You are on page 1of 222

Kadir Msrolu _ Osmanoullarnn Dram Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.

com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz.

Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. TRKYE Beyazay Dernei www.kitapsevenler.org www.kitapsevenler.com e-posta: kitapsevenler@gmail.com Tarayan: Mslim Domu

Kadir Msrolu _ Osmanoullarnn Dram NYA'NIN EN UZUN MRL HANEDAN ALES OLAN OSMANOULLARI, TRK ? SLM TRHNDE MSTESNA BR ROL OYNAMILARDIR. BU BAKIMDAN ONLARI SEVMEK, DN VE TRH UURUNUN EMRDR. BUNA RAMEN, NE YAZIK K; ONLARIN KUNDAKTAK; OCUKLARINA KADAR BTN ALE EFRADIYLA BRLKTE AZZ VATANLARINDAN NGHN BR EMRLE IKARILILARINA VE YDELLERDE ELL YILLIK GURBET HAYAT-LARINDAK TAHAMMLFERS LE VE IZDIRAPLARLA NTHARA KADAR VARAN SEFALET SAHNELERNE MLLETE BGNE KALINMITIR. SEBL YAYINEV OSMANOULLARI -TARHNN MEHUL KALMI BU ELL YILLIK SON FASLINI MEVSUK VE MDELLEL BR SURETTE AYDINLATAN BYLE BR ESER YAYINLAMAKTAN EREF DUYAR!.. OTUZ LRA

KADR MISIROLU OSMANOULLARTNIN DRAMI DOKSAN BE AYDIN AL USTAOLU SEBL MATBAACILIK TEKN OFSET 1976. SEBL YAYINLARI Nu. KAPAK KOMPOZSYONU DZG v BASKI KAPAK BASKISI STANBUL 714489 ELL GURBET YILI (1924 1974) ) 4 Sebil Yaynevi Vilyet Han Kat:2, Nu: 206 Caalolu - stanbul Telefon: 26 38 96 HER HAKKI MAHFUZDUR

1 KNC BASIM

Tarayan: Mslim Domu THAF ehzde-yi civanbaht olarak doup sevk-i kaderle ehzde-yi bedbaht hline gelip ydellerde vatan hasretiyle kvranarak can veren Osmanoullar'nn aziz hatralarna!..

YAZARIN YAYINLAN ESERLER ?? LOZAN, ZAFER M, HEZMET Mi? C. I, *fc LOZAN, ZAFER M, HEZMET Mi? C. II. ?? YUNAN MEZLM (TRK'N SYAH K'ITABI) ^ MACAR HTLAL &? AMERKA'DA ZENC MSLMANLIK HAREKET < KURTULU SAVAINDA SARIKLI MCAHTLER +? MOSKOF MEZLM C. I ?MOSKOF MEZLM C. II JC MUSUL MES'ELES ve IRAK TRKLER -KANLI DN (Trih Roman) ?fr UZUNCA SEVNDK (Trih Roman) KIRIK KILI (Trihi Roman) mkiim^m KISALTMALAR: Sh. : sahie C. : cild S. : say a.g.e. : ad geen eser vd. : ve devam mt. : mteakip a.y. : ayn yerde a.g.t. : ad geen tefrika a.g.m. : ad geen makale bkz. : baknz MMTD : Millet Meclisi Tutanak Dergisi CSTD : Cumhuriyet Senatosu Tutanak Dergisi TDK ? Trk Dil Kurumu TTEM : Trk Tarih Encmeni Mecmuas

MEL- KERM Y Muhammed, de ki: Ey mlkn sahibi olan Allattm, Sen mlk dilediine verirsin; Sen dilediini aziz edersin; Sen dilediini zelil edersin; hayr yalnz Senin elindedir; Sen, hi phe yoktur ki, her ey'e kaadirsin. (Kur'n- Kerm l-i mran Sresi) BBLYOGRAFYA Aye OSMANOLU Babam Abdlhamid, stanbul 1960 Nevres MANAVOLU El Leylet Hubl, am 1340 Nevsal-i Osmn 1. Cild, stanbul 1325 " 2. 1326 3. 1327 4. 1328

Refi Cevad ULUNAY'n Hatrat, Tercman Gazetesi 5 Kasm 1969 ve mteakip nshalar. Smih Nafiz TANSU Madalyon'un Tersi, stanbul 1970 ? Trik Mmtaz GZTEPE Sultan Vahideddin Mtreke Gayyasnda, stanbul 1969 Trik Mmtaz GZTEPE Sultan Vahideddin Gurbet Cehenneminde, stanbul 1968 Salih Nigr KERAMET Halife II. Abdlmecid, stanbul 1964 Sdiye OSMANOLU Hayatmn Ac ve Tatl Gnleri, stanbul 1966 Meclis Zabtlar Tarih Dnyas Dergisi Umm Trihler YAZARIN, TRKYE MLL KLTR VAKFININ MKAFAT TEVZ MERASMNDE YAPTII KONUMA Milliyeti ve mukaddesat cephenin en kuvvetli messeselerinden biri olan Trkiye Mill Kltr Vakf Kadir Msrol'U-na 1974 yl jri husus mkfat m tevcih etmitir. Bu maksad-la 15 Mays 1976 Cumartesi gn Park OtePde Kltr Bakan Rf-k Danman'm da katld bir merasim tertib edilmi ve mkfatlar tevzi edilmitir. Bu merasimde Kadir Msrolu'na ibu Osmanoullar'nn Dram isimli eserinden dolay verilen mkfat Baveklet Mstear Ekrem Ceyhun Bey takdim etmitir. Bundan sonra bir konuma yapan Kadir Msrolu unlar sylemitir: Muhterem Bakan, Muhterem Mstear. Muhterem Mtevelli hey'eti, Muhterem jri ve Muhterem Davetliler!.. Osmanoullarnn Dram isimli niz eserimden dolay bana gsterilen bu tevecch, ahsmdan ziyde bu eserin bedbaht kahramanlarna id kabul ediyorum. Zira yarm asrdanberi mtemdi bir surette aleyhinde konuulan bir ailenin, elli yllk gurbet hayatlarn anlatmaya alan bu eserin muhterem jri t

fmdan nail olduu alkann, biraz da onun kahramanlarndan doduuna inanyorum. Bu itibarla kendilerini byle bir tercih yapmalarndan dolay tebrike ayan grdm ifade etmek isterim. Aziz dinleyenlerim! Ben, burada mkfata lyk grlen eserimde ile-yi Osma-niyenin yaad elli yllk dram anlatmadm, anlatamadm. Zara Ummandan bir katre kabilinden baz htrat krntlar takdim etmekle iktifa eyledim. nk, bizi altbuuk asr zaferlerden zaferlere koturmu bir byk ailenin bugnk bedbaht ocuklarna bir merhamet taleb etmek mevkiinde bulunuyordum. Bunu ise edebe mugayir telkki ettim. Zira, mehur edip Cenab aha-beddin Bey'in syledii gibi Kaplan srt iin en tahamml edil mez yk merhamettir! Bu itibarla eserimi yazarken biraz da onlar iin merhamet taleb etmek mevkiinde bulunmaktaydm. Dier taraftan hi de mstahak olmadklar bir surette son af kanununa ithal olunarak vaktiyle kovulduklar vatanlarna avdetleri gereklemek zereyken, yksek trajl bir gazetede aleyhlerine balatlan bir kampanyay cevaplamak mecburiyetindeydim. Bu cevap mecburiyetiyle, onlar iin merhamet taleb etmenin yakkszl arasnda mtereddit kaldm. Eserimi okuyanlar bu teredddme yer yer ahid olacaklardr. Bu sebeple, bilmecburiye ummandan birka katre arz ederek, asl faciay deerli okuyucularmn tahmin ve tasavvurlarna havale eylemeyi daha mnsip grdm. Ancak unu da arz ve ifde etmeliyim ki; bu eserde bahsi geen gazeteye cevap mahiyetinde olan mtalealar, benim ahsmdan ziyde Trk hey'et4 itimaiyesine idtir. Zira ben bu eserde hi bir ahsi fikir beyan etmedim. Ne syledimse, amme vicdannda meknuz olanlarn kef ve ifadesinden ibarettir. Bir mdafaa mecburiyeti dolaysyla kaleme alman bu esere kar muhterem jri tarafndan gsterilen alkann, Trk fikir KADR MISIROLU'na ibu Osmanoullar'nm Dram adl eserden dolay Trkiye Mill Kltr Vakf tarafndan verilen jri husus mkfat, Baveklet Mstear Ekrem Ceyhun Bey tarafndan takdim edilirken...

hayat bakmndan da ayr bir ehemmiyeti vardr. Yazlmas dirayetten ziyade cesarete muhta olan bu gibi mevzular ileyen eserleri taltif edebilecek bir Trk mnevver kadrosunun bulunduunu grmekle bahtiyarm! Bu sebeple asl sevincim ahsm adna deil Trk fikir hayat adnadr. Ben de bilmukabil olarak bu dirayet ve liykati gsterdiklerinden dolay muhterem Trkiye Mill Kltr Vakf mtevelli hey'etini, O'snun deerli ba? kan Korkut zal Bey'in ahsnda tebrik eder, teekkrlerimi arz ederim! (SEBL, Say 20) NDEKLER NSZ BRNC BLM OSMANOULLARI'NIN TARHES, HUSUSYETLER VE CHAN TARHNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL. I OSMANOULLARPNIN TARHES A OUZLAR VE KAYIHAN ARET a) Ouzlar b) Kayhanlar B OSMAN GAZ'NN AHSYET VE OSMAN-OULLARI'NIN ECERES' a) Osman Gazi'nin ahsiyeti b) Osmanoullar'nm eceresi II OSMANOULLARI'NIN HUSUSYETLER VE CHAN TARHNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL A OSMANOULLARI'NIN HUSUSYETLER a) Manev Bakmdan b) Siyas Bakmdan B CHAN TARHNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL a) Trk Birlii Bakmdan b) slm Birlii Bakmndan a) KNC BLM OSMANOULLLARI'NIN VATANDAN IKARILII VE ACIKLI GURBET HAYATLARINDAN SAHNELER I OSMANOULLARFNIN YURT DIINA IKARILII A BUNA SEBEP OLAN HDSELERE KISA B'IR BAKI a) Milli Mcdeleye Tekadm Eden Gnler 79 b) Mill Mcdele 83 c) Sultan Vabideddin'in Husus Durumu 87 B HLFETN LGASINA VE OSMANOULLARI'NIN YURT DIINA IKARILMASINA MTEDAR 431 SAYILI KANUNUN HAZIRLANMASI, TBMM'DE MZKERES VE TATBKATI a) 431 Sayl Kanunun. Hazrlanmas li b) Bu Kanun'un TBMM de Mzkeresi 127 c) Tatbikat 159 II OSMANOULLABI'NIN ACIKLI GURBET HAYATLARINDAN SAHNELER 1 Sultan Vahideddin 210 2 Abdlmecid Efendi 245 3 Abdrrahirn Efendi 272 4 Burhaneddin Efendi 283 5 Osman Euad Efendi 289 6 Mahmud evket Efendi 297 7 Mehmed bid Efendi 300 8 Abdlkerim Efendi 373 9 Ve Dierleri 383 NC BLM OSMANOULLARI'NA KARI SON HALI TAARRUZU 392 DRDNC BLM OSMANOULLABI ZERNDEN KBUSUN KALKII A LK MERHALELER 429 B SON MERHALE 444 SONSZ 503

NSZ T rk Milleti'ni asrlarca zaferden zafere koturmu bulunan Osmanoullar hakknda - leh ve aleyhte - pekok ey yazlp sylenmitir. Bunlarn ekserisi maalesef - gnbirlik siysetin emrindeki kiralk kalemlerin mahsuldr. Bu bakmdan bilhassa son elli yl iinde bu mevzudaki btn yazlp izilenleri, ihtiyatla karlamak, akl selim icabdr. Geri, Osman-oullar'na kar giriilmi bu di sme kampanyasna katlan hibir cidd tarihi kmamtr. Hakikaten bu gibi gerek tarihiler - alabildiine gayr-i msid olan artlara ramen - bu mevzuudaki gerei yine de ortaya koymaya almlardr ki, bunlardan bazlarna yeri geldike temas edilecektir. Fakat ne yazk ki; Cumhuriyet devri ile birlikte balayan ve korkun bir din ve trih dmanln aksettiren haksz ve irkin bir ktleme edebiyat, hl devam etmekte ve mektep kitaplarna kadar intikal ederek, gerekleri - srf yar mnevverler muvacehesinde de olsa - sislendirmeye muvaffak olmu gzkmektedir. uras muhakkaktr ki; son elli yln hdiseleri henz tamamen durulmam ve bunlarn zerinden T a-rih saylmalar iin gereken za-m a n gememitir. Bu sebeple, yakn tarihimizle alkal birok ahs ve vakalarla birlikte Osmanoullar F: 2 hakkndaki beynlarn da, birbirini nakzeden bir mhiyet arzetmelerini - bir dereceye kadar - tabi karlamak gerektir. Ancak, yan- memnuniyet olan udur ki; Os-manoullar hakknda yazlp sylenenler arasnda, onlarn gurbette binbir mahrumiyet iinde geen elli yllk srgn devrelerinde, Trk Devlet ve Milleti aleyhine her-hangi bir beyn veya faaliyette bulunduklarna dir hibir iddiaya rastlanlamaz. Gerekten Osmanoullan, ecdadlarnn - btn bir millet efrad ile birlikte de olsa - asrlarca knna girmek bilmeyen keskin kllaryla fethedilmi bulunan doup bydkleri aziz vatanlarndan ngihn bir emirle karldktan sonra, Trkiye ve Trk Milleti aleyhine en kk bir faaliyette bulunmamlardr. Sdece, tekrar vatanlarna kavumak iin birok srarl mracaat ve ta-lebleri olmutur. Bunun dnda bir de, bugnk Trkiye dhilinde ve M sr, Suriye, Irak ve hatt Yunanistan gibi kaybettiimiz eski vatan topraklarnda yama edilen emlk ve emvalleri etrafnda bir takm almalar grlmtr. Bunlarn banda Musul Petrolleri dvas gelir. ok defa bununla alkal faaliyetlerinden galat olarak, Trkiye aleyhinde alm gibi gsterilmek istenmelerinin bal bulunduu temel maksad ve fiil yanllar yeri geldiinde izah edilecektir. Osmanoullan'nn bugne kadar Trkiye aleyhinde hibir faaliyette bulunmadklarna mtedair hkmmz kabul etmeyecek hibir insaf ve iz'an sahibi bulunamaz. Bunun tek istisnas, Trk basnnda her naslsa itibarl (!) addedilmi bir gazetede geen aylarda yer alan Osmanoullar'nnSon Oyunu serlev-hal bir tefrikadr.1 Zannmzca Osmanoullan slle1 Bkz: Hrriyet Gazetesi'nde 15 - 20 Nisa-n tarihleri arasnda Osmanllarn Son Oyunu serlevhas ve Nuyan YT imzasyla neredilen yaz serisi. sinden arta kalan bir iki yal zat ile henz vatanlarnn yzn dahi grmemi bulunan birka gencin yurda dnmek ihtimallerinin belirmesinden endieye kaplarak alelacele efkr- ummyeye sunulan bu mesnetsiz ifaat (!) in gayr-i cidd bir sinema senaryosundan hibir fark yoktur. Bu kanaatimizin birok delilini mhud tefrikann muhtevasnda da bulmak mmkndr ki; alkal blmde bunlarn herbirinin tehis ve tenkidine gerektii kadar yer verilecektir. Esasen bu eser, o yazlardaki aslsz isnat ve iftiralara tarafmzdan verilmi olan cevaplarn2 - ksmen - geniletilmesi suretiyle vcud bulmutur. Bugn, o srada -baz endielerle imza koyamadmz -3 bu yazlan daha 2 Bkz: Mill Gazete'de 21 Nisan 14 Mays 1974 trihleri arasnda Osmanoullarna Kar Son Ha l Taarruzu serlevhas ve Bir Tarihi imza

syla neredilen tefrika. 3 O srada mhud 163 nc maddeden drt ve 5816 sayl kanuna istinaden de sene olmak zere yedi seneye mahkm ol mu bulunmakta ve Cerrahpaa Tp Fakltesi Psikiyatri Klinii'nce verilmi aylk bir me'zniyet sayesinde muvakkaten dar km bir durumda idik. Raporumuz ise, Adli Tb Meclisi'nce derdest-i muamele idi. Bu yzdendir ki; Trk - slm dmanlarnn yeniden, hmna uramak endiesi ok arzu ettiimiz halde o yazlara, imza koymamz imknszlatrmt. Mhud gazeteye gerekli cevab geciktirmeden vermek ise; zaruret halindeydi. Zira ayn zamanda Osmanoullan'nn aziz vatanlarna kavumalarna imkn veren bir af kanunu TBMM'de kabul olunmu ve Senato'da mzkere edilmek safhasna gelmi bulunuyordu. By le nzik bir zamana bilhassa rastlatlan bu tezvirtm milli irdeyi istimal edenleri yanltmaya almak gibi sefil bir gayretin mah sul olduu gzden kamyordu. Nitekim ok gemeden bu tezvirat sermye edinen bir senatrn ar bir lisanla Osmanoullar'na hcum ettii grlmtr. Ancak ayn- memnuniyet olan udur ki; mhud gazete ile az birlii eden bu senatr, mill ir deye dayanmayn sadece bir -gece baskn tarznda icra edilen 2 7 Mays darbe-i hkmeti nin getirdii temelli unvanl temelsizlerden biriydi.. da geniletilmi olarak efkr-t ummiyeye takdim edebilmenin derin haz ve saadeti iinde bulunmaktayz. Geri Osmanoullar, her trl mdafaa ihtiyacndan beridirler. Zira onlarn hakkn teslim etmek iin vasat seviyede bir ecnebi kadar bilgi ve insaf sahibi olmak bile kfidir. Osmanoullar'nn cihan trihinde kan ve imanla yazdklar destanlarn gz kamatrc parlt ve aaasn izleye hibir garezkr kalemin gc yetmye-cei cmlenin malmudur. Hal byle iken, hl gnei balkla svamaya alan bz bedbahtlarn zuhuru dah mcerret insanlk hesabna ok elem vericidir. Bu sebeple bizim bir mdfaanme mahiyetindeki bu eserimiz, Osmanoullar'n - mevcut olmayan - sularndan tebriye maksadyla kaleme alnm deildir. Belki daha ziyde Osmanl dmanlarnn gerek niyet ve hviyetlerini tehis ve tehirdir. Bu vesileyle Trk ve slm trihinin en byk ahsiyetlerini yetitiren Osmanoullar'nn son ? mmessillerine mteallik bilmecbriye vki olan - bir mdfaann niz kalemimiz iin mmkn ve muhtemel ereflerin en byn tekil eylediini iftiharla ifde etmek isteriz. Gerekten Osmanoullar, yeryznde gelmi gemi hanedanlarn en uzun mrls ve en hametlisidir. Hibir milletin trihinde alt buuk asr devam etmi bir hanedan bulmak mmkn deildir. Trk Milleti'nin btn efrad, bu hanedann her biri dierinden daha erefli olan muhterem mensuplar etrafnda t balangtan itibaren kenetlenmi ve bu suretle byk bir g meydana gelmitir. Milletimizin asrlarca birlik ve beraberliinin salanmasnda en nafiz rol oynayan, bu hanedan olmutur. Bu suretle salanan muazzam kuvvet, bugn zerinde yaadmz topraklar vatan klan millerin banda gelir. Osmanl Hanedan sdece Trk Milleti iin sn ve ereflerle dolu alt buuk asrlk bir trihin v-cd bulmasna mil olmam, ayn zamanda slm lemi'nin bitip tkenmek bilmeyen hal taarruzlarndan masun ve mahfuz kalabilmesini de salamtr. Gerekten Osmanoullar'nn trih sahnesine kmalarndan nce Hill-Salib Mcadelesi nin cereyan ettii saha, bugnk vatanmzla Suriye ve Filistin havlisiydi. Stte kurulan kck Osmanl Beyli- i nin veca ve imn adam olan erefli mensuplar, keskin kllarnn zoruyla Ha' adm adm gerileterek ksa zamanda Bizans kaplarna dayanm, ve Hristiyanln bu kadm merkezini bir de Bat yakasndan sktrmak iin Rumeli'ye gemilerdi. Bu trihten itibaren, hal taarruzlar artk Hristiyan topraklarnda karlanm ve st ste hezimete uratlmtr. Ancak bu sayededir ki; slm lkelerinin uzun bir sulh ve skn devri idrk edebilmeleri imkn dahiline girmitir. Gerekten, Hal taarruzlar

Doksan Harbi de denilen 1877 - 78 Trk - Rus Harbi'ne kadar Tuna Nehri'nin tesinde karlanm ve slm dmanl ile meb bulunan Hristiyan kuvvetleri, dima, tabi bir hudud addedilmi olan bu nehrin tesindeki Avrupa ova ve yaylalarnda malub edilmitir. Bu surette, Hal taarruzlarn ss-l harekelerine en yakn arazilerde karlayp malup eden Osmanl ordularnn, Cihan tarihindeki emsalsiz muvaffakiyetleri, mill mefahirimizin en byk br ksmn tekil eder. Arada Timur gailesi olmasayd, sadmece imn ve slm adna hareket eden muazzam Osmanl gcyle Karadeniz'in kuzeyindeki Altmordu Devleti ve spanya'da henz hkimiyetini temadi ettirmekte bulunan Endls E m e v i D e v 1 e t b nin Avrupa ortalarnda birleip kucaklamas ve btn bu kt'ann islmlamas salanacakt. Bu sebepledir ki, Osmanllar'a kar vki olabilecek bir kin ve nefreti, ancak ve ancak Hristiyan asll kimseler iin tabi kabul etmek mmkn ve hatt mkuldr. Hal byle iken, iimizde - her naslsa - Trk (!) ve Mslman (!) saylan baz kimselerin kraldan fazla kralc bir ekilde Osmanl dmanln sr dr meler indeki siki anlamak cidden mkldr. Bu, olsa olsa, bu gibi-terin zevahirde bizden grndkleri halde, kalbleri ve zihni muhtevalar itibariyle dmanlarmzdan daha fasla din ve trihimizin baman dman olmalar ile kabil-i izahtr. Byle bir dmanlk, asrlarca Osmanl Devleti'nin adalet ve semahat sayesinde huzur ve skn ierisinde yaam dhili Bristiyanlar iin bile munsifne addedilemezken, bu szmona bizden kimselerin bitip tkenmek blimeyen Osmanl dmanln izah imknszl meydandadr. uras muhakkaktr ki; ykseli devirlerinin anl muvaffakiyetlerini bu hnedansz izah mmkn deildir. Gerekten F t i h siz bir ((stanbul'u n Fethi ni, K a n u n siz bir M oha Meydan Muharebesi ni veya Yldn m sz bir N i b o 1 u Zaferini ilh... nasl izah edebiliriz?!.. Hal byle iken, bz kimseler, hl tarihimizdeki byk -muvaffakiyetleri hanedan dndaki bir takm kimselere ve hassaten millete mal etmekte, buna mukabil bilhassa son devirde ortaya kan ve bambaka sebeplerin eseri olan muvaffakiyet sizlikleri ise, Osmanl Hanedanna yklemektedirler. Halbuki alt yedi asrlk trihimizde grlen parlak zaferler kadar, hatalar da hi phesiz btn bir millet efradnn mterek eseridir. Muhakkak ki; trih, mantk ve hakkaniyet icab olan da budur!.. Son devirlerde ortaya kan ve trihimizde bir g e-r i 1 e m e olarak tavsif edilen durumun milleri ise, ok eitli ve mevzuumuz hricidir. Ksaca sylemek gerekirse, bu durum i ve d dmanlarn sins ve plnl faaliyetleri yznden imkn verilmeyen sanayi i n k 1 b na zamannda ve gerektii ekilde katlamamann bir neticesidir. Avrupa'da ortaya kan sna gelime ise, Amerika'nn kefi ve yeni ticret yollarnn bulunmas suretiyle Hindistan'a gidilmesi ve btn bunlarn neticesi olarak da Avrupa'ya byk bir servetin akmas gibi bsbtn baka sebeplerle izah edilebilecek vakalardr. Ne yazk ki; Tanzimat'tan bu yana ark -Garb muhasebesini lykyla yapamyan yar mnevverlerin uur altlarndaki aalk duygusu ve slm dmanlnn mkesi olan yanl izahlar, hl revatadr. Bu gibi bilerek veya bilmeyerek slm dmanlarnn emellerine let olanlarn, byk devletimizin yklmasnn gerek millerinden mesel bir petrol m e s '-e 1 e s i ndeki - tafsiline burada imkn bulamadmz -hatal tutumlarnn tehis ve tehiri ortaya son derece ibretli bir tablo karr. Fakat burada mhud tefrika dolaysyla tespiti elzem olan dier bir gerek de udur ki; akp giden zaman iinde mes'eleler ve bunlarn Trkiye aleyhinde kullanlmasndaki slp deise de, dman faaliyeti durmamakta ve yeni ekiller altnda devam edip gitmektedir! Hasl dman ayn dmandr ve faaliyetini tatil etmi deildir! Elbette ki etmiyecektir de!... eitli din, ve rk hususiyetleri ile birbirinden apayr bir ok unsuru asrlarca sulh ve skn iinde dirayetle idare etmi bulunan milletimizin, bu baarsnda en byk hisse hi phesiz arka arkaya deha lsnde birok byk ahsiyet yetitirmi bulunan Osmanl Hne-dan'nndr. Bu yzdendir ki

milletimizin dmanlar, bize kar duyduklar kin ve nefreti - adet - onlarn ahslarnda merkezletirmilerdir. Gerekten elli yldan beri bir boy hedefi gibi en irkin isnat, iftira ve dmanlklara mruz braktklar Osmanoullar'ndan, Trklk ve Mslmanlk hesabna intikam almak istemilerdir. nk mill varlmzn dmanlar, milletimizin ba ve beyni olarak dima onlar grm ve bu sebeple olanca hncn onlara yneltmitir. Gerekten OsmanoullaT bin yldanberi devam eden Hill-Salip Mcdelesi nin arlk noktasn tekil etmitir. te bu yzdendir ki; aziz vatanlarndan tard edililerinin zerinden yarm yzyl getii halde hl tatmin olmayan bir kinin haksz ve irkin tezahrlerine hid olunmaktadr. Buna ramen bu defa yanltilamayan ve Trk mme vicdanna bihakkn tercman olan TBMM. - velev bir af kanunu erevesi iinde de olsa - hu vatann hr ve mes'ud havasm teneffs etmeye herkesten ziyde haklan olan ftih ecdadmzn gurbetzede evltlarna kar elli yldr srdrlen korkun bir zulm nihayet bertaraf eylemitir. Geri bu keyfiyetin tahakkuku esnasnda bz mebuslarn ve hatta deerli bir Sultan Efendimin4- Os-raanoullar'nn ortada affedilecek bir sular bulunma4 Osmanl Hanedanma mensup stanbul'da oturan sultanlar, yurda dnme haklar bulunmayan hanedan mensubu erkeklerin, memlekete dnmelerine zel bir kanunla izin verilmesini istemilerdir. Yurda dnme izninin, karlacak genel afla salanmasnn kendilerini zeceini belirten sultanlar, Kocaman bir hanedann mensuplar cani ve hrszlarn faydalanaca affn kapsam iine hibir zaman alnamazlar. Bu, asletimize uygun bir hareket olmaz demilerdir. Osmanl Hanedanmn mensuplarndan Nesliah Sultan, bu konuda unlar sylemitir: Hnedan'a mensup byklerimizden sadece Vsb Efendi, Aziz Efendi, Nzm ve Memduh Efendi'ler hayattadrlar. Genler, Avrupa ve Amerika'da renim yapyorlar. Bu nedenle genlerin yurda gelip yerleeceklerim sanmyorum. Onlar, oradaki hayata almlardr. Gelip Trkiye'nin zor artlarna alamazlar. Ancak lkelerim grmek iin geici olarak gelirler. Yalnz yallar byk bir vatan zlemi iindedirler. Suad Hayri rgpl'nn gelini Fzla rgpl de Ailemizden olan kiilerin memleketimize dnmelerine izin verilmesi, beni ok mutlu klar. Zira, birou yaldr. Son gnlerinde vatanlarm grmelerini arzu ederim demitir. (Bkz. Milliyet Gazetesi, 24 Mart 1974 tarihli nsha). d yolunda son derecede hakl bir itirazlar vki olmutur. Fakat, ahsan teknik bir zarurete atfederek mhimsemediimiz bu noktadan daha ehemmiyetlisi sudur ki; asl biz, millet olarak, elli yl sonra dahi olsa byle sine korkun bir hatdan dnerek, ecdad ve trih nnde afvedilip balanmamz temin edebilir isek, yine de kazan byktr!,. Osma.noullar hesabna dnlrse, bu neticenin asl teessfe ayan ciheti, bunun bir af kanunu iinde temin edilmi bulunmas deil de, bu zamana kadar gecikmi olmasdr. Zira, vaksa hasl oldu amma ba'de harb-el-basra!... Evet, ileride ksaca gurbet sergzetlerini okuyacanz birok kym.etii ehzadenin dehetli bir dassla ile kvranarak irtihal-i dr-i beka eylemelerinden sonra! Bugn, bu imkndan henz vatannn bir tan bile grmemi olun bir ka gen ehzade ile Trkiye'de hibir geim imkn bulunmayan bir iki yal zt m fay-dla-naxak?!. Heyhat!.. Bu vatanda, onlarn bir cogv.nnn Tnal mlk nmna bir dikili aalarnn bile braklmadn unutmamak lzmdr. Biz daha doksan yandaki bir tek Sultan Efendiye bakmaktan bile ciz duruludayz, O Sultan Efendi de, zlerek ifde edelim ki; davamzn ba tac addettiimiz Sultan Abdlhamid Han Hazretlerimin hayattaki yegne evlddr. Kim biliyor, bugn O'nun ne Tahmin etmek g deildir ki, bu haberde geen neden, konu, genel, zel, kapsam ve benzeri uydurma ke'imaler, gazete muhabirinin dinledii szleri kendi lisanyla ifade etmesinden domutur.

Mes'eleye bu nokta-i nazardan bakan yazarlar da grlmtr: u halde Siz kimi, ne iin affediyor veya etmiyor sunuz?.. Eer af kanununa onlar da dahil edilecekse, bu maddenin ad Osmanl Hnedam'na Trkiye'de Oturma Msaadsi Verilmesi olur. Fakat OsmanouUannn komnistler iin karlacak bir aX kanununda kendi isimlerini de grmekten memnuniyet duyacaklar pek phelidir. (Bkz: E. Gngr Osmanouilar Af m istiyor-?. Ortadou Gazetesi, 26 Nisan 1974). halde bulunduunu, nerede oturduunu, ne yiyip itiini?!.. Unutmamak gerekir ki, zulme rz da^ zulmdr!.. Bu arada u hususu da belirtmek gerektir ki; Osmanoullar'nn vatana avdetlerine imkn veren kanuni deiiklik - her ne kadar - bir ((af kanunu iinde salanmsa da, ifde ve tanzim ekli itibariyle onlara kabil-i izafe bir crmn mevcud olmad gereini de ihmal etmemitir. Hakikaten mezkr kanunun bu hususa mteallik sekizinci maddesi, er -maddelerde olduu gibi afvedilen bir crmden bahsetmemektedir. Sdece, vaktiyle ihdas edilmi bir kanun m e m-n u i y e U i bertaraf etmektedir. Bu haliyle o, dier bir kanunu tdil eden mstakil bir mhiyet tamaktadr. Belki tek bana ve ayr bir kanun olarak tedvini daha doru olabilirdi. Fakat bu haliyle de onun bir a f kanunu maddesi mhiyetini tamad aikrdr. Velev bir af kanununun maddeleri arasnda yer alsa bile!... Bu vesile ile bir de unu ifde etmek isteriz ki, Os-manoullar'nn ackl gurbet sergzetlerini nakletmekten maksadmz, efkr- ummiyeyi onlara acmak istikmetinde tahrik deildir. Bilkis bu facialara bigne kaldmz ve onlardan habersiz - kendi hev ve hevesimiz istikametinde ftursuzca yaayabildiimiz iin asil acnacak olan, bizleriz. Bu sebeple onlarn balarndan geen facialar okurken gz ya dkebilir seniz, bu yalar asl kendimiz iin olsun!... Belki bu suretle Osmanoul-lar'nn hilev gurbet hayatlarn kendimize bir ibret aynas ve ciddi bir nefs muhasebesi vesilesi ittihaz edebiliriz!. Ma'lumdur ki; yaarmayan gz, grmez!... Kadir MISIROLU 9 Temmuz 1974 Beylerbeyi -. stanbul BRNC BLM OSMANOULLARI'NIN TARHES, HUSUSYETLER VE CHAN TRHNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL I OSMANOULLARI'NIN TARHES A OUZLAR VE RAYHAN ARET a) Ouzlar: I * slm ve hatt cihan trihinin en byk devletini kuran Osmanoullar, mene' itibariyle Ouz Trklerindendir. Trk trihinin balangcna id kaynaklar, bir hayli muahhar bulunduklar cihetle, ilk devirler hakkndaki bilgilerimiz olduka eksik ve vuzuhsuzdur. Gerekten, bu hususta - ou kere - mesned ittihaz edilmi bulunan mill destanlar bile, ok sonra kaleme alnmlardr. lk yazl kaynaklar ise, VII. Yzyldan kalm olan Yenisey Kitabeleri ile VIII. Yzyldan kalma O r h u n Abideleri5 dir. te trihte ilk defa olarak Ouz kelimesine bu Yenisey Kitbeieri'nin birinde rastlanmaktadr. 6 5 Tafsilt iin bkz.: Hseyin Namk ORKUN Eski Trk Yaztlar (TDK) stanbul, 1936 - 1940 -Muharrem ENGN- Orhun bideleri stanbul. 1969 -Necip sim- Pek Eski Trk yazs, stanbul 1328. 6 Hseyin Namk ORKUN a.g.e. C. III. sh. 61 5 28 KADR MSROLU

Trk trih geleneine ve Ouzlar'dan bahseden kaynaklara gre, Ouz Han'n alt olu vard. Bunlar orduda veya len denilen ziyafetlerde - kendilerine atfedilen ehemmiyete nazaran - Hn'n sanda veya solunda yer alrlard. Trkler'de sa taraf, Moollar'n aksine olarak daha erefli kabul olunmaktayd. 7

Ouz Han'n Gn Han, Yldz Han ve Ay Han adlarndaki olu dima sa tarafta yer alyorlard. Bunlara Bozoklar veya Bozoklu denilmekteydi. Ok kelimesi, kadm Trke'de boy (kabile) mnsna kullanlyordu. 8 Gk Han, Da Han ve Deniz Han adndaki dier olu ise, sol tarafta yre ve Deniz Han adndaki dier olu ise, sol tarafta yer alyordu. Bunlara da o k 1 a r veya -oklu ad verilmekte idi. Bu alt evldn her birinin idaresi altnda drt boy vard. Bunlar da kendi aralarnda itibrlarna gre sralanyorlard. Bu suretle Ouzlar'n, yirmidrt boydan 9 teekkl ettikleri grlmektedir. Bu boylarn her biri eti yenmiyen avc bir kuu mukaddes addetmilerdi ki; buna Ongun denilirdi. Bir de, her boyun bir damga s vard. Bu, uur addedilerek davarlara, kapkaaa vurulur O KINIK w YIVA gf BUDZ YGDR REGR ALA-YUNTLU EYMR SALUR EPN AVULDUR BEENE BAYINDIR KARKIN BEG-DL KIZIK AVAR YAP ARLI DODURGA DER YAZIR

M [S 0 0< ? K Z g -\X

-|g 1B <

>

7 Prof. Dr. Faruk SMER -Ouzlar, Ankara 1972. ah. 205 8 a. y. 9 Kagarl Mahmud, -Divn- Lgt-i t-Trk isimli eserinde bu boylar 22 olarak gstermitir. Ayrca O'nun tasnifinde K a y i lara ikinci srada yer verilmi ve bu kelime K a y suretinde yazlmtr, Ouz Boylarna id tam liste Reit-d Din'in C m-t-te varil isimli eserinde yer almtr ki, bunda -Kay Boyu nun birinci sray igal ettii grlmektedir. in 2 KARA-IVU 10 ALKAEVU BAYAT KAYI RED - D - DN / 30 KADR MSROLU ve hatt mezar talarna bile hakkedilirdi. Osmanoul-iar'nn - ne'et ettikleri Kay Boyu'nun Ongun'u ahin, damgas ise, iki ok ile bir yayl oktu. Buna ilk defa kinci Murad'n sikkelerinde rastlanlmaktadr.

Ouzlar, siyas bir camia veya memleket iin el veya il tbirini kullanrlard. Bu sebeple Ouz-lar'm siyas topluluuna ve lkelerine Ouzeli, Ouzeli'nin bandaki hkmdara ise, Y a b g u denilirdi. Onuncu Yzyldan itibaren islmlamaya balayp Onbirinci Yzylda tamamen bu yeni asabiyete intisab etmi bulunan Ouzlar'a bundan byle artk Trkmen denilmeye balanmtr. b) Kayhanhlar: Kayhanllar veya Kay Boyu, Ouzlar'n daha itibarl addedilen sa tarafta yer alan boylardan, yani Bozuklardand. Bu gruptaki boylarn kendi aralarndaki sralanmada da en sada yer alyordu. Yni Bozok-lar'dan, Gn Han'a tbi drt boyun en itibrlsyd. Esasen Ouz boylarnn tam bir listesini veren ve bunlar siyas ehemmiyetlerine gre sralayan Reid-d-din'in Cmi-t-Tevrih isimli eserinde Kay Boyu'na birinci srada rastlanlmaktadr. K a y nm mns; kuvvet ve kudret sahibi demektir. Osmanoullan bu boyun bnyesindeki Karakeili airetindendiler. Ouz Boylan, balayan fetih hareketiyle birlikte Anadolu'ya gelmeye ve burada, yerlemeye balamlardr. Ancak bu yerleme de defaten ve toplu bir halde gereklememitir. Anadolu'ya para para ve muhtelif I OSMANOULLARI'NIN DRAMI ' 31 tarihlerde gelen Ouz boylar ve onlarn kollar hemen her tarafa dalmlardr. Bunun neticesi olarak bugn bile hl Anadolunun muhtelif yerlerinde Ouz boylarnn adlarn tayan birok ky ve kasabaya rastlanlmaktadr. 10 Bunlardan bir ksm da el'an Kay adn tayan kylerdir. te K a y 1 a r da bu suretle Anadolu'ya gelmilerdir. Seluklularn 1071 Malazgirt zaferini mteakip bir ksm Ouzlar' Anadolu'nun muhtelif yerlerine iskn ettikleri malumdur. Ancak Kaylar'm bu srada m, yoksa daha sonra Celled-din Harezmah'm vefat zerine o byk kumandan yenen Moollarla vurua vurua m Anadolu'ya gelip yerletikleri hususu ihtilafldr. Bununla beraber Kaylar'm Dokuzuncu Yzylda Seluklularda birlikte Ceyhun Nehri'ni geerek ran'a geldikleri muhakkaktr. Ancak Osmanoullar'nn ne'et ettikleri Kaylar'm Anadolu'ya gelileri ve bu esnada cereyan eden hdiselere dir bilgilerimiz efsnev bir mhiyet arzetmekte-dir. Gerekten, rivayetlere nazaran Kaylar, Ceyhun Nehri'ni getikten sonra, nce Horasan'da M e r v ve 'Manan blgesine yerlemilerse de, Moollarn devam eden hcumlar sonunda Celleddin Ha-rezmah ile birlikte Azerbaycan'a ve Dou Anadolu'da Ahlat taraflarna g etmilerdir. Ancak Onbirinci Yzylda Diyarbekir ve Harput'ta hkmet kuran A r -tukoullari) da Kaylar'dan olduundan bunlarn bir ksmnn Anadolu'ya daha nce gemi bulunduuna hkmetmek kabildir. . 10 Bkz: Daniliyye Vekleti tarafndan karlan -Kylerimiz isimli eser Nihal ve Ahmed Naci - Anadolu'da Trkler'e id y^r isimleri, Trkiyat. MecmuasC II ?* Profesr Faruk SMER -' a.g.e. sh. 211 vd. 32 KADR MSROLU Kaylarn bir ksm Seluklu Hkmdan I. Ald-din Keykubat (1219-1236) tarafndan Ankara havalisindeki Karacada mntkasna yerletirilmilerdir. Buradan bilhare klak olarak St yaknndaki ovaya ve yaylak olarak da D o m a .-n i e nakledilmilerdir. Fakat Anadolu'ya gelilerinden devletlerini kurduklar bu blgeye yerleinceye kadar balarndan geen macera, hakkyle tesbit edilebilmi deildir. Bu husustaki bilgiler zamanmza kadar rivayet halinde devam edip gelmitir. Bu rivayetlerin en mehuru udur: Anadolu'ya geldikten sonra bir mddet Ahlat'ta oturan Kaylar, oradan ayrlarak Erzurum, Erzincan ve Amasya taraflarna g etmilerdir. Fakat hayvanlarn beslemek iin kfi miktarda msait arazi bulamamalar sebebiyle Haleb'e doru yola kmlardr. Bu srada reisleri bulunan Sleyman ah'n C

a b e r Kalesi civarnda Frat Nehri'ni geerken boulmas n zerine aralarnda yola devam edip etmemek hu11 Kaylar St'e yerletikleri srada reisleri bulunan Erturul Gzi'nin babasna id bu rivayet birbirinden naklen b tn eski tarihlerimizde yer almasna ramen doru deildir. S leyman ah'n Frat' geerken boulmas ve Caber Kalesi'ride hal Trk Mezar- diye bilinen yere defnedilmesi hdi sesi en eski kaynaklarda Anadolu Seluklerinin ceddi Sleyman bin Kutulmu'un macerasna aynen benzemektedir. Bu sebeple bu vak'ay ancak Sleyman bin Kutulmu iin doru kabul etmek mmkn grnmektedir. Dier baz kaynaklarda Erturul Gzi' nin babas olarak Sleyman ah deil de, Gndz Alp gsteril mektedir. Mesel Tevki-i Mehmet Paa Tarihi (T.T.E.M. mi: 79) Dsburnme-i Enver (Mukrimia Halil neri) sh. 61 ve Ruh'nin l-d Osman Tarihi bunlar arasnda ztredilebir. Dier baz kay naklarda, daha baka isimlere de rastlanmaktadr. Hasl btn bunlar sadece birer ihtimaldir. Henz bu husus, tamamen aydnJatlm deildir. V, OSMANOULLARI'NIN 35 DRAMI

34 KADR MISIROLU susunda ihtilf km ve ikiye ayrlmlardr. Bu se-beble Kaylar'm bir ksm orada kalm, dier bir ksm ise geri dnp ukurova'ya gelmitir. Burada da tekrar ikiye blnmler ve bir ksm kuzeye ynelerek Erzurum civarnda Pasinler Ovasmdaki Srmeli u k u r a gelip yerlemitir. Burada da aralarnda yurt tutma hussunda ihtilf ktndan bir ksm geldikleri asl yere dnm, Erturul Gazi ile kardei Dndar Bey'in emrindeki dier bir ksm Mool aknlarndan bzar kalarak Orta Anadolu'ya doru getmiler-dir. Seluklu hkmdar Ald-din Keykubat da onlar mracaatlar zerine Karacada'a yerletirmitir. Henz tam mnasyle tevsik edilememekle beraber buraya giderken Seluklu ve Mool kuvvetleri arasnda dehetli bir arpmaya rastlamlar ve zayf olan Seluklularda yardm ederek, onlarn galip gelmelerini salamlardr. Erturul Gzi'nin reislii altnda nce Karacada'a gelen ve sonra da buradan St ye Domani'e nakledilen Kaylar, rivayete nazaran drtyz adrdan ibarettiler. Bu yzdendir ki, Namk Keml: Biz ol li himem erbb- cidd- itihadz kim, Cihangirne bir devlet kardk bir airetten. ^ demitir. ^ 12 Biz yle yce bir himmet, ciddiyet ve gayret sahibi kimseleriz ki; bir airetten ortaya cihangir bir devlet kardk, demektir. 13 Hakikatte koskoca Osmanl mparatorluu yle kck bir airetten meydana gelmi deildir. Geri ilk nve, Kaynardr. Fakat, bulunduklar mevki, tkib ettikleri ulvi gaye ylesine ummi bir tasvip ve alkaya mazhar olmutur ki, kmek zere bulunan Seluklu Devleti'nin bir ok ileri geleni e sair beylik ve Erturul Gzi'nin anas Domani'in aramba kynde medfun Hayme Ana'dr. 14 Kaynaklarmz Erturul Gzi'nin doksan yan gemi olarak 281 veya 288'de vefat ettiini yazarlar. Trbesi bizzat zabtettii St'tedir. B OSMAN GZ'NN AHSYYET VE OSMANOULLARI'NIN ECERES a) Osman Gzi'nin ahsiyyeti Ad cihan tarihinin en byk devletine unvan olan Osman Gazi Hazretleri babasnn yerine getii zaman sdece yirmi yandayd. Babasndan kendisine

kalan henz kurulu halinde ve stelik de etraf dmanla, evrili kck bir U Beylii ydi. Fakat yerli ve yabanc kaynaklarn ittifakla belirttiklerine nazaran, nefsinde byk bir i yapacak herhangi airet mensuplarnn - alt tabakalarnn - geni lde mzaheretlerine nail olmulardr. Zira bunlar, Osmanllar'm, dier beyliklerin aksine olarak, nazarlarn garba yni kffar zerine evirmi bulunduunu gryor, cihad imkn ve mitlerinin onlar zerinde toplandn takdir ediyorlard. Dier beylikler ise birbirleriyle bouuyorlard. te kanaatimizce Osmanl Devletime vcd veren asl mil, bu byk mzaheret olmutur. Buna her bakmdan lyk olan Kaylar, dini ve siys, cab ve temaylleri son derece mhirne bir ekilde kullanmasn baarmlardr. Baka beylikler birbirleri ile bouur ve ken Seluklu Devleti'nin yerini almaya alrlarken onlar, gaza ve cihad ile megul bulunuyor ve metblarma sadakatten asla ayrlmyorlard. O kadar ki, Seluklular'dan sonra onlarn yerini alan lhanler'e balanmaktan, bunu t Orhan Gazi devrine kadar devam ettirmekten bile ekinmemilerdir. 14 Trbesi 1892 ylnda II. Sultan Abdhamid Han tarafndan yaptrlmtr. Ayni ekilde Erturul Gzi'nin bugnk trbesi de O'nun eserdir. 36 KADR MISIROLU 37

OSMANOULLARI'NIN -DRAMI

bir kimes iin zarur addedilen btn meziyetleri ce-metmiti. Fevkalde merd ve cesurdu. Byk bir hamle ve teebbs gcne sahipti. Yerinde ve zamannda hareket etmesini bilirdi. Son derece soukkanl, metin ve sabrlyd. Dinine ve yneldii yce gayeye akla balyd. ahs hayatnda alabildiine mtevaz ve kanaatkar olan bu byk insan, 1 - y k e 1 i -metullah dvasnda hudutsuz bir ihtiras sahibiydi. Hak yolunda hizmetine mani tekil ettii takdirde feda edemiyecei hi bir ey veya ahs yoktu. Bu sebepledir ki, sonsuz bir hilim ve merhamet sahibi olmasna ramen kendi z amcasn bile mukaddes gayesine engel tekil ettii anda bizzat yok etmekten ekinmemiti. 15 Ahlk, cmertlii ve hayrseverlii dillere destand. Gerekten ld zaman geride mal olarak sdece at ile klc ve bir ka kaftan kalmt. sr de koyunu vard. nk kazand zaferlerden hissesine den ganimeti fukaraya datm ve hayr ilerine sarf eylemiti. Dmanlar bile o'nun meziyetlerini kabul ve teslim 15 Erturul Gazi vefat ettii zaman geride olu kalmt. Beyliin idaresini, bir mddetten beri hasta olan babasna vekleten yrtmekte bulunan Osman Gaz, bunlarn en kyd. Ayrca amcas Dndar Bey de hayattayd. Bazlar yata ve yolda ulu olman kavim ve kabileye ba olaoak Dndar'dr diyorlard. Amma kend kabilesi Osman'a vecih grp el altndan haber gnderp syletiler. Dndar dahi halk ortasna gelicek. halkn Osman'a meyil ve itikadn goricek beylikten vaz gep ol dahi Osman Gazi'ye biat etti. (Neri, sh. 2829) Bu suretle Dndar Bey de yeeninin emrine girmi oldu. Fakat bunu bir trl hazmedemiyordu. inde gizli bir muhalefet vard. Nihayet 1302 ylnda K p r h i s a rn fethine klaca srada iindeki hisleri aa vurdu. Ordunun sefer iin Yeniehir Ovas'nda topland ve harekete geecei srada Dndar Bey, Kprhisa rnn fethine muetmekte hi bir tereddt gstermemilerdir. Gerekten yazd trih gareskrlklarla dolu olan Hammer bile: ... Osman hakknda bir hkm verilmek lzm gelirse, deriz ki, tahakkm kabul etmeyen ecaatine vs'-at-i ml ve byk devletler messislerinin cmlesinin hassa-i imtiyaz olan fikr-i teebbsperver inzimam etmitir. Bunu da ilve ederiz ki, amcasn ldrm olmasyla beraber, fazileti tekil eden evsaf- mneviyye-yi hiz olduu nkabil-i inkrdr. Erturul olunun ha-tra-i osmaniyandaki yd- t'zmini - ki, osmanl tahtna her yeni padiah cli

olduka millet, Osman'n hsn-i hulkuna mlik olmasn temenni edecek derecede amiktir - bu fikrimizin istinadgh olmak zere vz- hlif olduunu iln etti. Buna sebep olarak da, bu hareketin, beyliin ban derde sokacan, zira Rum tekfurlar ile Germi-yan Beylii'nin hasedini celbedeceini ileri sryordu. Osman Bey, amcasna sabr ve sknetle dinledi. nce O'nu bu yersiz fikirlerinden caydrmaya alt. Bu suretle amca ile yeen arasnda bir mnakaa balad. Balangta btn ileri gelenler ittifak halinde Osman Bey'i tasvip etmektelerdi. Fakat' mnkaa ilerledike b'zarmn. Dndar Bey'e meyletmeye baladklar grld. Bu suretle ihtilafn bymesi ve ordudaki birliin sarslmas ihtimali belirmi oluyordu. Durumun nezketini kavramakta gecikmeyen Osman Bey ani bir hareketle elini yayma atm ve gz ap kapayncaya kadar ksa bir zaman zarfnda amcasn oklaya-rak dvay halletmi ve ordunun hareketini salamtr. Hayrullah Efendi Tarihinde, bu hdiseye Dndar Bey'in Bilecik Tekfura tarafndan Osman Gazi'ye kar tertip edilen suikasttan haberdar bulunduu halde bunu yeenine bildirmemesi ve hatta bu suikastte Tekfurla birlikte hareket etmi olmasnn sebep olduu bildirilmektedir. OSMANOULLARI'NIN 39 DRAMI

s ev t 4 '-:** OSMAN GAZ Trk ve slm trihinin en byk devletim kuran ve O'na kendi adn veren mbarek bir sima ' Asl Topkapi Saray'nda olup, yapld trih mehul bulunan bir ecnebi resmi enzar eyleriz. 16 diyerek O'nu takdir etmekten kendini aikoyamamtr. insanlar sevk ve idare etmekte byk bir maharet sahibi olan Osman Gazi, otoritesini zoraki bir tahakkmden deil, karlkl sayg ve sevgiden alyordu. Hepsi de byk ve deerli birer kumandan olan silh arkadalar, O'nun kumandas altnda bir gazadan dierine evk ve heyecanla kouyorlard. Fizik bnye itibariyle dahi mkemmel bir insand. Karayaz ehreli ve uzuna yakn orta boyluydu. Bu yzden bz tarihlerde Kara Osman veya Osmanck (Osmancuk) adyla anld grlr. Zehir gibi ac bir kuvveti vard. Klcn kullanmakta ve ata binmekte ei emsali yoktu. Kollar normalden ok uzundu. ki yanma salmdmda diz kapaklarnn altna sarkyordu. Tuttuu yolda ilh bir te'yide mazhar olduuna17 16 Hammer C. I, sh. 110 17 B'z ktb-i tevrih-i muteberede muharrer ve rite ke-i sutr bulunduu ve ba'z rivyat- mevsukadan olduu zre Sultan Alddin-i Sni-i Selk bir ahs- mehul-n nesebi kendsine peder-i mnevi ittihaz idb bu hli erkn- devlet ve 'yn hazertma bildirmek gareziyle bir z.iyfet-i mlkne terfcib ve erkn- devletiyle ol asrn ecille-i ulem ve kibar- meyihir sarayna da'vet ve ba'd-el icr-y nersim-i ziyafet ol ahs tarafna iaretle bu zt- erife bizi kendisine evld idb ben de anlar kendime peder ittihaz eyledim, deyu beynehumda ma'kud olan srr- rite-i buvvet ve bnvveti huzzara i'ln ve iaat eyledikte Mevln Cellddin- Rm kaddese srrehu-s sena Hazretleri ser medn- huzzardan bulunmala bu vak'a inkisr- kalb-i prnelerini mcib olub derhal meclisden kyam ve bil te-hiyyet- selm medrese-i erifeleri canibine hran buyurmular ve ol esnada Sultan Osman Gazi- tbe serhu Hazretleri Ertug-rul Bey canibinden b'z mevadd- mhimme

teblii hidmetiyle ri?r. if-yi OSMANOULLARI'NIN 41 DRAMI

^a.tpmat-

Selcukivve olan Konya ehri'ne gelmi ve

40 KADR MISIROLU dir kaynaklarmzda bir ok kayt vardr. Bunlardan biri de uruna ba koyduu Kur'an- Kerime gsterdii byk ihtiram 18 ile mehur rysdr. l Yapaca ii son derecede mkemmel plnlar ve hi bir eyi tesadfe brakmazd. Ne yazk ki, ahsiyyet ve me'muriyet zmnnda saray- Sultaniye mteveccih bulunmu oimala tevfik-i hazret-i perverdigar- ekber kendsne yr ve yaver olarak Saray- Sultani nerdban vasatnda Mevlna-y marnileyh hazretlerine msdefe etmi Hazreti Mevln mir-i marnileyhi grnce Osman Bey, Alddin kendisine bir peder bulmu, ben de seni evld eyledim, buyurmular. Mr-i marnileyh bu inyet-i ngeh-zuhurdan ziyadesiyle memnun olup hu-zur-i sultaniye duhul ile if-y me'muriyet eyledikten sonra mec-rese-i erife-i Mevlna canibine msaraat ve ba'de icr-y mer-s:m-i selm ve tehiyyet ahz- dest-i mabet ve srr- nihde-i zt-y mabet ve sikke-p-i irdetleri olarak ol hazretin mrdn- sdkbnamlar silkine dehaletle hiz-i sedet-i dnya ve biret olduklarnda haklarnda pir-i marnileyh isar- himmet edb Sal-tanat-i seniyye-i islmiyye mir-i marnileyhe evld- evldn intikal ve mddet-i tavile l-i sedet meali erir r-y evket-u saltanat olmalarna ftihahn olmular ve ahfad- adalet nihadla-rnn cis-i serir-i saltanat- islmiyye olmalarn da'vt- hay-riyyelerinde tahsis-i bi-z zikr-u beyan buyurmutur... (Trih-i At, C. L sh. 18-19). 18 Kaynaklarmzn b'zlarmda Osman Gzi'ye^ bzlarnda ise Erturul Gazi'ye maledilen bu hdiseyi Hammer yle anlatmaktadr; -Erturul bir seyahatinde takvasyie m'ruf bir ztn hanesine misafir oldu. Zaman- istirahat gelince, shib-i hne, Ertu-rul'un nnde bulunduu dolaptan bir kitap kard ve daha yksek bir mahale va'z eyledi. Erturu] bu kitabn ismini ve neden bahsettiini sual etmesi zerine, hne sahibi Peygamber vstasyle tebli olunmu Kelmullah yni Kur'an olduunu beyan eyledi. Erturul kitab- kerimi alb btn gece ayakta okudu ve ba'de biraz uyumak istedi. Uyudu ve sabah uykusu esnasmda-ki arkllarn efkrna gre mlhem rvaara Dek msiddir. Rir ieraatmdaki azamet hl lyk- vehile ortaya konulmu deildir. Fuat Kprl bir yazsnda: Osmanl mparatorluu'nun teesss mes'elesi yalnz Trk tarihinin deil, beiki btn Kurun-i Vust (orta a) trihinin en mhim mes'elelerinden biri addolunabilir. Buna ramen bugne kadar bu byk trih muammasnn hl halledilmediini gryoruz. 20 demektedir. tecelli-i icazkr vki olarak bir sedadan u szleri iitti. Madem ki, sen, benim kelm- kadimimi o kadar hrmetle okudun, evldn ve evld neslen ba'den nesil, nil-i izz- an olacaklardr. 'Hammer.. C. I. sh. 80) Neri ve li tarihlerinde Erturul Gazi yerine Osman Gazi gemektedir. 19 Osman Gazi niyaz etti ve bir lahza alad, uyku glib ol di. Yatd, uyudu. Grdi kim kendlern aralarnda bir aziz eyh var idi. Hayli kerameti zahir olmu idi. Ve cemi halkun mu'teka-cbyidi. Ad dervi idi. Ve ill dervilk btmndayidi, Dnyesi ve ni'me davar o idi, ve shib-i era ve 'lem idi.. Dyim msa-rhnesi hali olmaz idi. Ve Osman Gazi dahi gah gh gelr idi. Bu azize konuk olur idi. Osman Gazi kim uyudu, dinde grdi kim bu azizin koynmdan bir ay doar, gelr Osman Gazinn koynuna girer. Bu ay kim Osman Gzinn koynma gird demde gbeinde bir aa biter. Dahi glgesi lemi dutar; Glgesinn altnda dalar var. Ve her daun dibinden sular kar ve bu kan sulardan kimi ier ve kimi bacalar suvarur ve kimi emeler akdur. Andan

uyhudan uyand. Srdi geldi. eyhe haber verdi. eyh eyidr.: Oul, Osman!.. Sana mutuluk olsun kim. Hak Tal sana ve nesline padiahlk verdi. Mbarek olsun der, Ve Benm kzum Malhun senn helln old der. Ve hemandem nikh edb kzn Osman Gaziye verdi. (.Ak Paa-zde Trihi N. Atsz neri sh. 95) Buna benzer bir rya da Ouzlar'a id olmak zere C -mi-t Tevrih de nakledilmektedir. Bu da Trkler arasnda eski bir an'anenin t Osmanllara kadar devam edip geldiini gstermektedir, 20 Fuad KPRL Osmanl mparatorluu'nun Kuruluu Mes'elesi, Hayat Mecmuas S. 11, stanbul 1927 i 42 KADR MISIROLU Deerli tarihi smail Hami Dnimend de eserinde, Osman Gazi'nin ahsiyyet ve faaliyeti hakknda u clib-i dikkat mlhazaya yer vermektedir: Osmanl menblarmda devlet messisi olarak tebcil edilen Osman Gazi'nin ahsiyyeti ve tkib ettii byk fikirle oynad roln zamanna gre azameti maatteessf henz tamamiyle tebarz ettirilememitir. Hatt ftuhat bile bir takm Rum tekfurlarndan gelii gzel -kaleler fethine mnhasr gsterilmi ve netice itibariyle Gzevt- Battal Gazi den daha vazh bir ey yaplamamtr. Halbuki Osman Gazi'nin askeri harektn trih bir harita zerinde en sath bir nazarla bile tkib eder etmez bu byk adamn her eyden evvel muayyen ve muntazam bir pln takip ettii ve btn hareketlerinin ite bu mkemmel pln dairesinde atlm hesapl admlardan baka bir ey olmad derhal anlalr. lk Osmanl ftuhatnn buraya kadar en mhim noktalarn gzden geirdiimiz safhalarna dikkat edilecek olursa, Osman Bey'in byk bir itin ve intizamla takip ettii plnn ana hatlar kolayca sezilebilir. Hereyden evvel bir kere denizlere dayanmak en byk hedeftir. Karadeniz ve Marmara istikametleri ite bundan dolay tklp edilmitir. nkirza doru giden Bizans mparatorluu'nun vaziyetini ok iyi takdir eden Osman Gazi, bu imparatorluk karsnda dier Trk Beyliklerine nispetle en kuvvetli rakib eklini alabilmek iin O'nu iki denizden tehdid etmek lzumunu ok iyi takdir etmi grnmektedir. Osman Gazi'nin plnnda gze arpan hususiyetlerden biri de Bizans arazisinin arama kama eklinde girintiler yaparak muhtelif paralara ayrmak ve bu paralar arasnda muvasala ve irtibat kesmektir. te bu suretle zmit ve Gemlik krfezlerine dayanan osmanl kamalar, Bizans'n o mntkada 44 . KADR MISIROLU o zamana kadar yekpare olan arazisini muhtelif paraya ayrmakla neticelenmitir. Bizans mparatorluu'-nun Anadolu arazisinde zmit, znik ve Bursa ehirleri asker ehemmiyeti hiz ve o devre gre ok mstahkem byk merkez halindedir. Osman Gzi'nin elindeki vesaitle bunlar dier kk ve ehemmiyetsiz kaleler gibi birer hamlede zaptedilemiyecei iin, byk asker bu merkezleri havale denilen mukabil istihkmlarla tecrid edip senelerce sren ablukalarla skat etmek tedbirini ittihaz etmi ve her mevkie de tatbik ettii bu pln sayesinde kendisinden sonra Orhan Gazi nihayet buralar srayla fethe muvaffak olmutur. 21 Gerekten, babasndan kk bir U. beyli- i devralm bulunan Osman Gazi, onu bu gibi, dhiyane tespit ve tatbik edilmi taktiklerle ksa zamanda salam temeller zerine oturtulmu bir devlet hline getirmitir. Bunu salamak iin din hissiyat ve cereyanlardan da istifade etmek basiretini gstermitir. O'nun zamannda Anadolu'da A h 1 i k 22 ve Babailik adnda iki mhim tarikat vard. Bunlar aslnda birer batn tarikati idiler. Fakat reislerinin ad aca makbul saylmayan Osman olan ve Snnlii iar ittihaz etmi bulunan bir toplulua tarihen sabit olan derecede mzahir olmalar ancak ehirliletikten sonra snnlemi bulun-malanyia kabili izahtr. ^ 21 smail Hami ANMEND Mufassal Osmanl Trihi Kronolojisi C. I. stanbul 1947 sh. 13-14. 22 Fazla bilgi iin bkz: Seyhatnme-i ibn-i Batuta (Meh-med erif Bey tercemesi) C. I. Fuad KPRL Divan Edebiyatnda lk Mutasavvflar. 23 Bkz. Fuad KPRL a.e.m

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 45 Hakikaten Osman Gazi o zaman an ulularndan olan eyh Edebl'nin kz Bl (Mal) 2* Hatunla evlenerek bu tarikat mensuplarnn geni lde desteini salamtr. eyh Edebali, rivayete nazaran kurey ve seyyiddi. O zaman Adana vilyetine tbi olan Kara-man'da domu Msr ve Suriye'de tahsil grmt. Eskiehir'e bal tburnu mevkiinde tekkesi vard. Sonradan tekkesini Osmanl Beylii dahiline nakletmi, bu da Osman Gazi'ye tevecch eden alka ve mzhareti artrmt. Osman Gzi'nin byk lde muvaffakiyetini salayan dier bir mil de o srada znik'teki Rum mpa-ratoriuu'nun stanbul'a naklolunmasyla hudutlardaki idarenin gevemi bulunmasyd. 25 24 Bu isim kaynaklarmzda Malhan Hatun, (Ner, sh. 82, 83) Rbia Hatun (Oru Bey Tarihi, sh. 9-12) gibi muhtelif ekillerde gemektedir. Eski tarihlerimizin ounda eyh Edebli Haz-retleri'nin kznn ad, (hatta bizzat eyhin kendi ad bile) Mal Hatun veya buna yakn fakat farkl ekillerde kaytldr. Bundan Orhan Gz ile Alddin Bey'in doduunu yazarlar. Halbuki Orhan Gzi'nin bir vakfiyesinde Mal Hatun binti mer Bey kaydna rastlanmaktadr. Bu sebeple Mal Hatun'un eyh Edebli'nn kz olmad anlalmaktadr. O'nun kz Rstem Paa Trihinde doru olarak yazld zere -"Bl Hatun dur. Bundan da sdece ehzade Alddin domutur (Bkz: . Hakk UZUNARILI Osmanl Trihi, C. I, sh. 105). 25 Drdnc Hal seferi srasnda stanbul'a urayan Hallar, ehri yamahyarak elli yl srecek bir -Ltin mparatorluu kurup buraya yerlemilerdi (1204). Bizans da merkezini bilmecburiye znik'e nakletmiti. Bizans 'imparatorluu ancak Paleologarn gayretiyle yeniden kurulup 'istanbul'a yerleebil-miti: (1261) Osman Gzi'nin devri mes'ud bir tesadfle ite bu merkezin yeniden stanbul'a nakliyle hudut boylarnn binbir. za'af ve geveklik iinde bulunduu devreye rastlamtr. OSMANOULLARI'NIN 47 46 KADR MISIROLU DRAMI

Fazladan olarak son derecede itidal ile hareket eden Osman Gazi, biraz kuvvetlenince metbuuna ba kaldrmam, mslmanlarla arasnda ihtilf kmamas iin byk bir gayret gstermitir. O'nun bu tutumunun Orhan Gazi devrinde de aynen devam ettirilmeye alldn grmekteyiz. Seluklu Devletinin yerini, bu devleti 1243 ylndan beri vesayeti altnda tutan Mool lhanl Devleti alnca o'na kar da ayni ekilde davranl-mtr. Gerekten 1335 ylnda ortadan kalkan lhn-ler'e t Orhan Gazi zamannda bile her yl belli bir vergi verildiini gsteren kaytlar vardr. Bu bakmdan Osmanl Devletinin istiklli yl olarak bu devletin mnkariz bulunduu 1335 yln kabul etmek mecburiyetindeyiz. 26 Osmanoullar ailesiyle birlikte Osmanl Devleti'nin de ilk mbarek temel tan tekil eden Osman Gazi Hazretleri'nin ahsiyyet ve fikirlerini en gzel o'nun kaynaklarmzda yer alan mehur vasiyeti ifade etmektedir. Bursa fethedilmek zereyken, o, mtevzi bir adrda cennet yolculuuna kmak zere bulunuyordu. Yanma artt Orhan Gazi'ye uzaktan parldayan manastr gstererek: Beni ol gml kubbenin altna koyasun!... demiti. Bununla lm nnda dahi zihninin fetihle megul bulunduu ve bunu sratlendirmeyi kasdettii anlalyordu. Sonra oluna dnerek: 26 Bu bakmdan Osman Gazi devrine id istikll iddialarnn ve bu husustaki vesikalarn hibir asl yoktur. Feridun Bey Mnetmdaki bu devirlere id vesikalarn kamilen masn (uydurma) ve mrettep olduunu da dnrsek... (Fuat KPRL a.g.m.) Ayrca . Hami DANSMEND a.e.e. sh. fi

* Olum!.. dedi. Tanr buyruundan gayr i ilemeyesin. Bilmediini eriat ulemsndan sorup, an-layasn!. yice bilmeyince bir ie balamayasm. Sana itaat edenleri ho tutasn ve askerine in'am, ihsan eksik etmiyesin ki; insan ihsann kulcazdr. lemi adaletle enlendir ve cihad terk etmeyerek beni d et!. Ulemya riyet eyle ki, eriat ileri nizam bulsun. Nerede bir ilim ehli duyarsan, ona rabet ikbal ve hilim gster. Askerine ve malna gurur getirip eriat ehlinden uzaklama!. Bizim mesleimiz Allah yolu ve maksadmz Allah'n dinini yaymaktr. Yoksa kuru kavga ve cihangirlik dvas deildir!. 27 Evet btn Osmanoullannm yolu; Allah yoluydu!. Kuru kavga ve cihangirlik dvas deil!.. Devletimizin mbarek ve mukaddes yolunu, O'nun aziz kurucusu Rab-bine varmak zereyken byle izmi ve bu ruhu, haleflerine ilh bir nefha hlinde armaan etmiti!.. b) Osmanoullar'nn eceresi Osmanoullar trihin kaydettii en uzun mrl hanedandr. 28 Osman Gzi'nin kck U Beylii'nin 27 Ak Paa-zde Neri, Behcet-t Tevrih, Tc-t Tev-rih ilh... 28 Cihan trihinde grlen uzun mrl hanedanlar yle sralanrlar (1281-1922) (842-1370) (1448-1056) (750-1258) (M.. 249-M.S. 226) (863-1319) (M.. 220-M.S. 226) (1206-1634) Osmanl Hanedan Piyast Hanedan Odenburg H. Abbasi Hanedan Part Hanedan tling Hanedan Kun Hanedan Cengiz Hanedan (Trk) 641 yl (Leh) 528 yl (D. marka) 508 yl (Arab) 507 yl (ran) 475 yl (Norve) 456 yl (Trk) 446 yl (Mooi) 428 yl 48 KADR MSROLU bana getii 1281 ylndan saltanat'm ilga edildii 1922 ylna kadar bilfsla tam 641 yl srmtr. Bu da Trk Milleti'nin tarih boyunca daima anariye kar olmas, baa bal bulunmas ve istikrara meftniye-ti gibi sebepler yannda bir de hi phesiz bu hanedann temadi edip gelen tarihi meziyetlerinden domutur. Milletimizin stn vasflarnn tek basma bylesine uzun bir istikrar iin kfi gelmiyecei bedihdir, Sasan Hanedan (Iran) Arpad Hanedan (Macar) Habsburg Hanedan [Alman) Capet Hanedan (Fransz) Anjon Hanedan ('ingiliz) Orange Hanedan (Hollanda) Arttk Hanedan (Trk) Romanof Hanedan (Rus) Tang Hanedan (in) Bragansa Hanedan (Portekiz) Bourbon Hanedan ('ispanya) Makedonya Hanedan (Bizans) Vasa Hanedan ('isve) (Bkz.; Atsz Trk lks, Osmanl Hanedanndan otuz alt hkmdar gelmitir. lki Osman Gazi, sonuncusu da VI. Mehmed Va-hideddin'dir. Son halife Abdlmecid Efendi'nin Sultan sfat mevcud deildi. O, yalnzca .Hali-f e idi. Osmanoullar Yavuz Sultan Selim Han'dan itibaren Hilfet i de deruhte etmilerdir. lk halfe Yavuz, son halife de Abdlmecid Efendi'dir. 1517'den 1924 ylma'kadar 407

yl Osmanoullar ayni zamanda Halife sfatn muhafaza etmilerdir ki; bu da tarihte en uzun srm olan hilfettir. 425 yl (226-651) 418 yl (890-1308) 398 yl (1273-1308) v (1438-1740; (1745-1806) 393 yl (987-1380) 329 yl (1154-1483) 311 yl (1559-1650) (1672-1702) 300 yl (1108-1408) 294 yl (1623-19171 289 yl (618-907) 270 yl (1640-1910 232 yl (1700-1932) 189 yl (867-1056) 131 yl (1523-1654) 'istanbul 1956 sh. 88 - 89)OSMANLI PADAHLARININ NESEP CETVEL 1. Osman I. (1299-1326) [ 2. Orhan I. (1326-1359) I 3. Murat I. (1359-1389) 1 4. Bayazt I. (1389-1402) i i r~ 1 Emir Sleyman Musa elebi 5, Mehmet I. sa elebi Mustafa elebi (1403-1410) (1410-1413) (1403-1413) (Tekb.ma 1413-1421) 1 G. Murat II. 1 (l iaci efe 1421-1444) (2 i.ci defa 1444-1451) I l fatih Mehmet II. (l ioci defa 1444) (2 inci defa 1451-1481) I 8.. Bayazt II. (1481-1512) I 9. Selim I. (1512-1520)

P 16. Osman II. (1618-1622) 22 Mustafa II. (1695-1703) 24. Mahmut'. (1730-1754) 30 Mahmut H, (1808-1839) 32. bdiSziz t (1861-1876) 81 Murat l 34, Abdal-hamit II. 0876) (1876-1909) $ Sleyman I (1520-1566) I . Selim (1566-1574) I 12. Murat M. (1574-1595) I 13. Mehmet III, (1595-1603) 14. Ahmet I K v , , . (1603-1617) (li-ci def, 1617-1618) (2 i dt-fa 1622-1623) 17 Murat IV. a brahim l (1623-1640) (1640-1648) 21. Ahmet II (1691-1695) 19. MehmatIV. 20 Sleyman II. (1648-1687) (1687-1691) 23 Ahmet III, (1703-1730) 1 27 Abdlbamitl (1774-1789) 25. Osman III. 26. Mustafa III. 21 Sek (1754-1757) (1757-1774) W. 29, Mustafa IV, (1789-1807) (1807-1808) 31 Ahdlmecit L (1839-1861) 3 Mehmet T. 36 Mehmet VI RESat Vahdettin (1909-1918; (1918-1922) OSMANOULLABI'NIN DRAMI 51 Hazreti Eb Bekir'den itibaren hesap edilirse Yavuz yetmi ikinci Abdiilmecid Efendi de yz birinci halifeydi. Abdlmecid Efendi'nin saltanatsz hilfeti ancak bir buuk yl kadar srmtr. (18 Kasm 1922 - 3 Mart 1924) Ancak ileride izah edilecei zere ? O'nun hilfetinin, meru addedilip addedilemiyecei mnakaaldr. Osmanoullar, Hilfeti tarihte en messir ve mull bir mevkie ykseltmilerdi. O kadar ki, aradan elli yl getii halde, bu din mevkii yeniden te'sis ve tekil etmek cesaretini gsteren hi bir islm lider kmamtr. Geri bir zamanlar erif Hseyin'de bu temayl mahede edilmi, fakat S e y y i d , olmasna ramen o'nun bu arzusunu bizzat Araplar bile kabul etmemilerdi. Zira Osmanoullar'ndan boalan bir yeri dolduracak g ve itibar yeryznde hi bir ede mevcut deildir. Bu, siyset sahasnda da, din sahasnda da aynen byledir. Onlarn, Trk ve slm trihinde

gerekletirdikleri uzun sulh, skn ve adalet devri, bir daha ele gemesi imknsz bir altn a olarak tarihe gmlmse de, dost dman btn insanlar zerindeki byk te'sirinin daima taze ve diri olarak devam etmekte olduu mahede edilmektedir. II OSMANOULLABI'NIN HUSUSYETLER VE CHAN TARHNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL A OSMANOULLARI'NIN HUSUSYETLER a) Mnevi Bakmdan 1 Dindarlk ve man Asabiyeti: Dindarlk, harclem mansyla dinin, ferd 52 KADR MISIROLU emir ve nehiylerine riayetkar bir hayat tarzn ifade eder. man asabiyeti ise, onu terakki ve teali ettirerek temadisini salayacak vecd ve heyecan dolu hamlelerde tezahr eden gayret-i diniyyenin addr. Denilebilir ki; bu iki hal, yni, dindarlk ve iman asabiyeti, Osman-oullarm tarih boyunca - deta deimez bir frik vasflarn tekil etmitir. Gerekten, bu ailenin ilk padiah Osman Gazi Hazretlerinden son padiah Sultan Vahideddin'e kadar btn mensuplarnn ahs hayatlar da siyasette takib ettikleri yol ve prensipler de meydandadr. Bu yol, devletimizin vel banisi tarafndan kuru kavga ve cihangirlik dvas gtmek deil, Allann dinini yaymak olarak tavsif ve fiilen de tesis ve tatbik edilmitir. Ahfadnn bu ci-had ve gz yolunda gosledii glkler ve katland eziyetler cihan tarihinin en ulalmaz ferd kahramanlklarn tekil eder ki, cildler dolusu tavsif ve .hikye edilse yine de hakkyle anlatlamaz!. Otuz ksur Hal taarruzunun karsna dikilen bir Murad Hd-vendigr!.. Anadolu ile Rumeli arasnda yldrm sr'-atiyle mekik dokuyarak emsalsiz zaferler kazanan talihsiz bir Yldrm Byezid!.. Belgrad Muharebesinde ordusunun bozulmaya yz tuttuunu grnce, hrsndan kuvvetle srd dudaklarndan kanlar akarken bir er gibi kahramanca dmana saldran ve bu suretle malbiyeti galibiyete dntren ve daha saymakla bitmez efsnevi kahramanlklarla milletini zaferden zafere koturmu bulunan bir Ftih!.. Yenieriler adrn ok yamuruna tuttuklar bir srada atn dmanna kar tek basma mahmuzlayp steyenler karlarnn yanna dnebilir!.. diye haykran bir Yavuz!.. Atnn zerinde dik durabilmek iin beline OSMANOULLARI'NIN DRAMI 3 urgan sararak yetmi ksur yanda sefere kan ve md-det-i saltanatnda tam 360 dman kalesini slm'a mal etmi bulunan bir Kanun!.. Ve daha saymakla bitmiye-cek bir ok kahramann, hayatlarn istihkar ederek milli tarihimize cmerte dklen temiz kanlaryla yazdklar altn sahifeler, hep i 1 - y kelimetul-1 a h dva ve heyecannn eseri deil midir?!.. Byk ir Yahya Kemal Bey, doduu yer olan e. sk p iin son derecede gzel ve airane bir tebihle: skb ki, ar Da'nda devamyd Bursa'nm Bir lle bahesiydi dklm temiz kann diyor. Fakat yalnz skb m?! Orta Avrupa ovalarndan Yemen llerine kadar srf iman ve islm adna hareket eden ftih ecdadmzn keskin ve kudretli kl-laryle fethedilmi uzak ve yakn btn beldelerin da ve ovalar da Allah yolunda dklen o mbarek kanlarla bir lle bahesi hline getirilmi deil miydi!. Yalnz bizim tarihimizin deil, belki -emsalsiz ah-siyyetiyle - cihan tarihinin de sertc olan Ftih, Osmanl ailesinin temsil ve takib ettii dvay: mtisal-i chid fillah oluptur niyetim, Din-i slm'n mcerred gayretidir gayretim. Faz- Hakk-u hmmet-i cnd- riclulah ile, Ehl-i kfr serteser kahreylemektir niy yetim. Enbiy v evliyaya istinadm var benm, Ltf-u Hak'dandr hemen ramid-i feth- nusretim. Nefs- mal ile nola klsan cihanda itihad, Hamd- lillh var gazaya sad hezaran rabetini. Ey Muhammedi.. Mcizat- ahmed-i muhtar ile, Umarm glib ola 'da-y dine devletim.

ki OSMANOULLARI'NIN

DRAMI

55

54 KADR MSROLU diyerek en gzel bir ekilde ifde etmitir. Bu sylediklerini fiilen de yaam ve tatbik etmitir. Bir misal vermek gerekirse, Anadolu'da Rumluun son istinadgh olan Trabzon'u fethe giderken, sarp kayalklardan yksek ve yolsuz dalardan amak mecburiyetinde kalmt. Yannda Uzun Hasan'm - Ftih tarafndan kendisine ana diye hitabedilmek erefine nail olan - anas fer Hatun da vard. stanbul'un fethiyie, kinatn mef-hari yce peygamberimizin rnedhine mazhar olmu bulunan ve trihlere nmn E b u - 1 feth v e -Imegzi olarak geiren o koca hkmdar Trabzon'un arkalarnda sarp bir dadan geit bulmak iin ok mklt ekti. Atndan inmek ve uzun bir mddet yaya yrmek zorunda kalmt. k Paa-zde tarihi bu hdiseyi yle anlatmaktadr: Bulgar Da'na kim ktlar Durabuzun (Trabzon) tarafna iner oldular. Pdih bu daun (dan) ekserin yayak (yaya) yridi. Elhasl- kelm Durabuzun zerine indiler. Uzun Hasanun anasn bile alub inmi idi. Sultan Mehmed'e Sara Hatun eyidr (syler): Hay oul, bir Durabuzuncn (Trabzon iin) bunca zahmelter ekmek nedr dedi. Pdih cevab verdi kim, nai. Bu zahmatlar Durabuzuncn deldr. Bu zahmatlar dn-i islm yomadur kim, ahretde Allah Hazretne varcak (varnca) hacil olmayavuz (olmayalm) deyudur. (diye-dir). Zira kim bizm elmzde islm klc vardur. Ve eer biz bu zahmat ihtiyar- etmesevz (etmezsek) bize gazi demek yalan olur dedi. 29 Bu mevzuda gsterilebilecek olanlarn binlercesin-den sdece biri olan bu misal, Osmanoullan'nn tarih boyunca gayret-i diniyye ile ne lde meb bulun29 - Akpaa-zde Trihi (Nihat Atsz neri) sh. 208. duklarn isbata kfidir sanrz. Fazla sze ne hacet!.. Onlarn kurduklar byk devletin temel nizmnn slm eriat olduunda dost dman herkes mttefik deil midir?!. Onu tamamen islm esaslar zerine kuranlar o lde derin bir iman vecdi iindeydiler ki; askerlerine peygamberlerinin adn tasgir ederek M e h -m e d c i k demiler ve devletlerini de bir ok kere D .e v 1 e t - i Aliyye-yi Muhammediye tarznda tavsif ve ifde etmilerdir. 30 Osmanoullar, slm Dini'ne ball, bir takm slahat veseleriyle garpllarn mdhalelerine mruz kaldklar, Onclokuzuncu Yzyl balarna kadar tezat-sz bir surette srdrebilmilerdir. Bundan sonraki ufak tefek tviz ve inhiraflarda da muhakkak ki, gayr-i ms30 Gerekten bu tbirin, itil (ykseli) devirlerinde deil, devlet iin bir takm cidd beka endielerinin belirdii II. Mah-mud zamannda bile kullanld grlmektedir. Mesel 1821 Mora isymnmda hyaneti sabit olduundan aslan Patrik Gregor-yus ve bz papazlarn idam yaftalarnda bu D e v 1 e t i Aliyye-yi Muhammediyye tavsifi gemekte ve ayrca Allah tarafndan meyyed ve bekas yt- semviyye ile sabit bulanan din ve devlet denilmektedir. Hatt daha mitsiz bir devir olan Harb-i Ummi iinde neredilen bir eserde Hkmet-i seniyye, v a z i y-y e t - i tarihiyyesi itibariyle himye-i semedniyyeye mevdudur. Devlet-i O s-m a n i y y e bizzat Hazreti Peygamberin tesis buyurduklar hkmettir. serlev-hasyla bu gr uzun zun anlatlmaktadr. (Bkz.: Hseyin Nesi-m-i GD Sh>i Zuhur, stanbul 1332, sh. 204 vd.) Sradan bir Trk mnevverinin kaleminde ifdesini bulan bu gr, hem bir tarihi gerei ve hem de ml bir inan ve an'aneyi aksettirmekteydi. 56 KADR MISIROLU Iimleri bahane ittihaz ederek araya giren dman parma byk lde rol oynamtr. Gerekten mrlerini tahsis ettikleri gaza ve eihad dolaysyla halife olmalarna ramen umumiyetle en iyi fkh bilen bir insan

mevkiine ykselmedikleri iin. (ilerinde Sultan Vahi-deddn gibi byleler! de mevcut olmakla beraber) ((eyhlislmlk Makam m ihdas edip son sz ulemya brakmlar ve icraatlarn er-i erif nok-ta-i nazarndan onlarn kontrolne havale eylemilerdir. Bu keyfiyet, Osmanl Devleti'ni tarihte ei grlmemi bir hukuk d ev I e t i a hline getirmitir. Zira er-i erifin kaideleri afak (objektif) hukuk kaideleri olduu cihetle, tatbikat mevkiinde bulunan padiahlarn fiillerini kendi irdelerinin mahsul olmayan bu hukuk kaidelerine uydurmak lzum ve mecburiyetini bizzat ve samimiyetle kabul ve eyhlislmlar vastasyla bunun mkemmel bir surette kontrol mekanizmasn kurmalar, tarihte emsali ndir rastlanan vukuattandr. Zembili Ali Efcndi'nin, Yavuz Sultan Selim gibi celdeti! bir hkmdarn karsna karak O'nun lkesi dahilindeki btn gayr-i mslimleri kl zoruyla imna getirmek hususundaki niyet ve kararnn kuvveden fiile kmasn nlemesi, bu kontroln uzun zaman ne kadar messir ve mkemmel bir surette yrtlm bulunduunu gsteren mruf bir misaldir. Osmanoullar'nm islm'a balln, bu ailenin durumunu en gereki bir ekilde belirten Sultan Vahi-deddin yle ifade etmi bulunmaktadr; Bizim hanedanmzdan her trls gelmitir, sarhou gelmitir, zlimi gelmitir, delisi gelmitir, aptal gelmitir, fakat dinsizi gelmemitir. imizde en mb57 OSMANOULLARI'NIN DRAMI ltsz olan Sultan Abdlaziz 31 bile son nefesinde Kur'-na sarlarak yle tesljm-i ruh etmitir. Kan ile mlemma olan Mushaf- erifi Yldz Ktphnesi'nde siz de gzlerinizle grdnz. 52 2 Fergat-i nefs ve Fedakrlk: Osmanoullar, devlet ve millet iin katlanlan fedakrlklar bakmndan da dnya'nn hibir hanedanyla kyas edilemezler. Gerekten milletimizi byk bir fera-gat- nefs ve fedakrlkla zaferden zafere koturmu bulunan Osmanoullar - tbir caizse - bir hanedana yakmayacak derecede fakirdiler. Devletin banisi Osman 31 Sultan Abdlaziz, Sultan Vahideddin'in zan ve ifde ettii gibi dini mes'elelerde mblatsz bir kimse deildi. Aksine, Osmanl Padiahlar iinde hem amel ve hem de imn cihe-tiyle islm'a en bal olanlardan biriydi. Ksaca ifde etmek gerekirse; mr boyunca namazn asla terketmemi, dima zemzem suyu imi ve Avrupa'ya seyahate karken Frenklere itimat etmeyerek abdest suyunu dahi beraberinde gtrmtr. Fikirlerinde ise Yavuz D e v r i kadar mill, din ve an'anev hissiyata tercman olan bir mhiyet vardr. Onu haksz ve mesnetsiz olarak tahtndan indiren ve be gn sonra da cniyne bir surette katlettirenler, daha sonraki, olur olmaz inklb hastalna tutulmu yar mnevverlerin ilk mbeirleri idiler. Bu bakmdan onlar da halefleri gibi icraatlarrdaki vahameti gizleyebilmek maksadyla muarzlarna (Sultan Abdlaziz merhuma) kar yapmadk iftira brakmamlardr, ihtimal, O'nun ehdeti hengmmda ancak be yanda bir ocuk olan Sultan Vahideddin de bu menfi propagandalarn te'siri altnda kalm olmaldr. Yoksa Sultan Abdlaziz, en az, kendisi de son derecede dindar ve gerek bir fkh limi olan Sultan Vahideddin kadar 'islm'a bal bir Os-manoiuydu. 32 Ali Fuad TRKGELD Grp ittiklerim Ankara, 1951, sn. 278. KADR MSROGLU OSMANOULLARFNIN DRAMI 59

