim sreci srasnda emeki tarafndan yeni yaratlm bulunan bir deerdir - donmu emektir. Ama bu, tm rnn sahibine, kapitaliste herhangi bir eye mal olmamaktadr. Bu durum, aslnda, kapitaliste, bu deerin bir ksmn, bir bakasna, -toprak sahibine verilen toprak rant gibi, ki, bu durumda, bu ksm, bu nc ahslann gelirini oluturur- vermek zorunda kalmadka, art-deerin tamamn gelir olarak tketme olanan salar. Zaten kapitalistimizi meta yapm ile uramaya zorlayan itici g de ite bu durumun ta kendisidir. Ama ne balangta, art-deer kopartma konusundaki hayrsever niyeti ve ne de bu deerin sonradan kendisi ya da bakalan tarafndan gelir olarak harcanmas, bu art-deerin kendisini etkilemez. Btn bunlar, ne art-deerin karl denmeyen donmu emek olduu olgusunu ve ne de, bu art-deerin bsbtn baka kouUarca belirlenen bykln bozar.
KarIMarks 341 Kapital I

Ne var ki, eer Adam Smith, metalarn deerini aratnrken bile, yapm olduu gibi, bu deerin eitli ksmlarnn toplam yeniden-re-tim srecindeki rol ile uramak istiyorduysa, baz belirli ksmlann gelir olarak ilev yapmasna karlk, dierlerinin [sayfa 410] tpk sermaye gibi srekli ekilde ilev yaptklann aka grm olmas, ve dolaysyla, kendi mant uyannca, bunlann, o meta-deeri oluturan ya da bu deerin kendisini ayrtrd ksmlar eklinde belirtilmi olmas gerekirdi. Adam Smith, meta retimini genellikle kapitalist meta retimi ile zdeletiriyor; retim aralar onun iin daha balangta "sermaye", emek daha balangta cretli-emek ve bu nedenle de "yararl ve retken emekilerin says ... her yerde, bunlan altrmak iin kullanlan sermaye stokunun miktarna orantldr". (Giri, s. 12.) Ksacas, emek-srecinin -hem nesnel ve hem de kiisel- eitli etmenleri, daha balangta, kapitalist retim dnemine zg maskeler ile ortaya kyorlar. Demek oluyor ki, metalann deerinin tahlili, bu deerin, bir yandan ne lde yalnzca yatnlan sermayenin edeeri ve te yandan ne lde "serbest" deer, herhangi bir sermaye yatnmn yerine koymayan bir deer, ya da art-deer olduunu incelemekle dorudan akyor. Bu gr asyla kyaslandnda, meta-deerin ksmlar bylece kendilerini, hi fark ettirmeden, bu deerin bamsz "ksmlan"na ve sonuta "btn deerlerin kayna"na dntrm oluyorlar. Bir baka sonu da, meta-deerin, eitli trde gelirlerden olutuu, ya da "kendisini" bu gelirlere "ayrtrd"; bu nedenle, gelirlerin, metadeerlerden deil, meta-deerin "gelirler"den ibaret bulunduudur. Ne var ki, meta-deerin meta-deer, ya da parann 'para olarak nitelii, sermaye-deer olarak ilev yapmalanyla ne kadar az deiiyorsa, meta-deerin nitelii de, daha sonra zel bir kimse iin gelir ilevi yapmas nedeniyle o kadar az deiir. Adam Smith'in ele almak durumunda olduu meta, daha balangta (bu metan retiminde tketilen sermaye-deere ek olarak bir art-deer ieren) meta-sermayedir; bu yzdende o, kapitaliste retilen bir meta, kapitalist retim srecinin bir sonucudur. yleyse nce bu srecin ve ayn zamanda, kendini geniletme sreci ile, bu srecin ierdii deer oluumu srecinin tahlili zorunluydu. Bu sre de metalarn dolam ile baladna gre, bunun betimlenmesi de, metan bir n ve bamsz tahlilini gerektirir. Ne var ki, Adam Smith'in zaman zaman "irek olarak" doru eylere dokunduu yerlerde bile, deerin oluumunun, metalarn tahlilinde, yani meta-sermayenin tahlilinde her zaman ancak arzi olduunu dnmektedir, [sayfa 41 n III. DAHA SONRAK KTSATILAR41 Ricardo, Adam Smith'in teorisini neredeyse szc szcne
41

Buradan balayarak blmn sonuna kadar Elyazmas H'den bir ek. -F.E.
Kari Marks Kapital II

342

yineliyor: "Bir lkenin btn retiminin tketildiini kabul etmek gerekir; ama dnlebilecek en byk fark yaratan ey, bunlarn, bunlan retenler tarafndan m, yoksa, baka deer retmeyenler tarafndan m tketildikleridir. Gelirin tasarruf edildiini ve sermayeye eklendiini sylediimizde, kastettiimiz ey, gelirin sennayeye eklendiini sylediimiz ksmnn, retken olmayan emekiler yerine retken olanlar tarafndan tketildiidir." (Principles, s. 163.) Aslnda Ricardo, Adam Smith'in, metalarn fiyatnn, cretler ile art-deere (ya da deien-sermaye ile art-deere) ayrt yolundaki teorisini tmyle kabul ediyor. Onunla anlaamad noktalar unlardr: 1) art-deeri oluturan ksmlar: Ricardo, toprak rantn, onun temel elerinden birisi diye kabul etmiyor; 2) Ricardo, metan fiyatn, onu oluturan bu ksmlara blyor. Deerin bykl yleyse prius* oluyor. Deeri oluturan ksmlarn toplam belli bir byklk olarak kabul ediliyor, k noktas oluyor; oysa Adam Smith metan deerinin bykln, deeri oluturan ksmlann

toplamndan karsamakla, ou kez bunun tersine kendi saduyusuna kar hareket ediyor. Ramsay, Ricardo'ya kar u dnceyi ne sryor: "... O, sabit sermayeyi yerine koymak iin gerekli olan ksm unutarak, daima, tm rn, cretler ve krlara blnm olarak ele alr grnyor." (An Es-sayon the Distribution oflVealth, Edinburg 1836, s. 174.) Sabit sermaye ile Ramsay, benim deimeyen-sermaye ile demek istediim eyi kastediyor: "Sabit sermaye, gelecein metann yaratlmasnda yardmc olmakla birlikte, emekilerin bakmn salayacak bir biim iinde bulunmaz." (Ibid., s. 59.) Adam Smith, onun yapt, metalarn deerinin ve dolaysyla da toplumsal yllk rnn deerinin,cretler ile art-deere ve bu nedenle de salt gelire ayrmasnn yaratt zorunlu sonuca, -bu durumda, tm yllk rnn tketilebilecei sonucuna- kar durmutur. Zaten sama sonular kartanlar, hi bir zaman, orijinal dnrler deildirler. Bu ii, Say'lara, [sayfa412] MacCulloch'lara brakrlar. Say, gerekten de, sorunu kolayca zmlyor. Birisi iin sermaye yatnm olan ey, bir bakas iin, bir gelir ve net rndr ya da yle idi. Brt ve net rn arasndaki fark tamamen zneldir ve, "bylece, btn rnlerin toplam deeri, toplumda gelir olarak datlmtr". (Say, Traite d'Economie Politiue, 1817, II s. 64.) "Her rnn toplam deeri, bunun retimine katkda bulunmu olan toprak sahiplerinin, kapitalistlerin ve sanayi ileriyle uraanlarn krlarndan oluur." [cret, burada, profits des industrieux** olarak grlyor!] "Bu, toplumun gelirini, iktisatlar tarikatnn" [fizyokratlarn] "inandklar gibi, topran net rnlerine deil, retilen brt deere eit klmaktadr." (s. 63.)
* Daha nce, nceden, -. ** Sanayicilerin krlar, -f.
Kari Marks 343 Kapital I

Dierleri arasnda Proudhon, Say'n bu kefine sahip kyor. Adam Smith'in retisini ilke olarak ayn ekilde kabullenen Storch, Say'n onun pratikteki uygulamasn geerli bulmuyor. "Bir ulusun gelirinin onun brt rnne eit olduu, yani bundan hi bir sermaye" [hi bir deimeyen-sermaye demesi gerekirdi] "elde edilemeyecei kabul edilecek olursa, bu ulusun, gelecekteki gelirine hi bir zarar vermeksizin, yllk rnnn deerinin, tamamn, retken olmayan biimde tketebileceinin de kabul edilmesi gerekir. ... Bir ulusun" [deimeyen] "sermayesini temsil eden rnler tketilebilir deildirler." (Storch, Considerations sur la nature da revenu national, Paris 1824, s. 147, 150.) Ne var ki, Storch, bize, sermayenin bu deimeyen ksmnn varlnn, kendisinin kabul ettii metalarn deerlerinin, yalnzca creti ile art-deeri ierip, herhangi bir deimeyen-sermayenin hi bir ksmn iermediini syleyen Smith'i fiyat tahlili ile nasl badatn anlatmay unutuyor. Bu fiyat tahlilinin, sama sonulara ulatn ancak Say sayesinde farkediyor ve bu konudaki son szleri u oluyor: "zorunlu fiyat, onun en yaln elerine ayrtrmak olanakszdr". (Cours d'Economie Politiue, Petersburg 1815, II, s. 141.) Sermayenin gelirle olan ilikisiyle zellikle ilgilenen ve gerekte, bu ilikinin, kendine zg formlasyonunu, Nouveaux Principes'mm dif-ferentia specifica's\ yapan Sismondi, bir tek bilimsel szck sylememi, sorunun aydnlatlmasna zerrece katkda bulunmamtr. Barton, Ramsay ve Cherbuliez, Adam Smith'in [sayfa 413] formlas-yonlann amaya alyorlar. Deimeyen sermaye-deer ile deien sermaye-deer arasndaki, sabit sermaye ile dner sermaye arasndaki ayrm aklayamadklan iin sorunu daha balangta tek yanl olarak ortaya koymalar nedeniyle tkezliyorlar. John Stuart Mili de, ayn ekilde, Adam Smith'in izleyicilerine devrettii retiyi her zamanki tantanasyla yineliyor. Bunun bir sonucu olarak, Smith'i dnce karkl bu ana kadar srp gidiyor ve ortaya att dogma da Ekonomi Politiin banaz iman mallanndan biri oluyor.
[sayfa 414]

344
Kari Marks Kapital II
YRMNC BOLUM BAST YENDEN RETM

I. SORUNUN KONUMU 42 Eer biz, toplumsal sermayenin yllk ilevini -yani hareketleri bireysel olduu halde, ayn zamanda da, toplam sermayenin hareketinde tamamlayc bir halka olan bireysel sermayelerin ancak birer parasn oluturduklan toplam sermayenin yllk ilevini- ve bunun so-nulann incelersek; ve eer biz, toplum tarafndan yl boyunca salanan meta-rn incelersek, o zaman, toplumsal sermayenin yeniden-retim srecinin nasl yer ald, bu yeniden-retim srecini, bireysel sermayenin yenidenretim srecinden ayrdeden zellikler ile, her ikisinde de ortak bulunan zelliklerin neler olduklan gzle grlr hale gelmi olur. Yllk rn, toplumsal rnn sermayeyi yerine koyan ksmlann, yani toplumsal yeniden-retim ile tketim fonuna giden ksmlar, emekiler ile kapitalistler tarafndan tketilen ksmlan, u halde, hem retken ve hem de bireysel tketimi ierir. Bu rn, ayn zamanda, kapitalist snf ile ii-snfnn yeniden-retimini [sayfa 415] (yani devamn) ve bylece de,
42

Elyazmalar Il'den. -F.E. Kari Marks 345 Kapital I

tm retim srecinin kapitalist niteliini kapsar. Tahlil etmek zorunda olduumuz dolam forml f P-M...R...M' I p-m ile tketimin, bunda zorunlu bir rol oynad aktr; k noktas iin, M' = M + m, meta-sermaye, deimeyen ve deien sermaye deerin her ikisini ve art-deeri kapsamaktadr. Hareketi, bu yzden, hem bireysel ve hem de retken tketimi ierir. P-M ... R ... M'-P' ve R ... M'-P'-M... R dolamlarnda, sermayenin hareketi, k ve biti noktasdr. Ve kukusuz bu, tketimi iermektedir, nk bu meta, bu rn satlmak zorundadr. Bunun yaplm olduu varsayldnda, metalarn daha sonra ne olduklar, bireysel sermayenin hareketi iin nemli deildir. te yandan, M' ... M' hareketinde, bu toplam rnn deerinin, M' 'nn her ksmnn ne olduunun bilinmesi gerei karsnda, toplumsal yeniden-retim koullar apak grlr haldedir. Bu durumda, toplam yeniden-retim sreci, dolamn meydana getirdii tketim srecini olduu kadar, sermayenin kendisinin yeniden-retim srecini de ierir. Bizim u andaki amacmz iin, bu yeniden-retim srecinin, hem bu deerin yerine konulmas asndan ve hem de, M' 'n oluturan bireysel paralarn z bakmndan incelenmesi gerekiyor. Bundan byle, artk, bireysel sermayenin rnnn deerinin tahlilinde yapm olduumuz gibi, bireysel kapitalistin, nce, sermayesini oluturan ksmlan, metalarnn sat ile paraya evirebilecei ve ardndan da bunlan, retim elerinin meta-pazarnda yenilenen satlar ile tekrar retken sermayeye evirecei varsaym ile yetinmemiz olanakszdr. Bu retim eleri, nitelikleri gerei, madde olduklarna gre, bunlar da, kendileri ile deiilen ve bunlann yerini alan son biimini alm rn kadar toplumsal sermayenin bir esini temsil ederler. Tersine, toplumsal meta-rnn, cretlerinin harcanmas ile emeki, art-deerinin harcanmas ile kapitalist tarafndan tketilen ksmnn hareketi yalnz, toplam rnn hareketinin ayrlmaz bir ksmn oluturmakla kalmaz, bireysel sermayelerin hareketleri ile de iice geer, ve ite bunun iin bu sre yalnz varsaylarak aklanamaz, [sayfa 416] Karmza dorudan kan, soru udur: retimde tketilen sermaye, nasl oluyor da deer olarak yllk rnden yerine konuluyor ve bu yerine konma hareketi nasl oluyor da, art-deerin kapitalistler, cretlerin emekiler tarafndan tketilmesi ile iice geiyor? yleyse bu, ilkin, basit lekli bir yeniden-retim sorunudur. Aynca, rnlerin, deerleri zerinden deiildikleri ve bir de, retken sermayeyi oluturan ksmlarn deerlerinde kkl bir deime olmad varsaylmt. Fiyatlann deerlerden farkl olmas olgusu, ne var ki, bu, toplumsal sermayenin hareketleri zerinde herhangi bir ekilde etkili olamaz. Bireysel kapitalistler, artk, kendi yatrmlan ve herbirinin teker teker rettikleri art-deer mik346 Kari Marks Kapital II

tarlan ile orantl deer ilikileri ierisinde bulunmadklan halde, bir tm olarak ele alndnda, ayn miktar rnlerin deiimi ayndr. Deerdeki kkl delimelere gelince, bunlar, genel ve dzgn ekilde dalm olmak kouluyla, toplam yllk rn oluturan deer eleri arasndaki ilikilerde herhangi bir eyi deitirmi olmazlar. Bununla birlikte, bunlarn ksmi ve dzgn olmayan biimde dalmalar lsnde, nce, ancak, deimeyen deer bantlarndan sapmalar olarak grldkleri srece baz kanklklan temsil ettikleri eklinde anlalabilirler; ama ikinci olarak, yllk rnn deerinin bir ksmnn deimeyen-sermayeyi, dier bir ksmnn ise deien-sermayeyi yerine koyduunu ifade eden yasann tantlanmas halinde, artk, deimeyen ya da deien sermayenin deerindeki kkl bir deime, bu yasada herhangi bir deiiklik yapmayacaktr. Bu, ancak, u ya da bu lde ilev yapan deer ksm-lannn nispi byklklerinde bir deiiklik yapacaktr, nk ilk deerlerin yerini baka deerler alacaktr. Deer retimi ile, sermayenin rnnn deerine ayn ayn baktmz srece, retilen metalann maddi biimi, ister makine olsun, rnein ister hububat ya da ayna olsun, tahlil asndan hi bir nem tamazlar. Bu, her zaman, konuyu rneklemek sorunundan baka bir ey deildi ve retimin herhangi bir kolu, bu amaca ayn lde hizmet edebilirdi. Bizim ele aldmz, her noktada kendini, herhangi bir bireysel sermaye sreci eklinde ortaya koyan, dorudan retim sreciydi. Sermayenin yeniden-retimini ilgilendirdii ka-danyla, metalarda, rnn, sermayedeeri temsil eden ksmnn, dolam alannda, kendisini tekrar retim elerine ve bylece de retken sermaye biimine evirme olanan bulduunu [sayfa 417] varsaymak yeterli idi; tpk, emekinin de, kapitalistin de, pazarda, cretlerini ve art-deeri harcayabilecekleri metalan bulduklann varsaymann yeterli olmas gibi. Bu salt biimsel sunu tarz, toplam toplumsal sermaye ile bunun rnlerinin deerinin incelenmesinde artk yeterli deildir. rnn deerinin bir ksmnn tekrar sermayeye evrilmesi ve bir baka ksmnn kapitalist ve ii-snfnn bireysel tketimine gemesi, toplam sermayenin sonucunun iinde ifadesini bulduu rnn kendi deeri ierisinde bir hareket oluturur; ve bu hareket, yalnzca deerin yerine konulmas deil, ayn zamanda, maddi olarak da yerine konulmas hareketi olduu iin, bunlarn kullanm-deerleri maddi biimleri ile olduu kadar, toplam toplumsal rn oluturan deer-elerinin nispi oranlan ile de snrldr.

Basit yeniden-retim, ayn lekte yeniden-retim, bir yandan, birikim ya da genilemi lekte yeniden-retimin bulunmamas, kapitalist koullar altnda garip bir varsaym olduu, ve te yandan, retim koullan, farkl yllarda tamamen ayn kalmad (byle olduu varsaylmt) iin, bu soyutlama gibi grnebilir. Bu varsaym udur ki, belli
43
43

Elyazmalar VUl'den. -F.E. Kari Marks 347 Kapital I

byklkte bir toplumsal sermayenin, geen yl olduu gibi bu yl da, ayn miktar meta-deer rettii ve metalann biimlerinin yeniden-re-tim srecinde deime olana bulunduu halde, ayn miktar gereksinmelere karlk verir. Bununla birlikte, birikim olduuna gre, basit yeni-den-retim daima bunun bir parasdr; bu yzden kendi bana incelenebilir ve birikimin gerek bir etmenidir. Kullanmdeerlerinin miktan ayn kalabildii halde yllk rnn deeri azalabilir; ya da kullanm-deerlerinin miktar azald halde deer ayn kalabilir; ya da deer ile yeniden-retilen kullanm-deerlerinin miktan ayn anda azalabilir. Btn bunlar, ncekinden daha uygun ya da daha g koullar altnda yer alan yeniden-retime yolaabilir ve yetersiz -kusurlu- yeniden-retim sonucunu verebilir. Btn bunlar, yeniden-retimin eitli elerinin ancak nicel ynne iaret etmektedir, bunlarn srecin btn ierisinde, yeniden retici sermaye ya da yeniden-retilmi gelir olarak oynad role
deil, [sayfa 418]

II. TOPLUMSAL YENDEN-RETMN K KESM44 Toplumun toplam rn ve dolaysyla toplam retimi, iki byk kesime ayrlabilir: I. retim Aralar, retken tketime gemek zorunda olan, ya da hi deilse geebilecek biimlere sahip bulunan metalar II. Tketim Mallar * kapitalist snf ve ii-snfnn bireysel tketimine getikleri biime sahip bulunan metalar. Bu iki kesimin herbirisi ile ilikili btn eitli retim kollarn, birisinde retim aralan ve dierinde tketim mallar olmak zere tek bir byk retim kolu olutururlar. Bu iki retim kolunun herbirinde kullanlan toplam sermaye, toplumsal sermayenin ayn byk bir kesimini oluturur. Her iki kesimde de sermaye iki ksmdan oluur: 1) Deien-Sermaye. Bu sermaye, deeri bakmndan, bu retim kolunda kullanlan toplumsal emekgcnn deerine eittir; bir baka deyile, bu emek-gc iin denen cretlerin toplamna eittir. Bu, sermaye, z bakmndan ise, eylem halindeki emek-gcnden, yani bu sermaye-deerin harekete geirdii canl emekten ibarettir. . 2) Deimeyen-Sermaye. Bu, retken amalar iin bu kolda kullanlan btn retim aralannn deeridir. Bu da gene, makineler, emek aletleri, binalar, i hayvanlan vb., gibi sabit sermaye ile, ham ve yardmc malzemeler, yar-mamul rnler vb. gibi retim malzemeleri olarak dner deimeyensermayeye ayrlr. Bu sermayenin yardm ile bu iki kesimin herbirinde yaratlan
44

Esas olarak Elyazmas Il'den, ema olarak Elyazmas VIH'den. -F.E. * Almanca metinde mittel ("ara"), Franszca metinde molyen ("ara"), ngilizce metinde article ("mal, nesne"), -f.
348 Kari Marks Kapital II

toplam yllk rnn deeri, retim sreci srasnda tketilen ve ancak tad deere uygunluk ierisinde rne aktanlan deimeyen-sermay-eyi, s'yi temsil eden bir ksm ile, yl boyunca harcanan tm emek tarafndan eklenen dier bir ksmdan oluur. Bu ikinci ksm da, gene, yatnlan deiensermaye d'nm yerine konmas ile, bunun zerinde bir art-deeri, a'y oluturan fazlala ayrlr. Ve tpk, her bireysel metan deerinde olduu gibi, her kesimin tm yllk rn s+d+a'dan oluur. Deerin retimde tketilen deimeyen-sermayeyi temsil eden s ksm, retimde kullanlan deimeyen-sermayenin deeriyle [sayfa 419] tpatp ayn deildir. Doru, retim malzemeleri tamamyla tketilmi ve deerleri btnyle rne aktarlmtr. Ama kullanlan sabit sermayenin ancak bir ksm tmyle tketilmi ve deeri bylece rne aktarlmtr. Sabit sermayenin, makineler, binalar, vb. gibi dier bir ksm ise, yllk anma ve ypranma lsnde bir deer kaybetmekle birlikte, gene eskisi gibi varolmaya ve ilevlerini yapmaya devam ederler. Sabit sermayenin bu srekli ksm, rnn deerini dndmz zaman, bizim iin mevcut deildir. Bu, sermaye-deerin, bu yeni retilen meta-deerden bamsz ve onun yarara var olan ksmdr. Bu, bireysel sermayenin rnnn deerinin tahlili srasnda daha nce gsterilmi idi. (Buch I, Kap. VI, s. 192.) Ne var ki, imdilik, orada kullanlan tahlil yntemini bir yana brakmamz gerekiyor. Bireysel sermayenin rnnn deerinin incelenmesinde, sabit sermayenin anma ve ypranma ile yitirdii deerin, bu sabit sermayenin bir ksmnn, deer aktarlmas srasnda ayn olarak yerine konulsun ya da konulmasn, anma srasnda yaratlan rne aktarldn grmtk. Bu noktada, toplam toplumsal rnn ve bu rnn deerinin incelenmesinde, hi deilse imdilik, anma ve ypranma ile sabit sermayeden yllk rne aktarlan bu deer ksmn, sabit sermaye o ylda ayn olarak yerine konulmam ise, hes-ap-d brakmak zorundayz. Bu blmn ilerideki kesimlerinden birinde, bu noktay zellikle irdeleyeceiz. Biz, basit yeniden-retim konusundaki incelememizi aadaki emaya dayandracaz; burada s

deimeyen-sermayeyi, d deien-sermayeyi, a art-deeri temsil etmekte ve art-deer oran a : d yzde 100 olarak kabul edilmektedir. Saylar, milyon olarak mark, frank ya da sterlini belirtebilirler. I. retim aralan retimi: Sermaye....... 4.000s + 1.000d = 5.000 Meta-rn..... 4.000s + 1.000d + 1.000a = 6.000 deerinde retim arac olarak bulunmaktadr.
Kari Marks 349 Kapital I

II. retim mallar retimi: Sermaye....... 2.000s + 500d = 2.500 Meta-rn...... 2.000* + 500d + 500a = 3.000 [sayfa 420] deerinde tketim mallan olarak bulunmaktadr. zetleyerek tekrar edersek: Toplam yllk meta-rn: I. 4.000s + 1.000d + 1.000a = 6.000 retim aralan II. 2.000 + 500,, + 500a = 3.000 tketim mallar.
s d a

Varsaymmza gre, sabit sermayenin kendi doal biiminde kalmakta devam eden ksm dnda, 9.000 toplam deer. Eer biz, imdi, tm art-deerin retken olmayan biimde tketildii basit yeniden-retim esasna gre gerekli dnmleri incelersek ve bunu meydana getiren para dolamn imdilik bir yana brakacak olursak, daha balangta dayanak noktas elde etmi oluruz. 1) Emekilerin cretlerini temsil eden 500d ile, kapitalistlerin art-deerini temsil eden 500a'nn, kesim H'de, tketim mallan iin harcanmas gerekir. Ama bunlann deeri, kesim H'deki kapitalistlerin elinde bulunan ve yatnlan 500d'yi yerine koyan ve 500a'y temsil eden, 1.000 deerinde tketim mallan biiminde mevcuttur. Dolaysyla, kesim H'deki cretler ile art-deer, bu kesim ierisinde, bu ayn kesimin rnleri karlnda deiilmitir. (500d + 500s) II = 1.000 miktarnda tketim mallan, bylece toplam rnden dlm olmaktadr. 2) Kesim I'deki 1.000d art 1.000a'da, gene, tketim mallar iin harcanmak zorundadr; bir baka deyile, kesim IPnin rnleri iin harcanmalar gerekir. Bylece bunlann bu rnn deimeyensermaye ksmna, 2.000s'ye eit geriye kalan ksmyla deiilmeleri gerekir. Kesim II, buna karlk, Fin rnleri olan eit miktarda retim arac almaktadr ve buna, Fin 1.000d + 1.000a deeri katlm durumdadr. Bylece, 2.000 IIs ve (1.000d + 1.000a) I, dolamdan kmaktadr. 3) Geride hala 4.000 Is kalm durumdadr. Bu miktar, ancak kesim I'de tketilmi olan deimeyensermayeyi yerine koymak zere kullanlabilecek retim aralarndan olumaktadr ve bu nedenle de, kesim I'deki bireysel kapitalistler arasndaki karlkl deiim ile elden kartlm durumdadr; tpk, (500d + 500a) II'nin emekiler ile kapitalistler ya da H'deki bireysel kapitalistler arasndaki bir deiim ile elden kartlmas gibi. Bu, aadaki konulann anlalmasn kolaylatrmak bakmndan imdilik yeterli olsun, [sayfa 42u
350
Kari Marks Kapital II

III. K KESM ARASINDA, DEM I(d+a) KARISINDA II ki snf arasndaki, byk deiim ile ie balyoruz. (1.000d + 1.000a) I - reticilerinin elinde, doal biimi ierisinde retim aralarndan ibaret bulunan bu deerler; 2.000 II. maddi biimleri ierisinde tketim mallanndan oluan deerler karlnda deiilmitir. Ksm H'deki kapitalist snf, bylece, 2.000 deerindeki deimeyen-sermayesini, tketim mallar biiminden, tketim mallarnn retim aralar biimine, emek-srecinin bir etmeni olarak ve deimeyen sermaye-deer olarak deerin kendini geniletme amac iin, bir defa daha ilev yapabilecei bir biime tekrar evirmitir. te yandan, emek-gcnn I (1.000d) edeeri ile, kapitalistlerin I (1.000a) art-deeri, bylece tketim mallarnda gereklemitir; her ikisi de, maddi retim aralan biimlerinden, gelir olarak tketilebilecekleri maddi bir biime evrilmilerdir. imdi, bu karlkl deiim, bu deiimi salamas lsnde anlalmasn da gletiren ve ama sermayenin deien ksm, para-sermayenin kendisini para biiminden emek-gcne evirebilmesi iin, srekli para biimini almak zorunda bulunmas nedeniyle kesin bir nem tayan, para dolam aracl ile gerekletirilmitir. Deien-sermaye-nin, tm toplum alanna yaylm bulunan ve yanyana yrtlen btn retim kollarnda, bunlarn kategori I ya da H'ye dahil olmalanna baklmakszn, para biiminde yatrlmas gerekir. Kapitalist, emek-gcn, daha retim srecine girmeden nce satn alr, ama karln, ancak belirlenen zamanlarda, bu emek-gc, kullanmdeerlerinin retilmesinde harcandktan sonra der. Kapitalist, rnn deerinin geri kalan ksmyla birlikte, bir de bu deerin, emek-gcnn denmesinde harcanan parann edeeri olan, yani rnn deerinin, deien-sermayeyi temsil eden ksmna da sahip olur. Deerin bu ksmnda emeki, zaten kapitaliste, cretlerinin bir edeerini salam durumdadr. Ama me-talann paraya tekrar evrilmesi,

yani satlmalan, kapitaliste, deien-ser-mayesini para-sermaye biiminde tekrar salar ve o, bunu, bir kez daha emek-gc satn alnmas iin yatrabilir. Demek oluyor ki, kesim I'de, toplam kapitalist, emekilere, [sayfa 422] rf-ksm olarak, yani onlar tarafndan yaratlan retim aralar olarak mevcut bulunan rn I'in deeri iin, 1.000s'ye eit, 1.000 sterlin (salt bu deerin para biiminde olduunu belirtmek iin sterlin diyorum) demitir. Bu 1.000 sterlin ile emekiler, II. kesim kapitalistlerden ayn deerde tketim mallar satn alrlar ve bylece, deimeyen-sermaye N'nin yarsn paraya evirirler; II. kesim kapitalistler de bu 1.000 sterlin ile, I. kapitalistlerden 1.000 deerinde retim arac satn alrlar; bylece, bu I. kapitalistleri ilgilendirdii kadaryla, kendi rnlerinin bir ksm ol45