Gzi'nin, mras olarak at, klc ve bir ka koyunundan baka hi bir ey brakmadn evvelce zikretmitik. Son padiah Sultan Vahldeddin'in de sadece engelky'de -devrinin bir ok paalarmnki kadar da hametli olmayan - bir kk vard. Bunun dnda hibir eye mlik deildi. Vatanndan ayrlmak

mecburiyetinde kaldktan sonra ydellerde iki yl yaam, fakat ld zaman tabutuna haciz konulacak derecede borlu olduu grlmtr. 3S Bu ilk ve son iki Osmanolu arasnda kalanlar iinde de, pek yle Avrupa hkmdarlar seviyesinde servet sahibi olan yoktu. Hatt o kadar ki, bir Osmanl valisiyken isyan ederek babadan oula gemek zere Msr valiliini elde eden KavalaJ Mehmed Ali Paa'mn ocuklarnn bile sadece stanbul'daki emlki en zengin addedilen bir Osmanolununkinden katbekat fazlayd. Zira Osmanl padiahlar tarih bounca - gazalardan kendilerine er'an terettb eden hisseden baka bir ey almamlardr. Onu da hemen hemen ekseriya cami, medrese, hasthane ve imarethane gibi eitli hayrat eserlerine sarfetmilerdir. Yavuz Sultan Selim, Msr seferinden sonra Suriye ve nisbeten bugnk Irak mntkasnda bulunan bz iftlikleri hanedann geimi iin tahsis etmiti. ktisad istikllin binnetice fikr istikll dourduunu dnen ve ehzadeleri kendi mstebid hkmetlerinin emrine sokmak isteyen ittihatlar, bu emlki hazineye intikal ettirerek hanedan mensuplarna hazneden czi bir ma33 Sultan Vahldeddin'in binbir zdrap iinde geen gurbetteki iki y hakknda tafsiltl bilgi edinmek isteyenler ydei-lere kendisiyle birlikte giden sadret yaverlerinden, Trik Mmtaz Gztepe'nin yaynevimiz tarafndan neredilmi bulunan Osmanoullarnm Son Padiah Vahideddin Gurbet Cehenneminde isimli eserine bavurabilirler. a balamlardr. Bu maa o kadar kifayetsizmi ki; ehzade Mahraud evket Efendi Hazretleri'nden ahsan dinlediimize gre, kendileri Sultan Vahideddin zamannda Kurueme'de otururlar ve Yveran- Hazret-i ehr-i Yri den olduklar halde Yldz Saray'na gidebilmek iin arabaya binemezler ve yrmek mecburiyetinde kalrlarm. Vastaya binebilmek iin maalar kfi gelmezmi. Merhum bu sebeple Sultan Vahideddin'e mracaat edip kendisine devlete bir fayton tahsis edilmesi iin vki mracaatlarn aradaki kimselerin nasl savsaklayp padiaha ulatrmadklarndan dert yanmt. Osmanouliar, bu fergat-i nefs yannda devlet iin katlanlan fedakrlklar bakmndan da milletimizin en cmerti idiler. Gerekten Osmanl padiah birinci yenieri ortasnn birinci neferi addedilir ve maan oradan alrd. Yni devlet iin feragat ve fedakrlkta ilk sra, padiahnd. Birok muharebenin nzik anlarnda gazilerden herhangi birisinin yok mu bu devlete bir can borcu olan!... diye nida eyleyip askerleri durumu dzeltecek ni fedakrlklarda bulunmaya davet ettii ok grlmtr. te bu, devlet iin ban fedaya davetin phesiz, ilk muhatab padiaht. O kadar ki, onlar din ve devletin selmet ve saadeti iin - ileride izah edilecei zere - gerektiinde kardelerini ve hatt evltlarn feda etmekten bile asla ekinmemilerdir. Kendileri ise zaten tahta ktklar anda devlete bir can borlu olmak klfeti altna giriyorlar ve bu klfeti nimet telkki ederek icraatta bulunuyorlard. lerinde kendilerine ehdet nasb olsun diye ihtiyar yalarnda sefere kan Kanun gibileri de vardr. 3 Tevazu; slm ahlk ve an'anelerini babadan oula; her ka-

Gl 60 KADR MSROLU demede biraz daha szlm, incelmi ve effaflam olarak tevars eden Osmanoullar, teb'alarndan herhangi bir kimse kadar mtevzi idiler. Osman Gzi'den itibaren bir oklar tab'an olduu kadar fiilen de dervitiler. lk padiahlar umumiyetle Ahi Tarikat na girmi ve bu tarikatn dervilerinden farksz bir hayat srmlerdir. Son devirlerde Sultan . Abclihamid Han'n a z e 1 i Tarikat na in-tisab ederek bu yolda mrnn son demlerinde c m a -kam- redete kadar ykseldii, Sultan Re-

ad'm ise Mevlevi bulunduu bilinen gereklerdendir. Aradaki dier padiahlarn pek ou da zamanna gre eitli tarikatlara mensuptular. Bizde, Fatih'ten itibaren, padiahlarn halkla m-nasebtelerinin kesildii ve Divan toplantlarn dahi kafes arkasndan dinledikleri ve bu suretle de zamanla hayattan bihaber kaldklar ve t ehzadeliklerinden itibaren byle yetitikleri iddia edilegelmitir. Bunda, bir nebze hakikat pay bulunmakla beraber, divan toplantlarnn kafes arkasndan dinlenmesi, zannedildii gibi Bizans'tan alnm bir usul deil, eski bir Trk ananesinin devamyd. M Buna sebep de bir gn Divan toplantsna gelen bir kylnn padiah tanmayp, K a n g n z (hanginiz) saadetl hnkrsnz? demi olmasdr. Buna zlen vezirler, bundan byle padiahn divan toplantlarna bizzat itirak etmeyip, onu bir kafes arkasndan takip etmesi usuln balatmlardr. Bu usuln baz mahzurladnPmpT "Keflo hkmdann *kafes" arkacndan mzkert v TJL < * Havrizmilerden mntaku bir an'anedir. (Bk^ Fuad KPRL a.g.m.) OSMANOULLARI'NIN DRAMI r olsa bile, 3'5 hkmdarn mehabetini synet gibi -izah uzun srecek- birok faydalar bulunduu da muhakkaktr. Ancak bu mes'elede zerine parmak baslacak asl nokta udur ki, vezirleriyle itim etmi bulunan padiah, teb'as tefrik edememektedir. Bu demektir ki, haricen, padiah vezirlerinden ayrdeden hibir husus mevcud deilmi! Giyim, kuam v.s. itibariyle vezirlerinden ayrdedilemeyen bir stanbul Fatih'indeki tevazuu tahmin ve tasavvur ediniz!. Filhakika padiahlar, sonralardan Z 1 1 u 1 1 a h i fi-l-Arz gibi hametli unvanlarla da anlmlardr. Fakat hi phesiz dil hkmdarlar hakknda hads-i eriflerde vard olduu 36 iin Osmanl hkmdarlarna izafe edilmi bulunan bu sfat, Allah'n (h) madd glgesi mansna deil, O'nun ltf-u keremi ile icr-y adalet eden tarznda telkki ve ifde edilmi olduu muhakkaktr. Hakkaten bir hukuumuzun beyan ettii gibi; Garbte despot, Ondrdnc Louis'in ahsnda, L'etat c'est moi (Devlet benim!) ifadesiyle tasarruf ve iktidarna snr tanmayan sisteminin ve esasnn dehetini dile getirirken, arkta o nice hamet nvnma hatta Allah'n yeryzndeki glgesi olmak gibi iddiann ereveledii hakiki kuvvet ve iktidara ramen, hkmdar, kad huzu35 Gerekten, Osnanoullar'nn buna benzer usller yznden hayattan uzaklamalar bilhassa ehzadelikleri esnasnda serbest yetiememeleri gibi b'z mahzurlar douruyordu. Ama tahta getikten sonra, bu gibi tutumlarn hkmdarlk mehabetini synet- hususunda son derecede faydal olduu muhakkakt, Pdihlarn efrd- milleti teshir eden efsnevi ahsiyetleri biraz da bu tutumdan kuvvet alyordu. 36 Bkz. eyhlislm Mustafa Sabri Chela Marifetleri, Yarn Gazetesi, Gmlcine 1928, S. 2, sh. 2. 35 .1. 62 KADR MISIROLU runa bile kard. ^ Osmanl Sutlanlan, Cuma Selml na karken muvazzaf bir tabur asker Marur olma pdih m, senden byk Allah var! diye devaml bir surette tempo tutard. 'Bir hkmdar, gurura kaplma tehlikesi karsnda bir tabur askerin devaml olarak kendisini tevzua davet eden ihtarn bizzat emir ve taleb etsin!. Cihan tarihinde bunun bir zenberini bulmak mmkn mdr?!... 4 Teb'aya Velayet ve Merhametle Muamele : Osmanl Padiahlar idaresine me'mur bulunduklar teb'ay, kendilerine vedatuUah yani Allah'n bir emneti olarak kabul ederlerdi. Hak hukuk hususunda mslim, gayr-i mslim fark gzetilmeksizin herkesin hakettiini elde edebilmesi iin elden gelen her fedakrl yaparlard. Fatih'in stanbul'daki malublara bahettii hak ve imtiyazlarn, gelmi ve gelecek hibir hkmdara nasib olmam ve olamyacak bir derecede mthi bir ileri grll ve lsz merhameti aksettirdii malumdur. Esasen Osman Gzi'nin kendisi bile, bir mslim ve gayr-i mslim arasndaki davaya bakm ve msmann hakszln grnce,

bunu tefhim ve ifde ederek gayr-i mslime hakkn verdirmekte hibir tereddd gstermemiti. Tarihimiz, Osmanl Padiahlar'nm hakf adalet ve merhamet duygularndaki stnlklerini aksettiren saysz misallerle doludur. Gerekten bir avu insanla ayak bastklar Rumeli topraklarnda - sekenenin kahir bir ekseriyetle gayr-i mslim olmasna ramen - asrlarca 37 A. Refik GR Hukuk Trihi ve Tefekkr Kakmndan Mecelle stanbul 1951. sh. 9. OSMANOULLARI'NIN DRAMI C3 tutunabilmeleri de ancak bu sayede mmkn olabilmitir. Hatt Rumeli ftuhatnn sr'at ve kolaylkla yrtlebilmesi de, hep Osmanoullar'nm teb'alarna kar - mslim gayr-i mslim fark gzetmeksizin - byk bir hassasiyetle takip ve tatbik eyledikleri adalet ve merhametin eseri olmutur. Hakikaten bilhassa ilk devirlerde, Bizans'n despot idaresinden bunalm gayr-i mslim sekenenin merhamet ve adaleti dillere destan olan Osmanoullarna mukavemet gstermeyip (hatt bazan hiristiyan taassubun remzi olan papazlar tarafndan bile) onlar, lkelerini fethe davet ettikleri dahi grlmtr. Osmanl ftuhatna kar kanlar, onun dil idaresini tanmayan, daha uzak mntkalardan toplanp gelen Hal Ordular olmutur. uras tarih bir gerektir ki; Osmanllar,, srf kendi idareleri altndaki veya herhangi bir sefer sonunda kendisine kar malp mevkiye den gayr- mslm-lere deil, ayn zamanda baka milletlerin gadr ve zulmne uram olanlara da merhamet ve alka gstermekten geri kalmamlardr. Bunun en tipik misali spanya Yahudileri dir. Bunlar hristiyan-larm zulmnden kaacak yer ararken, snabilecekleri sde bir me'v olarak ancak Osmanl lkesini bulabilmilerdir. Ayn ekilde 1848 Macar htil-1 i D hengmmda hristiyan Ruslar, hristiyan Macar-lar kltan geirirken binlerce mlteciyi - hatt bir harbi gze alarak - siynet ve himaye etmek erefini Osmanllardan baka ihraz eden herhangi bir hristiyan devlet kmamtr. Gayr- mslim teb'a arasnda, (bilhassa Ondoku-zuncu Asrda) Balkan kavimleri'nden ve mteakiben de ark Anadolu Ermeniler'inden ykselen ikyet sayhalar, Osmanl lkesini paralamak isteyen emperyalist devletlerin propagandalarnn eseri olan sun', temelsiz 64 KADR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 65

ve esassz iddialardr. Dnyada hibir millet Osmanllar kadar kendi dilinden, dininden ve rkndan olmayan insanlara adalet ve semahatla muamele etmemidir. Sekiz asr bir slm lkesi olarak yaam bulunan spanya'da bugn tek bir mslman yoktur. Meden olduunu iddia eden Avrupallar, Amerika'y igal ve istilya balaynca, burann yerli sekenesi olan Kzlderililer i adm adm batya doru itmi ve yok etmilerdir. Osmanllar ise asrlarca idare ettikleri topraklardaki hristiyan unsuru, deil byle toptan imha etmek, mevcut nfuslar dahi artm olarak terketmi-erdir. Netice itibariyle hristiyanlann kendi dinda ve rk-dalanndan dahi esirgedikleri adalet ve msamahay Osmanllar idareleri altndaki gayr-i mslimlere bol bol bahetmekten asla itinab etmemilerdir. Trihin saysz ahdetiyle sabit olan bu gerek zerinde daha fazla sz sylemeyi zid addediyoruz. Ancak unu beyan edelim ki, bu adalet ve msamahann birinci mili hi phesiz Osmanl Hanedam'nm slm' en ulv ve mkemmel bir surette anlam ve tatbik etmi bulunan mstesna mensuplar olmutur. 5 Bedi Hassasiyet. Osmanoullar sadece kl kullanmakta mahir deildiler. Ayni zamanda dern bir duyu ve hassasiyeti aksettiren kalemlerini de kullanmasn biliyorlard. Bu

bakmdan ou bir divan vcda getirecek derecede iirle de uramtr. Denilebilir ki airlik Os-manouilarnda babadan oula mras kalan bir an'ane gibiydi. Osmanl tarihinin sertac olan Ftih, Yavuz ve Kanun gibi ahsiyetlerin eitli mahlaslar kullanarak edeb deerleri yksek iirler yazdklar, bunlarn divan tekil edecek bir hacme vard malumdur. Son devir padiahlarndan Sultan Read merhumun da anakkale Harbi iin yazlm gzel bir iiri vardr. Biroklar da msikide stad saylacak derecede deerli besteler meydana getirmilerdir. III. Sultan Se-Um'in hal alnmakta olan besteleri mruftur. Son devir ehzadelerinden Sultan Abdlaziz merhum'un olu Seyfeddin Efendi'nin de iyi bir bestekr olduunu biliyoruz. Bugn O'nun hayatta olan iki evld da kendisi gibi musikiinastr. Bunlardan biri halen Nis'te oturan Abdlaziz Efendi'dir ki eer, veraset usul devam etseydi, tahtta o bulunacakt. Dieri de birka seneden beri stanbul'da ikmet eden kz Gevheri Sultan Hazretleri'dir. Sultan Abdlaziz merhumun Ressamlar Cemiyeti Mecmuasnda neredilmi bulunan resimleri O'nun ok ince ruhlu bir ressam olduunu gstermektedir. Ayn zamanda III. Selim gibi gayet usta bir ekilde ney ald da malumdur. Sultan Abdlhamid Han'n ise, devletin binbir gailesi arasnda - nasl da vakit bularak -vcda getirdii zarf dorama ilerini urada burada her zaman grmek mmkn olmaktadr. Mislleri oaltmaya lzum grmyoruz. Osman-oullar'nm harb sahasnda tezahr eden metanet ve dirayetleri onlarn ruh incelik ve bedii hassasiyetten mahrum kalmalarn inta etmemitir. Bilkis bu sahada da byk ve rs bir kabiliyet sahibi olduklar grlmektedir. b) Siyas Bakmdan I Hamleclik: Osmanoullar trih boyunca miza itibariyle hamleci insanlar olarak tezahr etmilerdir. Gerekten ani F :5 66 KADR MISIROLU karar vermek ve zamannda hareket etmek onlarn dier bir frik vasflarn tekil eder. Osman Gzi'den Sultan Vahideddin'e kadar hamlecilikle temayz etmi bulunan Osmanoullar iinde bu vasf hiz bulunmayan pek az kimse kmtr. Bunlar da, hastalk, ves-ir sebeplerle ruhlarnda meknuz olan hamle gcn tezahr ettirememi bulunan kimselerdir. Mill tarihimizin alt buuk asr temadi eden en anl safahatna v-cd veren birinci mil, hi phesiz, milletimize rehberlik eden Osmanouilan'ndaki, bu hamle gc olmutur. slm, davetini btn beeriyete temil etmitir. Bu yzden lem-uml bir karakteri hizdir. Bu husus btn millet efrad ile birlikte Osmanoullar'nn ruhlarndaki cihangirlik meyillerine ve hamle istidadna son derecOde tevafuk etmi ve onlar kt'alardan kt'-alara koturmutur. Bu hamle gc, slm' arka arkaya gelen Mool istillar ve hal taarruzlarna kar almaz bir imn eddi halinde asrlarca korumutur. 2 Vahdetin Emrinde Bir Otoriteciik: Osmanoullar'nn hibir kimse veya aileyle rakib kabul etmez, dasitan bir otoriteleri vard. Bu, onlara hilkatin ve trihin bir hediyesiydi. nk Trk kavim ve kabileleri iinde en asl koldan geliyorlar ve trihte hibir ailenin yapamadn baarm bulunuyorlard. Bu yzdendir ki tarih boyunca onlarn otoritelerine kar hi bir rakib kmamtr. Mill tarihimizde alt-buuk asr devam eden siyas bir istikrarn yegne mili olan bu durumun tek istisnas Kavalal Mehmed Ali OSMANOULLARI'NIN DRAMI 67 a'dr. Gerekten, Osmanoullar'nn otoritesine kar-''l kmak ve onlarn yerini almak gibi bir temayl ilk fa bu Arnavut asll Msr valisinde grlmtr, erci son devirlerde Mithad Paa'ya ve hatt Enver aa'ya bu istikmette isnatlar yapld bilinmektedir. ~akat bu hususta bunlann kendilerinden sdr olmu herhangi bir fiil yoktur. Mithad Paa iin byle bir he-ires tadna dir dedikodular yaplmtr. Enver Pa-jsa'ya ise bu yaktrmann diktatrlnden galat olduu zannndayz. Filhakika O'nun

zamannda Almanlar, Trkiye'ye hareket eden bir trenin zerine En-fy e r 1 a n d yani ((Enver'in lkesi yaksn yazmlardr. Cemal Paa'ya ise Suriye'de Ruslar jtarafmdan sultanlk teklif edildii bilinmektedir. An-feak bunun Osmanoullarmm yerini almakla alkas | yoktur. Btn bunlara ramen, denilebilir ki, Cumhuriyet .devrine kadar hi kimse Osmanoullar'nn otoritelerine kar kmak temayln gstermemitir. Gerekten iherhangi bir dahil ihtilf zuhurunda bu aileye kabil-i Uzfe bir hatann mevcudiyeti kabul olunursa, tahttaki ;; ahs indirilir, yerine dier bir Osmanolu geirilir ve j.bu suretle mesele halledilmi olurdu. Bylece devletin fdevam ve bekasnda herhangi bir sarsnt vcda gelemezdi. t;-' Osmanoullar tahta geinceye kadar halktan her-i; hangi bir kimse gibi hayat srerlerdi. Fakat P e y -gamber Vekillii alan o yce makama .^oturunca, birdenbire tavr ve hviyetleri - adet - deiirdi. Hakkaten devlet otoritesini o kadar hassas bir ;|jlde korumaya alrlard ki; padiah sfatyla len |f)aba, karde veya evldlarnn cenazelerinde dahi bu% 68 KADR MISIROLU lunmazlard. 3S Zra cenaze merasiminde beeriyet icb olarak alayabilecekierinden, bunu mahede edenler indinde otoritelerinin zaafa urayacan hesab ederlerdi. Bu gibi ihtiyat sebebiyle halkta btn pdihlarn yedi evliya kuvvetine sahip)) olduu kanaati yer etmi bulunuyordu. Osmanoullar, Devlet ve Milletin vahdeti iin, otoritelerini icbnda en yaknlarna kar bile kullanmaktan ekinmezlerdi. Bunun ilk ve en tipik misli devletimizin veli banisi Osman Gazi Hazretleri'nin amcas , Dndar Bey'i bizzat ldrm bulunmasdr. O tarihten itibaren evld ve kardelere kar birok kereler tatbik edilmi bulunan bu kaidenin - maalesef - pekok 38 Padiahlk mehabetini muhafaza endiesinden doan bu tutumun iki istisnas vardr. Bunlardan birincisi, Yavuz Sultan Selim'dir ki, kardei ehzade Korkut'un cenazesinde bulunmu ve O'nun tabutunun altna girerek alenen gz yalar dkmtr. kincisi ise. Sultan Vahideddin'dir. O da selefi ve kardei olan Sultan Read'm cenazesine itirak etmitir. leride izah edilecek olan bir gre gre secilisindeki sebepler yznden Ab-dhnecid Efendi'yi halfe kabul etmemek icab ederse ilk (Yavuz) ve son (Vahideddin) halifeler arasndaki bu benzerlik son derecede clib-i dikkattir. Tuhaftr ki; bunlar arasnda Osmanl hkmdarlarnn yegne sakallarn tra edenleri olmak bakmndan da birbirlerine benzer bir istisnailik mevcuttur. Padiahlarn halk arasnda teessr ve gz ya dkmek gibi bir zaaf ile gzkmemelerini te'min maksadndan domu bulunan bu kadm usln isabetini anlayamayan bugnk dar dncelileri brakn da bz muahhar Osmanl ricali bile grlmtr. Bunlardan biri de Hrriyet Gazetesi'nin kurucusu Sedat Simvi'nin amcas Ltfi Simv Bey'dir. Onun Sultan Mehmed Reat ve Halefinin Saraynda Grdklerim isimli hatratnda Sultan Vahideddin'in^ Sultan Read'rn cenazesine itirak etmi bulunmas vlmekte ve bu husustaki kadm an'ane tenkid edilmektedir. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 69 aleyhtar vardr. Fakat bunlar, devlet ve milletimizin vahdet ve istikrarnn ne suretle salandn anlayamam bulunan & kimselerdir. Ftih gibi Peygamber'in methine mazhar olmu bir byk insann dahi cevaz verdii, Yldrm Byezid, Yavuz ve Kanun gibi mill tarihimizin dev ahsiyetlerinin ftursuzca tatbik ettii bu kaide son derecede ehemniyetli ve ibretlidir. Denilebilir ki, bu kaidenin sistiml edilmi olmaya msait bulunmas yznden hakszlklara sebep olmaktan kurtulmak da her zaman mmkn deildir. Fakat evlt ve karde katli bir fitne karmak ihtimaline mebni caiz addedildiine nazaran, bu ihtimlin varid olmad ahvalde bz bignahlarn lmne sebep tekil edebilirse de, bunlar, nihayet birka kiiden ibaret olabilirler. Halbuki byle bir kaidenin tatbikiyle nlenebilecek bir tek fitne dahi binlerce mslmamn lmden kurtarlmasn

salar. Bu itibrla bu kaidenin melhuz kr ve menfaatiyle, muhtemel zarar arasnda bir mukayese yapmak imknszdr. Kald ki padiahlar byle bir karara hodbehod varamazlard. Devrin eyhlislmndan fetva almak mec39 Ftih, kendi zamanna kadar fiilen tatbik edilmi bulunan ve bu itibarla Osmanl amme hukukunun rfi bir kaidesini tekil eden bu mes'eleyi merulatrmak istemi ve bu sebepte kanunnmesindeki mehur maddeye vcd vermitir. Bununla her kardee ayni derecede saltanat hakk tannmasyla hakimiyetin blhememesi prensipini telif etmek gayesini gtmtr. Baz kimseler, Fatih Kanunname s i ndeki bu hkmn aslnda mevcd olmadn zira O'nun gibi bir ahsiyyetin masumlarn katline cevaz vermiyeceini iddia etmilerdir. CBkz.: Ali Himmet BERK stanbul Ftihi Sultan Mehmed Han ve Adalet Hayat stanbul 1953 sn. 141, vd.) Bu grn hi bir deeri ve mesnedi yoktur. Zira Ftih tahta getiinde kundakta bir ocuk olan kardei ehzade Ahmed'i bizzat bodurtmu deil midir? 70 KADR MISIROLU buriyetindeydiler. Nitekim tatbikatta da byle olmutur. Ulemnn umumiyetle en sekinleri tarafndan igal edilen eyhlislmlk makamnca verilen fetvalarn isabeti ise sz gtrmez bir gerektir. Bu itibrla yanlmak ihtimli ok zayftr. Osmanoullar, devlet ve milletin vahdetinin sarslmas tehlikesinin en cz' bir lde belirdiinde bile byk bir hassasiyet gstermi ve Millet iin kardelerini ve hatta evltlarn feda etmekten ekinmemilerdir. Onlar, nizm- -nlmak ihtimli ok zayftr. Osmanoullar, devlet ve temadisini hereyden stn grm ve buna kar belirecek bir tehlikeye mni olmak iin fedakrlkta can ve kan hesab yapmak yoluna asla sapmamlardr. i0 3 leri Grllk: Osmanoullar byk bir dirayetle sevk ve idare ettikleri devlet ricali ile de kyaslanamayacak derecede mthi bir ileri grllk gstermileridr. Bunun ta Osman Gazi devrinden itibaren eitli misllerini tesbit etmek mmkndr. Ftih'in ken Ortodoks Kilisesi'ni ihya ile Hristiyanlk lemi'ndeki mezhep ayrlklarn temadi ettirmek hususunda gsterdii basireti, Kanun, Protestanlar' el altndan desteklemek suretiyle devam ettirmitir. Ayrca deien Dnya artlar muy-cehesinde ticreti lkesinde czib bir hle sokmak iin ecnebi tccarlara kaptlsyonlar a mebde' tekil edecek bir takm imtiyazlar bahsetmitir. 40 Bu mes'ele hakknda fazla bilgi edinmek isteyenler, u eserlere bakabilirler. Halil NALCIK Kanmnme-i Sultani Ber Mceb-i rf-i Osmn ~ Ankara 1956 Dr. Ahmed Mumcu Osmanl Devletinde Siysetten Kati, Ankara 1963 sh. 183 vd. 71 OSMANOULLAKI'NIN DRAMI Osmanoullar'mn Sultan II. Abdlhamid devrin-pe zirveye varan bir ince siyaset ve ferasetle Dnya illetleri arasnda ayakta durmaya altklar ve bu-:un iin muvzene-yi dvel dsturu-u mhirne bir surette kullandklar cmlenin mlu-udur. Gerekten bu siyset piri pdihn, ahs yardmlaryla Bulgar kilisesi'nin Rum Ortodoks Kilisesinden ayrlmasn te'min ederek Balkan Devletlerinin aleyhimize ittifak etmelerini nleyecek bir kiliseler anlamazl ihdas eyledii malumdur. Ayn ekilde Osmanl lkesi zerindeki menf emellerini aa vuran ngiltere'nin karsna Almanya'y kararak, bunlar arasndaki rekabetlerden istifde suretiyle devlete nefes aldrmaya alt da trih bir gerektir. Bata Osmanoullar olmak zere Osmanl ricalinin cihan siysetinde asrlarca nafiz ve hkim bir rol oynadklarn ispata yaryan misalleri oaltmak ihtiyacndan beriyiz. Son sz olarak unu syyelim ki; bugne kadar resm ve gayr resm surette - Osmanoullar aleyhine pekok ey yazlp sylenmi bulunmasna ramen onlarn her Trk ve Mslmann gnlnde kuduklar ihtiram taht asla sarslmamtr. Bu sebeple - srf ismen TrTve Mslman

olanlar hari olmak zere - herkes onlarn cihan tarihindeki anl mevkiini tamamen ve gerektii ekilde bilmekte ve takdir etmektedir. Deerli tarihi Nihal Atsz, Osmanoullar hakkn-l&aki bir tarizi uzun uzun tahlil ve tenkid ettikten son-lira bu aileden bilhassa padiahlk yapm olanlar hakknda u ummi hkm ve neticeye varmaktadr: ... imdi bir retmen tebihi yapmak icab ecler-bu krk kiilik snftan otuz tanesi snf gemi, 72 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 73

drt tanesi btnlemeye kalm, snfta kalanlar kiidir. Onlar da hasta olduklar iin snfta kalmlardr. Bir kiinin (Sultan Vahideddin) imtihan kd yeniden gzden geirilecektir. O zaman O'nun da snf geecei muhakkaktr. Byle bir snf, mkemmel bir snftr. Osmanl Hanedanndan Gndz Be, Savc Be, Baykoca Be ve Aydodu Be yni drt tanesi ehid-dir. Erturl, I. Osman, Orhan, Sleyman Paa, Yldrm Byezid, Ykub elebi, Sleyman elebi, Mehmed elebi, s elebi, Mustafa elebi, II. Murad, Ftih, Cem, II. Byezid, Yavuz, Knn, III. Mehmed, Gen Osman, IV. Murad, II. Mustafa, yani yirmi iki kii gazidir. I. Murad, hem gazi, hem ehiddir. II. Murad'tan balayarak hemen hepsi irdir. B yk bir ksm hattat, musikiinas veya bilgindir... Osmanl Hanedan, Trk Tarihindeki ailelerin en bydr. Trihi vazifesini erefle yapp ekilmitir. phesiz onlarn da bir takm kusurlar vardr. Fakat Osmanl Padiahlarn topyekn kk grmek ve gstermeye almak nihayet kendi trihimize ve gemiimize kar kfrn olur. Hele okul kitaplarnda bu gibi dncelerin yer almas mil terbiye bakmndan byk bir tehlikedir. Memleketimizde inklb hazmedemeyen br takm nklb hastalar var. Kimisi Tarihimiz Lozan'dan balar. iddiasnda bulunuyor. General, Bay, Bayan tbirleri kar kmaz mehur ir Ziya Paa'ya General Ziya, Namk Keml'e Bay Namk Keml diyor ve Trk Kadnl yerine, Trk Bayanl diyecek kadar garabeti ileri gtryor. Dnya'dan haberi olmayan bir chil de: Ah u padiahlar! Her biri yirmier tayyere alsayd, imdi ne ok uamz olurdu fikr-i hakm-nesini yrtyor. 41 B CHAN TARHNDE OYNADIKLARI MUAZZAM ROL a) Trk Birlii Bakmndan: Trkler, tarihte birok devletler kurmulardr. Fakat bu devletleri, Orta Asya'da kurulan ve n Asya'da kurulan devletler olarak iki grupta toplamak ve ikiye irca etmek kabildir. Her gruptaki muhtelif devletler ayr ayr namlarla yd edilmekte iseler de, bunlar birbirinin devam olduklarndan hepsini bir ve ayn devlet olarak grmek, mmkndr. Zira bunlarda bir devletin teekklnde asl unsurlardan olan din, dil, ahl ve toprak aa yukar hep ayndr. Deien sdece hanedanlardr. Temelsiz ve hatt pek ok yanl gr aksettiren trihinde bu meseleyi, Msr'da okuduu ve fakat ismini hatrnda tutamad bir kitapta grdn syleyerek mevzuubahs eden Dr. Rz Nur'un da hhikr bir surette tervi eyledii bu gre katlmamak, imknszdr. Gerekten sdece arazilerindeki ufak tefek farklar dnda bu devletlerin nasya'dakilerini de, Orta Asyadakilerini de birbirlerinin devam addetmek 41 Nihat ATSIZ Trk lks, stanbul 1956, sh. 90*91. 42 Dr. Rza NUR Trk Tarihi, C III, stanbul 1924, sh. 6 - 11. 41 74

KADR MSROLU OSMANOULLARl'NIN 75 DRAMI

mmkndr. Deien hanedanlardr. Hanedan, devlet demek olmadna nazaran, din, dil, toprak ve ahalyi temadi ettiren bir devleti, evvelkinin ayn kabul etmek yerinde bir grtr. u hale nazaran Trklerin biri Orta Asya'da, dieri de n Asya'da olmak zere iki devlet kurmu bulunduklarn kabul etmek icab eder. Osmanl Devleti, Anadolu Seluklu Devleti'nin tabi bir devamdr. Zira Hanedan dndaki dier btn unsurlar, hep ayn kalmtr. Buna nazaran Osmanl Devleti Anadolu Seluklu Devleti'nin aynidir. Aradaki fark Seluklu Hanedan yerine Osmanl Hanedan nn gemi bulunmasdr. Bizde devletler umumiyetle hanedanlarn adyla anld iin bu netice domutur. Eer hanedan adyla birbirinden .tefrik edilse, faraza bir Bizans' be - on ayr devlet telkki etmek icab eder. Fransa, Almanya ve ngiltere gibi birok Avrupa devletlerinin durumu da byledir. 1071 Malazgirt zaferiyle Anadolu'ya ayak atan Trkler, ksa zamanda Marmara sahillerine ulamlard. Fakat Seluklular devrinde ar basan Hal taarruzlar yznden Anadolu'da uzun sren istikrarl bir Trk hakimiyeti kurulamamtr. Seluklulardan sonra ise, her biri kendi bana buyruk olan birok beylik tremi, nasya'daki Trk birlii daha da paralanmt. Bunu bertaraf ederek birlii salayan Os-manoullar olmutur. Gerekten Anadolu'da onlarn otoriteleriyle teesss eden istikrar, zamanmza kadar devam etmi bulunmaktadr. Osmanouiannn Anadolu'da saladklar bu istikrar ve Anadolu Trk Birlii Timur Gaile-s i ile geici bir sarsntya uram, fakat Yldnm'-n dirayetli ehzadesi elebi Mehmed'in eliyle ksa zamanda yeniden ve daha esasl br surette tekarrur ve teesss etmitir. En son, Papalkla irtibat salamaya kadar ileri giden Karaman Oullar'nn bertaraf edilmesi ve bu suretle Trk birliinin tam mansyla salanm olmasdr ki, Osmanl Devleti'ne daha byk hamleler yapmak imknn kazandrmtr. Gerekten Yavuz ve Kanun devrindeki byk ve cihanmul zaferler, kuvvetini Anadolu'da garantiye alnm bulunan bu Trk birliinden alyordu. Artk Yldrm devrindeki gibi, ordunun her Rumeli seferine knda, Anadolu'da yeni bir karklk zuhur etmiyor ve birok harekt yarda brakarak Anadolu'ya dnmek mecburiyeti hsl olmuyordu. Ordu, arkasndan emin olarak sefere kyor ve st ste birbirinden parlak zaferlerle payitahtna dnyordu. b slm Birlii Bakmndan: Trkler slm tarihinde nafiz bir rol oynamaya Ab-' baslerle balamlardr. Zira ancak Trkler'in yardm ve delaletiyle Hilfet'i elde eden Abbasler, ordularn tamamen onlardan kurmulard. O kadar ki; Abbas halfesi Mu'tasm binbir imtiyazla kendi lkesine cel-bettii Trkmenlerin Araplarla ihtiltm nlemeye alyor ve bu maksatla - cengverlikleri bozulmasn diye onlarn Arap kzlaryla evlenmelerine bile mni oluyordu. Trkler iin huss ehirler kurmu ve devletinin muhafaza ve mdafaasn onlara havale eylemiti. Bu itibrla, slm trihinde Araplar'm birinci mevkii igal ettikleri mddet, Asr- Saadet, Hulef-y Ri-dn devri ve Emev saltanat'yla birlikte bir buuk asr gemiyordu. Bu trihten itibaren slm'n yaylmas ve tevali eden Hal Taarruzlar'na kar muhafazas vazifesini 76 KADR MISIROLU DRAMI

OSMANOULLARI'NIN

77

Trkler deruhte eylemeye balamlardr. nce Abbasler emrinde, sonra da Seluklu Devleti olarak bu vazifeyi bihakkn if eden Trkler, mukaddes slm beldeleri nnde almaz bir iman eddi tekil ediyorlard. Dier taraftan ran, umumiyetle kabul edildiine nazaran, slm medeniyetini ierden hanerleme yoluna giderek ia siysetini benimsiyor w ve slm birliini paralamak iin elinden gelen hereyi yapyordu. slm'dan evvel hatr saylr bir gemii bulunan Farslar, slm Camias iinde Trkler gibi hkim bir mevki igal edememenin krgmlyla byle bir yanl yola srklenmi bulunuyorlard. ia, trih boyunca nasya Trkl ile Ortaasya Trkl arasna bir kara kedi gibi girmi ve bir btnn iki ayr parasn tekil eden bu lemlerin birlemesini maharetle nlemitir. Osmanllarn Anadolu birliini salamalar ve Rumeliye srayarak slm' Orta Avrupa'ya kadar yaymalar onlar rakip kabul etmez bir devlet durumuna ykseltmiti. ran, ia siyseti sebebiyle bunu kendisi iin tehlikeli addetmi ve Osmanl ftuhatnn nn kesmek iin casuslarn Rumeli'ye kadar gndermekten geri kalma- *?? mtr. Gerekten bugn bile Bektailiin merkezi Dal-maya sahillerindeki Tiran'dr. Bu durum gemiteki ia faaliyetinin gnmze kadar devam eden te'sirini ispat eder. Essnda Hac Bektai Veli'nin ia inanlaryla alkas olmad gibi yenieriliin kuruluunda oynad sylenen roln de trih hibir hakikati yoktur. Bununla beraber bilhare Bektai Tarikt'nm 43 Bkz.: Tahir Harim BALCIOLU Trk Tarihinde Mezhep Cereyanlar^ stanbul, 1940. 44 Bkz.: Fuad Kprl a.g.m. ve ayni mellifin W. Barihold'un slm Medeniyeti Trihi isimli ese rine yazd ilvelerden 101 numaral not. ia itikad ve an'aneleriyle kart ve o hviyete brnd m'lumdur. Eer Osmanllar, din olmaktan ziyde, siyas bir mhiyyet arz eden bu ia siysetinin te'sirlerini izle etmek gibi mes'ud bir rol oynamam bulunsalard slm lemi, daha Yavuz Sultan Selm veya O'nun ilk bir iki halefi devrinde paralanm bulunacakt. Bundan sonra temd eden Hal taarruzlarna kar koymak asla mmkn olmaz ve mukaddes slm beldelerinin idrk ettikleri uzun huzur ve skn devri gerekleemezdi. te bu sebepledir ki; slm birliinin tahakkuk ve temadisinde Osmanoullarmm oynadklar muazzam rol, her trl takdirin fevkindedir. Osmanllardan nce Hilfete bile onlarn zamanndaki kadar mul ve ehemniyet kazanmamt. Zaman gelmi, halifenin nfuzu, oturduu ehrin dna kmaz olmu veya birden fazla halfenin mevcut bulunduu grlmtr. Halbuki Osmanllar, Hilfeti slm ittihadn salamak istikmetinde son derecede mull bir ekilde kullanm ve O'nu her mslmanm itaate mheyya bulunduu nafiz bir messese haline getirmilerdir. Gerekten slm lemi'nde Fas hri kalmak zere, btn mslman lkeler, Osmanl halfelerinin otoritelerine tbi olmu ve hutbelerinde onlarn isimlerini byk bir ihtiramla ydetmilerdir. O kadar ki, Osmanllarn fethetmedikleri ve bazan ayaklarn bile atmadklar Merkez Afrika'dan Uzak arktaki in, Hind ve Endenozya'ya kadar her tarafta Osmanl Halifelerinin btn camilerde ad hrmetle ydedilmitir. Bu durum hilfet siysetini ok mhirne bir surette kullanm bulunan byk hkmdar II. Sultan Abdlhamid Han devrinde daha da kuvvetlenerek 78 KADR MISIROLU

Trkiye'de hilfetin ilgsna kadar devam etmitir. Hal bile Hindistan, Pakistan ve Endonezya camilerinde - hem de - Sultan Abdlhamid Han'n isminin okunduuna dir mesmutmz vardr. 45 Nasl olmasn ki; bugn btn slm lemi'nde Hilfet denilince herkesin hatrna derhal Sultan Abdlhamid Han gelmektedir. Denilebilir ki, O'nun ad, artk Hilfet messesi'nin lzm- gayr-i mrafk olmutur. Zira Sultan Abdlhamid, Hilfet siyseti dolaysyla, ngilizlerle Filistin Davas nda onlara bel balam bulunan Cihan Siyonizmine, bir ok tehlikeli dakikalar yaatmt.. O'nun bu messeseye kazandrd itibar ve getirdii canllk, ilga hengmma kadar devam etmitir. Gerekten, slm leminde geni ve messir bir hareket haline gelen Hilfet Hareketi Mill Mcadele esnasnda geni bir madd ve manev mzharete nail olmamz salam ve hatta Hind Mslmanlarnn uyannda bir muharrik rol oynayarak Pakistan m ortaya kmasn salamtr. Demek ki Osmanllar, kerken bile slm lemi iin uyandrc ve birletirici mes'ud bir rol oynayabmilerdir. 45 Trkiye'de Trk Dili ve Edebiyat zerine doktora yapm bulunan gen Pakistan limlerinden Muhammed Sbir, Pakistan'da bir cuma gn hutbede Sultan Abdlhamid Han'n adnn okunmas ve Ona Zeyyedallah mreh yni Allah onun mrn artrsn diye dua edilmesi zerine camiden ktktan sonra (bu duann manaszlm zira Sultan Abdlhamid Han'n oktan lm bulunduunu syleyince, halkn Seni gidi, ngiliz casusu!... diyerek hmla zerine yrdn stanbul'da kalabalk bir genlik topluluu huzurunda bizzat hikye etmiti. Ayn ekilde, am'n merkezinde bz camilerde de Sultan Abdlhamid Han'n hutbelerde admn okunduu bizim de dahil bulunduumuz kalabalk bir hac grupunun defaatle oesmuu olmutur. htimal bunun baata misalleri de vardr. KNC BLM OSMANOULLARININ VATANDAN IKARILII VE ACIKLI GURBET HAYATLARINDAN SAHNELER I OSMANOULLARI'NIN YURD DIINA IKARILII A BUNA SEBEP OLAN HDSELERE KISA BR BAKI: a) Mill Mcadeleye Tekaddm Eden ^Gnler: O ndokuzuncu Yzyla gelindiinde trihte Trk a kabul edilen Onaltmc Yzyl gerilerde kalm ve Dnya artlar bir hayli deimi bulunuyordu. Amerika oktan kefedilmi ve Afrika'nn gneyinden dolalarak Hindistan'a ulalmt. Bu hdiseler Hristiyan Bat lemi'ni yeni ve ok byk servet kaynaklarna kavuturmutu. Bu suretle te'min olunan madd imknlarn, t Hal Seferleri'ndenberi Venedik yoluyla arktan ve ksmen de Endls'ten salanan ilim ve teknikle mezcedilmesin-den byk bir sanayi hareketi domutu. Buna, eitli i ve d millerin te'siriyle - ayak uyduramayan Osmanl Devleti ise, Bat lemi karsnda bir geri kalmlk) durumuna dm bulunuyordu. O'nun bu menfi durumunu dzeltmek iddiasyla bir takm tedbirlere tevessl edilmi fakat bunlar, essa 80 KADR MISIROLU taalluku bulunmayan sath ve ekilci birer deiiklikten ibaret kalmt. Ne yazk ki, mes'eleyi halle msid bir muhtevaya sahip bulunmayan bu kifayetsiz ve hatta ou yanl tedbirlerin neticesi, birbirini kovalayan hazin malbiyetlerle dehetli bir aalk duygusu olmutur. Bu suretle dert ve dvalar daha da oalm ve ok girift bir ekil almtr. Zira, asl gerekli olan sna teebbsler yerine, Tanzimat da dahil olmak zere bir takm Islahat Hareketleri ne giriilmiti. Bunlarla takip edilen esas gaye de gayr-i mslimlerin hukukunu takviye ederek onlarla mslmanlar arasndaki farklar bertaraf etmekti. Nihayet bir gn geldi ki btn bu hareketlerin neticesinde gayri mslimlerin, ms-lmanlardan da daha geni haklara sahip olduklar ve deta imtiyazl bir zmre tekil ettikleri grld. Bu menfi gidie ciddi bir surette kar koyan ve mn olmaya alan gayretli bir Osmanolu Sultan Abdl-aslz bir avu macerac diktatrlk heveslisinin ni bir gece basknyla tahttan indirildi ve bir ka gn sonra da

cniyne bir surette katlettirildi. Yerine V. Sultan Murad geirildi. Bu gen ve tecrbesiz Pdih, devlete hilev bir son hazrlamak gayretleri iinde bulunan Mdhd Faa ve arkadalar tarafndan daha ehzadeliinde Masonlocas na sokulmu ve otuz dereceye kadar ykseltilmiti. O devirde Siyonistler alabildiine tekiltlanm ve bir ok byk devletin siys mahfellerine hulul etmi bulunuyorlard. Bu devletlerin banda ngiltere gelmekteydi. Hindistan'a sahip bulunan ngiltere iin gzerghtaki Malta ve Kbrs Adalaryla 46 Hatta Trk Mason Localar arasnda M u r a d Locas adiyi O'na jzfeten kurulmu bir Loca bile vardr. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 81 Msr ve Irak yol emniyeti bakmndan byk bir stratejik ehemmiyeti hizdi. Bunlardan Irak, fazladan olarak zengin Petrol kaynaklarna da sahip bulunuyordu. ngiliz siysetinin, bu hususlara ehemmiyet atfederek dehetli bir Trk - slm dmanlna srklenmesi daha ziyade Siyonistlerin eseriydi. Zira Yahudiler, Filistin havalisini ellerine geirebilmek iin buradan evveliyetle Osmanl hkimiyetinin nez'ini zarur addediyorlard. ngilizlerin girdikleri her yerde, milletleri paralamak ve her para arasnda sun' ihtilflar ihdas etmek gibi bir taktikle hkm srdklerini biliyorlard. Bu sebeple Osmanllardan sonra paralanm ve birbirleriyle urar hle getirilmi olan Araplarn elinden Filistin'i almann mmkn ve daha s kolay olacan dnmekteydiler. Buradaki ngiliz hakimiyeti muvakkat bir gei devresi ni tekil edecekti. Bu pln zerinde yryen ve ngiliz siysetinin arkasna saklanan Siyonistler, Sultan Abdlaziz'i hal'edip Sultan V. Murad' tahta karmakla emelleri istikametinde dhilden de ok mhim bir adm atm oluyorlard. Fakat O'nun ksa zamanda rahatszlanarak taht Sultan II. Abdlhamid'e brakmak mecburiyetinde kalmas dmann hesaplarn altst etmiti. Zira yeni Padiah ender rastlanan bir zek, dirayet ve uzakgrllk-le devlete oynanmak istenen oyunlar derhal farketmi ve bunun ite ve dtaki faillerini byk bir isabetle tehis eylemiti. Henz tahta yeni getii bir devreye rastlad iin nleyemedii Doksan Harbi nin me'um neticelerini vesile ittihaz ederek vatan paralayp datmak istikametindeki temayllere ma'kes olan Meclis i ve orada yuvalanm hinlerin F: 6 82 KAD'IR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 83

byk bir ksmm bertaraf etti. ngilizlerin karsna, ark siysetine imle ettii Almanlar' kararak Onlar birbirlerine kar rakip bir mevkie getirdi. Dmanlarn, lkesine kar vk talep ve dmanlklarda birbirlerini baltalar veya firenler bir duruma sokmak sayesinde devlet ve millete otuzyl sren bir rahat nefes aldrd. Nihayet, deien dnya artlar muvacehesinde her gn biraz daha kuvvetlenen siyonizmin dahildeki kuklalar vastasiyle o da, tahtndan indirilmek talihsizliine urad. yle bir zamandaki, sanayi sahasnda had bir ekil alan milletleraras rekabet, bir Cihan Harbi ni deta kanlmaz bir duruma getirmi bulunuyordu. Eski Dnya'nm (Asya, Avrupa ve Afrika) en hayat ehemmiyeti hiz merkez ksmna sahip ve hkim olan Osmanl Devleti'nin bana bylesine nzik bir zamanda ou chil ve hin bir sergerde takmnn gemesi byk bir talihsizlik olmutur. Zira tti had ve Terakki Cemiyeti adyla siyas bir teekkl haline gelmi bulunan bu gafiller ve hinler hizbi, tamamen Siyonist usullerle ve onlarn emrinde faaliyet gsteriyorlard, i ve d tahriklerle bir

ihtilflar kumkumas hline getirilen memleketi adet bir srat kpr-r zerinden maharetle geirmeye alan Sultan II, Ab-dlhamid'i bertaraf eden ttihad ve Terakki sergerdesi devleti birbiri arkasndan Trablusgarp (1911), Balkan (1912) ve Cihan (1914) Harblerine srkleyerek O'n hilev bir son hazrladlar. Sultan Abdlhamid Han'n yerine geen kardei, Sultan Read ise, bir diktatrler grupu halinde icra-y siyset eden ttihad ve Terakki ressmn elinde ciz bir oyuncaktan baka bir ey deildi. Hudutsuz iyi niyetine ramen byle gsb ve can bir kadro ile uraabilecek mteadd bir ahsiyyete mlik deildi. Bu, sebeple, byk bir talihsiz hkmdar olan halefi Sultan Vahideddin'e, artk cehennemi bir yangn yeri haline gelmi bulunan vatanda alevlerle kuatlm bir taht brakmt. (4 Temmuz 1918) Cephelerden st ste malbiyet haberleri gelmekte ve me'um sonun yaklamakta olduu hissolunmaktayd. b) Mill Mcdele te bu ahval ve erait altnda tahta kan Sultan Vahideddin, kuvvetle melhuz olan menf neticeyi deitirmek iin hudutsuz bir gayret ve iyi niyetle ie koyuldu. lk icraat olarak veliahtl zamannda birlikte Almanya'ya seyahat ettii M. Kemal Paa'y Suriye'deki yedinci ordu kumandanlna tyin etti. Fakat ok az bir mddet sonra bu cephede mruz kalman feci malbiyet, mttefiklerimizden Bulgarlar'm mnferid sulh akdederek kenara ekilmesi, ve Almanlar'm fiilen yenik dmesi gibi sebepler yznden 30 Ekim 1918 de mhud Mondros Mtrekenmesi nin imzalanmas nlenemedi. Ancak Sultan Vahideddin bu mtarekenin ileride nasl tatbik edileceini ok iyi kavramt. inde suiistimale msid maddeler vard. Bu sebeple onu mttefiklerin teklif ettikleri tarzda ve aynen kabul eden hkmeti deitirdi. Ama bu kfi deildi. Baka reler aramaya koyuldu. Bu srada vatan bu badireye srkliyen ttihad ve Terakki reislerinin her-biri bir d memlekete kamt. Durum ok nzikti. Gerekten az bir zaman sonra stanbul da dahil olmak zere, aziz vatanmzn en kymetli paralar dman igal ve istillarna m'ruz kald. Mttefikler kendi stratejik emniyetlerini ileri srerek Mondros Mtrekenmesinin yedinci maddesine istinad ediyorlard. Sulh artlarn 84 KAD'IR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 85

da bu igl ve istillara meruiyet verecek bir biimde teklif ve tanzim edecekleri muhakkakt. 47 Dier taraftan Yunanllar'm zmir'e Mttefiklerin msaadesiyle bir karma yapacaklar hakknda da sylentiler duyulmaya balanmt. Sultan Vahideddin, ufukta beliren vahim tehlikelere kar Anadolu da bir mukavemet hareketi dnp, bunu tepesindeki igl kuvvetlerine ramen en dikkatli bir ekilde plnlad. Bu cmleden olarak yaverlerinden M." Kemal Paa'y geni selhiyet ve imknlarla tehiz ederek Anadolu'ya gnderdi. te, yakn tarihimizde Mill Mcdele ad verilen Trk -Yunan Muharebesi ve onun neticesi olan zaferin gereklemesini salyan hareketlerin ilki ve en ehemmiyetlisi budur. Bu da Sultan Vahideddin'in eseridir. Ancak bu byk, fakat talihsiz pdihn sonradan Kuva-y nzibatiye nin te'ssi ve m-hud fetva lann sdar gibi M. Kemal Paa ve O'nun giritii mcadelenin aleyhinde grlen baz davranlarda bulunduu grlmtr. Fakat bunlarn bi47 Gerekten bilahere teklif edilen Sevr sulh projesi nin bu mahiyette olduu grlmtr. Bundan p r o j e* olarak bahsediimiz sebepsiz deildir. Sultan Vahideddin'in o, Sultan II. Abdlhamid'e benzeyen keskin zeksyla Mee 1-le-i Musibet adn takt bu sulh teklifini imza ve tasdik etmeyerek (Bkz; Ahmed Reid Rey (H. Nzm) Grdklerim,

yaptklarm - stanbul 1945 sh. 299) onun sdece bir proje halinde kalmasn salamtr. O kadar ki; Sevr'den M. Kemal Paa'nn Nutkunda ve nn'nn hatralarnda bile proje olarak bahsedilmektedir. (Tafsilt iin bkz: Kadir Msrolu -Lozan, Zafer mi, Hezimet mi? C. If stanbul 1971 sh. 41 vd.) rincisi dmann gzn boyamaya matuf bir muva-zayd. t kincisi ise bizzat dman tazyikinin eseri idi. 49 Unutmamak gerektir ki, M. Kemal Paa Anadolu'ya gnderilirken bile stanbul igl altnda bulunuyor ve igl kuvvetleri hereyi kontrol altnda tutuyorlard. Kendisine Samsun ve havalisindeki asayisizlii yerinde grp gerekli tedbirleri almak gibi gerek maksad setreden, bir vazife verilmi ve yola karlabilmesi iin igl kuvvetlerinin muvafakatini almak mecburiyeti hsl olmutu. Bizim burada maksadmz, Sultan Vahideddin devrinin son derece girift vukuatm aydnlatmak deildir. 50 Ancak unutmamak gerektir ki; zaferden sonra Osmanoullar aziz vatanlarndan karlrken bu hareketin esbab- mcibesi olarak O'nun baz davranlarna istinad edilmiti. te bu sebepledir ki; O'nun devrinde vki olup medar- ittiham ittihaz olunmu bulunan baz hdiseler zerinde durmak ve Osmanoullar arasndaki hussi durumunu, belirtmek istiyoruz. Ancak bundan nce Mill Mcadelenin bir iki vasfna temas edelim. aa) Mill Mcdele dasitan an ve ereflerle dolu olan umm trihi iinde iddia ve ifde edildii kadar 48 Bkz Tank Mmtaz GZTEPE - Osmanoullar'nm Son Padiah Vahideddin Mtareke 'Gayyasnda stanbul 1969 sh. 289 vd! 49 - Bkz: Fevzi akmak'm TBMM.'deki konumasndan naklen Kadir Msrolu - Kurtulu Savanda Sarkl Mcahidler, stanbul 1974, sh. 84 v.d. 50 Bunu inallah, ileride kaleme alacamz mstakil bir eserde gerekletirmeye alacaz. 86 KADR MSROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 27

ehemmiyetli bir mevkii hiz deildir. Aa yukar msavi kuvvetlerle Yunanistan gibi kk bir devlete kar gerekletirilmitir. Ancak; memleketin harm-i ismetinde cereyan ettii ve ok byk bir ykm ve zaruret devresine rastlad iin manev deer ve ehemmiyeti ok byktr. te kanaatimizce onun zerinde durulmas gereken asl ciheti budur. Yunanistan gibi takriben be, asr idaremiz altnda yaayan kk bir devletin, Sakarya'ya kadar gelebilmesi, mill izzet-i nefsimizi ar bir surette yaralamt. Bu zdrab buruk bir ifde ile; Ankara'nn tana bak, Gzmzn yana bak, Biz yunana esir olduk, u talihin iine bak!... diyerek dile getiren halkmz, myesser olan zaferle gurur ve haysiyetinin kurtulmasnn derin sevincini yaamtr. Hakikaten Yunan'a - maazallah yenilseydik, ok ayp olurdu. Mill gurur ve izzet-i nefsimiz tamir kabul etmez bir yara alrd. Fakat yendiimiz iin de fazla vnmemizi - ahsen - yakksz bulmaktayz. Hele bayram stne bayram yaparak ve bu hdiseyi mbala-andrarak ulalmaz, ndir bir zafer gibi gstermek bilmem bizim gibi byk bir millete ne kadar yakr!... htimal bu hatalar, o hdisenin yeniliinden domaktadr. Ancak Mill Mcadele hakkndaki mbalaalarn hepsini srf bu sebeple izah mmkn deildir. Muhakkak ki bunlarm.pek ou da daha sonra ortaya kan inklp hareketlerine mitolojik bir takviye salamak heves ve gayretlerinin

eseridir. Gerekten Mill kan G a r b c -lk

Mcadele, elli yldanberi, Tanzimatla su yzne Cereyan nm takviyesi sadedinde-tbir c-

izse-deta cmerte harcanan bir sermaye olmutur. Bu, Mill Mcadelenin mahdut bir ka failine dasitan bir otorite izafe edebilmek ve onlarn garbhk istikametinde giritikleri ve giriecekleri hareketleri gayri kabil-i mnkaa bir psikolojik vasata mazhar klmak iindi. Hal devam eden bu taktiin neticesi, bir takm dokunulmaz ahs ve messeselerin ihdas ile itimi hayatmzda vki azim deiikliklerin tahlilinde s e -v a b hanesi yanma bir de ha t a hanesi almasn en ar bir crm saymak olmutur. bb) Mill Mcadele bir veya birka ferdin deil, btn bir milletin eseridir. Yediden yetmie herkes, elinden geleni yapmtr. O yle bir ahlan devridir ki; deta - dalar, talar bile ayni mukaddes gayeye ynelmiti. nk Trk Milleti'nin bin yldr har neir olduu cihad gayreti ve slm vecdini tuyan hline getirmiti. Bu bakmdan denilebilir ki; zafer, sdece slm'n eseri olmutur!... Ama netice?... O'nun zerinde pek ok ey sylenebilir, fakat buras yeri deildir. Biz imdi, Mill Mcdele hakknda bu kadarck bir beyan kfi addederek Sultan Vahideddin'in husus durumunu ksaca izah edelim: b) Sultan Vahideddin'in Huss Durumu Evvelce de temas ettiimiz gibi Osmanoullar'nm yurt dna karlmalarna sebep olarak Sultan Vahideddin'in b'z hareketleri gsterilmitir. ddialar dorul olsayd bile, bu tard keyfiyetinin, btn hanedan mensuplarn mulne almasndaki garebet yine de izah olunamazd. Zira hukukta vazgeilmez umm kaidelerden biri de cezalarn ahslii pren-sipidir. 88 KADR MSROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 89

Hakikatte bu, rejim deiikliiyle alkal siyas bir tedbirdi. Ancak mes'ele - ister istemez - bu ekilde v'z edilmemitir. Sultan Vahideddin'den balayan bir svme ve karalama edebiyat ksa zamanda btn padiahlar ve hatta btn Osmanl Trihini mulne alan bir genilik kazanmt. Hemen dima bu hcumlarn sik-let merkezini Sultan Vahideddin tekil etmitir. Hal mektep kitaplarna kadar - resm veya ona yatkn btn evrelerde - O bir vatan haini olarak tavsif edilmektedir. Aradan elli yl getikten sonra olsun siyas endielerle deil de - mcerred hakikat sevgisiyle u suli sorabilir miyiz: Acaba Sultan Vahded-din hakikaten bir vatan haini midir?... Yakn trihin gerekleri btn vuzuhu ile ortaya konulabiJmi bulunsayd, bugn byle bir sual va'zet-mek dahi son derece yersiz ve haksz olurdu. Ne yazk ki; Sultan Vahideddin etrafndaki gerekler hl aydnla tlabilmi deildir. Bu sebepledir ki bugn O'nun hakknda birbirini nakzeden bir ok beyana raslanlmak-tadr. Bizim gayemiz de burada O'nun mdfaasn yapmak deildir. Ancak O, vesile edinilerek koskoca bir hanedan ve hatta din ve trihimiz ktlenmez istendii iin bu mevzudaki gerekleri de bir nebze tebarz ettirmek istiyoruz. Her rejim - biraz da hakl olarak - kendini yerletirip oturtmak iin nceki idareyi sistem ve kadro itibariyle ktlemek mecburiyetindedir. Bunu bir dereceye kadar tabi saymak gerekirse de haksz ve mesnedsiz bir takm ithamlar ilnihye devam ettirmekteki insafszlk aikrdr. Dnmek gerektir ki, aradan artk yarm yzyl gemitir. Bu rejim hl benimsenmemise ne zaman benimsenecektir! Muhakkak ki, Osmanoullanna gsterilen bir alkadan rejim hesabna fuzl bir endieye kaplanlarn gerek niyetleri, bsbtn bakadr. Onlar iman ve islm heyecan veren erefli mazimizin zerine - her naslsa ekebildikleri - siyah aln kaldrlmasndan korkmaktadrlar. Onlar iin Sultan Vahideddin sdece din

ve tarih tahkir ve tezyife imkn verdii iin hedef seilmektedir. Ama artk bu istismar da tkenmek zeredir. Gerekten hl bayram nutuklar ile ihticac edenler dnda O'nun aleyhinde bir beyanda bulunabilecek hi kimse kalmamtr. Zira son zamanda ortaya kan bir ok beyan ve vesika, O'nun aynen Sultan Abdlhamid misalinde olduu gibi tamamen ters tantlm bir ahsiyeti bulunduunu ortaya koymutur. Bu beyanlarn sahipleri de ou Sultan Vahideddin ile birlikte o gnn vak'alar iinde yaam kimselerdir. Bunlardan O'nun Baktipliinde bulunmu Ali Fuad Trk-geldi'nin aa - yukar resm bir messese olan Tarih Kurumu tarafndan baslm Grp iittiklerim isimli eseri bile tek bana O'nun beraatine yetecek delilleri ihtiva etmektedir. Bu muhterem grg ahidi O'nu Sultan Read ile karlatrrken: ... Sultan Vahideddin ise, bilkis cin fikirli ve se-rlintikl olup yanma girince ruhundaki inbsat ve inkbaz gzlerinden hisseder ve bugn sizin cannzn bir sknts var derdi 15 diyerek O'nun dirayet ve liyaktine ahadet etmektedir. Ayn ahadete devrin Dahiliye Nazrlarndan A. Reit Bey de katlmaktadr. Hatratnda ondan bahsederken: Tab'an olduka zeki, fakat fazla mteenn ve m51 - Ali Fuad TRKGELD - Grp ittiklerim Ankara 1954 sil. 274. 90 KADR MSROL teredditti. Diyebilirim ki; zihni idrk ve intikalde ser, karar ve harekette bat idi. 52 demektedir. Ali Fuad Trkgeldi gibi hem Sultan Read'n ve hem de Sultan Vahideddin'in baktipliinde bulunmu olan Ltf Simv Bey de O'nun dirayet ve zeksna dir rnekler vermektedir. Deerli tarihi smail Hami 0a-ninend, Sultan Vahideddin'in ehzadelii zamannda Almanya'ya yapt seyahat dolaysiyle Ltf Simv Bey'den u bilgiyi nakletmektedir: Bu seyahat hakknda Ltfi Bey sadret makamna gnderdii bir raporda da: Marnileyh Hazretlerinin Viyana'ya vuku bulan me'mriyetlerinde devlet ve milletin n--eref ve haysiyetini l buyurduklar ve kendileriyle temasta bulunanlara kymetli bir htra braktklarn arzetmeyi bir vecbe.-! vicdniyye addettiinden bahsetmektedir. te bu vicdan te'minattan dolay Ltfi Simv Bey, istanbul'a geldii zaman Dahiliye Nzn Tal'at Bey, kendisine: Size btn memleketin emniyet ve itimd vardr. Bu satrlar bakas yazm olsayd inanmazdm. Demek ki; Vahideddin Efendi tahminimiz gibi deilmi! diye, ttihatlarn onu, kendileri gibi dirayetsiz ve zek-sz bir ey zannetmi olduklarn itiraf etmitir. Gene Ltfi Bey. Veliaht Vahideddin Efendi'nin Almanya seyahatinden bahsederken: Marnileyh Hazretlerinin meftr olduklar nezket, akl-u kiyaset ve evsf ber-gzde ise; mparator Hazretlerinden bed' ile kendileriyle temasta bulunanlarca fevkalde takdir olunmutur, demitir. M Sultan Vahideddin mevcud artlara ramen-evvel-ce temas edildii zere S e v r i tasdik etme52 - Aftmed Reid REY - a.g.e. sh. 256. 53 - Ismii Hami DANMEND - a.g.e. C. IV. sh. 441. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 91 yerek O'nun sadece bir proje halinde kalmasn salamtr. Hatta bu hususta etrafnn basklarna bile gs germitir. Devrinin Dhiliye Nzn Ah-med Reit Bey bu meseleye temas ederken Zat ahanenin bu muahedeyi sadrazamn ihramna (yani zorlamasna) ramen tasdikten sureti kafiyede itinap ettii pheden beridir. demektedir. 54 M. Kemal Paa'y Mill Kurtulu Hareketini plnlamas iin Anadolu'ya gnderen ve iinde bulunulan ar artlara ramen bir kurtulu resi arayan da yine O'dur. Hatta o kadar ki, bu hususta kendisine kar vki itirazlar dahi dinlememitir. Bunlardan biri olarak Enver Paa'nn Harbiye Nezreti antetli kd zerine yazd ve Sultan Vahidettin'e gnderdii mektup aynen yledir: Harbiye Nezareti Mahrem Velinimetimiz, sebeb-i haytmz, babamz, pdihmz, efendimiz Hazretlerine,

Yapm olduum tahkikat neticesi evvelce arzetmi olduum vehile Mustafa Kemal'in Anadolu'ya gnderilmesi badi-i felketimiz olacaktr. stanbul'da Kavaklk Sadk, Kadkyl Kemal ve Karaaa Fiek Fabrikas Mdr Krt Bill vesireden mteekkil bir hey'-et kurmular. Fransz nakliye irketlerinin ve baz ehasn maddi yardmlar ile aleyhimize isyan hazrlamaktadrlar. Bendenizin hemen Rusya'ya hareketin farz ol54 Ahmed Reid REY a.g.e., sh. 299 'C f-t O CD - fi ^ <Ca "n d Jo fil c < Q < O c3 oS +? m S o

r c

W S

>-H

C7

H.

a S--S 2 ^ fi LJ d 'H S fi >hp _, * 43 S ^ a fi. ? t " & O) d N +^> .fi +3 fi (D ?+-> > "^ S <c S -r* > w fc _^ 1 SH es d S .S S fi OJ fil c o c -t t/y ^3 c ?fi c T3 X> c in rfi f- ^ s a r-; H cfi- CM

yy M c S fi * ? * 1 ?! s o fi ^ -^ <J o> w c c fi a) +5 c r T N CD > fi -0 xJ t X3 S H r1 ^ 1) cJ -^ M es +5 -g -^ x .S ^ ti .a < ^ ^ 03 ,M !fi -^ = -^ Saa-' S * +? c H ^ ^ * W 4) S ^ C v ^ O bfl r fi* 3 ^ JS ^ W -e <D fi .fi : r^ <U H 0

D S fl a .S c b s ~ -a & F-* -*

__, BJ - 15

C/M

CU

4J

3 g 'fi fo bJ3 w C3 -o c3 S :3 ti >I = fil uy S TO ?^ 1 a o r-l a -2 -* K M C3 ^ (D

::-

L^J

J <D 0>

rI >> -O !- :0

CD ti -l C uy O T3 di .s A S < C3 ? r N JJ ' S es .^ -p -p c '"^ S es o vy< -t? c S O p S1 b g r C M C !_, CD 2 fi ^ CD -o x; ^ . ^ :S '-ti. 10 ^4- ^ ^ ia o C -^ T ti CD M CO jN ^ C fil -s c M c & O fi fi &H fi -i ;_ .fi . u oiP Ti fi pq , c +^ -fi S". P3 > crj ,-; N O O fi ^ fil g C ^ - 'd .i o ,C cn 2 3 di 5 o CD H cn H -( < ^ ft rg b

T3

"

>bc bJj

fi

-^

?Rt" "S q ^?dn^uz

rfp,apuoS

9(u!Pp9p!UBA

UE,ns

UI

V? "v ^;vT ":"x <*r^Y> "*\ *?<f* 11. y.

94 KADR MSROLU

ken ^ yamndUa tfutTTe^rn^erer^e^rS^fs? ?* Alaki ml na. bunu yapamazdf "L uT J"' SU"an VaM*w= lar istanbul'u bir daha Tnr^lgl taWrde dmazdeleri de mill haretetl h ^ vee^rdi. e^in bunu bahane et^ S^*1- lngW igl altndaki stanbul'uti* f11 atmaIan ve asker meleri ihtimali ^S-T ^^ gl 6t" mak iin baskara katlat . Hanedan' kurtar-harekta basla^^T^ ""^ Ve Anadlu'da Ermitir. KIZ^SSaf, kanla Jnde btn mitlerin 4*7? , 5 /' huzuna kabul edip sonra Anad^a daha Mmf " ldUgUnU %**&* edebileceini sormu KKa ^^ tavsive Kemal Paa.m adln ^ in^tu^ ^ M"Stafa kabul etmi, zten kendi ,1 memnuniyetle Paa'ya byk gLn 0 /u^ "o MMtafa Kemal davetle konumurve Anad0^V15m ?? ** ^ hUZUruna * ^ ** bira,tfn liftir gBff tekt ya^ ksm eskiden beri besledi&i H? , Paranm mhim mak suretiyle elde ed S / If "T atlmm Satbinici ve Ilkl bilginiTdT ' Mehmed ^ "* nep S S*6 ^ ***** taklar deeri olmadan! ve tUm T^^ BuMn hi^ m ?re bulunmad nl grb tu yatf " iin baka S. M. I. le Sultan MEHMED 1 SULTAN VAHIDEDDIN 1861 1926 Tahta getii srada 96 KADR MSROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 97

netle dayanan Altnc Mehmed kendisini tahtndan eden Mustafa Kemal Paa aleyhinde hibir sz sylemedii gibi syletmemitir de. Bunu ilerde tarih halledecektir demitir. Son gnlerinde, yukarda zikredilen yaknma, artk vatana dnemeyeceini syledikten sonra: Siz dndkten sonra benim bir vatan hini olmadm anlatn demitir. 57 Deerli tarihi daha sonra yine Sultan Vahideddin mes'elesine avdet ederek: Altnc Mehmed henz tarih olmamtr. ngilizler'le i birlii yapt hakkndaki szler doru deildir. Doru olsa be ngilizleri Trkiye ilerine karmaya davet eden Midhat Paa byk bir vatan sever saylrken Altnc Mehmed'in ihanetle itham olunmas garip bir hakszlktn) M demektedir,' Ali Fuad Trkgedi ise ad geen eserinde O'nun vatanseverliini gsteren eitli mahedesini nakletmektedir. Bunlardan sadece birini ibret iin dikkatlerinize sunuyoruz. Ramazan iinde bir sabah Nianta'nda kin ikametghmda henz yatakta iken uykudan uyandrlp Yldz Saray'nm yanmakta olduunu haber verdiler. Derhal giyinerek ve komumuz Serkarn Yaver Paa ile birleerek yaya olmak zere Ihlamur tarikiyle yola revn olduk. Saraya vrdumuzda Harem-i Hmyun'da Sultan Reat merhumun vefat ettii fevkani ahap direde sabaha kar elektrikten harik zuhur ve Hnkr'm beytutet eyledii alt kattaki direye de sirayet ederek az zamanda o cihette bulunan direler yanp kl olmutur. ngiliz donanmasnn itfaiye takm sevk edilerek klliyet miktarda su sklmak suretiyle harikin devir-i sireye men-i sirayetine almakta idi. Vkeldan ve emrn-i zabta ve belediyeden henz gelen olmamt. Kardan harikm zuhurunu grp en evvel yetien Harbiye Nzn evket Turgut Paa oldu. Zt' hne'-nin nerede bulunduunu sual ettiimizde Harem bahesinin nihayetinde Cihannm Kkn'de olduklarn haber verdiklerinden Yaver Paa ile. birlikte yanlarna giderek resm-i tziyeti f ettik. Kk mabeynin ak sakall kalle bir bekibas vard. O da gecelik kyafetiyle arkamza takld. Zt- ahane arkasnda gecelik entarisi ve zerinde pardes olduu halde kkn nnde ayakta duruyor ve eser-i tel izhar etmiyordu. Bekiba hizmet ve fedakrlnn derecesini gstermek maksadiyle hngr hngr alayarak cl teessrler ibraz eylemeye balaynca Hnkr: Benini milletimin oca yanyor; ben onu dnyorum; kendi evim yattm, ne ehemmiyeti var? dedi. 59 O'nun hakkndaki iddialara en derli toplu ve ikna edici cevab verenlerden biri de mehur gazetecilerden Nizameddin Nazif Bey'dir. Baknz ne diyor: Son sultann memleket dna katndan bahsederler. Can tehlikede olan bir adam, selmeti firarda bulur elbette. Hayatm tehlikede gren hangi hkmdar ve hangi kahraman r- firara katlanmamtr?

57 Nihal ATSIZ a.g.e. sh. 86 58 Nihal ATSIZ a.g.e. sh. 90 59 __ Ali Fuad TRKGELD - a.g.e. sh. 227. F: 7 98 mi?? KADR MSROLU Enver Paa Hazretleri mi? Cemal Paa Hazretleri mi? Talt Paa Hazretleri

Yabanc sancana snm olmak da pek realist grl bir itham saylamaz. kinci Abdlhamid Han'n

tahttan indirilmesinin asl msebbibi olan eski klesi Sadrzam apur Sait Paa Hazretleri cannn tehlikeye girdiini sand anda ngiliz Sefareti'ne snmam myd? Merutiyet ampiyonu Mithat Paa, zmir Valisi olduu halde, tevkif edilmekten korkarak Birinci Kordon'-daki Fransz Bakonsolosluu binasna, kinci Kordon-da'ki araba kapsndan gizlice dalp iltica etmemi midir? Osmanl'da hkmdar, bir tal adam deildi. Osmanl padiahlar prenslere, krallara ta giydirmiler-dir; talarn koruduklar prensler, krallar da olmutur ama hibiri ta giymemitir. Osmanl padiahlarnn tac yoktu. Bizde padiah ta giymez, sadece kl kuanrd. Btn ordularn ve donanmann bakumandanyd Bakumandan olduu iin de devletin bakanyd. Yanl anlalmasn: Devlet bakan olduundan kelli bakumandan deil! Bakumandanlk yetkisi, padiahn veklet verdii bir general tarafndan deil, Byk Millet Meclisi tarafndan tyin edilmi bir meraal tarafndan kullanld anda, zaten padiahlk fiilen ortadan kalkm demekti. Vahidddin Han'n memleket dna kmas ve saltanat lveden kanun sadece formaliteyi tamamlamtr. Szm yabana, byk imparator, byk asker diye tantlan Birinci Napoleon Bonapart, skt Fransa'Wt ca S 3 o % 'o o a 3 in'in it -o VI ?zt hide #* c3 > 100 KADR MSROLU dan cann kurtarmak iin Amerika'ya kamaa karar verince Bellerofon kalyonuna snmam myd? Eh... Bu geminin grandi direinde bir ngiliz amiralinin forsu dalgalanyordu, knda da ngiltere Krallnn harb bandras! ... Ve Napoleon'un en byk dman ngiltereydi, Ve hametl imparator hazretleri bu ngiliz harb gemisine sndklar anda Fransa ile ngiltere arasnda henz bir sulh de imzalanm deildi. O, cann kurtarmak iin byle yapm, Vahidddin Han da cann kurtarmak iin Malaya adl ngiliz zrhlsna binmi. Baka resi yok... Vsta bu. Nitekim, stikll Sava yllarnda Ankara Hkmetinin Avrupa'ya gnderdii mmessiller, Londra'ya gnderdii murahhaslar da hep talyan, Fransz torpidola-ryle gidip gelirlerdi. nk, bir Ankara taraftarm Anadolu'dan Avrupa'ya gtrebilecek baka emniyetli vasta yoktu. Cami Bey hey'eti talya'ya giderken, Bekir Sami Bey'in bakanlk ettii hey'et Londra'ya giderken Antalya'dan talyan torpidolarna binmilerdir. Ve bu' sralar da biz talya ile de, Fransa ile de, tpk ngiltere'yle olduumuz gibi kanl, bakl dmandk.