Elyazmas VIH'e yeniden dnlmektedir. -F.E. KarIMarks 351 Kapital I

duu iin, retim aralarnn maddi biimi ierisinde mevcut olan, 1.000d'ye eit deien sermaye-deer tekrar paraya evrilmitir ve I. kapitalistlerin elinde, emek-gcne, yani retken sermayenin en temel esine evrilmi bulunan para-sermaye olarak yeniden ilev yapabilir. Bu ekilde, kendi deiensermayeleri, meta-sermayelerinin bir ksmnn gereklemesi sonucu, para biiminde kendilerine geri akar. Meta-sermaye I'in a-ksmn deimeyen-sermaye H'nin ikinci yars ile deimek iin gerekli paraya gelince, bu, eitli ekillerde yatnla-bilir. Gerekte bu dolam, her iki kategorideki bireysel kapitalistler tarafndan ayn ayr yaplan saysz alm-satmlar kapsar ve her zaman para, bu kapitalistlerden gelir, nk biz, emekiler tarafndan dolama sokulan parann ne olduunu aklam bulunuyoruz. II. kategorideki bir kapitalist, retken sermayesinden ayn olarak sahip bulunduu parasermaye ile, I. kategorideki kapitalistlerden retim arac satn alabilecei gibi, tersine, I. kategoriden bir kapitalist de, sermaye harcamalan iin deil, kiisel harcamalar iin ayrlan para fonlan ile, II. kategorideki kapitalistlerden tketim mallan satn alabilir. Sermaye yatrm ya da gelir harcamas iin kullanlmak zere, belli bir para ikmalinin her trl koullar altnda, yukarda I. ve II. kesimlerde gsterdiimiz gibi, retken sermayeden ayn olarak kapitalistlerin elinde bulunduu kabul edilir. Parann yansnn -bu orann, amacmz iin bir nemi yoktur- II. kategorideki kapitalistler tarafndan, deimeyen-sermayelerin yerine konmas iin retim aralarnn satn alnmasna yatrld halde, dier yarsnn I. kategorideki ka-pitalistlerce tketim mallan iin harcandn varsayalm. Bu durumda, kesim II, kesim I'den retim aralar satn almak iin 500 sterlin yatnr ve bylece, sabit sermayesinin eyreini ayn olarak yerine koyar [sayfa 423] (kesim I'deki emekilerden gelen yukardaki 1.000 sterlin dahil); elde ettii bu 500 sterlin ile kesim I, H'den tketim mallan satn alr ve meta-sermayesinin a ksmnn yars, m-p-m dolamn tamamlayarak rnn tketim fonunda gerekletirir. Bu ikinci sre aracl ile, 500 sterlin, II'nin eline, retken sermayesinin yannda varolan para-sermaye olarak dner. te yandan, I, rn biiminde hl depoda bekleyen metasermayesinin a-ksmnn yarsnn satlaca dncesiyle, II'nin tketim mallannn satn alnmas iin 500 sterlin tutarnda para harcar. Ayn 500 sterlin ile, II, I'den retim aralar satn alarak, tm deimeyen-serma-yesini (1.000 + 500 + 500 =2.000) ayn olarak yerine koyar, oysa I, tm artdeerini tketim mallarnda gerekletirir. Btnyle bakldnda, 4.000 sterlin tutarndaki metalann btn deiimi, 2.000 sterlinlik bir para-dolam ile gerekletirilebilmektedir ve bu 2.000 sterlin, ancak, yllk rnn tamam, toptan, birka byk parti halinde deiildii iin salanmtr. Burada nemli olan nokta, II, yalnz, tketim mallar biiminde yeniden-retilen deimeyen-sermayesini tekrar retim aralan biimine evirmekle kalmam, ayrca retim aralarnn satn alnmas iin dolama soktuu 500 sterlini de tekrar elde etmitir; ayn ekilde, I,
352 Kari Marks Kapital II

retim aralan biiminde, para-biiminde, bir kez daha dorudan emek-gcne evrilebilir parasermaye olarak yeniden rettii deien-serma-yesine tekrar sahip olmakla kalmaz, ayrca, sermayesinin a-ksmnn sat umuduyla tketim mallannn satn alnmasnda harcad 500 sterline de sahip olur. Bu 500 sterlin, ona, yaplan harcama nedeniyle deil, art-deerinin yansn ieren metarnn bir ksmnn daha sonraki sat nedeniyle gerisin geriye akmtr. Her iki durumda da, rn biiminden, sermaye olarak ilev yapabilecei biricik biim olan, retim aralannn maddi biimine tekrar evrilmi olan, yalnz N'nin deimeyen-sermayesi deildir; ve gene ayn ekilde, para-biimine ve Fin retim aralannn art-deer ksmnn t-ketilebilecei bir biime, gelir olarak kullanlabilecei bir biime evrilmi olan yalnz Fin sermayesinin deien ksm deildir. Bir de, ayrca II tarafndan, deimeyen-sermayesinin -tketim mallan biiminde varolan- buna uygun den dengeleyici deer ksmnn satndan nce, retim aralarnn satn alnmas iin yatnlan 500 sterlinlik para-sermaye de, N'ye geri dner; ve ayrca, anticipando* tketim [sayfa 424] mallarnn satn alnmas iin onun tarafndan anticipando harcanm olan 500 sterlin de, I'e geri dnmtr. Eer, II tarafndan, meta-rnn deimeyen ksm pahasna, ve I tarafndan da meta-rnn art-deer ksm pahasna yatrlan para kendilerine geri akm ise, bunun tek nedeni, bir kapitalist snfn, Il'de metalar

biiminde bulunan deimeyen-sermayeden 500 sterlin bir fazlal, ve dier bir snfn da, I'de metalar biiminde bulunan art-deerden gene ayn miktarda bir fazlal dolama srmeleridir. Son tahlilde, bu iki kesim, kendi metalar biimindeki edeerlerin deiimi ile, karlkl olarak tamamen demi durumdadrlar. Bunlar tarafndan kendi metalannn deerlerinden fazla olarak, bu metalarn deiimini, gerekletirme arac olarak dolama srlen para, herbiri-nin dolama srd miktar ile orantl ekilde bu dolamdan kendilerine geri dnmektedir. Bunlann her ikisi de, bu yoldan, tek kuru bile zenginlememitir. II, tketim mallar olarak 2.000 deimeyen-sermaye art para olarak 500'e sahip idi; imdi, daha nceki gibi, retim aralan olarak 2.000 art para olarak 500'e sahiptir; ayn ekilde, I, gene nceki gibi, 1.000 art-deer (imdi, tketim fonuna evrilen metalardan ve retim aralarndan oluan) ile, para olarak 500'e sahiptir. Genel sonu udur: Sanayi kapitalistlerinin, kendi meta dolamlarn gerekletirmek iin, ister meta-deerin deimeyen ksm pahasna olsun, ister metalarda bulunan art-deerin gelir olarak harcanmalan lsnde bu art-deer pahasna olsun, dolama srdkleri para, gene bu kapitalistlerin ellerine, para-dolam iin yatrdklan miktarda dnm olur. Kesim I'deki deien-sermayenin tekrar para biimine evrilmesine gelince, bu sermaye, I'deki kapitalistler, bunu cretlere yatrdktan
* nceden, -f.
Kari Marks 353 Kapital I

sonra, nce bunlar iin, emekilerin bunlara teslim ettikleri metalar biiminde bulunurlar. Kapitalistler, bu sermayeyi, bu emekilere, emek-glerinin fiyat olarak para biiminde demilerdir. Bu bakmdan, kapitalistler, meta-rnlerinin deerinin, para biiminde harcadklan deien-sermayeye eit ksmnn karln demilerdir. Bu nedenle, bunlar, meta-rnn bu ksmnn da sahibidirler. Ama iisnfnn bu kapitalistler tarafndan altrlan ksm, bununla yaratlan retim aralann satn almazlar; bu emekiler, II tarafndan retilen tketim mallarn satn alrlar. u halde, I'deki kapitalistlerin [sayfa 425] emek-gcnn denmesi iin yatrdklar deien-sermaye, bunlara, dorudan dnmez. Bu deien-sermaye, alan kimseler iin zorunlu olan ve satn alabilecekleri me-talarn kapitalist reticilerinin eline, emekilerin yaptklar satn almalar aracl ile geer; bir baka deyile, bu sermaye, kesim N'deki kapitalistlerin eline geer. Ancak bu harcamadan sonradr ki, retim aralarnn satn alnmasndaki para, bu dolambal yoldan, kesim I'deki kapitalistlerin eline dnm olur. Bundan u sonu kyor ki, basit yeniden-retim esasna gre, meta-sermaye Fin, d+a deerler toplam (ve bu nedenle, Fin toplam meta-rnnn buna tekabl eden orantl ksm), gene ayn ekilde kesim II'nin toplam meta-rnnn orantl ksm olarak alnan, IIs dei-meyen-sermayeye eit olmak zorundadr; ya da I(d+a) = IIs'dir. IV. KESM II ERSNDE DEM. YAAM GEREKSNMELER VE LKS MALLAR Kesim II'deki meta-rnlerin deeri konusunda bir de, d art a'y oluturan elerin incelenmesi gerekiyor. Bu tahlilin, bizim burada ilgilenmekte olduumuz ok nemli sorun ile, yani her bireysel kapitalist meta-rnn s+d+a'ya blnmesinin, -farkl grn biimleri tarafndan meydana getirilmi olsa bile- toplam yllk rn iin de ne lde geerli olduu sorunu ile hi bir ilikisi yoktur. Bu soru, kendi yantlarn bir yandan, IIs karlndan, H(d+a) deiiminde; te yandan, I'in yllk rnnde I'nin yeniden-retimi konusunda daha ileride yaplacak olan incelemede bulur, H(d+a), tketim mallarnn maddi biimi ierisinde varolduuna gre; emekilere kendi emek-glerinin denmesi iin yat-nlan deien-sermaye, genel bir deyile, bunlar tarafndan tketim mallarna harcanmak zorunda bulunduuna gre; ve metalarn deerinin a-ksm, basit yeniden-retim varsaymna dayanlarak, tketim mallan karlnda gelir olarak harcandna gre, II. kategori iilerin, II. kategori kapitalistlerden aldklan cretler ile, kendi rnlerinin, cret olarak aldklar para-deer miktarna tekabl eden ksmn, gerisin geriye satn aldklar prima facia* apaktr. Bylece, kapitalist snf II, emek-gcne
* lk bakta, -f.
354 Kari Marks Kapital II

dedikleri para-sermaye yatrmn tekrar para-biimine evirmektedir. Emekilere, bu paray, eer, deer [sayfa 426] simgeleri ile demi olsayd durum gene tamamen byle olurdu. Emekiler, kendilerinin rettii ve ama kapitalistlere ait bulunan metalarn bir ksmn satn almakla, bu deer simgelerini gerekletirir gerekletirmez, tekrar kapitalistlerin eline dnm olacaklardr. Ancak, bu simgeler, yalnzca deeri temsil etmekle kalmayp, altn ya da gm olarak maddilemi bu deeri tarlar da. Para biiminde yatrlan deien-sermayenin, ii-snfnn alc ve kapitalist snfn satc olarak ortaya ktklar bir sre yoluyla meydana gelen bu tr geriye ak, ilerde daha ayrntlaryla tahlil edeceiz. Burada, gene de deien-sermayenin kendi k noktasna yapt bu dn ile ilgili olarak irdelenmesi gerekli deiik bir nokta szkonusudur. Yllk meta retiminin II. kategorisi, ok eitli retim kollarn iermekle birlikte, rnlerine gre iki byk alt-blme ayrlabilir: [a]* i snfnn tketimine giren tketim mallar yaam gereksinmeleri olmalan lsnde bunlar

-nitelik ve deer ynnden ou kez emekilerinkinden farkl olsalar bile-, ayn zamanda, kapitalist snfn tketiminin bir ksmn da oluturur. Buradaki amacmz ynnden, ttn gibi bir rnn psikolojik ynden gerekten tketicinin gereksinmesi olup olmadna baklmakszn, tm bu altblm, tketici gereksinmeleri olarak adlandrabiliriz. Bunun alkanlk olarak bir gereksinme olmas yeterlidir. [b] Yalnzca kapitalist snfn tketimine giren ve bu yzden ancak, hi bir zaman emekinin payna dmeyen, harcanmak zere ayrlan art-deer ile deiilebilen lks mallar. Birinci kategoriyi ilgilendirdii kadaryla, buna ait metalarn retimi iin yatrlan deien-sermayenin dorudan doruya, bu yaam gereksinmelerini reten kapitalist snf H'ye (yani, II[a]'daki kapitalistlere) para biiminde geri akmas gerektii aktr. Kapitalistler, bunlar, kendi emekilerine, cret olarak denen deien-sermaye miktarnda satarlar. eitli ilgili sanayi kollarnda i gren kapitalistler arasnda, bu geri dnen deien-sermayeninpro rata** dald bu alveri ilemleri ne kadar fazla [sayfa 427] olursa olsun, bu geriye ak, kapitalist snf N'nin bu tm [a] alt-blmn ilgilendirdii kadanyla dorudandr. Bunlar, dolam aralar emekiler tarafndan harcanan parayla dorudan salanan dolam sreleridir. Ama bu, II [b] alt-blm iin farkldr. Bu alt-blm-de, II[b] , retilen tm deer ksm, lks mallarn maddi biimi ierisinde, yani emeki-snfn retim aralan (d+a) biiminde varolan Id meta-deeri
* zgn metinde, I ve II. kesimlerin alt-blmleri, "a" ve "b", "a)" ve "b)" ya da "(a)" ve "(b)"biiminde verilmitir. Biz, kesim I ve H'nin alt-blmleri (alt-snflar) olarak gsterilen "a" ve "b"yi, art-deerin simgesi olarak kullandmz "a" dan ayrmak ve dolaysyla karkl nlemek amacyla keli parantez ierisinde, yani "[a]" ve "[b]" biiminde sunuyoruz. -Sol Yaynlan. ** Herkese den pay orannda, orantl olarak, -f.
Kari Marks 355 Kapital I

satn alabileceinden daha fazlasn satn alamayaca mallar biiminde bulunurlar; oysa hem bu lks nesneler ve hem de retim aralar, bu emekilerin rnleridir. u halde, bu alt-blme yatrlan deien-ser-mayeyi, kapitalist reticilere, para-biimi ierisinde iade eden bu geriye ak, dolaysz olamaz Id durumunda olduu gibi, bir aracya gereksinme vardr. rnein, tm snf H'de olduu gibi, d = 500 ve a= 500 olarak kabul edelim; ama deien-sermaye ile buna tekabl eden art-deer u ekilde dalm olsun: Alt-blm [a], yaam gereksinmeleri: d = 400; a = 400; 400d+400a = 800, ya da II[a] (400d+400a) deerinde tketici gereksinmeleri eklinde bir miktar meta. Alt-blm [b] lks mallar: 100d+100a = 200, ya da II[b] (100d+100a) deerinde. II[b]'deki emekiler, emek-glerinin karl iin para olarak 100, diyelim 100 sterlin almlardr. Bu para ile, II[a]'daki kapitalistlerden, ayn miktar iin tketim mallan satn alrlar. Bu snf kapitalistler, ayn para ile 100 sterlin deerinde II [b] metalan satn alrlar ve bu ekilde, II[b] kapitalistlerin deiensermayeleri, para biiminde kendilerine geri akar. II[a]'da, bir kez daha, kapitalistlerin elinde, kendi emekileri ile yaptklar deiim sonucu elde edilen, para eklinde 400d mevcuttur. Ayrca, rnn art-deeri temsil eden bir drdnc ksm, II[b]'nin emekilerine aktanlm ve karlnda, lks mallar biiminde II[b] (100d) elde edilmitir. imdi, II[a] ve II[b] kapitalistlerinin, gelir harcamalarn, yaam gereksinmeleri ile lks mallar arasnda ayn oranda bldklerini -bete-n yaam gereksinmelerine ve bete-ikisini lks mallara harcadklarn-varsayalm; II [a] alt-snf kapitalistleri, 400a tutarndaki art-deerden, gelirlerinin beten, yani 240'n, kendi rnleri olan, yaam gereksinmelerine ve [sayfa 428] bete-ikisini, yani 160'n lks mallara harcayacaklardr. II[b] alt-snf kapitalistleri, 100a art-deerlerini ayn ekilde bleceklerdir: bete-n, yani 60'n gereksinmelere, bete-ikisini, yani 40'n lks mallara; bu son kalem, kendi alt-snflar ierisinde retilmekte ve deiilmektedir. Lks mallar olarak (II[a])a tarafndan alnan 60, II[a] kapitalistlerinin eline u tarzda geer: Grm olduumuz gibi, (II[a]) 400a'nn 100', yaam gereksinmeleri biiminde, (II[b])d'nin lks mallar biiminde bulunan eit miktan ile, ve yaam gereksinmelerini ieren dier bir 6O', lks mallan ieren (II[b]) 60a ile deiilmitir. Demek ki, toplam hesap yle olmaktadr: II[a]: 400d+400a; II[b]: 100d+100a l)400d[a], bir ksm kendi rnlerinden (yaam gereksinmeleri) oluan, II[a] emekileri tarafndan tketilmitir. Emekiler bunlar, ken356 Kari Marks Kapital II

di alt-blmlerindeki kapitalist reticilerden satn alrlar. Bu kapitalistler, bylece, bu ayn emekilere cret olarak dedikleri 400 deien-ser-mayelerinin deerini, 400 sterlin eklinde para olarak geri alm olurlar. imdi artk bununla bir kez daha emek-gc satn alabilirler. 2) 400a[a]'nn, art-deer [a]'nn drtte-biri 100d[b]'ye eit ksm, aadaki ekilde, lks mallarda gerekleir. [b]'deki emekiler, kendi alt-blmleri [b]'nin kapitalistlerinden, cret olarak 100 sterlin

almlardr. Bu miktar parayla, art-deer [a]'nn drtte-birini, yani yaam gereksinmelerinden oluan metalan satn alrlar. Bu para ile [a]'daki kapitalistler, 100d[b]'ye ya da, lks mallar retiminin tamamnn yarsna eit ayn miktarda lks mallar satn alrlar. Bu ekilde, [b]'deki kapitalistler, deien-sermayelerini, para biiminde geri alm olurlar ve tekrar emek-gc satn alarak yeniden-retime devam edebilirler, nk tm kategori N'deki deimeyen-sermayenin tamam, zaten I(d+a)'nn IIs karlnda deiilmesi ile yerine konulmu bulunmaktadr. Lks mallarn retiminde alan emekilerin emek-gcnn bylece yeniden satlabilir halde oluunun tek nedeni, kendi cretlerine edeer olarak yaratlan kendi rnlerinin bir ksmnn, II[a] kapitalistleri tarafndan kendi tketim fonlarna ekilmi ve paraya evrilmi olmasdr. (Ayn ey, I'deki emek-gcnn sat iin de geerlidir, nk karlnda I(d+a)'nn deiildii IIs, hem lks mallar ve hem de yaam gereksinmelerini ierir ve, I(d+a) aracl ile yenilenen ksm, hem lks mallar ve [sayfa 429] hem de gereksinmelerin retim aracn oluturur. 3) imdi de yalnzca iki alt-blm kapitalist arasnda bir deiim olan, [a] ve [b] arasndaki deiime gelmi bulunuyoruz. Buraya kadar, deien-sermaye (400d) ile [a]'daki, art-deer (100a) ksmn ve [b]'deki deien-sermaye (100d)'yi elden karm bulunuyoruz. Ayrca biz, her iki snfta, ortalama kapitalist gelir harcamas orannn, lks mallar iin bete-iki, gereksinmeler iin bete- olduunu varsaymtk. Lks mallar iin harcanm bulunan 100'den ayr olarak, tm alt-blm, orantl olarak, [a], hl lks mallar iin 60, ve [b], 40 ayrmak zorundadr. Demek oluyor ki, (II[a])a, gereksinmeler iin 240 ve lks mallar iin 160, ya da 240+ 160 = 400a Ql[a]) olarak blnmtr. (II[b])a, gereksinmeler iin 60 ve lks mallar iin 40 eklinde ayrlmtr; 60+40 = 100a, (II[b]). Bu son 40, bu snf tarafndan kendi rnnden (kendi art-deerinin bete-ikisi) tketilmitir; 60 gereksinmeler olarak, bu snf tarafndan, kendi art-deeri 60'n 60a[a] karlnda deiilmesi yoluyla elde edilmitir. Demek ki, tm kapitalist snf II iin u durumu gryoruz (d+a, alt-blm [a]'da gereksinmelerden, [b]'de lks mallardan oluarak): II[a] (400d+400a) + II[b] (100d+100a = 1.000; bu hareketle yle gereklemitir: 500d ([a] + [b]) ve [400d[a] ve 100a[a]'da gerekleen] + 500a([a] + [b])[300a[a] + 100d[b] + 100a[b] 'de gerekleen] = 1.000. [a] ye [b] iin, herbiri kendi bana alndnda, u gereklemeyi
Kari Marks 357 Kapital I

elde ediyoruz: ,, d 400d[a]


d

a 240a[a] + 100d[b]+60Jb]
a 200

100a[a] 60Ja] + 40a [b] .... 1.000 Eer, sadeletirmek amacyla, deien ve deimeyen sermaye arasnda ayn orann bulunduunu (ki, bu hi de zorunlu deildir) varsayarsak, 400d[a] iin, 1.600 deimeyen-sermaye, ve lOOJb] iin 400 deimeyen-sermaye elde ederiz. Demek ki, N'de u iki, [a] ve [b] alt-blmlerini grrz: [sayfa 430]
II [a] II [b] toplarsak: 1.600s 400s+400d +400a f 100d + 100a =2 . 40 0 = 60 0 = 3. 00 0.

2.000s - f 500d + 500a

Buna gre, 2.000 IIs'nin tketim mallar eklinde 2.000 I(d+a) ile deiilen 1.600', yaam gereksinmelerinin retim aralar, 400' ise lks mallann retim aralan iin deiilmitir. Demek oluyor ki, 2.000 I(d+a) [a] iin, 1.600 yaam gereksinmelerinin retim aralarna eit (800d+800a) I ile, [b] iin, 400 lks mallann retim aralanna eit (200d + 200a) I'e paralanr. Emek aletleri ile ham ve yardmc maddelerin vb. olduka nemli bir blm, her iki kesim iin de ayndr. Ama I(d+a) toplam rnn deerinin eitli paralarnn deiimini ilgilendirdii kadaryla, byle bir blnme hi bir ekilde szkonusu deildir. Yukarda I'deki 800d ve 200d'nin her ikisi de cretler, 1.000 IIs, tketim mallarna harcandktan iin gereklemilerdir; u halde, bu ama iin yatrlan para-sermaye de, gene, I'deki kapitalist reticiler arasnda dzgn bir biimde dalm, yatrdklar deien-sermaye, para olarak pro rata yerine konmutur. te yandan, 1.000 Ia'nn

gereklemesini ilgilendirdii kadaryla, kapitalistler, gene burada da (a'larnn bykl ile orantl olarak) IIs'nin 1.000'e eit tm ikinci yansndan tketim mallar biiminde 600 II [a] ve 400 II[b]'yi dzgn bir biimde ekeceklerdir; dolaysyla bunu, II[a]'nn deimeyen-sermayesini yerine koyanlar ekeceklerdir. 600s'nin (II[a]) 480'ini (bete-) ve 400s'nin (II [b]) 320'sini (bete-iki), toplam 800' II[b]'nin deimeyen-sermayesini yerine koyanlar ekeceklerdir. 600s'nin (II[a]) 120'si (bete-) ve 400s'nin (II[b]) 80'i (bete-iki), toplam 200'. Genel toplam 1.000. Burada keyfi olan, hem 1 ve hem de H'deki deien-sermayenin deimeyen-sermayeye orandr; 1, II ve bunlarn alt-blmleri iin bu orann zdelii de gene yledir. Bu zdelie gelince, burada, o, yalnzca basitletirme amacyla varsaylmt ve, farkl oranlan varsaym olsak
358 Kari Marks Kapital II

bile bu ne sorunun koullarn ve ne de zmn herhangi bir ekilde deitirmi olmazd. Bununla birlikte, basit yeniden-retim varsaymna gre, btn bunlarn zorunlu sonucu udur: 1) Bir yllk emek tarafndan, retim aralannn maddi biiminde yaratlan yeni deer (d+a'ya blnebilir), yllk emein dier ksm tarafndan yaratlan ve tketim mallan biiminde yenidenretilen rnn deerinin ierdii deimeyen-sermayenin, s'nin deerine eittir. Eer bu, N'den daha kk olsayd, N'nin [sayfa 4311 kendi deimeyen-sermaye-sini btnyle yerine koymas olanaksz olurdu; daha byk olsayd, bir fazlalk kullanlmadan kalrd. Her iki halde de, basit yeniden-retim varsaym inenmi olurdu. 2) Tketim mallar biiminde yeniden retilen yllk rn szko-nusu olduunda, para biiminde yatrlan deien-sermaye d, bu maddelerin alclar tarafndan, bu kimseler lks mallar reten emekiler olduuna gre, ancak, yaam gereksinmelerinin kendi kapitalist reticileri iin prima facia kendi art-deerlerini ieren ksmnda gerekletirilebilir; u halde, lks mallann retimine yatnlan d, deer olarak, yaam gereksinmeleri biiminde retilen a'nn buna tekabl eden ksmna eittir ve bu a'nn tamamndan yani (II[a])a'dan kk olmaldr; lks mallar reticisi kapitalistler tarafndan yatnlan deiene-sermaye, kendilerine, para biiminde, ancak bu c/'nin, a'nn bu ksmnda gereklemesi yoluyla dner. Bu olay, I(d+a)'nn, IIs'de gereklemesine tamamen benzemekle birlikte, ikinci durumda (II[b])d; ayn deerde (II[a]a'nn bir ksmnda kendisini gerekletirir. Bu oranlar, toplam yllk rnn her dalmnda nitelike belirleyici kalr, nk, dolamn meydana getirdii yllk yeniden-retim srecine fiilen girer. I(d+a) ancak IIs'de gerekleebilir, tpk IIa'nin retken sermayenin bir ksm olarak, ancak bu gerekleme aracl ile ilevini yenileyebilmesi gibi; ayn ekilde, (II[b])d ancak, (II[a])a'nn bir ksmnda gerekleebilir ve (II[b]d bylece tekrar para-sermaye biimine evrilebilir. Sylemeye gerek yoktur ki, bu, ancak, bunun, yeniden-retim srecinin gerek bir sonucu olmas lsnde, yani II [b]'deki kapitalistlerin, rnein, d iin para-sermayeyi kredi ile bakalanndan salamamalar lsnde geerlidir, Bununla birlikte, nicel olarak, yllk rnn eitli ksmlarnn deiimleri yukarda iaret edilen orantlarda ancak, retim lei ve bundaki deer ilikileri duraan kald ve bu kesin ilikiler, d ticaretle deiiklie uratlmad- srece yer alabilir. imdi biz, eer, Adam Smith'vari, I(d+a)'nn kendini, IIs'ye ve IIs'nin de kendini I(d+a)'ya ztrdn, ya da, daha sk ve daha anlamsz ekilde dedii gibi, I(d+a)'nn, IIs'nin fiyatnn (ya da onun ifadesiyle value in exchange'm*) ksmlann oluturduunu ve IIs'nin de, I(d+a)'nn deerinin ksmlannn tamamn [sayfa 432] oluturduunu syleyecek olursak,
* Deiim-deeri. -f.
Kari Marks 359 Kapital I

ayn ekilde, (II[b])d'nin kendisini (II[a])a'ya, ya da (II[a])a'nn kendisini, (II[b])d'ye bldn, ya da (II[b]d'nin, II[a]'nn art-deerinin bir parasn oluturduunu, ve tersine, art-deerin bylece kendisini cretlere, ya da deien-sermayeye ayrdn ve deien-sermayenin, art-deerin "bir ksmn" oluturduunu rahata syleyebiliriz ve sylememiz de gerekir. Bu anlamszlk Adam Smith'te gerekten grlr, nk ona gre, cretler yaam gereksinmelerinin deeri tarafndan ve bu metadeerler de, cretlerin (deien-sermayenin) deeri, ve bunlarn ierdii art-deer tarafndan belirlenir. Adam Smith, bir ignnn deer rnnn, kapitalizm esasna gre blnd -yani, d art a'ya blnd- paralarla o derece meguldr ki, basit meta retiminde, eitli maddi biimlerde bulunan edeerlerin, karl denmi ya da denmemi emekten olumalannn hi bir nemi olmadn tamamen unutuyor; nk her iki halde de, bunlarn retimleri, ayn miktarda emee malolmaktadr; ve ayrca, A metann retim arac, B'nin bir tketim mal olup olmamasnn, bir metan, sattan sonra sermayenin bir ksm olarak hizmet ettii halde dierinin tketim fonuna gemesinin ve, Adam secundum* gelir olarak tketilmesinin de bir nemi yoktur. Bireysel alcnn kendine ait bir meta kullanmas, meta deiimi kapsamna, dolam alanna girmez ve bu, metan deerini etkilemez.

Toplam toplumsal yllk rnn dolamnn tahlilinde, bu metan belirli kullanm amac ile, bu rn oluturan eitli ksmlannn tketimi ile ilgili etmenlerin dikkate alnmas gerektii olgusu, bunu hi bir ekilde deitirmez. Yukarda sz edilen (II[b]d'nin, (II[a]a'nn ayn deerdeki bir ksm karlnda deiimi ile, (II[a])a ve (II[b])a arasndaki daha sonraki deiimlerde hi bir zaman, ne II[a] ve II[b] bireysel kapitalistlerin ve ne de bunlarn oluturduklan topluluklann, kendilerine ait art-deeri, gerekli tketim mallar ile lks mallar arasnda ayn oranda bldkleri varsaylmamtr. Birisi bu tketime, bir bakas dierine daha fazla harcamada bulunabilir. Basit yeniden-retim esasna gre, yalnzca tm art-deere eit bir deerler toplamnn, tketim fonunda gerekletirildii varsaylmt. Snrlar byle verilmiti. Her kesim ierisinde birisi [a]'da tekisi [b]'de daha fazla harcamada bulunabilir, [sayfa433] Ne var ki, bunlar, birbirlerini karlkl telafi edebilirler ve kapitalist [a] ve [b] gruplar btnyle alndnda her ikisine de ayn oranda katlm olabilirler. Deer bantlar -iki tr reticinin, [a] ve [b]'nin, II. rnn toplam deerindeki orantl paylar- ve dolaysyla da, bu rnleri salayan retim kollan arasndaki kesin nicel iliki, gene de, her iki somut durumda zorunlu olarak belirlidir; ancak rnek olarak seilen oran varsaymsal bir orandr. Baka bir rnek seilmi olsayd, bu nitel ynlerini deitirmezdi, yalnzca nicel belirlemeler deiirdi. Ama, herhangi bir durum nedeniyle [a] ve [b]'nin nispi byklklerinde fiili bir deiiklik
* Asndan, -f.
360 Kari Marks Kapital II