Politika adam da, her insan gibi, gz gre gre canm tehlikeye atmaktan ekinir. Vahidddin Han ile hametl Napoeon I. arasnda yaptm kyaslamadan Vahidddin Han elbette daha erefli bir durumdadr. Zira, Malaya'ya binerken esiz devlet hazinesinden bir kl dahi almamak asaletini gstermitir. Halbuki Napoleon'un ngiltere'ye snrken Bellerofon'a yklettii sandklarda, Tuillri saray hazinesinden ald drt buuk milyon altn vard. Btn metresleri, btn pileri ve yedi silsilesi rahat yaam, rahat lmtr. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 101 Bakkal hesabn deyemedii iin tabutuna haciz konan bir Vahidddin Han, elbette bu Fransz cihangirinden daha erefli bir htradr-tarihte... Vahidddin Han'n siyas cephesi ne olursa olsun, kendisine u iki hakk tanmamak insafszlk olur: 1 Anadolu'ya kar ngiltere'den silh ve asker yardm aramamtr. 2 Tahttan ayrldktan sonra, memleket dnda Trkiye'ye kar hi br komplo yapmamtr. Tarihi, ileride yapaca her tahlilde, Vahidddin Han'n 1922 artlar iinde memleketten gidiini haksz bulmyacaktr. Siyas artlar iaret ettii anda firar bir politika faktrdr. Onaltnc Lui, Fransa htilline kafa tutmak kahramanln gsterdii iin mi kellesinden olmutur? Hayr; kaarken enayice yakaland iin... Rusya'nn kinci Nikola's da kaamad iin yok olmutur. Fakat Almanya'nn marur Kayseri kinci Vilhelm, Hollanda'ya kam ve kurtulmutur. Avusturya - Macaristan'n gen imparatoru arl .kam ve kurtulmutur. Bulgar Kral Ferdinand, kam kurtulmutur. spanya Kral Oniinc Aons kam ve kurtulmutur. Yunanistan Kral Birinci Konstantin kam ve kurtulmutur. Afganistan Kral Amanuliah Han kam ve kurtulmutur. Romanya Kral kinci Karol, kam ve kurtulmutur. ran hinah lhazret-i Hmyun Muhammed Rza Han Pehlev kam ve kurtulmutur. 102 KADR MSROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 103

Bunlar sylemekten maksadm son sultann cann kurtarmasn tabi bir hak olarak tandm bildirmekle beraber, O'nun siyas hayat ile dier Osmanoullan'nm vatandalk durumlar arasnda bir ilgi kurula-myacan da belirtmektir. Bizde herhangi bir ehzade' hatt ikinci ve birinci veliahtlar dahi politika iinde saylamazlard. Politik hviyet, kl kuanp tahta oturmakla balard. Hanedann teki zas ile bendegn arasnda nihayet bir asalet fark vard. Hepsi sradan adamlard. Yazk olmutur onlara. Memleket dna karlmalarn hakl gsterecek en ufak bir kusurlar olmamt. 60 Biz de Sarkl Mchidler isimli eserimizin giri ksmnda, Trkiye'de ilk defa olarak -, SuStan Vahideddin ve devrinin hdiselerini tahlil ederek demitik ki; Sultan Vahideddin'in vatann kurtuluuna memur ettii Mustafa Kemal'e kar gzken sonraki tavr ve hareketlerini nasl izah edebileceimiz sorulabilir. Evvel u husus bilinmelidir ki; Sultan Vahideddin, Mustafa Kemal'in saltanat ve Hilfet'e ballk ifde eden beyanlarna nceleri

tamamen inanmt. Halbuki o, bu vazife ile Anadolu'ya gnderilmeden ok evvel Saltanatn da Hilfetin de aleyhinde bir hissiyat tamaktayd. Bu hususu, eski Tekilt- Mahsusa clardan Albay Hsameddin Ertrk'e ok daha nce Akaretlerdeki evinde aklam bulunmaktayd. Ayrca Mustafa Kemal'in Samsun'a muvasalatndan son60 Nizmeddin Nazif TEPEDELENLOLU Hanedan ve Son Sultan, Yeni stikll 30 Kasm 1966 tarih ve 277 numara: nsha. ra Rus heyeti ile Havza'da yapt grmeyi de nakleden Albay Hsameddin Ertrk, bu grmelerde de O'nun o gn iin mevcut olan rejime kar dnceler tadn ve Rus heyeti ile bu hususta anlamalar yaptn beyan etmektedir. Havza, Mustafa Kemal'in Anadolu'ya ilk ayak bast yer demektir. Daha ilk admnda Hilfet ve Saltanat aleyhtarln - zmn de olsa - ortaya koyunca, Sultan Vahideddin elbette kendisine cephe olacakt. Onun srf ahsna kar olan bu tavr ve hissiyatnda da kendi zaviyesinden hakl saylmas gerekir. O, mill hareketin bana hanedandan birinin gemesini arzu etmi ve bu maksatla ehzade mer Faruk Efendi'yi Anadolu'ya gndermi, veyahutda mer Faruk Efendi'nin re'sen Anadolu'ya gitmi olduu kabul olunsa bile Sultan Vahideddin'in en azndan bu harekete muvafakat etmi olduunun kabul edilmesi gerektir. nk Mustafa Kemal Paa tarafndan geri evrilerek stanbul'a gnderilen mer Faruk Efendi'yi huzuruna aran Sultan Vahideddin'in O'na cevab u olmutur: Seni kabul etmiyeceini biliyordum, olum! Fakat Mustafa Kemal Paa'nm Saltanat ve Hilfet'e kar kt emeller besledii bir kere daha teeyyd etti!. demekle iktifa etmitir. zni veya muvafakati haricinde gitmi olsayd O'na ceza vermesi icab etmez miydi? Byle buhranl bir zamanda hanedana mensup bir ehzadenin Anadolu'ya gitmesi, elbette ki; bir ok tefsir ve hdiselere yol aabilirdi. Dnp tanmadan yaplabilecek basit bir i deildi. Sultan Vahideddin'in mill hareketin bana gemesi maksadyla Anadolu'ya gnderdii ehzade mer Faruk Efendi nebolu'dan geri dnmt. Bunun sebebi de Mustafa Kemal'den ald u siyas (!.) telgraft. ??M KADR MISROLU 6/497 Makine banda ^SSTCt?enhilerini kemu yuhalan, emSa S^T^ .Anad1"y ^' butelkUyata mahal ve^c Sine?5" !?and " -- ele bulunan efk ^w rahdet"i tamme ha** ^ s ^TELSK?.-~*ca muhakkak olduundan' v^ ma,,nr 0anedan- saltanat, J^^, I?"6"" Mt "" fde edecekleri zanu, f t ""etlerinden fa. stanbul'da temdikSLA ** totilren #**>* ahtirain ^^S^ tfMldg ma27 Nisan 1337 Trkiye Byk Millet Meclisi Eeisi Mustafa Kemal mto deildir. am h6nUZ hii? Wr zafer-kasaSultan Vahideddin'in birr-nv Wr de efsnevi drs"Siinf 2r ezlJ'sUeri yannda zamanlar A 1 * beI'rtmek kap eder. Bir '='t1DCI, keresindi6 k * * d " Szndeki ^en bir adam mnas^, k"? , "^ 'arak altln istir. Halbuki gerek h^ SUreyle tham edll__ Jjerek, bugne kadar yaaip syleni. 61 Kadir MISROLU K t ^ chler - istanbul 1969, sh. 66 ^ ^^a Sanld Mo fcf) '?a <

> 'V -* *1 "5 <3 2 -3 S (S '' *? , i '

> ? w. v [fi M ?3 H CM W 3 *^\ 0 \ rH S o S)

o ti < 5 t ? i \J ^ i i .3

-> -

J, -.

fi

-O1

\'

U>106 ^ADJH MISROGLU OSMANOULLARPNIN DRAMI 107

lenlerin tamamen aksinedir. Memleketten, biraz aada anlatacamz sebepler altnda ve pek hakl olarak ayrlrken ahs miras mhiyetinde babasndan kendisine intikal eden hereyi bile Hzine-i Hmyun'a gndermitir. Bu arada kendisinde bulunan musanna ve murassa bir altn ekmeceyi de hazineye iade etmi olduu ok sonra yaplan tahkikatla meydana kmtr. Padiahlar resmen bir makbuz vermek suretiyle Hazine-! Hmyn'daki her eyi getirttirip yanlarnda alkoyabilirlerdi. Sultan Vahideddin isteseydi bu usul tatbik etmek suretiyle btn Hazine-i Hmynu beraberinde gtrebilirdi. O. byle yapmad gibi nezdin-deki kymetli eyalar da oraya teslim edip daha evvel bunlar iin verdii makbuzu geri almak yolunu tutmutur. Trkiye Byk Millet Meclisin'ce daha sonra kurulan hesaplan inceleme komisyonunun reisi Salih Keeci'nin 3 Haziran 1951 tarihli Vatan Gazetesi'nde yaynlanan beyanat

Sultan Vahideddin'in dasitan n-muskrlma bir hccettir. Kz Sabiha Sultan, babasnn sadece elli bin Trk liras kt paraya mlik olduu 62 halde yurt dna ktn bildirmitir. Sultan Vahideddin'in vatandan ayrlndan sonra hazine dairesinde yaplan tespitler hereyin yerli yelinde olduunu, kymetli bir inenin dahi O'nun tarafndan gtrlmediini gstermitir. Buna dir tutulan zabt, Topkap Saray Mzesi arivinde (35) numarada kaytl Dire-i Hazine-i Hmyun'un lmhaber ve Kuydat- ire Defteri nde mahfuzdur. Halbuki kendisi 1926 ylnda San Remo'da vefat ettii zaman yz yirmi 62 smail Hami DNMEND a.g.e. sil. 443. bin lira borcu kt iin alacakllar tarafndan tabutuna haciz konulmutur. Tahnit edilmi cesedi ancak kz Sabiha Sultan'm bu paray temin etmesinden sonra am'a naklolunarak Yavuz Selim Cami erifi'nin avlusuna defnolunabilrnitir. 63 O'nun hakkndaki en doru hkm yine insafl bir tarihi vermektedir: .% Altnc Sultan Mehmed Vahideddin iin Vatan hini derler. Ben kk bir ilve yapacam: Vatanna ihanet ile idama mahkm olup, yann ok ilerlemi olmas, Fransa'ya eski hizmetlerinin hatrlanmas ve Fransa'y sevdiinden phe edilmemesi dolaysiyle lm cezas, mebbet kalebentlie evrilen Mareal Peten gibi diyeceim. Mazileri ok temiz olan ve memleketleri felket girdabna dtkten sonra ibana geen, ar mes'-uliyetler yklenen, yenik milletlerini daha fazla inetmemek iin nefret edilen, galip dmanlara dostne el uzatmak durumunda kalan, o kara bahtl insanlar, milletlerin trihlerinde sigorta lmbalarna benzerle. Kendilerinin yanmas byk tesislerin kurtulmasn temin eder. Altnc Sultan Mehmed Vahideddin'in tuttuu yol, bata Topkap Saray Hazinesi ile, mzelerimizde ve mill ktphanelerimizdeki kymetlerine baha biilmez, en kk bir paras yerine konulmaz hazinelerimizin kahhar dmanlar tarafndan yamasn nledi. 64 63 Kadir MISIROLU a.g.e. sh. 95 64 Read Ekrem KOU Osmanl Padiahlar stanbul 1960 sh. 439. 63 108 KADR MISIROLU Bu mevzuda ortaya konulabilecek delillerden ok cz' bir ksmn nakledebildik. Ancak bu kadar karsnda bile O'nun son derecede gayri msid artlar iinde olmasna ramen vatann kurtuluu iin elinden gelen her eyi yapm bulunduunu gstermektedir. Mhud Sevr Sulh Projesi ni mzkere etmek iin memleketin btn ileri gelenlerini davet ederek bir Saltanat ras toplamtr. Bu ra sdece bir tek muhalife kar topye-kn, Sevr in kabul ve tasdikini kararlatrmtr. Peki bunlarn hepsi de vatan hini'midir?.. Bu tarzda itham edilmiler midir?!. Hayr deil mi? Peki neden?!. nk iinde bulunulan artlar onlar mazur gsteriyor deil mi?.. te ayni hakkaniyet ve nsfet lleriyle Sultan Vahideddin'in menf telkki olunan davranlarn da mazur grmek lzm ve gereklidir. Saltanat rasn amak zere toplant salonuna girerken teessrnden baylan 6S ve oradan ayrlrken de gz yalarn tuta-mayarak: Karlar gibi alyorum!... 65 Sultan Vahideddin ie birlikte vatan terkederek San Kemo'da vefat eden huss doktoru Read Paa bir fransz gazetesinde nerolunan hatratnda aynen yle demektedir: Kendisi mhim anlarda bir ka defa baygnlk geirmi ve derhal mdhaleye lzum hsl olmutu. Bunlardan bir tanesi, Sevr Muahedesi eraitini ve metnini tetkik iin tekil edilen ra-y Saltanat'a riyaset etmek zere Muyede Salonu'na girecekleri anda vukua gelmiti. Sadrazam Damat Ferid Paa, uzun sren ve tel ncib olan baygnlktan sonra itimin te'hirinl istemi, fakat Pdih, muvafakat etmemiti. Dier bir baygnlk dat General Harington'u davet

ederek bir gece iinde Malaya Zrhls ile stanbul'dan mfrakat kararnn ngiltere Devleti'J-ce kabul edildiinin Yaver Hamd Paa tarafndan arz srasnda vukua gelmiti. OSMANOULLABI'NIN DRAMI 109 diyen 66 bir pdiha hin diyebilmek bilmem insaf ve vicdan lleriyle ne derecede badaabilir!... Vatanndan ayrln dillerine dolayarak kat, firar etti gibi szlerle O'nu itham edenler bundan ok az bir mddet sonra hanedann dier btn mensuplarnn - uzak ve yakn akrabalaryla birlikte - toptan yurt dna srldn neden unutuyorlar. Sultan Vahideddin biraz daha nce kendisi giderek hakarete uramaktan kurtulduu iin mi hin olmutur? Yoksa bir ngiliz zrhlsna bindii iin mi?!. Peki ama, resmen srlen dier hanedan mensuplarn yurt dna Trk nakil vastalar m gtrmtr? Ne gezer!.. Kim ne vsta bulmusa onunla gitmitir. Kundaktaki ocuklar bile srldne ve bunlara da ihaneti mutazammm bir fiil isnad kabul olmadna gre bu tasarruf iin medar- itham bir mesnet de aranmam olduu meydandadr. O halde, sanki Sultan Vahideddin yerinde otursayd O'na dokunmayacaklarn^ gibi fkr yrtmek astar yzne uydurmaa almaktan baka nedir?... Son zamanlarda bir ok kymetli yazarmz Sultan Vahideddin'in hakkn teslim eden yazlar yazmaktadrlar. Bunlardan biri de muhterem Hseyin Hilmi k'tr. Bu deerli yazar, Sultan Vahideddin'in ahsiyeti ve devrinin hdiselerini - tam bir Trk ve Msl66 ... Bu mebhasi dereden maksadm ise nutkun iradm mteakip Hnkr'n meclisi terk ettii bir srada re'yul-ayn grm olduum bir hlini tasvirdir: Marnileyh meclisten karak Abdlmecid Efendi de koltuuna girerek, orta kattaki daireyi hussiyelerine avdet etmek zere mell ve mahzun bir halde servis merdiveninden inerken iki gznden ya akp Karlar gibi alyoru m!. diyordu. (Bkz.: Ali Fuad TRK-GELD a.g.e. sh. 215) KADR MSROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI in

man - hassasiyet ve lleriyle tahlil ettikten sonra aynen yle demektedir: ... Sultan Vahideddin Han, ordunun silhlan alnd, dman filolarnn anakkale Boaz'm at-. , mparatorluu paralamaa baladklar bir zamanda halife oldu. Bir felket olan Sevr Andlamas'm imzalamad. Osmanl ordusu olarak ahsn korumak iin braklm olan biricik taburu, Ayasofya etrafnda sipere sokup Cmi'e an takmak veya mze yapmak isteyenlere ate ediniz!... o emrini verdi. Vatann, dman izmesi altnda kalan stanbul'dan kurtarla-mayacan anlad. Gvendii paalar Anadolu'ya gn-derip, stikll Harbini hazrlad. Anadolu'ya subay, cephane, para kard. Kuva-y nzibtiyye diye hazrlad birlikleri de aka gnderip, kumandanlarna, Anadoludaki kuvvetlere katlnz!,.. diye gizli emir verdi. stanbul'daki, igal ordularna sezdirmeden, Kuva-y Milliyeyi kurdu ve kuvvetlendirdi. Btn msl-manlan cihda davet etti. Byk lim Abdlhakm-i Arvas buyurdu ki: Beikta'ta, Sinan Paa Camiinde vaaz edip kyordum, Kap nnde duran bir saray arabasndan, kibar bir bey inip, El melik yakra -kes - selm ve yed'ke iletta'am dedi. Yni, Sultan, sana selm ediyor ve seni iftara aryor, dedi. Araba le saraya gittik. stanbul'un seilmi vaizleri imamlar arlm idi. Mkellef bir yemekten sonra, ser m-shib geldi. Sultann selm var. Hepinizden rica ediyor. Anadolu'da kfirlerle arpan kuva-y Milliyenin glib gelmesi iin dua etmenizi ve Anadolu'daki mc-hidlere para, mal ve du ile yardm etmeleri, eli silh

tutanlarn onlara katlmalar iin milleti tevik etmeni zi rica ediyor, dedi. Bu emir zerine ok kimseyi Ana dolu'ya gnderdim. ok yardm yaplmasna sebep ol dum. 67 ; Btn bu yazlp sylenenlerden kan umumi ve nihi netice udur ki, artk zaman, Sultan Vahideddin'-in lehine ilemekte ve O'nun bykl her geen gn biraz daha ortaya kmaktadr. B HLFETN LGSINA VE OSMANOULLARI'NIN YURT DIINA IKARILMASINA MTEDAR 431 SAYILI KANUNUN HAZIRLANMASI, TBMM DE MZKERES VE TATBKATI. a) 431 Sayl Kanunun Hazrlanmas Zaferden sonra toplanacak sulh konferansna hem Ankara Hkmeti ve hem de stanbul Hkmeti davet olunmutur. Sadrazam Tevfik Paa bu davet zerine 27 Ekim 1922 tarihinde M. Kemal Paa'ya bir telgraf ekerek elde edilen zaferin Ankara ile stanbul arasndaki ikilii ortadan kaldrdn bildirdi ve sulh konferansnda birlik ve beraberlii salayacak baz teklifler ileri srd. Fakat M. Kemal Paa'run artk bir stanbul Hkmeti tanmak istememesi zerine, Saltanat ve Hilfet i birbirinden ayrarak Saltanat lvetmek ve bu suretle stanbul Hk-meti'ne son vermek yoluna gidildi. T.B.M.M. de bu maksatla fevkalde bir celse aktolundu. Dr. Rza Nur ve 67 Bkz: Hseyin Hilmi IIK Sedet-i Ebediye stanbul, 1968 (6. Bask) sil. 976 vd. 112 KADR MSROLU seksen kadar arkadann imzalad bir takrir grlerek iki maddelik bir kanun kabul edildi. 1 Tekilt- Essiye Kanunuyla, Trkiye Halk, hukuk ve hkimiyet-i hkmrnsinin mmessil-i hakikisi olan Trkiye Byk Millet Meclisi'nin ahsiy-yet-i mneviyesini gayri kabil-i terk ve tecezzi ve fera olmak zere temsile, bilfiil istimale ve irde-i milliyeye istinad etmeyen hi bir kuvvet ve hey'et tanmamaya karar verdii cihetle Misak- Mill hudutlar dahilinde Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmetinden baka ekl-i hkmet tanmaz. Binenaleyh Trkiye halk h-kimiyet-i ahsiyyeye mstenid olan stanbul'daki ekli hkmeti 16 Mart 1336 dan itibaren ve ebediyen tarihe mntakl addetmitir. 2 Hilfet Hnedan- Al-i Osman'a aid olup Halifelie Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan bu hanedann ilmen, ahlaken ered ve eslh olan intihap olunur. Trkiye Devleti, Makam- Hlfet'in istinadg-hdr. Bu gn ve bu gecenin (2 Kasm 1922) bayram addi karargir olmutur, Evet, saltanat ilga ederek Osmanl Devleti ve Hkmetine son veren bu kanunun kabul trihinin bayram yaplmas da kararlatrlmtr. Zira bu teklifi hkmet nmna mdafaa eden Bavekil Rauf Orbay, ok az bir zaman nce Hilfet ve hatta Saltanat'a hissen ve fikren merbut bulunduuna dair beynn unutmu ve fazladan olarak da bu gnn bayram olarak kabuln talep etmitir. Sultan Vahideddin gibi bir padiahn siyas iktidardan mahrum bir Hilfeti kabul etmeyecei muhakOSMANOULLARI'NIN DRAMI 113 kakt. Nitekim az sonra Ankara Hkmeti nmna fevkalde bir mmessil sfatyla stanbula gelmi olan Refet Paa Yldz Saray'na giderek huzura kabul olunmutur.; Padiah'a alman bu karar byk bir'nezket ve hrmetle arzetmise de Sultan Vahideddin: Saltanatsz bir Hilfeti, Hanedanmzn en ciz bir ferdinin bile kabul etmeyeceinden emin olabilirsiniz, Paa!.. diyerek grmeye son vermitir. Devrinin en iyi hukukular kadar fkh bilen Sultan Vahideddin bu durumu slm fkhnn devlet reisine id kaideleri ile kabil-i telif grmyordu. Hakikaten - eski tbirle sylemek gerekirse - tehdidini ikaa kaadir olmayan bir halife, fkhen halife saylamazd. Nitekim O, bu grte yalnz deildi. Bir misal vermek gerekirse, devrin eyhlislm'iarmdan Mutala Sabri Efendi de O'nun gibi dnyordu:

Hakikaten ne idi o, hkmetsiz Hilfet!... Ah-km- er'iyyenin icrasna me'mur ve cisman bir hkmet reisi olan Hazreti Peygamber'in halfesi ve vekili olacak ztn elinden hkmeti alnnca, o zat, Ce-nab- Peygamber'in nesine veklet edecekti? Dolma-bahe Saray'nda ikmete me'mur olmaktan baka Ab-dlmecid Efendi'ye bir vazife ayrlmam olduundan marnileyhin nasbolunduu ve bir buuk sene igal ettii makam, kat'iyyen Makam- Hilfet deildi. Din irdat tarznda uydurulan ve bir gn asl kmadktan baka ekli bile gsterilmeyen- vezif-i mev'de ise, ulemya id veziften ibaret olacakt. nk ulem da verese-i enbiya olmak cihetiyle bir nevi hilfet ve vekleti hizdirler. Ulemnn hilfeti ile hulefnm hilfeti arasmdaik fark, birinin elinde hkmet ve madd kuvF: 8 114 KADR MSROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 115

vet bulunarak dierlerinde bulunmamasyla hasldr6" Muhakkak ki; bu durum, Hfet'i de kaldrmak istikametindeki asl hedef iin bavurulmu geici bir tedbirdi. Nitekim hdiseler bu tarzda bir gelime gstermitir. Hakikaten aradan ok bir zaman gemeden Sultan Vahideddin'i son derecede dndren ve endielendiren bir hadise oldu. Eski devrin en nde gelen nazrlarndan biri olup Mill Mcadele'ye aleyhtar yazlaryla tannan Ali Kemal Bey, stanbulda yakalanp zorla zmit'e gtrlm ve orada Nureddin Paa'-nn emriyle askerlere lin ettirilmiti. Saraya hergn Sultan Vahideddin iin de iyi dnlmediini gsteren haberler gelmekteydi. Bu durumda kendisini emniyette hissetmiyen ve Halife sfatyla hakarete uramak veya binbir glkle dmandan temizlenen vatanda yeni bir ihtilfn zuhuruna mil olmak istemeyen padiah, doup byd ve hkmdar olduu vatanndan ayrlmak mecburiyetinde kalmtr. (17 Kasm 1922J. Esasen bir gn nce de TBMM O'nu hiyanet-i vataniye ile itham eden bir karar almt. Bu hdise zerine Makam- Hilfet'in inhill ettiine hkmeden TBM Meclisince bu makama Abdlme-cid Efendi seilmitir. Abdlmecid Efendi - ileride tafsil edilecek olduu zere - Kuva-y Millyeye taraftarln igal kuvvetlerinin gz nnde - alenen ve de-faatle ifde etmi bir ahsiyetti. Sultan Vahdeddin'le O'nun arasnda ok byk farklar vard, San'atkr ruhlu bir adamd. Tebellr etmeye balayan yeni siysetin perde arkasn ve niha hedeflerini kavrayabile68 Bkz: eyhlislm Mustafa SABRI slm'da mamet-i K.br, Yarn Gazetesi, mi: 34, Gmlcine 1928. cek bir kimse deildi. gal altndaki stanbul'da Sultan Vahideddin'in durumundaki nezketi hesaba katmadan O'nun baz davranlarn alenen tenkid etmi ve Kuva-y Milliye lehinde beyanatlar vermiti. 69 Hatta bir ara Ankara'ya gitmesi bile mevzuubahs oldu. O da bunu istiyordu. Mill harektn bana hanedandan birinin gemesini istemiyen ngilizler O'nu gz hapsine almlard. Ankara'ya kar zahiri bir aleyhtarlk tavr takman Sultan Vahideddin de Abdlmecid Efendi'nin Anadolu'ya gemesinden endie etmi ve bu hususta gerekli tedbirleri almt. Hakikaten ikisi arasnda daha o zamanda bir gr ayrl belirmiti. Sultan Vahideddin Ankara'daki icraatn nereye varacan ok iyi takdir ve tyin etmiti. Fakat vatann dmandan te69 Hatt son Halife Abdlmecid Efendi vatanndan ayrldktan sonra bile Ankara Hkmeti ve M. Kemal Paa'nn icra-a-tini desteklemekten geri kalmamtr. Gerekten Msr'da Hafz smail Efendi adnda bir ahs tarafndan karlan M s -v a t isimli gazete Abdlmecid Efendi'nin bir nevi nir-i efkr idi. Byle olduu halde Trkiye'de giriilen inklp hareketlerini gklere karmakta ve bu yzden antikemalistlere son derecede

hain bir ekilde atmaktayd. 1929 ylnda bu tutum o kadar ifrat bir ekle dklmt ki; O'nu Abdlmecid Efendi'ye ikyet ve bu neriyatta O'nun rzas olup olmadn sormak mecburiyetinde kalnmtr. Ancak ayan- dikkat olan udur ki, Zeki Paa zade Ali Bfk Bey imzasyla neredilen bir ak mektupta, son derecede clib-i dikkat bir ifaat yer alm bulunmaktadr. yle ki; mektb sahibi: Merhum ve mafur Sultan Vahideddin'den sonra Makam- Hilafet'i igal buyurup biraz sonra da dman- din-i mbin Kemalistler tarafndan bizim gibi env- hakarta ma'ruz kaldnz grnce, bir zamanlar Mustafa Kemal'e kaacanz endiesiyle Halife-i mera'mn sizi saraynza hapsettiini bizzat cizlerinin de tevkif eden zabtan mey nnda bulunduumu unutmak isteyerek sizi de selefiniz gibi madur bir Pdih telakki etmeye almtm. diyor ve soruyor: 116 KADR MISIROLU OSMANOGLLARI'NIN DRAMI 117

mimlenmesi iin her eyi sabr ve tevekklle karlyordu. Hakikaten Saltanat ilga edilirken sdece iki kiinin muhalefet ettii grlmt. 70 Zira bu mes'eleyi mzakere eden mterek (er'iyye, Adliye, Esas Tekilt) encmende M. Kemal Paa matlub olan neticeye varmak iin icbnda kan. aktmaktan bile ekinmiye-ceini ortaya koymutu. 71 Esasen ayni kararla birlikte stanbul'daki hkmet Erknnn Hynet-i Vataniye K a -nunu'a istinaden tecziyelerinin istendii de grlmtr. 72 Btn bunlar, Saltanat ve Hilfeti birbirinden ayrarak, birini lvedip dierini muhafaza etmenin, uzun srmeyecek bir geit devresi nden ibaret olduunu 73 anlamaya kfiydi. Fakat Abdlmecid Efen-

Byle ler satn bir evvelkisini tekzib eden ve cinnet derecesine varan bir hamkatle her fazilete hcum eden bir gazetenin halfe tahsistiyle intiar ettii ayias, Msr meyhanelerinden sokaklara szarken herhangi bir tekzibe m'ruz kalmazsa bilemeyiz ki; bu seyyiat yalnz M s v t a m mnhasr kalr?! (Bkz.: Ak Arza Abdlmecid Efendi Hazretlerine Yarn Gazetesi, Nu: 46, Gmlcine 1929). Bir mddet sonra E 1 - E h r a m gazetesine (27 Aralk 1929) bir beyanat veren Abdlmecid Efendi, Trkiye'nin I. Cihan Harbi'ne giriine muhalif olduunu beyandan sonra: Harbde Trk kuvvetleri krlnca Mustafa Kemal'in iln ettii cihd- vatanyi desteklemitim diyor ve ilve ediyordu: Sulh-i mnferid temini iin Franklen Buyyon'u Ankara'ya ben gnderdim. Diktatrle de halk kafile kafile tehcire balayncaya kadar temas muhafaza ettim. Bu beyanat ele alan R-fk Bey bu defa, bir kere daha Abdlmecid Efendimin Halife saylamyacam beyan ve bunun kendince delillerini tadd eylemektedir. (Bkz: Rfk-Abdlmecid Efendi'den Halfe Olur Mu' Yarn Gazetesi, Nu: 59 Gmlcine 1930) 70 Bu takrir okunduktan sonra ciddi oiarak muhalif vaziyet alanlarn banda iki zat grnd. Bunlardan biri Mersin Meb'usu bulunan Miralay Selhaddn Bey'dir. kincisi, zmir'de aslan Ziya Hurid'dir, Bunlar, Saltanatn lvolunmamas kanaatinde bulunduklarn vzhan izhar ettiler.* (Bkz: M. Kemal Paa Nutuk, Ankara 1927 sh. 421).

71 encmen bir odada itima etti. Riyasetine Hoca M-fd Efendi'yi intihab eyledi. Mes'eleyi mzkere etmeye baladlar. er'iyye Encmenine mensup hoca efendiler, Hilaf et'in. Sai-tunat'tan mnfak (ayrlm) olamyacam, m'ruf safsatalara istinad ettirerek, iddia ettiler. Bu mddeiyatm cerh ve nakznda serbest idre-i kelm edenler, otaya kar grnmediler. Biz, ok kalabalk olan ayni odann bir kesinde mnkaay dinliyorduk. Bu tarzda mzkerenin maksud neticeye iktiranna intizar etmek, beyhude idi. Bunu anladk. Nihayet mterek encmen riyasetinden sz aldm. nmdeki srann stne ktm. Yksek sesle, u beyanatta bulundum. Efendim dedim. Hakimiyet ve Saltanat hi kimse tarafndan hi kimseye, ilim icbdr diye; mzkere ile, mnkaa ile verilmez. Hkimiyet, saltanat kuvvetle, kudretle ve zorla alnr. Osmanoullar, zorla Trk Milletinin hkimiyet ve saltanatna v'z-ul-yed olmulard. Bu tasallutlarm alt asrdan beri idme eylemilerdi. imdi de, Trk Milleti bu mtecavizlerin hadlerini ihtar ederek, hkimiyet vs saltanatn, isyan ederek kendi eline bilfiil, alm bulunuyor. Bu bir emrivkidir. Mevzuu bahs olan, millete saltanatn, hkimiyetini brakacak myz, brakmyacak myz, mes'elesi deildir. Mes'ele zten emrivaki olmu bir hakikati ifdeden ibarettir. Bu behemehal, olacaktr!. Burada itima edenler, Meclis ve herkes mes'eleyi tabi grrse, fikrimce muvafk olur. Aksi takdirde, yine hakikat usul-i diresinde ide olunacaktr. Fakat ihtimal b&'z kafalar kesilecektir! (Bkz: M. Kemal Paa Nutuk, Ankara 1927, sh. 422) 72 M. Kemal Paa a.g.e. sh. 421, 73 Efendiler!. Saltanat devrinden, Cumhuriyet devrine geebilmek iin, cmlenin m'lmu olduu vehile, bir intikal devresi yaadk. Bu devrede iki fikir ve itihad, birbiriyle mtemadiyen mcdele etti. O fikirlerden biri, saltanat devrinin idmesi idi. Bu fikrin taraftarlar sarih idi. Dier fikir, saltanat idaresine hitam vererek idre-i cumhuriye te'sis eylemekti. Bu, 72 118 .._ KADR MJSROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 119

di bu ilerin adam deildi. Bu sebeple M. Kemal Paa'-mn-ileride dereedilecek olan-19. Terinisani 1338 tarihli mektubunu hsni telkki ederek 24 Kasm 1922 de Top-kap Saraynda yaplan biat merasimi ile Makam- Hilfete geti. Bu merasimde Refet Paa ile Hoca Mfid Efendi'nin de dahil olduu, meb'uslardan mteekkil bir heyet de hazr bulunmutur. Ancak yeni Halifenin hi bir hareket serbestisine mlik olmad derhal ortaya kmtr. Gerekten M. Kemal Paa, stanbul'daki mmessili Refet Paa vastasyla Abdimecid Efen-rii'ye u emirleri tebli ettiriyordu: 1 Trkiye Byk Millet Meclisi'nin kendisini Hilafet'e intihabndan sarahaten beyan- memnuniyet olunacaktr. 2 Vahsdeddin Efendi'nin tarz- hareketi mu-fassalan takbih edilecektir. 3 Tekilt- Essiye Kanunu'nun onuncu mad desine kadar olan mevadd muhteviyat tarz- mn sipte ve mhim m'na ve mfd aynen zikredilmek suretiyle Trkiye Devleti'nin ve Byk Atflet Meclisi' nin ve Hkmetinin mhiyet-i mahsusas ve us-i idbizim fikrimizdi. Biz fikrimizi, sarih sylemekte mahzur gryorduk. Ancak nokta-i nazarmzn kabiliyet-i tatbikiyyesini mahfuz bulundurup saltanat taraftarlarnn fikirlerini tatbik sahasndan uzaklatrmak mecburiyetinde idik. Yeni kanunlar yapldka bilhassa tekilt- essiye kanunu yaplrken, saltanat taraftarlar Padiah v Halifenin hukuk ve selhiyetinin tasrihinde srar ederlerdi. Biz bunun zaman gelmediini veya lzum olmadn beyan ederek o ciheti meskt brakmakta fide gryorduk.

dre-i devleti, cumhuriyetten bahsetmeksizin, hkimiyet-i milliye esst diresinde, her an cumhuriyete doru yryen ekilde temerkz ettirmeye alyorduk. (Bkz: M. Kemal Paa. a.g.e. sh. 507 - 508) resinin Trkiye halk ve btn slm lemi iin enf' (en faydal) ve evfak (en muvafk) olduu zikr-u tespit klnacaktr. 4 Trkiye mill halk hkmetinin mdemat- mesbka ve mesi-yi mekresinden takdirkrne bir lisan ile bahsolunacaktr. 5 bu beyannamede nukat-i mesrdeden (ser-dedilen noktalardan) ma'da, siys addedilebilecek bir nokta ve fikir dermeyan edilmeyecektir. 74 Eetet Paa, verdii 19 Kasm 1922 tarihli cevapta, yeni Halife'nin, imzasnn stne Halife-i M s -limn ve Hadim- l -Haremeyn unvann kullanmak, Cum'a gnleri selmlk r e s -? mine kmak, Fatih'e id olduu sylenen ekilde t( s a r k sarmak ve lem-i slm'a kar neri istenen beyannamenin bir de arapasn neretmek talebinde bulunduu ve Sultan Yahideddin'J takbih hususunda m'zur grlmesini 75 istedii bildirilmiti. Burada clib-i dikkat olun udur ki, M. Kemal Pa-a'nn mukabil cevabnda Abdimecid Efendi'nin ^Fatih'in Sar yerine redingot giyebilecei bildirilmitir. T6 Nihayet, Halifenin, kendisinin Makam- Hilfet'e seildiine dir M. Kemal Paa tarafndan ekilen telgrafta Halife-i Ms-limn yerine Halife-i Resulullah tbirini kullanm olmas imzasn da Abdlme-cid bin A b d 1 a z i z Han tarznda yazmas uzun mnakaa ve mzkerelere sebep tekil etni74 M. Kemal Paa a.g.e. sh. 424 - 25 75 M. Kemal Paa a.g.e. (Vesikalar ksm) 286 numaral vesika. 76 ~- Bkz. M. Kemal Paa a.g.e. sh. 425 vd. 74 i 120 KAD3 MSHOLU tir. Bununla Saltanat fikrinin zail olmad ileri.srlmtr. 77 Bundan bir mddet sonra, Hilfet M e s ' -e 1 e s i >} nisb bir surette yatm ve bu mes'ele etrafndaki mnkaalarn azalm olduu grld. Zira Halife A M I mei d Efendi, Ankara'dan verilen btn emirlere uymu ve fazladan olarak da Sultan Va-hreddin'i defaatle ve hi yakk almayan kelimelerle takbih etmiti. 7S Bu esnada 21 - 27 Aralk 19S2 tarihinde toplanan H i n d Hilfet Konferans Abdlmc-cid Efendimin Halifeliini tasdik ve kabul eylemi ve az bir zaman sonra da yine Hind Mslmanlar tarafndan M. Kemal Faa'ya Mnc-j Hilfet yni Hilfetin kurtarcs unvan tevcih edilmiti. (3 Ocak 1923) Sdece Ankara'da 15 Ocak 1923 tarihinde Afyon Mebusu kr Hoca (elikay) nn yazd 79 Hilfet-i slm i ye ve Byk Millet Meclis isimli buror datlmt ki, bunda T.B.M.M.'nin Hilfeti Saltanattan tefrik ederek onu siyas iktidardan 77 a.y. 78 Sultan Vahideddin'in vatan terkediini haksz bulanlarn,, o zaman btn gazetelerde yaynlanan bu beyanlarla M. Kemal Paa'mn mruf Nutku'nun 423. sahifesinden itibaren O'-nun iin Sefil di m a h 1 k gibi yakksz kelimelerle lebalep ifdelerini dikkat ve insafla okunmalarn tavsiye ederiz. Geri bunlar O'nun vatandan ayrlndan sonradr. Ama alkadarlarn, o'nun hakkmdaid niyet, fikir ve hissiyatlarn tespite yarayan son derecede ehemmiyetli vesikalardr. 79 Rahmetli Eref Edip Bey'in bize .ahsen anlattna nazaran bu bror kr elikalay tarafndan deilt kendisi tarafndan yazlm, fakat, zerine meb'us olmas sebebiyle O'nun ismi konulmutur. OSMANOLLARI'NIN DRAMI 121 mahrum ve srf lfz bir messese haline getiremiyece-i ileri srlmtr. Nihayet 15 isan 1923 tarihinde karlan 334 sayl ^ Saltana id Propog an dalarn Men'-ine Dir Kanun la bu mes'ele kapatlmak istenmitir.

Ancak 29 Ekim 1923 te an bir surette C u m -h u ? i y e t iln edilince Hilfet ve Halienin durumu yeniden gnn mes'elesi hline geldi. Gazetelerde Halife'nin istifa edeceine dir haberler kmaya balad. Bizzat Abdlmecid Efendi tarafndan yalanlanan bu dedikodular zerine, eskidenberi merut bir idareye taraftar olduu bilinen stanbul Barosu Reisi Ltfi Fikri Bey, 10 Kasm 1923 tarihli Tanin Gazetesinde bir Ak Mektup yaymlryarak bunda) Halifeden istifa etmemesini talep etmi ve ertesi' gn, kendisini tenkid eden Akam Gazetesi Bayazar Hecmeddin Sdk Eey'ie aralarnda Hilfet mevzuunda bir mnkaa balamt. Hakikaten Rauf Bey gibi; Cumhuriyetin ok ni bir surette n edilmi bulunmasndan dolay bu mnkaalara, baz beynlar vermek suretiyle baka dahil olanlarda olmutur. 11 Kasm 1923 tarihli Tanin Gazetesinde ((Halifenin vazife ve S e 1 h i y e t 1 e r i r i g st e r e n bir kanun karlmasnn lzumu zerinde durulmutur. te tam, stanbul gazetelerinde Cumhuriyetin aceleye getirilerek iln edildii iddialar ve Halife'nin durumu etrafndaki mnkaalarn hararetlendii srada (5 Aralk 1923) Tanin ve kdam gazetelerinde n122 KADR MISIROLU

giltere slm Cemiyeti adna Aa Han ve Emir Ali imzalaryla Bavekil smet Paa'ya gnderilmi 24 Kasm 1923 tarihli bir mektubun tercmesi j-aymlad. Bunda ((Hilfet Makam'nn muhafazas ve hatt takviyesi ve Halifenin eref ve nfusunun iadesi gerektii zerinde duruluyordu. Bu neriyat zerine, 8/9 Aralk 1923 gecesi TBMM' nde aktedilen bir gizli celsede stanbula Cebelibereket Meb'usu hsan Bey'in (Topu hsan) riyasetinde bir s t i ki l Mahkemesi gnderilmesi kararlatrld. 15 Aralk 1923 tarihinde Fndkldaki eski Meclis-i Meb'usan binasnda faaliyete geen bu mahkeme, Hseyin Cahid, Ahmed Cevdet, Velid Bey gibi mevkfen muhakeme edilmekte olan bz gazetecileri kasd- cr-mleri olmad esbab- mucibesiyle beraat ettirmi, fakat Ltfi Fikri Bey'e be sene hapis cezas vermiti. m Bu suretle Hilfet M e s ' e I e s i etrafndaki muhalefet sindirilince sra O'nu ilgaya gelmi oluyordu. 81 Mecliste, bte mzkereleri esnasnda Hanedan tahsisat ve e r ' i y e ile Evkaf 80 Ltfi Fikri Bey'in bu cezas az bir mddet sonra TBMM tarafndan afvedilnitir. 81 Hilfetin ilgasna tekaddm eden gnlerdeki mnaka&Jan LOZAN hakkndaki eserimizin kacak III, cildinde uzun uzadya tafsil etmi bulunduumuzdan burada ksaca nakletmek yolunu tercih ettik, steyenler u kaynaklardan geni malmat alabilirler. NevsaM Milli (1923) sh. 176 vd. Dr. Ziya GEM Halt Be C. I. stanbul 1954 sh. 231 vd. Hasan Bza SOYAK Atatrk'ten Hatralar C. I. stanbul 1973 Sh. 191 Vd. LTF FKR BEY (872 - 1934) Cumhuriyet devrinde Hilfet'i ve merut idareyi mdafaa eden bir fikir ve siyset adam Mlkiye'yi bitirdikten sonra Paris Hukuk Fakltesi'nde lisans tahsili yapmtr. 1908'de kurulan Meclis-i Meb'usan'a Dersini Meb'usu olarak katlm ve ttihadarla yapt etin mcdele ile n kapanmtr. Gazetecilik ve avukatlk yapmtr. stanbul Barosu Reisliinde bulunmutur. Hilfet'i mdafaa eden yazlarndan dolay, biri stanbul'da, dieri Ankara'da olmak zere iki sefer stikll Mahkemesi ne verilmitir. Bir ok eser ve makaleleri nerolunmutur. Son derecede drst, vatansever bir ahsiyetti. Samimi kanaatlerini ylmadan mdafaa eden cesur bir fikir adammzd.

i 124 KADR MISIROLU vekleti bteleri zerinde grlrken Vassf nar Hilfet'e ve Halife'ye hcum ederek Yksek Meclis'in tasdik edecei btede Hilfet'in yeri olmad grn ileri srd. Hakikatte M. Kenal Faa bir ay nce re'sen Hilfet'in ilgasna karar vermi bulunuyordu. s? Bte mzkereleri bunun iin mnsip bir vesile olarak seilmiti. Vsrf nar'dan sonra konuan Mazhar Mfid de Hilfet'in kaldrlmak istendiini, phe ve tereddde yer vermeyecek bir surette ortaya koymutu. Nihayet, 1 Mart 1924 tarihinde Meclis'te okuduu nutukta buna temas eden M. Kemal Paa tutulacak yolu kafi olarak gstermi oldu. "3 Ertesi gn toplanan Halk Frkas Meclis Grupu; aa Siirt Meb'usu Halil Klk Efendi ve arkadalarnn teklif ettii er'iye, Evkaf ve 82 1340 (923) senesi iptidsmdabyk mikyasta, bir or du harb oyunu yapmak takarrr etmiti. Bu arb oyununu z mir'de yapacaktk. Bu mnsebetle 1340 Knunusni [Ocak) ip tidasnda zmir'e gittim. Orada iki ay kadar kaldm. Hilfet'in lav zaman geldiine orada iken hkm vermitim. (Bkz: M. KemaJ Paa a.g.e. sh. 511) 83 Geri bu konumada Hilfet kelimesi telf fuz edilmiyordu. Ama ad verilmeden o'na hcum ediliyordu, kssen buna hacet de yoktu. Zira Makam- Hilfete blrgn evvel dolu dizgin hcum eden Vsf nar da Mazhar Mfid de byle ehemmiyetli bir mes'eleyi o'nun emir ve tensibi hricinde orta ya atamazlard. Hazrhk o kadar tamamd ki bir gn sonraf TBMM'de eyh Saffet Efendi'nin teklifinin hi bir deiiklie u ramadan kabul edildii grlmtr. htimal ki bu ey b> unvanl meb'us, kasden seilmi ve hazr bir metne imza koy mutu. Zira herhangi bir kanun teklifinin Meclis'ten hi bir de iiklie uramadan kabilmesi ancak ve srf M. Kemal Paa'mn arzu ve hissiyatn aksettirmi olmasyla kabildi. O mecliste byle bir baka kimse mevcud deildi. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 125 Erkn- Harbiye-i Ummiye Vekletlerinin lav, bb Vasf nar ve arkadalarnn teklif ettii T e v h i d - i Tedrisat, ve; cc Urfa Meb'usu eyh Saffet Efendi ile elli arkadann teklif ettii Hilfet-'in ilgas ve Hnedan'm y u r t dna karlmas na dir kanunlar mzkere ve kabul etmiti. Bu sonuncuya byle bir hareketin slm lemi'ni teessre sevkede-cei, bundan ancak Ingilizler'i ri memnun kalaca ve Hilfet'in Trkiye iin lzumlu bir messese bulunduu yolunda itirazlar vki olmusa da bu itiraz yapanlar (Konya Meb'usu Musa Kzm ve Eskiehir Meb'usu Abdullah Azm Efendiler) aznlkta kalmlar ve parti grupu bu her kanunu da kabul ederek Meclis'e evklerini kararlatrd. Hadisenin bu tarzda bir seyir takip etmesi, her eyin evvelden plnlanm bulunduunu aka ortaya koymuyor mu?!.. Mecliste olup bitenlerin alman minare ye klf hazrlamaktan ibaret bir takm formalitelerin ikmalinden ibarettir. Nitekim: 3 Mart 1924 Pazartesi gn Ali Fethi Bey'in riyaseti altnda toplanan Meclis mzkerelere balam ve Hilfet'in lav ile birlikte bata Halife Abdlmecid Efendi olmak zere Osmanoullar'nm btn fertlerini, damatlar da dahil olduu halde vatandalktan skat eden ve yurt dna karan on maddelik u kanunu kabul etmitir: 126 KADR MISIROLU

HLFETN LGSINA VE HNEDAN-I OSMANNN TRKYE CUMHURYET MEMLK HRCNE IKARILMASINA DR KANUN 3/Mart/1924 Kanun No: 431 Madde: 1 Halife hal'edilmistir. Hilfet, hkmet ve cumhuriyet mn ve mefhumunda esasen mndemi olduundan Hilfet Makam mlgadr. Madde: 2 Mall Halife, Osmanl Saltanat- mnderisesi hanedannn erkek, kadn bilcmle zas ve damadlar Trkiye Cumhuriyeti memliki dhilinde ikmet etmek hakkndan ebediyyen memnudur. Bu Hanedana mensup kadnlardan mtevellit kimseler de, bu madde hkmne tabidirler. Madde: 3 kinci maddede mezkr kimselerin ibu kanunun iln tarihinden azami on gn zarfnda Trkiye Cumhuriyeti arazisini terke mecburdurlar. Madde: 4 kinci maddede mezkr kimselerin Trk vatandalk sfat ve hukuku merfdur. Madde: 5 Bundan byle ikinci maddede mezkr kimseler, Trkiye Cumhuriyeti dhilinde emvl-i gayrimenkuleye tasarruf edemezler. liiklerinin kat' iin bir sene mddetle bilvesile mehkim-i devlete mracaat edebilirler. Madde: 6 kinci maddede mezkr kimselere masrif-i seferiyelerine mukabil bir defaya mahsus ve derece-i mevkilerine gre mtefvit olmak zere hkmete tensip edilecek mebali it olunacaktr. Madde: 7 kinci maddede mezkr kimseler, Trkiye Cumhuriyeti arazisi dahilindeki bilcmle emvl-i gayri menkullerini bir sene zarfnda hkmetin malmat ve muvafakatiyle tasfiyeye mecburdurlar. Mezkr emvl-i gayri menkuleyi tasfiye etmedikleri OSMANOULLARI'NIN DRAMI 127 halde, bunlar, hkmet marifetiyle tasfiye olunarak bedelleri kendilerine verilecektir. Madde: 8 Osmanl mparatorluunda padiahlk etmi kimselerin, Trkiye Cumhuriyeti arazisi dahilindeki tapuya merbut emvali menkuller millete intikl etmitir. Madde: 9 Mlga Padiahlk saraylar, kasrlar ve emlk-i siresi dahilindeki mefruat, takmlar, tablolar, asr- nefise vesir bil'unum emvl-i menkule millete intikl etmitir. Madde: 10 Emlk-i hkniye nm altnda olup evvelce millete devredilen emlk ile beraber mlga padiahla ait bilcmle emlk ve sabk hazine-i hmyun, muhteviyatlanyle, birlikte saray ve kasrlar ve mebni ve arazi millete intikl etmitir. Madde: 11 Millete intikal eden emvl-i menkule ve gayri menkulenin tesbit ve muhafazas iin bir nizmnme tanzim edilecektir. Madde: 12 bu kanun, trih-i nerinden itibaren mer'iyl icradr. Madde: *3 bu kanununun icra-y ahkmna icra vekilleri hey'eti memurdur. b) Bu Kanunun TBMM. de Mzkeresi: 3 Mart 1340 (1924) Pazartesi gn Ali Fethi (Okyar) Bey'in riyaseti altnda toplanan TBMM bu kanunu mzakereye balad. Teklif Meclis riyasetine u esbab- mucibe ile takdim edilmiti: RYASET CELLEYE Trkiye Cumhuriyeti dhilinde Makam- Hilfet'in vcdu, Trkiye'yi dahil ve haric siysette iki bal olmaktan kurtaramad. stikllinde ve hayat- siysiye128 KADR MSROLU ;1 *!)f< sinde mareket kabul etnieyen, Trkiye'nin zahiren ve zmnen bile olsa, ikilie tahamml yoktur. Asrlardanberi Trk Milleti'nin sebeb-i felketi ve en nihye fiilen ve ahden bir Trk mparatorluunun vasla-i inkraz olan Hnedan'm Hilfet kisvesi altnda Trkiye'nin mevcudiyetine, daha messir bir tehlike olaca tecrib-i

mtehammilne ile kat'iyyen sabit olmutur. Bu Hnedan'n Trk Milleti iie mnsebet-tar olan her vasiyet ve kuvveti, mevcdiyet-i milliyenz iin mahz- tehlikedir. Esasen Hilfet, emaret evil - i slm'da hkmet mn ve vazifesinde ihdas edilmi olduundan dnyevi ve uhrev bilcmle vezif-i mtevecciheyi if ile mkellef olan zaman- hazr hkmat- slmiyesi'nin yannda ayrca bir Hilfet'in sebeb-i mevcudiyeti yoktur, Hakikat bundan ibarettir, Trk Milleti, slmiyet'i muhafaza etmek iin hakikate ittibadan baka bir hatt hareket ihtiyar edemez. Terakm edegelen tev vstin vazh ve kat' br surette halli iin me-vadd- tiyenin bugn, derekap ve mstcelen mzakeresiyle kanuniyet kesb etmesini teklif ederiz. 2/Mart/1340. EYH SAFFET (URFA) 8. Teklifin hey'eti ummiyesi zerinde mzkereler balaynca M ilk sz Ekrem Bey (Rize) almtr. O'nun hcumlarn Ftih'e kadar vardrd konumas aynen yledir: S4 Urfa Mebusu yh Saffet Efendi'nin bu teklifini kendisinden baka elli kii daha imzalamt. Bunlardan bazlar unlardr: Kl Ali, Mazhar Mfid, Yunus Ndi, Recep Peker. Vsf nar, Cell Nuri, Refik Koraltan, kr Kaya, lyas Sami Ruen Eref Ahmed Aaolu, Tunal Hilmi, Yahya Glib vs.. 85 Bu mzkereler iin bkz: kinci Trkiye B"yk Millet Meclisi Zabt Ceridesi, C. 7, sh. 31 ve mt. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 129 EKREM BEY (RZE) Mertiyetin bidayeti idi. Henz mektepten kmtm. Mekteb-i Harbiye'nin - biliyorsunuz - Talimhane'ye mteveccih olan mermer stunlu mermer merdivenleri vardr. Bunun kapsndan bakyordum. Mermer merdivenin aasnda Sadret Mevkii'ni igal etmi vkelmzdan birini ferik apoletleri ve mehbetli vcuduyla arkasnda btn yver-leriyle ve miyyetiyle iyi tlim ve terbiye grm bir nefer vaziyetinde grdm. Bu zat ve miyyeti mkellef bir arabann nnde duruyordu. Fakat arabann iindekini gremiyordum. Tabii merak ettim, baktm. Bu, Sultan Hamid'in ondrt onbe yandaki ehzadelerinden biriydi. Bu levha bana derhal garip bir te'sir yapt. nk bu ocuk bir hiti ve hi, evsaf olmayan bir insanck idi. Dndm: o zaman bu ocua eer o hrmet Sultan Hamid'in olu olduundan yaplyorsa, Sultan Hamtd denilen adam, o canilerdendir ki, cinayeti yalnz Mithat Paa gibi nice insanlar mahvetmekten ibaret deil, bir milleti inkraza mahkm etmitir. Hl O'nun cezasn ekiyoruz. Sonra haber aldm ki, meer saraylarda be alt yandaki ocuklarn nnde vkel, rical ve ekbir hepsi byle el - pene divan dururlar-m. nsanlarn byle kendi kendilerini esaret altna sokmalarna kar o zaman derin bir nefret hissetmitim. Efendiler! Bugn bu mefkure tammiyle deimitir ve ben bugn grdm iin lrsem de, gam yemem, ruhum ebediyyen istirahat edebilir. Artk kimse be alt yandaki ocuklarn nnde el pene divan durmayacak ve hibir zaman arzu-y ahanem, millete ihsan ettim szlerini iitmeyecek. Yalnz milletin sayesinde yaadklar halde onu uak gibi kullanan bu saltanat devrildii halde, garip olan urasdr ki; hl F: 9 130 KADR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 131

biz gzmzn nnde bu ailenin Hilfet kisvesi altnda, ayn debdebeyi srmesine tahamml etmek ve rz gstermek safdernluunda bulunuyoruz. Bir gn gelecek istikblde bu gnn trihini yazan mverrihler, Anadolu'da, Trk stikllini kazanmak iin boaz boaza gelirken, stanbul'da onun dman ile danseden bu haneden aileyi derhal tardetmediimizden dolay hayret edeceklerdir. Trih bize gsterir ki; bu zevat, her zaman bu tahta btn kuvvetleriyle

sarlmlar ve onu elde etmek iin icbnda Trk Milleti'nin boaz boaza gelmesini istemilerdir. (Bravo sesleri) Niin bunlar bu tahta bu kadar sarlyorlar? Millet'e hizmet etmek iin mi? Efendiler! Millete hizmet etmi trihimizde birok sadrazamlar gsterebilirsiniz. Fakat Padiah gstermek iin mkilt ekeceksiniz. Bunlarn tahta merbut olmalarna saik yalnz, menfaat, ihtiras, bundan ibarettir. Padiahlarn yapm olduklar bu fenalklar zerinde biraz durmak istiyorum. nk, ben inliyorum. Efendiler! Bugn memleketimin, milletimin terakki-yatnn bu kadar geri kalmasndan dolay inliyorum. Bir ecnebi ile kar karya geldiim zaman, onun memleketi ile kendimi mukayese ettiim zaman, gryorum ki; onun memleketindeki imendferler kadar, benim memleketimde yol yoktur. Bu stmdeki basmdaki grdnz dmeleri ve hatt bz yerlerde yiyecein ekmee varncaya kadar onlardan satn almaya mecbur oluyorum. Bundan dolaydr ki: bir ecnebi ile kar karya geldiim zaman yzm kzaryor. O halde kendime soruyorum: Trk Milleti'nin bu kadar geri kalmasmdaki sebep nedir? Ya Rabbi! Biz kabiliyetsiz, istidadsz olduumuz iin mi bu kadar geri kaldk? Btn ecnebi devletler en yksek zirvede, biz alttayz... Buna sebep din midir? Bu sulime kar derhal gryorum ki; mazide Arap Milleti'nin slm Dini ile mcehhez olan Arap Milleti'nin medeniyeti bana gsteriyor ki; hibir zaman din buna mni deildir. O halde kabiliyetsiz olan biz Trkler miyiz? Hayr efendiler, bunu da gryorum. Bir zabit, bir doktor, bir mhendis, muhitini bulduu zaman derhal orada ferd tefevvuklar yapyor. Efendiler! Trk Milleti'nin bu kadar geri kalmasna sebep, mes'ul padiahlardr. Padiahlardr, nk onlar milleti kahhar bir idre-i mutlaka altnda boarak ve yalnz kendi menfatlerini dnerek, onun terakkisi iin hibir ey yapmamlardr. Millet mes'ul kendisi olurdu ayet hkimiyet kendi elinde olduu halde bu kadar geri kalsa idi. yle bir bakarsak ve son inkb fikri istisna edilirse, Trk Milleti'nin alt yz sene evvelki ruhuyla son zamanlardaki ruhu arasnda hibir fark yoktur. Hudutlara baknz. Aa yukar alt yz sene evvelki vaziyete hid oluruz. mran noktasndan yollar, kyler hi deimemitir. Yalnz ormanlar azalmtr. Btn bunlann sebebi, mes'ulleri padiahlardr. Bugn stanbul'da ve memleketin sair tarafnda elleri brnde, kuvvetleri olduu halde, i bulamamaktan dolay sefil kalan, binlerce halk bilmelidir ki, biz altyz senenin biriktirdii nekisin altnda eziliyoruz. Ve bu altyz senenin biriktirdii nekise re bulmak bir ka senede mmkn deildir. Bu padiahlar bidyet-i saltanatlarnda trihin kendilerinden evvel vermi olduu derslerden hi ibret almamlardr. Dnmemilerdir ki; bir yeri igal etmek o yeri zaptetmek deildir. Memleketin mran nokta-i nazarndan almamlardr. Hibir ey yapmamlardr. Bana trih-i Osmnnin, Sultan Osman'n, stikll-i Osmni'yi temin etti diye, tebcil ettii eylerden mi bahs olunacak? Efendiler! Ben bunu, bu efsneyi on yanda iken 132 KADR MISIROLU pek tatl olarak dinledim. Fakat bugn artk bu masallar dinlemeye tahammlm yoktur. Kimi esaretten kurtarm, kimin istikllini temin etmitir. ark - Trk Hakanl'nn Trkleri bir noktaya toplamak iin olan hareketine kar, baz Seluk sultanlarnn yapt gibi ona tbi olsayd, bugn ihtimal ki; merkezi Asya'da olmak zere byk bir ark veya Trk Hakanl te'sis etmi olabilirdi. O zaman bizim ecdadmz da ha ark Trk Hakanlnn idaresi altnda bulunmu, ha Sultan Osman'n idaresi yahut Karaman Beyi'nin idaresine girmi. Bugn bu bizim iin msavi olurdu. Bu ancak Sultan Osman'n ahs ve O'nun ailesi iin, ihtiras nokta-i nazarndan mhim olabilir. Binenaleyh efendiler, bu trihi yukardan aaya doru tetkik edersek, hep cinayet, ahsi ihtiras grlr. Yldrm Bayezid'in Kosova meydannda - tahtn, tabuta tahvil ettirdii -biraderini grrz. Sultan Ftih'ten mi bahsedeceksiniz? Benim gzmn nne O'nun srf bir arzusu iin, en kymetli sadrzammz olan Mahmud Paa'y getiriyorum. Bu adam ocuu ld akam, beyaz entari giyerek, santran

oynad iin katlettirmitir. En kymetli sadrzamlar ki, o zaman yalnz onlar memleketi bir derece tedvir edebiliyorlard. Hepsinin kadnlarn eli altnda kesildiini gryoruz. Binenaleyh yukardan aa hep bu taht'a ihtiras grrsnz. Ve batan aa cinayetlerdir! Zanneder misiniz ki efendiler! Bu taht'a olan merbtiyet, bugnk tard etmek iin teklif edilen u ailede yoktur? Hi phesizdir ki; vardr. Fakat o frsat bulamamlardr. Binenaleyh neticeye geliyorum. Hi dnmeksizin yaplacak olan ey, derhal bu hanedann bilaistisna hudud hricine karlmasdr. Sair Cumhuriyeti iln eden milletlerin birok kanl tecrbeler pahasna bulmu olduklar bu netice?H fj OSMANOULLARI'NIN DRAMI 133 yi elde etmek iin ayn tecrbeleri yapmak ister misiniz? Bunlar ktktan sonra bir nokta gelebilir. Hilfet Mevkii, bendeniz hakikaten hayretler iinde kalyorum. Hilfetle bu lilenin mnsebeti nedir? Mazisi, cinayetlerle dolu ve Trk Milleti'ne hizmet etmemi olan bu ailenin Hilfetle mnsebeti nedir? Hilfet, esasen slm Dini'nin hkmetinde mndemidir, bundan ibarettir. Bununla beraber ben bu isme de ok ehemmiyet vermem. Artk bu ismin oynayaca siyas rol oktan gemitir. Bugn pek gzel grdk, Harb-i Umum'de, Kanal Seferi bize Hilfet kuvvetinin hibir ie yaramadn pek ac ve pek pahalya oturtarak anlatmtr. Irak ve Filistin cephelerinde Hind askerlerinin pek kanl taarruzlarna bu isim hibir zaman mni olamamtr. Son zamanda gryoruz ki; Yunanistan'n siysi bz menfii, hristiyan olmasndan ziyde siys baz menfii sebebiyle yardm grm, fakat Trk ordularnn kahhar darbeleri altnda ezilince btn cihan tarafndan terkedilmitir. Binenaleyh bu ismin artk oynayacak siyas rol, tasavvur edemiyorum. Binenaleyh neticeye geliyorum. Dorudan doruya teklifin gsterdii vehile, bilaistisna hanedan ailesinin hudud hricine karlmasndan ibarettir. Bundan sonra, Gmhane Meb'usu Kadirbeyolu I Zeki Bey'in sz istedii grld. Bu zat, Halk Frkasna girmemi veyahut da alnmamt. Meclis'e msta-' .kil bir meb'us olarak gelmiti. Kadirbeyolu Zeki Bey'- in yanna bilhassa oturmu olan Recep Peker kendisini ; ikna ederek, konumaktan vaz geirmeye alyordu. nk t Erzurum Kongresi'ndenberi M. Kemal Pa-a'ya muhalif olduu bilinen, yakn tarihimizin bu en : cesur ve clibi dikkat siyas ahsiyetlerinden biri olan : Zeki Bey'in aleyhte konuacan kestirmek g deil134 KADR MISIROLU di. O Meclis'in inkilb silhrlerinin - hemen hemen ? banda gelen Eecep Peker'in O'nun konumasn nlemeye almaktan maksad, bu kanunun ittifakla kmasn salamakt. Bylece Trkiye Byk Millet Meclisi'nin Makam- Hilfet'in ilgasn daha erefli (!) bir surette gerekletirmesini istiyordu. Esasen bu gibi inkilb hamleler, birinci T.B.M.M. de asla mevauubahs edilmemi, kinci Meclis'e braklmt. kinci Meclis teekkl ettirilmeden de Cumhuriyet Halk Frkas kurulmu ve eski muhaliflerin hibiri bu siyas teekkle alnmayarak tek parti ve tek liste usl ile gidilen seimlerle Meclis'i dikensiz bir gl bahesi hline getirmek gayesi gdlmt. Ancak Zeki Bey ilk meclis zasndan olduu halde t Erzurum Kongresinde tand bu kadro ile asla anlaam-yacan dndnden onlara katlmamt sonradan yapaca seviyeli bir muhalefete ihtiya doduuna inanarak seime girmi ve mstakil olarak Meclis'e girmi bulunuyordu. Zeki Bey, Recep Peker'in srralarma aldr etmeyip: Brak, ben de fikirlerimi sylemek istiyorum!. diyerek krsiye kt. Zek Bey, sk sk satamalar ve aleyhte tezahratla kesilen bu trih konumasnda aynen yle demitir: ZEK BEY (Gmhane) Muhterem arkadalar! Geen gnk bte mnsebetiyle Vsf Bey biraderimizin pek muhk bir beyantlar vard. Bu krsi-i milletten herkes, her bir surette istedikerini, hr fikirlerini kanaatlerini sylemek hakkna mliktir. (itemiyoruz sesleri) Sesimin msadesi olmad iin bu kadar syliyebiliyorum.

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 135 TUNALI HLM BEY (Zonguldak) O, yalnz Vsf Bey'in syledii bir hakikat deildir. ZEK BEY (devamla) Hr bir fikir sylenmiye-cek mi? Keza Vsf Bey biraderimiz Fransa'nn 1789 nklb- Kebiri'nden bahsederekten, Fransa nklb Kebiri'nden dolay Fransa'daki hnedan- krlnin idamndan ve hudud-u mill haricine atldndan bahsettiler. Bendeniz yalnz o gnk nokta-i nazarla bugn-.k vaziyeti grmek istiyorum. Acaba bugn bizim vaziyetimiz dhilinde biz Cumhuriyeti iln ettiimiz vakit, bizim karmzda Saltanat isteyen bir kuvvet var myd: Geebilir miydi ve olabilir miydi? Keza Vsf Bey biraderimiz umdelerimizden bahsederken, meb'uslar umde-i essiyeleri kabul ederek gelmilerdir ve bu umde-i essiyeler dhilinde if-y vazife etmek bir namus borcudur dedi ki, ok doru bir eydir. RGIP BEY (Ktahya) O umdelerde senin alkan yoktur, ZEK BEY (devamla) Ben milletin efrdmda-nm, frkann deilim. Umdelerden bahsetmeye selhi-yetim vardr. Buras hr krsdr. Zt- lileri de karsnz burada nokta-i nazarnz sylersiniz! Acaba bu umde-i essiyeler dhilinde byle ka-naat-i milliyemizi n surette sarsmak ve ykmak usulleri de dhil miydi? Bugn memleketin herhangi bir tarafnda mesil-i iktisdiyyeyi, mesil-i siysiyeyi ve dhiliyeyi ve ziriyeyi hallettik de, yalnz bu vaziyet ierisinde yaplmak istenen bu mu idi? (Grltler) Bendenize yle geliyor ki; bunun zaman henz gelmemitir ve gelmediine kaaniyim. (oktan gemitir sesleri). 136 KADR MSROLU RECEP BEY (Ktahya) Ne vakit gelecek Zeki Bey? ZEK BEY (devamla) Yalnz hey'et-i cellenizin enzr- ummiyesine arz ederim ki; bizim terinisani tarihli bir kararmz vardr. Orada diyoruz ki, ve umdelerimizle beraber halka iln ediyoruz ki; bu, lyetegay-yerdir. HSEYN BEY (Elziz). Senin karmaa hakkn yoktur. RES Hatibin szn kesmeyin! ZEK BEY (devamla) Hilfet Hnedan- Al-i Osman'a id olup, Byk Millet Meclisi tarafndan bu hanedann ilmen ered ve eslh evld intihab olunur. Hey'et-i cellenizin vermi olduu bu karan kaldrm olan ayrca bir lyiha-y kanuniye var mdr? MUSTAFA BEY (Tokat) O karar ile bunun arasnda fark vardr. Ondan sonra neler oldu haberin var m? Uyuma!... ZEK BEY (devamla) Arkadalar! Bendeniz mutedil liberal ve bununla beraber mdhi bir ttihad- slm taraftarym (Trke syle sesleri!..) Trihin bu azametini kendi milletimde grmek isterim. Benim gayem budur. Bunun iindir ki; memleketimin siyset-i dhiliyesi ve hriciyesi nmna Hilfetin ilgasn kabul ederek, bugnk vaziyet-i dhiliyede bu mdhi kuvveti dmanlarn veyahut dier hkmetlerin kucana atmayalm. HSAN BEY (Cebelibereket) Kuvvet nerede? RGIB BEY (Ktahya) Muhalefetin, derecesine en byk misli... ZEK BEY (devamla) Arkadalar! Cumhuriyet (grltler) bendeniz, azmla mdafaa ediyorum. SiOSMANOULLARI'NIN DRAMI 137 zin de lisnnzla mdafaa etmeniz lzmdr. (Hakkm yoktur sesleri). Benim de hakkm vardr. Ben de sizin gibi bir vekilim. Bu krsi-i millette istediimi bilper-v sylerim. Kimseden korkum yoktur!... AL RIZA BEY (stanbul) Damad Ferid'in dostusun! ZEK BEY (devamla) Levazmdaki hrszlardan deilim! HSAN BEY (Cebelibereket) Fakat jurnalcisin!. Damad Ferid Paa'ya jurnal vermi d bir adamsn! RAHM BEY (Trabzon) Efendim! Mebus ad adam olmaz, rica ederim. ,FUAD BEY (Krkkilise) ahslardan bahsetmeyiniz rica ederim.

ZEK BEY (devamla) Eer onlar bahsetmemi olsa idiler, arkadalarmn kanaatine hrmet ederdim, fakat edenler de, benden yksek bir adam deildirler!... Bunu sylemek mecburiyetindeyim. Biz, Cumhuriyet, Hkmiyet-i Milliye ve teceddd ediyoruz. Eer bunlar halkn arzusu ise -ki olduuna benim imnm var- bununla beraber, biz yle zannediyoruz ki; bu essat diresinde ittifak ettiimiz takdirde, halkn ihtiyacat- ummiyesine id olan bu essat yine halktan vehe olarak, o vehe diresinde halkn ihtiyact- ummiye-sni o vehe zerine tekilt- essiyemiz ve frkann hey'et-i ummiyesinin bir umde-i essiye olarak kabul ettii esst dairesinde hkmete bir vecih vererek, o suretle karar vermemiz icab ederdi. Yoksa, biz dndklerimizi, kendi arzu ettiklerimizi, dorudan doruya halka kabul mu ettireceiz? Bendeniz, bugnk va-ziyet-i kanunyemiz ve tekilt- essiyiemiz ve frka-

*c A KADRBEYOLU ZEK BEY (1884 1952) Yakn trihimizin az tannm bir byk simas OSMANOULLARI'NIN DRAMI 139 mn hey'.et-i ummiye-i millete umde-i essiye olarak kabul ettirdikleri ekli muhtelife zerinde bu hak ve selhiyetin bugn iin bizde mevcud olmadn gryorum. ? Y ar-y ummiyeye mrcat yahut, yeniden tecdid-i intihabat yaplmas lzmdr. (Grltler, aa! sesleri) Ve bunlar bir umdei essiye olarak yeniden millete bildirir, o suretle o tekilt if ederdik. Elendiler! Hergn bir arz ve taleb karsnda bulunuyoruz. Bunun mebdeini anladk. Gayesi nedir? Bunu bize syleyin!... AL SB BEY (Kozan) Seni damat yapalm Z^kiBey!.. ZEK BEY (Gmhane) Sen varken bize sra gelmez. Bunu bugn bir ecnebi diyarna atmaktansa, vaziyet-i siysiyemiz icb acaba bu hanedandan yanndaki iki tane srmal ua ile drt tane adamdan m, yoksa yine milletin miyyetine verdii sekiz tane askerden mi korkuyoruz? Hkimiyet dima milletindir, Meclis-i linizindir. Bunu buradan ekip de, Etlik'de bir kkte oturtturabiliriz. Efendiler, bugnk vaziyet karsnda, Hkimiyet... YAHYA GALP BEY (Krehir) Bilkayd-u art milletindir!. (Handeler...) ZEK BEY (Gmhane) Hkimiyet bilkayd-u art milletin midir? Bilkayd-u art meclisin midir? Benim kanaatime gre, bugn hkimiyet bilkayd-u art milletindir. Bunlar bugnden itibaren tavazzuh etmeli ve anlalmaldr. (Meclis'te, milletindir sesleri...) TALT BEY (Ardahan) Yahu!. Biz o milletin vekili deil miyiz? ZEK BEY (Gmhane devamla) yle gryo140 KADR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 141

rum ki; bugn verdiimiz bir karardan ertesi gn n-kl diyoruz. Efendiler! Bte mzkeresi mnsebetiyle arz etmitim ki, gerek ricl-i hkmet ve gerek mmessil-i millet olan hey'et-i celleniz hkm verdikleri zaman, en ziyde milletin arzusunu efkrn d-nerekten ve onlara istinad ederekten hkm vermek mecburiyetindedir. Yoksa onlarn duygularnn, hislerinin hricinde vuku bulan eyler, hi bir eye istinad edemez!. YAHYA GALP BEY (Krehir) Bizim hkmetimizde onlar da dhildir. Hatt lenlerin ruhlar bile dahildir. RES Yahya Galip Bey, hatibin szn kesmeyiniz!..

ZEK BEY (Gmhane) devamla Buraya kar sylersiniz. Bendeniz gryorum ki efendiler! yi bir ra doru gitmiyoruz. Belki, Hnedan'a deil, efendiler, bugn kendi memleketimin, u memleketimin, vaziyet-i siysiyesini dnyorum. Ve bunu bu zaman iin dnmyorum. YAHYA GALP BEY (Krehir) Biz onu drt sene evvel dndk beyefendi!... ZEK BEY (Gmhane) Tabi siz daha akll olduunuz iin, daha abuk dndnz. stanbul'da bulunduumu syleyen beyefendi bilsin ki; -hangi ztn sylediini bilmiyorum- bu inklb vcda geldii zaman, kendisi belki stanbul'da bilardo oynarken, biz Erzurum, Trabzon kongrelerinde milletin mevcudiyetini kurtarmak iin ve O'nun hr bir fikirle almasn temin iin btn canmz feda ederek alyorduk. Beyefendiler! Bunu bana syleyen efendi, her kimse, buraya gelsin. Ben kanaatlerimi sylyorum. RGIP BEY (Ktahya) Hayr efendiler! Byle deildir. stanbul'da Vahideddin'in Saray'na devam ediyordu. ZEK BEY (Gmhane) devamla Efendi! Ben, ne Hnedan- l-i Osman'a ve ne de Hanedn- Salta-nat'a mensubum ve ne de bakalarnn hissiyle hareket eder bir efendiyim. Ben grnd gibi hareket eden bir adamm. Ben casus deilim. O lkrdy sana iade ederim ve reddederim. Ve Saray'a giden namussuzdur, onu syleyen en byk namussuzlardr. REFK BEY (Konya) Efendim! Bu tecvzler ilnihye devam edecek midir? Krsi-i Millet, hrriyeti bu kadar suiistimale msid midir? ZEK BEY (Gmhane) Efendiler! Biz Saltanata dman deiliz, ehasa dmanz. Zira bugnk gnde grdm vaziyet udur: Cumhuriyet devam ettii halde Saltanata doru yryor. (Grltler). RES Biliyorsunuz ki, Zeki Bey, Halk Frkas'na mensup olmayan yegne azadr. Bunun mtalatn sknetle dinlemek mecburiyetindesiniz. Hi bir zaman asabiyet ierisinde bulunmak doru deildir. Olmayacak bir hal oluyor. MUSTAFA VASF BEY (Tokat) Reis bey! Sama sapan sylyor. ZZET ULV BEY (Karahisar- Sahib) Muhterem arkadalar! Dnya'da her ey tekmle gidiyor. Manev eylerde tekml vardr. Hkmet denilen messese de de phesiz tekml kanunu cridir. Efendiler! Biz mutlkiyetin kanl hkmdarlarnn zulm altnda yaamaa lyk millet olmadmz oktan ispat ettik. Efendiler. Bugn dnyann en mkemmel oldu142 KADR MSROLU unu kabul ettii Cumhuriyeti iln ettik. Efendiler, biz hrriyete Cumhuriyete, halkla, milyonlarla insann kan pahasna nail olduk. Hal bu krside Hilfetin ilgsna taraftar olmayanlar grdke hayret ediyorum: Hayretimden ne syleyeceimi bilemiyorum. Efendiler! Hilfet diye bir mefhum bir nvn vardr. Acaba bu nedir? Hepiniz bilirsiniz ki, Hazreti Peygamber'in vefatndan sonra gelen HuJef-y Ridn'e, hulef kelimesinden de anlalaca zere, Peygamber'in vekili, halfesi olmak zere halfe denilmitir. (Onlar malum sesleri) Evet phesiz malumdur. Efendiler! Trihin safahatna geecek deilim. unu demek istiyorum ki; Hilfet emaretten, hkmetten ayr bir ey deildir. YAHYA GALP BEY (Krehir) O unvan Ye-men'de on milyon Trk yemitir. Bunu kaydedin. ZZET ULV BEY (Afyon Karahisar) Eer biz Cumhuriyeti iln ettikten sonra byle bir nvn mhiyetinde olan Hilfet'i brakacak olursak, bir gn mutlaka saltanata gidecektir. nk trihte hkmetsiz halfe yoktur. El-Mtevekkil alellah Msr Klemenlerinin eli altnda iken, nihayet Hilfet'i bakasna vermekten baka re kalmadn anlad. Eer iktidar olsayd, saltanat kuracakt. Onun iin u kanun pek mkemmeldir. Hatt bunun zaman bile gemitir. Hilfet'in ilgs Hanedann bilaistisna hudud hricine karlmas ileride kan dklmemesi iin milletin msle-meti nmna en dilne, efikne bir muameledir. (Kadnlar., sesleri) Hepsini de, hepsini de!.. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) Arkadalar!

Gayetle ksa syleeceim. (Ksa syle sesleri,) Yedi yanda idim. (Ooo!.. Grltler, ayak patrtlar, alklar, handeler..) Arkadalar! Gayetle ksa syleyeceOSMANOULLARPNIN DRAMI 143 im ve hatray syleyeceim. Kkken okuduum ezberlediim, ilmihaldeki bir ka satr hatrlyorum: Allah vardr, Peygamber haktr, O'nun mucizeleri vardr. YAHYA GALP BEY (Krehir) Canm bilmediin eye karyorsun. ' TUNALI HLM BEY (Zonguldak) Bu mucizeleri sayarken, o kk ocuk olan ben, unu sylyor idim: Peygamberimiz buyurmutur ki, Benden otuz sene sonra Hilfet yoktur ve bitecektir. Ve hakikaten otuz sene sonra da bitmitir. Ve bu da, diyordum, Peygamberimizin mcizesidir. kinci vak'a arkadalar! Abdlhamid devrinde mektepte idim. Buhari-i erif, fbni Haldun trihi yaklacakm deniliyordu. Onun tercmeleri toplanyormu. Zira orada Hilfete id sahih bir hadis varm. Bunlar Abdlhamid'in damarna basyormu. Kotum bnj Haldun trihinin tercmesinden o Hads-i erifin kopyesini buldum, istinsah ettim. Yni arkadalar, sizin genleriniz bu ilmihali okumamtr. Fakat benim ocukluumda, hakkaten slm'n bizim gibi kk ocuklar bile vkf bulunuyordu. Lkin zaman geldi, Abdllamid o hakikati, slm'n o hakikatini tahtnn altna gmd ve btn Dnyay sahih bir hilfet varm gibi aldatt ve aldand. ncs arkadalar! O htrat bu mbarek meclisin bir alen, bir haf celsesinde mukayyeddir. Zeki Bey dikkat et! (Handeler). Vay milletimin hatt Muhammed mmeti'nin Hilfet gidiyor diye titreyen Mslmanlar!... YAHYA GALP BEY (Krehir) Hayr hayr y- ' le ey yok!.. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) (devamla) hayr hayr!-... Gya Zeki Bey'in kavlince.. ZEK BEY (Gmhane) yle bir kavil yoktur. 144 KADR MSROLU ^ _ TUNAL HLM BEY (Zonguldak) - Arkadalar or gun bundan drt sene evvel bu krsden Zeki Bey gibi endieyle sz syleyen bir arkadaa kar bilirsiniz ki biraz ara sra atlrn- u srann arasndan yarn cumie irrlattm. Alt ay geti, alen celsede o endieli on sozu burada tekrar edince, ben de tekrar ettim Liuncu olarak tekrar ediyorum. Arkadalar! Hlfet'in ilgas demliyor. Arkadalar! Ben, hilfetin ilgasn kabul etmiyorum. Arkadalar! Hilfet ilga edilmiyor. H-aietm makam kaldrlyor. Halbuki o Hilfet mevcuttur arkadalar! Hilfet de burada, imamet de burada... (Bravo, hayr sesleri). . , REIS ~ Efendim mzkerenin kifayetine dir tak-? rrler aldm. Bundan sonra bu husustaki takrir okunmu ve re'-ye konularak kabul edilmitir. Bu suretle kanunun neyet- umumyesi zerindeki mzkereler bitmi maddelere geilmitir, ilk olarak sz alan teklif sahibi eyh anet Efendi, krsye gelerek u konumay yapm_ EYH SAFFET EFEND (Urfa) - idre-i Cumhu riyet vezaf- asliyesinden biri ve en birincisi ahkm- ceiue- slamiyenin muhafazasdr. Hulfa-y Ridn elendUenmizden sonra bu devr-i cumhurivete kadar s lamiyet namna deveran eden Hilfet meselesi h< bir zaman ne tetkik edilmi, ne de mkul ve mantk bir huKm- sahha iktiran etmitir. Cumhuriyetin Trkiye Hakkmda ispat eyledii rd ve kiyaset ve bize te'mm eyledii hrriyet ve adalet sayesinde Hilfet mes'tThmT m!ilyetR artlk btn lem-i islm'a kar i t t 6deCek vaziyette bulunuyoruz. Din-i MZTdli fm h6r Vehle ulvWet ve nezhetini muhafaza etmek m Hlfet'in mhiyetini tahlil ve iln et-

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 145 mekte bir gn bile teehhr etmek caiz deildir. te-denberi herhangi bir sllenin, bir ahsn makam- h-kmdriye irsen musallat olabilmesiyle halfe unvann ihraz etmesi, Din-i slm'n mukteziytndan imi gibi, bundan evvel efkr- mmede bir telkki vardr. Fakat Hlfet'in ne demek olduunu hakkyla bilen Urefa-y mmet, Din-i slm'n hakayk- liyesiyle halkn seviyesini mtensib bulamadklarndan zavhirin muh- . i'azasyla idre-i maslahat siysetini takip etmiler idi. Bugn mlkn her tarafnda can ve gnlden hsn- telkkiye iktiran eden Cumhuriyet, halk seviyesinin en li derecelerde olduunu ispat eylemitir. te bu sayededir ki, bugn bu mes'elenin halli ile itigal ediyoruz Efendiler! Hazreti Davud aleyhisselm gibi mrse-ln-i kiram hazertmdan idre-i umur-i mmeye me'-mur olanlar Hak Tel Hazretleri'nin emreyledii adl-u ihsan ile her vehile mil olduklarndan Kur'an- Kerm bu zevt- kirama halfe nvn- mbeccelini tlak buyurmutur. Adalet sfat- nahiyedendir. Bu sfat- celleye mazhariyet yeryznde Cenab- Hakka, hilfet manasnadr. Hak Teal Hazretleri Davud aleyhissel-ma hitaben nn celnke fil'ard halfe buyuruyor. Bunu mteakip i'ahkm beynennsi bil hakk diyor. u halde Hlfet'in man-y hakkisi Yeryzn'de hak ve adalet zere beynennas icra-y hkmet olduu anlalyor. Rusul-i Kiram Hazerat her trl segir ve ke-birden masum ve her bir hareketlerinde dil olduklarndan Yeryznde Allah'n birer halfeleri idiler. Ha-tem-n-nebi Peygamberimiz, Efendimiz Hazretleri, dahi, Cenab- Hakk'm en muazzam bir halfesidir. Peygamber Efendimiz Hazretleri'nden sonra cihar- yr- gzn hazeratma da bu nvan- cell verilmi idi. nF: 10 146 KADR MSROLU OSMANOCULLARI'NIN DRAMI 147

k birer birer efdalunnas bu drt zt mbeccel eser-i cell-i nebeviye tammiyle iktifa ve idre-i mmede Asr- Saadet'de oiduu gibi adl-u ihsan bihakkn muhafaza buyurmulard. Bir mcize-i nebeviye olarak Hilfet, yani adl-u hak ile kaim bir hkmet benden otuz seneye kadardr. Buyurulmu idi. nam- AH efendimizin mddet-i hilfeti eriyle otuz sene tamam olunca, zulm ve adaveti ile Emeviye Hkmeti zuhur etmi ve hakk-u adlin essat sarslmaya balamtr. Bu hadis-i erif ile sabit oluyor ki, din-i slm nazarnda Hilfet hak ve adi zere icra-y hkmettir, Byle bir hkmet Peygamber Efendimiz'den sonra ancak otuz sene devam edebilmitir. Halbuki bu Hnedan- Risleti, Kerbel lleri'nde hk-i helake seren Yezid ve Kur'an- Kerm'i maazallah yerlere arpan II. Velid gibi hazeleye Halfe deniliyordu. O zamanlar halkn seviyesi bu fecaatlere tahamml edebilirdi. Byle bir lfz- bmnnm Din-i slm'a byk bir iftira olduu d-nlemiyordu. Bunlar sarahaten gsteriyor ki, her hangi bir hkmet-i slmiye adl-u hak zere umur-i mmeyi idare ederse, o hkmet yeryznde Allah'n ha-lfesidir. Adl-u haktan inhiraf eden hkmetler, m-beccel sfatdan pek uzaktr. Mrr-i asar ile hdisat- kevniyede beeriyetin bittecrbe bulduu bir hakikat vardr ki, Resul-i Kiram Hazertmdan sonra adl-u hak zere kaim bir hkmetin ancak idre-i cumhuriyede bulunabilmesidir. Zaten hulfa-y Ridn devrelerinde cumhur-i ashabn efkr- ummiyesi hkim idi. Binenaleyh mademki bugn hakk-u adi zere icray- hkmet ancak cumhuriyetle kaimdir, ve idre-i hzramz da hamdosun bir idre-i Cumhuriyettir. Hlfet'in mhiyeti aklen ve mantkan Byk Millet Meclisi'nin ahs- mneviyesinde tammiyle tecell etmi oluyor. u halde, Din-i slm'n kasd eylemi olduu Hlfet'in hakikati bu Meclis-i Muazzam'n ahs- mneviyesinde tecelli etmekte iken Hilfet sfat- mbeccelesini Byk Millet Meclisi hricinde hakik-i slmiyye hilfna bir

lfz- bmn derekesine drmek Cumhuriyetle asla tavafuk etmeyecek bir hleti garibedir. Artk byle bir garabete kar her ne yaplmak lzm ise, Hlfet'in mn-y aslsini hiz bulunan hey'et-i celenize aittir. Lyiha-i kanniyedeki birinci madde tammiyle mruzt- ciznemin bir neticesidir. Binenaleyh kabuln istirham ederim. eyh Saffet Efendi'den sonra sz alan Kastamonu Mebusu Halid Bey 86 (Akrnans) de Kanunun aleyhinde bir konuma yapmtr. Hatt bu yzden Nutuk'da O'ndan bu kanuna ilk itiraz eden ahs olarak bahsedirse 87 de, bu yanltr. Yu-kardanberi nakletmee altmz Meclis mzkereleri gstermektedir ki, bu Kanun'a ilk itiraz eden Ka-cSirbeyolu Zeki Bey olmutur. stelik Halid Bey bu konumasnda Kadirbeyolu Zeki Bey gibi Hlfet'in ilgasnn kat' bir lisanla aleyhinde bulunmam sdece, T. B. M. M. Makm- Hilfet yerine kim addedildiine nazaran ilga kelimesinin zikredilmemesini ileri 86 Kurmay Albay D adayl Halid Akrnans adyla bilinen bu deerli asker I. Cihan Harbi'de Musul Cephesi'nde ve M \\ Mcadele'de Garp Gephesi'nde byk muvaffakiyetler kazanm bir kimseydi. lk defa H. BMM'de Kastamonu meb'usu sfatyla siysi hayata atlmt. Mehur Yunan Bakumandan Irikops'i esir alan O'dur. (Bkz: Dr. Ziya GEM a.g.e. sh. 273 vd.) 87 lk itiraz, Kastamonu Meb'usu Halid Bey tarafndan vki oldu. (Bkz: M. Kemal Paa, a.g.e. sh. 514) 148 KADR MSROLU

OSMANOULLARFNIN DRAMI 149

srmtr. 8S HaJid Bey'in bu mutedil konumas aynen yledir; RES Buyurunuz Hlid Bey! HLD BEY (Kastamonu) - Muhterem arkadalar! Bendeniz birinci maddenin ikinci fkras hakknda sylemek istiyorum. Onda deniliyor ki; Hilfet, Hkmet-i Cumhuriye'nin mefhumunda mndemi olduundan Makm~ Hilfet mlgadr. Hakkaten imdiki ekliyle Makam- Hilfet, bir heyuladan baka bir ey deildir. Hoca efendinin buyurduklar gibi Hilfetin bilhassa bz eraiti vardr ki; tenfiz-i ahkm, memleketin mdfaas, beyt-l mal vesaire gibi eylerdir. Halbuki bugnk Hkmetimizin vaziyetine gre bunlar Meclis-i li'de mevcuttur. Binenaleyh imdiki Hla-fet'in elinde hi bir nfuz ve kuvvet yoktur. Binaenaleyh Hoca Efendi'nin buyurduklar gibi bir mahzur 88 Hld Bey'in yeenine anlattklaryla vcd bulan hatrat gstermektedir ki; kendisi Hlafet'in ilgs keyfiyetine tamamen kar olduu haldej o gnk siyas hava iinde ve hele Kadirbeyolu Zeki Bey'in konumasnn karlat akslamel kansoda byle mutedil bir yol tutmak mecburiyetinde kalmt. ... Parti grupunun ounlukla verdii kararlara (tzk gereince) muhlefet edenler tarafndan da uyulmas gerekiyordu. Hlid be, bu mzakereler srasnda, Hilfet Makam lehinde bulunmak maksad ile sz istemiti. Lakin mzkerelerin yeterliine dir verilen bir takrir zerine fikirlerini syleyememi, bundan can sklmt. Frka mensubu olduumdan, ertesi gn Meclis mzkereleri srasnda ne yapacam, Byle trih ve mhim bir mes'ele hakknda, milletvekili sfat ile ne rey vereceini dnmekte, kalbinde bir sknt hissetmekteydi. Nihayet parti tzne uygun olmamakla beraber, Meclis'in ak toplantsnda bu mesele mzkere edilirken sz sylemee karar vermiti. (Efkz.: Dr. Ziya GEM a.g.e. sh 261). yoktur. Bendeniz er' cihetini deil, siys cihetini dnyorum. Mlum-u liniz Hilfet 1300 ksur seneden beri, Hulefa-y Ridn, Emever, Abbasler, sonra Ftimler Msr vesireden geerek bir silsiledir gidiyor. Binenaleyh binyz senelik bir messesedir. Bunun iin bu makam, mlga demek iin herhalde uzun boylu dnmek icab eder kanaatindeyim. Cihet-i er'-isinde hibir

mahzur yoktur. Bendeniz yalnz siyas nokta-i nazardan arzediyorum. Arkadalar! Hepimiz biliyoruz ki; stikll Mcdelt iln edildii zaman, halkmzn Halfe Makamna olan merbtiyetini nazar- itibre alarak hepimiz Halfe'yi kurtaracaz, yle yapacaz, byle yapacaz! diye telkinatta bulunduk. Hatt birok meyih ve ulemy Byk Millet Meclisi'-ne getirdik? Bu, srf halkn hissiyatna hrmet iin idi. Sonra arkadalar, ben bu stikll Muhrebtnda kamilen bulundum. Askerlere, btn arkadalarla beraber bu surette telkinatta bulunduk. Makm- Hilfeti, btn vatanla beraber kurtaracaz dedik (Kurtarmadk m sesleri) Hay hay!. Hamdolsun kurtardk! Byle olmakla beraber bugn halk Makam- Hilfet olmaz ise, Cum'a namaz klnmaz itikadmdadr. (Hayr, hayr sesleri). Ben de o itikat da deilim. TUNALI HLM BEY O itikad deitireceiz. Bundan byle halk aldatmak yok. HLD BEY (devamla) naallah.. Binaenaleyh bendeniz en ziyde bunun dahildeki tarz- telkkisine iaret ediyorum. Arkadalar! Bizim dinimizde, Mslmanlar, m'minler kardetirler. Bunun iin dier devletlerin rkiye'ye olan nazarlar Makam- Hlafet'in burada olmasndan dolay deil, Trkler'in de bir ms-lman devleti olmasndandr deniliyor. Ve ayn zamanda deniliyor ki, Biz bu Hlfet'ten ne fide grdk? HALD AKMANS (1884 1953) Kurmay albayd. Birinci Cihan Harbi ile stikll Muharebelerinde cepheden cepheye koarak takdire yn hizmetler if etmitir. Mehur Yunan Bakumandan Trikopis'i esir alan o'dur. kinci Byk Millet Meclisi'ne Kastamonu meb'usu sfatiyle katlm ve ksa bir zaman sonra muhalifler arasnda yer ald grlmtr. Bu yzden uzun bir menkbiyet hayat yaamtr. Mtevaz, mazbut karakterli ve fergat-i nefs sahibi rnek bir insand. OSMANOULLARPNIN. DRAMI 151 Mesel Harb-i Ummide bilkis Araplar bize hyanet etti ve dman saflarnda bize kar harbettiler. Hind-liler keza, hi fidelerini grmedik deniliyor. Dorudur. Fakat arkadalar! Son Yunan tarruzunda Yunanllar Eskiehir ve Afyon hattna kadar geldikleri zaman, igal altnda bulunan yerler Garb vilyatn kurtarmak iin bir tek nefer gnderebildi mi? Hayr gnderemedi. nk madur idiler. Onlar esir vazyette idiler. Onlarla da mnakaltmz yok idi. Binenaleyh onlar da, esir farz etmek pek tabiidir. Bu ciheti de nazar- dikkate almaldr. Bununla beraber bendeniz bu mtaleay vrid grmem. Hangi muvasalay temin etmiiz? Mesel bugn hac farzdr. Haccn hikmet-i felsefesi o kadar byktr ki; acaba bundan siyseten ne istifde etmiizdir? Hi!.. Sonra Araplar bize kar yle yapm, byle yapm diyoruz. Halbuki hep biliyoruz ki, bu Arabistan'da takip ettiimiz hatal siyaset neticesidir. (Hayr, hayr sesleri!. Baka birinin hatas bize terettp etmez sesleri). Bendeniz kanaat-i vicdniyemi sylyorum. nk Reisicumhur Hazretleri burada rad- nutuk ederken Makam- Hilfet hakknda hi bir kelime sarfetmediler. Yalnz Cumhuriyetin hlen ve tiyen masun bulundurulmasndan bahsettiler. Bendeniz H-lfet'i muhafaza edelim ve bu Hnedan'da brakalm demiyorum. Ve o fikrim de yoktur. Yalnz Makam- Hilfet hakknda maruzatta bulunuyorum. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) te buras. HLD BEY (devamla) Binenaleyh bendeniz bu itirazlar pek vrid grmyorum. Buna kar, belki bir ok itirazlar ve cevaplar bulunabilir. Yalnz btn iem slm'n bize kar gsterdii tevecch ve muhabbet zannediyorum ki, yalnz bir din kardeliinden deildir. Acaba niin ran'a, Afganistan'a, Fasta'ki is152 KADR MSROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 153

lamlara gsterilen tevecch bize gsterilen tevecch \ kadar deildir. Bendeniz u kanatteyim ki; bu kadar \ asrlardan beri seyyiat~i idaremize ramen ve btn \ Dnyann nazar- ihtiras stanbul ve Trkiye'nin vaziyeti zerinde iken bekamz, Makam Hilfetin bizde olmas ve Trkler'in bu makam muhafaza ve dini muhafaza etmek iin arpmalarnda buluyorum. Sonra arkadalar! Madem ki Makm- Hilfetin de hi bir nfuzu yoktu, biz alt ay evvel buraya hepimiz bir umde nerederek geldik. Ve o umdeler de Terini Sn 38 (1922) kararnn lyetegayyer bir dstur olduunu iln ettik. Ve sonra dedik ki: Trkiye'de Byk Millet Meclisi Makam- Hlfet'in istinadghdr. Ve Makam- Hilfet beynelislm bir makam- mualldr, dedik.. Eer o makam bir makam- muall deilse, neden halka iln etmeyi lzumlu grdk? Binenaleyh bendeniz byle makam- Hilfet mlgadr demeyi doru bulamyorum. Son szm budur. Bendeniz bu son sz yni mlgadr szn byle aka sylemeyi ve kaydn er'an deil siyseten byk bir mahzur telkki ediyorum. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) O halde kapal kaydedelim. HLD BEY (devamla) Byk Millet Meclisi'-nin ahsiyet-i mneviyesinde deriz. Dorudan doruya mlgadr demek hataldr. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) Byk Millet Meclisi'nin ahsnda mndemitir. HLD BEY (Kastamonu) Az zaman sonra te'-sirini grrz. Hid Bey'in bu mutedil konumas Hlfet'i lvetmeye kararl ve bu itibarla da muhalif rey ve beynlan dinlemee mtahammil gzkmeyen Meclis'in heyecanm nisbeten teskin etmiti. Fakat ondan sonra sz alan Vsf nar bilhassa Zeki Bey'e kar ar bir surette trizkr ve batanbaa demogojik konumasyla tansiyonu yeniden ykseltti. O, yer yer karlkl atmalara sebep tekil eden konumasna: Muhterem arkadalar!.. Cumhuriyet iln eden bir milletin siyas idaresi iinde Hilfetin bekasnn ne kadar muzr olduunu btenin hey'eti ummiyesinin mzkeresi esnasnda sylemitim. diye balamt. Vasl nar bundan sonra daha ziyde Kadirbeyolu Zeki Bey'i hedef ittihaz ederek tammiyle ahsiyyata kaan bir konuma yapmtr. Bir zamanlar Bursa'da mubassrlk (Muallimle hademe aras bir vazife. Talebeyi susturmak ve onlara nezretle mkellef olanlara denirdi.) yapm olan bu aya arkl akgz kendisini Marif Vekilliine kadar ykselten saysz ve emsalsiz dalkavukluklarnn o gn en parlak bir mislini vermiti. Vsf nar'dan sonra sz alan Seyyid Bey -bir hukuku olmas hasebebiylekendini bu mevzu da en se-lhiyetli bir insan addederek, mzakerelerin en uzun konumasn yapmtr. 89 O'nun kk bir kitap hac89 Bir zamanlar stanbul niversitesi'nde U s 1 - i Fkh* hocal da yapm olan Seyyid Bey'in Hilfetin ilgasnn lzumuna dir irad eyledii bu uzun nutuk, Hilafet aleyhtarlarn ok fazla memnun etmi ve bu mevzuda mkemmel ve muazzam telakki olunmu olacak ki; zabtlardan ayr olarak 63 sahifel;k bir bror halinde bastrlarak Trkiye'nin her tarafnda meccnen datlmtr. (TBMM'nin 3 Mart 1340 Tarihinde Mn'akit 2. timmda Hilfetin Mahiyyet-i er'iyyesi Hakknda Adliye Vekili Seyyid Bey Tarafndan rad Olunan Nutuk Ankara, TBMM Matbaas, 1340) 154 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 135

mindeki bu uzun konumadan ancak dikkate deer birka paray iktibas edebileceiz. Seyyd Bey, bu uzun ve teferruatl konumasna yle balamtr; Muhterem Efendiler.'.. Msada buyurursanz bendeniz de bu Hlfat mes'elesi hakknda biraz izahat vereyim. Mesele pek mhim olduundan ve hatt tri himizde ve belki de bilumum hdisat- ictimiyye ara snda en byk bir inklb demek olduundan bu babda ne kadar sz sylense yine azdr. O'nun iin sabrn z suiistimal edersem beni m'zur grnz. Benden ev velki hatibler, bu babdaki kanaatlerini beyan ettiler. Pek gzel ve pek samimi sylediler. Bendeniz de bu mes'eleye dir uzun senelerden beri icra ettiim tetebbuat neticesinde hsl olan kanaatimi beyan etmek is terim. Nitekim, geen sene Hilfet hakknda Hilfet ve Hkimiyet-i Milliye nvniyle bir de kitap ne retmi idim. Dediim gibi trih-i slm'da azim bir in klb yapyoruz. Diyebilirim ki bundan daha byk bir inklp olamaz!. Bu inklbn azametindendir ki; zi hinler bununla pek meguldr. Kalbler endie ve tereddd iindedir. Onun iin cmlemizin vicdan ve iz'an arzu ediyor ki, mes'ele tammiyle tavazzuh etsin.'.. Yr ve.ayar ne yaptmz ve ne yapmak istediimizi bil sin. uurlu bir surette mi, uursuz bir halde mi yapyo ruz, anlasn. Meclis-i li, Hilfet mes'elesinin mhiyet-i er'iyye ve siysiyyesini bilerek mi ttihaz- karar edi yor, yoksa bilmiyerek mi?.. Bu cihetler tammiyle ta- ; vazzuh etsin. nk tekrar ediyorum mes'ele hakikaten gayet mhimdir. lem-i slm'da daha imdiye kadar byle bir inklp vki olmamtr. Deil lem-i slm'? da belki Krre- Arz'da vki olan inklbatm en by... , en mhimidir. '?..??;?'& Bunun iin e2handa, efkrda pheler, tereddtler 'ulunmamak lzm gelir. Meseleyi bilerek halletmek |cab eder. Gerek din ciheti ve gerek siys ciheti etra-, lEiyle bizim bilmemiz lzm gelir. J Bu cihetleri bilirsek ne yapmak istediimizi, ne yapacamz bilmi oluruz. Benim asl maksadm, mes'-elenin din cihetini slmiyet'in Hilfet mes'elesi hakkndaki tarz- telkkisini izah etmektir. Siyas cihetini beyan, maksadmdan haritir. Bundan sonra Hlfet'in er' mhiyetini kendine gre izah eden ve slm Trihinden eitli misaller veren Seyyid Bey'in balca mesnedi, Benden sonra Hilfet otuz senedir. Ondan sonra ac veya src bir me-lkyettir. Mealindeki hadsi erif olduu grlmektedir. Seyyid Bey'in bu hadisi erifi telkki tarznn yanl olduunu baka bir eserimizde *> izah etmi olduumuzdan burada bunun zerinde durmayacaz. Yer yer Osmanl Pdihlarna hcum eden Osmanl Halfelerinin ise, saltanata olan hrs ve tamahlarndan nice masum ve bignah ehzade kan dktklerinin malum olduunu onlarn hukuk- mslmni msadere ederek emval-i devleti una buna peke ektiklerini, syleyen Seyyd Bey ok yakn bir gelecekt* yaplacak ilerden hataersizmi ki ilmi, emre uydurmai iin bir hayli zorladktan sonra aynen yle demektedir; Son sz olarak u ciheti de arz edeyim ki; slar^t- adliye nm altnda alelacele bir kanun yapmak ^oru': olamaz'..Muzrdr. Almanlar son kanun- merunuerin* 90 Bkz; Kadir MISIROLU Lozan Zafer > s Hezimet Mi? C. II. stanbul 1973 sh. 123 v mut. sabitelerde Jr ^^ ^ numa-ral dip not. ?w