ortaya karsa, basit yeniden-retim koullan da buna bal olarak deiir. (II[b]d, (II[a]a'nn bir edeer ksmnda gerekletii iin, yllk rnn lks ksmndaki bymeyle ve bu nedenle, lks mallann retimine ekilen emek-gc miktanndaki artla orantl olarak, (II[b]d'ye yatnlan deien-sermayenin, bu deien-sermayenin para biimi olarak yeniden ilev yapan parasermayeye tekrar evrilmesi ve bylece, ii-snfnn II[b]'de altrlan ksmnn varl ve yenidenretimi -bunlara tketici gereksinmelerinin salanmas- kapitalist snfn israfna ve bunlann artdeerlerinin nemli bir ksmnn lks mallar karlnda deiilmesine baldr. Her bunalm, lks mallann tketimini derhal azaltr. (II[b]d'nin para-sermayeye tekrar evrilmesini, buna ancak ksmen izin vererek ve bylece lks mallarn retiminde altrlan emekilerin bir ksmn isiz brakarak; te yandan da tketici gereksinmelerinin satn tkayarak ve azaltarak, tavsatr, geciktirir. Ayn zamanda iten karlan retken olmayan emekilerinden, hizmetleri karlnda kapitalistlerin lks gider fonundan bir ksmn alan (ve kendileri de protanto lks olan) ve yaam gereksinmelerinin tketimine nemli lde katlan emekilerin szn etmenin bile gerei yok. Gnen dnemlerinde ve zellikle sahte gnen zamanlarnda bunun tersi olur; metalar ile ifade edilen parann nispi deeri (deerlerde gerek kkl bir deime olmad halde) baka nedenlerle de azalr, bylece meta fiyatlar kendi deerlerinden bamsz olarak ykselir. Artan yalnz, yaam gereksinmelerinin tketimi deildir. i-snf da, imdi, (kendi tm yedek ordusu ile fiilen takviye edilmi durumda) geici olarak olaan zamanlarda olanaklan dnda kalan lks mallar ile, [sayfa 434] baka zamanlar byk ksm, ancak kapitalist snfn tketici "gereksinmelerine" giren mallar da kullanacak hale gelir. Bu da, kendi payna fiyatlarda bir ykselmeye yolaar. Bunalmlara, fiili tketim ya da fiili tketici azlnn neden olduunu sylemek, bo bir yinelemeden baka bir ey deildir. Kapitalist sistem, fiili tketim biiminden baka bir tketim biimi, sub forma pauperis* ya da dolandrclk dnda bir tketim biimi tanmaz. Me-talarn satlamamas, ancak, bunlar iin fiili satn alc, yani tketici bulunmamas anlamna gelir (nk, son tahlilde, metalar retken ya da bireysel tketim iin satn alnrlar). Bir kimse, eer, ii-snfnn kendi rnnden ok kk bir ksm aldn, bundan daha byk bir pay ald zaman ve dolaysyla cretleri ykselir ykselmez bu ktle bir are bulunacan syleyerek bu bo yinelemeye derin bir gereke grnts vermeye kalkrsa, bunalmlarn, daima cretlerin genellikle ykseldii ve ii-snfnn, yllk rnn tketime ayrlan ksmndan daha byk bir pay ald bir dnemde hazrlandna iaret etmek yeterli olacaktr. Bu salam ve "basit" (!) saduyu savunuculan asndan, by* Dilencilik kl altnda, -f. KarIMarks 361 Kapital I

le bir dnem, daha ok bu bunalm giderir. yle anlalyor ki, kapitalist retim, iyi ya da kt niyetin tamamen dnda kalan koullan, ii-snfna ancak geici olarak nispi bir gnen salayan ve bu yzden de daima ancak yaklaan bir bunalmn mjdecisi olan koullar iermektedir.46 Biraz nce, tketici gereksinmeleri ile lks mallar retimi arasndaki orann, 11,.^ ,'nn II[a] ile II[b] ve dolaysyla II 'nin, (II[a] ile (II[b] arasnda blnmesini gerektirdiini grm bulunuyoruz. u halde, bu blnme, retimin nitelii ile nicel bantlann ta kklerine kadar etkiledii gibi, bu retimin genel yapsn belirleyen temel bir etmendir. Art-deer koparmak, bireysel kapitalistlerin itici gc olarak grnmekle birlikte, basit yenidenretim, aslnda, ama olarak tketime ynelmitir; ama nispi bykl ne olursa olsun, art-deer,

burada, yalnz kapitalistin bireysel tketimine hizmet etmek zere varsaylmtr. Basit yeniden-retim, genilemi bir hacimde btn yllk yeni-den-retimin bir ksm ve hem de en nemli ksm olduu iin, [sayfa 435] bu itici g, kendini zenginletirme gdsne hem elik eder ve hem de ona kart den bir nitelik gsterir. Gerekte, sorun daha da karmaktr, nk yamadaki -kapitalistlerin art-deerindeki- ortaklk (part-ners), kapitalistten bamsz tketiciler olarak ortaya kar. V. PARA DOLAIMI YOLUYLA DEMN GEREKLETRLMES Buraya kadar yaptmz dolam tahlillerinde, dolam, eitli retici snflar arasnda, aadaki emada gsterildii gibi cereyan ediyordu: 1) Snf I ve snf II arasnda: I. 4.000s + 1.000, + 1.000a II. ........... 2.000s.......... +500d + 500a Bu, I (1.000d + 1.000a) karlnda deiilen, 2.000'e eit, IFnin dolamn elden kartr. 4.000 Is'yi imdilik bir yana brakrsak, snf H'de hala (d+a)'nm dolam vardr. imdi, II(d+a) II[a] ve II [b] alt-snflar arasnda u ekilde blnmtr: 2) II. 500. + 500 = [a] (400. + 400 ) + [b] (100. + 100 ) 400d[a] kendi alt-snf ierisinde dolar; cretlerini bununla alan emekiler, kendilerini altran II[a] kapitalistlerden, kendilerinin rettikleri gerekli geim aralann satn alrlar. Her iki alt-snftaki kapitalistler, art-deerlerinin bete-n II[a]daki (gerekli) rnlere ve beteikisini II[b]'deki (lks) rnlere har46

Rodbertusu bunalm teorisinin izleyicileri olabilecekler iin ad notam. * -F.E. * Bilgisine, -f.
Kari Marks Kapital II

362

cadklanna gre, [a]'nn art-deerinin bete-,yani 24O' II[a] alt-sn-fnn kendi ierisinde tketilir; ayn ekilde, [b]'nin art-deerinin bete-ikisi (lks mallar biiminde retilen ve bulunan) II[b] alt-snf ierisinde tketilir.. II[a] ile II[b] arasnda deiilmek zere geriye kalan bir yandan II[a]: 160a; II[b] tarafndan: 100d + 60a. Bunlar birbirlerini gtrrler. cret olarak para biiminde aldklan 100 ile II[b]'deki emekiler, II[a]'dan bu miktarda yaam gereksinmeleri satn alrlar. II[b] kapitalistleri, gene ayn ekilde, II[a]'dan, art-deerlerinin bete- miktannda, yani 60 deerinde gereksinmeler satn alrlar. II[a] kapitalistleri, bylece, yukarda varsayld gibi, art-deerlerinin bete-ikisini, yani 160a'y, II[b] tarafndan retilen lks mallara yatrmak iin gerekli paray elde etmi olurlar [sayfa436] (dedikleri cretleri yerine koyan bir rn olarak II[b] kapitalistleri tarafndan elde tutulan lOOd ve 60a). Demek ki, bunun ema yledir: 3 ) II[a]. [400J + [240J + 160 [b]............... 100d + 60a + [40J keli parantez ierisindeki kalemler, ancak kendi alt-snf ierisinde dolaan ve tketilenlerdir. Ancak yaam gereksinmeleri reten II [a] kesimindeki kapitalistlerin durumunda szkonusu olan, deien-sermayeye yatnlan para-ser-mayenin dolaysz geriye ak, yalnzca, meta reticileri tarafndan dolama sokulan parann, kendilerine, normal meta dolam yoluyla dnd eklinde olan ve daha nce sz edilen genel yasann, zel koullar tarafndan deiiklie uratlan bir ifadesidir. Bundan, aynca u ikincil sonu kyor ki, meta reticisinin ardnda bir para-kapitalistinin bulunmas ve sanayi kapitalistine para-sermaye (szcn tam anlamyla, yani para biimindeki sermaye-deer) vermesi halinde bu parann gerek geriye ak noktas, bu para-kapitalistinin cebidir. Demek oluyor ki, dolamdaki para kitlesi, para u ya da bu lde btn ellerde dolat halde, bankalar vb. eklinde rgtlenen ve merkeziletirilen bu para-sermaye kesimine ait bulunuyor. Bu kesimin kendi sermayesini yatrma ekli, bu bir kez daha, sanayi sermayesinin para-sermaye biimine geriye evrilmesi ile meydana getirildii halde, onun para biiminde srekli sonal geri dnn zorunlu klar. Metalann dolam daima iki eyi gerektirir: Dolama srlen metalar ile gene ayn ekilde dolama sokulan paray. "Dolam sreci... rnlerin dorudan trampas gibi, kullanm-deerlerinin yer ve el deitirmeleri ile sona ermi olmaz. Para, belli bir metan bakalam devresinin dna dmekle kaybolmaz. Dolam alannda teki metalarn bo brakt yeni yerleri srekli olarak doldurur." (Buch I, Kap. III, s. 93.) rnein, IIs ile I(d+a) arasndaki dolamda, biz, buraya, N'nin para olarak 500 sterlin yatrdn varsaymtk. Byk toplumsal reticiler topluKarl Marks 363 Kapital I

luklan arasndaki dolamlardan oluan saysz dolam srelerinde, eitli topluluklarn temsilcileri, eitli zamanlarda ilk kez alc olarak ortaya karlar ve dolama para srerler. Pek zel koullar

dnda, bunu, baka bir ey [sayfa 437] gerektirmese bile, eitli meta-sermayelerin retim dnemlerindeki ve dolaysyla da devirlerindeki farkllklar zorunlu klar. Ayn ekilde, bu 500 sterlin ile II, I'den ayn deerde retim arac satn alr ve I de, H'den, 500 sterlin deerinde tketim mallan satn alr. u halde, bu para N'ye geri akmaktadr, ama bu kesim bu geriye ak ile hi bir ekilde zenginlememektedir. Dolama ilk olarak para biiminde 500 sterlin srm ve oradan ayn deerde meta ekmitir; sonra, 500 sterlin deerinde meta satmakta ve dolamdan ayn miktarda para ekmektedir; bylece, bu 500 sterlin kendisine geri gelmektedir. Gerekte, II, dolama 1.000 sterline eit olan para olarak 500 sterlin, meta olarak 500 sterlin srmtr. Dolamdan meta olarak 500 sterlin, para olarak 500 sterlin ekmektedir. Dolam, I metalannda 500 sterlinin ve II metalarnda 500 sterlinin kullanlmas iin para olarak yalnz 500 sterlin gerektirmektedir; u halde, dier reticilerden meta alm iin para yatran kimse, bunu ancak kendi metan satt zaman tekrar elde etmi oluyor. Dolaysyla, eer I, balangta N'den 500 sterlinlik meta satn alm ve daha sonra II'ye 500 sterlin deerinde meta satm olsayd, bu 500 sterlinin II yerine I'e dnmesi gerekirdi. Snf I'de, cretlere yatnlan para, yan para biiminde yatrlan deien-sermaye, bu biim iinde, dorudan deil, dolambal bir yoldan dolayl olarak dnmektedir. Ama H'de 500 sterlin deerindeki cretler, dorudan, emekilerden kapitalistlere dnmektedir ve bu dn, bu alm ve satmn, tekrar tekrar ayn kimseler arasnda srayla meta alcs ve satcs eklinde hareket ettikleri durumlarda daima dolayszdr. Kapitalist II, emek-gcne para olarak demede bulunmaktadr; ve bylece o, bu emekgcn, kendi sermayesine katarak, cretliler olarak emekileriyle ilikisinde bir sanayi kapitalisti rolne brnmekte, ama bunu, ancak, kendisi iin yalnzca para-sermayenin, retken sermayeye evrilmesi olan bu dolam hareketi aracl ile yapmaktadr. Bunun zerine, ilk anda bir satc, kendi emek-gcnn satcs durumunda bulunan emeki, ikinci durumda, imdi meta satcs olarak hareket eden kapitalist karsnda bir alc, para sahibi bir kimse olarak ortaya kmaktadr. Bu ekilde kapitalist, cretlere yatrd paray tekrar elde etmektedir. Bu metalarn sat bir hile ve dolandrclk anlamna gelmeyip, meta ve para olarak edeerlerin deiilmesi olduuna gre, bu, kapitalistin [sayfa 438] kendisini zengin edebilecei bir sre deildir. Emekiye, nce para, sonra meta olarak iki kez deme yapmamaktadr. Paras, kendisine, emeki bunu ona ait metalar ile deiir deimez geri dnmektedir. Bununla birlikte, deien-sermayeye evrilen para-sermaye, yani cretlere yatrlan para, parann kendi dolamnda sekin bir rol oyna364 Kari Marks Kapital II

maktadr, nk, emekiler gn gnne yaamak zorunda olduklan iin, sanayi kapitalistlerine herhangi bir sre iin kredi aacak durumlan yoktur. Bu yzden, deien-sermayenin ayn anda para biiminde, toplumun saysz farkl noktalarnda, farkl sanayi kollanndaki sermayelerin eitli devir dnemleri ne olursa olsun, bir hafta, vb. gibi belli ksa aralklarla -kendilerini olduka hzl yineleyen zaman dnemleri iin (ve bu dnemler ne kadar ksa olursa, bir seferde bu kanalla dolama sokulan toplam para miktar o kadar az olmaktadr)- yatnlmas gereklidir. Kapitalist retim yapan her lkede bylece yatrlan para-sermaye, toplam dolamda nispeten kesin bir pay oluturur; ayn para, kendi k noktasna geri akmadan nce, ne kadar ok eitli kanallardan geer, ve saysz baka iler iin dolam arac olarak ilev yaparsa, bu pay, n derece byk olur. imdi de, I(d+a) ile IIs arasndaki dolam farkl bir adan gzden geirelim. I'deki kapitalistler, cretlerin denmesi iin 1.000 sterlin yatrmaktadr. Bu para ile iiler, H'deki kapitalistlerden 1.000 sterlin deerinde geim aralan alyorlar. Bunlar da, gene, bu ayn para ile I'deki kapitalistlerden retim aralan satn alyorlar. Bylece I'deki kapitalistler, deien-sermayelerini para biiminde geri aldklar halde, H'deki kapitalistler, deimeyen-sermayelerinin yansn, meta sermayeden retken sermayeye tekrar evirmilerdir. H'deki kapitalistler, I'den retim aralar almak iin para olarak bir 500 sterlin daha yatrmaktadrlar. I'deki kapitalistler bu paray H'den tketim mallar almak iin harcamaktadrlar. Bu 500 sterlin, bylece H'deki kapitalistlere dnmektedir. Bunlar, bu miktan, metalara evrilmi olan deimeyen-sermayelerinin son drtte-birini, kendi retken maddi biimine tekrar evirmek iin yatrmaktadrlar. Bu para tekrar I'e akmakta ve o da H'den bir kez daha ayn miktarda tketim mallan ekmektedir, [sayfa 439] Bylece 500 sterlin N'ye dnmektedir. N'deki kapitalistler, imdi, nceki gibi, para olarak 500 sterline, deimeyen sermaye olarak 2.000 sterline sahiptir ve bu 2.000 sterlin meta-sermaye biiminden retken sermaye biimine daha yeni evrilmitir. 1.500 sterlin aracl ile, 5.000 sterlin deerinde bir meta miktar dolama sokulmu bulunmaktadr. yle ki: 1) I, altrd emekilere, ayn deerdeki emek-gleri karlnda 1.000 sterlin demektedir; 2) bu ayn 1.000 sterlin ile iiler N'den geim aralan almaktadrlar; 3) ayn para ile II, I'den retim aralan almakta ve bylece onun 1.000 sterlin, tutanndaki deien-sermayesini para biiminde yerine koymaktadr; 4) II, I'den 500 sterlin deerinde retim arac satn almaktadr; 5) ayn 500 sterlin ile I, N'den tketim mallar almaktadr; 6) ayn 500 sterlin ile II, I'den retim aralar almaktadr; 7) ayn 500 sterlin ile I, H'den

Kari Marks

365 Kapital I

geim aralan almaktadr. Bylece, meta olarak dolama srd ve karlnda dolamdan meta olarak herhangi bir edeer ekmedii 2.000 sterlinden ayr olarak, 500 sterlin H'ye dnm olmaktadr.47 Deiim, demek ki, u yolu izlemektedir: 1) I, emek-gc iin, yani 1.000 sterline eit metalar iin para olarak 1.000 sterlin demektedir. 2) Emekiler, para olarak, 1.000 sterlin tutarndaki cretleri ile, N'den tketim mallar, yani 1.000 sterline eit metalar satn almaktadr. 3) Emekilerden ald 1.000 sterlin ile II, I'den ayn deerde retim arac, yani 1.000 sterline eit metalar satn almaktadr. Bu ekilde 1.000 sterlin, deien-sermayesinin para-biimi olarak I'e dnm olmaktadr. 4) II, I'den 500 sterlin deerinde retim arac, yani 500 sterline eit metalar satn almaktadr. 5) Ayn 500 sterlin ile I, N'den tketim mallan, yani 500 sterline eit metalar satn almaktadr. 6) Ayn 500 sterlin ile II, I'den retim aralar, yani 500 sterline eit metalar satn almaktadr. 7) Ayn 500 sterlin, ile I, N'den tketim mallan, yani 500 sterline eit metalar satn almaktadr, [sayfa 440] Deiilen meta-deerlerin toplam miktar: 5.000 sterlin. II tarafndan alm iin yatrlan 500 sterlin kendisine dnm bulunmaktadr. Sonu yledir: 1) I, balangta dolama yatrd 1.000 sterlin miktannda deien-sermayeye para biiminde sahip bulunmaktadr. Ayrca, kendi bireysel tketimi iin, kendi rnlerinden 1.000 sterlin harcamtr; yani 1.000 sterlin tutarndaki retim aralarnn satndan ald paray harcam bulunmaktadr. te yandan, para biiminde bulunan deien-sermayenin kendisini dntrmek zorunda bulunduu maddi biimin, yani emek-gc-nn, sahibinin yaamak iin satmas gereken biricik ticaret mal olmas nedeniyle, tketim yoluyla korunmu, yeniden-retilmi ve tekrar kullanma hazr hale getirilmitir. cretli-emekiler ile kapitalistlerin ilikisi de ayn ekilde yeniden-retilmitir. 2) N'nin deimeyen-sermayesi ayn olarak yerine konmu ve bu ayn II tarafndan dolama sokulan 500 sterlin kendisine dnmtr. I'deki iilere gelince bu M-P-M eklinde basit bir dolamdr:

_L
47

J_

M (emek-gc)- P (1.000 sterlin, deien sermaye I'in para-biimi)- (1.000 sterlin tutannda yaam gereksinmeleri) bu 1.000 sterlin,
Bu sunum. s. 394.te [bu cildin 424-425. sayfalar] verilmi olanlardan biraz farkldr. Orada I, ayn ekilde, dolama bamsz bir 500 sterlinlik miktar sokmaktadr. Burada II, dolam iin gerekli ek paray tek bana salamaktadr. Ama bu sonal sonucu deitirmez. -F.E.
366 Kari Marks Kapital II

metalar biiminde, geim aralar biiminde varolan deimeyen-ser-maye H'nin ayn deer miktarn paraya evirir. H'deki kapitalistler iin bu sre, M-P'dir, bunlarn meta-rnleri-nin bir ksmnn para-biime dntrlmesidir, ve bu biimden de retken sermayeyi oluturan elere, yani bunlarn gereksindikleri retim aralannn bir ksmna tekrar evrilmesidir. retim aralarnn dier ksmlarnn satn alnmas iin, H'deki kapitalistler tarafndan yaplan para yatrmnda (500 sterlin), N'nin henz metalar (tketim mallan) biiminde bulunan ksmnn parabiimini alaca beklenmektedir; H'nin P ile Fin satt M'yi satn ald P-M hareketinde para (II), retken sermayenin bir ksmna evrilmitir, oysa M (I), M-P hareketinden geerek, paraya dnt halde, bu para, I iin ser-maye-deerin herhangi bir ksmn deil, paraya evrilmi olan ve yalnzca tketim mallarna harcanan art-deeri temsil eder. P-M... R... M'-P' devresinde, ilk P-M hareketi, bir [sayfa 4411 kapitalistin, son, M'-P' hareketi (ya da bir ksm) bir baka kapitalistin hareketidir; P'yi retken sermayeye eviren M'nin, (bu M'yi para ile deien) M'nin satcs iin, deimeyen-sermayenin, deien-sermayenin, ya da art-deerin bir ksmn temsil edip etmemesi meta dolamnn kendisi bakmndan hi bir nem tamaz. Snf I, meta-rnnn d + a ksmn ilgilendirdii kadanyla, dolamdan, bu dolama srdnden daha fazla para eker. lknce, 1.000 sterlin deien-sermaye, ona geri dner; sonra 500 sterlin deerinde retim aralar satar (yukarda, deiim n 4'e baknz); art-deerin yars, bylece, paraya dnmtr; ardndan (deiim n 6) bir kez daha 500 sterlin deerinde retim arac satar ve bylece art-deerin ikinci ksm, yani tamam, para biiminde dolamdan ekilmi olur. u halde ardarda: 1) 1.000 sterline eit deien-sermaye, tekrar paraya evrilmitir; 2) art-deerin 500 sterline eit yans paraya evrilmitir; 3) art-deerin 500 sterline eit teki yans, hep birlikte 1.000d + 1.000a, 2.000 sterline eit paraya evrilmitir. I, dolama yalnz 1.000 sterlin srd halde (Is'nin yeniden-retimini salayan ve daha sonra tahlil edeceimiz deiimler dnda), bu dolamdan iki katn ekmitir. Kukusuz, a, paraya evrilir evrilmez tketim mallarna harcanarak baka ellere (II) geer. I'deki

kapitalistler dolamdan ancak metalar biiminde bu dolama srdkleri deer kadar para ekerler; bu deerin art-deer olmas, yani kapitalistlere hi bir eye mal olmamalan olgusu, bu metalarn deerini hi bir ekilde deitirmez; meta dolamndaki deerlerin deiimini ilgilendirdii kadaryla, bu olgunun herhangi bir nemi yoktur. Art-deerin para biimindeki varl, tpk yatnlan sermayenin kendi bakalamlan srasnda brnd dier btn biimler gibi, hi kukusuz, geicidir. Bu, I'deki metalarn paraya evrilmesi ile, daha sonra I'deki parann N'deki metalara evrilmesi arasnda geen zamandan daha uzun mrl deildir.
Kari Marks 367 Kapital I

Eer devirlerin daha ksa olduu varsaylacak olsayd -ya da, basit meta dolam asndan, para dolamnn daha hzl olduu var-saylsayd- deiilen meta-deerleri dolatrmak iin daha az para bile yeterli olabilirdi; bu miktar, daima -eer birbirini izleyen deiim says belli ise- dolamdaki metalann fiyatlannn, ya da deerlerinin toplam ile belirlenir. Bu deerler toplamnn bir yandan ne oranda art-deer, te yandan ne oranda [sayfa 442] sermaye-deerden olutuunun bir nemi yoktur. Eer I'deki cretler, rneimizde, ylda drt kez denecek olsayd, bu, drt kez 250, yani 1.000 ederdi. u halde, Id-'/2lIs dolam, ve deien-sermaye Id ile I'deki emek-gc arasndaki dolam iin, para olarak 250 sterlin yeterli olurdu. Ayn ekilde, eer Ia ile IIs arasndaki dolamda drt devir bulunsayd, yalnzca 250 sterlin gerekecek, ya da 5.000 sterlin tutarndaki metalann dolam iin, toplam olarak 500 sterlin miktarnda bir para ya da para-sermaye gerekli olacakt. Bu durumda, her seferinde yarmar olmak zere ardarda iki kez yerine, her seferinde drtte-bir olmak zere, art-deer, drt kez paraya evrilebilecekti. Eer 4 nolu deiimde, II yerine I alc olarak hareket etseydi ve ayn deerde tketim mallar iin 500 sterlin harcasayd, II, bu ayn 500 sterlin ile, 5 nolu deiimde retim aralan satn alrd; 6) I, bu ayn 500 sterlin ile tketim mallan satn alr; 7) II, bu ayn 500 sterlin ile retim aralar satn alr ve, bylece, 500 sterlin, daha nce H'de olduu gibi, sonunda I'e dner. Art-deer, burada, kapitalist reticilerin kendileri tarafndan harcanan para aracl ile, bireysel tketimleri iin paraya evrilmitir. Bu para, beklenmekte olan geliri, henz satlmam metala-rn ierdii art-deerden beklenen haslat temsil eder. 500 sterlinin bu geriye ak ile art-deer paraya evrilmemitir; nk, Id metalar biimindeki 1.000 sterlin dnda, I, 4 nolu deiimin sonunda, dolama, para olarak, 500 sterlin srmtr ve bu, bizim bildiimiz kadaryla, me-talarn satndan elde edilen haslat deil, ek paradr. Eer bu para I'e geri dnerse, I, yalnzca kendi ek parasn geri alm olur, art-deerini paraya evirmi olmaz. I'in art-deerinin paraya evrilmesi, ancak, bu art-deerin bulunduu Ia metalannn sat ile olur ve her seferinde, ancak, metalarn sat ile elde edilen parann, tketim mallarnn satn alnmasnda yeniden harcanmasna kadar devam eder. Ek para ile (500 sterlin) I, N'den tketim mallan satn alr; bu para, I tarafndan harcanmtr, ve bunun edeerini H'nin metalan olarak elinde bulundurmaktadr; bu para ilk kez 500 sterlin tutarnda metan, II tarafndan I'den satn alnmas ile geri dnm olur; bir baka deyile, para, I'in satt metalarn edeeri olarak geri dner ama bu metalar I'e hi bir eye mal olmazlar, bunlar I iin art-deer olutururlar, ve bylece, bu kesimin kendisi tarafndan dolama sokulan para, kendi art-deerini [sayfa 443] paraya evirir. kinci kez satn almakla (n 6) I de, ayn ekilde,
368 Kari Marks Kapital II

kendi edeerini H'nin metalar olarak elde etmitir. imdi, diyelim ki, II, I'den retim aralan satn almyor (n 7). Bu durumda, I, tketim aralar iin fiilen 1.000 sterlin demi olur ve art-deerinin tamamn gelir olarak tketir; yani, bunun 500'n kendi I metalan olarak (retim aralan olarak) ve 500'n de para olarak harcamtr; te yandan; elinde stok, olarak, hl, kendi metalar (retim aralan) biiminde 500 sterlin vardr, ve buna karlk 500 sterlini para olarak elden kartm olur. Tersine, II, kendi deimeyen-sermayesinin drtte-n, meta-sermaye biiminden retken sermaye biimine evirmi olur; ama drtte-biri (500 sterlin) para-sermaye biiminde, fiilen atl para biiminde, ya da ilevinden alkonmu para biiminde elde tutulur. Bu durum belli bir sre devam edecek olursa, II, yeniden-retim leini drtte-bir azaltmak zorunda kalr. Bununla birlikte, Fin retim aralan olarak elinde bulunan 500, metalar biiminde mevcut olan artdeer deildir; bunlar, para olarak yatrlan 500 sterlinin yerini tutar ve I, bu paraya, meta-biimindeki 1.000 sterlinlik art-deerden ayn olarak sahip bulunmaktadr. Para biiminde, bunlar, daima evrilebilir haldedirler; metalar olarak, bunlar, o an iin satlamaz haldedirler. u kadar aktr ki, basit yeniden-retim -retken sermayenin her esinin hem I'de ve hem de H'de yerine konmas gereken bu yeniden-retim- ancak, I'in ilk kez salverdii 500 san kz kendisine dnd takdirde mmkndr. Eer bir kapitalist (burada, hl, btn tekilerini temsil eden sanayi kapitalistlerini ele almak durumundayz) tketim, mallan iin para harcarsa, bu para ile bir iliii kalmaz, bu para her lmlnn izledii yolu izler. Bu para kendisine, onu ancak metalarla, yani kendi meta-ser-mayesi ile deierek dolamdan ekip kard takdirde geri dner. Tm yllk meta-rnn (meta-sermayesinin) deeri, bylelikle de bu sermayenin elerinin herbiri, yani her bireysel metan deeri, kapitalisti ilgilendirdii

kadanyla, deimeyen sermaye-deere, deien sermaye-deere ve art-deere blnebilir. Her bireysel metan (meta-rn oluturan eler olarak) paraya evrilmesi, bu yzden, ayn zamanda, tm metarnde bulunan art-deerin belli bir ksmnn paraya evrilmesidir. Bu durumda, yleyse, art-deerini paraya eviren, ya da gerekletiren paray -onu tketim mallanna harcadnda- [sayfa 444] dolama srenin kapitalistin kendisi olduu szc szcne dorudur. Kukusuz bu, bir zde sikkeler sorunu deil, kendi kiisel gereksinmelerini karlamak iin daha nce dolama soktuu nakit paraya (ya da bu parann bir ksmna) eit belli miktarda bir nakit para sorunudur. Uygulamada bu, iki ekilde olur: Eer giriim, iinde bulunulan ylda henz alm ise, kapitalistin bu iten elde edecei haslattan bir ksmn kendi kiisel tketimi iin kullanabilmesi iin epeyce bir srenin, en azndan birka ayn gemesi gerekir. Ama bu yzden o, bir an bile tketimine ara vermez. Kendisine hl bir art-deer koparabilecei
Kari Marks 369 Kapital I

umuduyla bir para yatnm (ya kendi cebinden ya da kredi aracl ile bir bakasnn cebinden olmasnn bir nemi yoktur) yapar; ama byle yapmakla, daha sonra gerekleecek olan art-deerin gereklemesi iin bir dolam aracn da yatrm olur. Eer tersine, giriim, uzunca bir sredir dzenle iliyorsa, demeler ve haslat, btn yl boyunca farkl vadelere dalm durumdadr. Ama tek bir ey, yani kapitalistin bekledii tketim, kesintisiz devam eder, ve bu tketimin hacmi, allagelen ya da tahmin edilen gelirin belli bir oran zerinden hesap edilir. Satlan metan bir ksm ile birlikte, ylda retilecek art-deerin bir ksm da gerekleir. Ne var ki, eer btn yl boyunca, retilen metalardan, ancak, ierdikleri deimeyen ve deien sermayeyi yerine koymaya yetecek kadar satlrsa ya da eer fiyatlar, tm yllk meta-rnn sat ile, yalnzca bu rnn ierdii yatrlan sermaye-deeri ancak gerekletirebilecek lde dm olsayd, o zaman, gelecekteki art-deere bel balayarak yaplan para harcamasnn tahmini nitelii aka ortaya km olurdu. Eer bizim kapitalistimiz, baarszla urarsa, alacakllar ile mahkeme, kendisinin tahmini zel harcamalarnn, i hacmi ve allagelen ya da normal olarak buna tekabl eden art-deer haslat ile orantl olup olmadn aratnr. Tm kapitalist snf ilgilendirmesi bakmndan, dolama, kendi art-deerinin gerekletirilmesi iin (ve ayn ekilde, deimeyen ve deien sermayesinin dolam iin de) gerekli paray, gene kendisinin srmesi gerektii konusundaki nerme, aykr (paradoxica\) grnmek yle dursun, btn mekanizmann zorunlu bir koulu olarak ortaya kar. nk burada yalnzca iki snf vardr: yalnz kendi emek-gcne sahip olan ii-snf ile toplumsal [sayfa 445] retim aralan ve para zerinde tekeli olan kapitalist snf. Eer metalann ierdii art-deerin gereklemesi iin gerekli paray ilk anda kendi kaynaklanndan yatracak olan ii-snf olsayd, asl bu durum bir ayknlk (paradox) olurdu. Ama, bu yatnm, bireysel kapitalist, ancak, alc olarak hareket etmekle, tketim mallannn satn alnmas iin para harcamakla ya da, emek-gc ya da retim arac olsun, retken sermayesinin elerinin satn alnmasna para yatrmakla yapmaktadr. Kapitalist, karlnda bir edeer almakszn asla parasndan ayrlmaz. Dolama, paray, ancak, tpk bu dolama metalan srd gibi sokar. Her iki durumda da, o, bunlann dolamnn balang noktas gibi hareket eder. Asl sreci iki durum gzlerden gizler: 1) Sanayi sermayesinin, tccar sermayesinin (bu sermayenin ilk biimi daima paradr, nk tccar, tccar olarak, herhangi bir "rn" ya da "meta" yaratmaz) ve para-sermayenin dolam sreci ierisinde, zel trde kapitalistler tarafndan kullanlan bir nesne olarak grnmesi. 2) Art-deerin -daima nce sanayi kapitalistinin elinde bulunmas zorunlu olan art-deerin- ortaya k aralar olarak eitli kategorilere blnmesi ve bu kategoriler ile, sanayi kapitalisti dnda, toprak
370 Kari Marks Kapital II