156 KADR MISIROLU OSMANOULLARl'NIN DRAMI 157

ancak onbe senede vcda getirebildiler. Memlekete, milletin, rf ve detine, milletin bnye-i itimiyyesi-ne uygun kanunlar yapmak kolay birey deildir. Muhtelif devletlerin muhtelif usul ve kavnin var. Garbn rf ve deti ve hukuku olduu gibi, arkn da memleketimizin de rf ve deti ve kavdi hukukiyyesi vardr. Bunlar uzun uzadya tetkik etmek, etd etmek, dnmek, hangi kaidelerin, hangi ahkmn memleketimize, milletimizin erit-i itimiyyesne, ahvaM hayatiyesi-ne uygun olduunu tespit eylemek icab eder. Byle ya-plnaypta alelacele, geliigzel bir kanun yaplacak olursa, fide yerine mazarrat hsl olur. Sonra sk sk iki gnde bir t'dile mecbur kalrsnz. Ben size bir ayda byk bir kanun, devletin kanun-i medensini bile getirebilirim. Ne yaparm?! Alman veya svire Kanun-i Medensini tercme ettirerek hey'et-i liyenize takdim edebilirini. Lkin ona Trkiye kanunu denmez. Muhterem Saraolu kr Bey'in tbiri vehile Trk'n ruhundan doan kanun denmez. Alman veya svi-1 re kanunu denir. Almanya, ve svire baka, Trkiye bakadr. Trkiye'de Trkiye kanunu lzmdr. Seyyd Bey'in bu uzun ve teferruatl konumasndan sonra Hkmetin nokta-i nazarn ifde etmek tzere krsye kan Bavekil smet nn sze; ? Muhterem efendiler!. Makam- Hilfet hakknda verilecek karar iin, alan mnkaat, din ve siyas iki zemine temas etti. diye balayarak yaplan rnn^aalar hulsa ve tahlil etti. Din bir zemin-i mnktSava girmek istemem. dedii halde bir hayli de dini n-haza ileri srd. Hi olmazsa bu hususta ileri srle. fikirleri tasvip veya tenkit etti. Sonra ae>.tekj Siys mlhazalar ele alarak, dahil siyasette, ha_,n bu karan acaba nasl karlyacam dnerek endielenmenin yersiz olduunu, Mill Mcdele'de askerlerin ancak Makam- Hlfet'i kurtaracaz! diyerek cepheye sevkedilebildikleri iddiasnn vrid olmadn, Hlfet'in, yed muhafaza edilirse d siyasette hi bir fayda salamasnn melhuz bulunmadn ilh.. ileri srd. Nihayet O da uzun beyanatn u szlerle bitirdi: ... Bu esas dhilinde Mecls-i l'nin izhar edecei karar, Trk Milleti iin vesle-i saadet olacaktr. Ke-mal-i kat'iyyet ve samimiyetle tatbik olunacaktr!.. smet Paa'nm bu konumasndan sonra verilen kifyet-i mzkere takriri reye konularak kabul olunmu ve mzkerelere son verilmitir. Kanun'un ikinci maddesine yaplan itirazlar da reddolunarak, teklif Meclis'e geldii gibi ve be sat gibi ksa bir mddet sonunda 91 kanunlamtr. kinci maddeye dir yaplan itirazlar, Hnedan'a mensup kadnlarla, damatlarn 91 Bu muharebeden sonra harb oyunu mnsebetiyle smet Paa ve Mdaf'aa-i Milliye Vekili bulunan Kazm Paa da zmir'e gelmilerdi. Erkn- Harbiye-i Ummiye Reisi Fevzi Paa da zaten orada bulunuyordu. Hilfetin ilgs lzumunda kanaat- i lerimiz mutabk idi. Ayn zamanda er'iye ve Evkaf Vekletini; de ilga ve tedrist tevhid eylemek kararnda idik. 1340 senesi Mart'ann Birinci Gn Medis'in tarafmdan k-d icap ediyordu. 23 ubat 330 gn Ankara'ya avdet etmi idik. Orada da icp eden zevat kararandan, haberdr ettim. Meclis'te bte mezkerat devam ediyordu. Hanedan tahsisat ve Seriye ve Evkaf Vekleti bteleri zerinde tevakkuf (edilmek lazmd. Arkadalar mnkaata mteveccih beyant ve tenkidta baladlar. Mzkere ve mnakaa idme ettird;. Bir Mart gn Millet Meclisi'nin beinci mesai senesi mnsebetiyle verdiim nutukta u noktaya sret-i mahsusada iaret ettim: 158 KAD'R MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 159

yurd dna karlmalarn nlemek istikametindeydi. Bu maksatla Trabzon Meb'usu Muhtar Bey, Diyarbekir Meb'usu Feyzi, Erzurum Meb'usu Halet, Nide Meb'usu Ebu Bekir Hazm ve Bursa Meb'usu Raif Bey'lerin tdil teklifi kabul olunmamt. Bunlar, Meclis Riyasetine verdikleri tdil teklifinde kadnlarla damatlarn yurd dna karlarak sefalete itilmelerinin Trkl2 Mart gn Frka Grupu itim ettirildi. aret ettiim bu mes'ele mevzuubahs ve mzkere edildi. Esaslar zerinde anlald. 3 Mart gn Meclis'in birinci celsesinde, evrak- varide mey nnda u takrirler okundu: 1 Hilfetin ilgasna ve Hanedn- Osmni'nin Trkiye hricine karlmasna dair eyh Saffet Efendi ile elli refikinin teklif-i kanunsi. '2 er'iye ve Evkaf, Erkn- Harbiye Vekletleri'nin ilgsna dir Siirt Meb'usu Halil Hulki Efendi ve eili refikinin teklif-i kanunsi. 3 Tevhid-i tedrisat hakknda Saruhan Meb'usu Vsf Bey ve elli refikinin takrirleri vrid olmutur. Makm- Riyasette bulunan Fethi Bey <? Efendim! Mtead-did imzalarla gelen bu teklif-i kanunlerin derhal mzakeresine dair teklifler vardr. Rey-i linize vazedeceim. dedi ve encmenlere gitmeden derhal mzakeresini re'ye koydu ve kabul edildiini beyn etti. lk itiraz Kastamonu Meb'usu Hlid Bey tarafndan vki oldu. (Bkz: 87 numaral not) Mzkerenin cereyan esnasnda Hlid Bey'e daha bir iki zat ilthaketti. Tekliflerin lehinde, uzun beyantta bulunan birok kymetli hatipler krsiye ktlar. Takrir sahiplerinden, baka merhum Seyyid Bey'in ve smet Paa'mn ilm ve mukn hitabeleri her zaman iin mtalaya ayandr. Mzkere ve mnkaa be saat kadar devam etti. Saat alt krkbete mzkere hitam bulmu olduu zaman TBMM, 429, 430 ve 431 nci kanunlar karm bulunuyordu. Bu kanunlara nazaran Trkiye Cumhuriyeti'nde) mume-lt- nsa dir olan ahkmn teri' ve infaz TBMM ile, O'nun tekil ettii 'hkmete id ve er'iye ve Evkaf Vekleti mlga oldu. (Bkz: M. Kemal Paa, a.g.e., sh. 513 - 514.) n an ve erefine halel getireceini, karlaacaklar eitli zaruret ve ihtiyalar sebebiyle ahlk bir zaafa urayabileceklerim ve memleket dahilinde kalmalarnn ise, hi bir endieye sebebiyet vermeyeceini ileri srmler, fakat bu hakl mtaleaya itibr edilmemiti. c) Tatbikat Evvelce dere edilmi bulunan 431 sayl Kanunun metninden aka anlald zere Haneden mensuplarna vatan terk iin on gnlk bir mhlet tannmt. Fakat o srada stanbul Valisi bulunan Haydar Bey ile stanbul Emniyet Mdr Sadeddin Bey -esasen btn teferruat daha nce tesbit edilmi olduu zere- bu mddete riyet etmeyerek hemen o gece Dolmabahe Saray'na gidip Halfe Abdlmecid Efendi'yi nihayet bir iki saat zarfnda yaknlarndan sdece birka kadn ve ocuk ile birlikte yurd dna kmaya icbar ettiler. O'nu Sirkeci'den trene koymay mahzurlu (!.) addettiklerinden otomobile bindirerek atalca'ya gtrdler. Sirkeci'den O'nun yaknlarn hamilen gece yars hareket ettirilen trene atalca'da bindirdiler. Bu srada ne Halife'yi ve ne de O'nun yaknlarndan herhangi bir kimseyi gazetecilerle veya ir herhangi bir kimse ile asla grtrmediler. Geri o s-1 rada, baz gazetelerde yurt dna karlan Hanedan/ mensuplaryla yapld iddia edilen rportajlar yayn/ lanmtr. 92 Ancak bunlarn hepsi de srf bir haya ? 92 Hu rportajlardan biri de o zaman gazeteci olan Ah/"1 hsan Benim'in imzasyla kmt. Halbuki kendisi bize ?^e71 o srada yurt dma karlan hanedan mensuplaryla neA"; sinin ve ne de herhangi bir gazetecinin grtrlm/^ugL!'"

nu aka ifade etmitir. Ayrca Halife ile birkte kimselerden de buna dir mesmuatmz vardr. 160 KADTR MISIROLU OSMANOULLABI'NIN DRAMI 161

<f

mahslyd. Halfe ve yaknlarn yurt dna karmaya me'-mur olan polislerden biri bulunan Razi Yalkm'n sonradan bu hdiseye dir nerettii yazlarda ffi Vali ve emniyet mensuplar tarafndan karlan kanuna bile riayet olunmyarak nasl hain ve zalimane davranld-nn kendi azlanyle aka itiraf edildii grlmektedir. Bunlardan bir ksmn dikkatlerinize sunuyoruz: Halife Abdlmecid Efendi: ? Nasl olur? diyordu slmiyet'i siyset vasi\ tas olmaktan kurtarmak iin Hilfet Makam'm yk-* mak, Halife-i Reslullah memleket haricine atmak m lzmdr?... Hayr hayr Vali Bey, byle bir kararn Millet Meclisinden sudruna ihtiml veremiyorum bir tr-: l... , ' Hanedanmdan irsen intikal eden Saltanat Maka-| m'n; mahz milleti honud ve memnun etmek iin / terk ve feregte muvafakat ettim. Fakat Hilfet Mali / kam- btn Ehl-i slmm hanedanma ve dolaysiyle I . ahsma bir vedias olduuna nazaran, Millet Meclisi'->' nin bu kararn kabul etmekte mazur olduumu, hi vakit geirmeden Ankara'ya bildirmenizi, bu karara mutavaatm iin beyhude yere jsrar etmemenizi ve huturumdan derhal ekilip gitmenizi emir ve ihtar edi-\yorum size Vali Bey!. , \ Vali Haydar Bey, muhatap olduu bu ac szleri ve *le koulma keyfiyetini, byk bir sabr ve sknetle ^ Razi YALKIN Son Halife Abdlmecid ve Hanedan-1 ?Ail Vnan stanbul'dan Nasl karld? unvanyla Tarih Dnyasl V.n.bul 1950) mecmuasnn birinci ve mteakip saylarnda ne^en tefrika_ \ \ ve biraz da manal glmsemelerle karlyor, Halife'-nin bu karar ve srarl talebinden feragatini, Byk Millet Meclisinin irdesine mutavaatn temin iin dil dkmekte, nezket gstermekte devam ediyordu: Bu emrinizi yerine getirmee, ihtarnza boyun emee mevki ve mamriyetimin mni olduunu, aldm emrin Trkiye'nin yegne hkimi olan Byk Millet Meclisinin verdii bu kararn, ztnize yalnz tebliinden ibaret deil, ayn zamanda behemehal tatbik etmek vazifesinin de bana tahmil edilmi bulun^ duunu ltfen nazar dikkate almanz tekrar rica edeceim. Bu emrin kat' ve sizin iin de kabul ve mutavaatn mecbur olduunu, da.. Abdlmecid, Valinin szn kesiyor ve azametli bir eda ile. Hayr hayr Vali Bey diyordu. Sizin de bir mslman sfat ile Hlfet'i en byk din bir merci ve makam tanmaz, ahsma mutlak surette merbut ve hrmetkar bulunmanz ve bunu en kuds bir vazife tanmamz icabetmez mi?.. Bu mecburiyet ve mutavaat bana tahmil ederken neden bu icaplar dnmeyi ihmal ve srar ediyorsunuz. te size kat' olarak ihtar ediyorum ki; memleket hrici yle dursun, saraydan ve hatt u salondan bile dar kmam ve karamazsnz da beni! Taciz ve tazyike devamdan vazgeiniz... Yoksa... Ben de... Bu defa da, Vali Haydar Bey, Abdlmecid'in szn bitirmesine meydan vermiyerek, Halife'ye doru bir iki adm ilerliyor, cidxl bir ed ve kat' bir ifde ile: Atfnz rica ederim Efendi Hazretleri! diyor. Ben Trkiye Byk Milet Meclisi'nin byk milletimiF: 11

162

KAD'IR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 163

zi temsil etmekte bulunduunu ve sadr olan mill irdeye gerek ztlinizce ve gerekse bence, kat' surette riyet mecburiyetinde bulunduumuzu tekrar arz ve if-ham etmek isterim. Bilhassa, bu mill irdenin tatbik ve infaz hususundaki mes'uliyet nnde vazifemin ifsna daha ziyde mmanaat etmekten fide olmadn da ilveyi pek lzumlu buluyorum ve hemen mill iradeye mutavaat buyrulmasnn ztliniz iin daha hayrl olacan da arzetmeyi insan bir vazife addediyorum. Tekrar istirham ederim, beyhude srar ve itirazlar terk ile vazifemizi teshil ve harekf hazrln tacil buyurunuz. Bu ba rtl ve nazikne tehdid karsnda Halife Abdlmecid biraz sarslyor. Bu esnada Polis Mdr Saadeddin Bey de sze karyor. Tell baklarn bileindeki saat ile halifenin bsbtn atklaan yznde gezdirerek: Efendi Hazretleri!. diyor. Size tahsis olunan trenin Sirkeciden hareketine bir buuk saat kadar bir zaman kald. Ltfen hazrlansanz da bizleri, sizi hazrla ve harekete icbar gibi, hi de yn-i arzu olmyan teebbslere mracat mecburiyetinde brakmamak t-funda bulunsanz.. Hem bizi hem de kendinizi beyhude yere zp yormasanz, daha mnsip olaca zannmdaym. Biraz daha aklanan ve o nisbette de aclaant ricadan daha ziyde mirane bir ihtar andran bu szler, Halife Abdlmecid Efendiyi ye'se dryor... Nihayet, alnn krtrarak manal bir glmseme ile, Valiyi ve Polis Mdrn batan ayaa szdkten sonra soruyor: Saraymdan beni cebir ile mi karacaksnz? kisi birden ayn zamanda cevap veriyorlar: Evet... cabettii takdirde maalesef yle efendim!. Evet!. Aldmz emrin icab olarak!. ehresi sararan Halife kalarn atarak. Yaaa yle mi?!. Diyor ve baklarn Vali ile Polis Mdrnn yere eik yzlerinde gezdirerek sert bir sesle ilve ediyor: Muhalefet ve mukavemet gsterirsem ne olacak?.. Abdlmecid Efend'nin bu suali kadar da tavrlarndan anlalyordu ki, sarayn i ve d vaziyetlerinden haberi yoktu. Kendini de, gvendii adamlarn da, herhalde serbest sanyor, kimbir ne gibi kuruntulara kaplyor, ne gibi teebbslere atlmay arzuluyordu. Fakat, hi bir ey yapacak ve yaptracak; eer hakkaten varsa, taraftarlarn ayaklandracak vaziyette deil idi. nk daha akam karanl basarken, saray, mill bir enber ile evrelenmi, hri ile olan mnsebetleri kesilmiti. Telgraf diresi igal edilmi, telefonlar kullamlamyacak bir hale getirilmiti. Sarayn btn koridorlarna alkal memurlar dizilmi ve mabeyinci, yaver, ktip vesaire gibi byk kk btn memur ve mstahdemlerin bulunduklar odalarn nlerine nbetiler konmutu. Halife Abdlmecid Efendi, ok ni olarak alman btn tedbirleri bittabi bilmiyor ve Vali ile Polis Mdrnn malm karar kendisine tebli iin geldiklerini tahmin ediyordu. Bu sebeple de, sk sk kkryor ve bu hareketleri ile, ne de olsa Vali ile Polis Mdrn sinirlendiriyordu. Halife Abdlmecid Efend'nin son sualini, ksaca cevaplandran Vali ile Polis Mdr Beyler, muhatap164 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 165

lann daha fazla heyecanlandrmamak iin, sktu tercih etmilerdi. Fakat, onlarn bu sessizliini ve hareketsizliini, kendi tahminlerine uygun olarak yoran Abdlmecid Efendi gazap pskren baklar ile hrpalad muhataplarna doru hrs ve hm ile sokuluyor ve dik bir sesle: Yapacanz cebri, ikrar ediyorsunuz deil mi?.. O halde, tekrar ediyorum ite!.. Ne Hilfet'in ilgs, ne de memleketten ihracm kararn kat'iyyen kabul etmiyorum. stediinizi yapmakta serbest ve muhtarsnz efendiler!. Diye bararak, kendini gerisindeki kadife koltua atyor. Geriye doru yaslanyor. Ayaklarn ta ileriye doru uzatarak, gittike byyen ve kan bryen gzlerinin yakc baklarn Vali ile Polis Mdr'nn yzlerinde gezdiriyor. deta meydan okur gibi, direnen bir tavr takmyor ve syleniyor: Hilfet-i Muazzama-i slmiye'nin timsali olan ahsma kar reva grlen bu muameleye tahamml edemem artk. Hanedanmn huzur ve selmeti nmna, imdiye kadar ne .dedilerse kabul ve icradan is-tinkf etmedik. Selhiyeti tahdid edilmesine ramen Hilfet Makam'n kabulde de zinhar tereddt gstermedik. Milletimizin hatrna hrmeten gsterdiim bu feragat ve fedkrlk sanki kfi deilmi gibi, imdi de beni ve hi phesiz benden sonra da hanedanmzn btn erkn ve efradn yd ellere atmak istiyorlar... Vali ve Polis Mdr artk Abdlmecid Efendi'nin szlerine kulak bile vermiyorlard. Kap nndeki paravanann gerisine ekilmilerdi. Yzyze gelmilerdi. Alman emrin yerine getirilebilmesi konusu zerinde, Polis Mdr Muavini Kmil Bey ile cizinizin iitebile-i kadar hafif bir ses ile konuuyorlard: Ne yapacaz Saadeddin? Bu adam bizi ok zecek ve yoracaa benziyor!. Evet... Maalesef yle Vali Bey!. O halde? iddetli harekete gemek zorunda kalacaz galiba... Ben de yle gryorum. Fakat, nasl yapacaz bunu?.. Polis Mdr Saadeddin Bey, biraz dndkten sonra glmsiyerek: Hi phesiz ki diyor, kucaklayp otomobile atacak ve karr gibi bir vaziyet yaratacak deiliz.. Btn midlerini kracak ve mill irdeye uymaya mecbur brakacak bir reye bavurmamz lzm Vali Bey!. Mesel ne gibi Saadeddin?.. Hatrma gelen u.. Mesel; ileri srd ta-leb ve itirazlar Byk Millet Meclisi Reislii'ne arzet-mi ve daha iddetli hareket lzumuna dir yeni bir emir alm gibi grnsek. Bu suretle inad ve mukavemetini krarak, biraz da korkutarak... Vali Haydar Bey, Polis Mdr'nn szn kesiyor, memnunluk ifde eden bir glmseme ile: Saadeddin, bu ok mkemmel ite! diyor. Hemen buna bir ekil verelim ve harekete geelim. O halde, ztliniz tekrar O'nun yanma gider, vaziyeti Ankara'ya telgrafla bildirdiimizi ve cevap beklediinizi sylersiniz kendisine. Biraz sonra da, bendeniz, yannza gelir alnan cevab, nasl emir buyrulur ise ya ztlinize veririm yahud da yksek sesle okurum. Tabii ki, bu cevab O'nun maneviyatn hrpalayacak, midlerini kracak bir iddette ve ok kat' bir mhiyette tertip edeceim. Msterih olunuz siz. 166 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 167

Vali Haydar Bey, Halfe Abdiilmecid Efendi'nin yanma girerken, Polis Mdr Bey yanmza geldi... Salondan iitilecek kadar yksek sesle muavini Kmil Bey'e hitap ederek: Haydi Kmil Bey;. Saray telgrafhanesine ineceiz. Ankara ile muhabere edeceiz. dedi ve elile, ken-dilerile birlikte gelmemi iaret etti. Biraz sonra, telgraf odasnda ve telini akamdan kestirdiimiz makinenin bulunduu masann banda idik. Muavini ile ksa sren bir grmeden sonra, Mdr Saadeddin Bey sylyor.. Ben de msvedde halinde not ediyordum. Be dakika iinde cevap hazrlanm, bir telgraf kdna yazlm ve resm mhrle de damgalanmt. Saadeddin Bey, o gn, Halfenin evkine id yaplan hazrlklar ile alnacak tedbirler zerinde uramaktan ve bilhassa Halfe'ye yaplan tebligat esnasnda ar derecede zlmekten yorgun ve halsiz den vcdunuzu biraz olsun dinlendirmek ve bu suretle geirilecek vakit ile, Ankara ile muhabere edildii kanaatini Halife'ye edindirmek iin, postahanede koltuklardan birine serilmiti. Fakat dinlenmek deildi, oturduu yerde didiniyordu. Muavini Kmil Bey'e, bana ve dier alkallara emirler veriyor, nakil esnasnda karlalmas ihtimali bulunan ters durumlar, an saldrmalardan bahsediyor ve bunlara kar alnacak eitli tedbirler tavsiye ediyordu. Bylece yirmi dakika kadar vakit geiren Saadeddin Bey, tell olduu kadar da yorgun, az buuk da krgn bir ed ile, Halfe'nin bulunduu salona girdi. Vali Bey'e doru tez admlarla ilerlerken yksek sesle: . Cevab aldk Vali Beyefendi! Sdr olan emrin tyin edilen mddet zarfnda yerine getirilmemesinden dolay iddetle muhaze ediliyoruz.. Emir buyurulur-sa okuyaym efendim.. Dedi ve Vali Haydar Bey'in cevabn beklemeden, yksek ve titrek bir sesle okumaa balad: stanbul Vilyetine... Cevap... Hkimiyet milletindir. Milleti temsil eden Meclis kararnn tatbik ve infaznda, tarafnzdan gsterildii anlalan rehavet mes'uliyet-i azmeyi mcibdir. Abdlmecid'in -mill irdeye itaat etmedii takdirde-, icab ederse kuvve-i cebriye dahi istimali suretiyle vakit geirilmeksizin saraydan ihra ve trene irkb, neticenin de yarm saate kadar telgraf ile i'ar ihtar olunur. Meclis ve Heyeti Vekile hl-i ictimada ve verilecek cevaba intizardadr. Byk Millet Meclisi Riyaseti. Okunan cevap, hele Polis Mdr Saadeddin Bey'in okuma esnasndaki heyecanl jestleri, Abdlmecid Efendi'nin zerinde, tahmin edilenden ok daha fazla tesir yapmt. Ba nne sarkm, ehresi olduka sararm, derin bir dnceye dalmt. Dudaklar oynuyor, bir eyler sylemek istiyordu. Fakat syleyemiyordu. Belli ki geirdii iddetli buhran buna mni oluyordu. Koca salonu derin bir sessizlik kaplamt. Haydar ve Saadeddin Bey'ler de yanyana ve olduklar yerlerde kalmlar vaziyetteki bu n deiikliin karsnda kimbilir ne gibi dncelere dalmlard. Pek hakl olarak bir azck da armlard hani, ikisi de ehresi gittike solup sararan vcdu batan ayaa seyirip sarslan Halfe Abdlmecid Efendi'ye bakyor, bakyor, ara-sra da birbiri ile manl bakyorlard. Belki de kapld buhrann vermesi ihtimalini grdkleri neticeden, OSMANOULLARI'NIN DRAMI 169

SON HALFE

ABDLMECD EFEND

1868 - 1944 Makam Hilfete getii sralarda Abdlmecid Efendi'nin o esnada yreine inip lver-rnesinden ekiniyor, korkuyorlard. kisinin de alnlar krm, kalar atlmt. Onlar da tpk Halfe gibi, belki de O'nunkinden daha derin dncelere dalmlard. Vakit geiyor, Abdlmecid Efendi'yi sarsan ve kv-randran buhran, btn iddetile devam ediyordu. O aralk, kendini biraz tophyan Vali Haydar Bey, Polis Mdr Sadeddin Bey'e doru dnd. ok hafif bir ses ile: Ne dersin Saadeddin, Saray doktorunu getirt-sek mi acaba?.. dedi. Sadeddin Bey, zntl baklarn Vali Bey'in yznde gezdirerek cevap verdi: Evet... diyeceim amma, ok ekmiyorum Vali Bey!... Neden?... Saray halknn kadnl erkekli tellanmalarndan, feryad ve figana balamalarndan... Evet haklsn... Amma bu vaziyette ne yapacaz?... Biraz bekliyeceiz... yi... Fakat... Ya bsbtn fenalarsa?.. Ya bir emr-i Hak vki oluverirse?... Pek sanmyorum ya!.. yle bir eyin vukuunda derhal Ankara'ya bildirir, talimat isteriz hatt hareketimiz hakknda... Vali Bey, zntl olduu kadar da tell baklarn uzand yerde kvranmakta olan Halfe Abdlmecid Efendi'nin zerinde yle bir gezdirdikten sonra, Saadeddin Bey'e evirerek. Ne dersin Saadeddin?... yle gsn bar170 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 171

m ap havalandrsak, srtn ve kollarn yava yava outursak... Belki alr... -? ... Neye tereddt ediyorsun Saadeddin?... - Vehme kaplp barmasndan Vali Bey! Sonra da sarayn karp bir hdise kmasndan... Polis Mdr Saadeddin Bey bu dncesinde ok hakl idi. nk, akamdanberi odalarnda kapal bulunan, hi phesiz ki hepsi de endie ve merak iinde kvranp bunalan saray erkn ve hele harem dairesindeki sarayllar, bu tereddtl vaziyette sabrszlanmaa, szlanmaa, hatt bir ksm da huysuzlanmaa balamlard. Bulunduklar odalarn kaplarn ierden hrs ve hmla vuruyor, sarsyor, pencerelerden uzanp sarkyor ve bekleyen memurlara sk sk soruyorlard: Aslanmz gtrdler mi?... Ne oluyoruz?... - Kapal odalarda daha ne kadar kalacaz?... Sakn sultanmza bir hal olmasn?... lerinde somurtanlar, homurdananlar, ka atp gazapl gazapl ba sallayanlar, civarlanndaki nbeti memurlara dil uzatan ve meydan okuyanlar da yok deildi. Memur arkadalar, bu sorular mnsib szlerle cevaplandryor, bazlarna teselli veriyor, taknlklara kar da gz yumuyorlard. Fakat, ii ar dereceye vardranlara kar da, soukkanllklarn muhafaza etmekle beraber, Iyk vehile mukabelede kusur etmiyorlard. Gittike kararmakta olan hal ve vaziyeti de, sk sk Mdr Muavini Kmil Bey'e bildiriyorlard.

Bu durumda, Halife Abdlmecid Efendi'nin herhangi bir sebep ile karaca dike bir ses, saray hal-

knda bir phe uyandrabilir, velevki mevzii bile olsa saray iinde, vukuu hi de arzu edilmiyen bir hdiseye sebep olabilirdi. Polis Mdr Saadeddin Bey, bilhassa bu ihtimali dnerek Vali Bey'in, Abdlmecid Efendi'nin gsn amak ve masaj yapmak teklifini ok manl bir skt ile karlamt. Fakat Vali Bey'in srar zerine, zihnini kemiren ihtimali aklamak ve bu arada odalarnda saatlerden beri kapal duran saray erkn ile memur ve mstahdemlerin, bilhassa, yaygaraclkla m'ruf olan harem aalarnn o andaki durumlarn olduu gibi anlatmak mecburiyetinde kalmt... Vali Haydar Bey, ald bu izahat zerine, vaziyetteki nezketi, ihtimalli vehameti anlam, salon kaps ile denize nazr pencerelerden birinin arasnda duran byk caml dolaba abanarak, Halfe Abdlmecid Efen-di'ye baka baka, derin bir dnceye dalmt. Polis Mdr Saadeddin Bey, soukkanlln muhafazaya alyor, vaziyeti slh iin zihninde areler aratrd, ka ve gz oynatmalanndan dudak kprdatmalarndan anlalyordu. Bir taraftan da salonda dolayor, gzn Halife Abdlmecid Efendi'den ayrmyordu. Byle bir eyrek saate yakn bir zaman getikten sonra, Halfe Abdlmecid Efendi, gzlerini at. Sessiz ve hareketsiz Vali Haydar Bey'e doru bakt, bakt, bakt!... Nihayet, yava yava kmldanarak, sk sk yutkunarak davrand kanapede doruldu... midsiz-lik ifde eden baklarn, salonun tavannda ve duvarlarda gezdirdikten sonra, Vali Haydar Bey'in, zntden krm yzne mhlad. Bu baklardan ne de olsa ferahlanan ve cesareti de artan Vali Bey, gler yzle Halfe'ye doru ilerledi. Vali Bey'in tavr ve hareketOSMANOULLARI'NIN DRAMI 173

i ?. .v*>*tf% MER FARUK EFEND 1898 1969 --Son Halife Abdlmecid

Efendi

ile

birlikte yurd

dna karlanlardan

lerinden, Halfe'yi teselli etmek niyetinde olduu anlalyordu. Fakat, buna meydan kalmamt. Halfe Abdlmecid Efendi, sakin bir eda ile sormutu: Vali Bey!. Gnderileceimiz mahal tayin edilmi midir Ankaraca? Hayr Halfe Hazretleri!.. Bu husus arzunuza braklmtr. Ya!.. u halde ne ile ve ne tarafa hareket edeceiz;?... Rkbunuza tahsis olunan bir tren ile Balkan hududuna... Peki... Bu tren bizi nereye kadar gtrecek?... , Bu da, arzu ve karar- linize braklmtr :eendim!.. *j - Bu gece, herhalde yola kmak mecburiyetinde olduumuza gre, artk hazrlanmamz icb eder deli mi?!. u halde ben harem diresine kadar gideyim e yaplacak ilere nezret edeyim.. Olmaz m?... Bu sz zerine aln yine kran, kalar aa yukar oynamaa balayan Vali Haydar Bey, Abdlmecid Efendi'ye biraz daha eilerek. Kendinizi yormasanz daha iyi olur Halfe Hazretleri!.. ok zldnz ve buhranlar geirdiniz. Vcdu liniz herhalde istirahate muhta bulunmaktadr. Emirlerinizin tebliine Saadeddin Bey'in tavassutu daha mnsip olur gibi geliyor bendenize.. Diyor ve Saadeddin Bey'e dnerek:

d Efendi Hazretleri'nden tebell edeceiniz emirleri bu emirlere muhatap olacaklara tammiyle tebli eder ve ayet Efendi Hazretleri tensib buyururlar ise, yaplacak hazrlklara nezret ile tasri edersiniz... 174 KADR MISIROLTJ

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 175

Halfe Abdlmecid Efendi, Vali Haydar Bey'in bu teklifine evvel cevap vermiyor, ban nne eerek dnyor, ac ac glmsyor.. Biraz da istihzakr olduu sezilen baklar ile hrpalad Vali Bey'e: Kuzum unu ak syleyin Beyefendi!. mli szlerinizden nezret altnda, temas ve ihtilttan memnu bir vaziyette bulunduumu anlyorum. Bir ey daha teklif edeceim size... Polis Mdr yanmda bulunmak artile, Harem Diresi'ne gememizde de bir mahzur mutasavver mi sizce acaba? Her halde olmasa gerek!.. diyor ve gzlerini elinde tez ve titiz hareketle evirmekte olduu tebihe dikiyor. Bu esnada Polis Mdr Saadeddin Bey'le gzgze gelen ve manl manal glerek gzlerini yine Halfe'ye eviren Vali Haydar Bey, daha nazik bir jest ile: Bizce, yalnz rahatsz olmamanz, her hangi bir sebep ile n olarak tekrar teessre kaplmamanz matlubdur. Efendi Hazretleri!.. eriye terif buyrula-cana, hazrlk ileriyle alkal bendelerinizi, emir bu-yursanz da, huzur- linize getirsek daha iyi deilmi Efendim?!.. Bu ricam kabul buyurmanz bilhassa istirham ediyorum ztlinizden... Abdlmecid Efendi, Valinin nazikne ve devaml srar ve ricalar, daha dorusu yapt taleblere apak itirazlar karsnda nihayet, Harem Diresi'ne gemekten de sarfnazar etmek mecburiyetinde kalyor. Hazrlk iin kimlerin arlmas icab ediyorsa, salona getirtilen Harem-i Hmyun Hazinadar Ustas ile kalfas ve bir de haremaasma, kendince gerekli olan emirleri vermiti. O esnada Vali Haydar Bey de hazrlanacak eyann cins ve nevilerini, miktarlarn tyin etmiti. Bu tenbihin Halfe Hazretleri'nin arzu ve irdesi icabndan olduunu da szlerine eklemiti. Halfe Abdlmecid Efendi, Vali Haydar Bey'in bu nazikne tenbih ve ihtarlarn, lzumsuz bir mdhale ve ahsna kar bir tecavz saym, yine de fena halde celllenmemiti. Somurtkan bir ehre ve celallenmenin verdii titizlik ve tezlik ile salonda, aa yukar dolayordu. Hrn baklar, arca hitaplar ile Vali Bey'i hrpalyordu. Fakat, gerek o trih vakadaki ok kymetli baars ve gerekse stanbul Valiliinde bulunduu mddet zarfndaki birbirinden yksek icraat ile byk bir idareci olduunu ispat eden rahmetli Vali Haydar Bey, Halfe'nin bu, yalnz gnl krc deil de, eref ve haysiyet krc szlerine hi de mukabele etmiyor, el ve gzleri ile yapt akn ve takn hareketleri grmemezie geliyordu. Szlerinin ve hareketlerinin gerek Vali Haydar Bey'e ve gerekse Polis Mdr Saadeddin Bey'ler tarafndan sknetle karlanmasndan, yava yava yumuad. Pencereden denize bakmak sretile kendi kendine oyalanmaa balyan Halfe Abdlmecid Efendi, bir aralk yine Vali Haydar Bey'e doru geliyor, yar gazapl yar merakl baklarn yznde gezdire gezdire soruyor: Trene nereden bineceiz Vali Bey?.. Vali Haydar Bey bu sual karsnda biraz durak-sar gibi olmu, saatlardanberi zlp didinmekten daralan yreine bir bu sual, ok ac ve pek hakl bir phe sokmutu. nk Halfe Abdlmecid Efendi'nin trene Sirkeciden bindirilmesinin mnsip ve muvafk olup 176 KADR MISIROLU

OSMANOULLARPNIN DRAMI 177

olmyaca, daha o gnn sabahnda alkallar arasnda grld srada, Halfe Hazretleri'nin evki ii ile alkal bulunan selhiyetli zatlardan biri, Halfe ve Hilfet taraftarlarnn bulunduklarndan phe edilen bz kimselerin, byk ve kk topluluklar hlinde istasyon ve civarlarnda bir hdise karmak, bu suretle de Halfe'nin gnderilmesine mni olmak teebbsne gemeleri ihtimlini, hazr bulunanlara hatrlatm ve bu ihtimal zerinde ehemmiyetle durulmas, buna kar gerekli tedbirler alnmas tavsiyesinde bulunmutu... Dier alkallar ve bilhassa Vali Haydar Bey tarafndan da vrid ve kabule ayan grld iin, Halfe Abdlmecid Efendi'nin trene Sirkeci stasyonun'dan deil de atalca'dan bindirilmesi kararlatrlmt. Verilen bu karar ve hele bu kararn tatbiki iin alman btn tedbirler ve yaplan hazrlklar, bu ile vazifelendirilen kimselerden gayrilerine tammiyle gizli tutulmutu. Halfe Abdlmecid Efendi'nin byle durup durur' ken mnh baklarla bu suali sormas Vali Haydar Bey'e gndz grlenleri ve bilhassa gizlice ve anszn giriilecek menf teebbsleri hatrlatmt ve pek hakl olarak da kukulandrmt. Vali Bey'in durakla-masndaki balca sebep bu idi ite!.. Vali Haydar Bey'in tavr ve hlinde anszn vuku bulan bu deiiklik de hi phesiz ok zeki bir zat olan Halfe Abdlmecid Efendi'nin tabii ki; gznden kam deildi. O da, bu suli sorduran ve zihnini trmah-yan phe ve endie her ne ise, onun tesirine Vali Bey'-deki deiiklik zerine, bsbtn kabarm ve ahlanmt. Yine ac ac kvranmaa, dudaklarn kemirmee, sinirli hareketlerle sakalnn tellerini ekip koparmaa balamt. Fakat, bu hli ok srmedi. Kendini pek abuk toplyan Vali Bey vaziyet ve halindeki deiiklie, koltuu altnda kan ve kendisini gnlerdenberi kvrand-ran bann o esnada birdenbire balyan ar ve acsnn sebep olduunu tam zamannda ileri srvermesi, hele Halfe Abdlmecid'den af ve zr dilemesi ve o srada da, trene Sirkeci'den binileceim inandrc bir eda ile sylemesi, yzde yz muhakkak olan ac bir mnkaann kmasn nledi. Halfe Abdlmecid Efendi, Vali Haydar Bey'in szlerine inanm gibi grnmekle beraber, herhalde zihnini kemiren endienin evkiyle yzn tekrar buruturdu ve sert bir sesle sordu: Sirkeciye karadan m gideceiz yoksa denizden mi?.. Vali Haydar Bey, solu gerisinde duran ve Halfe'nin bu sualleri sralayp sormasndan, ne de olsa, kukulanan Polis Mdr Saadeddm Bey'e dnerek, Halfe'ye hissettirm'eden bir gz iareti verdi ve szne devam etti. . Hangi tariki tercih buyurursunuz efendim?.. Halife Abdlmecid Efendi, yine dnceye dalm, ka ve gzlerini oynatmaa, sk sk yutkunmaa balamt. Bir aralk yine ayaa kalkt. Titiz admlarla iler-liyerek Vali Bey'e yaklat. timadszlm hissettirecek bir ed ile yzne bakt, bakt, ve nihayet: - Ben mi Vali Bey?.. diye haykrd. Yine biraz dndkten sonra szn tamamlad: - Deniz tarikiyle gemeyi tercih ediyorum Sirkeci'ye ben!.. F: 12 178 KADR MSROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 179

Vaziyetin yine aprak bir ekil almak zere olduunu hisseden Vii Haydar Bey alnn krtrarak sordu: Bu tercihinize sebep nedir Efendi Hazretleri?. Ltfen syler misiniz cizinize? Karayoluna kmakta karlalmsn hatrladm bz ehemmiyetli mahzurlar,'. Mesel ne gibi mahzurlar efendim?.. Syleyeyim, Yolda bir taarruz ve harekete mruz kalmamz., yahud da grnr grnmez, bir kazaya uramamz filn gibi. Halfe Abdlmecid Efendi nihayet zihnini kemiren endieyi aa vurmutu. Milletten korktuunu apak ortaya koymutu. ** Bu yersiz ve yakksz endieye, kendiliinden mi, yoksa yaknlarndan herhangi birinin veya bir kann tahrik ve telkinleri ile mi kapld bilinemez ve o an iin kendisinden de bu husus sorulup renilemezdi de tabii.. Vali Haydar Bey de esasen bunu renmeyi ve bu ii eelemek ile mevzuu deip geniletmeyi lzumsuz grm, belki de bu suretle hem kendini hem de muhatabn sinirlendirmekten ekinmiti. Amma, sualin cevabn vermekte hi de gecikmemiti. Tam bir idare mirine yakacak tatl sert bir ciddlikle." Efendi Hazretleri.'. dedi. Msadenizle arze-deyim ki; ztliniz yok yere vehme kaplyorsunuz.. H-tr- lilerine gelen yahud da bz kendini bilmezler tarafndan yaplan telkinler ile zt- linizi endieye d94 Milletten mi, yoksa Ali Kemal mislinde olduu gibi bu emir kullarndan m, korkmak gerektiini veya. korkulmakta olduunu okuyucularn takdirlerine brakyoruz. K.M. sren bu menf ihtimaller kat'iyyen vrid deildir ve olamaz da. Byk milletimiz... Vali Bey'in szn bitirmesine imkn kalmamt. Tam o esnada biraz evvel salondan kan Polis Mdr Saadeddin Bey, tella gelmi ve Vali Bey'e hitaben, hazrln bittiini, eyalarn otomobil ve kamyonlara yerletirildiini bildirdikten sonra eli ile Halfe Abdlmecid Efendi'yi iaret ederek szne ylece devamla: Efendi Hazretlerinin mliyet-i lilerinde gtrmek istedii bendegnnm isimleri de mahdumu m-kerremleri Efendi Hazretleri'nden renilmi ve kendileri otomobillere bindirilmitir. Ne emir buyruluyor... Dedi ve bir kenara ekildi. Koca salonu, hznl bir sessizlik kaplamt. Vali Haydar Bey, merak ve biraz da tereddt szan baklarn Halfe Abdlmecid Efendi'nin yznde gezdiriyor, ellerini outurarak ve sk sk yutkunarak haliyle, hareket zamannn geldiini anlatmak istiyordu. Halfe Abdlmecid Efendi, ayrlk zamannn artk yaknlatn anlamt. Birden yaarveren gzlerini yummu, dmemek iin sa eliyle yandaki orta masann kenarna tutunmutu. O da ac ac yutkunuyor, sol eli ardsz arasz seyiren sakalnda olduu halde kara kara dnp duruyordu. Polis Mdr Saadeddin Bey de, heyecandan krpan gzlerini kol saatinden ayrmyordu. Ara sra Vali Bey'e tell ve istifhaml baklar frlatyor, lisan- hal ile daha ne duruyoruz, demek istiyordu. Bir ka dakika sren bu sessiz fakat nisbette heyecanl sahneyi Halfe Abdlmecid Efendi'nin mtevekkil bir ed ve ksk bir sad ile syledii u szler nih-yetlendirmiti: 180 KADB MISIROLU Takdir-i Hdya uymaktan baka ne gelir elden? Haydi beyler, biz de inelim ve derhal hareket edelim, Yalnz evltlarm yanmda bulundurmak isterim. Buna da itiraz etmemenizi ve arzumu yerine getirmenizi bilhassa rica ederim. Halife Abdlmecid Efendi nihayet mill irdeye kar boynunu emi, ocuklar ile birlikte perdeleri kapal otomobile girmiti. 95 Dikkatlerinize arzedilen bu tafsilt -bilmecbriye-rejimin adam olmas lzm gelen bir polis tarafndan kaleme alnmtr. Bunun ne kadarna innlabilir, onu, kestirmek gtr. nk o bir polistir ve yazlarn ok sonra

neretmitir, Byle olduu halde O'nun verilen emri tatbik ederken nasl mirlerine yaranmak gayreti iinde bulunduu aka ortaya kmaktadr. Bata o zamanki stanbul Valisi Haydar Bey ve Emniyet Mdr Saadeddin Bey olmak zere btn vazifelilerin, Halfe'yi bir an evvel vatanndan karabilmek iin, icbnda gayet rahatlkla yalan dahi syleyebildikleri, ekilmemi telgraflar ekilmi gibi gstererek O'nu aldattklar, kendi azyla sabit bulunmaktadr. Esasen tefrikann iktibas etmediimiz nihayetlerinde hdisenin balangcna dnen polis Rzi Yalkm, Abdlmecid Efendi'yi yurt dna karabilmek iin daha kanun Meclis'te kabul edilmeden bile Emniyete hazrlk yapldn itiraftan ve bunun tafsiltn vermekten iti-nab etmemektedir. Bu tefrikann en clib-i dikkat olan ciheti udur ki; son Halfe Abdlmecid Efendi, polisler saraynn kapma dayand ve msaadesiz huzuruna girip, mhud 95 - Bkz. R&d YALKIN - a.g.t. OSMANOGULLARI'NIN DRAMI 181 emri tebli ettii anda dahi, kendisine hazrlanmakta olan hazin sonu kavrayamam bulunuyordu. Hal sadan soldan ve bilhassa M. Kemal Paa'dan medet umduu ve O'na bir telgraf ektirerek vaziyeti kurtarabilecei midini besledii anlalmaktadr. Halbuki Sal-tanat'm Hilfet'ten tefrik edilerek lvedildii gn belli olan bu gerei anlamak iin, fazla bir siys tecrbeye de ihtiya yoktu. Fakat evvelce de sylediimiz gibi ressam, musikiinas ve gerekten san'atkr ruhlu bir insan olan Abdlmecid Efendi hakikaten bu ilerin adam deildi. Raz Yalkm'm iktibas edilen satrlarndan karlacak ehemmiyetli bir dier netice de udur: Polisler Abdlmecid Efendi'yi yurt dna karmak iin Dolmabahe Saray'na mahut kanunun Meclis'ce kabul edildii 3 Mart 1924 tarihinde dayanmlardr. Halbuki Kanun daha Resm Gazete'de neir bile edilmemiti. Kanunlarn neirden evvel mer'iyete girememesi ise, umm bir hukuk kaidesidir. Kald ki; mezkr kanun Hanedan mensuplarna on gnlk bir hazrlanma mddeti de tanmaktayd. Bunu nazar- itibre almayarak kanunun aikr bir hkmn ihll eden stanbul'daki vazifelilerin, re'sen bu tarzda hareket edemeyecekleri meydandadr. Demek ki, Abdlmecid Efen-di'nin son dakikada bile medet umduu Ankara'daki rical, emirlerini O'na kanunun tand bu on gnlk mhlete bile riyet etmeyecek tarzda ve -anlaldna nazaran- hatta kanunun Meclis'ce kabulnden dahi nce oktan vermi bulunuyorlard.. Son Halife Abdlmecid Efendi'nin yurd dna karl esnasnda yannda bulunan hussi ktibi S. Keramet Nigr Bey, bu esnada cereyan eden vak'alar gn gnne tuttuu noklarda u ekilde anlatmaktadr: 182 KADR MSROLU 3 Mart 1924 Dolmabahe Saray maiyet binasndan gece yansna doru Mabeyne arldm. Kapda bekliyen nbeti, beni bayaver odasna gtrd. Yksek rtbeli bir zabit telefonla ifre yazdryordu. Beni grnce beklememi iaret etti; iini bitirince de kim olduumu sordu. Sonra nndeki elyazl bir kda bakarak; Bu gece yola kacak olan Abdlmecid Efendi'nin siz de maiyetinde bulunacaksnz, ona gre hazrlann! dedi. Sonra, karsndaki bir meslekdama, nndeki kd gstererek ve glmseyerek Son Osmanl Halifesinin maiyetinde bulundurmak istediklerini bildiren bu yazsn htra olarak saklyacam szlerini ilve etti. Koridorda Emniyet Umm Mdr'ne rastladm. Benden pasaport iin iki resim istedi. Sonra st kata ktm. Halife Hazretleri'nin namaz odasnda Kur'an- Kerm okumakta olduunu ak duran kapdan grdm. Duasn bitirince huzuruna girdim. Bana Vali Bey birka saate kadar yola kacamz bildirdi. Nereye gnderileceimizden haberim yok. Sizin de beraber bu-lunmanz istedim. Bizimle geleceinizden emin olduum iin de adnz kafile defterine geirdim. dedi. Hazr bulunduumu arzederek ve tazimle elini perek huzurundan ayrldm. Aaya inince maiyet binasna dnmek, eimle vedalamak, bavulumu almak istedim. Kapdaki nbeti: Siz artk oraya gidemezsiniz. Einizi buraya artr bavulunuzu da getirtiriz dedi. Byle de oldu.

4 Mart 174 Yol hazrlklar ancak sabaha kar tamamlanabildi. Halife Hazretleri'yle olu ehzade mer Faruk, kz Drriehvr Sultan ve Kadmefedinler, verilen haber 183 OSMANOULLARFNIN DRAMI zerine, alt kata indiler. Binek tanda bekleyen ve elini pen eime Efendimiz: Sizi de birlikte gtremedii-mize esef ederim kzm; ileride imkn olursa ayrca artrm.)) dedi; kendisini son defa selmlayan yaverini kucaklad, arabasna binmeden nce de ellerini aarak milletimizin ve memleketimizin selmetine dua etti. Efendimizin maiyetinde mabeyincisi Hseyin Nakib Turhan Beyle husus tabibi Doktor Selhaddin Bey de bulunuyordu. Aile otomobillerinin nnden ve ardndan giden arabalar uzun bir kafile tekil ediyordu. Edir-nekapsma vardmz sralarda gn aarmaa balamt. ekmecelerden sonraki yolculuk epey zahmetli oldu. Bozuk osede arabalarn amurlara saplanmamas iin jandarmalar yol kenarlarndan byke talar topluyor, tekerlek geitlerine dyorlard. Arada iki kere de mola vererek nihayet leden sonra atalca demiryolu istasyonuna varabildik. Rumeli Demiryollar irketinin oradaki miri meer bir musev yurddamzm. Efendimizin ve ailesi azasnn dinlenmelerine elverili baka bir yer bulunmad iin st kattaki diresini byle habersiz gelen yksek misafirlerin istirhatine tahsis etti, oluk ocuuyla da izaz ve ikramlara koyuldu. ten gelen bu sayg ve sevgi yardmlarna Efendimiz tarafndan takdirle teekkr ettiimiz zaman da: Osmanl Hanedan Trkiye musevilerinin velinimetidir. Atalarmz spanya'dan srldkleri, kendilerini koruyacak bir lke aradklar zaman onlar yok olmaktan kurtardlar, devletlerinin glgesinde tekrar can, rz ve ml emniyetine, din ve dil hrriyetine kavuturdular. Onlara, bu kara gnlerinde, elimizden gelebildii kadar hizmet etmek bizim vicdan borcumuzdur dedi ve gzlerimizi yaartt. 184 KADR MSROLU Kafilenin binecei Simplon Ekspresi ancak gece yarsna doru ataleaya geldi. Yatakl vagonun kapsnda Efendimize Vali Bey byke bir zarf takdim etti ve iyi yolculuklar diledi. br vagonlardaki yolcular koridor pencerelerinden balarm karm, merakla bizlere bakyorlard... 96 Trklerin son Halifesi bu artlar altnda azz vatanndan kovulurken bir yahudi, evet bir yahudi vatandamz O'na bu suretle ihtiram ediyordu. Peki, ya bizim kendilerini Trk kabul ettiren vazifelilerimiz nasl hareket ediyorlard!... Bunu da Mill Mcdele vekyi iinde ad sk sk geen Manavolu Nevres Bey (Paa) '-den dinleyelim. Manavolu Nevres Bey son Halife Abdlmecid Efendi'nin bir gece yars yatandan kaldrlarak derhal vatanm terketmesi emrinin kendisine veriliini ve atalca'da bekletilen trene bindirilmek zere Sarayn kapsnda otomobile konularak hrszdan mal karr-mcasma millete gsterilmeden gtrln pek airane bir surette tasvir ettikten sonra: ... Otomobil il er liy emiyordu. Fakat... Efendilerinin emirlerini icra etmeye, bu hanedan azasn huduttan karmak iin atalca'da bekliyen trene ortalk aarmadan yetitirmiye mecbur idiler... byle emrediyor ve... byle istiyordu... Binaenaleyh sngler ve tabancalarla msellah... Otomobil amurlarda brakp bu kuzular yryerek gtrmeyi kararlatrdlar. mrnde haldan baka yere basmam Sultan ayaklan gecenin ayaz ile hareketin azab altnda atalca Ovasnn Zl^TKEBAMET -Hali,e IL Abdl - I OSMANOULLARI'NIN DRAMI 185

I izmeden kunc eken amurlarn cebri bir asker yr-!; yle inemiye mecbur brakld. En fec levha imdi ji. balamtr. i; Daha Orhan zamannda babasnn mlkne katl!?, m olan Istranca'nm souk rzgr Halife'nin beyaz | sakal zerinde dondurucu bir tesirle mazlmne kud-| s bir hle meydana getiriyor bir zamanlar bilistihkak l' balarnda bulunduu bu neferciklere tbi olmak istifi rarmda bulunan Faruk Efendi'nin gzlerinden yldrm-I 1ar akyor^ zavall Sultanla bre kadmefendiler de I * dinmeyen gzyalaryle sanki bastklar topraklardan ? biraz yrmek imkn talep ediyorlard. Fakat byle a susuz ve dermansz bu kafile nereye gidiyordu?!... Mu-rad, hudud haricine kmak ve imendiferle gitmek ise, bunu ekmece'den, Yeilky'den, Bakrky'den ve hatt Sirkeciden tertib etmek niin dnlmemiti. Madem ki; millet beraberdi kimden korkuluyordu. Hayr eziyet edilecekti... Halife alyordu. Gzlerinden vech-i mbrekine inen yalar nrni sakaln bulmadan, hiddetten, teessrden, milletinden grd lkaydden ate kesiien yanaklar zerinde tekrar eriyor veyahud ebnemler gnee dnd gibi, o inci damlalar da yarn rz- kyamette bu feci gnn ahidi olmak zere gkde huzuru ilhide alyan mbarek Peygamberin gzyalarna karmya gidiyordu. Halife alyordu. Dman karsnda alamyan, civamnerdkte btn milletine n-mne-i imtisal olan bir hanedann son halifesi, malbiyetine, aczine, felketine deil, ecdadnn meydana getirdii milletten vefa grmediine alyordu. Halife alyordu... Gidildi, gidildi. skarpini amurda kalan Sultan dipik yememek iin, sakal fecir gibi aaran Hlife ha186 KADR MSROLU OSMANOULLARI'NIN 137 DRAMI

karet grmemek iin bu mlevves, bozuk yolu mtevekkil bir sabr ile katetti. atalca bekliyordu. Hayr atalca uykuda ..'nin atalca pususuna memur olanlar bekliyordu. Tren bu yorgun, bezgin, ter ve amura musta-rak Halife-i Mminin ailesini air almaz kalkt ve teessrden kilitlenmi azlarn etrafnda muhafzlarn alkolden alm eneleri bir halka tekil etmi olduu halde bu sngerleri, bu .. ryasna girmekten baka kabahati olmyan masum aileyi hududdan dar dkmek iin olanca sr'atiyle yolland... 97 (Bu satrlar ksmen sadeletirilmi ve ksmen de su ihtiva etmek ihtimli olan kelime ve ibareler atlanmtr.) Osmanl Hanedan'na mensup kimselerin evvelce derceylediimiz kanunda tyin edilmi olan on gnlk mhlet e riyet olunmayarak, alelacele - tbir caizsekap dar edilmeleri esnasnda birok ackl hdise cereyan etmitir. Bunlar ahs ahs tafsil ve hikye etmenin imknszl karsnda sdece bir tanesini nakille iktifa ediyoruz. Trkiye'den karldktan sonra nce Msr'da yerlemi daha sonra Nsr'm kendisini oradan da teb'idi zerine bir eref misafiri olarak Fransa'ya davet edilmi olan ehzade Mahmut evket Efendi, ehzade Seyfeddin Efendi'nin oluydu. Hanedan mensuplarnn yurt dna karlmalar esmasnda Trk Ordusu'nda Amiral rtbesiyle vazife grmekte bulunan ehzade Seyfeddin Efendi de Sultan Abdlaziz merhumun oluydu. Evvelce de sylediimiz gibi Hanedan mensuplaryla yurt dna klar esnasnda kendileriyle re'sen grlme suretiyle birtakm rportajlar yaplm gibi gsterilerek o zaman ki gaze97 Manavolu NEVRES Ellev^ti wwo

1340, sh. 3 - 4.

^.Jieyjet Hubla,

am

14 Mart

telerde baz neriyat yaplmtr. Fakat bunlarn pek ojrunun asl, esas yoktu. Zira, vatan'dan ihra edilen Hanedan mensuplarna kar gayet sk tedbirler tatbik edilmitir ve bu esnada kendileriyle herhangi bir gazetecinin grebilmesine pek de imkn verilmemitir! Bu bakmdan aada nakledeceimiz ve ehzade Mah-mud evket Ecndi'nin bir sohbetimiz esnasnda kendi' sesiyle tesbit edilmi banttan aktarlm bilgiler, bu mevzuda tamamen nev'i ahsna mahsus bir mahiyet tamaktadrlar. Srf, bir tek ehzade'nin yurt dna karlmas hdisesi esnasnda bandan geenleri, dierlerine kyasla bu mevzudaki gerei kavramak mmkndr. Mahmud evket Efendi bu sohbetinde diyor ki: Sene 1924, 5 Mart Perembe. Akam Trkiye saatine gre, artk onu pek aklmda tutamyorum. Herhalde daha gne batmam, saat be, alt arasnda gayet terbiyeli bir gen geldi. Ben o zaman, Ortaky'de Ni-me Sultan'm yani kaymvlidem'in evinde oturuyordum. Da tarafnda bir kk vard, sonradan yanm, Geldiler, dediler ki; bir polis var, seni grmek istiyor! Pekl! Gittim. Gayet terbiyeli selm verdi. Ama, adamcaz titriyor ha!.. zlyor vallahi! Fakat Buvrun! dedi. Kt. Baktm, okudum. Emniyetten bir kt. Yirmidrt saatte memleketi terkedeceim ve imzalya-cam o kd. Zaten haber almtm ki; ondan bir gece evvel, amcamz (son Halife Abdlmecid Efendi) stanbul Valisi devletl hamiyetl (!) Haydar Bey yurt dna karmt. Amcamz attktan sonra, bizi de atmalar gayet tabi idi. Pek fazla srpriz karsnda kalmadm. Pekl, karacaz!... Hanmm dorudan doruya Osmanl ailesinden gelmiyordu. Anne tarafndan geliyordu, ama bunu da birbirine kartrdlar. Mesel damatlarn suu neydi?. 188 ' KADR MSROL Hepsini kardlar. Bunlar arasnda o kadar byk insanlar vard ki!... O, halk tabakasndan yetimi, millet ierisinden gen damatlarmz vard. Enver'ler, Gazi Osman Paa'nm olu, esk kodaman Nureddin Paalar vs. gibi deil, ok kymetli genler vard. Zavall, onlar da bizim yzmzden yandlar. Neyse azizim!... Kaynvalidem bizde misafir. ocuum . aylk. Beikte. Nermin... Tabi bu kd ona da imzalatamazlard deil mi?! te byle balad benim dramm. Tabi benim hlimi grd polis... ok kibar bir efendiydi zavall. Allah selmet versin yayorsa, ldy-se Allah rahmet eylesin, gzlerinden yalar boald. Bilmiyorum ka yandayd, ondokuz yirmi yanda faan tir vaziyette! Byle olduu halde sarld beni kucaklad, ekti gitti yavrucak. Kaynvalidem bana dedi ki: Olum siz gensiniz, ok gensiniz!... Bu ocuunuzu alp giderseniz, ok sevdiim ocuktan mahrum olmaktan duyacam zdrap... Onu bir tarafa brakn. Ama, siz daha ok gensiniz, kendinize bakmaktan cizsiniz ocua nasl bakarsnz!.. Haklyd. Size belki tuhaf gelir ama, o zamanki, dn, aa yukar krk - krksekiz sene evvelki dne gre kadncaz ok haklyd. ok iyi bir kadncazd. Beni de ok severdi. ok iyi kibar bir hanmd. Eski hanmlar!... onlar nerde bulursunuz efendim? Neyse, Onun iin dedi, Biz Arnavutlua gidelim, yerlemee alalm. te siz Msr'a gidiyorsunuz. nk ben Msr'a gitmek istiyordum gidin Msr'a Kzmla, (yani benim hanmmla) eer rahat ederseniz yerleirsiniz orada. Bizi arrsnz biz geliriz size. Yok eer biz rahat edersek Avrupa'da, siz bize gelirsiniz!. I OSMANOULLARI'NIN DRAMI 189 t ;Bundan' daha doru bir ey olamazd pek doru, de-jdim. Hakknz var, yle yapalm!. O gece alelacele bu vaziyetten haberdar olan birka hbap geldiler. Baz eyler satabildim evden. Bunlara. jYatak odam kald. Fakat yatak odamdaki haly satmm, dolab satmm da karyolam kalm. imdi, karyolann kalmasnn sebebi var. Gayet byk ve ok paha-h ey. Onu almak isteyenler var amma ok

pahal e-lye ucuz para vermeye utanyorlar, ahbaplarm. nk :yle bir karyola ki, Alman mparatoru Kayzer Wilhelm, Sultan Hamid'e vermi. Hediye etmi. Kaynvalidem de evlenirken Sultan Hamid kz olduu iin O'na vermi. Bende evlenirken kaynvalidem bana hediye etti. Gayet kymetli bir ey. Muhteem birey, Tasavvurun fevkin-1 de. Sonra Bulgar Kral Ferdinand yok muydu? Otuzal-! ti paradan mrekkep bir tuvalet takmn Sultan Hail mid'e hediye etmi, Sultan Hamid de kzna vermi. K-^ z da damad olduum iin bana hediye etmiti. Btn billur. Kapaklarnn zeri altnla ilenmi! Bir tarafnda Ferdinand'm tac, dier tarafnda Osmanl tac!... Mthi pahal. Yalnz dediim gibi hy ettiler, almak istemediler. stiyorlar ama, alacaz diyemiyorlar. Hem almaktan ekmiyorlar. Hissiyatlarna dokunuyor, dier taraftan da as bir para teklif etmeye cesaret edemiyorlar. Ben bunlar da grdm ha!... Ama arkasndan baka daha neler grdm onlar da syliyeceim!.. Sonra hazrlandm Polis Mdriyetine gittim. Birinci ube Mdr mer Bey vard. Hl hatrmdadr. Siyah kalpak banda, Anadolu'dan gelmi herif. Pasaport alacaz, kmak iin!.. Pasaportum hl bendedir... Pasaportumu aldm. ok nzik beni kabul etti, efendiden bir adamd. '( Nereye gitmek istiyorsunuz? dedi. 4 190 KADR MISIROLU

Vatandan Msr'a dedim. Msr'a dedi, gidemezsiniz! Gitmeniz iin biz size pasaport veremeyiz! dedi. Niye? dedim. Bizim aldmz emir budur! dedi. imdi bu emri verenler neyi dnmler ona bakalm. nk vaktiyle, Sultan Hamid'e isyan edenler hep kap Msr'a snrlard. Msr Hidivleri de Sultan Hanid aleyhinde isyan karanlar yedirirler, iirirler, para verirlerdi. Ve ben de Msr'a gidersem, - hepsi hayal bunlarn - belki ben de yardm grrm. Binaenaleyh Msr'a gitmemeliyim. Halbuki Sultan Hamid'i ykmak iin para verirler, yardm ederler ama, bize kimse be para yardm etmez. Neyse, peki dedim, aldm. Baktm ki, re yok O halde dedim talya'ya gitmek zere. talya'y niye syledim, Vallahi bilmiyorum. Fakat tam kmak zereyken kimse yoktu, mer Bey'i yalnz buldum. Onun efendiliinden, kibarlndan istifade ettim. Dedim ki, mer Bey, Allahasmarladk. Gidiyorum. Bana son bir iyilik yapn! Benden de sana bu hediyem olsun! dedim. Gayet gzel bir tabakam vard cebimde. kardm, kendisine verdim. Rica ederim kabul et ve bana bir iyilik et! Ben Msr'a gitmek istiyorum! Adamcazn gzleri doldu. Peki. dedi. Emir verdi baka bir pasaport. Fakat dedi. Bak Msr'a diye yazdm. talya tarikiyle Msr'a git!.. Bu ikinci pasaportla.. Fakat dedi, bu ikinci verdiim pasaportu

* *?

a** * ?

'

EHZADE MAHMUD EVKET EFEND 11903 1973) karld Bahriye niformasyla

srada

giymeye

doyamad

192 KADR MSROLU sakla, kimseye gsterme! Bir kere talya'ya git, talya'ya ktktan sonra, birinci pasaportu yrt at, ne yaparsan yap! talya tarikiyle Msr'a dediimiz pasaportu kar onu kullan dedi. Mhrn bast. Bu iyilii yapt bana mer Bey. Teekkrler ettim. ok samimi vedalatk. ktm. a8 ehzade Mahmud evket Efendi; Birinci ubeden pasatortunu aldktan sonra cereyan eden hdiseleri anlatmaya yle devam etmektedir: Babam grmek istedim. Babam ayr evde oturuyordu. imdi yanm oras. Ortakyde Feriye Saraylar vard eskiden. Kmr deposu mu olmu, ne olmu!... Babam orada otururdu... Babama gittiimde ne greyim azizim, bir maher oras! Yama ve hcum!. Ahliye yama ettiriyorlar. Evet efendim, hem de polisin himayesinde!.. in garibi o ite!.. kide bir hmiyetl, devletl (!) beyefendi Vali Bey, Haydar Bey deyiim onun iin. Onun gndermi olduu polislerin himayesinde ve Teklt- Mahsusa'ya mensup huss gizli adamlarn yardmlaryla babamn evini yama ediyorlar. Vallahi byle!... Babam ne yapsn!? Sinirli, asab!. Daha yal olduu iin O'nun grm olduu vaziyetler baka, eski vaziyetler baka... ldracakt! Nasl olup da lmedi orada. Bir baktm o kalabaln ierisinde herifin birisi, muhakkak bir metre var, yerden de elli altm santim yksekliinde gm bir kutu. Biliyorum, tabi ben ne olduunu. Bu da neydi? Yusuf zzeddin amcam, kk kardei olan babama, bunu hediye etmi, vermi. Efendim! erisinde belki stanbul'da kald m imdi antikac dkknlarnda kimbilir!? Mrekkep takm, yaz takm. Hepsi billur, altn, murassa. Allah 98 Merhumun kendi sesini ihtiva eden ve husus arivimizde mahfuz bulunan teyp bandndan. OSMANOULLARPNIN DRAMI 193 bilir kymeti nedir? Nasl tahmin edebilirim. Gayet de ar. nk ierisinde makina var, muzika var, ok ar. Herif bunu nasl kaldrd. Hayretler ierisindeyim, aklma smaz!... Bizim Karaky hamallar kaldramaz yle kolay kolay efendim!.. Pekl st ba tertemiz bir adam! Dayanamadm birader. Derhal herifin yakasna sarldm. Behey, Allah'tan korkmaz> utanmaz msn, nereye, nedir gtrdn!? .ard. O, arlkla beraber arkasn dnd, yzme bakt. Dedi ki: Bak, ben almazsam, bakalar alyor. dedi, ^gryorsun, yama edip gidiyorlar. Ben fukara adamm.)) dedi. Tabi kandracak beni. Hi de fukara bir adam hli yoktu onda. Fukara ol ama adam ol behey herif! Cebimde ikiyz Trk kdm var, vereyim alrmsn. dedi. e bak, ama herif gene tekiler^ nisbeten biraz namuslu kt birader!... Dndm hani bir saniyecik, Benim olsayd Vallahi brakacaktm, para almayacaktm. Babama, istedim ki, O'na kk bir yardm edeyim. Biliyordum ki; benim babam fukara adamdr. Bir-eysi yoktu babamn. Sudiye'deki bir evinden baka bireysi yoktu babamn. Hi! Onu da borla, harla almt. Dndm ki, hakikaten adamn dedii doru, nk alp gidecekler birader, Alma etme diyen yok, polis himaye ediyor efendim!. Pekl!... Allah yolunu ak etsin!... dedim. Aldm, babama verdim. te v.s. annem, babam, hep beraberler... Alamalar v.s. Evi yama ediyorlar, ktm evime gittim, ne yapabilirdim. F: 13

194

KADR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 195

Evle de kaynvalidem kk ocuu hazrlam onlar gidiyor, bizim refika da hazrlanm. Efendim saat bete sokaa ktm. O gn kmaa mecburdum. Zira, mddet 24 saat. ki pasaport aldm ya! talya'ya gidecek vapur aryorum yok, yok, yok!... En nihayet Laid Triacic Kumpanyas'nn San Remo vapuru muydu neydi, yle birey, yazl bunlarn hepsi bende. Bir yk vapuru kk... 1200 tonluk bir yk vapuru. Kargobot dedikleri, Ondan baka yok. Pekl!. Fakat Kargobot insana bilet vermez, yolcu vapuru deil efendim. En nihayet kaptanla ittifak ettik, kaptann kamarasn kiraladk. Saat be buukta veda ettik bizimkilere, yollandm gittim vapura. Vapur ite, yk alyor, yk gemisi! Surdan, burdan sadan soldan falan derken gece saat onikiyi bulduk. On ikide stanbul'dan kalkt. Gece... Ertesi gn sabah anakkale'den geiyoruz, o aclar! anakkale Harbi!... Drtyzbin ehidimiz yatyor orada!... Neyse yava yava anakkale'yi getik. Ertesi gn zmir'e vardk. Trk Gazetecileri geldiler... Hissiyatnz nedir efendim? diye soruyorlar. Kk, zpkt birisi: Dedim: Allah'tan kork! Hissayatm ne olabilir. Ben senin gibi adamdan baka neyim? dedim, defol karmdan vallahi seni denize atarm!.. Bunu gazeteler yazd o zaman. Evet, rhtmdayz tabi. Dier bir kumpanyann vapuruyla lemizin dier fertleri, babam, Selim Efendi v.s. Onlar da gelmiler. Benim vapur daha evvel geldi, yanat. Onlarn vapuru da geldi yanmza yanat. imdi, ben bu vapurdan teki vapura gemek babamla, annemle grmek, konumak istiyorum. vki vapur yanyana. Arada kck bir iskele var. O iskeleye polis beni brakmyor, br vapura gemek iin. Tasavvur edin, bir tahta parasna beni brakmyor. Sonra gazeteci gelmi de, benim hissiyatm soruyor -, Neyse. Evvel babamn vapuru kalkt. Sonra biz kalktk. Ben tabi gvertedeyim, aaya kamaraya ine-imiyorum. Boulmak geliyor iimden. O zaman tabi as-(tm hastalm yok ama, sinirimden, kederimden, hissi-: yatmdan deli gibi bir aa bir yukar kargobot'un ze-; rinde geziyorum. Pekl, derken Girit'e gittik. Ha size \ sylemeyi unuttum, ben gece stanbul'dan karken, ,' imdi adamn ismi hatrmda deil, bir polis komiseri de refakatime takld. Fakat ne diye takld, niye takld. Neyin nesi, bugne kadar hl anlayamadm bu ii. Banda kocaman bir kalpak vapurun ierisinde!... Ve bana da bir kalpak alp getirmez mi? Ne diye giyeyim, veya ne diye giymiyeyim? Lzumu ne bu kalpan y- ni. O zaman Kuva-y Milliyeciler kalpak giyiyorlard ya. te adamcaz tesadfen kalpa kafama geirdi. Kandiye'de vapurun gvertesinde. Kandiye biliyorsunuz Girit'te. Oras Rum. Beni gren Rumlar: O, o!... Kemalist, Kemalist!... diye zerime yrmiye kalkmazlar m? Ben Kemalistlerin hmna uramm, bu sefer de Rumlarn hmna urayacam. Allah, Allah! Zor bel kendimi kurtardm, vallahi. Baya hcum ediyorlard vapura!... Neyse oradan da kalktk, gn, gece denizde, dehetli bir dalga, frtna kyamet ierisinde. Sicilya'ya gittik. Sicilya Adasnda Katanya'da bir gece kaldk. Sonra Katanya'dan kalktk. Sicilya Boaz'm geerek Napoli'ye vardk, Tam.bir hafta srd. Mthi denizle196 KADR MSROLU ri yiye yiye, nk vapur gayet kk yk vapuru, ne olacak! "

ehzade Mahmud evket Efendi, bundan sonra seyahatinin binbir zdrapla geen mtebaki ksmn anlatmakta, Msr vizesi alabilmek iin Roma'da karlat glkleri, Msr'daki hayatn yirmi -yirmibe sene sonra Arnavutluk'ta ser kampndan glkle buldurup getirtilen kz Nermin Sultan'la ackl bulumalarn ve nihayet Nasr tarafndan Msr'dan karlmas zerine Fransa'ya yerlemesine mteallik yrekler acs hdiseleri tafsil ve hikye etmektedir ki bunlar ilerde - ksmen - nakledilecektir. Srf bir misl kabilinden naklettiimiz bu, bir tek ehzde'nin yurd dna karl esnasndaki, haksz ve gaddrne muameleleri dierlerine kyasla bu mev-zudaki geree intikal edebilir ve bu hilevi (dramatik) tabloyu zihninizde, tamamlayabilirsiniz!... 3 Mart 1924 tarih ve 431 sayl kanuna istinaden yurt dna karlan Hanedan mensuplar unlard: 1 Abdlmecid Efendi (Son Halife, Sultan Abdlaziz Han'n olu 1868 ylnda stanbul'da domu, 24 Austos 1944 trihinde Paris'te vefat etmitir. N' uzun mddet tahnid edilmi olarak Paris Cm erifinde bekletildikten sonra Trkiye'ye kabul edilmediinden Medine-i Mnevvere'-ye nakledilerek orada defnolunmutur.) 2 Mehmed Selim Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n en byk olu, 1872 ylnda stanbul'da Dolmabahe Saraynda Bedrifelek 99 Ayn teyp bantmdan. OSMANOCULLARI'NIN DRAMI 197 Kadn Efendi'den domu 1937 ylnda Beyrut'un ban-I liys Cnye'de lm am'da Sultan Selim Cm Seli; rifi'nin avlusuna gmlmtr.) 3 Mehmed Ziyddin Efendi (Sultan Read'm olu, 1873 ylnda stanbul'da domutur. Cilt hastalklar mtahasss ve tmgene-ral'di.) 4 Mehmed Seyfeddin Efendi (Sultan Abdlaziz Han'n olu, 1874 trihinde stanbul'da domu, Beyrut'da vefat ederek, am'da Sultan Selim Camii erifi'nin avlusuna gmlmtr. Tmamiraldi.) 5 Burhaneddin Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n ehzdelerindendi. ?j, 1885 ylnda stanbul'da Yldz Saray'nda domutur. ?i Cumhuriyet iln edildii srada Avrupa'da seyahatte | bulunduundan, vatanna dnememitir. Amerika'da vefat etmi, cenazesi am'a gtrlerek Sultan Selim Camii erifi avlusuna defnedilmitir. Deniz albay idi. Fevkalde zeki ve san'atkr ruhlu bir adamd. Alaturka ve alafranga msiki de gerekten bir virtz'd.) 6 ' Abdlkadir Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n ehzdelerindendi. i. 1878 ylnda Yldz Saray'nda domu, vatandan ayrl* !! diktan sonra yerletii Bulgaristan'da II. Cihan Harbi esnasnda bir hava hcumu sonunda vefat etmitir. Mezar Sofyadadr.)

Sultan Abdlhamid Han'n en byk olu MEHMET SELM EFEND (1872 19371 Yurd dna karlan ehzadelerden furd dna karlan ehzadelerden Sultan Abdihamid Han'n ti olu: Abdurrahim Efendi (sada) ve Sultan bdlaziz merhumun olu evket Efendi'nin olu Cemaleddin Efendi (solda). t

Yurd dma karlan ehzadelerden Sultan Bead'n olu mer Hilmi Efendi (sada) ve Sultan Abdihamid Han'n olu Ahmed Nureddin Efendi (solda) 200 7 KADR MISIROLU Ahmed Nuri Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n ehzdelerindendi, stanbul'da 1878 ylnda Yldz Saray'nda domu, vatandan karldktan sonra Fransa'ya yerlemi ve orada lmtr.) 8 Ahmet Nihad Efendi (Sultan Beinci Murad'm olu Selhaddin Efendinin ehzdelerindendi. stanbul'da 1871 tarihinde domutur. Yurt dna karldnda piyade albay rtbesini hizdi.) 9 mer Hilmi Efendi (Beinci Sultan Mehmed Read'm ehzdelerin-dendir. 1886 ylnda stanbul'da domutur. Vatandan ayrl srasnda piyade albay idi.) 10 Abdrrahim Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n ehzdelerindendi. 1894 ylnda Yldz Saray'nda domutur. Yurt dna kanldnda albayd. 20 Ocak 1952 tarihinde Paris'de bir otelde zaruretten intihar etmi ve Bobini Mslman Mezarlna gmlmtr.) 11 Abdlhalim Efendi (Sultan Abdlmecid'in en kk olu Sleyman Efendinin ehzdesiydi. 1894 ylnda stanbul'da do mutur. Yurt dna srldnde piyade albay rtbesi ne haizdi.) N 12 Osman Fuad Efendi (Beinci Sultan Murad Han'n olu Selhaddin Efendi'nin oludur. 1895 ylnda stanbul'da domu,-OSMANOULLARI'NIN DRAMI 201 tur. Hassa Mzrakl Svari Binbas idi, iki yi evvel Avrupa'da bir otelde zaruret iinde vefat etmitir.) 13 mer Faruk Efendi (Son Halife Abdlmecid Efendi'nin oludur. stanbul'da 1898 ylnda domutur. Yurt dna srldnde piyade yzbas idi. 1969 ylnda Msr'da Dassla denilecek dehetli bir vatan hasretiyle kvranarak vefat etmi ve Kahire'de defnolunmutur.) 14 Mehmed Cemleddin Efendi (Sultan Abdlaziz Han'n ehzadelerinden evket Efendi'nin oludur. 1891 ylnda stanbul'da domutur. Yurt dna srldnde tugeneraldi. 1947 ylnda vefat etmitir.) 15 ? Ahmed Nureddin Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n ehzadelerindendir. 1901 de stanbul'da Yldz Saray'nda domutur. Bir mddet Roma'da ikmet etmi, bilhare Paris'e geerek orada 1945 ylnda vefat etmitir. Paris'te Bobini Mslman Mezarlnda medfundur. 16 Mehmed Abdlaziz Efendi (Sultan Abdlaziz Han'n olu Seyfeddin Efendi'nin ehzadelerindendir. 1901 ylnda stanbul'da domutur. Halen Fransa'nn Nice ehrinde ikmet etmektedir.) 17 Mahmud evket Efendi (Sultan Abdlaziz Han'n olu Seyfeddin Efendi'202 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN 203 DRAMI

nih ehzadelerindendir. 1903 ylnda stanbul'da domutur. 1973 yl banda Fransa'da vefat etmitir.) 18 Ali Vsb Efendi (Beinci Sultan Mehmed Read'n olu Selhddin Efendi'nin olu Nihad Efendinin oludur. 1903 ylnda stanbul'da domutur. Halen hayattadr.) 19 Ahmed Tevhid Efendi (Sultan Abdlaziz Han'n olu Seyfeddin Efendi'nin oludur. stanbul'da 1904 ylnda domu, 1966 ylnda vefat etmitir.) 20 Mehmed Abid Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n oludur. 1905 ylnda stanbul'da domutur. 8 Aralk 1973 trihinde Bey-rut'da vefat etmi, am'da Sultan Selim Camii erifi avlusuna defnolunmutur.) 21 Abdlkerim Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n olu Mehmed Selim Efendi'nin oludur. stanbul'da 1906 ylnda domutur. Meslek itibariyle Askerlie mensb olduundan vatandan karldktan sonra Dou Trkistan'da mitsiz bir istikll mcadelesine girimi, maruz kald mu-vaffakiyetsizlik zerine Amerika'ya yerlemitir. 1935 ylnda New - York'da bir otelde intihar ederek, orada gmlmtr.) 22 Orhan Efendi (Sultan Abdlhamid Han'n olu Abdlkdir Efendinin oludur. 1908 ylnda stanbul'da domutur. Halen Paris'te oturmaktadr. 23 Mehmed Nizmddin Efendi (Sultan Abdlaziz Han'n olu Yusuf zzeddin Efendinin oludur. 1909 ylnda stanbul'da domu, b 1935 ylnda vefat etmitir. 24 Mehmed Nzm Efendi (Sultan Read'n ehzadesi Dr. Mehmed Ziyeddin Efendi'nin oludur. 1910 ylnda stanbul'da domutur.) 25 mer Fevzi Efendi (Dr. Mehmed Ziyeddin Efendi'nin dier ehzd&-sidir. stanbul'da 1912 ylnda domutur. Halen Msr'da yaamaktadr.) 26 Burhaneddin Cem Efendi (ehzade Burhaneddin Efendinin olu Tevfik Efendinin ehzadesidir. stanbul'da 1920'ylnda domutur.) 27 Mahmud Hsmeddin Efendi (ehzade Mehmed Cemleddin Efendinin oludur. stanbul'da 1916 ylnda domutur.) 28 Sleyman Saadettin Efendi. (Bu da ehzade Cemleddin Efendinin oludur. stanbul'da 1917 ylnda domutur. 204 KAD'IR MISIROLU DRAMI

OSMANOULLAKI'NIN 205

V 29 Necib Erturul Efendi (ehzade Abdlkdir Efendinin oludur. 1914 ylnda stanbul'da domutur. Halen Viyana'da yaamakta ve doktorluk yapmaktadr.) i ' 30 Alddin Efendi (Abdlkdir Efendinin dier bir ehzdesidir; s-tanbulda 1915 ylnda domutur.) 31 Mehmed Fahreddin Efendi

(Sultan Abdlhamid Han'n olu, Burhaneddin Efendinin ehzdesidir. 1911 ylnda stanbul'da domutur. yi bir ressamd Amerikada vefat etmitir.) 32 Osman Erturul Efendi. (Sultan Abdlhamid Han'n olu Burhaneddin Efendinin ehzdesidir. 1912 ylnda stanbul'da domutur. Halen New York'ta yaamakta ve ticaretle megul olmaktadr.) 33 Mehmed Namk Efendi ' (Sultan V. Mehmed Read'm olu. mer. Hilmi Efend'nin ehzdesidir. 1914 ylnda stanbul'da domutur 1956 ylnda Nsr'n zindannda vefat etmitir. Bunlara ilveten o gun iin hanedan reisi olan Sultan Vahideddin'in yegne ehzadesi Erturul Efendi ve kzlar Ulviye, Sabiha Sultan Efendiler ve dier benda-'ru ile vatan daha nceden terketmi bulunuyordu. de Ferid Paa da Mediha Sultan'n ocukla-^kfiandatf evvel Ktd^p Fransa'ya yerlemiti. Osmanoullan Hanedanna mensup bu erkeklerin yan sra bir de sultan efendb tbir edilen hanedana mensup erkeklerden doma kz ocuklar vard. Bunlar da. pek oktular. Misal kabilinden birkan zikredelim: ehzade Selhaddin Efendi'nin kzlar Hatice, Fe-hime ve Fatma Sultan Efendiler, Sultan1 Abdlhamid Han'n kzlarndan Zekiye, Fatma Nime, Naile diye, Hamide, Aye Sultan Efendiler... Bunlardan bu gn sadece diye Sultan hayattadr ve stanbul'da oturmaktadr. ehzade Abdlkdir Efendi'nin kz Bidr Sultan Efendi. Sultan Abdlhamit Han'n byk olu Selim Eferi; di'nin kz Emine Nemika Sultan Efendi. ehzade Abdurrahim Efendi'nin kz Mihrimah Seluk Sultan (Halen Msr'da yaamaktadr.) ehzade Mehmed Ziyaddin Efendi'nin kzlar Be-hiye, Rukiye, Hayriye ve Mihrimah Sultan Efendiler. ehzade mer Hilmi Efendi'nin kz Emine Mukbile Sultan Efendi. ehzade brahim Tevfik Efendi'nin kzlar Arife, ) Kadriye ve Zehra Kadriye, Aye Fethiye ve Rabia Nilfer Sultan Efendiler. ehzade Sleyman Efendi'nin kz Emine Naciye ^Sultan Efendi. ehzade Yusuf zzettin Efendi'nin kzlar Fatma, kruye ve Mihrian Sultan Efendiler. , ehzade mer Faruk Efendi'nin kzlar Nesliah frfe Hanzde Sultan Efendiler. ehzade Mahmud evket Efendi'nin kz Nermjn tan Efendi ilh... Bunlardan hlen kimlerin hayatta bulnfutafifavin, ,v . ,y$ rafiti yaftdtojn tafsil ve hikye rtftk fcy-

206 KADR MISIROLU n bir mevzudur. Tabiatiyle pek ou dayanlmaz bir vatan hasreti ile yad ellerde vefat etmitir. lerinde fak-r zaruretten intihar edenleri, mezar bulunmad iin Man Denizi'ne atlanlar, ailenin eref ve haysiyetiyle kabili te'lif olmyacak ilerle - bizzarure - megul bulunanlar, mer Faruk Efendi gibi vatana kabul edilmekten midini kesince mezarna konulmak zere bir zarf iinde bir avu vatan topra talep edenleri vardr. Bu, altbu-uk asrlk dnyann en anl ailesinin bana gelenler ne yazmakla biter ve ne de hibir Trk ve Mslmanm vicdan bu elim hdiselerin tekrarlanmasna tahamml edebilir. Esasen byle bir eserde bunlarn - hakky-le - tafsil ve hikyesine ne lzum, ve ne de imkn vardr!... Lzum yoktur, nk bizim maksadmz, mill trihimizin en anl safahatnn gerek milleri olan velinimetlerimizin ocuklar iin merhamet dilenmek deildir. mkn yoktur, nk onlarn balarndan geen binbir faciay tam bir ekilde nakil son derece gtr. Zira onlar, - iine dtkleri cehennemi zarurete ramen - eref ve haysiyetlerini korumakta hi kimseyle kyaslanamayacak derecede byk bir

ahlk salbet gstermilerdir. Gz yalarn ilerine aktarak yaamlar, dertlerini kimseye amamlardr. Bu bakmdan onlar hakkndaki bilgilerimiz tesadflerin yardmyla elde edilebilmi senaryo paralar gibidir. Hi phesiz, bu eserde yer alan beynlar da yledir. Tekrar edelim ki; bunlar nakletmekten maksadmz onlar okuyucularmza acndrmak deildir!... Hi phesiz acnacak ve merhamete mstahak grlecek olan ancak ftih ecdadmzn bu talihsiz ocuklarna svmeye hl devam eden, aramzdaki bedbahtlardr. imdi de gurbetzede Osmanoullar'ndan bir kaI. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 207 ; nm hzin gurbet macerasna ksaca temas etmek isti-; yoruz. Fakat bundan nce, ok ibretli dier bir hususu ; belirtmekten kendimizi alamadk. Bu da onlarn gittikleri ydellerde ecneblerce nasl karlandklar mes'ele-| sidir. Buna dir bir iki misl kaydedelim de, kendi rk-|" da ve dindalarndan grdkleri o ar muamele ile bu L ecnebilerin hatt- hareketi arasndaki azim fark tebeyyn etsin!... 1 Son Halife Abdlmecid Efendi ile birlikte yurt dna karlanlarn Avrupa'ya mteveccihen karadan gtrlerek atalca'da trene bindirildikleri malmdur. Ondan yirmi drt saat sonra dier ehzadeler bulabildikleri vastalarla, geinebileceklerini mit ettikleri dier bz memleketlere gitmilerdir. Bunlardan byk Dr kafile de, Beyrut'a gitmiti. Beyrut'un mslim ve gayr-i mslim btn halk, bu felketzede Osmanoul-lar'na kar emsalsiz bir karlama merasimi tertiplemitir. Bunu bir grg ahidi olarak anlatan Manav-olu Nevres Bey diyor ki: Vapur Beyrut limanna demirlemiti. Cumhuriyet-perver olan Fransa'nn Cumhuriyetten evvel haksever ve hrriyetsever olan kibar ruhu kendini gstermi, akta bulunan bir harb gemisinin motorlar karaya kmak iin emirlerine tahsis olunduu bir subay tarafndan arzolunmutu. Rhtmda yer alan resm bir ihtiram kt'asndan sonra aran, hl inanmayan hayretten hiddete, hiddetten teessre, teessrden efkate den Beyrut halk sralanmt. imdi ehzadeler, Sultanlar kyor ve alayan, inleyen, hkran Beyrut halknn mtemdi ac alklar arasnda otellerine gidiyorlard. O anda Beyrut maher bir ekilde kaynad. Ve Beyrut eraf kklerini, ko208 !;? ifebk' ;? KADR MSROLU ?? naklann Osmanl Ailesi mensuplarna terkederek on-. lrm istirahatlarn temin eylemek zere bu Hanedan adeta kapmt. Beyrutlularn kan onlar otellerde grmeye tahamml edememiti. Bu aile Beyrutlularn sdece Halifeleri'nin ocuklar idi. Ya bizim!... Hem halifelerimizin ve hem de padiahlarmzn ve trihimizi yaratanlarn ocuklar deil miydi? Selm size! At stnde bir deylet-i muazzama kuran Byk Osman'n necip ocuklar selm size!... Adalet ve asayile, hrriyet idaresiyle harbsiz memleketler kazanan mtefekkir Orhan'n asl ocuklar... Kosova'-da ehl-i salibi tarumar eden Hdvendigr'm Nibolu'-ya yldrmlar yadran Byezid'in, isimlerine ttihat denilen erirlerin bil lzum harb-i ummye giripte binnetice Yunan igaline mruz braktklar gne kadar Trk'n gzbebei olan zmir'i fetheden elebi'nin lim ve fzl Ftih'in ve dnyalara smyan Selim'in yksek hsiyeli haluk ocuklar, selm size... m 2 leride gurbet serencm tafsilatyla anlatla cak olan ehzade Mahmud evket Efendi Trkiye'den ktktan sonra Msr'a yerlemiti. Orada varlkl ve o cuksuz halasnn mal imknlaryla iyi bir yaama dti; zeni kurmutu. Fakat 1962 ylnda Nasr tarafndan 24 saat zarfnda Msr'dan kmas emredilmiti. Buna se,f bep de Perteviyl Valide Suitan'dan kendisine kalan ?;??:] Yunanistan'daki byk bir mirast. Bunu Yunanistan't

dan koparmay vaad eden Msr Hkmetine resmen tanzim edilmi bir vekletnameyi izmalayp vermemi g* '' olmasyd. Nasr, Yunanistan'a bunu dettirmek iin i. icabnda sfcenderiyedeki Rumlarn mallarna ef,fcoy-Si''. *MW tasaprJamtyfej, t&ttfe Mahmud cN^t <$tift&i Bp^ ttfitjjrii^^ * * ' fe '' OSMANOULLABI'NIK DRAMI 'nun tanzim edilen vekletname ile ne yapmak istediini kavrad iin bu teklifi reddetmiti. Nasr, halasndan kalan araziyi elinden alm, sra buna gelmiti. Bu sebeple ehzadeye 24 saat zarfnda Msr' terketme-si polis marifetiyle tebli edilmiti. Zavall arm bir durumdayd. 24 saat zarfnda nereye gidebilirdi. O'nu hangi devlet kabul ederdi. Sonra, nereden bir pasaport tedarik edebilirdi. nk hi bir devletin teb'as deildi. Byle arm bir halde saa sola koarken Fransz Sefirinin kendisini davet etmesi zerine kalkp Fransz Sefarethanesine gitmiti. Sefir iki pasaport kararak Efendi'ye takdim etmi ve kendisini kz Nermin Sultan Efendiyle birlikte Fransada misafir etmekten son derecede memnun kalacaklarn bildirmiti. Bunlar, Fransz pasaportuydu. Fakat clib-i dikkat olan u idi ki; bunlardaki.milliyet hanesinin karsna Osmanl kelimesi yazlmt. Demek ki, Fransa Cumhuriyeti, Mslman Nasrn yirmi drt saat iinde yaka paa hudut d etmek istedii bir Osmanl ehzadesini kzyla birlikte eref misafiri yapmak istiyor, bu maksadla hi bir mracaat vki olmakszn kendiliinden onlara birer pasaport tanzim ediyor ve son derecede cemilekr bir jestle de milliyetlerim Osmanl , olarak gstermi bulunuyordu. Bu hdiseden fevkalde mtehassis olan ehzade Mahmud evket Efen< di, Fransz sefirine, bu iyilii kendisine niin yaptm sormas zerine de u cevab alyordu: Senin ecdadn Kanun olmasayd, bugn oi Fransa mevcut olmayacakt!... PM ss syleyen OsmanouUan'nn dininden, di-liUrs vi' rkndan lmayjto bir yabancyd. stelik, ty-rih* KJimm'm %m*&n 3Pta& ibikle, bSfrOpj^

210 KADR MISmoL OSMANOULLARI'NIN DRAMI 211

manullan'mn Trk MiIIeti'ne kar if eyledikleri hizmet ve iyiliklerin kyasna imkn olmad aikr deil midir? Byle iken bizim kundakdaki bignah ocuklarna kadar bir; gecede aziz vatanlarndan tard ettiimiz ftih ecdadmzn bu felketzede ocuklarna ecnebilerin - bizim yzmz kzartmas lzm gelen -bu alkas sadece bu bir iki misle mnhasr deildir. stenirse mislleri oaltmak dima mmkndr. Nasr'a gelince; O'nun Osmanoullar'na. kar ey-yit sdece ehzade Mhmud evket Efendi'nin malna mlkne el koymaktan, Yunanistan'daki mirasn ele geirmek iin O'nu yakapaa hudud haricine kartmaktan ibaret deildir. Osmanoullar'nn en kymetli ehzadelerinden biri olan Nmk Efendi'yi hibir alkas olmayan bir takm hareketlerle alkal gstererek zindana atan ve O'nun hayatnn hapiste son bulmasna sebep olan da Nasrdr!,.. Hristiyan memleketlerde prens prenses 'diye el stnde tutulan Osmanoullar'na kar bizim veya Nasr gibi baz szde msl umanlarn bu d davranlarndan szlamayacak vicdan ne vicdandr!... Kzarmayacak yz hakikaten" ne yzdr!...

II OSMANOULLARI'NIN ACIKLI SULTAN VAHDEDDN.

GURSET HAYATLARINDAN SAHNELER

umandan General Harington'a mracaat etmiti. Bu, ngilizler'in arayp da bulamad ve - daha doru bir Sadeyle - yllardan beri plnladklar iki yzl siyasejtin matlb olan neticesi idi. Bu sebeple, stanbul ve "Londra arasnda telsizlerle heyecanl mesajlar teati edil:Tni ve sonunda da Sultan Vahideddin'e arzusunun ka bul edildiini bildirmiti. , Sultan Vahideddin, yannda yegne ehzadesi Er-turul Efendi ve birka bendegh olduu halde, ' Malaya isimli ngiliz harb gemisinde hkmdarlara mahsus bir merasimle karlanmt. Gemi kumandan O'na ngiliz Kral nmna Ho geldiniz! demiti. Hemen o gn Reuter Ajans vastasyla hdise btn dnya efkr- umumiyesine iftiharla bildirilmiti. Sultan Vahideddin, yola karken nereye gideceini dnm ve plnlam deildi. O'nu bir mddet el altnda ve gz hapsinde tutmak isteyen ngilizler, kendisine Malta Adas'n telkin ve tavsiye ettiler. nk buras mstahkem bir ngiliz ssyd. Bu hususta herhangi bir karar ve hazrl olmayan Sultan Vahideddin de - imdilik - bu tavsiyeye uyarak 21 Kasm 1922'^ de Malta Adas'na kmt, - Burada da bir devlet reisi usul ve icaplarna gre karlanan Sultan Vahideddin'i ada umm Valisi Mareal Lord Plmer, ngiliz Kral nmna selmlam ve: Misfiretiniz adamza ve ahsan bana eref verecektir. Majeste Kral ve mparator'um, her trl emir ve arzularnzn ifsna beni me'mur buyurmu-, lardr. demi Sultan Vahideddin de: Hametl ngiltere Kral ve Denizar Domin-lann, Hkmdar ve Hindistan mparatoru Hazret-'SUttoliakkmda gsterdikleri asl alaka ve 212 KAD'R MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 213

perverlikten pek mtehassisim. Kendilerine teekkr-tm ibl buyurmanz rica eder ve Trkler'in Pdih ve slamlarn Halfesi sfatlarm katiyen muhafaza etmee azmetmi bulunduumu tekrar arz ve te'kit ederim. I01 karln vermiti. Sultan Vahidedidn, Malta Adas'nm Selima Kasabas sahillerinde bulunan eski bir kalenin surlaryla kuatlm Pini Klas'na yerletirilmiti. Buras Adadaki vazifeli ngilizlerin ikmeti iin hzrlanmt. Sultan Vahideddin'e denize nazr sekiz odal bir ksm tahsis edilmiti. Buraya olu ehzade Erturul Efendi, iki harem aas, Sertabib Ns'et Paa, Mabeyinci mer Yaver Paa, Eski Sinop Mebusu Zht Bey ile hizmetine bakan emektar kalfalardan baka ttncba, seccdeci-ba, ibrikdarba ve berberbayla byk bir kalabalk tekil eden maiyyetiyle birlikte yerleen Sultan Vahideddin daha ilk gnden itibaren hi kimseyle grmeyi kabul etmemiti. Halbuki adann mtecessis yerli halkndan baka bir de Avrupa'dan ve hatta Amerika'dan koup gelen birok muhabir O'nu grmeye ve bir mlakat temin etmeye can atyorlard. Sultan Vahided-din'in kimseyle grmeyi kabul etmemesi yznden O'nun adaya geliiyle tesadfen bagsteren byk frtnay ballandra ballandra gazetelerine haber vermekle iktifa eden bu muhabirler, hemen hi bir zaman huzura kabul olunmamlardr. Zira, Orada da aynen Osmanl Sarayndaki terifat usul derhal te'sis edilmiti, Sultan Vahideddin elinde bir nevi esir olarak bulunduu Mareal rtbesindeki Ada Ummi Valisini dahi huzuruna Yldz Sarayndaki usuller diresinde kabul edi-

' yordu. stelik bu vali Trk alar teminine kadar O'nun istirahat iin elinden gelen hereyi yapmt. Sultan Vahideddin Malta Adas'nda bylece - eski dzenin az ok kurulmu olmasna ramen - buraya admn att andan itibaren sklmaa balamt. Vatanndan ve aile efradndan ayrlmt. Yannda olu Erturul Efendi'den baka hibir yakn yoktu. Bir nevi esarete ve kalebentlie benzettii bu misafirlik Sultan Vahideddin'i daha ilk gnden skmaya balam vs O'na pek ar gelmiti. Karsnda el pene divan duran ve tesellisine alan Ba Mabeyinci mer Yaver Paa'ya iini kemiren hicrann f eder gibi, birka kelime kekeledi: Paa, ehzade Cem faciasnn dehetini u anda lykiyle anlyorum. Benim ileli ceddim, zavall yoldam! diye inledi. 102 Bu arada ngiliz Avam Kamaras'nda kendisine resmen bir tahsisat ayrlmas mevzuubahs edilip de, kstah bir ngiliz meb'usunun : Bu Trk Padiahnn yzden fazla kars vardr. Onlara bteden nasl para yetitirebiliriz? tarznda sarfettii hezeyan, O'nu bsbtn elem ve kedere gark etmiti. 103 nk kendisinin byle bir talebi olmam, re'sen O'na bir tahsisat ayrlmas mevzuubahs edilmiti. Halbuki byle bir ey karariatrlsa bile Sultan Vahideddin bunu kabul edebilecek bir tiynette deildi. Bunun sonralar pek ok misaline ahit olunmutur.

101 Trik Mmtaz GZTEPE Osmanoullar'nn Gurbet Cehenneminde, stanbul, 1969, sh. 20

Son Padiah Vahideddin

103 __ Refii Cevad ULUNA* Tercman Gazetesi, 12 Kasm 1969. OSMANOULLABI'NIN DRAMI 215

Adaya geliinin nc gnnde idi ki, ngiliz Ummi Valisi, kendisine stanbul mahreli bir haberi arzetti. Bu, TBMM'nin O'nu Hilfet Makm'ndan hal'-ederek yerine Abdlmecid Efendi'yi nasbeylediine dirdi. Bunu duyar duymaz son derecede hiddetli bir sesle: Beni ancak mvekkl-i znm hail edebilir. 10 demitir. Malta Adas'nda imknlarna gre yeni bir dzen kurarak yaayan Sultan Vahideddin'e ngiliz Ummi Valisi dier bir gn de o zaman Hicaz Kral bulunan erf Hseyin'in kendisini mukaddes beldeleri ziyaret iin davet ettiine dir bir telgraf getirdi. Bu telgrafta: u Yeryznn Halfesi ve umum slmlar'n mm, Emir-i m'minn, Efendimiz Hazretlerim Hicaz Kral Hseyin kullar, K'be-i Muazzama'nm muazzam misafirliine davet eder, Dindre bir merbtiyetle hk- py-i ahanelerine yz srer. denilmekteydi. 105 Hakikatte, erif Hseyin'in telgrafnda bahsettii sadkat le hibir alkas yoktu. Daha evvel Osmanl Devleti'ne kar giritii malum hareketlerle bunu aka ortaya koymu bulunuyordu. O'nun asl maksad, hi phesiz Hilfet Makam m ele geirmekti. 106 104 Trik Mmtaz GZTEPE a.g.e. sh. 25 105 Tank Mmtaz GZTEPE a.g.e. sh. 39 106 erif Hseyin Trkiye'de Hilfet'in ilgasndan ok nce Halife olmak hevesine kaplm bulunuyordu. (Bkz. Trik Mmtaz Gztepe., a.g.e. sh. 89 ve mt.) Esasen o, daha Birinci Cihan Harbi baladnda byk bir slm mparatorluu hayal etmi ve bu uurda metbuu olan Osmanl Devleti'ne kar silh ekmekten ekinmemiti. (Tafsilt iin bkz: Naci Kif Kcman 216

KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 217

Esasen Sultan Vahideddin kendisi de daha adm atar atmak sklmaya balad Malta'da, Hicaz'a giderek Haremeyn'i ziyaretten sonra Medne-i Mnevvere'-de yerlemeyi dnmt. Bu sebeple erif Hseyin'in bu davetten asl olan maksadm anlamamazlktan - Medine Mdfaas stanbul, 1971) bu hususta dayana da maalesef ngilizlerdi. O'nun bu niyette olduunu ok iyi bilen Sultan Abdlhamid, saltanat boyunca kendisini stanbul'da tutmu ve Hicaz'a gndermemiti, Fakat- bu siyasetten bihaber oan ttihatlar erif Hseyin'i Hicaz'a gndererek O'na, devlete isyan etmek imknn salamlardr. erif Hseyin Hilafet Makm'n elde etmek iin dehetli bir propagandaya girimiti. Esasen bu srada Mekke ve Medine gibi M esned-i Hilfet olan iki mukaddes beldeyi de eiine geirmi bulunuyordu. Fakat ok gemeden Suudiler O'nu malb ederek buradan ekilmeye ve imale doru kaarak bugnk rdn havalisine gelip yerlemeye mecbur edeceklerdi. Ancak erif Hseyin sonuna kadar, Hilfet'i elde etmek sevdasndan vazgememiti. Fakat tuhaftr ki; O'nun bu arzusunun karsna ilk defa yine kendi rkdalan kmlardr. Gerekten balarnda eski Kuds Mfts Emin El-Huseyn'nin bulunduu El Meclis-l slmiyet'l 1 nn idare hey'eti Kuds'te bir toplant yaparak bir takm kararlar alm ve erif Hseyin'in Hilfet mevzuundaki arzularnn karsna dikilmitir. Bu kararlar unlardr: 1 erif Hseyin Hilfet artlarn hiz deildir. 2 Yalnz Kurey kabilesine mensup bulunmak erefi, Halfe olmak iin kfi bir meziyet tekil etmez. 3 erif Hseyin, eer asrn icaplarn ve slm lemi'nin yksek menfaatlerini, terakki ve tefeyyzn lykyla kavrayabilecek bir Hilfet ras tekil eder ve bu rann kararlarna tammiyle riyet etmeyi taahht eylerse, ancak o zaman kendisine biat edilebilir. Bu kar koyu, erif Hseyin'in Hilfet dvasn suya drmeye kfi gelmitir. O'nun Sultan Vahideddin'i mukaddes beldelerin ziyaretine davet etmesi de takip ettii bu maksat iin giriilmi faaliyetler cmlesin dendi. Fakat bu davet vki gelmeyi tercih etti. Gerekten bunu, kendisine davet telgrafm getiren ngiliz "Umm Valisi'ne verdii u cevap aka gstermektedir: Asletmeab!... Hametl Kramza u mhim noktay ibl etmenizi bilhassa rica ederim ki, Havzay Nebiye yz srmek zere Hicaz'a gitmeyi kral Hseyin Hazretleri'nin daveti zerine kabul etmi deilim. Ben bu daveti mvekkil-i znm Peygamberimiz Haz-retleri'nin davetleri olarak kabul ve emsalsiz bir mnevi mjde olduuna iman ederek kabul ediyorum. 107 Teklif kabul olununca 30 Kasm 1922 tarihinde erif Hseyin'e u cevab telgraf ekildi: Atabe-i Felekmertebe-i Cenb-i Hilfetpenhi-i Akdesye hitaben ekilen telgrafnme-i hametpenhi-leri, son derece srur-i ahaneyi mucip oldu. Ravza-i Nebiye yz srmek ve mvekkil-i zirun davet emirlerini yerine getirmek zere derhal harekete karar ver-^ diklerinin teekkrat- hneleriyle birlikte zt- ha-metpenhilerine ibln kulunuza irde buyurduklar ve hareket gnnn ayrca i'ar edilecei mruzdur. 108 Derhal hazrlklar ikml edilerek btn bendegh ile birlikte yola kan Sultan Vahideddin'i gzerghta uradklar skenderiye'de erif Hseyin tarafndan gnderilmi olan olu Emir Abdullah kalabalk miye-

olur olmaz, Arap llerinin naml liderlerinden Seyyid Talib'n Nakib ektii bir telgrafla Sultan Vahideddin'i O'nun niyetinden haberdar etmitir. (Osmanlla son demine kadar bal kalan bu clib-i dikkat Arap Lideri hakknda tafsilt iin bkz: Tank Mmtaz Gztepe a.g.e. sh. 54 ve mut.) Esasen, Sultan Vani-deddin'in O'nun Birinci Cihan Harbi balarmdanberi takip ettii bu Hilfet dvasndan habersiz olmasna imkn yoktur. 107 Tank Mmtaz GZTEPE a.g.e. sh. 41 108 a.y.

S* *"* - T 5*

^mfi^^ $ft*--: ?>& 'a -. "4 . .* RESMNDE SULTAN VAHDEDDN SON SELMLIK OSMANOULLABTNIN DRAMI 219 tiyle birkte atafatl bir surette istikbal etmitir. Emir Abdullah bir ok iltifattan sonra Sultan Vahideddin'e. Velinimetim, Hnedan- l-i Snnza kar ubudiyetimiz baki ve lyezaldir. Pederim Hicaz Kral CeSdetlu Birinci Hseyin Kulunuz nmna Atabe-i Hi-lfetpenhilerinize yz srerim. demitir. Bu Sultan Yahideddin'e hazrlanan byk bir karlama merasiminin ilk admyd. Bu srada, stanbul'dan yeni idareyle uyumas imkn olmayan eski devlet ricali de kiraladklar bir gemiyle kalabalk bir kafile hlinde Msr'a gelmi bulunuyorlard. Bunlar, matbuata akseden Trkiye haberlerinin tesiriyle Msr efkr- ummiyesince son derecede souk karlanm ve hatta hin olduklarna dir b'z yazlar bile yaynlanmt. Gerekten bunlar arasnda bulunan eyhlislm Mustafa Sabri Efendi, M. Kemal Paa hakkndaki mehur fetvay veren eyhlislm zannedilerek: Felyahy Mustafa Kemal vel yesgut-il havene!. 109 vzeleriyle protesto bile edilmiti. Emir Abdullah, Msr'da iyi karlanmayan bu kalabalk gurbet kafilesine mensup olanlar da, Hicaz'a davet iin Sultan Va-hideddin'den msaade istemiti. Bu suretle Sultan Va-hldeddin'in miyyetine katlan bu eski ricl-i askeriy-ye ve ilmiyye mensuplar kafileyi bir kat daha kalaba-lklatrmt. erif Hseyin onlar da Sultan Vahided-din'in erefine izaz ve ikrama gark etmeyi ve bu suretle Osmanl ricalinin hmiliinden Halifelie gemeyi tasarlamt. Bu kalabalk kafilenin Cidde'de karlan cidden grlmemi bir alyile cereyan etmiti. Sultan Vahi109 - Yaasn Mustafa Kemal, kahrolsun hinler! demektir. 220 KADR MISIROL

deddin'i herhangi bir suretle ikna ederek O'ndan Hilfeti almay plnlayan erif Hseyin Paa bu merasimin atafatn salamak iin hibir masraftan ekinmemitir. Bunu Kefi Cevad Uiunay'm yukarda bahsi geen hatratndan alman u satrlar ok gzel tasvir etmektedir. Vapurdan kt yerden arabalarn olduklar mahalle kadar ipek hallar serilmiti. Sultan Vahideddin, sanki hl Osmanl Devleti'nin tahtnda oturuyormu da, Hicaz Kral'n ziyarete gidiyormu gibi merasim yaplyordu. Btn Cidde, Osmanl ve Hicaz bayraklar ile donanm, bando, mzkalar, marlar alyorlar, Sultan Vahideddin, ayan karaya basar basmaz, toplar atlmaya balyordu. En nde Arap hecin svari kt'as, arkasndan atllar geliyorlar, Sultan Vahideddin, arabann arkasn yalnz igal ediyor, Kral Hseyin karsndaki yerde ellerini kavuturmu olarak, keml-i ihtiram ile divan duruyordu. Ondan sonraki arabalarda mevkilerine gre maiyet yer almlardr. Bu suretle davul, trampet sesleri arasnda Mekke'ye varld. Kral Hseyin, Sultan Vahideddin'i arlamak hususunda, hibir fedakrlktan ekinmiyor, ayrca tecelli iin elinden, daha dorusu dilinden geleni esirgemiyordu. Sonralar, miyetlerindeki zevattan dinlediime gre, Kral Hseyin hibir zaman Sultan Vahi-deddin'in msaadesi olmadan huzura girmemitir. stanbul'da bir Binba Tahsin Bey, Bulgaryal bir zabit vard. nkilpta o da Arabistan'a gemi ve Kral Hseyin'in ordusunu tensik ederek Harbiye Vezirlii'ne kadar ykselmiti. Artk Binba Bulgar Tahsin yoktu, Hicaz ordusu kumandan Vekili eyh Talisin vard. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 221 O'nun da huzurda bulunduu bir gn Kral Hseyin, Sultan Vahideddin'e yle sylemiti: - Ecdadmzn Haremeyn-i erfeyn'e ve dolay-siyle slmiyet'e ettikleri hizmet, byktr. lem, inki-lplarla doludur. ahsiyet-i muhteremlerinin mruz kaldklar halet kaderin bir cilvesidir. naallah pek yaknda tekrar tac-u tahtnz ele geirip Dr-l Rilfe'yi terif buyurursunuz. Ecdd- izmanzm iinde, ok daha mkil durumlarda olanlar bulunmulardr. Bunlarn hepsi, cilve-i Rabbanidir. no Hicaz'daki ikametleri mddetince, gerek Sultan Vahideddin ve gerekse etraf grlmemi ikram ve iltifatlara gark edilmilerdi. ok gemeden bu ar alka Sultan Vahideddin'i kukulandrmaya balamt. Bu kadar byk masraf sebepsiz ihtiyar edilemezdi! erit Hseyin Paa t Msr'dan Trk usul yemek piirmesini bilen ahlar getirtmi, Sultan Vahideddin ve maiyetindekilerin istirahatlerini salamak iin elden gelen hereyi yapmt. Yava yava sklmaya balayan Sultan Vahideddin etrafndakilere sk sk: Bu adamn bu derece srarl ikramlar beni skmaya balad. Allah vere de; altndan apan olu kmasayd! diye dert yanmaya ve O'nun elinden kurtulmann arelerini aramaya balamt. Tam bu srada yerlilerin sar humma dedikleri ateli bir hastala yakalanarak onbe gn lmle peneleti. Bu, yle bir illetti ki, yakalananlardan milyonda bir kurtulan olmazd. Sultan Vahideddin bir ans eseri olarak kurtulmutu. Bu vesiyleyle Mekke'nin havasnn kendisine ar geldiinden bahisle erif Hseyin'in elinden kur110 _ Refi Cevad ULUNAY - a.g.t. Tercman Gazetesi, 14 Kasm 1969. 222 KADR MSROLU tulmak istedi. Fakat erif Hseyin ikram, izaz ve iltifatta daha da ileri giderek O'nun bu blgenin yaylas mevkiinde bulunan Taife gitmeye adeta icbar etti. Sultan Vahideddin bir mddet de Tif te arland. Byle bir mddet daha vakit geirdikten sonra, buradan ayrlmak iin kat' bir ekilde karar verdi. erif Hseyin O'na Hac zamanna kadar kalarak eitli slm bykleriyle grp, konumasn ve bu suretle kaybettii tac ve tahtna tekrar nail olabileceini telkin etmek istediyse de kabul ettiremedi.

Hicaz'dan ayrlan Sultan Vahideddin nce Msr'a yerlemek istedi. Fakat o sradaki Msr Kral Birinci Fuad buna pek raz grnmedi. nk kendisi de Hicaz Kral erif Hseyin gibi Hilfeti ele geirmek istiyor ve bu sfat muhafazada srar ve hassasiyet gsteren Sultan Vahideddin'in Msr'da ikmetini kendisi iin mahzurlu buluyordu. Bu durum anlalnca, Sultan Vahideddin Avrupa'da ikmetinin daha doru olacan dnm ve bu maksatla talya'nn Cenove limanna gelerek en gzel sayfiye yerlerinden biri olan San R e m o ' ya yerlemitir. Burada Villa Parodi isminde bir kk kiralayarak orada oturmaya balad. Sadan soldan dier gurbetzedeler de oraya geliyorlard. Daha Cenova'da karaya ayan basar basmaz bata talyan Kral Viktor Emanuel ile Bavekil Mussolini olmak zere parlak bir ekilde istikbal edilmiti. Viktor Emanuel'i daha ehzadeliinden tanyordu. Sultan Abdlhamid zamannda O'nu stan-bulda misafir etmi ve arlamt. Bu sebeple talyan Kral Viktor Emmanuel ile Bavekil Mussolini bilhare de ziyaretine gelmilerdir. Sultan Vahideddin, vatan terk ediinden buraya kadar geen vukuat o zaman stanbul'da kalm buOSMANOULLARI'NIN DRAMI 223 ? lunan kz Sabiha Sutan'a yazd u tafsiltl mektupta kendisi hlsatan anlatmtr. ' Benim melekhaslet Sabiham; Mektubun elime pek ge vsl olabildi. Bugne kadar Krre-i Arz'dan hri bir seyyarede ikmet ediyor-muum gibi mektuplamak mmkn olamyor, aileye mektup yazp cevabn almak lakal bir buuk ay sabra muhta kalyor ve bu mklta ilveten benim bir yerde durmayp tedbil-i mahal ve mekn ediim bsbtn muhabereyi ikl ediyordu. Bir trl mektuplarn bulamyordum. Hamd olsun, imdi, eer cilve-i kader bizi baka bir muhite sevketmezse Krre-i Arz dhilinde ltif bir memlekette rm etmekteyim. Mektuplamak, on ve on iki gn zarfnda mmkn!... Hemen ailemi ahvlimden haberdar klmak zereyken senin Doktor Paa'ya yazdn kt geldi, okudum. O esnada biraz bam mhud nevraljiden mzdaripti. Bir ey yazamadm. Evvelsi gn 63 gnlk mektubunu alnca gayretimi toplayp perian bir fikir ve redr ellerimin yard-miyle bu kd karalayp postaya verdim. Bilmem ki, mektubun muhtevi olduu kelimelerin mecmuundan bir meal istihra edebilecek misin? Esasen melekesizlik sebebiyle, kudret-i tahrir ve indan ciz kalemimle bu defa Mekke'nin (hamam harareti diyemem, zira hamam hararetinde rutubet vardr; ancak frn hararetine benzer) kavurucu scanda hazrlop yumurta gibi pimi bir diman mahsl ancak bu kadar olur. Mazur gr, hassaten rica ederim. Meleim, mektubumu dikkatle oku! Aman, geen defaki gibi yine s~i tefehhme kaplma! Bundan akdem, son derece yeis ve asabiyetle hemirene yazdm 224 KADiR MISIROLU bir ktta sana id bir cmleye bambaka bir mna vererek vaveyla koparmtn. Sakn yine yle olmasn!... Ben Sabiha'mn, nasl insan eklinde bir melek olduunu bilmez miyim? Deil yalnz benim iin, herkes iin hayrhhln, icbnda fedkrlm takdir etmez miyim? Byle mi sanrsn nurum? Sence de malumdur ki; hemirene biraz muberim. Ye'is ve felketin asabma verdii zaaf tesiriyle hasl olan s-i zan ve serzeni ona iddi. Her neyse, geen geti gzelim; hem de detik. Artk bu bahis burada kalsn!... Biraz da ahvali ummiye ve hussiyem hakknda muhtasaran malmat vereyim. Geri vereceim malmat maalesef pek muhtasardr. Arzu ettiim ve ettiin gibi tafsilt ve zhat- zimeyi muhtevi deildir. Sebeb-i mcbir ise, evvel beevvel mezhim-i seferiyenin dimama verdii taab sebebiyle ok yaz yazmaa tahammlm yok, Saniyen imdiki armghmda kalp kalmayacam sabit deil, mekk!... Binenaleyh yakn bir zamanda bu tahakkuk edecek ve ben de dinlenmi olacam. nallah bundan sonraki mektubumda istediin gibi tafsilt bulacaksn nurum. Gelelim imdilik edeceim hikye-i hal ve maziye: Cenab- Hafz- Mutlaka hezran ham- kran! Bedhahlarmzn her trl ialarna ramen, mn-y hakkisiyle shhat ve afiyetteyim. Mucize nevinden olarak ihtiyar ve nahif vcudum

madd ve manev her trl ve her gn taab ve lma mukavemet etti ve ediyor. Yalnz iddetle istirhate muhtacm o kadar. Herkesten ziyde sana malumdur ki; stanbul'dan nasl bir mecbriyet-i elime va mcbire ile ktm, Mufarakatim esnasnda nereye gideceim bence mukarrer deil, mehuld. ngilizler bir zaman muvakkat iin Malta'y' mnsip grdklerini bana yolda iken haber verdiler, OSMANOULLARI'NIN DRAMI 225 zaruri muvafakat ettim. Daha Malta'ya muvasalat etmemitik, vatan- azme avdet ihtimlinin husulne ve o an- mes'udun hululne kadar haysiyet ve sfat- hussiyem cb memlik-i ecnebiyede, bahusus maaile ikmet mnasip olamyacamdan Ravza-i Mutahara-i Cenb- Risletpenahiye ilticay ve vakt-i msaide kadar mcvereti srf hissiyat- diniyemin evkiyle mnsip ve muvafk buldum. Kalben ve vicdanen karar verdim. Hazret-i Peygambere dehalet ve beldesinde ihti-yr- mcveret hibir zaman Melik Hseyn'e iltica mnsm tazammun edemiyecei gibi o belde-i mbreke ise beyn-el mslimn mterek bir dar-l emn olup kimsenin orada hakk- temellk ve tahakkm mnferiden cri olamyacamdan her ne kadar bir ferd-i muslini sfatyle gidebilir isem de bery ihtiyat Melik Hseyin'e mrcaati mnsip bularak Medine'ye azimet fikrinde olduumu Melik-i marnileyhe i'ar ederek Mekke'ye uramadan doruca Medine'ye mteveccihen hareket edecektim. Ben kararm i'ar etmee vakit kalmadan Melik Hseyn'den birbirini mteakip aldm telgraflarla Mekke'ye davet olundum. Esasen bu davet benim kararma muvafk olduu gibi bu vesiyle ile Bey-tullah' da ziyaret edip bdeh Medine'ye gitmeyi muhasip grdm. Cenb- Hak ve Resule malumdur ki; bu teebbsme asla bir siyas mtlea ve tevikat- hriciye hkim deil. Srf vatan cidalinin te'siri ve hissiyat- diniyemin galeyan mil olmutur. Vakta ki; Mekke'ye muvasalat ettim, fart- hrmet ve tazim ve fevkalde hsn-i kabul ve tekrime mazhar oldum. Bu kadar hsn-i kabul ve misafirperverlie mukabil hemen Medine'ye azimet mnsip olamyacamdan birka gn temdid-i ikmete mecbur kaldm. Bu mddet zarfnda F: 15 226 KAD'IR MISIROLU Medine'nin ahval-i unjniyesi ve syi-i mahalliyesini tetkik ve tahkik eyledim. Hibir vehile temdid- ikmete hlen slifa olamyacana, hussiyle aile celbine imkn bulunmadna kani oldum. Bir taraftan hac mevsimi tekarriip ediyor, dier taraftan da Mekke'nin harareti gn be gn tahammifers bir surette artyordu. Biz scaktan ve ademi tahammlden bahis ve ikyet ettike Melik Hseyin bata ekser-i mer ve eraf memleket-i Tif'in Ietfet-i havasndan bahisle arzu edilirse zaman- Hacca kadar Tif'te ikmeti ve honut kalnd takdirde ailenin oraya celbedilmesini m-srren tavsiye ediyorlard. Artk bu kadar rica ve tavsiye zerine asla orasnn ikmete slih olamyacana kani olduum halde srf ber-y hatr Taife kadar gitmek zahmetini ihtiyar eyledim. On iki gn kaldm ve fazla duramayp Mekke'ye avdet ettim. Bu Tif seyahati ve dier esbb- zarriye-i hussiye ve emsali gibi eyler ikametimiz mddetini uzattka mevsim ilerliyor, iklimin kavurucu sca tesirini gsteriyor, muhlefet-i hava, iddet-i hararet, mugyeret-i maiet gibi takat-fers ahval hasebiyle heyet-i seferiyemiz azas bilaistisna gnden gne ve kemal-i sr'atle vctdan dyor ve eriyordu. Esas itibariyle (Mednei Mnevvere mstesna) gerek Hicaz ve gerek Msr'da ikamet etmek meslek-i siysiye ve itihadma muhalif bulunduundan daha evvel aile celbine muvafk memlik-i slmi-yeden bir mnsip mahalle azimet teebbstmda bulunmutum. Lkin bu aralk btn memlik-i islmi-yenin sulh-u umum akdolunmak zere bulunmas mnsebetiyle vaziyet-i siysiyeleri ve asyi-i dahiliyeleri pheli ve yan- emniyet olmamas beni hayli megul etti. Nihayet ondan da muvakkaten sarf- nazar ederek imdilik Avrupa'nn havas mutedil ve shhate muvafk ve dadaa-i siyasetten hl talya - Fransa hudud-i OSMANOULLARI'NIN DRAMI 227

cenubiyesine muttasd letfet-i havasiyle mtehir San Reme kasabasnda ikmeti ihtiyar ve tercih eyledim. Burada yedi aylk mkl ve mz'i bir seyahatin yorgunluunu almakta ve haylice hrpalanm vcutlar mz tamir etmekteyiz meleim!... Seyahatimin ksm hirine gelince; hsem-y bedhhlarmzn her gn iaa ve stanbul matbuatnn klliyen hilf- hakikat neriyatlarna ramen Cenab- Hakka ok kr her nereye gittimse hrmet ve teshi-lt grdm ve mgyir-I hakikat bir muameleye mruz kalmadm. ptida Malta'ya vrudumda ngiliz memurini tarafndan hkmdarlarna edecekleri muameleye ve Malta Hkmet-i Mahallyesi ve ahlisi ise, emin ol gzelim, o mteassp halk, Papa'ya gsterecekleri hrmeti bana da ibraz eylediler. Oradan Hicaz'a muvasalatmda blda kaydettiim vehile fart- hrmet ve tazime mazhar oldum. Bu defa Hicaz'dan Avrupa'ya azimetimde Sveyten skenderiye'ye kadar mesafeyi kat' iin Msr Hkmet-i Mahallyesi tarafndan husus tren ihzar ederek hrmet gsterdiler. skenderiye'de gn ikmetimiz mddetince gayet ltif bir kk tahsisiyle fevkalde izaz ve ikram ettiler. Ben mtenekkiren seyahat etmekte olduumdan resm tezahrattan sarf- nazar, bir hkmdara edilecek hrmeti icrada kusur etmediler. Eer meslek-i siysiyeye muhalif olmayp da Msr'da kalmay ihtiyar etmi olaydm, emin ol hibir mni yok ve ekseriyet itibariyle Msr efkr- ummiye-si stanbul halknn arzusu hilaf olarak lehimde idi. Nihayet oradan da talya'ya geldik. Cenova'ya muvasalatmzda gayr-i resmi Hkmet-i Mahallyedcn pek cidd hrmet grdm. Bir hafta ikmetin esnasnda her gn teshiita mazhar oldum. Akibet Cenova mlhakatndan olup halen rm ettiim San lemo'ya gel228 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 229

dira. geleli talya memurini tarafndan fevkalde hrmet grmekteyim. talya Hkmet-i Merkeziyesi de kendi memleketlerinde ikmetimi ho grdler ve nim resm olarak beyn- memnuniyet bile ettiler. Hulsa-i kelm, hulseten bu satrlar karalamaktan maksadm sana bir fikr-i icml vermektir. Yoksa malmat furaluk deil!. Benim hviyet-i hakkiyemi hakkiyle bilmiyenler bu kd okurlarsa eminim tef-hura veya hamkate atfederler. Lkin bu mektup beyanname olmayp, bir pederin pek sevgili ve halinas ve babasnn ruhunu ve hissini tammiyle bilip takdir eden bir evldna yazd hasbihalnmesi bulunmas itibariyle bir kymet-i mahssas olabilir zannndaym. yle deil mi ruhum? Her ne kadar sadet harici ise de sual ettiin iin cevap veriyorum. Evvel geen seneki oyunlar sebebiyle yazlan bir mektup sahihinin endiede bulunduunu yazmsn. Ben stanbul'dan kmazdan evvel bu gibi evrak tammiyle mahvettim. Asla meraka mahal yoktur. Saniyen biraz mddet iin hibir kimseye muavenet-! nakdiyede bulunmaklm mmkn deil, katiyen muhaldir, beyhude ihtar etmeyin: inaallah imkn hsl olursa (ki mit ediyorum ok srmez) tesviye olunur. Slisen ailenin celbi, baz esbab- hussiyeden dolay bir mddet-i kalile tehiri lzm geliyor. Bundan sonraki mektubumda buna dir beyn- malumat edeceim gzelim. Baki o gzel yzn ve gzlerini takbil ve iddet- tahassrle deru eyler ve kffe-i ahvalde yed-i kudret-i kibriyaya emnet ve tevdi ederim, benim sevgili Sabiha'cm, meleim! San Remo, Vill Noel Peder-i hasretkesin M. Vahideddin Sultan Vahideddin vatan terkettii zaman O'nun aile efrad da dier Hanedan mensuplar gibi stanbul'da kalmt. Fakat bir mddet sonra karlan 431 sayl kanunla Hilfet ilga edilip, bata Abdlmecid Efendi olmak zere btn

hanedan mensuplar yurt dna karlnca, bunlar da Sultan Vahideddin'in yanma gitmilerdir. Sultan Vahideddin'in oturmakta bulunduu Villa Parodi ailesi efradnn ve hatt onlarla birlikte dier baz gurbetzedelerin toplanp gelmesiyle artk kifayet etmemeye balamt. Bu sebeple oras terkedilerek Villa Manyoli (Manolya Vills) adndaki krk odal dier bir villaya tanmak mecburiyeti hasl olmutur. Vatan terk ettii zaman bir rivayete gre otuzbe-bin ngiliz liras m dier bir rivayete gre ise, ellibin liras (kt para) vard. 112. Bu kadar byk bir kalabala bylesine az bir parayla ne kadar baklabilirdi. Tabiatiyle ok gemeden sefalet bagstermeye balad. Esasen para ilerini idareye me'mur olan kaynbiraderi Yarbay Zeki Bey'in israf ve kumarbazlklar da bu madd imknszlklara eklenince mal durum ok ksa bir zaman sonra vahm bir ekil almaya balad. Tam bu srada Sultan Vahideddin'in iinde bulunduu mal skntya ramen ruh asaletini muhafaza edebildiini gsteren bir hdise cereyan etmitir ki, bunu grg ahitlerinden biri olan ttefi Cevad Ulunay'm kendisinden dinleyelim: . Bir gn Thir Bey'le otururken Bamhasip Mazhar Aa tella odaya girdi. 111 Trik Mmtaz GZTEPE a.g.e. sh. 100 H2 smail Hami DANMEND a.g.e. C. IV. sh. 443 230 KADR MISIBOLU OSMANOULLAKI'NIN DRAMI 231

. niformal bir zt geldi. Galiba bu bir general olacak. Ben dilinden anlamyorum. Siz de grn. 1 Odadan ktk, bahede prl prl deve gibi siyah j bir fiat otomobil duruyordu. Yannda boylu poslu tal-ii yan Generali ilerledi, askerce selmladS j Hametl Kral Hazretleri seryveri, General Giozeppo Lavri. Trk Ordusu Sabk Erkn- Harbiye Miralay Tahir. . j Kral Hazretleri tarafndan Sultan ziyarete ; geldim. Tahir Bey beni de takdim etti, ondan sonra Gene- ; ral'e: Buyurunuz! dedi. Generali kkde bir salona aldk. Pek az sonra Sultan Vahideddin grnd. General sabk hkmdar selmlad. Bu mlakatn ehemmiyetini anlamak iin, Kral Emanuel ile Sultan Vahideddin arasndaki dostluun kkn gstereyim. Kral Viktor Emanuel daha veliaht iken Truya harabelerini ziyaret iin 1900'de stanbul'a gelir. Sultan Abdlhamid kendisine mihmandar olarak ehzade Vahideddin Efendi'yi tyin eder. talya Kral Hmberto'nun bir anarist eliyle ldrld, trih budur! Prens Viktor Emanuel talya Kral Viktor Emanuel olarak talya'ya azimet eder. O trihtenberi, aralarnda mektuplama. eksik olmaz. Seryver: -*- Metbuum Kral Hazretleri Zat- ahanelerinin memleketlerini baz hdisat dolaysyla terk ettikten sonra, kendi lkelerine, misafir olmalarn byk bir iptih& ile l^rglam^lardr. Kendileri talya toprana : bastklar gnden itibaren, misfir-i hass olduk- arz ederler. Kral Hazretleri Zombardo f bir, Floransa civannda bir ato, V e -s d i k de bir saray, Napoli de yine bir iyi olduunu ve bunlardan

hangisinde ikmet arzu rlerse, arabalanna varncaya kadar, herey mevcut rak, btn personeliyle emirlerine mde olduunu trlatmay bir vazife bil^r. Hametpenh irdenizi rkliyor. Thir Bey, bunu tercme ederken az kulaklarna 'yordu. Garb hayatnn kibar yaayna pek mtak "uu iin, mparatorluun inhitatn gsterir bu faz-ark usl yaay onda endie uyandryordu. ' Sultan Vahideddin'in San Remo'daki masarif karg grlmemi bir tezebzbd. Hesabn iinden Zh-Bey'den baka hi kimse kamaz hale gelmiti, za- hesab diye bir ey yoktu. Vaziyeti dzeltecek olan ak Sultan Vahideddin idi. Mahl Hkmdar, stanbul'u terkettii zaman ya^ da nakit olarak yalnz yirmi bin altm lira vard. le her dakika trl masrafa ihtiya gsteren bir .,:bet hayat iin bunun misli bir nakit de olsa yi' kar gibi erirdi. . Sultan Vahideddin stanbul'dan kmadan evvel, ?fine-i Hmyndan, makbuz mukabilinde Kyametin adl kitab getirtmi ve minyatrleri iki milyon rinde olan bu eseri, makbuzunu getirterek yine eye iade etmiti. tj zaman yalanlan: ;- Padiahm! Hazine-i Hrnyununuzdaki btn lljBcdadmza ve hanedannza, hkmdarlar tarahedye edilen eyadr. Bunlar sizin mahrizdrr! W 4e buyurmak istediiniz IdtabaUki, bfclfci de 232 KAD'IR MISIROLU milyona alcs hazrdr. Hi olmazsa bunu bir ihtiyat olarak nezd-i ahanenizde alkoymak doru deil midir? Sultan Vahideddin, u cevab verdi: Haklsnz, bunlar hesabn kimseye vermekle mkellef olmadmz, ahs malmzdr. Fakat ecdadm bu milletin hkmdarlar olmasa idiler, onlara kim bu hediyeleri verirdi? Binenaleyh bu kymet biilmez eya ve evniden, benim kadar milletin de hakk vardr. Ben bu ihaneti kabul edemem! Miralay Thir Bey Kraln davetini birer birer, ar ar tercme etti. Sultan Vahideddin, uzun uzun dnd, yutkundu: Tahir Bej' dedi, syleyeceim szleri, bir harfini bile deitirmeden olduu gibi tercme edeceksin Emredersiniz Efendim. Biraderim Kral Hazretieri'ne, gsterdii mi-sfirperverlikden dolay samimiyetle teekkr ederim, fakat bu davetlerini kabule byk bir mni vardr. Thir Bey afallad ve sordu. Ne gibi mni efendim? Syleyeceim; memleketimdeki vukuat ve h-dist, her ne kadar beni muvakkaten veya ebediyyen tac ve tahtmdan ayrdysa da zerimde Halifelik sfat mevcuddur. Ben btn mslmanlarn Reis-i Rhnisiyim. Peygamber postunda oturuyorum. Bu sfat kendi dnimden olmayan bir ztn teklifini kabulden beni men eder. Bundan dolay, biraderim Kral Hazretlerinin bu davetlerini kabul edemiyeceim, beni mazur grmelerini rica ederim. Tahir Bey bsbtn afallad. Zira gerek Sultan Vahideddin ve gerek maiyetini, bu vaziyetten kurtaraOSMANOULLARI'NIN DRAMI 233 cak ancak byle bir re olabilirdi. Thir Bey tercmanl bir tarafa brakt. Mahl Hkmdar ikna etmeye alt: Efendimiz bugn iyi kt sayenizde yayoruz, fakat hazra da dayanmaz, bunun yarn da var. Sultan Vahideddin aynen yle syleyerek meseleyi kesip att: Ne yapalm azizim, Thir Bey, soan ekmek yeriz! Seryver vaziyeti rendikten sonra Sultan Vahideddin'i selmlad ve salondan kt... m

stelik bu hdise O'nun byk fakr-u zaruret iinde vefat ediinden sdece bir ka gn nce cereyan ediyordu!... Sultan Vahideddin'in yurd dnda geen zdrabl bayatn yaknen bilenlerden biri de, devrin birok Harbiye Nazrna yaverlik eden Trik Mmtaz Gztepe'dir, Sultan Vahideddin'in, bugnk ihsanlarn kolay kolay anlayamayacaklar o kbna varlmaz nmuskrln binbir misal ile, ahs mhadelerine istinaden nakletmi bulunan Trik Mmtaz Bey'den ibretli bir pasaj naklediyoruz: Sultan Vahideddin bu mthi vaziyeti zevcelerinin bile haber almalarna raz olamyor, tenha odalara ekilip gizli gizli bir takm faaliyetlerde bulunuyordu. Bir taraftan da Prens Sami Bey'le birlikte, Zeki Bey'in srarla istedii mutfak masrafn ve esnaf borlarn karlayacak bir para teminine alyorlard. Sultan Vahidddin'in o tenha odalarda kapanp gizli gizli yapt faaliyetlerin i yzn yeeni Sami 113 Refii Cevad ULUNAY a.g.t Tercman Gazetesi 18 --9 Kasjj 1969 tarihli nshalar. 234 KADR MISIROLtr Bey'den baka bilen kimse yoktu. Meerse Sultan Vahideddin, gnlerden beri en son mit olarak bel balad, Hanedan- Al-i Osman niannn zerindeki iri tah mcevherleri kk bir trnak makasnn ucu ile skmee alyormu. Sultan Vahideddin'in elinde kala kala yalnz Osmanl Padiahlarnn ve hanedan zalarnn takmalarna mahsus olan bir nian kalmt. Bu nian ortada gne eklinde bir byk nianla, buna merbut kk kk mineli plkalardan mrekkep, pek zarif ve boyundan takma bir gerdanlkt. Altn ve platinden yaplan ve zerinde iri tal ve kymetli mcevherat bulunan bu niann yalnz mcevherlerinin maliyet fiyat bin altn deerindeydi. te bu hesaba aldanarak niannn btn mcevherlerini skerek gizlice Prens Sami Bey'e verip satlmak zere tebenberi muamelesi olan Barkleys Bank 'a gnderen Sultan Vahideddin bu ite pek byk bir hayal inkisarna uram ve btn midlerini bir anda kaybetmiti. Prens Sami Bey bu mcevherleri bankaya teslim ettikten birka gn sonra, bankann mcevherat mtehassis ve muhamminleri bu kymetli talarn hakik olmayp, deersiz ve taklit bir takm Avrupa talar olduunu ve ancak , drt bin frank getirebileceini haber verdikleri zaman Sultan Vahideddin dudaklarm zehir gibi yakan ac bir tebessmle, daha, tahta kt gnlerde kendisine oynana bu oyunun kt aktrlerini hatrlam ve isimlerini de f etmekten kendini alamamt. Bu vak'adan sonra iki senedenberi grl grl gr-leyen Villa Manyoli'deki kk Yldz Saray hayat birdenbire lmt. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 235 Hazine-yi Hassa'ya ve Osmanl Hanedan'na id muhtelif memleketlerde bulunan arazi ve emlke mukabil, ngiliz Bankasndan yaplabilecek istikraz midi de Sultan Vahideddin'le Abdlmecid arasndaki anlamazlk yznden suya dm bulunuyordu. Sultan Vahideddin, Zeki Bey'in son hareketi zerine kendi idaresindeki btn hrici ve dahili telefonlar da kaldrp attrm, artk tamamiyle Hrem Diresine ekilip kapanm ve Dnyadan elini eteini ekmiti. Yalnz akamlar, pek sevdii bir ka emektarn Harem dairesindeki kk ve huss selmlk odasnda kabul ediyor, onlarla dertlemekte bir nevi teselli bulmaa alyordu. Bilhassa bu saf ve iptida adamlarn ryalarn dinlemekten ve tbir etmekten pek holanan Sultan Vahideddin bir akam esvapba brahim ve berberba Mahmud Bey'lerin anlattklar rylann dikkatli dikkatli dinledikten sonra ok mahzun olmu ve yavaa yerinden kalkarak: Yaknda stanbul'a gideceksiniz inallah diyerek Harem'e kan kk gizli merdivenden szlp gitmiti.

Gnn birinde muhakkak stanbul'a dneceine, tac ve tahtna kavuacana dir olan sarslmaz midini hi bir zaman kaybetmemi olan Sultan Vahided-in'in bu mahzun ifdesinde, memlekete dnmek hususundaki btn mitlerini kaybettiine dellet eden yeisin almetleri seziliyordu. Villa Manyoli'ye ken bu kasvet yetmiyormu gibi, bardaktan boanrcasma igm ve usandrc bir yamur balam ve bir lhza gz atrmadan gnlerce de236 KADR MISIROLU vam eden bu yamur San Remo'ya bir felket havas sindirmiti. Manolya ve portakal bahelerinden seller gidiyor ve her aacn dibinde ayr ayr glckler kaynyordu. Zeki Bey kimsenin ban dar karamad bu tufan ve kymette yine mtadn bozmam ve kumarhanesine gitmiti. Ben henz uykuya dalmtm. Baucumdaki dahili telefon dardaki kuduran frtnaya tempo tutan lgn ve srekli lklarla rpnmaa balad. oktanberi sesini kaybeden bu makinenin o akam birdenbire tella dile gelmesine bir mna veremiyor-dum. Uyku sersemliile mikrofona sarldm zaman korkun bir vaveyla ile karlatm. Telefonda: Yetiin! Efendimize bir hal oldu!... diye ackl kadn sesleri haykryordu. Askerlikten kalma bir sr'atle derhal giyinip kendimi yamur deryasnn ortasna attm ve bata ka karki binaya kotum. Sultan Vahideddin'in Harem Dairesi st katta bulunuyordu. Salarm balarn yolan ve kendilerini yerden yere atan perian kadnlarn arasndan geerek doru Sultan Vahideddin'in bulunduu odaya girdim. Tam bu esnada hdiseden haberdar edilen Prens Sami Bey de byk bir tel iinde oraya yetimi bulunuyordu. Sultan Vahideddin, ftir ezlongun zerine uzanm, cansz bir halde yatyordu. Srtnda koyu san tyl bir samur krk vard. Kr ve hafif kvrck sa, sakal dikilmi gibi grnyordu. Rengini henz muhafaza eden ve bir l ehresini hatra getirmeyen yzOSMANOULLARI'NIN DRAMI 237 nn ortasnda kk fakat kemerli bir burun dikkati ekiyordu. Az kk bir dire eklinde derin derin nefes alyormu gibi ak bulunuyordu. Gzleri sakin bir uyku halinde bulunduu hissini veriyor ve kapal duruyordu. Vcudu buz kesilmiti. Prens Sami Bey'in bu n felket karsnda uykusu bana sram kimin yakasna yapacan bilemiyordu. Villnn her kesinde Sultan Vahideddin'e id kadnlardan biri katla katla alyor, emektar mabeyn adamlar aknlktan ne taraflarna dokunulsa o tarafa kouuyorlar, gzyalarn yenlerine silerek bn bn efendilerinin cansz cesedine bakyorlard. Prens Sami Bey, o mehur nezketine ramen ldrm gibi saa sola saldryor, vakit vakit o vakur ve ar bal efendilerin ve Sultan Vahideddin'in son zevcesi Nevzat Hann'm zerine yryerek: ? Dayma ne yaptnz? diye garip garip sualler soruyordu. Sultan Vahideddin'in huss doktoru olan mehur bir talyan profesr derhal yetimiti. lm, gayet, n olduu ve talyan Hkmeti tarafndan kendi topranda len velevki sabk bir imparatora kar byk bir dikkat gsterildii iin bu doktor bir otopsi ameliyatna lzum grd. Ameliyat, Sultan Vahideddin'in yatt odann yan bandaki salonda yaplacakt. Vcdu ve mafsallar kaskat kesildii iin soymak, krkn ve amarlarn karmak pek zor oluyordu. lye ikence edilmesine raz olmyan Sami Bey o kymetli krke ve amarlara bir makas atarak batan aaya paralayp kolayca

238 KADR MSROLU kard. Yznden gayet zayf ve ihtiyar grnen Sultan Vahideddin'in vcdu gayet gen, adaleli ve mtensipti. Sol taraf bo brnde iri iri mor lekeler peyda olmutu. ly beyaz bir patiskaya sardktan sonra Prens Sami Bey'le Seryver Avni Paa, ikinci musahip Mazhar Aa ve ben usulca tutup omuzlarmza kaldrdk. Ellerimiz ve yzmz cesede temas ettike vcdumuzu buz gibi bir hava kaplyordu. Sultan Vahideddin'in cesedini doktorun nndeki masaya boylu boyunca yatrarak dar kp bekledik. Ameliyat uzun srmemiti. Doktor kendine lzm olan, yani lme sebebiyet veren arzay derhal bulmu ve eline alarak yanmza gelmiti. - te diye gsterdi. Bu kk ve beyaz bir kemik paras gibi grnyordu. Bu kalbe giden kan damardr. Tkanm ve ta kesilmitir, dedi. Bu doktor, Sultan Vahideddin'in kalbini tedenbe-ri zayf buluyor, bilhassa sigaradan baka hayatta hi bir zevk ve elencesi olmadn syleyip duran bu zata ok sigara imei ve aspirin alma iddetle yasak etmiti. Doktor, kalbin bu vaziyetini grnce Prens Sami Bey'e bakt ve: ok muhtemeldir ki; majesteleri sk tavsiyelerimize ramen ok miktarda aspirin almlar ve bu hal lmn inta etmitir. Sultan Vahideddin'in lm zerine kymetli evrak ve paralarn muhafaza ettii kk ekmecesi ald vakit iinden on yedi tane eyrekli Osmanl altn OSMANOULLARI'NIN DRAMI 239 ile, talan sklm bir Hanedan- l-i Osman nian bulunmu ve servet namna bunlardan baka hi bir eye tesadf edilememiti. Sultan Vahideddin, o gece akam yemeinden sonra btn kadnlarn, hazinedarlarn odasna toplam ve ge vakitlere kadar pek tatl ve neeli sohbetlere dalmlard. Bahisler dnp dolap stanbul'a ve engelky'n-deki kke geliyor, herkes bu gemi refaha ve genlik htralarna id tatl bir hikye anlatyordu. Sultan Vahideddin, bu tatl sohbetleri en hararetli yerinde keserek: Haydi yats namazlarnz klnz da geliniz sohbetimize yine devam ederiz. demi ve kadnlar kalkp namazlarn klmak zere dar kmlar. Bu esnada, Sultan Vahideddin dima yannda bulunan ve hizmetlerine bakan son zevcesi Nevzat Hanm'a seslenerek: Biraz safram kabaryor, bana bir tas getir demi. Derhal getirilen tasa pek az miktarda ve sar bir safradan ibaret istifra ettikten sonra: Aman u leeni dk de burada pis kokmasn! demesi zerine Nevzat Hanm derhal leeni gtrp muslua dkm ve acele odaya dnd zaman Sultan Vahideddin'i uzand ezlongun zerinde cansz bulmutur. Salnda iken ahit olmaktan pek korktuu felkete Sultan Vahideddin'in cenazesi ve tabutu maruz kald. Prens Sami Bey daysnn cesedini sanatkrane bir ceviz tabut yaptrarak, kurunla kapl bu tabutun ii240 KADTR MISIROLU ne tahnit ettirip yerletirmi ve zerine de pirin bir levha tsne u kelimeleri hk ettirmiti: slamlarn Halifesi, Trklerin Hakan, Altnca Sultan Mehmed Han Hazretleri burada medftndur!.. Prens Sami Bey'in ahsen yapt yksek para fe-dkrlyle vcda getirilen bu tabut bir ok alacak-I: San Remo esnafnn ayaklanp hak talep etmeleri zerine gnlerce villda haciz altnda kalmt. 114

114 Bu hdiseye hid olanlardan biri de Refii Cevad Ulu-nay'dr. O da ad geen Hatrat'mda u tafsilt vermektedir. San Remo'ya, Villa Manolya'ya gittiim zaman ana baba gn idi, miyyet iinde alayanlar, dnenler; ne yapacan bilmeyenler vard. Ba mshib Mazhar Aa beni kolumdan ekti: Cevad Bey, dedi, hlimiz ne olacak? On paramz yok, boazmza kadar bor iindeyiz. Canm Aa Efendi! dedim, koskoca bir Padiah on parasz olur mu? Neden olmasn? Efendimiz stanbul'dan kt zaman 20 bin altn vard. Hazra kar m dayanr? Aylardan beri masraf ediliyor, kalan da Zhd Bey kumarda eritdi, mtemilta bakacak olursanz, btn esnaf oturmu para bekliyorlar, O aralk yanmza Miralay Thir Bey geldi. Ba Mshib'e: - Mazhar Aa, dedi. Ne yapacaz? Esnafn, patrts grlts ayyuka kyor. Ben lfa kardm: * inizde esnafla en yakn mnsebeti olan Zhd Bey' dir, onlara, o meram anlatabilir. Thir Bey: Ne mnasebet, dedi, syledik, aylardan beri on parasn idare ediyorum, ne hliniz varsa grn, ben esnafn yanna bile gitmem, diyor. Sordum: Borcun miktar ne kadar? in garabetine bakn, o kadar rezalet oiuyor, fakat daha borcun miktarn kimse bilmiyordu. 242 KADR MISIROLU Villa Manyoli'nin alt kat salonu hallar ve ar perdelerle sslenerek tabut getirip bu salonun orta yerine bir sehpa zerine konulmutu. San Remo'nun yksek sosyetesine mensup aileleri tarafndan her sabah ziyaret edilen bu tabutun nnde, en ok tesadf edilen ziyaretiler arasnda ak sakall bir prifni Sultan Abdlhamid'in mehur ressam Zanaro ile iki tarafnda diz kp dua eden siyahlara Ba Mshib; B'u byle olmaz!.. dedi, gidelim! ehzade Faruk ile Seccdeciba, banyo odasnda Sultan Va-hidddin'i ykamlar ve mustatil ekilde bir tabuta bile koyup kapamlard. Harem Diresi ksmna gidildi, ortada alacak yeri krlm bir anta duruyor, etrafnda Sabiha Sultan alyor, Faruk Efendi ile Sami Bey dnyorlard. Miralay Thir Bey ba sal diledikten sonra. Efendim, dedi, alacakllar, aalarn, efendilerin, dairelerinde bekliyorlar, borcun hakiki mikdar daha bilinmiyorsa da, onlar biraz para vererek tatmin etmek lzmdr. Bu hususda ne mmkn ise yapalm efendim. Faruk Efendi; Biz de ayn eyi dndk, merhumun antasnn anahtarn bulamadmz iin, onu krdk, iinde elmaslar, prlantalar sklm nianlardan ba.ka bir ey kmad. Bizim isa vaziyetimiz maddi fedakrla msid deildir. O aralk ieriye tella Hayreddin Aa girdi: Efendim, esnaf yanlarnda bir me'mur getirmiler. Ne memuru?. .< cra memuru.. Hayreddin Aa gzlerinden yalar mendiline iirerek: Velinimet Efendimizin cenazelerini haczettireceklermi.* Bu sz ortal altst etdi.. - Nasl olur yahu? Neredeyiz? Medeni bir memleketde byle rezalet olur mu? l haczedilir mi?* 243 OSMANOGULLAEI'NIN DRAMI

brnm gen ve gzel kzlar ve br de Lbnanl bir Arap ailesi (Sultan Hamid'in Orman ve Maden Nzn Necip Melhame Paa) bilhassa dikkati celbediyordu. Nihayet Sabk Hicaz Kral Hseyin ile Irak Kral Thir Bey= * Edilir efendim, dedi, bunlar yle menfaatperest adamlardr ki, haklarn elde etmek iin her vastaya ba vururlar. Ne yapacaz? Ns yapacaz? Ne yapacaz? Sami Bey: - Hepimizin mali vaziyeti malm, maan cebimde ne var ne yoksa vereyim. Oradakilerin hepsinde az ok bir eyler vard, aon zamanlar mstesna, muntazaman maalarn aldklar ve hi bir masraflar olmad iin paralarn birikdirmilerdi. Thir Bey: Elendim, dedi, -biz cenazeyi bahenin sarmakla rtl ksmndaki hi almayan kapsndan karacaz. Odadakiler irkilder. Nasl olur? Baka remiz yok, zira alacakllar bir santimlerinden vaz gemiyorlar bu kadar borcu karlamaya imknmz yok. Ben bu paray size fazlasyla temin ederim, hatt cenazenin nakil masrafm da bulurum. Odadakilerin yzleri bir sorgu iareti eklim ald. Arzedeym, ben derhal trene atlar Roma'ya saraya giderim. Kral'm huzuruna karm, vaziyeti anlatrm, o mtemed bir adamm gnderir, btn borlan tasviye etdirir ve bu skntdan bizi kurtarr. Faruk Efendi: Dnyada olamaz, dedi. Hilfet Postuna oturmu bir Hkmdar dilendirmek seviyesine indiremem, cenaze nakliye masrafn, Halife Hazretleri tesviye buyururlar, alacak meselesini de ne yaparsanz yapn. Faruk Efendi Nice ile telefonla konudu: Pederim paray sakall Reid Bey'le gnderiyor. Cenaze yi Suriye'ye, o gtrecek. Dedi. , 244 KAD'IR MISIROLU Faysal ve Msr Prenseslerinden mer Tosun Paalarn nakd yardmlaryla Sultan Vahideddin'in mutfak borlan tasfiye edilmi ve cenaze Trieste yoliyle ve damad ehzade mer Faruk Efendi rel'akatiyle Beyrut'a gnderilmi, o zaman Suriye'de devlet reisi bulunan ve Sultan Hamid'in kerimeleinden Aye Sultan'm sabk ki saat sonra da sakall Reid Bey, lzm gelen paray hamilen Vill Manolya'ya geldi. Thir Bey, Erturul Efendi'nin hocas Mahir Bey'le Sami Bey'i Hayreddin Aa'y, seccadeci basy, 'Ibrikdar basy, Aalar Dairesinde toplanp, barmaya devan eden bakkal akkal gruhuna gnderdi. Bu adamlar avutunuz, o mddet zarfnda biz cenazeyi karalm. Berber ba. istasyona koduruldu, tek atl bir yk arabas baenin almaya almaya kol demiri paslanm kapsnn nne getirildi. Sandn tabut olduu belli deildi, iinde bir l yatt da malm olmuyordu. Thir Bey: Bir cenaze nakledildiini belli etmeyin, iinde teberi olan bir tahta sand Cenova'ya gnderiyoruz, onun iin yalnz iki kii tutup indireceiz. Adamlara yakalarm yrtarak yksek sesle alamalar emredildi, sand bandan. ehzade Faruk Efendi, ayak tarafn dan da Thir Bey tutdu. Bae kapsndan karld, arabaya konuidu. Arabacnn yanna Faruk Efendi oturdu, arabann sa tarafnda Tahir Bey sol tarafnda ben arabann arkasnda sakall Reid Bey, bozuk kaldrmlar zerinde haldr huldur, isyas-yona dorulduk. Dnyorum: Knn Sleyman Sigetvar Kalesini fethettikten sonra hayata gzlerini yumdu. Sokullu Mehmet Paa, askerin byk teessrle disiplini bozacandan ekinerek, Gne Padiahnn lmn, blkbaiardan kethdalardan, avulardan ve Yenieri emekdarlarmdan saklad. Ceset arabada oturur vaziyetde bulunuyor ve Padiahn rahatsz olduundan dolay araba ile gitdii syleniyordu, nihayet mesele Edirne'ye gelirken anlald, ordu-

'OSMANOULLARl'NIN DRAMI 245 zevci bulunmas dolaysiyle hl damad diye anlan Ahmed Nam Bey'in himaye ve nezretinde tertip edilen bir cenaze alayyle am'a getirilip Sultan Selim Camii bahesine defnedilmitir.. U5 2 ABDLMECD EFEND stanbul Valisi ve Emniyet Mdr'nn Hilfet'in lav ve Osmanoullar'nn yurt dna karlmalarn mir olan 431 Sayl Kanun'un koyduu on gnlk mddete riyet etmeksizin bu kanunun Meclis'de mzkere ve kabul olunduu gnn gecesi emirlerindeki polis ve jandarmalarla Dolmabahe Saray'n abluka edip, Halife Abdlmecid Eendi'yi, otomobille atalca'-ya gtrdklerini, orada Sirkeci'de dier yaknlarnn bindirilmi olduu trene konularak yurd dna karldn evvelce anlatmtk. Halife, sarayndan ylesine bir acele ile karlmt ki, bir ka bavul tedrikine bile imkn bulunamam, zat eyalar, yatak araflarna bohalanmt. Abdlmecid Efendi ve beraberindekiler g^ce karanlnda Dolmabahe Sarayndan alnarak bindirildikleri ian tekbir sesleri, gmbr gmbr ykselmeye balad. Yenierilerin pala byklarnn orbaclarn kr sakallarnn arasndan gzyalar szlyordu. Bir bunu, bir de tek atl bir yk arabasnda tahta sandk iinde drt kii ile cenazesi karlan torununu mukayese et-d;m. O zaman Avrupa'y arlken'le ikiye blerek, arkm fetheden mparatorluun bu inkraz karsnda yreim burkuldu ve iimden bardm: ~- Koca Kanuni! Gel bak, kurduun mparatorluk ne'oldu?... . (Bkz: Ref Cevad ULUNAY a.g.t.) 115 Trik Mmtaz GZTEPE a.g.e. sh. 179 ve mt. t 246 KAD'IR MISIROLU bu trenle nereye gideceklerini bilmiyorlard. Yolda trene binerken valinin kendilerine vermi olduu byk bir zarf anca, bunun iinde kafileye dhil olanlarn sdece k iin verilmi pasaportlaryle ikibin sterlinin mevcud olduunu grdler. 316 Bu, kafileye ancak birka hafta yetebilecek bir mebld. Pasaportlar stanbul'daki svire Sefreti'nce vize edilmiti. Bunu grnce, mer Faruk Et'endi'nin tavsiye ve teklifi zerine svire'nin Leman Gl kenarnda bulunan T e r r i t e t Kasabasndaki Byk Alp Oteli'ne telgraf ekilerek lzumu kadar yer ayrtld. Kafile, Halfe Abdlmeeid Efendi'yle olu mer Faruk, Kz Dr-reftvar, bunlarn hocas Salih Keramet Bey, iki ka-dmefendi, Halfe'nin huss ktibi Hseyin Nakip ve doktoru Selahaddia Bey vs. den mrekkepti. Tam svire hududuna gelindiinde, tren durmu ve pasaport kontrol balamt. Kontrol sras bu kafileye gelince, oradaki memur, byle ehemmiyetli bir ahsiyeti Federal Hkmet tarafndan huss bir izin verilmedike huduttan ieri sokamyacam, durumu telefonla Bern'deki alkadarlara soracan ve alaca cevaba gre hareket edeceini bildirdi. Bu sebeple, tren hudutta bir hayli bekletildi. Memur, stanbul'daki svire Konsoiosu'nun vizesine ramen Halfenin iinde bulunduu treni hareket ettirmiyordu. nk daha evvel bitaraf bir lke olan svire'ye iltica eden Yunan Kral'yla, Avusturya mparatoru'nun giritikleri faliyetler, bz siyas ihtiltlara sebep olmutu. Nihayet beklenen msadenin verilmesiyle tren hareket ettirildi. l964,nsh~9S- Kermet NGR - HaJfe * AMOlznecid; istanbui, OSMANOULLARI'NIN DRAMI 247 Ksa bir yolculuktan sonra kafile, Territet Kasabasndaki byk Alp Oteli'ne inip yerleti. Otel idaresi, derhal kapnn nndeki direklerden birine koskocaman bir Trk Bayra ast. ok gemeden kasaba, sadan soldan koup gelen gazete muhabirleri ve fotoraflarla doldu. Abdlmeeid Efendi, 9 Mart 1924

trihinde bunlar kabul ederek, resim ekmelerine izin verdi. L'Uustration Dergisi nin kadn muhabiri O'ndan huss bir mlakat istedi. Halfe, yorgun olduunu syleyerek kendisiyle ayak st sdece bir iki dakika grt. Bu derginin 15 Mart tarihli saysnda Srgndeki Hametlilerden : Abdlmeeid svire serlevhasyla uzun bir makale neredilmi ve ilk sahifede Halfe'nin otel taraasmda ekilmi byk ve gzel bir resminin yer ald grlmtr. L'Uustration'un bu yazsnda Halife'nin Milletini son derece sevdii, Trkiye'deki inklb hareketlerinden bahsederkende iki yz yllk geri kalmamz, iki ylda ortadan kaldrmak istiyorlar, ok hzl gitmek doru deildir. Tabiatn arada bir dinlenen gidiine milletlerin de ilerlemelerinde ayak uydurmalar gerekir. dedii, mtevekkil ve metn grnd, kendisini vatanndan ayranlar hakknda her hangi bir tenkidde bulunmad kaydedilmekteydi. Abdlmeedi Efendi'nin kald otele her taraftan telgraflar yayordu. Dnya'nm birok yerlerindeki Mslmanlar tarafndan ekilen bu telgraflarda Trkiye'de Hilfetin lavndan duyulan znt belirtiliyor ve son gnlerde bu mevzuda cereyan eden hdiseler hakknda kendilerine izahat verilmesi rica olunuyordu. Btn bu telgraflara ayr ayr cevap vermeye imkn yoktu. Bu yzden 11 Martta haber ajanslarnn muhabirlerini davet eden Abdlmeeid Efendi, onlardan mimOSMANOCULLARI'NIN DRAMI 249

Son Halife Abdlmecid Efendi'nin vatandan karlndan az; nce Dolmabahe Saray'nda karlm ve huss ktibi Salih Keramet Nigr Bey'e imzalanm bir resmi. telif memleketlerdeki Mslman cemaatlerden gelen teessr ve istizah telgraflarna cevab tekil etmek zere verecei yaz beynn ajanslar vastasyla her tarafa yaylp duyurulmasn rica etti. Halfe'nin bu beklenen beynnn meali hlsatan yleydi: Trkiye Byk Millet Meclisi'nin Hilfet'i ilga ka-ran, yersiz ve yolsuzdur. Hilfet sdece Trkler'in deil, btn mslimlerin mterek din ve trih messesesidir. Tek tarafl bir kararla kaldrlamaz. Kald ki; byk milletimiz, bu yce varla ballk derecesini Osmanl Saltanat'na son verdikten sonra da, teri vekillerinin mterek reyleriyle, beni, en ehil bularak Halfe setirmekle gstermitir. imdiki vekillerini de Hilfet'e dima destek olmak vadiyle semitir. Bu seim ahdine sdk kalmayan Meclis'in karan, vekleti artna, dolaysiyla da mill hakimiyet esasna uymad iin yolsuzdur. Bu sebeplerle yersiz ve yolsuz grdm karar hkmsz saydm ve tanmadn btn mslim cemaatlere bildiririm. Btn mslim kardelerimizin selhiyetli mmessillerini ileride toplanabileceini umduum bir din raya davet ederek, mterek ve mukaddes messesemizi birlikte desteklemek midiyle, her taraftaki din kardelerimizin bu byk davamza gnll ve devaml yardmlarn bekler, muvaffakiyetimizi Rabbimin inayetinden beklerim!.. m Bu beyanatn zerinden drt, be gn gemiti ki, svire Hriciye Vekleti'nin yakn Dou ubesi Mdr ziyaretine gelerek Halife'ye beyanatnn Trk H117 S. Keramet NGR a.g.e. eh. 13. KAD'IR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 251

kumeti'nce fena karlandm ve svire Hkmeti'n-den O'nun bu gibi faaliyetlerine msaade edilmemesi talebinde bulunulduunu bildirdi. Otel masraflar haftada yz sterlini ayordu. Buna gre imdiden tedbir alnmazsa Halife'nin yakn bir gelecekte btn miyetiyle birlikte be parasz kalaca muhakkakt. Bu yzden Salih Keramet Nigr Bey'i msiman devletlerin sefirleriyle grmek ve yardm salamak iin Paris'e gnderdi. Salih Keramet Nigr Bey, oradan Londra'ya geecek ve Hilfet mevzuundaki msbet makaleleriyle temayz eden Seyyid Emir Ali ile grerek O'na da Halife'nin iinde bulunduu mal skntlar anlatarak msiman devletler nezdindeki bz teebbsler iin tavassut ve mzaheretini taleb edecekti. Gerekten, Seyyid Emir Ali, evvelce bahsedilmi bulunan ve Trkiye Bavekiline gnderilerek bir ok siyas dalgalanmalara sebep olan Aa Han'la mtereken imzalam olduu mehur mektubundan baka Hilfet mevzuunda, mes'elenin din, trih ve siyas cephelerini tamik eden, birok kymetli makale neretmi ve Halife'nin btn mslmanlara kar vki olan son bey-natm byk bir hhikrlkla desteklemiti. Salih Keramet Nigr Bey, Paris'te baz msiman devletlerin sefirleriyle temas etmise de, sadra ifa bir netice istihsal edememiti. Bunun zerine Londra'ya gitti. Seyyid Emir Ali ile de grt ve O'nun araclyla Haydarbad Nizm'nn Halfe Abdlmecid Efen-di'ye ayda yz sterlinden ibaret bir tahsisat balamasn temin etti. 118 "8 - S. Keramet NGR - a.g.e. sh. 31. Uzun srecee benziyen bu gurbet ve srgn haytn ilnihye otel kelerinde idme ettirmek muhakkak ki; doru deildi. stelik Leman Gl kenarndaki bu Territet Kasabas'nn rutubetli havas da, Halife'nin romatizmalarna dokunuyordu. Bu yzden, Gney Fransa'da ikmet etmek iin msade istihsal etmesi maksadyla Salih Keramet Nigr Bey'i tekrar Paris'e gnderdi. Fransz Hkmeti'nin, talebi is'af etmesi zerine Nis'e giden Abdlmecid Efendi, bu sahil ve sayfiye ehrinin C i m i e z adndaki mahallesinde geni ve baheli bir kk kiralyarak burada ikmete balad. (Ekim 1924). Burada sakin ve mtevekkil bir hayat geiren Abdlmecid Efendi kendini ibdete vermiti. Bir ara, hatralarn yazmaya balad duyulmutu. Fakat bugne kadar O'nun tarafndan yazlm herhangi bir ht-! rat neredilmi deildir. Sdece kz Drrelvar'm j.. Hindistan'da baslm o gnleri anlatan bir hatrat i vardr. Bu sralarda idi ki, eski sadrazamlardan Avlonyah Ferid Paa'nm olu Celeddin Paa (Velora), O'nu zi\ yret etmi ve bu devredeki sakin ve mtevekkil hlini hatratndan yle anlatmtr: Abdlmecid'i ocukluundan beri tanrm. Zira ikimizin de Franszca hocas ayn idi. Babam, Sadrzam Avlonyah Ferit Paa, Konya'da vali iken Fransa Sefreti'nden retmenlik yapabilecek bir kimse istemiti. Sefaret de Dyn-i Ummiye'de alan Msy Guyot'u mnasip grm ve gndermiti. Bu alkan ve sempatik zat, iki sene Konya'da bana hocalk yaptktan sonra, babamn sadrzam olmas zerine Sultan Abdlhamid'in ehzadeler iin istedii lisan hocalar iine bu Msy Jorj'u da ilve etmilerdir. O da, Ba252 ' KADR MISIROLU larba'ndaki kkte yatar, pazar gn leden sonra ayrlrd, Dyn-i Ummiye'de de alrd. Bu, byle senelerce devam etti. Balarba'ndaki kk aslen Yusuf zzettin Efendi'ye hem de seksen bin altna satlmt. Kk yaptran Hidiv smail Paa idi ve olu iin ina ettirmiti. Yalnz bu gnk bir milyon liraya yakn para harcanmt. Manzaras harikulade gzel olan kk,

denilebilir ki; stanbul'un en gzel tepesine oturtulmu, ii de bir san'at aheseri olarak ilenmi ve kymetli mobilyalarla tefri edilmiti. Abdlmecid Efendi, Sultan Abdlaziz'in en kk olu ve drdnc mahdumu idi. yi yetimi ciddi bir kimse idi. stanbul-da iken dima grrdk. Mill Mcdele'de Avrupa'da olduum iin bir ara onlar kaybetmitim. Hilfet kaldrldktan iki sene sonra bir ara Nis'de hemiremin yannda bulundum. Haber gndermilerdi. Nis'in hkim bir tepesinde kiralanm bir kke gittim. Otomobilden inince terifat Hseyin Bey'Ie karlatm. Esasen enitem Rumbeyolu Fahreddin Bey, vaktiyle Hl-fe'nin, yannda alrd. Enitem, eski Marif Nzn ve Osmanl mparatorluunun sabk Petersburg sefiri de olmutu. Alelade bir salonda ayakta grdm Halfe'-yi epeyce deimi buldum. En canl yeri parlayan ve maviye alan gzleri idi. Osmanoullar'na hs o kemer burun O'nu herkesten ayryordu. Beyaz bir sakal, ehresini heybetli bir ekle sokmutu. stnde siyah bir ceketatay, rayye pantolon ve ayanda rugan iskarpinleri vard. Soukkanlln muhafazaya alarak beni biraz da mtesebbim bir tavrla karlad, Buyurun Paa hazretleri, sizin burada hemirenizi ziyarete geldiinizi haber alnca hemen grmek arzusunu hissettim. Eski bir dostu grmek insan hayli sevindiriyor... OSMANOULLARI'NIN DRAMI 253 ltifat buyuruyorsunuz, Hfetmeb dedim!... Ac bir tebessmle szm kesti. Bizim Hilfetmebhmz artk kalmad, Paa, bir gecede, apar topar, hanedanmzn alt yz sene hkmran olduu bir memleketten koulduk.. Kim der di ki, Ftih'lerin, Yavuz'larn, Kann'lerin torunlar amarlarn bile alamadan yolcu edilecekler!... Halfe ok mteessirdi. O'nun bu teessrn oaltmak istemediim iin sessizce dinliyordum. Amma, O, boalmak istiyordu. O'nun iin, bahsi baka bir mecraya sokamazdm. Dnnz, giderken bir zarf iinde iki bin dolar 119 ltfetmiler, bununla kos koca bir saray halk hangi bir otele yerleir, hangi masraf karlayabilir. Biz de baka hkmdarlar gibi giderken ve gitmeden evvel hazineden pek kymetli mcevherleri kaldrabilirdik, amma memlekete mal olmu eylere el srmeyi vicdanszlk addederim. Ne yapalm kendi yamzla kavrulacaz!... Bu yzden kzm Drrehvr' Nizam Mihrcesi'nin oluna verdim. Biraz kendimize geldik. Eksik olmasn mslmanlar bize bir miktar yardmda bulundular. Sonra arkamzdan neler iitmedik. Yok biz hinmiiz, biz Mill Mcdeleyle asla ilgilenmemiiz, biz dmanla ibirlii etmiiz, btn bunlarn asl ess yok! Vahdeddin de etrafndakilere maalesef uydu. O'na bz eyler sylenebilir. Bana gelince, Allah da bilir, Peygamber de, yarn efaat edecektir. Olum mer Faruk'u Anadolu'ya gnderdim. Maksadm stanbul'dan kap Anadolu'ya gelmek, slm mchidlerinin bana 119 Herhalde Paa'mn hafzas bunu yanl zabdetmi olacak. Zira bu mebla ki bin dolar deil, -ki bin sterlin- dir K.M. / OSMANOULLARl'NIN DRAMI 255