sahibinin (toprak rant iin), tefecinin (faiz iin) vb., aynca, hkmet ile devlet memurlarnn, irat sahiplerinin vb. ortaya kmalan. Bu takm, sanayi kapitalistleri karsnda alclar ve bu bakmdan, onun metalarn paraya evirenler eklinde ortaya karlar; bunlar da, dolama, pro par-te* "para" srerler ve kapitalist bunu onlardan alr. Ne var ki, bunlann bu paray aslnda hangi kaynaktan aldklan ve durmadan almaya devam ettikleri daima unutulur. VI. KESM FN DEGMEYEN-SERMAYES48 imdi geriye, kesim I'deki 4.000. tutannda deimeyen-sermaye-nin tahlili kalyor. Bu deer, bu miktar metan retilmesinde tketilen retim aralarnn -kesim I'deki meta-rnde yeniden ortaya kandeerine eittir. I'in retim srecinde retilmeyip bu srece bir nceki yl boyunca sabit bir deer, kendi retim [sayfa 446] aralannn bilinen deeri olarak giren tekrar ortaya kan bu deer, imdi, I'in meta kitlesinin II. kategori tarafndan emilmeyen btn ksmnda vardr. Ve bylece I'deki kapitalistlerin eline kalan bu meta kitlesinin deeri, bunlarn tm yllk meta-rnlerinin deerinin te-ikisine eittir. Belirli bir retim arac reten bireysel kapitalist szkonusu olduunda unu syleyebiliriz: O, kendi meta-rnn satmaktadr; bunu paraya evirmektedir. Bunu paraya evirmekle o, ayn zamanda, rnn deerinin deimeyen ksmn da tekrar paraya evirmitir. Deerin paraya evrilen bu ksm ile, bir kez daha dier meta satclarndan retim aralan satn alr ya da, rnnn deerinin

deimeyen ksmn, retken deimeyen-sermaye ilevine yeniden devam edebilecei maddi bir biime dntrr. Ama imdi bu varsaym olanaksz hale gelmektedir. I'in kapitalist snf, retim arac reten kapitalistlerin toplamn iermektedir. stelik, bunlarn eline braklan 4.000 deerindeki meta-rn, toplumsal rnn, bir bakas ile de- iilmesi olanaksz bir ksmdr, nk yllk rnden byle dier bir ksm geriye kalmamaktadr. Bu 4.000'in dnda geriye kalan hepsi, elden kartlm durumdadr. Bir ksm, toplumsal tketim fonu tarafndan emilmitir, bir dier ksm, kesim I ile deiebilecei her eyi zaten deiim yolu ile elden kartm bulunan kesim H'nin deimeyensermayesini yerine koymak zorundadr. Meta-rn I'in tamamnn, maddi biimi ierisinde, retim aralarndan, yani deimeyen-sermayenin maddi elerinden ibaret olduunu anmsayacak olursak, bu glk kolayca zlm olur. Daha nce H'de tank olduumuz ayn olaya, burada da, ancak farkl bir grn ierisinde gene raslyoruz. H'nin durumunda btn meta-rn, tketim mallanndan oluuyordu. u halde, bunun, cretler ve bu rnde bulu48

Buradan itibaren Elyazmas II. -F.E. * Kendi hesabna, -f. Kari Marks 371 Kapital I

nan art-deerin toplam ile llen bir ksm kendi reticileri tarafndan tketilebilir. Burada, I durumunda ise, btn rn, retim aralanndan, binalardan, makinelerden, gemilerden, ham ve yardmc maddelerden vb. olumaktadr. Bunlann bir ksm, yani bu alanda kullanlan dei-meyensermayeyi yerine koyan ksm, bu nedenle, kendi maddi biimi ierisinde, retken sermayenin bir esi olarak hemen yeniden ilev yapabilir. Dolama girdii zaman da, snf I ierisinde dolamda bulunur. N'de, rnn bir ksm, kendi reticileri tarafndan ayn olarak bireysel bir biimde tketildii halde, [sayfa 447] I'de, rnn bir ksm, kendi kapitalist reticileri tarafndan ayn olarak retken bir biimde tketilir. Fin meta-rnnn 4.000s'ye eit ksmnda, bu kategoride tketilen deimeyen sermaye-deer tekrar ortaya kar ve bunu, derhal retken deimeyen-sermaye ilevini yeniden, balayabilecei maddi bir biim ierisinde yapar, N'de, 3.000 deerindeki meta-rnn, deeri, cretler art art-deere eit (1.000'e eit) olan ksm, dorudan doruya N'nin kapitalistleri ile emekilerinin bireysel tketimine geer, oysa te yandan, bu meta-rnn (2.000'e eit) deimeyen-sermaye deeri, N'deki kapitalistlerin retken tketimine tekrar giremez, ama bunun I ile deiilerek yerine konmas gereklidir. I'de, tersine 6.000 deerindeki meta-rnn, deeri, cretler ile art-deerin toplamna, eit (2.000'e eit) ksm, reticilerinin bireysel tketimine gemez ve bunu, maddi biimi nedeniyle yapamaz. nce II ile deiilmesi gereklidir. Bu rnn deerinin 4.000'e eit deimeyen ksm, tersine, -kapitalist snf I, bir btn olarak alndnda- bu snfn deimeyen-sermayesinin ilevini hemen devam ettirebilecek maddi bir biim ierisindedir. Bir baka deyile, kesim I'in tm rn, maddi biimleri nedeniyle, kapitalist retim biimi altnda, ancak deimeyen-sermayenin eleri olarak hizmet edebilecek kullanm-deerlerinden olumaktadr. u halde, 6.000 deerindeki bu rnn te-biri (2.000) kesim II'nin deimeyen-sermayesini ve teki te-ikisi kesim I'in deimeyen-sermayesini yerine koyar. Deimeyen-sermaye I, u kadan demir ilerinde, u kadan kmr madenlerinde vb. olmak zere, retim aralarnn eitli retim kollanna yatnlm bulunan ok sayda farkl sermaye gruplanndan oluur. Bu sermaye gruplarndan herbiri ya da bu toplumsal grup sermayelerden herbiri de, gene, u ya da bu saydaki bamsz ilev yapan bireysel sermayelerden oluur. nce, toplumun, rnein 7.500 deerindeki (bu, milyonlar vb. anlamna da gelebilir) sermayesi, herbiri eitli sermaye gruplannn bileimidir; 7.500 deerindeki toplumsal sermaye, herbiri zel bir retim koluna yatnlm bulunan ayn ksmlara blnmtr; toplumsal sermaye-deerin, belirli retim kollanna yatrlan her ksm, maddi biimi ynnden, ksmen bu belirli retim alannda gerekli retim aralarndan, ksmen de bu giriim iin gerekli grlen ve buna gre eitilmi
372 Kari Marks Kapital II

bulunan, ve her bireysel retim alannda [sayfa 448] yaplacak zgl i trne uygun den iblm ile eitli ekiller alm emek-gcnden oluur. Toplumsal sermayenin her hangi bir belirli retim koluna yatrlm bulunan her ksm da, gene, bu alana yatnlm bulunan ve bamsz olarak ilev yapan bireysel sermayelerin toplamndan olumutur. Bu, her iki kesime de, hem I'e ve hem de H'ye aynen uygulanr. I'de kendi meta-rn biiminde tekrar ortaya kan deimeyen sermaye-deere gelince, bu, ksmen, rn olarak kt belirli retim alanna (ya da hatta bireysel giriime) retim arac olarak tekrar girer; rnein, tahl, tahl retimine, kmr, kmr retimine, demir, makineler biiminde, demir retimine vb. tekrar girer. Bununla birlikte, I'deki deimeyen sermaye-deeri oluturan ksmi rnler, kendi zel ya da bireysel retim alanna dorudan dnmediklerine gre, bunlar, yalnzca yerlerini deitirirler. Bunlar, maddi biim-leriyle, kesim Fin teki retim alanlanna geerler, oysa kesim Fin geri kalan alanlarnn rn, bunlan ayn olarak yerine kor. Bu, rnlerin salt bir yer deitirmesidir. Bunlarn tm, I'deki

deimeyen-sermayeyi yerine koyan etmenler olarak tekrar girerler, ancak Fin ayn grubu yerine baka bir grubuna girerler. Burada, Fin bireysel kapitalistleri arasnda bir deiim szkonusu olduuna gre, bu, deimeyen-sermayenin bir maddi biiminin, bu sermayenin baka bir maddi biimi ile, bir tr retim aracnn, baka trdeki retim aracyla deiimidir. I'deki deimeyen-sermayenin farkl bireysel ksmlannn kendi aralanndaki bir deiimdir. Kendi alanlarnda dorudan retim arac eklinde hizmet etmeyen rnler, kendi retim yerlerinden bir bakasna aktanlrlar ve bylece karlkl olarak birbirlerinin yerlerini alrlar. Bir baka deyile (Il'deki art-deer durumunda grdmze benzer ekilde), I'deki her kapitalist, bu miktar metadan, 4.000 deerindeki deimeyensermayesindeki pay ile orantl olarak, kendisi iin gerekli retim aralann eker. retim, eer, kapitalist olacana, toplumsallatnlm olsayd, kesim I'in bu rnleri, dzenli olarak, bu kesimin deiik kollarna yeniden-retim amalan iin retim aralan olarak tekrar datlr, bir ksm, rn biiminde kt retim alannda dorudan kald halde, bir bakas, teki retim yerlerine geer ve bylece, bu kesimdeki eitli retim yerleri arasnda srekli bir gidi-geli hareketine yol aard, [sayfa 449] VII. HER K KESMDEK DEEN-SERMAYE VE ARTI-DEER Demek oluyor ki, yllk tketim maddeleri retiminin toplam deeri, yl boyunca yeniden retilen deien sermaye-deer II, yeni retilen art-deer Il'nin (yani yl boyunca II tarafndan retilen deere eit olan) ve yl boyunca yeniden retilen deien sermaye-deer I ve yeni retilen art-deer I'in (yani yl boyunca I tarafndan yaratlan deer) topKarl Marks 373 Kapital I

lamna eittir. Basit yeniden-retim varsaymna gre, yllk tketim mallar retiminin toplam deeri, demek ki, yllk deer rne, yani yl boyunca toplumsal emek tarafndan retilen toplam deere eittir; bunun zaten byle olmas gerekir, nk basit yeniden-retimde btn bu deer tketilmektedir. Toplam toplumsal ign iki ksma ayrlmtr: 1) Yl boyunca, 1.500d deer yaratan gerekli-emek; 2) 1.500a ek deer ya da art-deer yaratan art-emek. Bu deerlerin toplam olan 3.000, yllk tketim mallan retiminin deerine eittir - 3.000. Yl boyunca retilen tketim mal-lannn toplam deeri, bu nedenle, toplam toplumsal ign tarafndan o yl boyunca retilen deere eittir, toplumsal deiensermayenin deeri ile toplumsal art-deerin toplamna eittir, o yln toplam yeni rnne eittir. Ama biz, bu iki deer byklnn Il'deki metalarn toplam deerine eit olduklar halde, bu tketim mallarnn, toplumsal retimin bu kesiminde retilmediklerini biliyoruz. Bunlar, birbirlerine eittir, nk N'de tekrar ortaya kan deimeyen sermaye-deer, I tarafndan yeni retilen deere (deiensermayenin deeri ile art-deerin toplamna) eittir; bu nedenle, I(d+a), H'nin rnnn, (kesim Il'deki) reticileri iin deimeyen sermaye-deeri temsil eden ksmn satn alabilirler. yleyse bu, Il'deki kapitalistlerin rnlerinin deerinin bu kapitalistler iin s+d+a'ya ayrld halde, toplum asndan niin d+a'ya blnebi-leceini gstermektedir. Bunun tek nedeni, IIs'nin burada, I(d+a)'ya eit olmas ve toplumsal rn oluturan bu iki ksmn, deiim yoluyla maddi biimlerini aralannda deimeleri ve bylece de, bu dnmden sonra Hs'nin bir kez daha retim aralan ve I(d+a)'nn tketim mallar biiminde var olmasdr. Adam Smith'i, yllk rnn deerinin kendini, d+a'ya ayrdn dnmeye sevkeden ite bu durumdur. Bu, 1) ancak, yllk rnn tketim mallann ieren ksm iin dorudur ve, [sayfa 450] 2) bu toplam deerin H'de retildii ve bu rnn deerinin, N'ye yatrlan deien-sermayenin deeri ile, N'de retilen art-deerin toplamna eit olduu anlamnda ise doru deildir. Ancak, II. . ,'nn II.. , + I., ,'ya eit

'

(s+d+a)

(d+a)

(d+a) J

olduu anlamnda, ya da, Ils, I(d+a)'ya eit olduu iin dorudur. Ayrca u sonular da kar: Toplumsal ign (yani ii-snfnn tamamnn btn yl boyunca harcad emek), her bireysel ign gibi, ancak iki ksma blnr, gerekli-emek ile art-emee; ve bu ign tarafndan retilen deer, dolaysyla ayn ekilde, kendisini, ancak iki ksma, yani deien-sermayenin deerine, ya da emekinin kendini yeniden-retme aralann satn ald deer ksm ile, kapitalistin kendi bireysel tketimi iin harcayabilecei art-deere aynr. Ne var ki, toplum asndan, toplumsal ignnn bir ksm, salt, yeni deimeyen-sermayenin retimine, yani emek-sre374 Kari Marks Kapital II

cinde salt retim arac olarak ve bu nedenle de emek-srecinin yan sra, deerin kendisini geniletme srecinde deimeyen-sermaye biiminde ilev yapmaya aynlan rnlerin retimine harcanr. Varsaymmza gre, toplam toplumsal ign, kendisini, 3.000 deerinde bir para-deer eklinde gstermekte ve bunun ancak te-biri ya da 1.000'i, tketim mallar, yani kendisinde deiensermayenin tm deeri ile toplumun tm art-deerinin sonal olarak gerekletii metalan imal eden

kesim Il'de retilmitir. Demek oluyor ki, bu varsaym gereince, toplumsal ignnn te-ikisi, yeni deimeyen-sermayenin retiminde kullanlmaktadr. Kesim I'deki, bireysel kapitalistler ile emekiler asndan, toplumsal ignnn bu te-ikisi, tpk kesim H'deki toplumsal ignnn son te-biri gibi, yalnzca, deien-sermaye ile art-deerin toplamnn retimine hizmet ediyor; toplum ve ayn ekilde rnn kul-lanm-deeri asndan da, toplumsal ignnn bu te-ikisi, ancak, retken tketim srecinde bulunan ya da bu srete tketilmi olan, deimeyen-sermayenin karln retir. Bireysel adan da bakldnda, ignnn bu te-ikisi, ancak deien-sermayenin deeri ile, retici iin art-deerin toplamna eit bir toplam deer retmekle birlikte, cretlerin ya da art-deerin harcanabilecei herhangi bir kullanm-de-eri retmemektedir; nk bunlarn rnleri, retim aralandr. nce unu dikkate almak gerekir ki, ister I'de, ister Il'de olsun, toplumsal ignnn hi bir ksm, bu iki byk retim [sayfa 4511 alannda kullanlan ya da ilev yapmakta olan, deimeyen-sermayenin deerinin retimine hizmet etmez. Bu, ancak, 4.000 Is + 2.000 IIs'ye eit deimeyen sermaye-deere ek olarak, 2.000 I(d+a) + 1.000 II(d+a)'ya eit ek deer retir. retim aralar biiminde retilmi olan yeni deer, henz deimeyen-sermaye deildir. Bunun, bu ilevi, ancak ilerde yapmas dnlmtr. Il'nin tm rn -tketim mallar- kullanm-deeri olarak maddi biimi ierisinde somut ekilde ele alnrsa, II tarafndan harcanan toplumsal ignnn te-birinin bir rndr. Bu, emein kendi somut biimi ierisindeki -bu kesimde yaplan dokumaclk, frnclk, vb. gibi ilerde harcanan emeinrndr; emek-srecinin znel bir esi olarak ilev yapmas lsnde bu emein bir rndr. N'deki bu rnn deerinin deimeyen ksmna gelince, bu, ancak yeni bir kullanm-deeri, yeni bir maddi biim ierisinde, tketim mallar biiminde tekrar ortaya kmaktadr; oysa daha nce, retim aralan biiminde mevcuttu. Bunun deeri, emek-sreci aracl ile, eski maddi biiminden yeni maddi biimine aktanlmtr. Ama rn-deerin 2.000'e eit bu te-ikisinin deeri, Il'nin bu ylki kendini geniletme srecinde retilmemitir. Nasl ki, emek-sreci asndan Il'nin rn, yeni ilev yapan canl emein, ve bu srete kullanld varsaylan ve bu emein, kendi nesnel koullar ierisinde olduu ekilde kendini maddiletirdii retim aralarnn bir sonucu ise, kendini geniletme sreci asndan da, Il'nin
Kari Marks 375 Kapital I