HALFE 2. ABDLMECD 1.10.1943 sabah, bayram karken alnm resmi.

namazndan

sonra

Paris Camiinde cemaatle

gemek ve btn lem-i slm- ayaa kaldrmak idi. Amma ne yapaym ki, olumu nebolu'dan evirdiler. Teklifimi reddettiler. O zaman bize stanbul'da iin sonuna kadar oturmak dt. Mill zaferdent bir ocuk gibi sevindik. Mustafa Kemal'i kucaklamak, hatta Paam, kzm O'na vermek bile istedim, fakat kimse bunu anlamak istemedi. Mustafa Kemal Paa'nm Refet Pa-a'ya. Ben Enver Paa olmak istemem! dediini sylediler, amma biz kendisini Enver Paa yapmak istememitik! Sze kartm; Halfe hazretleri dedim, Cenb- Hakkn takdiri bu imi, Osmanl Hnedan'nn akbeti ok ac oldu. Hepimiz bundan znt duyduk... Sknet bulmutu. Ar, ar yle dedi: Bizde ne gzel bir ata sz vardr: Tahtna oturmayan, bahtna oturur. ok doru. Bana Osmanl Saltanat mukadder olmad, tahtma oturamadm, elbet de bahtma oturdum o da bu kadarm! Yine Ce-nab- Hakka krederim ki; son Padiah Valdeddin Efendi gibi Avrupa'da byk bir sefalet ve sknt iinde yaamyorum. Allah Mslman kardelerden raz olsun. Her tarfta benimle ilgilendiler... Kahveler geldi, karlkl itik. Resimle megul olan ve musikiyi seven eski Hlife, yapt peyzajlar bana gsterdi. Yine iinde bir hasret vard. Amma paa dedi, hibir yer, stanbul'un gzel ve gneli tepelerine, mavi sahillerine benzemiyor, o zengin kayna, ebediyen kaybettik. 256 KAHIR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 257

Allah gstermesin, inaallah memleketinize bir vatanda gibi dnersiniz! dedim. Ac ac gld. Umar msnz, asla, lmz bile kabul etmeyeceklerdir. Hem baksanza, Hilfetin deeri, hal yerimize bir kimse dnmedikleri ile anlalyor. Belki de Osmanl Hnedan'ndan sonra bu makama oturmaya kimse cesaret edemeyecektir. Eski Halife'nin ve Osmanoullar'nm bu son mmessili'nin elini gzlerim yal sktm. Bir daha birbirimizi gremedik. J0 Haydarbad Nizam tarafndan kendisine balanan aylk tahsisat, Abdlmecid Efendi'nin mal skntlarn nispeten hafifletmi ise de, tamamen ortadan kaldrmamt. Zira Nis'e yerletikten sonra sadan soldan toplanp gelen dier baz hanedan mensuplaryla eski devrin ricali de orada barnmaya balamlard. Abdl-mecid Efendi'nin mtevaz btesi, bu kalabaln geimine kifayet etmiyordu. Bu yzden Trkiye'deki bz zat eyalar sattrmak ve Hnedan'a id emlkin deerlendirilmesiyle imknlarn geniletmek istemitir. Fakat muhtelif vesilelerle ifde edildii zere bu emlkin tasfiyesi ve bilhassa Musul Petrolleri zerindeki Hanedan hissesi mevzuunda bir fikir ve hareket beraberlii salanamyordu. Bunu salamak iin Osmanoullar arasnda birok yazma ve grme cereyan etmitir. 121 Abdlmecid Efendi'nin huss arivimizde mahfuz bulunan ve Sul120 Semih Nafiz TANSU Madalyonun Tersi (Sadrzam Avlonyal Ferid Paa'nm olu Cell eddin Paa CVelora)'nm Hatrat) stanbul 1970, sn. 218 vd. 121 Tafsilt iin bkz: Tark Mmtaz Gztepe - a.g.e. sh. 163 vd. tan Abdlhamid Han Merhumunun vatandan karldktan sonra Beyrut'un C n y e adndaki banliysne yerleen en byk olu Selim Eiendi'ye yazlm olan u mektubu, bu durumu son derecede ak bir ekilde ortaya koymaktadr: Biraderim Efendi Hazretleri

M'lm-i devletleri buyurulduu ve tekrarndan mstani bulunduu zere Hanedanmzn ahvl-i mliyesi anbean vehmet peyda etmektedir. Memleketten kmak mecburiyet-i erimesi hsl olduktan sonra azay hanedan, zten medr- maietini mliyeden muhas-ses maaa mnhasr olmak hasebiyle sedd-i remak etmek iin eyy- ztiye ve ess- beytiyesini elden kar-makda muztar kalarak refte refte onlar da hitama ermi olduundan elyevm her tarafndan zaruret ve mzayaka sr grlmee balad. Kimsenin kimseye muavenet iktidar bulunamamasna mebn el-yz- billahi tel avkbn pek vahim olaca aikrdr. Memleketimizden hibir hayr- menfaat me'mul ve muntazr olamad iin, ehli slm'n efkat ve mrvvetine mracaatla celb-i cemM iane ciheti htra gelmesiyle imdiye kadar bu babda biddefat teebbst- lzimede bulunmu isem de maatteessf hi bir netice istihsali mmkn olamad. u halde b-u ecdadmzdan mn-> takil olan ve memlik-i metrkede kalan hazne-i hssaya id emlk ve arazinin elde edilmesine teebbsden baka bir re-i hal bulmak imkn klliyen mefkud-dur. Nezd-i devletlerinde m'Im olduu vehile hazne-i hssaya id araz ve emlk iki ksmdr. Bir ksm dorudan doruya padihmn b - sened - i hakan uhde-i tasarrufunda bulunanlardr ki; anlarn vereseye intikali pek tabidir. Dier ksm hazne-i hssa uhdesinde F: 17 X 'H d 3 ? I 'S 3

?ta O X :3 >. :d * S ?s d "fi =1 a d I3 E T) 3-S -d d N S t. en K d 'd s r_ t-?o w o S ?O Cfi ' I id T) 260

KADR MISIROLU

bulunanlardr ki; anlarn umm hanedana be-tarik-l-irs intikal etmesi lzm gelir. Gerek verese-i padihna ve gerek umm za-y hanedana intikali icab eden ve elyevm memlik-i metruke dhilinde bulunan emlk ve arazinin intikalini teemmiin ile I-i Osman'n zaruretini tehvn etmek uhdemize muteretteb vezifden olarak bu hususda zt- devletlerinin de mzaheret ve muavenetini kaviyyen mid ediyorum. imdiye kadar vki' olan teebbsat neticesinde bu ii deruhde etmek isteyen irket ve gruplarn ilk dermeyan ettikleri art esas, umm hanedann mttehid ve yekvcud olmasdr. u ittihad te'min etmek iin kerrren vki' olan teebbsat neticesinde cennetmekn Sultan Abdlha-mid Han Hazretleri hanedannn tereddd ve bheye dtn ve ittihaddan dima muhteriz bulunduunu grdm. Bunun sebebini de kat'iyyen ehemmiyet-den ri bir s-i tefehhm olduunu anladm. Hne-dn- devletleri azasnn pederlerinden tevars etmesi lzm gelen ve sened-i hakaniyyeye merbut olan emlk ve arazisine kimsenin iddia-y hak etmesi hatrdan ge-miyeceinden baka byle bir eye imkn- tasavvur olunamyacam er'an ve kanunen ketm ve intikr-l hak kabil olamyaca en basit hakayiktandr. Byle bir s-i tefehhm neticesi olarak vahdet-i efkr- amal hsl olamadndan her taraf baka baka tarikleri takip etmek istemektedir. Halbuki za-y hanedan mttehid ve tekvcd olmayup da, haklarm aramak ve ispat etmek iin ayr ayr yollardan gider ve teebbsat-da bulunur ise, hi bir taraf iin mid-i muvaffakiyet yoktur. Erbab vukufun mtlet bu merkezde olduu gibi hnedn- devletlerinin bu gne kadar vki' olan teebbstmm neticepezr-i muvaffakiyet olamamas da bunu meyyed bir delildir. Binenaleyh u ileri bir ne-tice-i hayriyeye isal emek iin l-i Osman'n vahdetini

Ayni mektubun son sahifesi temin hususunda zt- devletlerine mracaat ile muavenet v- mzaheret buyurulmasn teklif ediyorum. l-i Osman'n murislerinden senedt- haknyye ue emval ve emlk ve araz tevars eden zevtm nukuk- tasarrufiyesi kat'iyyen mahfuz kalmak art- esas ittihaz olunarak tesebbst- vakay mevki-i muvaffak -yete ysal iin li Osmanm mttehid ve yekvcud ol-Lsm ve her tarafn menfi-i hukuk-i mcruasn sya-net ve muhafaza etmek menfaatine olacandan Al- Osman kendi aralarnda emn- itimad ettikleri bir ka ti ff 1 h 262 KADR MISIROLU zt murahhas tyin ederek onlarla mzakere ve mavere idp ittihaz muktez tedbiri kararlatrdktan sonra mvekkillerinin inzimam- muvafakatiyle hukukunu ispat ve istihsal etmek zere mttehiden ve mtereken bir hey'ete ve yahut grupa tevd-i mr edilse pek mnsip bir tedbr olaca cihetle mahz- se-nkrlan u emniyeyi tahsil iin elimden geldii derecede sa'y- gayret edeceimden zt- devletlerinin de hanedan- lileri zas nezdinde teebbsat- hayrh-hne ve nesyih-i pedernede bulunarak muavenet ve mzaheret buyurmalarn bilhassa temenni ederim, f 6 Cemziyelevvel 1345. 26 Terin-i sn 1926 mza Abdlmecid Efendi, bu mevzudaki teebbslerinden de hi bir netice elde edemedi. Nihayet bir mddet sonra Haydarbad Nizam, byk olu A'zm Cah'a Abdlmecid Efendi'nin biricik kz Drrehvar', kk olu Muazzam Cah'a da ehzade Selhaddin Efendi'nin torunu Nilfer Sultan istedi. Abdlmecid Efendi, muvafakat edince, damad namzedleri Nis'e geldiler. Eski Osmanl Dhiliye Nazrlarndan Damad erif Pa-a'nn alyisiz bir ekilde kyd nikh merasimi sonunda bu iki gen ve gzel Osmanl Sultan efendisi Haydarbad Saray'na gelin

gettiler. Bu hdise, Halfe Abdlmecid Efendi'nin ml durumunun bir hayli dzelmesini salad. Bundan sonra Hilfet mevzuunda slm Aleminden umduu alkay gremediinden kendini daha ziyde ibdete, resim almalarna ve msikiye vfrdi. Nis'te sklmaya balamt. Paris'e nakl-i Wn tgerelc Bulanya ormanlarna nazr bir vill tut263 OSMANOULLARI'NIN DRAMI Abdlmecid Efendi, tamamen gayr siys bir hayat srmeye balamt. teden beri garb musikisine dkn olan, ark msikisine de besteler yapacak kadar vukufu bulunan Abdlmecid'Efendi, kendini tamamen .resim, iir ve msiki gibi bedi san'atlara hasretmiti. Sdece Cum'a gnleri Paris'in mehur camiine gider jfc'ye burada hemen hemen btn mslman memleketlerine mensup olan kalabalk cemaatin alka ve ihtiramllarna hayr dualarla mukabele ederdi. Geri Halfe Abdlmecid Efendi, evvelce temas edildii-zere Msr'da yaynlanan msavat isimle li gazeteyle alkadard. Hatt bu gazete kendisinin bir fcnevi nir-i efkryd. Fakat burada Trkiye'de teesss I eden yeni rejim ve onun idarecilerine atlmam, -hat-|[t denilebilir ki- taraftarlk ifde eden yazlar yaynlan-mtr. Aynca Paris'te Kemalist idareye muhalif bir talkm eski rical tarafndan karlan Mchede ;ve Zincire Vurulmu Cumhuriyet Ipgibi mevkutelerle de ilgilenmemi, onlara yaz ve bey-Ifnat vermemi ve madd destek salamamtr. stelik {bunlardan Mchede, Hilfet Dvas nn fba mrevvici olarak ortaya kmt. Halife Abdlmecid Efendi, kinci Cihan Harbi esasmda Paris, bombalanrken 23 Austos 1944 trihinhayata gzlerini yummutur. Bu srada cereyan eden tdseleri ok gzel bir surette tafsil ve hikye eden Osnanolu'nun u satrlarm dikkatlerinize sunu:uz: *f o Alman ordusu artk Paris'i terkedecekti, P*Hn-?1nr h*nr> fttyorlar hem de kd idindi oulunujgrtart. General de KL Amefntan, jndHft'ordat j 264 KADiR MISIROLU acaba Almanlar Paris'i kansz brakacaklar myd? Herkes ne olacak diye dehet ve sevin iinde bekliyordu. Kimseler sokaa kmyordu. Herkes evine, inine girmi, sakin bir halde bulunuyor, hatt birbiriyle dahi konuamyordu. Milis tekiltnda bulunan askerler, Petain'e taraftar olanlar, Almanlarla gren kimseler, Alman dostu olan kadnlar, kaacak yer aryor, kylere ve uraya buraya gizleniyorlar, hastahnelere akl hastahanesine gidip doktorlarn himayesine smyor, balarna gelecekten korktuklar iin her reye ba vuruyorlard. De Gaule taraftarlar ise imdilik Alman Ordusu burada iken bir ey yapmyorlar, fakat sonunu bekliyorlard. Velhasl Paris mthi gnler yayordu. Bir haftadan bari ahval bu ekilde olduundan biz de kapdan dar kmyor, evimizde oturuyorduk. 24 Austos 1944 aramba gn, saat bire doru kapnn zili alnd. Halfe'nin dire uaklarndan biri gelmi, bana mahsus bir kt brakarak derhal gitmi. Kd alp atm. Bu, Halife'nin ktibi, diresinin mdr olan kumandan korsikal ekaldi'nin bir mektubu idi. Mektupta Halfe Hazretleri bugn saat onbir de n olarak vefat etmitir! yazl idi. Okuyunca derhal gz yalarm boand. Hemen olum Osman'a seslendim: Olum Halfe vefat etmi. Hemen gitmeliyiz! dedim. Olum da teessre kaplmt. Benden tafsilt istiyordu. Tafsilt olmadn, acele gidip anlamamz icap ettiini syledim. Osman, sokaa kmann tehlikesine iaret etti. Bu, doru idi. Fakat gitmemiz de mutlaka lzmd. nk Halfe, ailemizin son reisi idi. Ayrca ahsna da huss bir hrmetim vard. Allah kerimdir, diyerek olumun koluna girdim, sokaa ktm.

OSMANOCULLRI'NIN DRAMI 265 Sokaklarda insan bulunmuyordu. Avenue la Gran-de Armee'ye gittik. Saint Ferdinand Soka'nm bana geldiimiz zaman Alman Ordusu'nun gemekte olduunu grdk. Almanlar, her zaman olduu gibi fevkalde disiplinleriyle geiyorlard. Artk Paris'i terkediyor-lard. Bunlar bakiye kalan son birlikleri idi. Sokak aralarnda igal etmi olduklar evleri bir haftadan beri boaltmlard. imdi bunlar geerken aralarna girmek ok tehlikeliydi. Esasen btn evlerin kaplar ekilmi pencereler kapanm, sokaklarda hayat eseri kalmamt. Orada kuytu bir keyi tutan bir apartman kapsnn arkasna girdik. Almanlar geinceye kadar orada bekledik. Kimse tarafndan grlmekten pek korkuyorduk. Maazallah, yanl anlarlar, bamza bir ey gelebilirdi. Geri hviyet teskerelerimiz yanmzda idi. Esasen harb kalberi hviyet ktlarmz olmadan sokaa kamazdk. Ama yine de byle kritik bir anda bamza birey gelebilirdi. Orada tahminen bir saat kadar kaldk. Askerin arkas kesilmiti. Belki arkadan yine gelenler olacakt. Bundan istifade ederek Rue Paisanderie tarafna sr'-atle getik. Kouyor ve kenarlardan olumun kolunda gidiyordum. Suchet bulvarn bulmutuk. Marechal -Maunoury sokana nihayet vsl olmutuk. Oras esasen Alman kumandanlnn merkezi idi. Bulvar stnde olan btn evleri hrice bin bir trl renklere boyamlar, damlarna aalar, dallar koymulard. Bunlar tayyareye kar alman tedbirlerdi. Bu evler imdi boaltlmt. Dima burada grlen askerlerden eser yoktu. Demek iyice gitmilerdi. Nihayet Halfe'nin evine vardk. Ev dardan sknet iinde grlyordu. Kapya geldik. Bahe kaps 266 KAD'IR MISIROLU aralk duruyordu. eriye girdik. Geni bir nefes aldk. Direnin kap zilini ektik. Kapy aan ermeni hizmetiye bil ihtiyar, Ne oldu? diye sordum. Ah efendim, olanlar oldu diye cevap verdi. Byk ta merdivenlerin yarsna kmtk ki; Halfe'nin sdk hazinedar Bihrze Hanm'm feryad ile karlatk. Ah sultanm! Geliniz, geliniz. Amcanz grnz. Gitti. Ku gibi elimizden utu! diyerek ban merdivenin parmaklna vuruyor, alyordu. Mehist kinci Kadm'm odasna gittik. Kadn Efendi baylm, biraz nce aylm, gz yalar iinde yatyordu. Yannda Hseyin Nakib Beyin haremi bulunuyor, kolonya koklatyordu. Biz de alyarak elini ptk. Artk bu ac, cmlemizin kalbine ilemiti. Gz yalarmz arasnda teselli verici szler sylyorduk. Oradan ehsuvar Bakadm'a gittik. Bizi grnce, Efendimiz nasldr, diye sordu. Pek sinirli, fakat bihaber bir halde idi. Esasen Kadnefendi bir mddetten beri hasta olduundan bugnk felketi anlayamyor efendisinin hasta olduunu zannederek byk bir tel iinde bulunuyordu. Ona da syliyecek sz pek bu-lamyarak bir ka szle ktk. Bu haller bizi pek harab etmiti. Artk Halfe Hazretlerini son bir kere ziyaret etmek vakti gelmiti. Halfe'nin odasna geldik. Kapy ap ieri girdik. Byk lake, japonvri karyolann zerine boylu boyunca yatrlm, yzne kadar bir beyaz keten arafla tamamen rtlmt. Bihrze Hanm ayak ucunda yere oturmu, karyolann ayak ucuna ban dayam, hkrklarla alyordu. Biz de alyarak yaklatk. Hayatta iken kendisine kar gsterdiimiz resm-i tazimi if ettik. Ondan sonra yzn grmek istediimizi syledim. Bihrze Hanm yzndeki rty OSMANOULLARI'NIN DRAMI 267 ekti. Halfe'nin nrn, gzel ehresi ortaya kt. Salar ve sakal bembeyazd. Ekali, salarnn ve sakalnn yzne verdii ekil Sultan Abdlaziz'i hatrlatyordu. Esasen beyaz olan teni zerinde, yanaklanndaki hafif pembelik dikkate arpyordu. Hayatta iken gzel olan bu ehre, imdi diyebilirim ki; bir kat daha gzellemiti. Gzleri kapal idi. Sakin ve sde bir uykuya dalm hissini veriyordu. Elleri yanma. dmt. ok me'yus oldum. Alyarak eildim, araf ptm. Bedbaht amcacm! Vatanna ve evltlarna hasret

gittin. Allah cennetini ihsan etsin! dedim. Kz Drr-ehvar Sultan Hindistan'da, olu mer Faruk Elendi Msr'da idi. Bunlar, sava dolaysyla babalarnn yanma gelemiyorlard. Halfe onlarn hasretini ve ondan da daha mthi olarak vatannn hasretini ekiyordu. araf yine yzne rtmlerdi. Gz yalaryla orada oturdum. Yasvi erif okudum. ihls, bir fatiha ile odadan ktm. Halfe'nin cenazesi kalkncaya kadar orada kalmaya karar vermitik. Cenazeyi kaldrmak epey gt. Zira Almanlar kp, Amerikallar girmi olduundan memleket hercmer iindeydi. Kendisiyle birlikte vaktiyle memleketten km olan ktibi Hseyin Nakib Bey bu i iin teye beriye kouyor, elinden geleni yapyordu. Oluna ve kzna telgraf ekmilerdi. Onlar, vasiyeti gereince defnedilmesini istiyorlard. Paris'teki camiin iinde bir kk odaya koyacaklard. Buna karar verilmiti. Tahnitini yapmak iin> kendi doktoru olan Profesr Yakovel asistanlar ile birlikte geldi. Uzun zaman durabilmesi iin lzm geleni yaptlar. Tabutunu hazrladlar. 263 KADffi MISIROLU Mslman usulnce ykanmas lzmd. Orada bizim aileden, bizlerden baka kimseler yoktu. Biraderim Nureddin Efendi, olum Osman, ve Hseyin Nakip Bey, birden cenazeyi hamama geirdiler. Hseyin Nakib Bey'le olum Osman ykadlar. Nureddin Efendi de su dkerek yardm etti. Ondan sonra yine bu kefenlediler. Trl glklerle yaplp gelen tabuta koydular zerine bir al rttler. Ondan sonra biz kadnlar cmlemiz odaya geldik. Bakadm da gelmiti. Efendiciim nerede? diye odaya girip de tabutu grnce, hemen koup zerine atld. Oraya dt. Artk ac hakikati btn mns ile anlamt. Hemen gidip Kadn Efendiyi kollarndan tuttum. Valideciim, metin olunuz! diyerek odasna kadar gtrdm. O'nun bu hlini hi unutamyacam. Bedbaht, zavall kadn ne kadar perian olmutu. Kendisiyle saatlerce uratk. Dierleri de birbirinden beter bir halde idiler. Cenaze iin bir araba gelmiti. Tabutu aaya indireceklerdi. Cmlemiz gz yalar ile kapya kadar arkasndan indik. Feryatlar arasnda Halfe'nin tabutu arabaya kondu. Nureddin Efendi, olum ve Hseyin Nakib Bey beraberce camiye kadar gittiler. Bizler harab bir halde kaldk. Halfe ykanrken hatrma gelmi. Bir tutam san kesip evltlarna yadigr olarak veriniz! demitim. Dediimi yapmlar, Mehist Kadm'a vermilerdi. Bu fikri ilham eden sebep uydu: Bir gn Halfe ile konuurken bana, Sultanefendi! Ben babamn san buldum, saklyorum. Bu benim iin pek mukaddes bir yadigrdr. demi, ben de nasl bulduunu sormutum. Babamn fesi bende kalmt. inde bir iki sa teli OSMANOULLARI'NIN DRAMI 269 buldum. Bunlar dikkatle karp bir zarfa koydum. diye cevap vermiti. te Halfenin cenazesi ykanrken aklma bu konumamz gelmi ve sandan bir tutam kestirip saklamalarn temin etmitim. te artk bugn, ailemizin bu byk ahsiyeti de bizim iin bir htradan ibaret kalmt. Halfe ile dima grrdk. Msiki ve resme merakl idi. Alafranga gzel musiki eserleri arasnda alaturka paralardan armonize edilmi bir konertosu, gzel bir bersz vardr. Geatan Detille adnda Fransz konservatuarndan birincilikle km bir gen vard. Bu gen? Halfe'nin eserlerini fevkalde gzel alard. Pek deerli bir sanatkrd. Ben de ekseriya bu msiki cemiyetlerinde bulunurdum. Bersz ben de Gaetan ile beraber alardm. Halfe'ye bir mar besteleyerek takdim etmitim. Kendisi de, Sizin gibi bir prensese ne verilir? Ancak preld verilir, diyerek bir preld yazp gndermiti. Bu arada yadigr olarak iki tablosunu da vermiti.

Ufak tefek cizane yaptm bu resimleri ve baka sanat eserlerini kendisine takdim eder, dima takdir ve tevik grrdm. Sonuna kadar dima mltefit, sanatkr vatanperver bir ahsiyet olarak yaad ve bylece lp tarihe kart. Halfe'nin lmne dir bin trl rivayet vardr. Korkudan ld diye de ayialar kmtr. Aadaki odaya Almanlar kurun atmlar, korkmu ve bundan lm eklindeki rivayetin bir asl. varsa da yalan da vardr. Eve hakkaten ate edilmiti. Lkin lm bundan deildir. Suchet Bulvar asker blge idi. Almanlar oradan giderken tabi bir takm nmayiler, cokunluklar ol270 KAD'R MISIROLU mutur. Bu, yalnz, Halfe'nin sokana deil, askerlerin bulunduu her yere mahsus bir hdisedir. Halfe'nin evine ate edilmesi, lmnden bir hafta ncedir. Pakat bu O'nun ahsna kar yaplm bir hareket deildi. Gizli mukavemetilere kar idi. Bizim tarafta dahi byle hdiseler oluyordu. Yan bamzdaki bir garaj basarak otuzalt mukavemetiyi alp kuruna dizdi lerdi. Amerikallar girdikten sonra da intikam devri balamt. Alman taraftarlar ke bucak saklanmlard. Yakalananlar sokaklarda trl ikencelerle srkleniyor, kadnlarn salar kesiliyor, alnlar damgalanyor, trl irkin eyler oluyordu. Kimse evinden -kamyordu. Bu haller ortalk yatmcaya kadar bir aydan fazla srmt. Paris'te hemen her akam bombardman olurdu. Bz iddetli bombardmanlarda arapnel paralar balkonlarmza derdi. Ekseriya, smaklardan ktktan sonra bunlar toplardk. Halfe, Bulonya Ormam'na yakn bir kkte olduundan oraya tabi daha ok derdi. Bir ka kere bana mermi paralarn gstererek bunlar koleksiyon yapyorum demiti. Halfe'nin lmnn bu bombardmanlarla ve evine atlan kurunlarla hibir ilgisi yoktur. lm yle olmutur: Sabah yataktan kalktktan sonra yorgunluk hissetmi yatak odasnda duran byk koltuuna oturup biraz kahvalt etmi. Yarm saat sonra gsnde bir skklk duyunca, hemen Kadn Efendi, kendisini yllardan beri tedavi etmekte olan mehur kalb mtehasss Profesr Yokovel'e telefon etmi. Derhal gelen doktor, Halfe'yi uzun bir muayeneden geirip bir ey olmadn sylemi. Doktorla epeyce konumular. Doktor gitikten sonra Halfe'ye yeniden bir kriz gelmi. Uaklar hemen doktorun peinden komular. Yar yolOSMANOULLARI'NIN DRAMI 271 dan geri dnen doktor, geldii zaman Halfe'yi l bulmu. Takdir ne ise o olur. Halfe hayatta iken Place Manchat'da bulunan camie cuma gnleri gider ve bayramlarda muntazaman bulunurdu. Orada bulunan Mslman cemaat kendisini tebrik ederdi. Fas Mslmanlarnn yaptrm olduu bu camie biz de bir ka kere gittik. Halfe'yi ite bu camiin iinde kk bir odaya muvakkaten braktlar. Bir masann zerine yeil bir rt koymular, tabutu onun zerine koyup zerine yeil bir uha rtmler, fesini ba tarafna koymulard. zerine bir de Kur'n- Kerim koymulard. Pencereler dima ak olduu gibi tabutun iine bir ucu braklm olan lstik borunun dier ucunu bir ie suyun iine koymular, bylece duruyordu. Paris'te bulunduu mddete birka kere ziyaretine gidip Fatiha okudum. Ben stanbul'a gelinceye kadar bu vaziyette kalmt. Sonra Medine'ye gtrlp defnedildiini haber aldm. 122 Halfe Abdlmecid Efendi'nin bu srada stanbul'da bulunan Vekili Salih Keramet Nigr Bey'in O'nun vefat tarihinden balamak zere on sene mddetle nn Trkiye'ye getirip gmmek iin vaki gayretli ve sa-brhk faaliyetinden hibir netice istihsal edilememitir. 123 Hatt bu srada kz Drrehvar Trkiye'ye gelerek devrin reisicumhuru nn ile grm ve baba122 Aye OSMANOLU Babam Abdlhamid, stanbul 60 sh. 223 v.d.

123 - Tafsilt iin bkz. Salih Keramet NGR a.g.e. sh. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 273

54

vd.

272 KAD'IR MISIROLU snn Paris camiinde tahnid edilmi olarak beklemekte olan nnn vatanna getirilerek defni iin sz alm olmasna ramen merhumun na yine de Trkiye'ye kabul edilmemitir. Nihayet btn bu teebbslerden mid kesilince, merhumun na Paris Camiinden alnarak Medine'ye gtrlm, 30 Mart 1954 trihinde Ha-rem-i erifte akam zeri klman namazn mteakip Cennet-l Baki ye gtrlp def nedilmi-tir. Vehhbi idaresi msaade etmedii iin mezarnn zerinde herhangi bir kitabe ve iaret yoktur. 3 ABDURRAHM EFEND ehzade Abdurrahim Efendi, Sultan II. Abdlha-mid Han'n beinci ve en sevdii bir ehzadesi idi 1894 ylnda Yldz Saray'nda domutur. Asl ad Abdurrahim Hayri idi. Tahsil ve terbiyesine son derecede itina edilmiti. Yurd dna srldnde topu miralay (albay) idi. Askerlie k bir insand. Kendisini, dima rtbesini syleyerek takdim ederdi. Almanya'da tahsil grm kymetli bir topu subay olan ehzade Abdurrahim Efendi, I. Cihan Harbinde G a 1 i y a ve Filistin cephelerinde bulunarak cesaret ve asker dirayeti ile kumandanlarn hayran brakmt. Galiya'da bir topu taburuna, Filistin cephesinde ise, bir topu alayna liykatle kumandanlk etmiti. Bu hususu ahs mahedelerine istinaden ifade eden anakkale Cephesi'nin gerek kahramanlarndan Ve-hip Paa'mn bir mektubu, ahs arivimizde mahfuzdur. ehzade Abdurrahim Efendi, ayn zamanda bir orkestra eflii yapabilecek derecede alaturka ve alafran124 Aye OSMANOLU a.g.e. sh. 132-133. ga musikiye aina bir kimse idi. Son derece kymetli bir Mzik letleri Kolleksiyonu meydana getirmiti. imdi Narmanl Apartman olan yerde onun muazzam bir saray vard. Buras Osmanl Ordusu'nun kymetli zabitleriyle, devrin musikiinaslarnn deta devaml bir toplant mahfeli idi. Son derecede zeki ve cesur bir genti. Bu sebepledir ki, Anadolu'ya her iltihak eden Saray'a yakn kimseye M. Kemal Paa'mn, ehzade Abdurrahim Efendi'nin ahvalinden sual ettiine dir o devri anlatan hatratlarda kaytlara rastlanlmaktadr. Sultan II. Abdlhamid Han haksz ve mesnedsiz bir ekil de tahttan indirildii srada en sdk bilinen bendegn dahi ttihat ve Terakki mtegallibelerinden korkup kam ve sarayda souk bir terr havas esmeye balamt. O zaman henz on-drt yanda bulunan ehzade Abdurrahim Efendi, metanetini muhafaza etmi ve babasnn yanndan ayrlmamt. Bu vak'ay bir grg ahidi olarak nakleden Aye Osmanolu: Bir aralk babam, anneme, kadnm! oluk ocuk ka gndr ne yiyorlar? diye sordu. Annem, Efendi-ciim! Hi merak etmeyiniz. A kalmyorlar. Ne buluyorlarsa yiyorlar. Biskvi falan da vardr. Sizin salnzdan baka istedikleri yoktur. dedi.. Babam, Kadnm! Bu kadar saray halk bu azck eyle yayabilir mi? Bu zavall kadnlarn gnahlar ne ki, ala mahkm olsunlar? Bu nasl devam eder? Bir resine bakmal, dedi. Kapda bekyen kinci Musahip Gevhe Aa'ya seslendi. Baktibi artt. Be dakika gemeden Cevad Bey geldi. Babam, Baktip! Bir haftadan beri oluk ocuk, genci, ihtiyar, btn kadnlar deta F; 18 274 KADB MISIROLU

a yayorlar. Bu masum kadnlarn gnah nedir? Biraz ekmek lzm deil mi? Bir resine niin bakmyorsunuz? diye sordu. Cevad Bey, laubali bir tavrla: Ne yapalm? Onlar dnecek halde deiliz. Ne bulurlarsa yesinler. Yemei nereden bulaym? Alar gitmi. Sarayda kimse kalmam. Biraz ekmek getirtirim. Suya banp yesinler, cevabn verdi; Hi beklemedii bu cevap zerine babam pek mahzun olmu, hayretler iinde kalmt. Babamda, kara-gnnde herkes tarafndan terkolunan insanlarn krgnl vard. oluk ocuk ala m mahkm edildiler? nsaniyet ortadan kalkt m? Bir kii iin bin kii feda edilir mi? Bu nasl sz? Herhalde bir resini buluruz diyerek Kk Salon'a doru yrd. 124 Abdurrahim Efendi, zavall ocuk alayarak geldi. Baba oul pp alatlar. Babam, Olum! Sen daha ocuk denecek yatasn. Bu felketlere tahamml edemezsin. Sana yazk olur. Haydi sen de benimle veda et. Byk biraderlerin gibi hemirelerinin evine git! Tehlike iinde bulunman istemem. Hatt buradaki gen hemireni de beraber gtr. Onlar da burada kalmasnlar, dedi. Fakat biraderimiz cesaretle, Hay babacm! Sizi brakp gidemem. Tehlikeden korkmuyorum. Sizden ayrlacak deilim. Size ne olursa bana1 da o olacaktr. Gitmem! dedi. Biz hemire ise, biraderimiz gitmi olsa bile, her tehlikeye gs gerecek, yine babamz brakmyacak-tk. Bunu, oktan aramzda kararlatrmtk. O gnden sonra Abdurrahim Efendi de aramza girdi. Selmlk tarafndaki odalardan birinde kk bir kana-pede yatp kalkmaya balad. 125 125 a.y. OSMANOULLAKI'NIN DRAMI 275 ttihatlar, II. Sultan Abdlhamid Han' kendisinden yahuderin intikamn almak iin bilhassa Selnik'e gtrp yahudi Altini Biraderler in kkne hapsetmilerdi. Burada son derece 1 feci artlar atlnda uzun bir hapis hayat yaayan b-\ yk hkmdar II. Abdlhamid Han'n yannda dier i ocuklar meyamnda Abdurrahim Efendi de vard. Mu-, hafz subaylarla sk sk mnakaa eden bu deerli ehzade, nihayet kederinden sanlk hastalna yakalanmt. Selanik'teki hapis hayat sona erdikten sonra babas ve kardeleriyle beraber stanbula gelen Abdurrahim Efendi, 1919 ylnda Msr, Hidiv Hanedanna mensup Nebe Emine Hamm'la evlenmiti. Bu, ayn zamanda Osmanl Nazrlarndan olan Abbas Halim Paa'mn kzyd. Bu evlilikten Mihrimah Seluk Sultan adnda bir tek ocuklar olmutur. stanbul'da 1920 ylnda doan Mihrimah Seluk Sultan da yine Msr Kral ailesinden Cezzul Rtp Bey'le evlenmitir. Halen Msr'da yaamaktadr. Vatandan ayrldktan sonra Fransa'ya yereen ehzade Abdurrahim Efendi ailev bir geimsizlik sebebiyle 1933 ylnda hanmn boam ve ondan sonra bir daha evlenmemitir. Yurd dna kt zaman Valide Paa denilen kaynvalidesi kzna altbin sterlin vermiti. O zamanlar Msr Hidivi'nin annesine Valide Paa denilirdi. ehzade Abdurrahim Efendi bu para ile bir dire alarak oraya yerlemiti. Fakat, para hanmnn olduu iin tapusunu da O'nun zerine yaptrmt. Bu sebeple Nebile Emine Hanm'-dan ayrldktan sonra otele tanmak mecburiyetinde kald. Hi bir yerden be para geliri yoktu. stanbul'daki emlkinden de hibir ey alamyordu. Trkiye'de276 KADR MSROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 277

ki dostlar vastasyla mallarn sattrmaya alyor ve eline geecek paraya gvenerek saa sola borlanyordu. Yllarca dehetli bir sefalet iinde yzd. Bu durum, onun hassas mizacna dokunuyor ve gururunu incitiyordu. Bu sefalet, arada bir kznn Msr'dan gndere-bildii mtevaz paralarla 1952 ylma kadar

srd. Bundan sonrasn iki ya kk kzkardei diye Sultan Efendi'nin ahs arivimizde mahfuz banttaki konumasndan dinleyelim: Amerika'daki kzm Sniye Hanm Sltan'dan ayrlarak baz ilerimi grmek zere tekrar sadece bir yl iin Paris'e geldiimde Sainte - Honore otelinde kck iki odal bir direye yerletim. Biraderim ehzade Abdrrahim Efendi de ayn otelde dier bir odada kalyordu. O srada mal durumu son derece bozuktu. Refikas Nebile Emine Hanm'dan ayrldktan sonra yalnz yayor ve kovuluncaya kadar ikamet etmek zere bir otelden dierine tanyordu. Bana anlattna gre Msr'daki kz Mihrimah Sultan'a mektup yazarak ondan para istemi ve: Benim Trkiye'de neyim varsa sana brakyorum. Satlnca hepsinin parasn sen alrsn!.. Ancak bana hayatta kaldm mddete otel masrafmla asgar gda ihtiyacm karlayacak kadar her ay muntazaman asgar bir para gnder!.. Kzm!, durumum fazla beklemeye msait deildir. Ltfen bunu bana yapp yapamyacam acele olarak bildir!. demiti. Aradan epey bir mddet getii halde kzndan mspet veya menf hi bir cevap alamayan biraderim, ok zlyordu. Kendisinde terkedilmi insanlarn o tarife smaz skntl halini mahede ediyordum. Halbuki, sonradan rendiime nazaran zavall kznn durumu da O'na para gndermeye hemen hemen hi msaid deilmi! Belki de, teminindeki glk sebebiyle cevabn geciktirmi bulunuyordu. Fakat biraderim bekledii cevab alamaynca, bu durumu kznn alkaszlna hamlediyor ve sinirleniyordu. Bu srada sk sk odama gelirdi. Dertleirdik. Kendisini teselli etmeye alrdm. Kznn, babasn asla ihmal etmek ihtimali olmadn, belki de gnderilen mektubun postada kaybolduunu syleyerek O'nun kederini datmaya alyordum. Fakat o, pek de ikna olmaz, bu hareketi kznn ihmalkrlna hamlederdi. znt ve kederi her gn biraz daha artyordu. O gne kadar, parasn veremedii iin bir ok otelden kovulmutu. Bu messif hdisenin bir kere daha tekerrrnden endie ediyordu. Yegne tesellisi, odama gelip benimle dertlemek eski gzel gnleri yd etmekti. Paris'te grt pek az kimse vard. Bunlar da, Umumiyetle hanedanmza mensup veya yakn kimselerdi ki hepsinin ml durumu birbirinden beterdi. Bir gn yine bu ekilde odama gelmiti. uradan buradan konutuktan sonra be gn sonra bir araya gelmeyi kararlatrdk. O gn bana gelecekti. Ben de, O'nun sevdii stanbul yemeklerinden erkez tavuu vs. yapacaktm. Bunu ben teklif etmitim. Maksadm, biraderi oyalayp avundurarak O'nu kederli dncelerinden kurtarmakt. Fakat kararlatrdmz gnden bir gn evvel bir akam vakti aniden kp geldi. st ba periand. Hlinde bir fevkaldelik olduu aka grlyordu. Elinde bir file tayordu. Fileyi masann zerine koydu. indekileri birer birer karmaya balad. Bunlar bir elbise fras, bir ka konserve ve 278 KADR MSIROLU bir ie de kolonya idi. Bunlar bana getirdiini sylyordu. nce bu hareketin mnsn anlyamadm. nk bunlar ardan alp getirilmi yeni eyler deildi. Elbise frasnn kullanlm birey olduu grlyordu. Kolonya iesi ise esasen yarmd. Bu konserveleri sen yersin, bana niin getiri-yorsun?! Bu fra da sana lzm olur. Keza kolonyay da kullanrsn. Hepsini yine bu fileye koyalm dedim. Her ne kadar srar ettimse de fikrinden caymad. Nihayet getirdii bu eyalar masann zerine brakarak bir bahane uydurup savutu, gitti. Bu son derecede garip bir hareketti. Fakat yine de aklma pek kt bir ey gelmedi. Meer zavall kardeimin ackl akibe-tinden sonra ortada kalacak olan yegne serveti bu kk filenin iindeki birka konserve ile eski bir elbise fras ve yarm ie kolonyadan ibretmi!.. Ertesi sabah O'na vadettiim ziyafet iin tavuk vs. almak zere arya kacam srada telefonum ald. Aada otelin salonunda iki beyin beni

beklemekte olduklar bildiriliyordu. Kim olduklarn sordumsa da, Bilmiyoruz cevabn verdiler. Allah Allah sabahn bu erken saatinde beni arayan bu iki erkek kim acaba diyerek aaya indim. Tam merdivenin dibine geldiimde ehzade mer Faruk Efendi ile slm Be Senfoli adndaki ahbabm karmda buldum. Bu slm Be Senfoli Azerbeycan Trkleri'ndendi. Vaktiyle Rus Ordusunda zabitlik etmiti. Bizim aile ile pek ok alkadard. Hnedan'dan tand kimselere elden geldii kadar madd ve manev mzaheret gsterirdi. Bu zat, halen de Paris'te yaamaktadr. Onlar grnce. Hayrola ne haber?!. diye sordum. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 279 Maalesef kt haber dediler. Vcdum titremeye balad. Acaba ailemizden kime ne olmutu? Aklma birok kt ihtimaller geliyordu da, zavall kardeim Abdurrahim Efendi'nin canna kym olabilecei asla gelmiyordu. Salonun bir kenarna acele ile iliiverdik. ehzade mer Faruk Efendi bir taraftan gzlerinin yam siliyor bir taraftan da ackl hdiseyi anlatyordu. Anlattklarnn hlsas uydu: Babamn en sevgili ehzadesi Abdurrahim Efendi, kzma yazd mektuptan msbet veya menf herhangi bir cevap alamaynca son derecede mteessir olmu. Akam bir fileye koyduu, bahsettiim eyalarm bana getirip braktktan sonra oteline dnm. Fazla miktarda morfin alarak intihar etmi. Brakt mektupta sadece ikiyz frank paras kaldn bu sefalete daha fazla dayamayacan sylyormu. Otelciye olan borcunu ve cenaze masraflarnn dkmn yaparak bu en son parasyla karlanmasn, kendisine islm bir usulde tehiz ve tekfin yaplmasn mslman mezarlna gmlmesini ve arkasndan Kur'n- Kerm okut-furulmasm bizlerden rica ediyormu... Bunlar anlatan ehzade mer Faruk Efendi merhumun yazp brakt mektubu kard. Alamaktan okuyamyordum. Nihayet beni glkle teskine muvaffak olabildiler. Hep birlikte zavall kardeimin odasna ktk. Mtevzi demir karyolasna uzanm yatyordu. zerine beyaz bir yatak araf ekmilerdi. zerine kapanp alamaya baladm. Babamn daima yannda bulundurduu bu en sevgili ehzadesinin sonu bu mu olacakt? Fakat elden ne gelir, insanlar kader karsnda rzgrda savrulan bir kuru yapraktan baka nedir ki... , 280 KADR MISIROLU ehzade Abdurrahm Efendi'nin intihar tarihi 20 Ocak 1952'dir. Paris'teki Bobini Mslman Mezarl'na defnedlmitir. Mevl Rahmet Eyleye! ? Sultan Vahideddin merhumun damad (Ulviye Sultann kocas) olmas dolaysyle hanedan mensuplarn yakmen tanmak frsatn bulan damad smail Hakk Okday) Bey, Yanya'dan Ankara'ya (stanbul 1975) isimli deerli hatratnda ehzade Abdurrahm Efendi hakknda u clib-i dikkat bilgiyi vermektedir: , ?'l ehzade Abdrrahim Efendi'nin Fedkrl J Hatralarmda vukuat tarafsz bir kalemle yazmak jj iddiasnda olduuma gre, Filistin Cephesinde calib-i jj dikkat bir hatramdan da bahsetmeden gememeliyim: | Harekat ubesi Mdr Yardmcs bulunduum Se- (] kizinci Ordu'nun bir topu alaynn kumandan Sultan ( Abdlfcamid Han'n oullarndan ehzade Abdurrahm , Efendi idi. Bu deerli ehzade cephede byk bir ferat gatle alt ve metanetle savat. Dmann stn top, u kuvvetlerine kar, son top mermisine kadar byk |i bir sebatla kar durdu. Topumuz, her eyleri gibi cep haneleri bol ve ikmalleri kusursuz olan ngiliz topu sunun savurduu hesapsz gllelere kar, ataca merj nileri deta ^sjsanp hesap ederek sarfediyordu. nj k cephane tkenince arkasnn gelecei yoktu. Bunun I ne demek olduunu savata- bu durumda bulunan topl| u subaylar bilir ve takdir ederler. Dman durup din ' lenmeden, hesapsz glle yadracak, siz, elinizdeki be on arapneli ve dneyi hesaplayarak, acaba yarin, da

ha zor bir duruma saklayaym m? diye dne d ne, hesaplayan kitaplaya atacaksnz,.. t W

BR EHZADEY BEDBAHT ~ jliris'te kald otelde sefalet ve zaruret iinde intihar edan 2. ultan MKlbamid. Han'n en sevdii ogju ehzade Abdrrahim Efendi''-' z.4 " 4 - BURHNEDDN EFEND

ehzade Abdurrahim Efendi'nin askerlik sevgisi ve Mill Mcadele'- yi desteklediini gsteren bir mektubu. Abdurrahim Efendi, ite byle bir arpmada cep hanesi tkenince yamur altnda ve amur iinde, top larnn, hi birini kaybetmeden karargha kadar getir mee muvaffak olmu, Ordu Kumandam Cevad Paa merhum bata gelmek artiyle herkesin takdir ve hay ranlm kazanmt. (a.g.e. Sn. 335 vcL ' 7 ehzade Burhanaddin Mendi'nin genlii Burhned d in Efendi, Sultaa Abdlhamid Han'n en ok sevdii ehzdesiydi. 1885 ylnda! Yldz Saray'nda domutur,; Son derecede zeki, kabiliyetli ye yakklyd. Kabiliyetini, daha kk yalarnda bir ok sahada; gstermi ve ispat etmiti. Fevkalde piyano alar ve ok ijri resim yapard. Konumas ve muhakemesi ocukluk ve ilk-genlik yllarnda bile dikkati ekecek derecede dzgn ve mkemmeldi. t Bu meziyetleri yzndendir ki; Sultan Abdlha* lid Han, O'nu dier evltlarndan daha fazla sever ve la "hissini aa vurmaktan ekinmezdi. Gerekten, jurhaneddin Efendi, hemen dima Saltanat I; r a b a s nda babasnn yannda oturduu halde, Kendisinden byk kardeleri bu arabay atla arkadan Jj&kip ederlerdi. Padiah ecnebi sefirlerle grrken, Su son derecede zevkli giyinen ve iyi konuan ehzade^ bol de yannda bulundururdu. Hatt bir defasnda. fe'nu, Alman mparatoru'nun clus yldnm mnalbetiyle kendi adna tebriktta bulunmak maksadyla; Klman sefarethanesine gndermiti. [i Sultan Abdlhamid Han'n ehzade Burhned ilin ?ng'ye teki oullarndan daha ziyde bir kymet- ve Hfepomiyet atfetmesi, saltanat iin an'anev sray bo-Hpk O'nu kendisine velahd yapaca yolunda ded'ko Hparm kmasna bile sebep olmutu. Gerekten ?fljf; n Trkler in Avrupa'da yaynlanan baz X 284 KADR MISIROLU mevkutelerinde bu mhiyette baz iddia ve beyanlar yer almtr. Gerekte ise bu, aslsz bir ayiadan baka bir ey deildi. Zira ehzade Burhneddin Efendi ile taht arasnda sra bakmndan on - ondrt kii mevcuttu ki, bunlarn kendi kardeleriydi. Sultan Ab-dlhamd Han'n O'na kar bol bol izhar eyledii husus alkadan galat olan bu iddiay te'yide yarayacak en kk bir hareket ne kendisinden ve ne de babasndan sdr olmutur. Sdece Sultan

Abdlhamld Han'n ittihatlar tarafmdna hal' edilip Selnie gnderildii srada ehzade Burhneddin Efendi'nin bz hareketleri pheyle karlanm hatt bu yzden resm bir tahkikata da mruz kalm fakat her naslsa bu Makedonya sergerdelerinden yakasn kurtarm, tehlikeyi ucuz bir surette atlatmt. Ancak tuhaf uydu ki, Sultan Abdlhanid Han'n bu en sevgili ehzadesi, kendisinden kk kardeleri Abdnrrahim ve Melmed bid' Efendiler gibi, babasy-le Selnie gitmiyerek stanbul'da kalmt. Geri amcas, yeni Pdah Sultan Read'la temas etmemi ve O'nunla merasimlere itirak etmemitir. Fakat daha kts ttihad ve Terakki Cemiyeti'nin ileri gelenleriyle sk bir dostluk kurmutu. Ancak bu tutumu, O'nun aile sadetinin yklmasna sebep olmutur. yleki. ehzade Burhneddin Efendi aslen erke olan Jiye Hanmefendi ile evliydi. Asl ad Melek olan bu, son derecede zeki ve gzel kadn, hazinedar olan teyzesinin delaletiyle Yldz Saray'na girmi, burada N a z I y a r ismiyle itihar etmiti. Bur- '-hneddin Efendi ile evlendikten sonra da Aliye adn alm, bu evlilikten sonradan Amerika'ya yerleen Fahreddin (1911) ve Osman (1912) adnda iki olu olOSMANOULLARI'NIN DRAMI 285 mutur. 126 Bu mnsebetler, Burhneddin Efendi'nin bu, iki ocuk sahibi hanmnn kendisinden ayrlarak ttihatlarn ileri gelenlerinden mehur dnme Maliyeci Cvid Bey'le evlenmesini sonulandrmtr. Bu zeki ve dirayetli ehzadenin ttihad ve Terakki ileri gelenleriyle vki sk mnasebeti ne maksatla te'sis eylediini tahmin, cidden mkldr. Bunu, sras gelmeden tahta gemek gibi bir maksadla yapt sylenilemez. Zira byle bir ihtiras olmadn, daha sonra Arnavutluk Devletinin kuruluu srasnda resmen vki olan, orada hkmdar olmas tarzndaki teklifi reddederek gstermitir. 127 ttihadlarla mnsebeti, balangta onlar hakkiyie tehis edememi olmasyla da izah edilemez. Zira zek ve dirayeti herkese msellemdi. Son zamanlarda, ttihatlarla aras alm ve bu yzden svire'ye gitmiti. Sultan Vahideddin tahta getii srada orada bulunuyordu. Yeni Pdih yurd dndaki btn ehzadelerin acele olarak vatana dnmelerini emretmiti. Burhneddin Efendi her nedense bu emre uymam ve svire'de kalmt. Bu se126 ehzade Burhneddin Efendi bu iki ocuunun tahsil ve terbiyelerine son derecede itina etmi ve onlar Viyana'dakI mehur T e r e z y a n u m da okutmutur. Fahreddin Efendi ressamd, Osman Efendi ise, ticaretle itigal etmektedir. Ayrca dedesi gibi marangozlukta da byk maharet sahibi olduu duyulmutur. Gney Afrika'ya yerlemi bir ngiliz ailesinin gen ve gzel kzyla evlenmi ocuu olmamtr. Fahreddin Efendi ise, stanbul Kumlarndan Papadopulos'un kendisinden on ya byk kzyla evlenmi, o'nun da ocuu olmamtr. 127 "Bu teklifin yapldm ve Efendi'nin reddettiini ailece tandmz esbak Sadrzam Hseyin Hilmi Paa'nm lisanndan da bizzat duymutum. (Bkz.: Nhid Srr RK Abdl-hamid'in Sevmedii ve En Sevdii Oullan Tarih Dnyas, C. III. s. 23, stanbul 1951 sh. 973).

Burhaneddin Efendi Amerika'dayken beple, Osmanoullar'n anavatanlarndan apor topar karan 431 sayl Kanun kt zaman, o zaten oktan beri Avrupa'da bulunuyordu. Bhere Amerika'ya yerlemi ve orada Madam Charles adnda zengin bir Amerikal Hanmla evlenmitir. Dier Osmanoullar gibi gurbette fakr-u zaruret iinde kvranmamtr. Bununla beraber, karsnn pa-rasiyle yaamam alp hayatn kazanmtr. Hatt kanserden muzdarip olan hanm tahminler hilfna hayatta kalarak bir kalb krizi sonunda vefat eden efendi'nin mirasn yemitir.

O'nunla Amerika'da karlap gren CelJ&ddin Paa (Velora) bunu byle Anlatmaktadr: Ertesi gn otele dndmz zaman bir garson, gm bir tepsi iinde bir kartvizit uzatt. smi okur okumaz hemen bekleme salonuna indik. Kartvizitte u bare vard. Prens Burhaneddin Osnanolu Evet, karmda Sultan Abdlhamid'in en sevgili olu ehzade Burhaneddin Efendi bulunuyordu. Bu; benim iin Burhaneddin Efendi'nin oullarndan EHZADE FAHREDDN EFEND Amerika'ya yerlemi ve orada vefat etmitir, muazzam bir iltifatt. nm ilikliyerek hr'metkr bir ka adm attm ve ellerini sktm. Beni ge aradklarndan dolay afvm istirham etmiti. Paa Hazretleri!.. dedi Ge haber aldm, kusura bakmaynz, amma sizi aramak vazifemdir. Zira babalarmz birbirleriyle ok iyi dost idiler. cab eder ki, oullar da bu muhabbet ve vefakrla devam etsinler!.. ltifat buyuruyorsunuz ehzade Hazretleri!.. Merhum ve muhterem babanzn, pederime gsterdikleri asil himaye ve alkay bendeniz her zaman minnetle hatrlarm. Amma, dorusu burada, iltifata nail olacam hi tahmin etmemitim!.. stnde ok temiz koyu bir elbiset ayanda rugan iskarpinler vard. izgili bir kravat ile akaklarna dklen bir ka ak tel sa, O'nu gngrm Amerikan i adamlarna benzetmiti. Prens Mehmed Ali'ye de (M288 KADR MSROLU sr Prenslerinden) tevecch ve nezket gsteriyordu. Glerek: Otomobilim kapda bekliyor. Tensib ederseniz New - York iinde bir tur atalm. Sonra bir lokantada beraberce yemek yeriz. Kapya doru yrdk. Otelin kapsnda en son model bir araba duruyordu. for, hrmetkrne kapy at. ehzade Hazretleri forun yannda oturmay tercih ettiini syledi. Prensle ben arkaya yerletik. leye kadar New York'un iini ve dn dolatk. ehzade yolda unlar anlatmt. Paam, benim iin ok zengin bir amerikan kadnnn parasyla yayor, diyorlar. Bunun kat'iyyen asl yoktur.. Karmn serveti vardr, bu yalan deil, fakat ben byk bir petrol irketinde meclis-i idare z-sym. ki bin dolar aylk alyorum. Bu grdnz otomobil de benimdir. Paramla yayorum, karma muhta deilim. Beinci Avenu'da (New York'un en kibar semti) kk bir apartman katm var. Sizi bir gn evime de bekleyeceim. 128 ehzadeye veda ettiim zaman, epey zlmt, gzleri yal: Sizi grnce babam Abdlhamid'in yaadn zanneder gibi olmutum paam!... Bu ryay da bize ok grdnz. kimiz de alayarak kucaklatk... 129 ehzade Burhaneddin Efendi Amerika'da. 15 Haziran 1949 tarihinde geirdii ni bir kalb krizi sonunda vefat etmi, cenazesi am'a naklolunarak Sultan Selim Camii avlusuna defnolunmutur. }28 Smih Nafiz TANSU a.g.e. sh. 206' vcl. 129 a.y. 5 OSMAN FUAD EFEND ehzade Osman Fuad Efendi'nin ocukluu Osman Fuad Efendi, Sultan V. nci Murad'm byk olu Se-lhaddin Efendi'nin en kk oludur. 1895 ylnda stanbul'da domutur. Meslek itibariyle askerlie intisap etmi ve generallie kadar ykselmitir. Sultan Read zamannda O'nun, maiyetindeki birliklerden svari alaynn kumandanlna getirilmiti. Trablusgarb Harbi knca, Osman Fuad Efendi icbnda merkezi tanmayarak mstakil hareket etmek selhiyetini de hiz olmak zere oraya gnderilmiti. Bir Alman denizaltsyla Trablusgarb'a gtrlm ve sadan soldan gelen dier Trk zbitleriyle, yerli milislerden teekkl ettirilen ordunun kumandan olarak talyanlar'a kar savamtr. Fakat daha sonra Balkan Harbi'nin kmas, Trablusgarb' feda etmek mecburiyetini dourmutu. nk, bu harbin kazanlmas devlet iin daha byk bir ehemmiyet tayordu. Bu sebeple birinci derecede Balkan Harbi'ni kazanmaa gayret eden

bataki hkmet, Osman Fuad Efendi'ye Trablusgarb' dmana teslim ederek geri ekilmesini emretmitir. Grup Kumandan sfatyla buradaki onsekiz bin kiilik Osmanl kuvvetine kumanda eden Osman Fuad Efendi, Ferik (Tmgeneral) rtbesini hizdi. Kurmay Bakanln da Abdurrahman Nafiz (Paa) yapyordu. Miyetiyle mevereden sonra, emrindeki kuvvetlerle birlikte dmana teslimini isteyen merkezin emrini dinlemeyerek, le doru ekildi. Dman kuvF: 19 <^,xs 290 KAD'IR MISIROLU vetleriyle onun emrindeki kuvvetler arasnda tabiatiy-le bir muvazene yoktu. Bu sebeple Trablusgarb'm arka kesimlerinden Tunus'a gemitir. Bu defa talyanlar'la mtreke akdolunduuna dir yeni bir emir gelmesi .zerine Trablusgarb'a dnen Osman Fuad Efendi emrindeki bz subaylarla birlikte bir bota binip Napoli'ye geti. Burada bir mddet kaldktan sonra, yurda dnen Osman Fuad Efendi Birinci Cihan Harbi'nde Svey Cephesi'nde vazife almtr. Bu harbin banda, Almanya'da Kiel'de bulunuyordu. Bir Alman denizaltsmn iinde, ngilizlerin hcumuna uram ve bandan yaralanmt. Svey Cephesi'nin sukutu zerine Haleb'e gelen Osman Fuad Efendi burada bandaki yarann nksetmesi zerine ameliyat olmak zere Almanya'ya gitmitir. Bu srada Sultan Read lm, Sultan Vahideddin tahta gemiti. Msr Hnedam'ndan Abbas Hilmi Pa-a'nn kz Kerime Halim ile evlenmi, bu mnsebetle raan Saray'nda gn gece sren bir dn yaplmt. Bu srada tyin edildii Merkez Kumandanln bir mddet ifa etmi olan Osman Fuad Efendi nce talya'ya sonra da oradan Msr'a gemiti. talya'da bulunduu srada Trkiye'ed Hilfetin lav ile Osmanl Hnedan'nn yurd dna karlmasn mir 431 Sayh Kanun kabul edilmi ve tatbik mevkiine konulmutu. Osman Fuad Efendi, Roma'da bulunuyordu. Asker bir kurye ile gnderilmi bir mektup ald. Bu mektupta M. Kemal Paa O'na ok esef ederim, anavatan dnda kalnz iin: stisna yapamadm. Kanun umum idi. diye yazmaktayd. 13 Bkz.r Son Osmanllar, Hrriyet Gazetesi 19 Mays

, s <f / 't, *?'*? r . ?? ?***& ehzade Osman Fuad Efendi, Alman ordusu svari zabiti kyafeti ile. devaml bir gebe hayat! geirmi ve pek ok mal 292 KADR MISIROGLU

knt ekmiti. Sadan soldan salanan kifayetsiz ve gayri muntazam yardmlarla geinen bir zamanlarn bu nl ehzadesi otellerden bir ok kereler - maalesef -koyulmutur. Buna dir bir mahede nakledelim. Yarn sabaha kadar iki haftalk otel borcunuzu kapatmanz istiyorum Prens. Aksi halde odanz boaltmak zorunda kalacam!

Paris, Mont Parnas'taki Eoyal Bretagne Oteli mdiresi Madam Anjel iinde bir yatak, kk bir lavabo ve iki iskemleden baka eyas olmayan drt numaral odann kapsn serte kapatarak dar kt. Hav kam yn battaniyeli yatak zerinde pijamas ile oturan Prens Osman Fuad'n azndan tek lf kmamt. Uzun sre konumadan durdu. Perdesi yar aralk pencereden darya takld baklar. Gz pnarlarnda yalar birikmeye balamt. Bu hale deceim kimin aklna gelirdi evldm? stanbul Merkez Kumandan, Trablusgarp'ta Osmanl Ordusu Kumandam Ferik Prens Osman Fuad'n bir gn gelip Paris'te nc snf bir otelden koyulaca... Dudaklar titremeye boaznda kelimeleri dmlenmee balamt. Bir zamanlarn nl askeri Sultan Beinci Murad'n torunu, 76 yandaki Prens Osman Fuad, tek bana yayordu bu basit, inileri atlam lvabolu otel odasnda, arayan, soran olmadan... 131 Kendisiyle rportaj yapan bir gazete muhabiri vefatndan sdece bir iki yl nce yle demektedir: ^Senenin byk bir ksmn Gney Fransa'da Can-' nes'de geiriyordu Osman Fuad. 46 yldr Avrupa'da 131 Bkz.: a.g.t. 18 Mays 1970 I H ""* J-^Aj 1J*-1 *3^^t *CJ 5JA*- (jtlSv\ oJCA^* tjllj>. jj> ^A1 ^'^'l C>f~ ji fj J.JJ^ Ulj^-ijlujjb^.jadl f^>j\ j'j JJ->J-. ;**} ,JJ-\ JI.S-.1UJS jt>l* >Jj3 iil- Jl<e Jj . jjl OA1^ Ut o^* j-_lj-^. j*Jli,*>. j-iU dlji ^ ?/. ^ ' (*? > < J&* J^JJ i-i-4.1 ..i-sjs jj JA^J ^l^:^*, j jSjtaJ,_>cl.!.i> ^L'Uj . jijL^j. i'jk.ji. iU4.jl 3^4-1 jljSiiijtj.l ehzade Osman Fuad Efendi'nin nikhnn devrin eyhlislm Haydarzde brahim Efendi tarafndan ran Saraynda kyldn bildiren bir gazete kupr 26 Rebiulevvel 1338 tarih ve 8209 numaral kdam Gazetesinden

1 - .MES """ l* ? ak *** 294 KA0IR MISIROLU srgn hayat yaayan Prens Osman Fuad'a Franszlar diplomatik bir pasaport da vermilerdi. Shhati izin verdike Cannes'den kalkar, Pariste'ki kzkardei dile Sultan' ziyarete gelirdi. Kimsesi kalmamt hayatta kzkardeinden baka.. Bizim devrin stanbul'u gzlerimin nnden gitmez. Beyolu'nun, Boaz'm, Ortaky'n, Yldz'n ayr gzellii vardr. Kimbilir imdi nasl olmutur? Dnya'nn br ucuna da gitsem aklm Istanbulda'dr. Ama kim tanr beni o gzel diyarlarda artk. Sizden ricam, ben gp gittikten sonra bir resmimi basn gazetenize, altna da sadece Osman Fuad diye yazn. Belki hatrlayan bulunur. :i2 ...Son Osmanllar'm ba idi bu iki bklm yryen, sevimli, yz derin hatlarla kesilmi Beinci Murad'm torunu Prens Osman Fuad. Ama btn unvan, iie iindeki durumu sdece avu byklndeki kartviziti zerind kalmt. General Prens Osman Fuat. Osmanl mparatorluk Ailesi efi* yazyordu bu kartn zerinde. Alt kesinde de Can-nes'deki bir otelin, Hotel Martine'in ismi. Ne idik, ne olduk? Dedelerimiz, atalarmz alta asrdan fazla bir zaman kt'ada, Dnya'nn gelip gemi en byk imparatorluklarndan birini kurdular. ok byk iler yaptlar. Sevaplar yan sra gnahlar da oldu. Dostlar kadar dmanlar da vard. Ama onlar en byk dmanlarnn kurban oldular. Ve bu gurur bugjfc benim, benim gibi says elliyi akn son Osmanl'larn mahvna yol at. Vatansz olup 132 Ekz.: a.g.t. 19 Mays, 1970

MES'UD BR HATIRA Kadir Msrolu, aziz vatanlarna kavuan iki ehzade arasnda Osman Fuad Efendi'nin kardei Ahmed Nihad Efendi'nin olu Ali Vsb Efendi (solda) ile onun olu Osman Selhaddin Efendi (sada) Beylerbeyi 8 Austos 1974 293 KADR MISIROLU 6 Mahmud evket Efendi

ktk. Atalarmzn kl sallad hkm srd, tatl ac hatralarmzla dolu topraklara ayak basamyoruz artk. Hak mdr bize grlen, reva?... I33 Yazk, ama ok yazk oluyor anavatan dnda, eitli lkelerde snt gibi mlteci hayat yaayan Os-manllar'a. Kimi sefalete dayanamayp intihar ediyor, kimisi Trkiye, Trkiye! ... diye sayklayarak son nefesini veriyor. Darda doan ocuklar ise, yabanc mekteplerde Trke'yi renmeden, trihimizi dinimizi tanyamadan bir ecnebi gibi yetiiyor, ok zlim bir son oldu bizler iin bu... Beikta'ta raan Saray'nda 1894 de domuum. Babam Sultan Beinci Murad'n olu Prens Selhattin idi. Sarayda hocalarla zel eitim grdkten sonra Mekteb-i Harbiye'ye girip hitirdim. Bilahare ilkin Filistin'e sonra lisan renmek iin Almanya'ya gnderildim. 2,5 sene Wiesbaden ve Berlin'de kaldm. 134 Osman Fuad Efendi'nin - aa yukar - btn hayat, bu gazete muhabirinin tasvir ve hikye ettii ekilde otel kelerinde fakr zaruret iinde gemi ve o minval zere de son bulmutur. Gerekten 1973 Maysnda Fransa'nn Nice ehrinde hastalanm, kaldrld hastahanede vefat etmitir. Na, Paris'e nakledilerek mehur Bobini Mezarlna defnedilmitir. Osman Fuad Efendi, gurbette en ok vatan hasretini eken ve ml skntlar iinde kvranm bulunan bir ehzdemizdi. Ne yazk ki; mer Faruk Efendi ve Mahmud evket Efendi gibi O'nun da mr vefa etmemi, Osmanoullar'nn gurbetzedeliini bertaraf eden 18 Mays 1973 tarih ve 1803 sayl kanunun kabuln grememitir. Mevl rahmet eyleye!... 133 Bkz.: a.g.t. 18 Mays 1970 134 Bkz.: a.y.

Mahmud evket Efendi'nin baz zarf ve mektuplarnda kulland antet ehzade Mahmud evket Efendi, Sultan Abdlziz Han'n en kk olu Seyfeddin Efendi'nin oludur. 1903 ylnda, babasnn Sudi-ye'deki mtevzi evinde domutu. Meslek olarak askerlii semiti. Bahriye temeni olarak orduya katldktan az bir mddet sonra Sultan Vahideddn'in yaverliine tyin olunmutu. Babas Seyfeddin Efendi de, amirallie kadar ykselmi bir bahriye zabiti idi. Fakat bu asl meslei dnda gzel san'atlarn b'zlariyle de olduka meguld. Bilhassa Trk msikisi vadisinde ok deerli besteler meydana getirmitir. Yegne mlk olan Sudiye'deki mtevaz evinde sk sk msiki toplantlar tertip ederdi. Mehur Sadeddin Kaynak'n ilk msiki terbiyesini ald muhitlerden biri de, merhum ehzade Seyfeddin Efendi'nin bir ok bestekr ve icracy sk sk bir araya getiren bu mtevzi eviydi.. Hsn-i hatta da son derecede dkn olan Seyfeddin Efendi, ramazanlarda byk camilere aslmak zere fevkalde gzel m a h y a 1ar meydana

getirirdi. Mahmud evket Efendi'nin doup bydft Sudiye'deki bu Trk evi, o zaman emsali pek ok olan -bir nevi kltr ve san'at mahfeliydi. Mahmud evket Efendi, mehur Gazi Osman Pa-a'nn olu, Kemleddin Paa'nn kz dile Hanmsul-tan'la evlenmiti. Kaynvalidesi, Sultan Abdulhand Han'n kz Nime Suitan'd. O'nun Kurueme'deki kknde oturuyordu. Bu kk imdi kmr deposu 298 KAD';R MISIRCGLU olan yerde yolun st tarafmdayd. Sonradan yanmtr. Hlen orada bu kkn harabe hlindeki duvarlar mevcuttur. Sultan Abdlhmid Han iki kzn Gazi Osman Paa'nn iki oluna vermiti. Bunlardan biri olan Kena-leddin Paa ehzade Mahmud evket Efendinin kaynpederiydi. O'nun kz dile Hammsultan'la evliliinden sdece bir tek ocuu Dnya'ya gelmitir. Nermin Sultan!... Hlen Fransa'da babasnn medfun bulunduu Bagnois s/ceze ehrinde tek bana yaamakta olan bu rikkat ve merhamet timsali Sultan Efendi'nin hayat, bir roman olarak yazlmaya deer vasftadr. Hazin tablolarla doludur. Hakkyle tasvir ve tavsif edilemiye-cek gerek bir dramdr. Maalesef sakat olan ve mbalaasz on iki lisan bilen bu cefakr sultan efendi'den ileride ,bir nebze bahsedilecektir. Osmanoullarm yurd dna karan mhud 431 sayl kanun kabul edildii srada Mahmud evket Efendi'nin bu biricik evld, henz alt aylk bir ocuktu. Kundaktayd. Mahmud evket Efendi'nin yurd dna karl esnasnda cereyan eden hdiseleri - mezkr kanunun tatbikatna misl olmak zere - evvelce hussi arivimizde mahfuz teyp bantmdan kendi ifadesiyle nakletmitik. Hatrlanaca zere, bu deerli ehzade bir ecnebi yk gemisinin kaptan kamarasn kiralayarak nce talya'ya gemi, oradan da Msr'a gidip yerlemiti. Alt aylk kundakta bir ocuk olan kuz Nermin Sultan ise kynvlidesiyle birlikte Arnavutlua gitmiti. Mahmud evket Efendi'nin bu srada Msr'da olduka varlkl bir halas vard. Hi ocuu olmayan bu kadn, ehzadeyi barna basarak O'na vatan ve evld hasretini unutturmaya alyordu. Ne yazk ki, Msr'a yerletiinden ok az bir mddet sonra Arnavutlua giOSMANOULLARI'NIN DRAMI 299 den oradan da Nice'e gemi bulunan kaynvalidesinden bir mektup alarak kznn sa kala kemiinde kemik veremi hastal zuhur ettiini ve tedavi iin svire'ye gnderilmi bulunduunu rendi. ehzade herhangi bir tbiyeti haiz deildi. Hukuk tabiriyle btn Osmanoullar gibi O da haymatios yni tbiiyetsizdi. svire'ye gitmeye ve hayattaki biricik evldnn shhatiyle ilgilenmiye can atyordu. Fakat svire'ye hangi pasaportla girebilirdi? Binbir tereddtten sonra - hereye ramen - Msrdaki Trk Sefarethanesine ba vurarak derdini anlatt. Fakat ne yazk ki, o srada Trkiye'nin Kahire sefiri bulunan Topal Rgb: Siz buraya nasl geliyorsunuz, sizi gidi vatan hini alaklar, sizi!... diyerek O'nu kap dar kovalamt. Kanl gzyalar dkerek oradan ayrlan Mahmud evket Efendi, bu vak'adan sonra bir daha ne Trk sefarethanesinin nnden geecek ve ne de orada vazifeli herhangi bir memurla selmlaacakt. Nermin Sultan, bu srada birbuuk yandayd. Mteakiben gelen bir mektupta O'nun iyileerek byk annesinin yanna dnd fakat az sonra hastaln yeniden nksetmesi zerine tekrar svire'deki hasta-hneye yatrld bildirilmekteydi. Bu suretle, teati edilen mektuplarla kznn shhatinden haber almaya alan ve Msr'da aresizlik iinde rpman Mahmud evket Efendi, bir mddet sonra yegne teselli kayna olan bu mektuplardan da mahrum kalmt. Acaba ne olmutu? Kaynvalidesi ve kz hayatta deil iniydiler ki, gnderilen mektuplar geri geliyordu? nce vatanndan, sonra tek sevgili evldndan ayrlan ve ondan en kk bir haber bile alamyan bu talihsiz ehzade bu defa hanmndan da ayrlmak mecburiyetinde

300 KADR MISIROLU kalmt. Ana tarafndan Sultan Abdlhmid Han'n, baba tarafndan ise Gazi Osman Paa'nn torunu olan bu kadn, ehzade Mahmud evket Efendi'nin bizzat bu satrlarn yazarna betafsil anlattklarna nazaran ne vatandan ayrl, ve ne de evldnn hastaln dert edinmemi ve olup bitenlerden dolay en kk bir teessr duymamt. Halen de sa olup Msrl bir toprak zengini ile evli bulunmaktadr. Mahmud evket Efendi'nin, kaynvlidesiyle Arnavutlua giden kzndan Kuruemede'ki kkte vedla-p ayrlnn zerinden tam yirmi yl gemiti ki, bir gn kendisini mes'ud eden bir mektup ald. Hayatndan oktan mid kesmi bulunduu kzndan gelen bu mektup, Arnavutluk'tan postalanmt. O srada kinci Cihan Harbi, btn dehetiyle devam etmekteydi. Arnavutluk da bu harbin belli bal cereyan sahalarndan biriydi. Esirlere mahsus .B i r temerkz kampnda bulunduunu syleyen Nermin Sultan'n ksa mektubu lk gibi bir cmle ile bitiyordu: Babi ne yapp yapp beni buradan karman, kurtarmalsn!.. 135 aresizlik iinde saa sola bavuran ehzade, nihayet Msr'da ngiliz istihbarat servisinin ba olarak bulunan Lord Kinros'un ^yardmn salayarak bir ngiliz asker uayla kznn Msr'a getirilmesini salayabilmitir. Fakat, hava alannda O'nu karlamaya gidince stanbul'da alt aylkken ayrld evldn glkle tamyabilmitir. Kampta alk bakmszlk ve pis135 Nermin Sultan Efendi, babasna dima Arapa'da o;cuk azyla *b a b a*. demek olan bu b a h i kelimesiyle :h|itai edart. ;;i i ? "?'?'?;> T ;.;? '?:.;. '-?'; ;? OSMANOULLARI'NIN DRAMI 301 lk iinde kalarak kemik veremi hast nksetmi bulunan Sultan Efendinin srtnda hki renkli bir asker elbisesi vard ve ancak tekerlekli bir sandalya ile yryebiliyordu. Kzn barna basarak Msr'da ikmete devam eden ehzade Mahmud evket Efendi'nin bundan son^ ';. raki hayat da - maalesef - tahammlfers zdraplarla j: gemitir. Msr'da adet bir hapis hayat yayordu. Sokaa, her ktnda kiminle grt ve nerelere i girip kt derhal saraya rapor ediliyordu. Zira fev-': klade kuvvetli bir ahsiyeti olan ehzde'nin her tr-j[' l faaliyetinden kukulanlmakta ve kendisinin hrmet | grd ecnebi sefaret mensuplariyle temas mahall fy hkmete asla ho karlanmamaktayd. Bu bakm-'% dan kendine karlan glklerin ve O'nu mli mza- yaka ve sknt iinde tutmak iin sarf edilen gayretleri rin haddi hesab yoktu. Mahmud evket Efendi, Os-I" manoullan iinde Sultan Azz kolundan gelmekteydi. p O'nun maruz bulunduu bu gz hapsi, bilhassa bu sfa-1 tndan douyordu. Zira, hemen hemen btn Osman-E| oullarna muhalif ve belki de dman olan Msr'n o |< gnk kral'nn, bunlar iinde bilhassa Sultan Abdla-|; zz Han'n koluna - ailev bir sike dayanan - dehetli '! bir kini vard. Bunun da sebebi uydu: | Sultan Abdlazz Msr' ziyaret ettii zaman o gn1'k Hidiv smail Paa, padiahn atnm yularm tutaj^ak adeta bir seyis gibi O'na btn Kahire'yi dolatr!|mt. Hidiv smail Paa, mehur Kral Faruk'un dedeflydi. Kral Birinci Fiad, bu hdieyi Kavalah Hanedan'% kar dehetli bir hakaret saym ve btn hkm' arl mddettnce daima nefretle hatrlamt. Bu yzn btn Trkler'e dmand. Bu dmanln siklet erkesini Trkler dinde psnanoullan,; OsrianouUa302 KADR MISIROLU r iinde ise, Sultan Azz kolu tekil etmekteydi. te ehzade Mahmud evket Efendi, zerindeki resm tazyikin sebebi buydu. Halas, Msr'da ok byk bir emlke sahipti. Bunlar Mahmud evket Efendi'ye brakmt. Kral Fuad, eitli desiselerle O'nun elinden bu emlki almaya teebbs etmi, hatta hals ld

za-, man O'nun terekesini resmen tesbit ettirerek byk bir ksmna devlete el koydurmutu. Yllarca mahkeme kaplarnda kouan Mahmud evket Efendi, uzun mddet bu dvalara bakan ve kendisinin yzde yz hakllna inanan avukatn verdii aylk mtevzi avanslarla geinmek mecburiyetinde kalmt... Msr, mahkemelerinden bir netice alamyan bu ileli ehzade nihayet mruz brakld hakszlktan dolay Kral Fuad' metbuu olan ngiliz Kralna ikyet ederek uzun boylu uramalardan sonra hakknn ok cz' bir ksmn alabilmiti. Bu da ancak terakm eden borlarna kifayet etmi, yine elinde avucunda bir ey kalmamt. Derken Msr'da mehur General Necib nklb oldu. Kral Fuad gibi husus bir maksatla hareket etmi-yen General Necib ve O'nu tkibeden de Nasr'm - ilk zamanlarda munsif grnen -idaresi zamannda bir ksm emlkini kurtarabilmitir. Hi phesiz tarihi tesirlere her gittii yerde hrmet gren Osmanl Hanedan mensuplarndan - belki de kendi makam bakmndan bile - endie etmekte ge-cikmiyen Nasr, Mahmud evket Efendi'yi Msr'dan kmaya mecbur brakacak ehemmiyetli bir sebebi kefetmiti. Bu, O'nun Pertevniyal Valide Sultan mirasndan istihkak olan Yunanistan'daki muazzam servetti. Nasr, onbe - yirmi milyar tutarndaki bu serveti Yunanistan'dan taleb etmeyi, verilmedii takdirde de mukabele bilmisil olmak zere skenderiye'deki Rumlarn 303 OSMANOULLARI'NIN DRAMI mal ve mlklerini msadere etmeyi kafasna koymutu. Bu sebeple resmen tyin edilmi bir avukata veklet vermeye icbar edilen ehzade, Nasr'm hakik niyetini abucak renmi bulunuyordu. Esasen kendisine bu maksatla mracaat eden avukatn elinde hkmete tnzim edilmi bir vekletname msveddesi vard ki, bunda avukatn miras lzum grd anda hkmete devredebileceine dir de araya sktrlm clib-i dikkat bir hkme yer verilmiti. Hakiki maksad kavramaya srf bu husus bile kfi gelirdi. Hkmet, esbab mucibe olarak siz, arkanzda bir devlet olmad iin hakknz olan bu serveti alamyorsunuz. Biz bunu size al verelim. diyordu. Mahmud evket Efendi, bu vekletnameyi imza etmek istemeyince kendisine kzyla birlikte yirmi drt saat zarfnda Msr' terketmesi in kat' bir emir verilmiti. Bu artlar altnda ne yapacak, nereye gidecekti. Saa sola bavururken duruma muttali olan Fransz Sefiri kendisine haber gndererek O'nu sefarethaneye arm ve: Buyurunuz!... diyerek eline iki pasaport tututurmutu. Bunlardan birisi Mahmud evket Efendi'ye, dieri de Nermin Sultan'a iddi. ehzade, armt. Bir mslman devlet kendisini bilsebeb yirmi-drt saat zarfnda hudud haric ederken kendisiyle hibir rk ve din ba bulunmayan Fransa, O'nu eref misafirin olarak barndrmay ltfen kabul etmesi ricasyla' teklif ediyordu. Fransz sefiri diyordu ki: Durumunuzu renince hriciye vekletimize telsizle mracaat edip, sizler iin Fransa'da ikmet m304 KA0IR MISIROLU sdesi aldm ve nmnza bu pasaportlar re'sen tanzim ettim. Bunlarla Dnya'nn hangi memleketine isterseniz gidebilirsiniz. Ancak ikmet iin Fransa'y seerseniz, bize byk bir eref bahetmi olursunuz. Umarm ki, bu ricam kabul edersiniz. Zira biz Fransa'daki geiminizi de dnerek Prenses Hazretleri'ne de yapabilecei uygun bir i temin etmi bulunmaktayz. Karar sizindir. O anda gzlerinin nnde, kendisini Trk Sefarethanesinden vatan h ai n i diye kovan Topal Rgb canlanan ehzade, scak gzyalarn boaltrken titreyen ellerine ald pasaportlarn milliyet hanesine Osmanl yazl olduunu grmt. Heyecanla arpan kalbi bir kat daha rikkate gelerek: Sefir cenablar!... Bunu bize niin yapyorsunuz? Biz size bir iyilik yapmadk ki... diyebilmiti. Sefirin cevab btn Trkm ye Mslmanm

diyenlerin yzn kzartacak ve hy damarlarn atlatacak bir ulviyet bidesiydi: Siz bize daha ne iyilik yapacaksnz? Byk ceddiniz Kanun olmasayd bugn bir Fransa mevcud olmayacakt.. Bundan sonra vaad edilen ii karmamas iin nce Nemn Sultan'm Msr'dan ayrlmas, fakat gmrkteki bir takm edebsizce muameleler yznden uan kararak Paris'e bir gn sonra varabilmesi yznden fransz karlayclarnn, Herhalde gelmiyecek! diye-, rek ekip gitmesi sebebiyle be parasz hamisiz ve ya-payalnz ortada kalmas, arkadan Mahmud evket Efendi'nin kma evvelce zikredilen miras' ele geirmek isteyen hkmete bir ok mnilar karlmas gibi hdiseler, bu kymetli ehzde'nin huss arivimizOSMANOULLARI'NIN DRAMI 305 de mahfuz mektubundan naklen tafsil edilecektir. Fakat, Mahmud evket Efendi'nin mslman bir lke diyerek ikinci bir vatan ittihaz edip snd Msr'dan da karlmasyla gidip Fransa'ya yerlemesine ve oradaki ileli hayatnn hulasaten hikyesine gemeden nce, zerinde durulmas gereken bz ehemmiyetli hdiseler vardr. Bunlar, Msr'da cereyan ettii ve - biraz da Nsr'm O'nu hudut haric etmek isteyiinin asl sebebini tekil ettii cihetle mutlaka tebarz ettirilmelidir. Her eyden nce, ehzade Mahmud evket Efendi'nin derhal gze arpan mcadeleci karakteri zerinde durmak gerektir. Biraz da karlat girift hdiselerin ve ar artlarn piirip biledii bu kymetli ehzade, son derecede cesur, iradeli, zek, mantk ve muhakemesi kuvvetli bir insand. Dier hanedan mensuplar gibi mtevekklne bir surette keye ekilmemiti. Msr'da dost dman herkesi hayran brakan ve dikkat nazarlarn celbeden Mahmud evket Efendi - ou kere - Msr bavekillerinden ziyde itibar ve alka gryordu. Msr'n ilim ve siyset erbab sekinleri ile ecnebi sefaret mensuplar O'na byk bir tevecch gsteriyorlard. Nasr ise, i bana ihtillle gelmi bir kimseydi.-Mahmud evket Efendi gibi Osmanoullar Hanedn'-na mensub olmann rakib kabul etmez otoritesine ilveten bir de saysz meziyetleri hiz bulunan bir kimsenin O'nu endieye sevketmesi tabiiydi. Gerekten bu deerli ehzde'nin mtevzi evi ecnebi sefaret men-suplariyle mahall nfuzlu ahsiyetlerin sk sk girip ktklar bir nev'i siys mahfeldi. Artk eski Krallk zamanndaki bask da mevzuu bahs olmad iin EfenF: 20 306 KADR MISIROLU' di, birok ehemmiyetli toplantda sk sk grlyor ve mbhese ettii ahsij'etlerin derin hayranlk ve alkasn celbediyordu. O'nun bu kudret ve dirayetini mehur ir Hseyin Sret 7 Mart 1945 trihinde, Kahire'-de kendisine Kargalar isimli kitabn imzalayp verirken kitabn zerine yazd u kt'a ile en gzel bir surette ifade etmiti: Demi evvelce Kemal, Hn- Murad hakknda anl ehzademi hrriyete k buldum Ben de irfan- hamiyyette, vatan aknda Hanedann topuna evket'i faik buldum. Fakat O'nun ahsiyyet ve dirayetini bundan da daha mkemmel bir surette ifde eden eyhlislm Mustafa Sabri Elendi'nin olu brahim Sabri Bey olmutur. Mahmud evket Efendi ve bilhassa O'nun vefakr kz, Trkiye'de teesss eden yeni idare zerine saa sola dalan eski rical arasnda gidip Msr'da yerleen mehur eyhlislm Mustafa Sabri Efendi'ye son derecede hrmetkrne ve mfikne bir alka gstermilerdi. Onlarn baba, kz bu byk lime - halktan lalettayin insanlarn bile gsteremiyecekleri lde hizmete komalar, olu brahim Sabri Bey'i teshir etmi ve O'nun, bir defasnda kaleme sarlarak minnettarln iirle anlatmasna sebep olmutur. Gerekten Mahmud evket Efendi ile kznn skenderiye'ye kadar zahmeti ihtiyar ederek hasta yatan eyhlislm Efendi'yi ziyarete gelmeleri sebebiyle 18 Mart 1951 tarihinde yazlan ve hi bir yerde neredilmemi bulunan deerli air brahim Sabri Bey'in

bu iiri baba kz bu iki Osmanolu'-nun esiz ve kbna varlmaz faziletlerinin mkemmel bir tavsif ve tasvirleridir. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 307 SULTANIN GAZASI - Uluvv-i Himmet ehzademiz Mahmud evket Efendi Hazretlerine uMoha Muharebesinden dn, gaza dn, Kn hulul braktrd bateten do. uHenz ufuklar toplarla sallyor ordu, Veziri zam o gn, Pete den geip kurdu, Kzl otan Hnkr'n Erdil ilerine. Hazinelerle cevahir datt askerine... alnd ks ile nekkre n n tt sem... Yayld yerlere seccadeler ipek srma... Namaz klnd dualarla biti mevsim-i ceng Yapld re's-i advden, asld fetha eleng Gurab vakti gne kanl bir kefen ekti: ehidler yine trihe girdiler ebedi, br tarafta guztm bakiyye-i erefi Hazinelerde olup km muhteem sakfi Sedefli haymeler altnda giydi mTatler: Bu anl sahneyi vaktaki sard zulmetler, Aalarn arasndan doup yin nuru, Griindler iki hicranl em-i mahmuru, Eliyle bir ser-i mecruhu okayan gzelin. Dilermi olmay neydan- harblerde gelin Gazaya rihlet-i ihbar edp annesine Dilinde yresi gelmiti harb sahnesine... Bu srr saklad trih ketmedp yalnz: O anda sahnede Sultand alayan gen kz. Yine tarih olarak hep bu ehmet badi, Dnk hne ziyarette tekerrr etti. Hasta haliyle idp kat- merhil Sultan, Pederin re's-i firnda duyarken hicran, 308 KADR MSBOLU Btn endie kesilmi o hazin emiyle. Belli olmutu ki, mensub idi hep bir nesle. O Mohalardaki Leyla ile bir hisle yine, u kadar var ki ftht- Sleyman yerine. Bir byk kal'a kadar fethederek kalbimizi, Bu sefer yapt o hnkrn asletli kz... te bu herkese kabul olunan ahsiyyet ve dirayeti sebebiyledir ki, Mahmud evket Efendi'ye s r a -i 1 in kuruluundan nce Filistin Havlisinde tasavvur olunan federatif bir Arab - srail devletinin hkmdarl resmen teklif edilmiti. Btn bunlar bilen Nasu-'m, O'nu Msr'dan kartmak iin bir bahane aramasndan daha tabii ne olabilirdi. Bu vesileyle kendisine teklif edilen Filistin hkmdarl hakknda ahsan kendisine sorduumuz suallere verdii cevablar - trihin karanlk bir sahifesini aydnlataca midiyle - huss arivimizde mahfuz teyb bantm-dan aynen aktararak dikkatlerinize sunuyoruz: Size Filistin'de hkmdarlk teklif etmiler, deil mi efendim? Murat Sertolu Tercman Gazete-si'nde yle yazd! Vallahi ne yazm bilmiyorum. Hatrmda kalmad. Ne yazd, benim sylediklerimi nasl tefsir etti? ...stedii gibi evirip evirdi mi? yahut nasl anlad bilmiyorum. Ama, O'nunla konumamz esnasnda bahsettii gibi bu Filistin meselesi gemiti. Size de ksaca anlataym: Hatrmda kaldna gre, zannedersem 1948 senesindeydi. ngilizler, Filistin'den ekiliyorlard. ekilmeden nce, orada yerli bir hkmet kurmak istemilerdi: Bir Filistin Hkmeti. Fakat bu, ne bir Arab ve ne de bir Yahudi hkmeti olacakt. phesiz, orada byk OSMANOULLARI'NIN DRAMI 309 ounluk o zamanlar Araplar'da idi. Gayet az miktarda da yahudi vard .ngilizler, bu iki cemaatten mteekkil bir hkmet tekilini dnmlerdi. . Hikyesi uzundur, Araplar bunu kabul etmediler. O zaman Araplar'm, eski Kuds mfts Emh ei-Hseyn'nin riyaseti altnda Lecne-t-l uly e 1 - A r a b i y -ye-tl Filistiniyye adnda bir cemiyetleri vard. Teklif edilen devlette her hususta Araplar te iki, Yahudiler ise te bir nisbetinde temsil edileceklerdi. Bu cemiyetin vki teklifi reddetmi olmasna mukabil, Yahudiler kabul ediyor ve byk bir tehalk gsteriyorlard. Zira, Yahudiler aznlktaydlar. Fakat kuvvetli bir aznlk!... Araplar ise,

onlardan pekok fazla idiler, amma bu sadece bir say stnl idi. Bakaca bir mn ifde etmiyordu. Bu i iin Araplarla Kahire'de temasa geen ngilizler hi bir msbet netice elde edemediler. Emin el-Hseyni'nih riyaseti altndaki Arap liderlerinden mteekkil bu on kiilik cemiyet, teklifi kabule yanama-msa da mzkereyi devam ettiriyordu. Bu cemiyet mensuplarndan mteekkil bir hey'et bu maksadla Londra'ya gnderilmiti. Bu mes'elenin Araplar'la ngilizler arasndaki mzakereleri Londra'da devam ederken ben o zaman Msr Bavekili olan Mehmed Mahmud Paa'nm evinin karsndaki bir apartmanda oturuyordum. Londra'ya giden Araplar, yine hibir netice elde edemeden Kahire'-ye dnmlerdi. Tam o arada bir gn vaktile ngilizlerle mnasebette olduunu sonradan iittiim bir Trk bana telefon etti. Ve dedi ki: Sizi muhakkak grmek istiyorum. Ltfen beni kabul eder misiniz? 310 KADR MSROLU O ana kadar Msr'da yaad ve bir Trk olduu halde kendisini tanmazdm. Fakat nasl Sizi tanmyorum, gelmeyin!... diyebilirdim. stelik telefon eden bir vatandamd. Bu sebeple: Buyurun dedim. Adamcaz az sonra kp geldi. Kelli fell bir adamd. Otomobilli, ofrl filnd. Karn, gbek de o biim. Parmanda gzel, iri tal prlantal mrlantal eski sistem ylkler vard. Bir erkein parmanda da byle kadn gibi mbalal yzkler bulunsun, dorusu akl alacak bir ey deil. Nihayet dedi ki: Efendim, burada Yahudi H a g a n a Cemiyetinin bir mmessili var. Szn keserek: Peki bundan bana ne?... diye karlk verdim. Yoo... dedi. Sizinle grmek istiyor. Allah, Allah!... Yahudi Hagana Cemiyeti'nin mmessilinin benimle ne alkas var, niin grmek ister? Zarar yok dedi. Herhalde bir syleyecei olmal. Ne syleyeceini ben bilmiyorum ama, bir kere grrseniz iyi olur zannederim. Ben ona sorabilirdim Madem ne syleyeceini bilmiyorsunuz niin bu grmeye tavassut ediyorsunuz? Sizin bu Yahudi Cemiyeti ve onun mmessili ile mnsebetiniz nedir? Nezaketsizlik olmasn diye sormak istemedim. Ayrca da, ben bu ie ehemmiyet atfetmiyor ve adam batan savmak istiyordum. Kendisini srf bir nezaket eseri kabilinden kabul etmi, konuuyordum. O'nunla da grmeyi teklif ettii, Yahudi Cemiyeti ile de hibir mnsebetim yoktu ve olamazd. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 311 Vallahi dedim, evet veya hayr diyebilmek iin, rica ederim bana bir iki gn msaade ediniz! yle bir dneyim, ondan sonra reyimi size sylerim... Kendisinin telefonu vard. Size telefon ederim beyefendi diye ilve ettim. o Peki dedi. Gayet nzik ve terbiyeli bir adamd. Zannedersem evvelce Trkiye'de emniyet ube mdrlerindenmi: Son derecede zeki ve kurnaz bir kimseye benziyordu. Neyse o zaman kinci Cihan Harbi sebebiyle Msr, askeri igal altnda idi. Kahire'de ngilizj Fransz ve Amerikan askerleri vard. Msr, ister istemez mttefiklerle beraberdi. ngiliz ordularnn yakn ark mntkasnn kumandan da Kahire'de bulunuyordu. O zaman benim ngilizlerle - size sonra anlatacam bz sebeplerle - temasm vard. Grtklerim bilhassa ordu zabitleriydi. Fakat ngiliz Sefareti, bana kar iki yzl bir siyset takib ediyordu. O zaman Kahire'deki ngiliz Sefiri Lord Clarn idi. Bu, tammiyle benim

aleyhimde idi. Fakat Hamilton isminde Sefaretin birinci sekreteri vard ki, bu bana kar daha samimi ve dosta davranyordu. Bir de o srada ngiliz Entelicans Ser-visi'nin Yakn ark'taki faaliyetlerini idare eden bir Lord Kinros vard. Bu da, bana cephe alanlardan biriydi. Daha baka, imdi isimlerini hatrlayamadm kimseler de vard. Onlarn da kimisi samimi, kimisi de gayr-i samimi olmak zere benimle grrler, alkadar olurlard. Ordu zabitlerinden de bz grtm yksek rtbeli kimseler vard. "Mesel General Wilson. Bu, Yakn ark ngiliz Ordular Bakumandanyd. Mesel Kolo-nel Benster vard ki, hlis sko olan bu sempatik ve 312 KADR MSROLU OSMANOGULLARTNIN DRAMI 313

ihtiyar adam mthi bir diplomatt. Sonra Philip Taylor vard. Onunla da ok iyi grrdk. Biraz evvel de sylediim gibi bunlarla sk fk grmekte idim. Bunun da sebebi u idi: O zaman Almanlar galip bir vaziyette bulunuyorlard. Ukrayna'y gemiler, O'nu tepeledikten sonra Krm' alarak, Kafkaslar'a dayanmlard. Alberz Da'na yaklaan Alman kuvvetleri, igal ettikleri yerlere Alman bayran ekmilerdi. Fakat bir takm mklede de kar karya idiler. Ordularn beslemek iin lzm gelen yardm alamyor, iaeyi temin edemiyorlar-d. O zaman benim elime Almanlar'n bu skk durumdan kurtulmak iin Trkiye'yi igal etmek maksadyla hazrladklar teferruatl bir plnlan gemiti. Bu pln mehur SS Tekilt hazrlamt. Tabii byle bir pln bouna yaplm olamazd. Demek ki; Almanlar'n Trkiye'yi igal etmek hususunda cidd bir tasavvur- . lan vard. Bu rapor; beni ok alkadar etti. Almanlar bu pln gereince Trkiye'ye hcum edecek olurlarsa, muhakkak ki orada kendilerine yardmc kukla bir hkmet kurarlard. Bu takdirde, ngilizler, Franszlar ve Amerikallar mecburen Trkiye'ye kar muhrib vaziyete gelmi olacaklard. O zaman, Trkiye, son derecede mk bir vaziyette kalacakt. te bu sebeple ngilizler'le dostluk kurup onlarla temas temin etmeyi dnmtm. imdeki arzu, onlarn bu mesele etrafndaki niyet ve temayllerini renmek ve vatanma kar yapabileceim herhangi bir hizmet olursa, buna imdiden hazrlanmakt. Evet gayem tama-miyl bundan ibaretti. Bu maksatla ksa zamanda bir -ok ngiliz ileri geleniyle dostluk kurmutum. imdi bu Yahudi Hagana Cemiyeti'nden gelen mmessille, ngilizler'e haber vermeden grmeyi doru bulmadm. nk, bir kere Filistin, henz ngilizlerin elindeydi. stelik de Msr bile onlarn igal-i askersi altndayd. Bu yzden ngiliz Seferthnesi'ndeki tandklarmdan biri olan Philip Taylor'a telefon ederek. Ziyaretinize gelebilir miyim? dedim. Adamcaz: Memnuniyetle. dedi. Sefrtehneye gittim ve kendisine dedim ki. Mesele byle, byle, byledir!... Ben sizin arkanzdan bu teklifi kabul ederek Hagana Cemiyeti'nin mmessili ile grmek istemedim. nk sizin henz Filistin'den ekilmemi bulunduunuzu, oraya tamamen hkim olduunuzu biliyorum. Yarn oradan ekileceinizi de biliyorum. Araplarla Yahudiler'den mteekkil bir hkmet kurmak istediinizden de haberim var. Bu hal eklini, Araplarn kabul etmediini, bu hususta Londradaki mzakerelerden hibir netice alnamadm da biliyorum. imdi byle bir zamanda Yahudi Hagana Cemiyeti'ne mensup bir adamla mhim bir siyas mesele iin grmeyi size haber vermeden yapmay doru bulmadm. Acaba sefaret bu hususta ne dnr, teklifi kabul edip, adamla greyim mi? Benim o zta syleyecek hibir eyim yoktur. nk Filistin beni alkadar etmez.

Bak, dedi, ben size bir dostunuz sfatyla syleyeyim ki, bu zatla grn, fakat bu benim sylediim, hkmet azndan deil, sefaret azmdandr. imdi lzm gelen yerlerle grr, konuur, onlarn bu mesele hakknda ne dndklerini size bildiririm. Tabii derhal yakn ark ngiliz Ordular Bakumandanl brolar ve Sefret'in alkal kimseleriyle grerek bana telefon etti ve: 314 KAD'JR MISIROLU Size dedi, Kolonel Benster gelecek. O sizi bu mesele etarfmda daha fazla aydnlatabilir. Kendisiyle grp konutuktan sonra bir karara varrsnz!. Hakkaten de az sonra Kolonel Benster kp geldi. Biraz yal, ok zengin bir adamd. Bank National . Egypte'in, - zannedersem - direktryd. ngiliz Gene-ralleriyle - aslnda bir albay olasna ramen - son derecede senli benli konuur gayet nfuzlu bir kimse idi. Dedi ki: Ben WiIson (ngiliz Bakumandan) ile grtm, benim bu hususta tam bir salhiyteim vardr. Siz, Lord "Clarn'e (Kahire'deki ngiliz Sefiri) deil bana bakn, Csbenim sylediimi yapn! Bu i, Clarn'in ii deildir. O byle ileri sevmez ve hibir suretle de karmaz. Fakat ordu, O'nun gibi dnmyor. Hatt Sefaret'in dier mensuplar da O'nunla ayn fikirde deildirler. Siz ltfen, bu Yahudi Hagana Cemiyeti'nin mmessili ile grn! Kendisini dinleyin ve istedii neyse bundan bizi de haberdar edin!w Pekl dedim. O gitti. Teklifi getiren Trk'e telefon ederek: Bu adam sdece dinlemek artyle kabul edebilirim! dedim. Biraz sonra ikisi birlikte geldiler. Mmessil, gen ve enerjik bir adam olarak grnyordu. smi de Mister Shivery (iveri) idi. Amma sonradan rendim ki, bu Yahudi, ngiliz ordusunda nfuzlu bir binba imi. Neyse ksa bir ho beten sonra adam derhal sze balad. Ciddi bir i adam tavandayd. Gen ve enerjikti. Bir yere, bir yazhaneye kapdan girer girmez, tak, tak, tak!, diye iini plnl bir ekilde grp gidecek bir tipti. Vaktini kaybedecek bir kimseye benzemiyordu. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 315 Bak dedi, ngilizler 1948 senesinde Filistin'den ekilecekler. stiyorlar ki; orasnn gelecei iin imdiden cidd bir adm atsnlar. Bunun iin de bir takm dnceleri var. Orada te iki Arap, te bir Yahudi olmak zere mahall bir hkmet kurmay dnyorlar. Evet te iki Araplardan olacak! Hkmetin bakanlar, polisi, jandarmas, memuru hsl hereyi te iki nisbetinde Arap, te bir nisbetinde de Yahudi olacak! Araplar, bu teklifi kabul etmiyorlar. Fakat biz memnuniyetle kabul ediyoruz. Pekl, biz de gazetelerden, radyolardan bu mevzuda baz eyler okuyor, iitiyoruz dedim. Hayr dedi, iin baka cihetleri de var. Biz nce bu teklif gereklesin, istiyoruz. Fakat ikinci olarak da bizi alkadar eden dier mhim bir husus vardr. Devlet Reisi kim olacak? Bu mes'ele bizi son derecede dndryor. nk byle bir devletin reisinin, Arap olmasn istemiyoruz. Sfat ne olursa olsun, bu mhim deildir. Hkim olsun, cumhurreisi olsun, kral olsun, ne olursa olsun, fakat Arap olmasn!... Hele Yahudi hi olmasn! Bunun da imkn yoktur. nk Araplar kabul etmezler. Biz dedi, karar verip t Msr'a geldik, Msr kral ailesinden bu i iin birisim semek istiyoruz. Bu zt da bulduk, Prens Abbas Halim! Byle ak ak konuuyordu. Ben, Prens Abbas Halin'i ahsan ok iyi tanrdm. ok kymetli bir adam-adamd. Hakikaten mthi ve deerli bir insand. Zannedersem, bu ailede byk Mehmed Ali Paa denilen adam yok mu, ite O'nun tam bir eiydi. Belki ondan da mkemmeldi. Onun moderniydi. Yapc, kurucu, kltrl, cesur ve son derecede kabiliyetli mthi bir 316 KADR MISIROGLU

adamd. Hal sadr. Fakat zavall hayatm malesef ok kt artlar altnda idme ettirebilmektedir. te bakn, bazan byle kymetli adamlar hayatta binbir meakkat iinde srnr de, be para etmez adamlar bilmem ne olurlar!... Hayat bu!... Ne yaparsn!.. Kader ne ise o oluyor. Bu, niin byledir, diye bir sule mahal yoktur. Neyse azizim, adam konumasna devam ederek dedi ki: O, yni Prens Abbas Halim bunu kabul etmiyor. Daha dorusu edemiyor. nk Msr Hkmeti bu ie mni oluyor. Msr kral ailesinden birisinin Filistin'e kral olmasn eitli sebeplerle doru bulmuyor. Abbas Halim de bu vaziyet karsnda teklifimizi reddetmek mecburiyetinde kalmtr. Bu sebeple biz, baka birisini bulmak iin aratrmalar yaptk. Ve sizi bu i iin mnsip grdk. Onun iin geldik, size teklif ediyoruz. Kurulacak bu Filistin devletinde, devlet reisi olmay kabul eder misiniz? te mesele bundan ibaretti! Ben tabiatiyle ok ardm. nk Filistin kat'iy-yen aklmdan bile gemezdi. Ne mnsebetle geecek, gese ne olacakt?!.. Ahlisinin bir ksm Arapf dier ksm ise Yahudidir. Ben ise bir trkm. Allah, allan!.. Bu nasl olur? Ben arab da bilirim yahudiyi de! nk Araplar arasnda ok yaadm. Kendisine bir cevap vermek lzmd. Dedim ki: Bunun cevab yle birden bire verilemez. Verilirse ciddi bir ey olmaz. Bana msaade edin, bir iki gn sonra ben size haber veririm. Adamcaz: Peki dedi ve ayrlp gitti. Ertesi gn kendisine telefon ettim. Tekrar kalkt geldi. Bu sefer yalnzd. Fakat ben O'nu armadan OSMANOULLARI'NIN DRAMI 317 nce ngilizlerle temas etmi ve durumu bildirmitim. Kolonel Benst-er bana kabul etmemi sylemiti. Ayrca lzumlu yerlerle konuup grtkten sonra tekrar telefon ederek, teklifi kabul etmem iin srar etmiti. Ben, ngizler'e yukarda anlattm sebepten dolay aray bozmak istemiyordum! nk aklm fikrim Trkiye'de idi. Yarn Almanlar aziz vatanmza taarruz ederlerse, durum ne olacakt? Benim dndm hep bu idi. Filistin beni alkadar etmiyordu. Neyse Mister Shivery'ye dedim ki: <c Vallahi siz yle bir ey sylediniz ki; beni hayretler ierisinde braktnz. Benim Filistin'le hi bir alkam ve ona dair hibir dncem yoktur. Hi!.. Ben bir yabancym. Siz yahudisiniz. Benim orada devlet reisi olmam siz istiyebilirsiniz, ama, acaba Araplar ne diyecekler? Bu zorla olacak bir i deildir. Orada yaayan Araplar'la Yahudiler'in ittifakyla mmkn olabilir. Araplar'm re'yi hilfna bu ie giriilemez. Sonra bu nasl gerekleebilir, onu da, bilmiyorum. te bu sebeple ben bu ie girimek niyetinde deilim. Byle ihtilafl bir meseleye, karmak istemem. o Peki dedi. Mademki Araplarn kabul edip etmemesi noktasnda tereddde dtnz iin bu ie karmak istemiyorsunuz, o halde nce onlarla temasa geiniz! Bunun imkn yok mudur? Pekl, yle olsun! Tekrar haberleiriz dedim. Bu mes'eleyi Araplar'a amak iin bir vasta dnmeye koyuldum. Hatrma mehur Aziz Msr Paa Seldi. Araplar zerinde son derecede nfuzlu bir kimseydi. Kendisine arada srada sokakta rast gelirdim. Dosta selmlardk. Fakat oturup konumuluum 318 KADR MISIROLU yoktu. Neyse ona telefon ettim. Sesimi iitince ok ok memnun oldu Hay hay!.. Ben size gelirim. Fakat eer kabul ederseniz, siz apartmanda oturuyorsunuz, benimse geni bir bahem var, bu sebeple geliniz! O bahede hem bir le yemei yeriz ve hem de konuuruz!. Pekl Paam! dedim.

ve: kk bir siz bana dedi.

le yemeine Paa'nm evine gittim. Ho beten sonra mes'eleyi anlattm. Bu hususta ne dndn sordum. Aziz Msr Paa, bu habere ok sevindi. Son derecede memnun oldu ve: Ben dedi, Araplar' buraya arrm. Mes'eleyi onlara benim yanmda kendiniz anlatrsanz iyi olur. Az bir mddet sonra, telefon ederek adamlar davet etti. Galiba iki gn sonras idi. Vki davete hepsi gelmiti. Bunlar ngilizlerle anlamak iin Londra'ya kadar gitmi olan Arap liderleriydi. Paa, bizlere gzel bir le yemei ikram etikten sonra iskemlesinden kalkt, mes'eleyi onlara ayakta cidd bir surette kendisi izah etti. Arap misafirler, Filistin dvasn ele alm bulunan altuyedi sekin kimseydi. Bunlar Paa'y hayretle dinliyorlard. Paa dedi ki: Baknz, yann Araplar'la, Yahudiler arasnda patlayacak olan uzun mcdelenin en kestirme yolu budur! Bana itimadnz varsa szm dinleyiniz. Bu devlete, Yahudiler de ortak olacak diye zlmeyin. Mes'eleyi halledecek olan yegne esas budur. Yoksa ileride,, daha fena olacaktr. Bunu kabul etmelisiniz. Bunlar Aziz Msr Paa'dan son derecede ekinir ve korkarlard. nk kabiliyetli ve nfuzlu bir ahsOSMANOULLARI'NIN DRAMI ' 319 yetti. Araplarla uzun bir maceras vard. O toplantda muhataplarnn ou Paa'ya evet demiti. Az bir ksm ise hayr da dememiler, fakat mstenkif davranmlard. Paa, onlarn teredddn grnce, Bunu kabul etmelisiniz diye srar etti. Bunlar da cevap olarak: Mft ile konualm. Hey'etimizin reisi odur. Biz shib-i selhiyet deiliz! dediler. Paa: Peki dedi, Konuun grn, fakat vakit kaybetmeyin! Ben tabi dnp eve geldim. Gereken yerlerle tekrar temas ettim. ngilizler, Aziz Msr Paa'nm mes'eleyi eline almasndan son derecede memnun kaldlar. Geri O'nu sevmez, kendisinden nefret ederlerdi. nk Paa, son derecede tok szl bir adamd. ngilizlere dima: mparatorluunuz bir gn yklacak! A kalacaksnz da, ancak adalarnzda balk tutarak ziftleneceksiniz! Yaptnz iler fenadr. Sonunda mahvolacaksnz, byle yapmayn, etmeyin!.. Biz size dost oluruz, fakat bize kle, esir muamelesi yapyorsunuz! derdi. Hem de byle ziftleneceksiniz! gibi ar tbirler kullanan ak szl" mert bir insand. Aziz Msr'nin Araplar zerindeki geni nfuzunu bilen ngilizler, verdiim haber zerine rahat bir nefes almlard. Artk, Filistin davasna halledilmi bir mes'ele nazaryla bakyorlard. Fakat trih huzurunda size bir hakikat syleyeyim: Araplarn yaptklar o yaygaralar ok mbalaldr. ngilizler Filistin'i Yahudiler'e terkederek kmak istememilerdir. Araplar'in bu husustaki iddialar asl320 KAD'iR MISIROGLU szdr. ngilizler, izah ettiim gibi, hkim unsuru Arap-lar'dan olan mterek bir devlet kurmak istemilerdir. Maksadlan, kendileri ekildikten sonra orada anarik hareketlerin vuku bulmasn nlemekti Filistin'de bir Arap hkimiyetini ibk etmek istiyorlard. Yahuder'i iyi idare edip etmemek mes'elesi Araplar'm kendi kabiliyetlerine terkedilmi olacakt. Fakat Araplar imdi byle sylemiyorlar. ngilizler bizi aldattlar, kandrdlar ve sonra da Filistin'i Yahuder'e terkedip ktlar, diyorlar. Bu doru deildir. nk ben iin ierisindeyim. Cereyan eden mzkereleri ok iyi biliyorum. Neyse efendim.. Dier taraftan Shivery de benden haber bekliyordu. Araplar'm bu teklif karsnda ne dndklerini ona bildirmem gerekirdi. Kendisine tele-. fon ettim. Derhal kalkp geldi. Adam heyecan iindeydi. Vereceim haberi byk bir merakla bekliyordu. Fakat aslnda onlar benimle Araplar arasnda cereyan eden mzkerelerden muhakkakki az ok haberdardlar. nk her yerde adamlar vard. Mes'eleyi gayet sk bir surette gn gnne takip ediyorlard. Kahi-re'de bu ile alkal kimler vardr, bunlar neler yapmaktadrlar, teklifi kim kabul etti kim kabul etmedi az ok haberleri vard. Bu yzden biraz mitlenmilerdi. nk iin birinci merhalesi msbet

neticelenecek gibi grnyordu. Biz de VVeismann'a olup biten iler hakknda malmat veriyorduk. Mft'den gelecek cevab beklemek lzmd. Araplarn bir ab u k r a la-r vardr bilir misiniz? Yarn demektir. Ah ne sonsuz bir eydir o!.. Bukra, bukra, bukra diye bizi oyalamaya baladlar. Bir trl cevap vermiyorlard. te Filistin bu bukralara kurban gitmitir. Ha bugn Mft'ye gittik, ha bugn Mft'den cevap geldi, ha bugn bizim taraf mzkerede ar bast, yni evet diyenler ok olOSMANOULLARI'NIN DRAMI 321 du.. Bu minval zere ipe un serip durdular. Anlalyordu ki hl hayr diyenler vard. Zavalllar anlaamyor-lard. Cesaretleri yoktu. Dorusu bir taraftan da mazurdular. Halerini gryordum. Dorusu kolay karar verilebilecek bir i deildi. Acaba istikbal ne gsterecekti? Shivery merak ierisindeydi. Bana haber gnderdi, durumu izah ettim. Derken Dr. Weismann geldi. Adamlarn acelesi vard. nk ngilizler Filistin'den kmak zereydiler. Konuup grp bu ii bitirmek istiyorlard. Onlarn hazrlklar da bundan ibaretti. Binaenaleyh bu oluyor mu, olmuyor mu anlalmas l-? zmd. Araplar hl bugn, yarn.. diyorlard. Shivery sabrszlanmaya balamt. Nihayet bir gn bana: Mftden haber gelecei yok. Dr. Weismann burada otelde oturmaya gelmedi, dedi. Gerekten Dr. VVeismann mhim bir( ahsiyetti. Kahire'de keyf etmeye gelmemiti. i sr'atle bitirmek istiyordu. Bu arada ben mes'eleyi bitirmek iin gayret sarfediyordum. Aziz Msr Paa'ya gidiyorum, o bana geliyor, byle mi olsun, yle mi olsun, oturup mzkere ediyoruz. Paa bu ten ok memnun, olmasn istiyor. Bu iin peindeyiz. Mft Emin el-Hseyn o srada Filistin'den kam Lbnan'da oturuyordu. Mft ile grmek uzun bir merasime tabiydi. nk onun muhafzlar vesaire-si vard. Bu ile megul Trk'lerden birisi kalkp O'nun yanma gitti. Kendisiyle grt. Mft demi ki: Evet bu meseleden haberim var. Kahire'deki arkadalardan durumu rendim. Tamamiyle Aziz Msr Paa gibi dnyorum. leride bamza gelecek bely nlemek iin en kestirme yol budur. Herhalde ok muvafktr. F: 21

322 KADR MISIROLU Bu cevap zerine bu bizim Trk de diyor ki: Peki, bu husustaki dncenizi bana sylediiniz gibi bir mektuba yazp, eyzade Mahmud evket'e bildirseniz iyi olmaz m? Elinizle yazacanz bir mektup verir misiniz bana? Bu teklif zerine Mft bu husustaki fikirlerini bir mektuba yazarak o zata verdi. O da alp Msr'a getirdi. Bu gelen mektubun Mft'nn el yazs olup olmadnda en kk bir phem yoktu. nk ben Mf-t'y Msr'da ahsan ok iyi tanmtm. mzasn da, yazsn da tamamiyle tefrik edebilecek bir durumdaydm. Mektup gelince Aziz Msr Paa'y haberdar ettim. Mektubu kendisine gsterdim. Bak, ite Mft'nn mektubu budur; fikirleri de budur! dedim. Paa memnun.. Lecne'ye mensup Araplarn bir ksm da ok memnun.. Hem de bu memnuniyetlerini heyecanl bir surette izhr ediyorlar; dier bir ksm ise hl kark ve mtereddid grnyorlard. Bir ksm hakikaten samimiyetle memnuniyet gsteriyordu. ok ateliydiler. nk vaktiyle Filistin uzun mddet Osmanl idaresi altnda kald iin bunlarn analar babalan amcalan vesaire Osmanl terbiyesi grm, onun te'siri altnda kalmt. imdi her ne kadar, Araplk davas var idiyse de, o te'sirler de hl devam ediyordu. stelik bu iin kendilerine mstakbelde faydal olacana inanyorlard. Bu sebeble gerekten memnundular. Mft'den haber gelnce, iler hzland. Dr. Weiss-mann dnmek istiyordu. Fakat bu bukra meselesi bir trl ortadan kalkmyor ve bu i bitmiyordu. nk Mft'nn mektubu kfi deildi. Hey'etin oturup ek-

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 323 seriyetle karar alma gerekirdi. Bu ise, mmkn olamyordu. nk hey'etten bazlar hl tereddtte idiler. Oturup kalkyor, meseleyi mzakere ediyor fakat bir trl ekseriyetle istenilen karar alamyorlard. Bu yzden bugn yarn, bugn diye diye i uzayp gidiyordu. Bu srada ngilizler de Filistin'den kmak iin hazrlanyorlard. urada burada Araplar resmen ngilizler'e kar isyan halinde bulunuyorlard. ngilizler bu przl ve ihtilafl mes'eleyi bir an nce salam bir esasa balamak hususunda acele ediyorlard. Orada oturan Yahudiler ise ngilizler'in, ekseriyeti Araplar'm tekil edecei bir devlete taraftar olmalarndan dolay onlara di biliyor, ve bz huzursuzluklar karmaktan geri kalmyorlard. Bu srada dorusu ngilizler'in Araplar'a byk bir yardm da olmutu. Zira Filistinli Araplar'-m hicretlerine mni oluyorlard. Dier taraftan da Yahudilerin gelip oraya yerleerek, ekseriyet tekil etmelerini nlyorlard. Bu son derecede ehemmiyetli bir noktadr. Araplar imdi bu gerekleri unutarak ngilizler'e ulu orta hcum ediyorlar. Fakat gerek budur. Bu yzden Yahudiler ngilizler'e kar suikastlara, sabotajlara teebbs ediyorlard. Bundan huzursuz olan Araplar ngilizler'in mni olmasna ramen eitli yollarla oradan kayorlard. Maln satan bir yolunu bulup, svyordu. nanr msnz, bugn birbuuk milyon Filistinli Arap saa sola kam bulunmaktadr. Bunlar ekseriyetle Filistin'in mal mlk sahibi zenginleriydiler. Hatt mallarn bu L e c n e denilen Arap Hey'etine satmay teklif etmiler, onlar kabul etmediklerinden Yahudilere satp kamlard. Yahudiler bu hareketi tevik iin Arap mallarna normalden fazla para veriyorlard. Bu sebeple Yahudiler Filistin'in bir ksmn para ile satn almlardr. Bunlar Filistin 324 KAD'IR MISIROLU dvasnda esas noktalardr. Hicret meselesi, yerli Arap-| lar'm mal ve mlklerini Yahudiler'e satp kamalar ? meselesi.. Tabi, ite netice byle oldu. ler byle uzaynca Yahudiler fena halde sinirlendiler, kendilerinin kabuln muvafk grmedikleri bir teklifi dahi Araplar'n, kabul etmeyerek daha fazlasna talib grnmeleri onlarn, giritikleri sabotaj, mal mlk satn alma suikast gibi eitli faaliyetlerini artrmalarna sebep oldu. Onlar, Arapiar' rahatsz edip, karma arelerini tatbik mevkiine koymaya sevk etti. Msr'daki B a n k - u 1 A r a b oradan kaan Araplar'n mal ve mlklerinden elde ettikleri paralarla kurulmu bir bankadr. Bunun zerine Araplardan i kmadn gren Weismann kalkt gitti. Arkasndan Shivery de gitti. Bu suretle kala kala ortada ngilizler'-le ben kaldm. Meerse Mft, bana mektubu gndermekle beraber, arkadan da kendi adamlarna baka trl sylemi. Bu iin kabul edilmemesini bildirmi. Demek ki Mft iki yzllk ediyordu. Bana yazm olduu mektubun onlara tamamen aksini sylyordu. Onlar da armlar, mektubunda baka trl sylyor, arkadan gvenilir adamlar vastasiyle baka trl haberler gnderiyordu. Bundan bir anlamazlk koptu. Mft, iindekini yazmam, beni oyalamak yolunu tutmutu. Bu durumda Shivery ve YVeismann gidince, hsl olan vaziyet karsnda bu ie tamamiyle taraftar olan ngilizler, bana yeni bir teklif yaptlar. Bu da u idi; Henz Filistin'den ekilmemi olan ngiliz Ordu-su'nu arkama alarak ve ona dayanarak teklifi gerekletirmem isteniyordu. Oraya gidip Filistin Hkmeti ni iln etmem arzu ediliyordu. Ben~ bu teklifi kabul etmedim. nk Filistin'de Araplar ve Yahudiler vard. Araplar ekseriyette, Yahudiler ise ekalOSMANOULLARl'NIN DRAMI 325 liyette idi. Yaplacak olan ii yahudiler istiyor, Arap-lar'sa buna taraftar olmuyorlard. Ekalliyetin istedii bir eyi gerekletirmek iin ekseriyetle atmak mecburiyeti hsl olacakt. stelik pek tabi olarak ksa bir mddet sonra ngiliz Ordusu oradan ekilecekti. O zaman ben, kurulacak olan hkmeti devam ettirebilmek iin Yahudiler'le beraber mi hareket edecektim?! Mev-kiimi ayakta tutmak iin buna mecbur olacam muhakkakt. Sizler benim yerimde olsaydnz, bunu kabul edip Yahudilerle bir olup kendi dindalarnz olan Arap-

lar'a kar karmydmz? te ben de bu dncelerle bu teklifi sret-i kat'iyyede reddettim. te iin hlsas budur. Geri mes'elenin daha pekok teferruat vardr. Fakat ben size ksaca anlattm. Esasen evvelce de sylediim gibi ben bunu balangta istememi, arzu etmemitim. Fakat sonra dndm ki, Araplar'la asrlarca beraber yaamtk. Dinimiz, rf ve adetlerimiz bir, ok eyimiz beraberdi. Gerekletirilmek istenen teklif de onlarn muhakkak ki lehinde idi. Yarn oras Trkiye'ye kar birinci derecede bir s olabilirdi. Bu sebeple sonradan taraftar oldum. Fakat ksmet deilmi. bu ekle girince ngiliz sngsne istinad ederek ahalinin kendi dinimden olan ekseriyetine kar ve onlara ramen bir hareketi gerekletirmee almay doru bulmadm. Belki benden bakas olsa, bu son teklif istikametinde de hareket ederdi. Fakat ben yapamadm. Byle bir eye girimeyi vicdanma sdramadm. ngilizler de i bu ekli alnca, teden beri mni olduklar Arap muhaceretine bigne kalmaya baladlar. Onlar da frsat ganimet bilip oradan bir an nce kmaya koyuldular. Dier taraftan oraya gelip yerlemek isteyen Yahudiler'e kar da msamahakr davranma326 KADR MISIROLU ya hatt daha sonralar onlar bu i iin tevik bile etmeye baladlar. Akas ngilizler Araplar'a: Ben sizin banza gelecek musibeti nlemek istiyordum, siz bunu anlamadnz, imdi ne hliniz varsa grn! demek istiyorlard: Bu suretle Dnya'nm her tarafndan kinci Cihan Harbi'ni grm, tecrbeli mtefennin, iyi 3'etimi Ya-hudiler'in akn etmesiyle Filistin'deki nfus muvzenesi alabildiine deimeye yz tuttu. Bunlar Araplarin veya bizim bildiimiz o eski Yahudiler deildiler. Cesur, komitac, azimli ve alkan insanlard. Biliyorsunuz ksa zamanda oraya hkim oldular ve alt gn iinde de Araplarin ummadklar bir malbiyete uratarak perian ettiler. AUah korusun belki bilmem daha beter neler de olacak! Bugnk harbler artk bambaka olmutur. 13 Mahmd evket Efendi, hayatnda cereyan eden hdiseleri muhtelif vesilelerle eine dostuna yazd mektuplara hlsatan dercetmi bulunmaktadr. Bu mektuplarn bize ve baz yaknlarmza gelmi olanlarndan yzlercesi evet mbala etmiyoruz, yzlercesi, ahs arivimizde mahfuz bulunmaktadr. Bunlar ileride onun hayatna mtedair bir eserde mstakil olarak deerlendirmeyi dnyoruz. Ayrca Efendi'nin birok teyp bantlanyla tesbit edilmi hatrat paralar da elimizdedir. Fakat bu eserin umm hacmi iinde bir muvazenesizlik tekil etmemesi iin bunlardan gerektii ekilde iktibaslar takdim edemiyoruz. 136 ehzade Mahmud evket Efendi'nin husus arivimizde mevcud banttan nakledilen bu izahat sdece konuma hususiyetlerinden doan selika bozulduklar dzeltilmek suretiyle nakil ve iktibas olunmutur. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 327 1962 ylnda Fransa'ya giderek Gney Fransa'da 'Bagnols sur Seze Kasabasnda yerlemiti. Kasabann merkezine onsekiz yirmi kilometre mesafede Cezayir mltecileri iin kurulan bir kampta kz Nerain Sultanca "Asistan Sosyal Mdirelii verilmiti. O'nun ka-zancyle burada baba kz yeniden mtevzi bir hayat kurmulard. Fakat esasen sakat bulunan ve bastonla ie giden bu ileke Sultan Efendi'nin bir kere daha kaza geirerek alamaz hale gelmesi zerine byk lde ml mzayaka iine dm olan Mahmud evket Efendi, mrnn sonuna kadar binbir zdrapia yorularak 31 Ocak. 1973 tarihinde Bagnols'da vefat etmitir. Onun vefatna sebep tekil eden ailev bir hdiseyle bizim mahut dava dolaysyla hapsediiiimiz arasnda nzik bir illiyet mevcuttur. Fakat bugnn artlan iinde bu mes'elenin tafsiline imdilik imkn yoktur. Ksaca ifade etmek gerekirse, denilebilir ki, o, lmemi, ldrlmtr. Ama bu, fiilen ve dorudan doruya deil de, dolaysyla tahakkuk etmitir. Burada bu kadarla iktifa ederek, bu kymetli ehzde'-nin son yllarnda ah'san mahede eylediimiz bir durumunu hikye etmek istiyoruz, 1969 Yl Temmuzunda Mahmud evket Efend'yi ikmet etmekte bulunduu Gney Fransa'daki Bagnols ehrinde ziyarete gitmitik. Benimle birlikte iki Trk

arkada daha vard. Bunlar Mustafa Bilge ile Mes'ud Uurdu. Bizi grnce vatanna kavumucasma sevinen Efendi: yi ki geldiniz yarn Nermin, damandaki bir iltihabtan dolay ameliyat iin Avignon'a gidecek. Benim burada yalnz kalmama son derecede -zlyordu. Geliiniz O'nu teselli edecektir, dedi. O gece arkada gerek ehzde'yi gerekse muhterem kerimelerini teselli edip avutmaya alarak, ok OSMANOULLARI'NIN DRAMI 329

328 KADR MISIROLU ho vakit geirmitik. Ge vakit otele dnerken Nermin Sultan kulama eilerek: Aman sizden Allah raz olsun, iyi ki geldiniz. Babinin yllardan beri yanaklar delinerek gldn ilk defa grdm. Hastahaneye msterih olarak gideceim. Sakn beni ziyarete gelmeye kalkmaynz. Sizden rica ederim, burada oturup, bir nebze babam teselli edebilirseniz, beni mes'ud edersiniz. demiti. Kendisini artk gremiyeceimiz iin samim bir surette vedalap ayrlmtk. Ertesi gn sabahleyin, otelden kp ehzde'nin yanma geldiimizde onu ok kederli bulduk. nk biricik kz ameliyat olmak zere Avignon'a gitmiti. O gn de kendisini oyalayp, avundurmaya altk'. ki gn byle geti. nc gn kzn ziyaret etmek dncesinde olduunu, kendisile birlikte Avignon'a gidersek memnun kalacan syle-. mesi zerine bir taksi ardk. Avignon, Bagnols'a yet-, mi seksen kilometre mesafede idi. Bir taksiye binerek , hastahaneye geldik. Hastahne nl Dr. Pastr'n adn tayordu. stihbarattan Sultan Efendinin yatt oday rendik. Hep birlikte bir yukar kata ktk Efendi nde biz arkada kapya geldik. Efendi, kzma bir buket iek yaptrm bir file dolusu daO'nun sevdii yiyeceklerden alp getirmiti. Yavaa kapy at. Biz de arkasndan ieri girdik. Sultan Efendi pencere tarafndaki bir odada yatyordu. Yz darya dnkt. Uyuyup uyumad belli deildi. Kap dibinde bir dier Fransz kadn yatyordu. Sultan Efendi'nin yata nnde bir iskemle vard. Efendi bu sandalye zerine abanarak, yanndaki hastay rahatsz etmemesi iin yavaa Nermin, Nermin!.. diye seslendi. Yatakta, arkadan ocuk intiban uyandran bir vcud hafif ce kmldad ve sese doru dnjdty. Dank salar- yzene du, aln yllardr ekilen meakkat ve zdraptan mt. Babasn ve O'nun arkasnda da bizleri g-J ce hafife tebessm etti. Efendi: I Naslsn kzm ameliyat nasl geti? diye sorSultan Efendi bu. suale cevap vermedi. Efendi su-i tekrarlad.. Hayret, yine cevap alamamt. Dalgn rnmedii halde acaba niin cevap vermiyordu. Efensandaiyenin zerine abanm bir durumda sulini r ka kere daha tekrarlad. Sultan Efendi konumu-r, sadece baz iaretlerle bireyier anlatmak istiyorEpey bir mkilttan sonra kalem kt istediini fedebidik. Kendisine bir kalem kt uzattk. Yat- yerde, yar okunur, yar okunmaz bir ekilde k-u szleri yazd: Babi, konuamyorum. Doktorlar beni ameli-?t ederken, kazara dilimi kestiler!.. Kda heyecanla bir gz atan Efendi, bir eliyle mm tutarak; Aman yarabbi, dr~ dnyada birtek evldm r ektii bunca ileden sonra bir de O'nu byle dilm grecektim diye adet inledi. Bu srada elinde talakta olduu kda alnndan ip gibi terler dkr, bir taraftan da alyordu. Gz yalaryla bu terbribiririe karyordu. Yanmdaki arkadalardan

tafa Bilge, beni kendine doru ekerek: Kadir Bey, yaz bakalm Osrnanoullar'mn um! Bu sahneyi nasl anlatabileceksin merak edimi dedi. Bunu syledii zaman her ikimizde gayr-i ar alyorduk. Fakat kendimizi koyverecek zaman 'wdi. Zira sandalyenin, zerine bir kle gibi km an Efendi, fenalk geiriyordu. Kendisinde hem 330 KADR MISIROLU

331 kalb ve hem de nefes darl vard. Dima yannda tad bir fskiye ile azna hava skard. Eliyle onu iaret etti. Kapnn kenarna brakm olduumuz fileden alelacele kararak kendisine uzattk. Bir mddet azna skarak nefes almaya alt. Sonra koluna girip O'nu koridora kardk. Doktorlarla grelim, Sultan Efendi'nin dilsiz kalacan sanmyoruz! dedik. Hakikaten doktorla konutuumuz zaman, ksa zamanda iyileeceine dir teminat verdi. Fakat Efendi inanmyor ve kendine gelemiyordu. O'nu glkle teselli ederek tekrar Sultan Efendi'nin yanma dndk. aretle babasnn ve benim elimi istedi. Ellerimizi st ste koydu ve kendi elleri arasna alarak skt, skt!. Sonra tekrar kt istedi ve bana unu yazd: Kadir Bey, beni dnmeyin! Babam alp vatanna gtrn!. O'nun lmeden vatanna kavutuunu grr veya duyarsam lsem de gam yemem! O'nun nasl bir vatan ztrab ektiini ve nasl ac duyduunu siz bilemezsiniz. Sizden rica ediyorum, bunu sevdiiniz smanoullar'ndan ciz, ileli bir kadncazn bir son vasiyeti saynz!. Sultan Efendi o anda babasnn vatanna kabul edilmediini dnemiyordu. Kendisine: o Sultan Efendi Hazretleri, siz iyein de inallah vatanmza hep beraber gideceiz!. dedim. Ve O'nu bu minval zere biraz konuarak teselli etmeye altm. Trkiye'ye dnmek mes'elesi mevzuubahs olduu zaman kkreyen Mahmud evket Efendi ise cevap vermiyor, beyaz bir mendille gz yalarn siliyordu. Efendiyi glkle hastahaneden ayrabildik. Kendisine bir kriz gelmesinden korkuyorduk. Yol boyunca hi konumad. Sadece Bagnols'a yaklatmz zaman. OSMANOULLARI'NIN DRAMI Vallahi, ne yapacam bilemiyorum. Zengin (dam deilim ki; kzm hastahanede bulunduu md-te Avignon'da bir pansiyon tutup O'nunla megul 'aym; veya hergn buraya gelip gideyim. Otobs bu ^ansa'da gayet azdr. Taksilerde ise, bizim dolmu us-# tatbik edilmez. Bu ofr, bizi seven bir Fransz cldu-u halde buraya ancak seksen franka geldi. dedi. Oturduklar apartmamn nne geldiimiz zaman ~fre seksen frank veren efendinin cebinde belki de aka hi bir kuru kalmamt. Ekmek parasn ofre gererek kzn bir defack olsun grmeye gitmekten keneni alkoyamamt. Biz de, bu faciay geride brakarak fkendi hay huyumuza karmak zere ertesi sabah ora-pan ayrlacaktk. Efendi, gurbet iinde | u r b e t i olan hayatna 31 Ocak 1973 tarihine ka-jjar devam edecek ve bu tarihte evine baskn yapan ga-;*p maksadl mehul ahslarla bouma sonunda getirdii bir kalp krizi ile vefat ederek, bulunduu ehrin ^hristiyan mezarlna ' defnolunacak ebed uykusuna |orada yzyirmi yanda vefat eden emektar Yemenli Jsman'yla dalacakt. Hatt orada hi, bir Trk ve Mslman'n yaamamas sebebiyle na bile - maalesef -Recburen kz tarafndan ykanacakt. Bugn babasnn kabul edilmedii memlekete dnmek hususundaki : kfleri kat' bir lisanla reddeden ve O'nun mezar* ba-'dan ayrlmak istemeyen germin Sultan, Bagnol Ka-bas'nda yaamakta ve her gn babasnn kabrine gi-(rek gz yalan dkmektedir. imdi de Mahmud evket Efendi'nin huss arizde mahfuz bulunan bir ok mektubundan sadece tanesini - ehemmiyetine binen - naklederek yaa, binbir faciadan - tbiri caizse - bir iki krnty ifadesiyle dikkatlerinize sunmak istiyoruz.

332

KAD'JB MISIROLU Tercman Gazetesi'nde onun hakknda Gur bette Bir ehzade serlevhasyla yayn-: lanan 137 yazlardaki yanllar belirtmek maksadyla _ yazlan bu uzun mektubu bilhassa tercih ettik. Zira '. O'nun hayat hikyesinin - yukarda - braktmz yer den bir nevi devam mahiyetindedir. ? Eagnols S/Ceze 4 ~ 7 - 1967 Kymetli eski- aziz dostum; Evvelce 3 Temmuz tarihli mektubunuzu alm, vakit bulduka uzun bir mektup yazmaya koyulmutum. Lkin 4 Temmuz tarihli mektubunuzu alnca, 8 Temmuz tarihli olarak ksa baka bir mektup takdim ettim. imdi evvelki mektubunuza cevap veriyor ve evvel Nermin'in shh vaziyetinden balyorum. Nermin, kk yanda Fransa'nn Nis ehri'nde byk annesiyle beraber bulunurken bilmem naslsa Coscalgie yani kemik veremi hastalna tutulmutu. Benim Msr'dan pasaport alp, yavrumun yanma gide-mememden dolay, sadece byk annesinin eline kalan Nermin'in iyi, kfi tedavi edilememesi ve imdiki illarn o zaman daha mevcud olamamas hep bir araya gelince, hastalk sol kala kemiini ok fena tahrip ettikten sonra, tamamiyle durmam ve kapanmamt. Benim pasaport alamamam meselesini Tercman Gazetesi yazd, Konsolos Rgb Bey'in hezeyan dorudur. Ama ben kzmla Msr'dan kmak isterken Rgb~ 137 Bkz.; Tercman Gazetesinde 27 Haziran - 6 Temmuz 167 tarihleri arasnda Murad Sertolu ijzasjyla M^dil'en ?^Gurbette Bir ehzade isimli tefrika^ ? jf"! ? ? 333 OSMANOULLARPNIN DRAMI len zta gitmiim gibi yazmas yanltr. Zaten Ter-man Gazetesi pek ok eyleri birbirine kartrd ve $ekok yanllar yapt. Maalesef... Nihayet kzm ilk defa olarak 1945'de benim yan-jjba gelmeye muvaffak olunca, fazla yaya yrmedii, Jprulmad iin bamza bir bel gelmemiti. Lkin fcnra hayr cemiyetlerde ve kolera esnasnda pek ok Soruldu ve sa kula hastaland. Doktorlar ameliyatn ;zm olduu el'an eski koksalji hastal dolaysiyle bu eliyatn tehlikeli olduunu sylediler ve ok mk-tla lesse passe tedrik edip, 1949 senesi temmuz ayln sonunda Roma'ya gittik. En byk profesrlerle tireden sonra ameliyat yaptk. Hamdolsun muvaffakiyetle neticelendi. Sonra eski hastalk yerini, kala- ve bel kemiini gstermekiin talya'nn hatt Dn-;a'nm en byk profesrlerinden biri tannan mehur rofesr (Sikaliyeteni)'ye, Bolonya ehri'ne gittik. ;|(Eski hastalk, kala kemiim tamamiyle kemirmi. Maalesef vaktinde yni evvelce iyi tedavi edilememi. Ben imdi ameliyat yapmak iin -hibir sebep grmyo-jrum. Lkin eer yaplrsa kala imdikinden ok ok , lam olur. Ve ileride herhangi dme veya kaza neticesi koiaycack krlmaz! demiti. yi hatrmda kal-lna gre 3000 Msr liras istemiti. Bir ameliyat eil, ameliyat yapacak, Nermin bir sene hastahne-$e kalacak ve ben de Nermin'le kalacam. (Bu para ermin'le benim masrafm.) Lkin biz Roma'ya kulak ameliyat iin gittiimiz vakit, Msr Hkmeti'nin yanmza almamz iin izin verdii para, kulak ameliyat, ? huBtahne ve bizim masraf hep bir araya gelince bit-jpti. Msr'a dndk. Hkmetten zor bel izin almak mkltla paray temin etmek v.s. derken Nermin 1iva.tta.ri vaiffecmls is bfye kal&totk;) Nermir'in OSMANOULLARI'NIN DRAMI 335

(V^ *^ 1 --^ ^ VJ^,.. v^.:/^c /-.cj^ *) <^~*~i>^S~ r^< ^ ^ < "*-*-> c_ A/, ^''L-' M^^ f >,

r:J&

/?

<- r

-,J v ^

.0 sahifesi shhat-i ummiyesinde de bir ktlk mahede etmiyorduk. Lkin imdi biz Fransa'ya dnce herey deiti. Daha tayyareden inip topraa ayak basar basmaz, hi beklemediim bir aknlkla karlatm. Facia balad. (Acaba bir sr lflarm sizi rahatsz eder mi?) nk Nermin 1962, 13 Nisan, Msr tayyare meydannda size syliyemeyeceim, (nk utanyorum) derecede rezalet ve vahet grdkten sonra yine de binecei tayyareye bindirmediler. Tayyare gitti. Nermin kald. Nihayet Nermin'in binecei tayyare irketi olan Fransz irketi btn bu vaheti grdkten sonra, Ner-min'e baka bir bilet verdi. Nermin, baka bir tayyareyle Paris yerine Atina'ya gitti. nk hayatn bu nzik, kibar (?!) Msr kk memurlarndan kurtarmak istedi. Ne pahasna olursa olsun Nermin'i teyie gelen Msrl bilhassa Trk ocuklar hepsini gzleriyle grdler. O derecede ki, memurlar Nermin'e senin pasaportun muzavverdir diye ithama da kalktlar. Derdim kime anlatrsn? AUahtan olacak bizi teyie gelenlerden biri de bizim eski ahbablardan, amma yeni hkmetle alan ahslardan biriydi. O imdada yetiip ie mdahale etmeseydi daha kimbilir neler olacakt. Cemal Ab-dnnsr byle hergelelerle ne yapsn? Zavall bahtsz adam (!) Sonradan inklbn memurlar olmu o kadar hergele'var ki!.. Grlmemi bir ey!... Hepsi inklb yapm byk ahsiyetler maskesine brnm, kahramanlar birer vahi hayvan olmular... Zavall Nermin, o gece Atina'ya Yunanistan'a varm. Amma elindeki pasaport Kahire'den Paris'e olduu iin Yunan memurlar Atina'ya iniine msaade etmemiler. Nermin vaziyetini anlatmak istemi, anlama336 KADR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 337

mlar. Nihayet tayyare meydanndaki, bir rum fisebi-Hh zmin olmu. Bu suretle Nermin, Atina'da bir gece geirmi. Ertesi gn Fransz tayyare irketine gidip vaziyeti anlatm. Bunlar da derhal anlamlar. le vakti kalkan baka bir Fransz tayyaresiyle Paris'e vard. Yani 14 Nisan sene 1962... Tabii kendisini karlayan kimseyi bulmad. Bir kk otele gidip kald, Ertesi gn himayesinde bulunduumuz Birlemi Milletlerde alan ve bizim iimizle megul olan Beynelmilel Protestan Cemiyeti'ne gidip kendisini takdim etti. Halbuki Msrl gayretli memurlar bu vaheti yapmasayd Nermin 14 Nisan yerine 13 Nisan'da varacak ve Simad ismindeki protestan cemiyeti Nermin'i tayyare

meydannda karlayacaklard. Nitekimki beklemiler ama Kahire'den gelen tayyare'den Nermin kmam... Nermin, Msr'dan kmadan evvel Birlemi Milletler Nermin'e Paris'te iyi maal bir i bulmulard. Nermin, Nisan 13'de Paris'e varacak, 14 Nisan'da yni ertesi gn ie balayacakt. Lkin olan messif hdise dolaysiyle Nermin bir gn ge kalnca birok baka i arayan insanlarn talepleri karsnda bu vazifeyi bakasna vermiler. Nermin zavall Msr'n gayretli, ha-miyyetli memurlarna kurban gitmi. O muazzam koskoca Paris'te be parasz, kimsesiz, isiz kalmt. Bana Msr'a mektup, mektup stne, Aman bab, abuk gel!.,. diye inliyordu. Lkin Protestan Umum Dnya Cemiyeti (yani ap ak konualm. Bir mslman cemiyeti yahut Trk Milleti deil.) mdada hemen yetiip Nermin'i alktan kurtardlar. Her hafta yaamas iin bor kk bir para verdiler. Vaziyeti svire'de Birle- -mi Milletler Merkezi'ne haber verdiler ve dier taraftan Nermin'e mnsip bir i aramaya koyuldular. Ben ise o zaman Msr'da pasaport almak ii ile mcdele Jgdryordum. Bu fec hallerden haberim yoktu. Nihayet anmdan beni bzar ettirdikten sonra Msr Hkmeti fcana dnmemek zere onbe gnlk bir lessepasse lyerdi. Cebimde sekiz ngiliz liras. Zavall merhum sevimli Osman'mn yannda onbe ngiliz liras, O, kpeimizle birlikte ve elimizde iki kk anta, sene p 1962, 16 Austos'ta Paris'e geldik. u arada baz hakikatleri sylemeliyim. Murat Sertolu'nun yazd gibi Msr Hkmeti benim mallarm msadere etmedi. Bundan, Msrllara yaplan kanunlar dolaysiyle ben de mutazarrr oldum. Btn , mes'ele budur. Ama tam mansyla mutazarrr oldum. nk Kalyup ehri civarndaki toprak emlkimiz gibi herey"~elimizden gitmiti. in garibi u ki; tekrar bana verdiler ve sonra da tekrar niha olarak aldlar. | Mahsul iyi yapmak iin fazla masraf etmitim. Hepsi i havaya gitti. P Birinci Cihan Harbine kadar rd muntazam Osj manii Hzinesine gelen Osmanl Ailesine it Msr'daI \ ki emlkin rd harbden sonra kesilmi, Msr hkml dar ailesi stne gemi olduundan ailenin bu kt l, lan yeniden karmas bir trl mmkn olamyordu. | Nihayet ben, bir ok masraflarla bu ktlarn resj| mi suretlerini kardm. Ve hkmetten bunlar iste|. dik. Lkin kabul etmediler. Devlet haznesine geirdik, i millet nmna aldk., dediler. Bu da bitti. Siz de bilir| siniz ki; bu gibi msadereler vesaireler hep millet n|; mma yaplmazsa olamaz!... Ama bunlara mukabil Ev li', kaftan bana her ay gya lnceye kadar verilmek ze| re oniki msr liras tahsis ettiler. Ben, bununla yaap yamazdm ve zaten kzm Paris'te yalnz brakamaz la' F: 22 338 KAD'in MISIROLU dm. Her halde kzmn yanma gidecektim. Evkaf Ne-zreti'ndeki ahbaplarmla bir ittifak yaptm. Bu maatan btn btne vaz gemek artyle tenzl yoluyla toptan yzyirmi msr liras aldm." Cidden pek ok ihtiyacm vard. Dier taraftan ben Paris'e gitmek iin Lesse-Pas-se isteyince, usl vehile muayyen bir zamanda vermediler. Evvel darbe mes'elesi iin aylarla canm kardlar. Lkin ben bir kolayn bulup nihayet kanun bir ekilde bu ii bitirdim. Ama bu sefer de, yarn bugn diye Lesse-Passe vermiyorlard. Sebebini anlyam-yordum. Bu arada muhaberata mensup ahslar ve ayn zamanda Riyset-i Cumhriye'de alan sekreterler evime dadanmlard. Onlar da lesse-passemin hemen verilmesini temin edeceklerini sylediler. Ama binneti-ce, hibir ey yapmyorlard. Yine bu arada Nib-i Reisi Cumhurlardan biri Yunanistan'daki byk servetimizi duymu ve Hkmet avukatlarndan birine bir veklet vermem iin bir zabit

vastasyla bana tazyik ediyorlard. Vekletname cidden haddinden gzel ve benim maslahatma gre tanzim edilmiti. Lkin sonuna doru koyduklar bir kelime ile icbnda vekleti Msr Hkmetine vermi olacaktm. te bu nokta her eyi altst edecekti. Bundan baka ben kzma kavumak iin Paris'e gideceim bir zamanda Msr'da neden birisine veklet vermeliydim?... Hele o adam Msr Hkmeti'ne mensup bir ahs olursa!.. ddialar u idi ki; Msr'da yaayan binlerce Yunanllarn mallar karsnda Yunanistan'daki mallarmz Yunan Hkmetinden almak kolayd. Lkin Rumlar'- _ dan koparp Msr Hkmeti'ne teslim etmekten ne kazanacaktm? Dier taraftan Riyaseti Cumhur sekreterliine mensup olan zat, Msr'dan kmam mukabilin330 OSMANOGULLARI'NIN DRAMI de, eer muhakkak kzma kavumam iin gitmek istersem bana Msr Hkmeti ile almak iin Garb Almanya'da i teklif ediyordu. Bu bellardan bu ehastan muhakkak kurtulup, kzma gitmeliydim. Ama nasl?!.. Ben bunlar oyalayp lessepasse almaa muvafak oldum. Ama izn-i huru lzm. Buna muvaffak olam-yordum. Benim bu husustaki faaliyetlerimden mmkn olduu kadar haber alan yukarda yazdm zabit, avukatma gidip, eer ben vakleti imzalamazsam, Msr'dan kamayacam tehditle syledi. Bu ciddi tehlikeli hal karsnda acele, kat' relere ba vurdum. zn-i hurciyeyi aldm ve adet kaar gibi, canm kurtarr gibi Msr'dan ktm. (Bunu bz huss ahbaplarma medyunum.) Yukarda yazdm gibi kzm Paris'te ok ar artlar altnda saa sola i bulmak iin aylarca koup dururken, Allah'n ltf-u inayeti yetiti. Dnyaca mehur bir Fransz ressam olan Matis nmmdaki ztn terekesinden Nermine brakt kck bir tablo imdadmza yetiti. Msr'a gelmeden, Arnavutlua gitmeden evvel bu zatla resme almt. Nereden nereye!. Nihayet Matis'in miraslar kzm bulmular, tabloyu teslim etmiler. Nermin teekkr etmi ve derhal terekeye bu kk tabloyu drt bin franka satm. lk isi merhum Osmarkye kpek iin bana Msr'a tayyare biletleri gndermek ve bir domuzun bile oturamayaca- kadar berbat olan otelden kp bir iyicesine gitmek (Paris'te otel bulmak ne kadar mkldr, bilemezsiniz. 7 milyon nfuslu Paris'e vasati her gn yzbin yabanc, girip kar. Hele ev apartman bulmak tama-miyle, gayr-i mmkndr. Belki de fahi fiatla bulunur.) ve ayn zamanda i ararken o koskoca yeralt -yerst Paris'inde koarken birka defa dmesi y340 KAD'JR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 341

zunden salam olan sa bacann imesi, iltihap yapmas, tedavi etmek ve bana Paris'ten Msr'a telefon edip yirmi yedi dakika konumas oldu. Ve ben Msr'dan kmadan iki gn evvel Nermin'e falan gn geliyoruz, filn tayyare ile diye ifreli telgraf ektim. Nermin ne yapar yapp temiz gzel bir otelde bizim iin iki oda tutmaa muvaffak olmutu. Hamam, mutfa vard. deta kk bir apartmand. Fakat yemeksiz.. Tabii bunlar hep tablodan ald para ile oluyordu. O da gzel amma, bu para pek abuk bitince hlimiz ne olacakt?.. Ben Msr'dan kacam vakit, Birlemi Milletler bana Paris'te i bulmular ve maa her ay beyz il yedi yz dolar arasnda hatt bana Merkez-i Ummiden gelen dosyay gstermilerdi. Demilerdi ki; Paris'e gittikten sonra kendini Birlemi Milletler'e yahut S-mad'a takdim et! Sana ii onlar verecekler. u hale gre mutmain olarak gelmitim, Paris'e vardm gece beni karlayan Nermin'i ok fena buldum, yorgun bitik bir halde ve dt ayak sanclar iinde, pek ok ok zorlukla yryor... Ve bizi karlamaya da Simad'm

Muhacirler Tekilt reisesi gelmiti. imi sordum, byle bir eyden haberi olmadn syleyince afak skt. Sana yanl sylemiler, byle birey yok, dedi, Nasl olur, ben gzlerimle Msr'da merkezden gelen dosyay grdm, dedim. Orasn bilmem ama, byle ey yok, dedi, benim bildiim sdece budur. Artk hlimi dnnz... Lkrdy uzatmaktan o gece bir fide kmayacakt. Ertesi gnne bu meseleyi braktm. Ama beynimden vurulmua dndm. ok madd ve mnevi yorgundum. Ama kzma kavumamn saadeti bana her eyi unutturdu. Nermin'in hazrlad otele gittik. Zaten basmdaki bellardan Msr'dan kzm gittiinden beri rahat uykulu bir gece geirmemitim. Paris'e geldiim ilk gece kzma kavumu merhum Sevimli Osman ve kpeimiz yni btn aile hep bir arada bulunduumuz iin rahat ve gzel bir uyku uyudum. Ertesi gnk mcdele iin hazr oldum. Ertesi gn Birlemi Milletler'e ve Simad'a gittim. Meseleyi anlattm. Maalesef hi birisi hi bir ey bilmediklerini kat'iyyetle sylediler. Bunun zerine Birlemi Milletler'e svire'den Simad azalarndan olup da bana Kahi-re'de iin Paris'te hazr, diyen, imdi de Atinada bulunan ngiliz kadna vaziyeti ekspres yazdm. Aradan be sene getii halde hal cevap yok. Ve derhal Nermin'in den bacan tedaviye baladk. haftalk tedavi ile bacak tammiyle iyileti. Nermin derdimizi anlatmak iin Birlemi Milletler'e, svire'ye, Cenevre ehrine gitti. nk biz her ikimiz, Msr'dan daha kmadan evvel bu tekiltn himayesine girmitik. Nermin'e evet, inallah, maallah diye masallar okumular. Nermin, ben daha Msr'da iken Pariste tand Salib-i Ah-mer zas bir madamn tavsiyesi zerine bu madamn kocasn ki, bu zat svire'deki beynelmilel Salibi Ah-mer Merkez-i Ummisinin mstear, O'nu da grm. Mes'eleyi anlatm. Adamck cidden mteessir olmu ve Paris'teki Salib-i Ahmer'e" ok iyi tavsiyeler vermi. te Nermin bylece svire'de iki gn kaldktan sonra bu netice ile geldi. Amma bunlara gvenip oturmak olamazd. Biz de ne yapp yapp baka yollar remizi aramalydk. Gazete ilnlarn okumak iin her gn sabah gazeteler aldrrdk. Bilhassa 36 sahifelik her gn kan Figaro Gazetesi ok mhimdi. Salib-i Ahmer, Simad cemiyeti canla bala bizimle megul oluyor ve bize mnasip i aryorlard. Ve biz de ayrca gece gndz Paris sokaklarnda i arama peinde kouyorduk. Nermini ve beni pek ok yoran eylerden biri de u idi ki, oturdu342 KADR MSROLU umuz otel, pek fazla feci deil, temizce ama, yemeksiz. Yemeimizi yapmak iin arya gitmemiz lzmd. Bunun iin de en aa her gn yz on basamakl bir merdivenden inip kp pazar yapmamz lzmd. Su, her gn ekilecek derd deildi. Bu zaman yle feci haller bamza geldi ki, size yazmayaym daha iyi... Muhakkak alayacaksnz.. Zaten mektubum, mektupluktan kt. Gazete halini ald. Bu, bir ok eyler arasndaki eyi Dnya'da unutamam. Birisi, Trkiye'de Halk Partisi'nde kuvvetli akrabas olan bir Trk generali... Dieri, Trk Ordusundaki bu generalin akrabas olan ok zengin bir Trk tccar ki, levzm- askeriye mallarndan nasl kazandrd.,. (Bir roman!..) ncs de bir yahudi ticret evinin bizi arpmas.. Nihayet yava yava adamlar tandk. Bir ok tekiltn yardmyla bana Paris'te mill ktphanelerin birinde tercme ksmnda ciddi, iyi, rahat ve benim seveceim bir i buldular. Maa fazla deildi ama pekl geinirdik. Tam bu zamanda Salib-i Ahmer, Nermin'e Ordu Nezretime tbi olan Sen Morris Kamp'nda (imdi ourduumuz Banyol Kasabasna 17 kilometre mesafede) i buldu. Bu i, Nermin'in sevdii Service Soci-al Msr'da da Nermin byle ilerle, cemiyetlerle para, maa .alarak deil, bilakis cebinden para sarfederek alm, Msrl fukaradan kardelerimize elinden geleni yapmakla ok faidesi olmu, epeyce tecrbe grmt. Maa da iyi denilebilecek gibi idi. Sonra baka bir iyilii daha vard ki, bylece Nermin Secreteria Soci-al denilen Fransa'y, Milleti ihya eden bir tekilta dahil olacak, il doktor hastahane vesaire gibi eylerde Nermin'e ok faideli olacakt. Hatta o derecedeki hatt isiz kalsa dahi alktan lmezdi. Derhal Nermin kabul etti. Ve Fransa'daki Service Social ileri ok mo-

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 343 dern ve sistemli, kendisine gre Kurs geirdi. Sonra Paris'e dndnde yine bir hafta kurstan geti. Uzun lfn ksas Nermin resmen hkmet me'muresi olarak Accistan Social sfatyla Sainte Morice kampna tayin edildi. Bunun zerine ben, ktphanedeki ii almadm. Nermin'le beraber hepimiz 1963 Mart'mn 15'inde sfr alt 12 derece souk, karl bir gecede saat dokuz buukta Bagnols'a trenle geldik. Aman Allah'm!.. Kimseye vermesin, dnyann en kt bir oteline yerletik. Tren istasyonunda bizi Paris'teki merkezin tavsiyesiyle Bagnols kasabas'nm Salib-i Ahmer Reisesi ve iki aza matmazeller ve civarmzdaki atom sanayiinde alan bir mhendis karladlar. Size yukarda yazmay unutmutum, daha biz Paris'te iken Nermin'i Bagnols civarndaki byk askeri St. Morice kampna hkmet gndermi, hem kampa kendisini takdim etmek, hem de i hakknda malumat alsn diye. Nermin, o esnada etraftaki kylerde kasabalarda oturmamz iin bir yer aram, bulamamt. Nihayet Nermin ertesi sabah kamp kumandanna telefon edip iine gitmeye hazrlandm syledi. Kumandan ho geldiniz, yarn sabah saat 7.30 otomobili sizi almaya gelecek demi ve hakikaten ertesi sabah otomobil geldi. Tam yedi, buukta.. Ama ne otomobil.. st yan tenekelerle kapl, koskoca bir askeri kamyon... u kadar da asker... Gzlerimin yalaryla Nermin'i kamyona bindirdim. Dualarla yola koydum. Gitti. Akam saat alt buukta kamyonla geldi. Ama ne hava!.. Yerde otuz santimetre kar, etraf buz, mthi souk!.. Derece sfr alt on ikide.. O sene Banyol (Bagnols) Kasabasndaki bir ok senelerden beri grlmemi 'bir souk yaptn yerliler sylyorlard. Btn hafta Nermin, byle iine gitti geldi. Yalnz Cumartesi leden 344 KAD'IR MISIROLU

sonra ve Pazar gnleri iine gitmiyordu. Bu arada ev aryordu. Simad Cemiyeti'nin Bagnols'daki Protestan Pastr' (Papaz) ve Saiib-i Ahmer, Paris'ten de tandmz iyi bir ailenin ahbab olup bizden krk kilometre uzaktaki Avinyon (Avignon) ehrinde oturan esk'i tayyericilerden zengince bir zat, Nermin, ben hep ev aramaya koyulduk. Geri kampta Nermin'e - eer oturmak isterse - bir eyal gzel oda hazrlamlard. Ama bu oda yalnz bir kii, yani Nermin iindi. Biz kiiydik. de kpeimiz vard. Bu sebeple kampta oturamazdk. Behemehal kendimize bir mnsip yer bulmalydk. Banyol'un eski ksmnda pek ok mkiltla bulduumuz yerler, o kadar kt idiler ki, domuz yaamazd. Nihayet Paris'ten gelen tavsiye zerine burann valisi bize yeni Banyol'da, Eskano'daki gzel, modern binalarda bir apartman buldu. Acele kontrat yaptk. Tanacaktk. Amma eyamz yoktu. Pek lzumlu eya almak iin paramz yoktu. Ve bilemezsiniz Fransa'da eya ne kadar pahaldr. Bir eskici dkkn bulduk. Hem pahal, hem berbat eyler... Bu arada ben souklara, karlara dayanamadm, pek fena hastalandm. Hemen hemen lyordum. Nihayet Salib-i Ahmer bize en lzumlu eylerden bir ka eya bor verdi. Bylelikle imdi oturduumuz eve getik. Hamd olsun, zamanla yava yava bu eyalar tekrar Salib-i Ahmere iade ettik. nk Nermin kamptan lzumu olmayan tahtalar, eski sandklar getirdi. Dnya ne tuhaf.. Ben, marangoza lzm olan baz letleri satn aldm. Ve bunlarla eyalar yaptm. Boyadm, gzel ktlarla kapladm.. Dolaplar, masalar vesaire yaptm. Bunlar da becermek mukaddermi... Bunlar Murat Sertolu grd ve ok beendi.. at... Bu kymetli eyleri Msr'dan getirdiimi zannetmi... Sultan Abdlhamid'in eliyle OSMANOULLARI'NIN DRAMI 34=5 yapt yazhaneyi bugn Cevdet Sunay kullanyor-mu... Neden veresesine kalmyor?!. Dier eyleri yava yava taksitle demek zere birka lzumlu eyler de satn aldk. te imdi be sene sonra birok ihtiyacmz temin edecek, gzel, zarif basit eyal bir evimiz oldu. Hi unutmam, bir yaz

mevsiminde derece 45, scak mthi, souk su imek iin can atyorum. Musluktan gelen su scak, iemiyorum. Midemi bulandryor. Buz almak iin bizden iki kilometre uzaktaki buz dkknna gitmek lzm. Bunu her gn nasl yapabilirim? Kovann iine musluk suyu koyuyor, gnesiz, biraz da rzgrl bir yere koyuyor, kovadaki suyun iine iki ie su doldurup brakyordum. Biraz geince su, bylelikle souk oluyordu. Bunu iiyorduk. Hamd olsun, nihayet imdi bir firijidere de sahip olduk. Artk btn anlattklarm kfi deil mi? Yoksa baka daha zc eyleri anlataym m? Yok, kfi... imdi gelelim Nermin'e; Nermin be sene fevkalde kabiliyet, cesaret, gayretle alt ve pek ok alt. ini cidden ok iyi anlad. Ayn anda gece evde Sekreterine Social Servis Sosyal ve Lokasyon Famili-al e id Kanun kitaplarn ezberliyordu., Ve cidden kampa ok lzumlu bir ahsiyetti. Ve yapt ilerin bir hlsasn Emin Sara'a yazmtm. sterseniz ona sorun, okuyun. Ve baz zamanlarda Servis Sosyal e id verilen byk/konferanslarda hazr bulunuyor ve baz zamanlarda da, Cezayirli yz bin civarndaki msl-man muhacirlerin bulunduklar kamplar, kyleri teftie kyordu. Her defasnda da muvaffak oluyordu. Kampn her gelen yeni kumandan ve idare azalar Nermin'den ok memnun oluyorlard. Bu arada Paris'ten Nezret'ten byk hey'etler geliyordu. Nermin'in o-^tprdipi bvk hizmet kabiliyetlerinden dolay Ner346 KADR MISIKOLU

min'i tebrik ediyor, teekkr ediyorlard. Nermin'e verdikleri ahadetlerini grseniz aarsnz. Cidden ok nzik muamele ediyorlard. Bilhassa Cezayirli zavall mslman muhacirler, Nermin'i pek ok seviyorlard. darenin kolaylkla beceremedii ileri, Nermin beceriyor ve muhacirleri ok memnun ediyordu. Sonra Nermin bu zavalllarn lisanlarn da rendi. Azizim, sakn Arapa deyip gemeyiniz... Bu muhacirler aviiye, Kabil, Berber, Arap diye bir ka ksmdr. Ve hepsinin lisanlar tammiyle bambaka lisandr. O derecedeki mesel in lisniyle Franszca gibi tammiyle baka lisan.. Lisan hususunda fevkalde kabiliyetli olan Nermin bu lisanlar az zamanda rendii iin bu zavalllara ok faydal oldu. Cezayir'den hl bir ok muhacirlerin tekrar gelmesiyle kamp tklm tklm dolduundan bunlar iskn iin hkmet kyler bina etti. Nermin'e iinden fazla olarak bir ka ky dahi idare iin verdiler. Yni bizim kz amele dahi oldu. Lkin mesafeler birbirlerinden ok uzak... Nermin her gn bu kyleri de yaya olarak tefti ediyordu. te be sene byle yrmek, Nermin'in canna okudu. Yani kazann ve hastaln esas buudan balad. Eski hastaln tahrip ettii kala kemii, pek ziyade yorgunluktan dolay ok zayflad. Bu zamanda ben, evde marangozluk, mobilya yapyor, bulak ve amar ykyor, t yapyor evi temiliyor ve frsat bulduka resim yapmaya alyordum. Nihayet yine Allah'n ltf inyetiyle resimlerimde muvaffak olmaya baladm. Ahbablarm ve Simad'-n srarlar zerine Banyol'da Kltr Salonu'nda yaplan sergilerde resimlerimi tehir ettim. Salonda baka resimler olduu halde yalnz benim resimlerim satld. Sonra Simad bir ka resmimi Paris'te tehir etmek zere ald. Bunlarn birka Paris'te satlnca bana ce-

> ' ,'* i 3*7- ? r. ' A T V \ ?>*,

.4 ' ' , v '* ** * G&. I Ii i .'-J^ J*.*** t*,# * ssasaraww- Mahmut evket Efendi (1903 - 1973) , j oriar kendi yapt Fransa'nm Bagnols S/ejJ ^^ resimlerle ssl bulunana odalk 348 " KAD'IR MISIROLU sret geldi. Hayretler erisinde kaldm ve tabi ok sevindim. Bu arada Fransa Hkmeti bir atoyu tezyin etmek iin bana resimler smarlad. 138 Muvaffakiyetle yaptm ve satldlar. yle bir zamandaki Nennin'in geirdii bir kazadan dolay son derece paraya ihtiyacm vard. ok me'yus bir halde idim. Bu para biraz iime yarad amma, her zaman resim yapp, satp para kazanamazdm ki.. imdi tabi yine skntya, bilhassa Ner min'i tam tedavi edemeyecek hle dtm. Resim yapmaya vaktim, kafam yok... Nermin, Cumartesi leden sonra iine gitmiyor ve tabi pazar gn de gitmiyordu. Bu gnler, benim Nermin'le kaldm en mes'ud gnlerdi. Sonralar Nermin Cumartesi sabah da iine gitmez oldu. Halbuki dier memurlar cumartesi leden evvel alyorlard. Bunun sebebi de uydu: Sabahleyin le vaktinden saat ikiye kadar kampta i yok. Kampn yemei geldiinde btn memurlar toplanp le yemeini az para ile yiyorlar. Tabii Nermin de ilk vakitleri byle yapyordu. Lkin memurlarn bazlar pek di rezil insanlar.. Ayn zamanda Nennin'in Mslman olmas (iinde gsterdii kabiliyeti kskanrlard) yabanc olmas, Trk olmas v.s. hep bir araya gelince, bu memurlarn bir ka Nermin'le pek di muamelelere koyuldular. Buna tahamml edemeyen Nermin, kampn kumandanna le yemeini yemeyeceini ve bu saatte alacam, kampn ok ileri olduunu syleyerek yemekten vaz geti. Evden ald sandviler ve termos iesi ile ald kahve ile iktifa edip on ikiden ikiye kadar yazhane yahud kyleri tefti ilerine koyuldu. Bu sebeple bu hizmete 349 OSMANOCULLARI'NIN DRAMI mukabil cumartesi gn leden evvel iine gitmiyordu. Nihayet 11 Mart 1967 cumartesi gn, Nemn evde mintanm ykarken sulu sabunlu yerde aya kayd. Pek fena dt. Bir inilti, bir inilti ki; canlar dayanmaz.. Nermin gibi irdesi fevkalde yksek olan bir kimsenin bu kadar inlemesinin muhakkak ok byk sebebi olmalyd. Nitekim ki, i maalesef byle kt. O gn de Cumartesi, akam olduu iin doktor bulamadm. Ertesi gn pazar, yine doktor bulamadm. Pazartesi bulduum doktor, bize kala kemiinin krldn vaziyetin ciddi olduunu syleyip acele radyografi istedi. s'af otomobili 139 ile hastahaneye gidip radyografi yaptk. Ama hibir ey gsermedi. Bu olamazd. Doktor, yanltr, vakit kaybetmemek iin hemen Avinyon ehri'ne gidip tomografi yapmamz acele istedi. s'af otomobili ile (Nermin byk zdrap iinde) gittik. Tomografi yaptrdm. Bu yle bir let ki (talyanlar'n icad) makinede hereyin resmini, iini dn alyor. Ve televizyon gibi ayrca da gsteriyor. Eski hastaln tahrip edip, toz haline koyduu yerin iinde para para krk olduu tammiyle tahakkuk etti. Nice, Avinyon, Montelli, Ban-yol, Oranto ehirlerindeki en byk profesrlere kotum. Lion, Marsilya, Paris uzak olduklar iin gidemedim. Bu doktorlarn kimisi eski hastalk yerindeki krk iin ameliyat yaplmas ok tehlikelidir, sonra mu-zafat yapar, dierleri de ameliyat yaplr dediler. Bu byk mtehassslarn birbirlerine kar zt olan reyleri karsnda byk bir karar almak, takdir edersiniz ki;

138 Efendi'nin bize bizzat sylediini Cem Sultan bir mddet ikmet etmi imi.

nazaran

bu

atoda vaktiyle

139 Cankurtaran arabas 350 KAD'IR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 351

demektir.

ok, ok mkld. Bu istiareler esnasnda karlatm yle eyler var ki; hangisini yazaym?... ok feci... Nihayet bizim husus doktorumuzun reyine karar verdik. Karar u: imdilik ameliyat yaplmayacak. Doktor murakabesi altnda illar alacak ve kat' tam bir istirahat edecek. Ayda bir tomografi yapacak. Mstakbelde, vaziyete gre icab yaplacak. te imdi yaptmz budur. Lkin neticede krk kaynasa bile salam olmaz. Bir yanl hareket yahut kk bir dme neticesi bilhassa oras yahut baka yer, yine krlabilir. Ameliyatsz salam olamaz. Bu trl tedavi neticesi hamd olsun, krk yerde kaynama balad. Her gn getike daha iyi oluyor. Nermin imdi iki koltuk denei ile evde yryor. Fakat oturduu iskemleden kalkarken, yahut bilhassa sabahlan yataktan kalkarken sanc yapyor. Hele baz gnler oluyor ki, tammiyle belden aa fel gelmi gibi sabahlar kendisine asla ve asla kalkamyor. Ben zorla yava yava kaldryorum. Kalktndan takriben bir eyrek sonra sanc kesiliyor ve koltuk denei ile yryebiliyor. Eskisine nazaran bu hal iyi deil mi?.. Pekl.. Ama madem ki krk yer kaynyor, yle ise niye sanc yapyor. Yataktan kalkarken ve sonra bz gnler niye hi kalkmyor... Sebebi nedir?.. Bu soru beni ldrtt iin, yine rodyografi, tomografi.,, ve doktorla da konutuk. Binnetice bamza baka bir byk bel kabilmesi ihtimlinin olduunu rendik. Krk yerden baka etraf dahi zedelendii iin bu hlin muzafat neticesi bel kemiinde hafif bir inhina balam. Bu inhina byk damar tazyik ediyor, bz vakitler.. Buna eer behemehal imdiden bir re bulunamazsa artabilir. Mazallah bir gn tammiyle belden aa umm bir fel gelebilir. Bunun olmasna .mni olmak ok, ok, ok gtr. Ama mmkndr. te aziz, kymettar, eski dostum!.. Vaziyetimizin ne kadar cidd olduunu gryorsunuz. Sonra bu zd-raplarm Nercn'in asabna, kuvve-i mneviyesine yapt mthi tesir de ok ziydedir. Kendisini teselli, teskin etmek iin baka eylerle megul etmeye alyor, dier taraftan shhati iin elimden gelen her eyi yapmaya urayorum. Sonra yine bu hallerin dourduu muhtelif eyler var ki; ok zordur. Mesel bunlardan biri baba - kz kendi yollarmzda ayr ayr alyor, kazancmz bir araya koyup geiniyorduk. imdi hastalk yznden iinden kan Nermin'in drt buuk aydan ziyade olu yor ki; maa kesildi. Kesildi amma bir sr masraflar artt. Her eyi ben temin etmeye mecbur kaldm. Behe mehal ne yapp yapmalym.. Ama nasl? Cevab vermek ok, ok gtr. re bulmak zor, zor zordur.. Bu ey ler inallah, maaallah, yanlz dua ile olmaz, bilirsiniz. Para da olsa bile Fransa'da hizmeti yok. Bize yardm edecek, akraba, ahbab yok. Tesadfen gnde bir iki sa at yle yalandan yardm edecek birisini bulsanz, saat basma Msr paras elli kurutan aa olamaz. Ve za ten bunu da hergn bulamazsnz. Hele aylk hizmeti imknszdr. Lkin eer ayda sekiz yz, dokuz yz frank verirseniz belki mmkn olur. Evde ve ev hrici her ey benim stmde. Fransada her ailenin evinde muhak kak amar makinas, kolayca tlemek iin, mahsus

t masas ki, ok mhimdir, havagaz veya elektrik yahut tabi gazla ileyen yemek piirme makinas, f rn, scak su ve d stma tertibat, televizyon, otomo bil, bisitlet yahut da (Bir kelime okunamamtr) denilen kk motorlu vasta vardr. Bu, her Fran352 KADR MSROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 353

sz evinde kat'iyyen arttr. Bu vastalar olunca her ey abuk abuk yaplyor. Bizde ise, bunlarn pek oundan mahrumiyet var. Bulak ykamak, amar ykamak ve t yapmak hep benim stmde. Tabi makina-sz, elimle yapyorum. arya erzak iin gidip gelme-hep yayan, o da bir dert. Hele kn souunda bir felket.. Deil otomobil, bisiklet yok.. El arabas ile tayp getiriyorum. nanr msmjz, Trkiye'den mesaha-yi; sathiye itibariyle kk olan Fransa'da gece gndz Seyr- sefer eden oniki milyon otomobil var. Her drt kiiye bir otomobil dnyor. Trkiye'de ise buna mukabil 177 000 otomobil var. Hem ahali zengin, hem de itima kanunlar ahalinin ihtiyacna rahatna gre yaplm, yani Cumhuriyet var. Bu memlekette hakkaten cumhurun, milletin, hakimiyeti, efendilii var. Her ey, cumhurun saadeti iindir. Bir snfn dierine tahakkm yoktur. Amma buna mukabil herkes birbirine hrmet eder bunu herkes kavram, nihayet tabii bir hale girmitir. te btn ihtiyalar karlayacak kuvvetim olmad halde her i benim bamda. imdi havalar scak dardaki hizmetlere tahamml ediyorum. Amma nmzdeki o berbat souklara nasl tahamml edip, sokaklarda dima hamallk edeceim. Ben de hasta olursam, kzma kim bakacak. Bir de ya lrsem kzmn hli ne olacak? Zaten kuvve-i mneviyem ok bozuk stelik ihtiyarlk da iki seneden beri pek ziyde, birden bire stme kt. Fazla yorgunum. Franszlar'm zenginliklerini, rahatlarn gryorum da ac ac her vakit Trkiye'yi dnyorum. stanbul'daki Divan Otelin'de oturan zengin bir amerikalya ocuunu satan diye iittiimiz tyler rpertici haber doru mudur? Eer doru ise. Yazklar olsun o adama... Bu mektubu insicam olmadan, vakit bulduum kadar fasla ile ksa ksa yazdm. Kusura bakmaynz, rica ederim. Gelecek mektubumda Murad Sertolu'yla mlakatm hakknda size cidd syleyeceklerim var. Yalnz unu bu mektubumda ksaca soy yeyim ki; bu zat bz eylerde kanaatim ve hakikat hrici eyler yazd. Hatt bununla da kalmad, bana ok ar bellar getirecek mevzulara da girdi. Arzu ile sylediim baz eyleri de yazmad. ok teessf ve teessr ediyorum. Fakat olan oldu. Bunlar bir daha birer birer ele alnp da nasl tashih edilebilir. Acaba Murad Sertolu'nun bu yazlan efkr- ummiyede ne gibi tesir icra etti? Bu mektubu ltfen Emin Sara evldma okuyunuz ve isterseniz mnsip grdnz kimselere de okuyunuz. 140 Yaz dolaysyla bir ok yerlerden mektuplar alyorum. Hepsine birer birer cevap vermeye vakit bulamadmdan ok zlyorum. Acaba bu zevat, iinde bulunduum hli anlayp, beni mazur grrler mi dersiniz?.. Artk pek fazla oldu.. Burada mektubuma nihayet veriyorum. Kzmn ve benim en candan sevgi ve itiyaklarm kabul etmenizi rica ederim. Aziz, kymettar eski dostum! Allah'a emnet olunuz!. Mahmud evket mza w ^Z^T^ern sonradan kendisi tarafmdan zeri i^f- Manmud evket Efendi, -t*^ *"

tabunun son sayfasmm tepesine u not ^^a *Bu mektubu, trihi, vakti, brbmn kan**^ son .U- r sekice ^^^Z^Z^ y~ bu satra koyduum tarih 27.7.19b/ an. F. ^"i baladm, kata bitti.