3.000'e eit bulunan rnnn deeri, toplumsal ignnn yeni eklenen te-biri tarafndan retilen yeni bir deer (500d + 500a = 1.000) ile, burada incelenmekte olan H'nin imdiki retim srecinden nceki gemi bir toplumsal ignnn te-ikisini ieren deimeyen bir deerden olumaktadr. Il'nin rnnn deerinin bu ksm, bu rnn kendisinin bir ksmnda ifadesini bulmaktadr. Bu ksm, 2.000 deerinde bir tketim mallan kitlesinde, ya da toplumsal ignnn te-ikisinde bulunmaktadr. Bu, bu deer ksmnn tekrar ortaya kt yeni kullanm-biimidir. Tketim mallarnn 2.000 IIs'ye eit ksmnn, Fin, I(1.000d + 1.000a)'sna eit retim aralar ile deiilmesi, demek ki, gerekte -bu yln emeinin herhangi bir ksmn oluturmayan ve bu yldan nce geen- toplam ignnn te-ikisinin, bu yl yeni eklenen ignnn te-ikisi ile deiimini temsil ediyor. Bu yln toplumsal ignnn te-ikisi, ierisinde, bu yldan nce [sayfa 452] harcanan ve gereklemi olan ignnn te-ikisinin nesneletii bir ylda tketilen tketim maddelerinin deerinin bir ksm karlnda deiilmeksizin, deimeyen-ser-mayenin retiminde kullanlamaz ve, ayn zamanda, kendi reticileri iin, deien sermaye-deer ile art-deerin toplamn oluturamaz. Bu, bu yln ignnn te-ikisinin, bu yldan nce harcanan ignnn te-ikisi karlnda deiimi, bu yln emek-zamannn, geen yln emekzaman ile bir deiimidir. Bu durum, toplumsal ignnn tamamna ait deer-rnn, bu ignnn te-ikisi, ierisinde, deien sermaye ya da art-deerin gerekletirilebilecei mallann retiminden ok, yl boyunca tketilen sermayenin yerine konmas iin retim aralannn retiminde harcand halde kendisini nasl olup da, deien sermaye-deer ile art-deerin toplamna ayrabildii konusundaki gizemi aklamaktadr. Bunun en basit aklamas, I'deki kapitalistler ile emekilerin, kendi rettikleri (ve tm yllk rnn deerinin dokuzda-ikisini oluturan), deien sermaye-deer ile art-deerin toplamn gerekletirdikleri, Il'nin rnnn deerinin te-ikisinin, salt deerleri ynnden, iinde bulunulan yldan nceki yln toplumsal ignnn te-ikisinin rn olmasdr. I ve Il'nin toplumsal rnnn toplam -retim aralan ile tketim mallan- gerekte, bunlarn kullanmdeeri asndan bakldnda, somut, maddi biimleri ierisinde, bu yla ait emein rndr; ancak, bu emein kendisine, bir emek-gc harcamas, deer yaratan bir emek deil de, yararl ve somut bir emek gzyle bakld lde bu byledir. Ve hatta, retim aralannn kendilerini yeni rnlere, bu yln rnlerine, bunlarn zerinde ilem yaparak, salt kendilerine eklenen canl emek aracl ile evirmi bulunmalan anlamnda bile, bu ilk nerme dorudur. Tersine, bu yln emei, kendisinden bamsz retim aralan olmakszn, emek aletleri ile retim malzemeleri olmakszn, kendisini rnlere eviremezdi.
376 Kari Marks Kapital II

VIII. HER K KESMDEK DEMEYEN SERMAYE rnn 9.000 toplam deeri ile, bunun blnd kategorilerin tahlili, bireysel bir sermaye tarafndan retilen deerin tahlilinden daha byk bir glk gstermez. Tersine, bunlar zdetirler, [sayfa 453] Burada yllk toplumsal rnn tamam, herbirisi bir yl olmak zere toplumsal ignn kapsar. Bu ignlerinin herbirinin ifade ettii deer 3.000 ve bylece toplam rnn ifade ettii deer, 3 x 3.000'e, yani 9.000'e eittir. Ayrca, imdi tahlil etmekte olduumuz rnn bir yllk retim srecinden nce, bu i zamannn aadaki ksmlan gemitir: Kesim I'de (4.000 deerinde bir rn ile) bir ignnn te-drd, kesim N'de (2.000 deerinde bir rn ile) bir ignnn te-ikisi olmak zere 6.000 deerinde bir rn ile, toplam iki toplumsal ign. te bu nedenle, 4.000 Is + 2.000 IIs = 6.000s, retim aralarnn deeri ya da toplumsal rnn toplam deerinde tekrar ortaya kan, deimeyen sermaye-deer olarak boy gsterir. stelik, kesim I'de yeni eklenen bir yllk toplumsal ignnn te-biri, gerekli-emek, ya da, 1.000 Id deien-sermayenin deerini yerine koyan ve I tarafndan kullanlan emein fiyatn deyen emektir. Ayn ekilde, Il'deki bir toplumsal ignnn altda-biri, 500 deerinde gerekli-emektir. u halde, toplumsal ignnn yansnn deerini ifade eden, 1.000 Id + 500 IId =1.500d, bu yl eklenen ve gerekliemekten oluan toplam ignnn ilk yarsnn deer ifadesidir. Ensonu, kesim I'de, 1.000 deerinde bir rn ile toplam ignnn te-biri, art-emektir; kesim H'de, 500 deerinde bir rn ile ignnn altda-biri art-emektir. Bunlann ikisi birlikte ek toplam ignnn teki yarsn oluturur. Demek ki, retilen toplam art-deer, 1.000 Ia + 500 IIa, yani 1.500a'ya eittir. u halde: Toplumsal rnn deerinin deimeyen sermaye ksm (s): retim srecinden nce harcanan iki ign; deer ifadesi = 6.000. Yl boyunca harcanan gerekli-emek (d): Yllk retimde harcanan bir ignnn yars; deer ifadesi = 1.500. Yl boyunca harcanan art-emek (a): Yllk retimde harcanan bir ignnn yars; deer ifadesi = 1.500. Yllk emek tarafndan retilen deeri (d+a)= 3.000. rnn toplam deeri (s+d+a) = 9.000. Demek ki, glk, bizzat toplumsal rnn deerinin tahlilinde [sayfa 454] deil. Asl zorluk, toplumsal rnn deerini oluturan ksmlar
Kari Marks 377 Kapital I

ile bu deerin maddi elerinin karlatrmasnda ortaya kyor. Deimeyen deerin salt yeniden ortaya kan ksm, bu rnn, retim aralarndan oluan ksmna eittir ve bu ksm ierisine katlm durumdadr. d+a'ya eit yllk yeni deer-rn, bu rnn, tketim mallarndan oluan ksmnn deerine eittir ve bu ksm ierisine katlm durumdadr. Ama burada nemi olmayan istisnalar dnda, retim aralan ile tketim mallar, tamamen farkl trden metalar, bsbtn farkl maddi ya da kullanm-biiminde rnlerdir ve bu yzden de, birbirinden tamamen farkl somut emek snflarnn rnleridir. Geim aralannn retiminde makine kullanan emek, makine imal eden emekten geni lde farkldr. Deer ifadesi 3.000 olan toplam yllk ignnn tamam, 3.000'e eit tketim mallannn retiminde harcanm gibidir; 1.500d + 1.500a'ya eit olan bu 3.000, kendini, yalnz deien sermaye-deer ile art-deere bld iin, deerin deimeyen ksm burada tekrar grnmemektedir. te yandan, 6.000 deerindeki deimeyen sermaye-deer, tketim mallanndan tamamen farkl bir rnler snfnda, yani retim aralarnda tekrar ortaya kmaktadr, oysa gerekte, toplumsal ignnn hi bir ksm bu yeni rnlerin retiminde harcanmam gibidir. Daha ok, tm ign, yalnz, retim aralar deil tketim mallan biiminde sonu veren emek snflarn ieriyor gibidir. Bu gizem, zaten akla kavuturulmu bulunuyor. O yln emeinin deer-rn, kesim H'nin rnlerinin deerine, yeni retilen tketim mallannn toplam deerine eittir. Ama bu rnlerin deeri, yllk emein tketim mallan retimi alannda (kesim Il'de) harcanm olan ksmndan te-iki miktarnda daha byktr. Yllk emein ancak te-biri, bunlarn retiminde harcanmtr. Bu yllk emein te-ikisi, retim aralannn retiminde, yani kesim I'de harcanmtr. Bu sre ierisinde, I'de deien sermaye-deer ile I'de retilen art-deerin toplamna eit olmak zere yaratlan deer-rn, Il'de tketim mallan biiminde tekrar grnen H'nin deimeyen sermaye-deerine eittir. Demek ki, bunlar, karlkl olarak deiilebilir ve ayn olarak yerine konulabilir. N'nin tketim mallarnn toplam deeri, bu nedenle, I ve H'nin yeni deer-rnlerinin [sayfa 455] toplamna, ya da

H(s+d+a) = 'Ci+a) + n(dta)'ya, u halde> yria ait emein d art a biiminde rettii yeni deerlerin toplamna eittir. te yandan, retim aralannn (I) toplam deeri, retim aralan biiminde (I) ve tketim mallar biiminde (II) tekrar ortaya kan deimeyen sermaye-deerin toplamna eittir; bir baka deyile, toplumun toplam rnnde tekrar ortaya kan deimeyen sermaye-deerin toplamna eittir. Bu toplam deer, deer olarak ifade edildiinde, I'in retim srecinden nceki bir ignnn te-drd ile, H'nin retim srecinden nceki bir ignnn te-ikisine, toplam, iki toplam ignne eittir.
378 Kari Marks Kapital II

Yllk toplumsal rn ile ilgili glk, bu yzden, deerin deimeyen ksmnn, bu deimeyen ksmnn deerine eklenen ve tketim mallanyla temsil edilen d+a yeni deerinden tamamen farkl bir rnler snf -retim aralan- tarafndan temsil edilmesi olgusundan ileri gelir. Bylece, deer asndan, tketilen rn kitlesinin te-ikisinin, toplum tarafndan retimleri iin herhangi bir emek harcanmakszn, yeni bir biim ierisinde ve yeni bir rn olarak tekrar bulunduu eklinde bir grnt yaratlmaktadr. Oysa bireysel sermayede durum byle deildir. Her bireysel kapitalist, kendine zg retim aralann bir rne dntren, belirli somut trden bir emek kullanmaktadr. rnein bu kapitalist bir makine yapmcs olsun; yl boyunca harcanan deimeyen-sermaye 6.000s, deiensermaye 1.500d, art-deer l,500a rn 9.000, diyelim herbiri 500 deerinde 18 makine olsun. Burada rnn hepsi, ayn biimde, makineler biiminde bulunmaktadr. (Eer eitli trde makineler retirse, her tr ayn hesaplanr.) Meta-rnn tamam, yl boyunca makine yapmnda harcanan emein sonucudur; bu, ayn tr somut emekle, ayn retim aralannn bir bileimidir. rnn deerinin eitli ksmlar, bu nedenle, kendilerini ayn maddi biimde ortaya koyarlar: 12 makine 6.000s'yi ierir, 3 makine 1.500d'yi, 3 makine 1.500a'y. Ele alnan durumda, 12 makinenin deerinin 6.000s'ye eit olmas, bu 12 makinede, yapmlar srasnda harcanan emein deil, yalnzca bu makinelerin yapmlanndan nce harcanan emein ona katlm olmasndan tr olmad aktr. 18 makineye ait retim aralarnn deeri kendiliinden bu 12 makineye dnm olmayp, bu 12 makinenin deeri (4.000s + 1.000d + 1.000a'dan oluan deeri), 18 makinede bulunan deimeyen-sermayenin toplam deerine eittir. Makine yapmcs, bu nedenle, 18 yeni [sayfa 456] makinenin yeniden-retimi iin gereksinme duyduu bu harcanm deimeyen-sermayesini yerine koymak iin 18 makineden 12'sini satmak zorundadr. Harcanan emek salt makinelerin yapmnda kullanld halde, bunun tersi dnlseydi, durumun aklanmas olanakszlard ve sonu yle olurdu: Bir yanda, 1.500d + 1.500a'ya eit 6 makine, te yanda, 6.000s tutan bir deerde, demir, bakr, vidalar, kaylar vb. yani maddi biimleri ierisinde makinelerin retim aralar; bildiimiz gibi, bireysel makine yapmcs kapitalist, bunlan kendisi retmez, dolam sreci aracl ile yerine koymak zorundadr. Ve gene de ilk bakta, toplumun yllk rnnn yeniden-retimi bu sama sapan biimde oluyormu gibi grnr. Bireysel bir sermayenin, yani toplumsal sermayenin kendine ait hayat olan ve bamsz ilev yapabilen her parasna ait rn, u ya da bu trde maddi bir biime sahiptir. Burada tek koul, bu rnn, kendisine, metalar dnyasnn dolama muktedir bir yesi damgasn vuran bir kullanm-biimine, bir kullanm-deerine gerekten sahip olmasdr. rn olarak kt ayn retim srecine, retim arac olarak tekrar girebilip girememesi nemsizdir ve raslantya baldr; bir baka deyile, bu
Kari Marks 379 Kapital I

rnn deerinin, sermayenin deimeyen ksmn temsil eden parasnn, deimeyen-sermaye olarak fiilen tekrar ilev yapabilecek maddi bir biime sahip olup olmamas nemsizdir ve raslantya baldr. Eer bu maddi biime sahip deilse, rnn deerinin bu ksm, sat ve satnal-ma yoluyla, kendi maddi retim elerinin biimine tekrar evrilir ve bylece deimeyen-sermaye, ilev yapabilecek maddi biim ierisinde yeniden retilir. Toplam toplumsal sermayenin rn iin ise durum byle deildir. Yeniden-retimin btn maddi eleri, kendi maddi biimleri ierisinde, bu rnn ksmlarn oluturmak zorundadr. Sermayenin tketilen deimeyen ksm, ancak, sermayenin rnde tekrar ortaya kan tm deimeyen ksmnn, gerekten deimeyen-sermaye ilevini grebilecek yeni retim aralarnn maddi biimi ierisinde tekrar ortaya kmas lsnde toplam retim tarafndan yerine konulabilir. u halde, basit yenidenretim varsayldnda, rnn, retim aralarndan oluan ksmnn deeri, toplumsal sermayenin deerinin deimeyen ksmna eit olmaldr. Ayrca: Bireysel olarak dnldnde kapitalist, rnn [sayfa 457] deerinde, yeni eklen