1 3&<^ y o 3, ^.L* "5 , >J J -O . O-" V= J* <~< * * * j fJ i <% > -3 V, ^ '<? -^A 0! ?3 O c < aJ S ^ i o i ^r * a / .**4 i * S'-l * iJ j>\\ > T3 e ?? i .i> J^J( < ^ < <? ^

s)

I d

'

'?.a

s -3

OSMANOGULLRPNIN DRAMI 355 ehzade Mahmud evket Efendi'nin - evvelce de zikrettiimiz gibi - huss arivimizde mahfuz baka bir ok mektubu daha vardr. Bunlarn satrlar arasnda yle ac ifadelere ve yle mdhi gereklere temas edilmektedir ki; bunlardan en nemlileri seilse bile mstakil bir cild tekil edebilir. Biz bunlardan sdece bir ikisini dikkatlerinize sunmaktan nefsimizi men edemedik. 20 Eyll 1967 tarihli mektuptan: ... ok ac dahi olsa, size ve sizlere bir hakikati sylemeliyim. Eer Salib-i Ahmer, Katolik, Protestan Cemiyetleri ve papazlar imdada gnll olarak koma-saydlar, ne Nermin'i Le Malou daki klinie gtrebi-[ lir, ne de ev bulur ve tanabilirdik Otuz iki milyon Trkiye'nin ve Diyanet leri'nin kulaklar nlasn! Hem yle ki, uykudan uyansnlar da, mslman milletimize hizmet etsinler... 8 Austos 1967 tarihli mektuptan: J. ... Bizim iin stelik de bu kadar zlmeyiniz. v stirhamla hakkmza kavuacamz krk sene tec-:. rbe ettikten sonra, hl bu yolda devam eden bizim gibi ciz, miskin kimseler her belya mstehaktr. ektik ve ekiyoruz.. Artk kfi deil mi?.. Ya hakkmz almak yolunda leceiz, yahut eke eke leceiz. kisi de lm.. Baka ey yok.. Malesef kalmad... nannz bana, ben kendim iin ok fazla zlmyorum. Lkin kzm iin son derece mteessirim. htiyarlk, yorgunluk, azab, zdrap hep bir arada.. Birdenbire ben lrsem, bu kzn hli ne olacak?.. Derdimin en by budur. Geenki uzun mektubumda yazdklarm karlatm hazn eylerin bir ksmnn hlsasdr. Eer ks356 KAD'IR MISIROGLU met olur da size kavuabilirsem, daha syleyecek ok eylerim var. Cidden ok hazin eyler... Az kald bir atonun bekisi veya bir apartmann kapcs oluyordum. Vesaire, vesaire... Ailemi geindirmeye mecburdum...

16/X/1967 tarihli mektuptan: ok fena vaziyette ka-

lmden korkmuyorum, ama Nermin'in yalnz ve

Mahmud evket Efendi ile 1968 Ylnda Bagnols'daki evinde ektirdiimiz resim Efendi'nin bu resmin arkasna kendi el yazsyla dt not: ok kymetli Kadir Msrolu evldma... 2 Knn-i sni 1968 tarihinde (Banyo!) kasabas'ndaki evimizde birlikte kardmz fotorafmz... Acaba o mes'ud gn bir daha gelecek mi? 28.12.1968 " (mza) OSMANOULLARI'NIN DRAMI 357 lacam dndke ok byk azab ekiyorum. Eer Nermin'e lzm olan sizlerin yapacanz bilsem, rahat leceim. Yaasn Trkiye!. Emin olun bu nida btn kalbimden... Onlar gibi alay etmiyorum!.. 16 Ekim 1967 tarihli mektuptan: ... Hayret ve derin ac duyduum bir vak'ay size yazmalym. Belediyeden birka gn evvel beni armlard. Nihayet bir vakit bulup gittim. Bir de ne greyim? Fransa'da her altm be yama varan Fransz'a Hkmet, doktor, il ve hastahneyi parasz temin eder, ben Fransz teb'as olmadm ve altm be yana gelmediim halde, siyas mlteci sfatm dola-ysiyla Fransa Hkmeti bana bu hakk vermi ve buna id evrak bana verdiler. Oturduumuz vilyetin ecnebilere mahsus asistan, sosyal'i arkamdan haberim olmadan Hkmete mracaat etmi, Hkmet de yapm. Tasavvur edin, kymettar eski aziz dostum!.. Mslman Trk Milleti nmna birka zorba senelerce bizleri gurbetlerde ektire ektire sefil hakr ldrmeye alrken bu faciay milletimiz grmemezlikten geliyor. te taraftan Hristiyan Fransa biz, mlteci Mslmanlar yaatmaya alyor... Kendisine Beyrut'a yerletii takdirde vatanna daha yakn olacan, daha kolaylkla grebileceimizi, yazmamz zerine 8 Austos 1967 tarihli mektupta bu mes'eleye temas ederek: ... Beyrut'tan benim bildiim unlard: Beyrut'ta benim kk bir erkek kardeim vard. Zavall adamcaz, sislere mr.. ld, gitti.. Na', kimsenin haberi olmadan birka gn orada kald. Taaffn etti. Nihayet, konu komu bir araya gelip himmetleriyle bir Mslman mezarlna defnettiler. 358 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 359

Bu arada size bir ey yazmak isterim. ok aacaksnz. Benim iddetli teessrm gren bir Fransz ailesi merhuma mezar yapmam iin bana onbe bin Fransz frank yani takriben bin dolara yakn ve zannedersem takriben 27,500 Trk liras yapar. Bu paray bana getirdi. Ve kabul etmem iin son derecede srar etti. Tabi kabul etmedim. Sonsuz teekkrlerimle beraber paray iade ettim. Dnyaya baknz, ne garipti?.. Merhumun na bile vatanna sokulmuyor, byk babas Sultan Abdlziz'in medfun olduu stanbul'daki Sultan Mahmud Trbesine defnedilmiyor da, hristiyan bir Fransz ailesi mezar yaplmas iin para vermek istiyor. Bunun derin mnasndan duyduum byk acy tasavvur edemezsiniz. diye yazmt. Merhum ehzade Mahmud evket Efendi'nin bize ve yakn dostlarna gnderdii mektuplar, bu gibi ac hatralarla dolu olarak vefatna kadar devam etmi bulunmaktadr. Bunlarda, Nermin Sultan'm yiyecek ekmekleri olmad bir srada izdivacna tlib olan bir ngiliz lorduna - hatt babasnn szn keserek -

verdii ehmetli red cevab, tahamml edilmez aclara, cier yakan vatan hasretine ve maddi imknszlklara a kalmak pahasna kar koyu, yaadka Trk olduklarn syleyerek Fransz tabiyetini kabul etmeleri iin vki teklifleri kat'iyyetle reddedileri. Murad Sertolu'-nun ziyaretinde unuttuu bir Yenice sigarasnn zerindeki ayyldzn at tahayyl ve tahasss lemi ve nihayet babasnn lmnden sonra Nermin Sultan'm okumaya bile dayanlmaz feryatnmeleri gibi ac buruk ifadeli yzlerce sahife... Facialar meheri... Bunlar, yazmakla, anlatmakla biten eyler deildir. Bu kitabn umm hacmi iinde daha fazla bir muvazenesizlie meydan vermemek iin, bu bahsi burada kesiyor ve aziz vatanna kavuamadan vefat ederek 142 ydel-lerde kalan merhum ehzade Mahmud evket Efendi'ye Allah'tan gani gani rahmet ve mafiret diliyoruz!. 142 Merhum ehzade Mahmud evket Efendi'nin bu vefat ve vatana avdet mevzularndan ahsen, bize syledikleri deta bir kehnet gibi aynen vki olmutur. yleki: 1968 ylnn ilk gnlerinde kendilerini Fransa'nn Bagnols kasabasnda ziyaret etmitim. Uzun uzun grmelerimiz arasnda bir ara demiti ki: Osmanl Ailesinin vatana girmesine msade edecekler, ama ancak Saltanat devrini, o devrin usul ve adabn grm olan ehzadelerin vefatndan sonra!., nk... Bir de demiti ki: Merhum eyhlislm Mustafa Sabri Efendi Msr'da vefat ettiinde zlm, alamtk. Meer o, ne mes'ud bir lm-mu!.. O zaman bunu anhyamadk, Anlyamazdk tabii. nk biz de Msrda yayorduk. O son yolculua, ve Trk ocuklarnn elleri stnde taman Trk bayrana sarl bir tabutla kmak!.. Mezara tekbirler, tehlilerle konulmak!.. Mslman bir beldede, bir mslman mezarlna gmlmek!.. Peki, imdi ben burada lrsem ne olacak biliyor musunuz?! Syleyeyim size... Bir kere cenazemi ykyan bulunamyacak!. Burda yle ey bilmezler... Bir tek mslman bulunmaz... Cesedim, an sesleriyle kaldrlp bir hristiyan mezarlna defnedilir!.. OffL Aman AllahmL. ldracam!... Evet, byle olur!.. Muhakkak byle olur!.. Nitekim de her ey pek az bir farkla aynen yle oldu... Cesedini kz Nermin Sultan tek bana ykad. Tabutunun zerine evindeki kck, bir Trk bayran rttler.. Gerisi aynen hayattayken tahmin ettii gibi... 7 MEHMET BD EFEND: Sultan Abdlhamid Han'n oludur. 1905 ylnda Yldz Saraynda domutur. Anas Saliha Naciye Hanmefendidir. Yurd dna srldnde henz ondo-kuz yanda ve asker liseyi yeni bitirmi bulunmaktayd. nce en byk aabeysi Selim Efendi'nin de dahil bulunduu kalabalk bir Hanedan grupu ile Beyrut'a gitmiti. Fakat burada fazla kalmayarak Paris'e gemi, orada niversite'ye devam ederek mehur Sor-bon'un Siys limler ksmn bitirmitir. Daha sonra doktora almas da yaparak oradan hukuk doktoru payesini kazanmtr. 1963 ylnda Arnavutluk kral Ahmed Zogo'nun IO kzkardei Prenses Seniyye ile evlenmiti. Dnleri Pariste olmutur. Fakat bu evlilikten az sonra Arnavultua dnen Mehmed Abid Efendi, orada faal siyas ve idri hizmetler if etmitir. Ancak Arnavutluk'ta kralln yklmas zerine tekrar Parise dnmek mecburiyetinde kalm ve 1940 ylna kadar Paris'teki Arnavut eliliinde almtr. 143 Hayat bir macera roman kadar renkli ve heyecanl olan Ahmed Zogo Arnavutluun Mslman erafndan tannm bir ailenin oluydu. Baz faaliyetleri sebebiyle Birinci Cihan Harbi'nde Graz ehri'rade ikmete mecbur edilmi, mtrekede Arnavutlu'a dnerek, nce mebus ve, 1922 ylnda da bavekil olmutur. Memleketi diktatrce idare, etmeye ka&k361

OSMANOULLARI'NIN DRAMI y 1948 ylnda hanmndan boanan bid Efendi, bir ?vdaha evlenmemi ve hayatta hibir ocuu olmamla tr. | 1966 ylma kadar Paris'te yaayan bid Efendi pek t ok ml sknt ekmitir. Mahmud evket Efendi - en ji yaknlarndan biri olarak bir mektubunda - bu hususta '?unlar sylemektedir: ... Bildiiniz gibi ehzade bid, merhum Kral i Zogo'nun hemiresi ile evli idi. Lkin maalesef oktan f ayrldlar. ehzade bid, maddeten ok sknt iinde ']' idi. Baz kk ticar messeselerin komisyonculuunu |; seyyar olarak yapyor, hergn sabahtan akama kadar | masndan dolay 1924 ylnda kan bir ayaklanma sebebiyle Sr-I' bistan'a snmaya mecbur kalmtr. Alt ay kadar sren ba gaybubeti sonunda Srplar ve ngilizler'in yardmyla Arnavut-f.; luk'ta kendisinden sonra teesss eden Rus taraftan idareyi n !;?? bir basknla ykarak, tekrar baa gemitir. Fakat bu defa nec-;i; lsi toplayan Ahmed Zogo, nce kendisini Reisicumhur iln etil tirmi, sonra 1928 ylnda biraz da Mussolini'nin telkinleriyim I e cumhuriyeti, kralla evirerek -.Arnavut Kral ?f 'olmutur. #? Mussoni ve talyanlar'la balayan bu alka gnden gne ji; ilerleyerek nihayet Arnavutluk'un talya'dan byk miktarda y krediler almasna ve buna mukabil de birok ar tavizler ver-. meine sebep olmutur. Bu durumda yava yava bir talyan . peyki haline giren Arnavutluk 1939 ylnda fiilen de bu devle-|'tm igal ve istilsna mruz kald. Ahmed Zogo, cann glk-%'le kurtararak nce Yunanistan'a sonra oradan da Msr'a s-Ijrp yerlemitir. Yaad mddete tekrar . Arnavut Krallm elde etmek ^jiin faliyet gsteren, bu uurda byk paralar sarfeden Kral :go 1960 ylnda Paris'te vefat etmitir. Arnavuta'dan baka ;|rke ve Almanca da bilirdi. Esasen tahsilini Selanik Rdiye ^dadisi'nde yapmt. ttihatlardan mehur Cemal Paa'nn Pabasyd. ? ? 362 KADR MISIROLU koca Paris'in sokaklarnda bina kaplarn birer birer ekip, hayatn kazanmaya alyordu. Nihayet bu yorgunlua dayanamad. ehzade trambozdan hasta dt. ehzadenin ok sknt iinde bulunduunu gren Trkiye'deki Sultan Abdlhamid Han' sevenler, takdir edenlerin bir araya gelerek her ay ehzadeye drt yz dolar gnderdiklerini iittim. Her halde bu haber doru olmal. nk hibir paras ve kazanc olmad halde Paris gibi son derece pahal bir ehirde mtevzi bir hayat yaayabiliyor ve hastaln tedavi edebiliyordu. Lkin ebzde'yi Paris'te hasta ve yalnz brakmak istemeyen hemiresinin l44 vaktiyle, Damad Nmi Bey (ki sonradan Suriye Devlet reisi olmutur) bu Suriyeli zat ile evlenmesinden doan yetimi ocuu, ehzade bid'i Suriye'ye yahut Lbnana alm, orada tedavi ettirmi.. imdi orada olduunu iittim. 145 Paris'ten Beyrut'a giden Mehmed bid Efendi burada mtevzi bir tarzda yaamaya balamtr. Beyrut'un mehur Hamra Caddesine kan Sadt Cadde-si'nde iinde birok talebenin barnd bir pansiyonda kalyordu. Mehmed bid Efendi'nin btn hayat temiz ve dindrne bir ekilde gemitir. Beyrut'ta biraz daha da takva yoluna dklen bid Efendi buradaki bir ka yakn akrabasyia olan mnasebetleri dnda son derecede iine kapal bir hayat yayordu. Gerekten Beyrut'un mehur magazinlerinden biri olan sbuul 144 Bu, ie Sultan Efendi'dir. 145 Mahmud evket Efendi'nin huss arivimizde mahfuz 16. Ekim. 1967 tarihli mektubundan. I OSMANOULLARI'NIN DRAMI 363 Arab Dergisinde Onun hakknda kan uzun bir makale bunu aka gstermektedir. Bu derginin muhabiri kendisinin sorulan suallere cevap vermek istemediini,

resminin ekilmesine dahi raz olmadn, siyasetle megul olmayarak, iine dnk mtevzi bir hayat yaMehmed bid Efendi, sonradan. Siird Meb'usu olan ttihada hocalarndan Mahmud (Soydan) Bey'le kar karya sadn anlatmaktadr. Gerekten Mehmed bid Efen-dis O'nun srarl taleblerine ramen sorulan sualleri cevaplandrmak istememi ve: ... Ben fla prltlarm sevmem, onlardan dima 364 KAD'R MISIROLU kaarm... U8 diye cevap vermitir. Bu muhabir O'nun hakknda u hkme varmtr. <( Susmay tercih eder, sanki bu skta snr. Hdiseleri ve hatralarn gizler. Hatt umum mes'ele-ler hakknda bile fazla konumaktan hazzetmez. demekte ve ilve etmektedir: Fotoraf ile temas kurmak istedim. Buna izin vermedi. Gazetecilerden ve fotoraflardan Paris'te yaad yirmi yl boyunca katn syledi. Hayatta hibir soy istemediini sdece sknet iinde yaamay dndn anlatt ve sonra yle bir sual sordu: (Fotoraf neye yarar? Madem ki ben siysetle megul olmuyorum, bunun kimseye faydas olabilir mi? Ama srarma kars ceketinin cebinden bir defter kard. Bunun iinde stanbul'da ekilmi ocukluunu gsteren bir fotoraf ile 1945 de Paris'te ekilmi dier bir resmi vard. Bunlar bana verdi. Ve grmenin bittiini ifde etmek zere glmseyerek Franszca ve efendice bir ve ile: te bylece beni Lbnan'da kimse tanyamaz. dedi. 147 Muhabirin srarlarna ramen: Benden ne istiyorsunuz, ben siysetle megul olmam. Hatta ondan bahsetmek bile istemem. Benim indimde siysetin hi bir deeri yoktur. Hussi hayatma gelince, o yalnz bana id olan bir eydir 148 diyerek kestirip atmtr. Muhabir: Lbnan'a ne zaman geldiniz? Geen krkbe 146 Bkz; sbuul Arabi ismiyle B'eyrutta kan magazinin 22 Aralk. 1969 tarihli 550'nci says. 147 a.y, 148 a.y. *^->.^**>^^0 ^li-V Sf^ o/T, <**+* o^-uJ *^'^ X jrj sj* }, s> u o.' **j j,r-M ->* *- -i' t *-*' v'->-' y** ^- ^>( -^j> *j r^ ? ^ j^V .,>/,> 'oy^V^^'^V -^^/^ i/U: Mehmed bid Efendi'nin dercedilen mektubunun bir salfesi seneyi yani 1924'ten sonraki hayatnz nerede geirdiniz? diye sorunca, glerek yle cevap vermitir. Beni konuturmaya almaym*. Ben kendimi reklm etmeyi sevmem. 149 149 a.y. 366 KADR MSIROLU Hakkaten bid Efendi son derecede mtevaz, sakin, nzik ve dindar bir insand. Bu satrlarn yazar O'nun bu hususiyetlerine Beyrutta tanp grerek yakndan hid olmutu. Beyrut'taki birka yaknyla, kald pansiyonun civarna kin apartmanms bir camiin zemin katnda oturan aslen Oflu bir meczubtan baka hi kimseyle grmyordu. Mehmed Abid Efendi'nin, kendisine bir arkadala birlikte yazdmz mektuba verdii u cevap O'nun-nasl mtevaz ve kmil bir ahsiyyet sahibi olduunu aka gstermektedir: Efendim,

7 Mays tarihli mektubunuza ancak bugn cevap verebildim. zr dilerim. imdiye kadar iki satrlk bir mektupla hatr sormam olmanzdan dolay mteessir bulunduunuz beyan ediliyor. Bu teessr nbemehal-dir. Bilkis, imdiye kadar yazmak bana dmekteydi. Mektubunuz geleli onbe gnden fazla bir zaman getii halde ancak bu gn bu vcbeyi yapabildiimden dolay ben sizden zr diliyorum. Vatan haberlerini byk teehhrlerle, olsa dahi renmekteyim. stanbuldaki vekilim her onbe gnde bir okuduu gazeteleri toplar bir paket yapp gnderir. Postalarn atleti sebebiyle birka hafta daha geer. Yani azam bir aylk teehhrle memleketimizde olan biteni reniyoruz. Yalnz u var ki, ilerin i yzn tafsilatyla anlamak mmkn olmuyor. Onun iin verdiimiz bilgi ve haberlerden ok mstefit oldum. Teekkr ederim. Hatrat yazmak keyfiyetine gelince: Ben kendimde hatrat yazmaya bir hak tasavvur etmiyorum, ne yazabilirim? r i 1 gibi, D e g o 1 gibi adamlarn 368 KADR MISIROLb hatrat yazmaya haklan vardr. Hayatlarnda ok ey yapm, grm kimselerdir. Fakat benim yaptm bir sayfa bile tutmaz ve o sayfann muhteviyat gayet zif ve basit olur. Grdklerime gelince onlar da pek azdr. Nihayet yirmi sahifeyi gemez. Bir vakitler (20 kadar sene evvel) smail Hami Bey, Merhum da ok srar etmiti. Babanzla Sclnik'de, Beylerbeyinde beraber idiniz, bildiinizi yazp bana gnderin!.. demiti. Sekiz on sahife yaz gndermitim, o kadar. Ben babamla 2,5 yamda Selanik'le gittim. 1918 ubatnda vefatnda 12,5 yandaydm. 70 yan gemi bir baba, bu yalardaki bir ocuu adam yerine koyup da gemiteki hdiseleri, ne yaptn ve ne yapmadn aniatr m? Hussiyle O'nun gibi ihtiyatl bir baba!.. Hussiyle kendisine dman ttihat muhafz zabitlerin taht- tarassutunda yaayan ve ocuunun yalnz uyumak iin akamlar hareme dndn ve Allann her gnn o zabitler arasnda selmlkta geirdiini, onlar tarafndan tahsil ve terbiye edildiini, hatta kendi aleyhinde telkinler yapldn biien bir baba!. Maamafih akamlar hareme dndmde bana zahiren gayet basit baz eyler sorard. Mesel: Olum sana tarih, corafya, hesap, hendese okutuyorlar, ok iyi ama hibir gn ulm-i diniye okutuyorlar m? derdi. Ben de hayr efendim!, derdim. O da ban sallar, susard. Bir gn de byle sordu: Sen hergn bu sabitlerin iindesin bunlardan hangileri be vakit namaz klar? Ben de hemen yalnz Zekeriya Efendi ve Mehmed Efendi dedim. O da: Ben de zaten ye tahmin ediyordum dedi ve skt etti. Bu ikisini severdi. Fakat dierlerine belli etmemeye dikkat ederdi. (Benim anladm kadar) Bazen beni atla gezOSMANOULLARI'NIN DRAMI :69 meye kanrirad. amhca'ya, Fenerbahe'ye filn gtrrlerdi, O gnlerde babamn verdii nasihat: Sakn olum atn yoku aa koturma!. Binmeden evvel atn kolann muayene et!, gibi szlerdi. Tabii not almadmdan pek ounu unuttum. Birgn lzm olacan o yata dnemezdim. Tekrar edeyim ki; btn bunlar zmhhni zorlayarak, kazarak ksmen hatrlasam bile 20 sahifeyi bulmaz ve bunlar da bugnlerde yazmay mnsip bulmuyorum. Ben hi kendini beenmi bir adam deilim. Onun iin hatrat filn yazmak gibi tafrafuruluk yapmayacam. Fakat u varki, kalemime gveniyorum. Onun in hi bir ey yazmadan lmek de istemiyorum. Muradm 1870-1918 arasndaki devrin tarihini yazmaktr, yani ilm bir tarih kitab yazmak!. Fakat asla tarih bir roman dei! Bunu yapabilmek iin de ok okumak, tetkikatta bulunmak lzm. Ben, Fustel de Coulangr'm bir ok seneler analyse ve ancak ondan sonra sadece br-kay ay hatta bir ka haftalk synthes dsturuna sdk kalmak isterim. Kendini beenmi adam deilim amma izzeti nefsim de vardr. Yazacam herkesten nce kendim beenmeliym. Beenirsem bir ka sene sonra bu kitap ortaya kar, beenmezsem topunu birden atee atarm, kimse birey grmez, Bu mes'ele zerine syleyeceim imdilik bundan ibarettir.

Hediye ettiiniz kitaplar dima okumakta ve istifade etmekteyim, bunlardan bilmediim hatta tasavvur bile etmediim nice eyler rendim. Size ok mteekkirim. Daha baka eserler gndereceiniz mjdenizden cesaret alarak (Amerika'da Zenci Mslmanlk Hareketi) kitabn, fazla bir nshas kalmsa gndermenizi rica ediyorum. F: 24 a M E 3 s S. 3 - ^ S 2H^' S!^ ^<^ ii!*Vf|*Ii$l *t^se - p 3 E ffl 3S^3CP^W p Mi 2 P E s ^. & s S M.

<SSoEw^ > ^ 3SP s o 3 >f 3 I&&S,^wISB 3 w- s g. & p I " 3 eS?.m^E ggf 1111; g |f ||

Sg

" s ^3

ehzade Mehmed Abid Efendi'nin teyzezadesi bide Hanm Efendi'ye, vefatndan sadece bir ka gn nce yazd bir mektubun son satrlar: Rvmz kimbilir belki tahakkuk eder, .(Teyzezadesi, O'nun ryada vata-mnadndTn grm) beki etmez. Lakin etmese de pek zarar yok Zara. Sb senTdtr, ben, 4cuden gurbetteyim. Lakin m'nen ve hayalen dauna orada-ym. Sahile bitti. Allaha emnet olunuz. Mehmed bid Hm* Mektubumu phesiz bayram arifesinde alacaksnz. Bayrammz ? mbarek olsun. 372 KAD'IR MISIROGLU

ger Hanedan mensunlarnm yanma defnedilmitir. Mevl rahmet ey leye!.. Mehur eyhlislm Mustafa Sabrj Efendi'nin halen Beyrutta oturan deerli ir ve edib olu brahim Sabri Bey, ehzade Mehmed bid Efendi'nin lm iin u tarihi drmtr: Sabr-u imn misli olmutur, Buna menfada elli yl ahid Akdi (on) katre (yd) trihe imdi cennettedir emir bid. (1393) 8 _ ABDULKERM EFEND Abdulkerim Efendi, Sultan Ab-llhamid Han'n en byk olu Selim Efendi'nin oludur, 'nun Nilfer Hanm adndaki refikasndan 1906 ylnda stanbulda Yldz Saray'nda domutur. Selim Efendi'nin bir kz bir de olu vard. Kz Nemika Sultan, olu da Abdulkerim ^* Efendi idi. Selim Efendi, Osmanoehzde Abdulkerim ullar yurt dna srldkten son-Efendi'nin ocukiyu ra Beyrut'a gitmi ve orasnn bir sayfiye banliys olan Cunye de yerlemiti. Araplar tarafndan Sultan Selim diye bilinen bu deerli ehzadenin Cunyedeki evi hl Kasr-ul Melik yni sultann saray ady-:1e anlmaktadr. [: te ehzade Selim Efendi'nin aile efrad ile birlik-ite olu Abdulkerim Efendi de Beyrut'a gitmi ve Cun-'fye'de yerlemiti. Henz on sekiz yanda bir delikanlyd. Bu srada kap komular olan mrn bir ailenin gen ve gzel kzyla anlaarak O'nunla evlenmek iste-' yen ehzade Abdulkerim Efendi, babasnn sert bir muij,halefetl ile karlamt. Ancak genler birbirlerini vazgeilmez bir'surette seviyorlard. Bu yzden, babas-m muhalefetine ramen sevdii kzla evlenen Abdul-rim Efendi, Beyruttan am'a geerek orada oturma'.balad. ': Burada samim bir msluman olarak Nimet ad-V^kn hanmndan biri Harun (1930) dieri de Dtin-

374 KADR MISIROGLU

dar (1932) 'adnda iki ehzadesi Dnya'ya gelmitir. Vefatna kadar kendisine dargn kalan babas Mehmet! Selim Efendi, ne kendisini ve ne de geliniyle torunlarn yzne koymam onlarla asla alkadar olmamtr. Halbuki Osmanoullar'nm pek ounun aslen hristi-yan hanmlarla evlendikleri tarih bir gerektir. stelik Nimet Hanm tam ve mkemmel bir mslman olmu ve zevcine gerekten byk bir feragat ve fedkrlkla balanmt. am'da oluk ocuunu geindirmek hususunda byk bir ml mzayakaya den Abdulkerim Efendi, keder ve teessrnden iki defa intihara teebbs etmitir. Bir defasnda arsenik imi, ikincisinde ise boazn ustura ile kesmeye kalkmtr. 15 Fakat her ikisinde de kurtarlmtr. Bunun zerine am'daki dostlar kendsne bz Arap memleketlerine giderek oralardan madd yardm salamas teklifinde bulunmulardr. ehzade bu teklife karlk u cevab vermitir: ehzade Selim'in olu ve Sultan Abdulhamid'in torunu madd yardm iin asla elini bir kimseye aamaz!.. 151 Bu srada nfusu bir hayli oalm bulunan Japonya arazisini geniletmek arzusuna kaplm bulunuyordu. Esasen sanayide de bir hayli ilerlemi olan bu memleketin, Birinci Cihan Harbi'nin hemen akabinde Sibirya ve Moolistan zerindeki emelleri su yzne kmt. Gerekten Rusya'nn Bolevik htill'nin sarsntlar dier devletlerin ise Umm Harbin yorgunluu iinde bulunduu srada Sibirya'ya el atan Japonya 150 Savt-ul Ahrar Gazetesi, am 16 Austos 1935. 151 a.y. j-^j < &y &sS\ ^ ^'j j' j ^jf si J.) <,i js- CiJj J J^ i / ' I -it, II J "aJL_ai ,_} oU .1^J^

J^^L-^jL-T^ ^IIJJ^-I j eU AS5 . l^U s^-i-!)U jU. j^ J>3 '^J t ^~a!' ?Jv_C J1^ J^' ^>3

::^cr:p ^^-i5te bir Arab gazetesindeki naber. t t i

A. L-. jj.. ..BJ_.^d,; ,.tl.^iJ^ flj^l,^ L;JJ 376 KADR MISIROLU ummad bir akslamelle karlamt. Amerika ve ngiltere'nin sert muhalefeti bu harekt verimsiz kl-nsa da Japonlar bu husustaki gayelerinden asla uzaklamamalard. Ancak bu defa daha siys bir yol tutmulard.

Kendilerinin Trn bir kavim olduunu ileri sryor, bu sebeple de Orta Asya'daki kardeleri!. nin derdleri ile alkalanmay bir hak ve bir vazife olarak gryorlard. Bu maksad iin Dou Trkistan ve Moolistan'da kesif bir propagandaya girimilerdi. lk i olarak buralarda in'e ve Rusya'ya kar dahil bir isyan ve kargaalk karmak gerekiyordu. ok gemeden bu uurdaki gayret ve faaliyetler semere vermeye balamt. Gerekten Dungan da byk bir halk hareketi ba gstermiti. Ayrca bilhassa Kazakistan'daki Trkler arasnda, bu ihtilli Trk subaylarnn meydana getirdii ve pek yaknda da harektn bana gemek zere bir ok Trk subaymn daha buraya gelecei propagandas yaplyordu. Nihayet, Uygur, Taranca, Dungan ve zbek Trkleri'nin birletii ve Japonya'nn yardm ile kurulacak byk bir Trkistan mparatorluu nun bana Sultan Ab-dulhamd'in torunu ehzade Abdulfoerim Efendi'nin geirilmi bulunduu haberi, btn Rus ve in esiri Trklerin gnllerinde bir kere daha stikll arzusunu alevlendirmiti. . Gerekten, bu srada, artan Japon nfuz ve pro-pogandasma karlk, Ruslar da am'daki elileri vastasyla Abdkerim Efendi'ye mracaat ederek ark Trkistan ve Moolistan'da mahall bir hkmet kurulmasna ve bunun riyasetini de O'nun deruhte etmesine yardmc olmak vaadinde bulunmulard. 352 Her 152 a.y. 37" OSMANOULIARI'NIN DRAMt iki tarafn da asl maksadn pek gzel takdir eden ehzade Abdlkerim Efendi, giriecei ite, Japonlar arkasna almann daha muvafk olacan hesab ederek nce Hindistan'a oradan da Japonya'ya gitmi gerekli anlama ve grmelerden sonra hareketin basma gemitir! Ancak in, Rus ve Japon propagandalarnn hasl ettii karklklar bertaraf ederek, yerli halkn birliini salamak kolay deildi. Gerekten tam ehzade Ab-dulkerim Efendi'nin Trkistan'a gemek zere bulunduu srada mahall hkmetin Hindistan'daki Pe-ver ehri'ne fevkalde eli olarak gnderdii doktor Iehzade Abdlkerim Efendi am'da Harem Aas Behzad Efendi le yaknlarndan Besim Bey arasnda. <m ' : 11 Jt \* M1; I * I .M1 i m w. l !i ^x J^IJC^ Yi^o^ JU^ THE BRISTOL HOTEL,

Jjdl j^V ^j V^V H-" ^ Vr ^L" djj^trUjLSc^fcrjM^* i,.1, <^ .. ti L V*i !>**' &jjJ*j UJJ'J d*J-H ,y &*&:* ^v>Jl *H ^ '^^ dJ*'J U Sj^' ^ *** ^IjU^I J^JPJ ' U^jJ 4^jd! ^>Ltl^<*U ^f Jly.U,>-l

EHZADE ABDLKERM EFEND'NN NEWYORK'DA DEFN DOLAYISIYLA YAPILAN MUHTEEM HTFAL Abdlkerm Newyork mslmanlarna nnn arap memleketlerine gnderilmesini vasiyet etti. Kahire'deki Mslman Genler Cemiyeti Nertvyork'daki Mslman Genler Cemiyetinden Sultan II. Abdlhamid'in oiu Selim Efendi'nin olu Abdlkerim Efendi'nin vefatm bildiren bir mektup almtr. New-york'daki Mslman Genler Cemiyeti ehzade'nin cenazesini islm drtyz seneden fazla bir mddetle mdafaa etmi bulunan ailesine yakr bir ekilde kaldrmay kararlatrmtr. Cenaze merasimine Newyork ve civarnda bulunan Mslmanlarla birok arkiyatlar ve hatta muhtelif vesilelerle ark memleketlerinde ve hassaten Trkiye'de vazife grm olan birok amerikal ve avrupal ileri gelen zevat da katlmlardr. Merhum ehzade ikmet etmekte bulunduu Karlayl otelinde vefat etmitir. Elinde Newyork'daki Osmanl Konsolosluu'nun K20f0ff&, ^i\ ^^\[xl. S - v -< - jS'JS-'" .? ^ 'J^s^ \J>* Abdlkenm Efendi'nin Seylanaan hanmna ^^^^ ' m ve iinde aksettiren bir mektup. bulunduu artlar

sabk sekreteri ah Pir Bey'e hitaben yazlm *> * memleketlerine gnderilmesini, zira bugnk vatanmm ora olduunu bu sebeble Newyork Mslumamarndar,.^talep e meini, dileyen bir mektup ve yannda da mtmar etmek iin kulland sanlan bir tabanca bulunmutur. 380 KADR MISIROLU OSMANOCULLARl'NIN DRAMI 381

Mustafa Ali Bey, Berlin'de kan bir gazetenin suallerini u ekilde cevaplandryordu: _ Osmanl ehzadesi Cemlerdin Efendi'nin ark Trkistan'a gidecei haberi doru mudur?. O beldenin ileri gelenleri ile bir alkas var mdr?.. - Asla!.. Cemleddin Efendi ile Delhi'de grtm. Benden Kgar'a gitmek istediini ve bu hususta kendisine yardm etmemi rica etti. Ben de kendisine bunun doru ve mmkn olmadn izah ettim. Niin?!. Zira oraya gidii O'nu tutanlar ile tutmayanlar arasnda kargaala sebep olur. Ayrca, ehzade oraya giderse, padiahln iln etmek isteyecektir. Bylece iki taraf yni Cumhuriyetilerle saltanatlar arasnda kargaalk kacaktr. Bu da ark Trkistan iin vebali mucip bir haldir. Sonra yle devam etti: Trkistan Cumhuriyet Hkmeti ise Gazi Mustafa Kemal'in yolu istikametinde bir siyset takip etmek istemektedir. Diyorlar ki; ehzade Abdlkerim imdi Japonya'dadr. Acaba arki Trkistan'a gitmeye niyet edecek midir?. ehzade Ahdlkerm'in Trkistan'a gitmesi demek memleketimizde Japon nfuzunu artrmak demektir. Biz ise, byle yabanc bir devleti destekleyen garib (yabanc) bir adam asla sevmeyiz!. Biz inanyoruz ki, M. Kemal btn Trklerin lideridir. Bizce mhim olan O'nun szleridir!. 153

153 En - Nehar,

Beyrut - 20/21 Mays 1934.

O srada anavatan Trkleri de biri nklplar ve dieri de tarih ve din uuruna bal teknlcler olarak ikiye ayrlm bulunuyordu. Bunlarn birine Kadmciler dierine ise Ceditiler deniliyordu. Yukarya dercedlen beyanatndan anlalyor ki, Trkistan mahall hkmeti'nin o srada Delhi'ye gnderdii hu fevkalde eli doktor Mustafa AH Bey de memleket dahilindeki cedidilerden biriydi. te bu artlar dahilinde Trkistan'a geen ehzade Abdlkerim Efendi, Japonlar'dan da tam bir destek salyamamt. Dou Trkistan'n z imknlaryla bir taraftan Rus, dier taraftan ise koskoca in'e kar muvaffakiyet elde etmeye elbette imkn yoktu. Buna ramen ksa zamanda yerli halk tekiltlandrarak etin bir mcadeleye girien Abdlkerim Efendi bir hayli muvafakiyet elde etmiti. Ancak nfusu on milyona bile varmayan asker ve iktisad bakmdan bir hayli geri kalm bulunan Dou Trkistan'n mtevaz imknlaryla ne yaplabilirdi? Nihayet bitip tkenmek bilmeyen deniz dalgalar gibi saldran in kuvvetleri karsnda emrindeki derme atma birlikleri rica'te mecbur kalan ehzade Abdlkerim Efendi cann glkle kurtararak Amerika'ya siyas mlteci olarak yerlemek mecburiyetinde kald. Burada dehetli bir fakr-u zaruret iinde bikes kalan bu deerli ehzade 3 Austos 1935 tarihinde New - York'a ikmet etmekte bulunduu otelde intihar ederek hayata veda eylemitir. Bir mslman memlekete nakledilerek defnedilmesini vasiyet etmi olmasna ramen - maalesef - mezar hal New York'tadr. Ancak bu intihar vakas biraz mekktr. Yannda Sultan Abdulhamid Han'n olu Abdl-kdir Efendi'nin hlen Pariste yaayan olu Orhan Efendi vard. Efendi takip edilmekteydi. Orhan Efendi 382 KADR MISIRO-LT sigara almak maksadyla otelden be dakika kadar ayrlmt. te her ne olduysa bu esnada olmutu. Dndnde O'nu l bulmutu. Tabancas elinde olan Abdlkerim Efendi kanlar iinde yatyordu. Acaba Efendi hakikaten intihar m etmi, yoksa ie bu ss m verilmiti? Bunu tyin bugn iin imknszdr!.. Abdlkerim Efendi'nin olu Harun Efendi olu Orhan Efendi ile Trkiye'de stanbul 20 Temmuz 1974 OSMANOULLARI'NIN DRAMI 383 ehzade Abdlkerim Efendi, Dou Trkistan'a giderken Harun ve Dndar adndaki cierparelerini cefakr zevcesi Nimet Hanm'la yaknlarndan Nizmeddin Bey'e brakmt. Kendisinin hazin vefatndan sonra ancak iki yl daha hayatta kalan babas Selini' Efendi, olunun feci akbetine hi phesiz yrekten yanm fakat inadndan vaz geerek torunlarn yanna almamtr. ocuklarm barna ta basarak byten Nimet Hanm da yzne kabul etmemitir. Bu gn Allann ltf inyetiyle bu ocuklarn ikisi de yetimilerdir. Harun Efendi evli ve iki ocuk sahibidir. ocuklarnn biri onbir yandaki Orhan Efendi, dieri de henz bir yama basmam olan Nurhan Sultan'dr. Bu deerli ehzade Temmuz 1974 te ie efradiyle birlikte stanbula gelmi bir mddet kaldktan sonra tekrar am'a dnmtr. Askeriyede muhasiplik yapan Harun Efendi ok yaknda oradaki ilerini tasfiye ederek gelip vatanna yerleecektir. Kendisinden iki ya kk olan Dndar Efendi de Samda resmi bir fabrikada mdrlk yapmaktadr. Evli ve ocuksuzdur. Bu srada O'da Trkiye'de bulunmaktadr. nallah yaknda temelli olarak gelip vatanna yerleecektir. 8 VE DEERLER: Osmanoullan'nm gurbette geen elli yllk dram larm tam ve mkemmel bir surette yazmak - evvelce de ifo^e etmi olduumuz gibi - imknszdr. Zira, bir kere gereklerin byk bir ksm hemen hemen herkesin tam mansyla mehuldr. Bilinebilenler ummandan bir katre bile deildir. Bunun

384 KAD'IR MISIROLU da sebebi udur: ounun meslei yurt dnda para kazanmaya ve geim salamaya yaramayan askerlik olan bu asil insanlar aziz vatanlarndan kovulduktan sonra, barlarna ta basarak yaamlar ve iinde kvrandklar binbir faciay mutlak bir nisya-na gmmlerdir. Ayrca unu da belirtmek yerinde olur ki, aslnda her birinin gurbet serencm hlev (dramatik) bir roman tekil edecek kadar geni olan bu asil insanlarn ektikleri sknty ve duyduklar zdrab hakkyle tasvir de mmkn deildir. Bilinebilenlerin nakli de hi phesiz asl gereklere kyasen son derecede eksik ve snktr. Bunu bylece, tespit ettikten sonra kabul etmek gerektir ki, bizim birer misal kabilinden temas ettiklerimizin hakkyle yazlmas halinde bile ortaya bir ka cildlik bir eser kabilirdi. Fakat biz, meseleyi der-li toplu bir cild iinde hlsa etmek istedik. Osmano-ullarmdan elbetteki daha zerinde durulmas gereken bir ok kymetli ahsiyyet vardr. te bunlardan bir ikisine daha ksaca temas ederek bu bahse bir son vermek istiyoruz. ABDUKADR EFEND Sultan ikinci Abdulhand Han'n olu olan ehzade Abdlkadir Efendi de Osmanoullan ailesinin yurt dna srlmesinden sonra uzun zaman Budapete'de ikamet etmiti. Fevkalde bir mzik tahsili grm bulunan ehzade Abdlkadir Efendi burada Mill Orkest-ra'ya girerek hayatn kemanyla kazanmtr. Fakat daha sonra baz siyas sebeplerle Bulgaristan'a geip Sofya da yerleen Afodlkadir Efendi o lde bir zarurete srklenmitir ki, yegne geim vastas olan keOSMANOULLARI'NIN DRAMI 385 manini bile satmak mecburiyetinde kalmtr. II. Cihan Harbinde ise bir hava hcumu srasnda girdii mahzende kalbi skarak hayata veda etmitir. Yurt dnda binbir zdrap eken Osmanoullar'n-dan biri de Sultan Abdlhamid Han'n kz Aye Sul-tan'dr. Kendisi gurbette ektiklerini yle anlatmaktadr: ...Nihayet Altnc Mehmed'in gitmesiyle Abdl-mecid Efendi'nin Hilfet'e gemesi vuku buldu. Halife, Hnedan'n erkek,, kadn, gen, ihtiyar btn azasn Dolmabahe Sarayna davet ederek byk bir akam ziyafeti vermiti. Hep birlikte yemek yemitik. Trihimizde bu ilk defa grlyordu. Meer bu ziyafet ilk olduu gibi son da alacakm. teden beri men toplamak merakls olduumdan o gecenin htras olan men koleksiyonumda mahfuzdur. Bundan sonra geen gnlerimiz de hi ho deildir. Her an bamza felket geleceini dnyor, talihimize alyordum. Heyhat! Nihayet korktuumuz gnler gelip atmt. Memleketi, sevgili vatan terketmeye mecbur olmutuk. Hangi. diyarlara gidecektik? Biz Trkiye'nin tandan, toprandan yaratlmtk. Cesetlerimiz, kemiklerimiz o topran mahsl idi. Yabanc lkelerde lmek istemiyorduk. Susuz olarak vatandan kovuluyorduk. Bu ne kadar ac idi. Biz, Avrupa prensesleri gibi yetitirilmi, hayatn ne olduunu gren; bilen insanlar da deildik. stelik servetimiz de yoktu. Yegne malmz, mlkmz, yaadmz evlerden ibaretti. Milletimizin bize bahettii, elimize geen maalarla bendegmmza bakm, kalan-- m hayr ilerine sarfetmitik. nsanla kymet veriyor, paraya asla tamah etmiyorduk. Byle grm, byle yaF: 25 ? ".. 1 * 386 KAD'JR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 387

amtik. imdi ecnebi diyarnda yersiz^ yurtsuz ne yapacaktk? Encammz ne olacakt? Yegne gnhmz Hanedan asas olmaktan ibaretti. Yol hazrlmz yapmak iin evimizin kapsn ayor, mevcud eyamz hara mezat satyorduk. Tabii, hem acelemizden, hem de bu gibi ileri bilmediimizden hi bir zaman hakik deerleriyle satamyorduk. Topladmz para ile bizim gibi oluk ocuk sahibi olanlar ka yl yaayabilirdi? te bu halde, gz yalan iinde vatan terkettik. O zaman byk olum mer Nmi 12, ikinci olum Osman Nmi 6 yanda ve en kk olum Abdlha-mid Rau 2 yanda idiler. Bu ocuklar bytmek, yetitirmek kolay m idi? Bu glkleri idrak eden anann kalbi kan alamaz m idi? Zevcim Mehmed Ali Rauf Bey'le birlikte dndk. Gitmek iin bize en elverili yerin Fransa olduuna kanaat getirdik. Bir kere, dil hususunda glk ek-miyecektik. ocuklarma da iyi bir tahsil ve terbiye verecektik. Artk bundan sonra elimizde olan kymetli evltlarmzdan baka hi bir ey dnmiyecektik. Kendimizi her mahrumiyete altracak, yalnz bu ocuklar iin yayacaktk. Bu dnceyle Fransa'ya doru yola ktk. Elimize biner lira yol masrafmz vermiler, eyalarmz da geirtmeye msaade etmilerdi. Doruca Paris'e gidip Keyres Otelinde yerletik. O srada Paris'te 1924 Olimpiyat oyunlar yaplmakta olduundan kesemize elverili ev, yahut barnacak bir yer bulmak pek gt. Franszlar bize nezket ve kolaylk gsteriyorlard. Bundan dolay Franszlara mteekkirim. Zevcim, Fransa'y iyi tanrd. ocuklarn tahsili ve daha rahat yaamamz iin banliyde bir ev tutmak uygun olacan dnd. Talih eseri olarak Versay civarnda, Viranede kk, her cihetten bize elverili bir ev kiraladk. Fransa'ya geliimizin on sekizinci gn oraya tanp yerletik. Byk olum mer'i derhal mektebe yazdrmaya muvafak olduk. Versay'da Hoch Lisesi'ne kaydettirdik. Dier oullarm henz kk olduklar iin vakitleri vard. Paris gibi bir ehirde evlt yetitirmek pek kolay deildir. Sras ile her elenceden istifde edebilirlerdi. Fakat mutedil kalmaya mecburdular. Fransa'da tandmz birka iyi ailenin ocuklaryla arkadalk edecekler, biz de onlarla megul olacaktk. Fransa'da yaayp da onun san'at ve kltrnden istifade etmemek olamazd. ocuklar da, biz de elbet bunlar grecek, faydalanacaktk. te bu suretle ocuklarmz byttk. Olum mer nihayet Hoch Lisesi'ni bitirdi. Paris Hukuk Fa-kltesi'ne yazld. Kmil Paa'nm olu Mirliva Said Paa'nm kz Saadet Hanmla evlendi Saadet Hanm, olunun halazadesi idi. mer, Beyrutta alma hayatna atld. Birka zaman sonra byk biraderimiz Mehmed Selim Efendimin Beyrut'ta ldn haber alarak yeni bir ac daha duydum. Ailemizin kymetli byn kaybetmitik. Biraz sonra sevgili kk hemirem Re-fia Sultan da gen denilebilecek bir yata Beyrutta ir-tihal etti. Bu da beni bsbtn me'yus etti. te bu zntlerle dihn iken hayat arkadam, aziz ve sevgili zevcim Mehmed Ali Rauf Beyi de kaybetmekle ne kadar bedbaht ve bkes kaldmz hakkyla yazmaktan cizim. Hanedana mensup zevattan Paris'te ilk defa len, vatan hasretine kurban giden, maalesef kymetli zevcim olmutu. Bundan duyduum elem ve kederin derecesini nasl yazacam bilemiyorum. 388 KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 389

Paris'teki Camiye gittiimiz zaman Fas Veziri Ben Gabrit'le grrdk. Bilgin ve muhterem bir zatt. Bu zat imdadma yetiti. Eimin bir mslman olarak tehiz ve tekfinini yaptrdm gibi Trk bayrana sardrarak Camie naklettirdim. Virofledeki Fransz ahbab-larmz, polisler ve itfaiye heyeti cenaze merasimine itirak ettiler. Mslman Araplar tarafndan Camide namaz klnarak Bobinideki slm Mezarl'na gmlme msaadesi verildi. Bu yzden Bobini'de Trklere mahsus ayr bir yer de ayrlm oldu. Zevcim imdi hl orada yatmaktadr. Allah gani gani rahmet eylesin!... Zevcimden sonra btn yk zerimde kalmt. Hayat arkadamn teselli verici yardmn kaybetmitim. kinci Cihan Harbi'nin arifesinde bulunuyorduk. imdi btn kuvvetimi ikinci olum Osman'n tahsiline vermitim. Zira nc olum Abdlhamid Rauf, mall bir ocuktu. Bu zavall yavrunun maluliyeti benim hayatmn en bedbaht tarafdr. Bylece yaayp giderken kinci Harb balad. imdi yollar kapanm felket bsbtn gelip atmt. Byk olum mer alp hayatn kazanarak bana para gnderiyordu. Fakat yollar kapannca bundan mahrum kaldm. imdi ne yapacaktk. Olum Osman, henz on sekizinde bulunuyor, tahsilini tamamlamas iin daha bir mddet mektebe gitmesi icab ediyordu. Abdlhamid ise mall ve hasta idi. Bu felketin iinden nasl kurtulacaktk? Elde avuta krnt, dknt ne buldumsa, ne kalmsa bir mddet onlar. satmakla geindik. Fakat bu da kfi gelmiyordu. Bir zaman el yazs ile nnallahe ma'ssbirn (Allah sabrllarla beraberdir!) yazlm bir levhay kopya ederek, bir de turalar yaparak satmakla vakit geirdim. Gndzleri bunlar hazrlyordum. Akamlar Osman eve gelince bunlar satmak iin alp sokaa kyordu. Bir mddet de byle gitti. Ben gen yamdan beri pullara merakl idim. Esasl surette pul kolleksiyonu yapyordum. Bir ahbabma bir gn bunu sylemitim. O ahbab, halimi bildiinden imdi satarsan iyi para eder, raz msn? diye sormutu. Derhal kabul ettim. Bir gn Suriyeli bir gen getirdi. Koleksiyonumu gsterdim. Bir milyon franga alacan syledi. Derhal raz oldum. Koleksiyonumu verip paray aldm zaman gzlerimden bilihtiyar yalar boand. Bu, bende yllardan beri bir merakt. Bu kadar eya satmtm. Kymetli elmaslarm bile satmtm. Hibiri iin gz yalarm akmamt. Fakat pullara ok emek vermitim. Saatlerimi, gnlerimi sarfetmitim. Errler bulmak iin gnlerce almtm. Bunlar toplamak iin ok uramtm. te bu kadar emek verdiim bir ey elimden gidiyordu. Lkin hi olmazsa evltlarm kurtaryordum. te alt yllk sava, bu para ile geirdik. Karaborsadan ekmek almaya bile muvaffak olmutuk. ok kr Allah yardmmza yetimiti. kinci Cihan Harbi srasnda kardeim Ahmed Efendi bir hastahnede ld. O'nu takip eden gnlerin birinde de kardeim Abdlkadir Efendi'nin Bulgaristan'da bir smakta ldn radyodan haber aldm. Byle ni havadislerin insan zerindeki tesirini dnebilirsiniz.. 154 Sultan Abdlhamid Han'n kzlarnn bir ou da erkek kardeleri gibi tahammlfers madd ve manev skntlar ekmilerdir. Bunlardan biri de O'nun en byk kz Zekye Sultan'dr. Gazi Osman Paa'nm olu 154 Aye Osmanolu a.g.e. sh. 220 vd. 390 KAD'IR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 391

Nureddin Paa ile evlenmi bulunan bu Sultan Efendi Nis'e yerlemiti. Orada byk bir mzayaka iinde vefat etmitir. Na, tahnid edilmi olarak bir

kilisede yllarca bekletilmitir. Madd imknszlklar ve kanun manler yznden uzun sren bu bekleyi sonunda vatana getirilemeyen Zekiye Sultan'm ne olduu ve nereye gmld bile mehul bulunmaktadr. Onun Fatma Aliye Hanmsultan adnda bir kz vard. stanbul'da Tnel Bandaki Narmanl Yurdu'n-da karanlk, havasz bir bekr odasnda oturuyordu. Kendisini ziyaret ettiimizde Madd vaziyeti dzelirse annesinin cenazesini vatana getireceini sylemiti. O bunu syledii zaman Zekiye Sultan vefat edeli otuz seneyi gemi bulunuyordu. Belki de kilise idrecerin-ce oktan bir tarafa kaldrlp atlmt. Fatma liye Hanm Sultan'm kendisi de pek ok madd sknt ekmiti. Ziyaret ettiimiz odasnda bizi buyur edecek bir tek sandalyesi bile yoktu. Bir kede zerine tertiplice bir asker battaniyesi serilmi bir divan vard. Duvarlarda Sultan Abdulhamid Han'la Gz Osman Paa'nn matbu birer portreleri aslyordu. Divann ba ucunda tersine evrilmi ve zerine gazete serilmi bir ambalaj sandn masa olarak kullanmakta bulunduu anlalyordu. Kendisine bir ey sormaya yrek dayanmazd. Evvelsi sene kalmakta olduu bir han odasnda kimbilir nasl? - vefat etmi, cenazesi Belediyece kaldrlmt. Sultan Abdulhamid Han'n dier bir kz olan -diye Sultan da yllardanberi stanbul'da yaamaktadr. 155 O'nun hayatta olan bu yegne evld da ok byk 155 Bu muhterem Sultan Efendi hakknda malumat edinmek isteyenler O'nun stanbul'da 1966 ylnda baslm Hayatmn ac ve tatl gnleri isimli hatratna bakabilirler. maddi skmlar ekmektedir. Bir hayrsever'in verdii iki odal kck bir evde, Cihangir'de tek bana yaamaktadr! Artk seksen sekiz yana varan, gzleri iyi grmeyen, kulaklar dahi iitmeyen bu muhterem Sultan Efendi Allah geinden versin bir gn lse, kimsenin haberi olmayacaktr. Bundan bir mddet evvel, ziyaretine gittiimizde O'nu hasta, yatakta bulmutuk. Meer iki aydanberi yatyormu. Kald Apartmanm-s evin kapcsnn kk kz urayp bir ay veya orba yapp kendisine vermese oktan lp gidecekmi!.. O ocuk da her zaman ve muntazam uramyormu!.. Ziyaretimize sevmen Sultan Efendi: ? imdi biri gelip de yarn leceimi sylese ve bu szn doru olduunu bilsem, neyim varsa kendisine mjde olarak veririm!..D demiti. Dnnz urada burnumuzun dibinde, koskoca Sultan Abdulhamid Han'n hayattaki tek evld ne zdrapl gnler geiriyordu ki, byle konuabiliyordu. Sultan Abdulhamid Han' dillerinden drmeyen bizler gibi szde mslmanlar da bu faciadan habersiz rahat ve huzur iinde yaayabiliyorduk!.. Bugn, kendisim rahat edebilecei bir aile yanma nakletmek istiyor ve fakat - maalesef - byle bir aile bulamyoruz. O'nu babasnn yaptrd Drafaka'ya yerletirmek arzusuyla bu messesenin vel tabiatl mdr Hilmi ener Bey bizzat kald eve gitmise de Sultan Efendi, bu tekliften son derecede mteessir olmutur. Allah bilir, ama urada belki de pek az bir mr kalm olan bu Sultan Efendi'yi yanma alp O'na yalnzlk acsn unutturacak ve lrken banda kur'-an okuyup azna bir damla su verebilecek bir tek ms-lman ailenin bulunmamas cidden teessfe a'yandr. 392 KADR MISIROLU Aziz okuyucu!.. Bu facialar yazmakla bitmez!.. Osmanl Ailesi Mensuplar, ydellerde yllarca vatan hasretinin dayanlmaz hummas iinde kvranmlardr. Bu yle bir zdraptr ki; bunu yaayarak tatmayan hi bir kimse hakkiyle takdir ve tahayyl edemez! Gerekten, Vatan sevgisi ni - tarihteki en cmert kan ve can fedakrlklaryla - kbna varlmaz bir surette ortaya koymu ve bunu ailelerinin bir nev' alm'et- farika s gibi nesilden nesile dima tezyd eder bir tarzda tevars etmi bulunan Osmanoullarmn nasl bir ayrlk acs tattklarn hakkiyle his ve iclrk edebilmek iin onlardan biri olmak arttr! Zira, bu gayrn asla tahayyl edebilecei bir kefi-yet deildir. Ancak yukardan beri anlatlanlar gstermektedir ki, Osmanoullarmn pek ou, bu dehetli vatan hasretinin zdrab yetmiyormu gibi, bir de tahamml edilmez derecede korkun bir fakru zaruret ve sefalet iinde rpnmlardr. O derecede ki; bunlardan bazlar - tevars ettikleri metin imana ramen - kendi

elleriyle aziz canlarna kymay - bir nev' kurtulu yolu olarak - ihtiyara mecbur kalmlardr. Bir zamanlar kundaklarna kar gsleri madalyal gz mirlerin bile selma durduu, bu Trk ve slm tarihinin en byk ve en erefli ailesinin binbir nz-u niyaz ile bytlm evltlarnn, kara, kapkara ve souk lme bir kurtulu resi olarak kucak amalarn inta eden cehennemi ztrb hakkyla tasvir imknszdr. Bu bakmdan, bu bahse burada son veriyor ve sizi onlarn yzyllarca zaferden zafere koturduu byk Trk Milleti'nden bir ferd olarak kendi vicdannzla babaa brakyoruz!.. UUNCU BOLUM OSMAN OULLARINA KAR SON HALI TAARRUZU smanoullar'm vatanlarna kavuturacak bir kanun deiikliin mevzuubahs edildii ve bunun gerekleebileceine dir kuvvetli midler belirdii srada, Trk basn da bu mes'eleye bigne kalmam bir ok deerli makale yazlp yaynlanmt. yn- memnuniyettir ki, bu yazlarn hemen hemen hepsi de onlarn lehinde idi. 156 Bu hkmn bir tek istisnas vard. O da Hrriyet Gazetesinde Osman-oullar 'mn Son Oyunu serlevhas ve Nu-yan Yiit imzasyla neredilen yaz serisidir. Ancak bu yazlar o kadar acemice sahnelenmitir ki; gya gizli 156 Bunlardan bizim grebildiklerimiz unlardr: Ergim Gze Osmanoullan Etrafndaki Demirperde. (Tercman 9 Mart 1974) Mnevver Ayah Hallar Durmuyor. (Yeni Asva 7 Nisan 1974) Son Osmanllar (Hayat Mecmuas 11 Nisan 1974 tarihli nsha) Rasim Cinisli Osmanoullan ve Tekliften karlan Sekizinci Madde (Ortadou 27 Nisan 1974) Ilgar Mu-radolu (Mnevver Ayah) Osmanlya Son Oyun (Babilide Sabah 22 - 23 ve 27 Nisan 1974) Muammer Taylak Osnan-h Hnedam'na Reva Grlen Ac ve Hukuk D Muamele [Ortadou 3-8 Mays. 1974) Burhan Felek Osmanl Hanedan (Milliyet 4 Mays 1974) Yldrm Zeren Osmanl Hnedn'-mn Yurda Dnme Hakk (Ortadou 11 Mays 1974) E. Gngr Osmanoullan Af m istiyorlarm. (Ortadou 26 Nisan 1974) ve nihayet bizim Milli Gazete'de Bir Tarihi imzasyla nerettiimiz bahsi geen yazlar. 394 KADR MISIKOLU kalm bir hakikat ispat ediliyormu gibi ortaya allan iddialarn yanllarn sayp dkmek - deta - imknszdr. Bu sebepledir ki, biz, okuyucularmzn sabrlarm tketmemek ve kymetli vakitlerini israf etmemek iin bunlardan sdece ehemmiyetli grdklerimize temas edeceiz. Kymet hkmlerindeki hatalar bir tarafa, ilm ve tarih bakmdan pekok yanl ihtiva eden bu tefrikann ort&ya, kmasna mil olan gerek sk ve sebepleri de okuyucularmzn ferasetlerine havale eden im ve iaretlerle ele alacaz. Mhud tefrikann daha kimlerin Hanedan mensubu saylabileceini bile bilmeyen ve ismiyle bir Ermeni olduu intiban uyandran bu acemi aratrcsnn bir takm dzme ajan raporlarn tarihe mesned olacak cidd vesikalarm gibi gstermek istemesindeki garabet ve cehaleti tebarz ettirmeden nce mes'eleyi trih ilm bakmdan ve her-eyden nce usul itibariyle ele almak istiyoruz. USUL : Mhud tefrikann balamasndan bir gn evvel gazetenin adyla imzalanan bir yazda: Gazetecinin asl devi haber bulmaktr. Ancak haber her zaman tekrar ettiimiz gibi gnlk olaylar okuyucuya iletmek deildir. Bugnn gazetecisi, artk olaylar derinliine, geniliine inceleyebilen, bilinmeyenleri ortaya karabilen, gerekirse hatt tarihi kartran, olaylar, kflenmi, gizli belgelerden, tozlu arivlerden skebilen adamdr. Londra temsilcimiz Nuyan Yiit, ite bunu yapt. Byk Atatrk'e kar hazrlanm, fakat mehul kalm bir suikast tertibini, arivleri inceleye inceleye OSMANOULLARFNIN DRAMI 395 rendi ve yazd denilmekte ve mteakiben de bir gn sonra yaynlanacak olan tefrikann bir hlsas verilmektedir. 157 Bu takdimde aka grld zere, neredileceinden bahsedilen Osmanllarn Son Oyunu isimli tefrika bir nevi Trih Aratrma olarak

tavsif ve takdim olunmaktadr. Halbuki bugn tarih de deta bir laboratuar ilm haline gelmitir. Onun da gerekleri ortaya karmak iin kendine mahsus bir takm ispat usulleri vardr. Ksaca sylemek gerekirse, ele geen vesikalarn shhat derecelerini aratrmak ve bu vesikalar icabnda bakalaryla mukayese ve kontrol etmek gibi prensiplere riyet etmeksizin shhatli bir aratrma yaplamaz. uradan veya buradan ele gemi herhangi bir vesikay kat' telkki ederek ie koyulmak ve sdece bunlarla ihticc etmek aratrcy ok defa yanl neticelere gtrr. Hele bu vesikalar, haber kaynaklar mekk ve - bilhassa - kontrol imknndan mahrum bir takm ajan raporlar olursa, onlara sadece bir ihtimal belirtmekten teye ehemmiyet atfetmek imknszdr. stelik byle raporlar, bir vesika olarak telkki olunsalar bile, bunlar, muhtevalanyla ilzam olunmak istene* kimselerden sdr olmadklan cihetle ancak bir nevi hukuktaki beyyine balangc gibi kabul olunabilirler. leride grlecei zere acemi bir aratrc olduu yazlarnn muhtevasmdaki eitli sakatlklarla aikr bulunan Nuyan Yiit ngiliz En-tellicans'ma mensup casuslarn tanzim ettikleri raporlardan bu Entellicans hakknda deil de Osmanllar hakknda son derecede garip hkmler karmaktadr. 157 Bkz: 14 Nisan 1974 tarihli Hrriyet Gazetesi'nde yer alan Hrriyetten Size serlevhal ve Hrriyet imzal yaz. 396 KAD'JB MISIROLU OSMANOULLARFNIN DRAMI 397

Bu suretle gerek bir aratrcnn hi bir zaman bavurmayaca sakm bir yol tutmutur. Gerekten dercedilen vesikalar arasnda Osmanl Hnedan'na mensup herhangi bir kimseden sdr olmu en kk bir vesika mevcut deildir. Muhakkak ki; byle byk bir iddia ile ortaya klmca, bu iddiay, itham edilen ahslarn el yazlaryla veyahut da bu derecede katiy-yet baheden vesikalarn delaletiyle ispat gerekirdi. Ad geen tefrikada byle bir eye rastlamlamamakta-dr. stelik, vesika diye dercedilen ajan raporlarnda ad geen ahslarn ou da bu Hnedan'a mensup deildir. Gerekten Nuyan Yiit, yazlarnn birincisinde gya M. Kemal Paa'ya kar plnlanm bir suikast tertibi iinde bulunan Hanedan mensuplar olarak Damat Ferid Paa'mn vey torunu Bahaddin Sami ve O'nun da olu Sami Bey'in (Herhalde, babas denilecekti) adn ortaya koymaktadr. Bu maksatla, ngiliz Entellicansma mensup bir ajann bal bulunduu direye takdim eyledii bir raporu derceden yazar, bununla gya Hanedan mensuplarnn M. Kemal Paa'y ldrmek istediklerini ispat etmi bulunuyor. Vesikann dercedilmi ksm fotokopisinin altnda u izahat vardr: Bahaddin Sami olu Sami Efendi'yi Atatrk' ldrmek plnm gerekletirmek zere Londra'ya yollamt. Sami Efendi, Keith Williams adnda bir bankerle temasa getii srada teebbs ortaya kt. Beniz istihbarat Keith Williams' sktrm, btn bildiklerini renmiti. 158. Yazar, tefrikasna tamamen hayal mahsul bir senaryo slubuyla balamaktadr: Baggallay gzln dzeltti ve kendi kendine, Bu denizcilerin istihbarat raporlar da dima heyecanl olur diye mrldand. Ama bu seferki rapor her zamanki raporlara benzemiyordu. nc suikast teebbs ise ya Kasm 1937'-de, ya da Mart 1938'de yaplacak. Baggallay heyecanla elindeki raporun tarihine bakt 7 Eyll 1937 yazlyd kdn zerinde.

stihbarat Blm, Bahriye Nezreti, Gizli Tutunuz. Sayn Baggallay diye balyordu rapora ekli mektup: _ Belki ilgi ekici bulur ve harekete geersiniz diye iyi istihbarat yapan bir ahsn Bahriye Nezaret'in-de bakan yardmcsna verdii bilgileri ekte size sunuyorum. Sayglar. Binba Webb Bowen Binbann ilgi ekici bulunur midiyle gnderdii raporda sz edilen sikastin gereklemesi iin sadece 50 gn kalmt!... 159 Tarihi bir aratrma yapmak iddias ile ortaya kan ve Osmanl Hanedan hakknda bugne kadar hi bir yerde rastlanmam byle bir ithamda bulunan yazarn bu satrlarnn doru olabilmesi iin, kendisinin ngiliz Entellicansma mensup bir casus olmas gerekmez mi? Bu takdirde aslen Ermeni olduu iddia edilen bir kimsenin, bir de ngiliz casusu olmak gibi menfi bir

158 Bkz: 159 a.y.

Hrriyet

Gazetesi

15 Nisan 1974

398 KAD'IR MISIROLU sfat hiz bulunmas karsnda, yazdklarna gvenmenin nasl mmkn olabileceini takdirlerinize brakyoruz. Eer, casus deilse, ngiliz stihbarat Merkezinde bulunamayacana gre, yukarya alman satrlar onun muhayyilesinden km, hayali eyler olarak kabul etmek mecburiyetinde deil miyiz? Yazarn, ak-len ve fiilen, vk olmak ihtimali bulunmayan beyanlar bundan ibaret de deildir. leride baka misaller de verilecektir. Ayrca bir senoryo uslbuyle takdim edilen ad geen vesika msveddesinde bahsedilen Bahaddin Sami Osmanl hanedanna mensup bir kimse deildir. Efendi tbiri ehzadeler ve Hanedana mensup kimselerin Sultan denilen kz ocuklar iin kullanlan bir tbirdir. Gerek yukarya aldmz paralar ve gerekse tefrikann dier ksmlarndaki eitli beyanlar gstermektedir ki; yazar, kimlerin bu Hanedan'a dahil addedilebileceklerinden ve Hanedan mensuplarnn ne gibi sfatlarla anldklarndan habersizdir. Bu sebeple, bu hususta ksa bir izahat zaruri addediyoruz: Bir kimsenin Osmanl Hnedan'na mensup adde-dilebilmesi iin onun babasnn Hanedan mensubu olmas arttr. Bunlar erkekse ehzade kz ise, Sultan lakabyla anlrlar. Erkek evltlar hakkndaki ehzade tbiri isimden evvel kullanlr ve sonuna da Efendi kelimesi ilve olunur. Mesel' ehzade Selim Efendi veya ehzade Mehmed bid Efendi gibi. Kz ocuklar iin kullanlan Sultan tbiri ise isimden sonra gelir ve yine Efendi tabiriyle birlikte kullanlr. Aye Sultan, Sabiha Sultan Efendi veya Sa-biha Sultan gibi. OSMANOULLARFNIN DRAMI 399 Sultan Efendi'ler Hanedana mensub olmayan bir erkekle evlendikleri taktirde doan ocuklarna bunlar erkekse Sultanzde kz ise Hanmsultan denilir. Sultanzadeler, babalar Hanedandan olmad cihetle taht zerinde hi bir hak sahibi deillerdir. Zira, byle olmasa, baka bir aileye mensub babann ocuu tahta gemi olurdu ki; bu da hanedan deiiklii mnasna gelir. Biraz aada izah edilecei zere Hrriyet yazarnn Hanedana mensub telkki eyledii ve onlar vesile ittihaz ederek Hanedan irkin bir pln iinde gstermek istedii kimseler, bir Sultanzde'nin olu (Bahaddin Sni) ile hayali bir torunu (Sami) dur. Bunlar, yazarn beyan ettii gibi Efendi tabiriyle yad olunamazlar. Efendi, arzetmi olduumuz zere ehzadelere mahsus bir lkabtr. Bunlardan sadece Bey diye bahsedilir. Bahattin Sami ile O'nun aslnda mevcud olmayan olu Sami'nin kim olduklarn ve Hanedanla alka derecelerini belirtmeden nce kimlerin Hanedan mensubu addedilebileceklerine dir serdeddiimiz tarih malmat tevsik eden bir ka cidd kayna dikkatlerinize arzetmek istiyoruz:

ehzade, Osmanl Hkmdar sllesinin erkek evltlar hakknda kullanlr bir tabirdir. Asl ah olu, Padiah olu demek olan a h z a d e dir. ehzade bunun hafiletilmi eklidir. Bununla beraber baz vesikalarda ehzade suretinde de geer. lk devirlerde bunun yerine elebi denilirdi. ehzade tbiri sonradan kullanlmaya balanm, 400 KADR MISIROLU Osmanl Saltanat'nm sonuna kadar devam etmitir. 160 ehzadelere son zamanlarda Efendi denilirdi. Elkab olarak da Devletl, Necata e 11 gibi kelimeler kullanlrd. Veliahtlar'dan Necbetpenah Efendimiz diye bahso-lunurdu. 161 Kz evltlara ise Sultan denilirdi. 162 Osmanl Saltanat Hnedan'na mensub erkeklerin byklerine ilkin Paa denilmi ise de sonralar bu unvan vezirlere tahsis ve ehzadelere Ftih devrine kadar elebi denilerek ve daha sonra bundan da vazgeilerek saltanatn sonuna kadar Efendi unvan kabul edilmitir. ? I. Sultan Ahmed'e kadar ehzadeler, erkek ocuk yapabilirken, O'nun zamannda karlan bir kanunla erkek zrriyeti yasak edilmi, kzlarn erkek ocuklarna Bey kzlarna da Sultan denilmitir. Sonradan vezirlerle evlendirilen sultanlarn erkek ocuklarna Bey kzlarna Hanmsu-t a n danilmeye balanmtr. 163 Sultan Efendilerle evlenenlere gelinin babas padiah deilse bile Damad- Hazret-i ehr i y r denilirdi. 164 160 Bkz: Mehmed Zeki PARALIN Trih Deyimleri ve Terimleri Szl, Fasikl XXI, sh. 327. 161 smail Hakk UZUNARILI Osmanl Devletinin Saray Tekilt, Ankara 1945 sh. 106. 162 a.y. 163 Mehmed Zeki PAKALIN a.g.e. Fasikl XX, sh. 275. 164 -- Hlid Ziya UAKLIGL Saray ve tesi C. II. sh. 93 401 OSMANOULLARI'NIN DRAMI Sultanzde saltanat hanedanna mensup kadnlarla evlenen damatlarn erkek ocuklar hakknda kullanlr bir tabirdir. 165 Btn bu izahat kimlerin Hnedan'a mensup addedilebileceklerini ve Hanedan mensuplarnn ne gibi sfatlarla yede dilebil e eklerini aka gstermektedir. Buna nazaran Hrriyet yazarnn Bahaddin Sami'den Hanedan mensubu kimseler olarak bahsetmesi ve bunlar bazan Prens ve bazan da Efendi sfatlaryla kaydetmesi maksatl deilse,ilmen kat' bir surette yanltr. Zira prens kelimesi bizdeki ehzadenin karldr. Prenses ise sultan demek olmaktadr. Fakat ne yazk ki; Avrupallar Osmanl Devletinin resm terifat elkabn hakkyla bilmedikleri iin bazan Hnedan'a mensup yani ehzade veya sultan olmayan kimseleri de prens ve prenses lkaplaryla ydeaegelmilerdir. Bunun en tipik misali Prens Sabahaddin'dir. Bu da bir ehzade deil, sultanzdedir. Yani sadece annesi Hnedan'a mensuptur. Babasnn Hanedanla hi bir alkas yoktur. Shr akrabalk taht zerinde hi bir hak iddiasna imkn vermiyecei cihetle, bunlarn padiahl asla mevzubahis olmad halde Hrriyet yazar Bahaddin Sami Bey'i padiah olmak gayreti peinde gstermektedir ki bunun garabeti biraz aada belirtilecektir. Ecnebiler bu gibi yanl tavsifleri 'bazan kendi siyasetlerine let olan kimseleri bytmek ve onlara itibar kazandrmak iin yaparlar. Mesel yukarda bahsi geen Prens Sabahaddin iin byle hareket edildii kanaatindeyiz. 165 - M. Zeki PAKALIN - a.g.e. sh. 277. ^ ^

402 KADR MISIROGLU OSMANOGULLARI'NIN DRAMI 403

nk, devletimizin bir an evvel paralanmasna mncer olacak a d e m - i merkeziyet gibi yanl bir grn ba mrevvici ve su katksz bir ngiliz casusu idi. Bizdeki chela da aslnda ehzade olmadklar halde ecnebilerin yanl olarak Prens lakabyla andklar bu gibi ahslan bazan Hanedan mensubu zannetmek gafletinden kurtulamamlardr. Nitekim, Sultanzde Sabahaddin Bey'in Trkiye'deki hreti de bu gibi cahillerin iaa etmesi yznden Prens Sabahaddin. olarak yerlemitir. htimal ki; Hrriyet yazar da ayn hataya derek ngilizlerin prens sfatyla takdim ettikleri Bahaddin Sami Bey'i Hanedandan zannetmitir. Bu izahattan sonra Bahaddin Sami Bey'in kimlii hakknda da bir ka cmlelik ksa bir izahat verelim. Sultan kinci Abdlhamid Han'n Mediha Sultan adnda bir hemiresi vard. Bu, Hamdullah Suphi Tan-rver'in amcas Necip Paa ile evli idi. Necip Paa'dan Mediha Sultan'n Sami Bey adnda bir olu vard. Sami Bey'in Rkneddin Sami ve Bahaddin Sami adnda halen Londra'da oturan ve ngiliz hkmetinin verdii ihtiyarlk sigortasyla yaayan iki olu vardr. te Hrriyet muharririnin taht zerinde iddia sahibi olarak gstermek istedii Bahaddin Sami bu Mediha Sultanzde Sami Bey'in oludur. Bunun taht zerinde bir hak iddia edebilmesi, asla mevzubahis olamaz! Bilfarz, Hamdullah Suphi Tannver Osmanl taht zerinde ne derecede bir hak iddia edebilirse bunlar da o kadar iddia edebilirler. nk, Hamdullah Suphi Tannver ile amca ocuklardrlar. Arada sadece byk ninelerinin Hnedan'a mensup olmas gibi kck bir fark mevcuttur. Hal byle iken, Hrriyet yazar, 16 Nisan 1974 tarihli Hrriyet Gazetesi'ne derceyledii bir ajan raporunda yer alan: Prens Sami babasnn tam ve kesin yetkilerini haizdir. sene nce Mussolini kendisine yaklam ve muazzam paralar ile birlikte Trkiye Sultan olmas iin diplomatik destek teklif etmitir.. cmleleriyle hanedanla alkas olmayan kimselerin Osmanl Tahtn ele geirmek iin bir takm siyas faaliyetlere giritiklerini iddia edebilmek garabetine srklenmitir. ngiliz Entellicans da - dnyaca mehur hretine ramen - yanlabilecei gibi ortaya bir takm maksatl ayialar kararak kendi emellerini gerekletirmek arzusunda da bulunabilir. Bu entellicansn efkr- um-miyeye vesika diye takdim edilmi raporlarnn ortaya k sebeplerinin, girift ve eytani ngiliz siysetinin hususiyetleri ile izah uzun bir meseledir. Ancak burada u kadarn syleyebiliriz ki; bu gibi heyecan ykl raporlar tanzim ve takdim eden ajanlar, ahsen yam-labilecekleri ve hatt mensup olacaklar tekilt yanltmak maksadn takib edebilecekleri gibi, eitli saik' ve sebeplerle de byle hatalara srklenmi olabilirler. Bu hkmmz baz kimselere garip gelebilir. ngiliz Entellicans gibi, hretli bir istihbarat tekiltnn maksatl birtakm raporlar ihdas edebilecei mes'ele-sinden kat'annazar nasl olup da yanlabilecei dnlebilir. Halbuki bunun herkese maruf bir misli de vardr. Biz kayd ihtiyatla vazettiimiz yukardaki hkmmzn doru olabileceine kat'iyye yakn bir ihtima-liyet kazandrmak iin sadece bu bir tek misli zikretmekle iktifa edeceiz. Hatrlanaca zere II. Cihan Harbi iinde bu entellicansn banda bulunan Kim Phliby nin daha sonra el altndan Ruslar'a casusluk 404 KAD'IR MISIROGLD

yapmakta bulunduu sezilmi ve kendisi yakalanacan anlaynca Rusya'ya kamt. Halen de orada bulunmaktadr. Bir zamanlar ngiliz Entelicansmm Ortadou'daki bir numaral rkn olup, Beylerbeyi'nde bir yalda ikamet ederek harb senelerinin en girift istihbaratna istikamet vermi bir kimse olduu halde, aslnda ve gizliden gizliye Rusya hesabna almakta olmasnn artc gerei nnde bir nebze durup dnmek lzmdr. Bir entellicansm bylesine ehemmiyetli bir eleman, hasm taraf hesabna yllarca alr da o tekilt bunu farketmezse Hrriyet muhabirinin vesika diye takdim eyledii ajan raporlarna tarih birer vesika gzyle nasl baklabilir?! Kim Phliby, Rusya'ya katktan sonra bir hatrat yaynlam ve bu hatrat 18 Mart 1968 tarihinden itibaren Milliyet Gazetesinde tefrika edilmitir. Bir entellicansm - o entellicans ngiliz entellicans ela olsa - ne lde yanlabileceini kavramak isteyenlere bu tefrikay okumalarn tavsiye ederiz. Netice olarak, bir ajann kaynaklar tamamiyle mekk istihbaratn aksettiren raporlarn tarih bir vesika olarak takdim etmenin - her naslsa - ciddi olduu kanaatini uyandrm bir gazete iin ne derecede yz aartc olduunu takdir etmeyi okuyucularmza brakyoruz. Kanaatimizce Efkr- Ummiye bu tefrikann ne maksatla ortaya konulduunu kavramakta asla glk ekmemitir. Gerekten o srada karlmak zere bulunan af kanunu lyihasna Osmanl Hanedannn erkek azalarnn da dahil edilmi bulunduu malmdu. Bu vesileyle Trk Matbuatnda bu hanedana mtellik eitli yazlar yaynlanmt. yan- memnuniyet olan husus udur ki; btn bu yaynlar arasnda tek atlak ses, teden beri birtakm gizli kuvvetlerin emOSMANOULLARI'NIN DRAMI 405 rinde bulunduu ayi olmu bulunan Hrriyet Gazetesi'nden kmtr. Gerekten, memleketimizde hal hak ve insaf llerini terketmiyen kalem erbab da az deildir. Bunlardan srf bir misl olmak zere 11 Nisan 1974 tarihli Hayat Mecmuasnda Son Osmanllar serlevhasyla yaynlanan objektif bir makaleyi misl gsterebiliriz. Burada Osmanoullan hakknda ksa ve fakat doru bir bilgi verilerek denilmektedir ki: 3 Mart 1924'de Hilfet kaldrlnca, Hanedann erkek ve kadn yeleri, yurt dna karldlar. Halife . Abdlmecid (Abdlmecid Efendi) ve ailesi, yirmi drt saat iinde Trkiye'yi mahfzen terk etti. ehzadelere ve sultanlara ise lkeden kmak iin yedi gn, Trkiye'deki btn gayrimenkulerini tasfiye iin de bir yl sre tannd. Aslnda bu, siyas bir tedbirdi tabi. nk Hanedan yeleri arasnda, Mill Mcdeleye, yeni rejime ve Cumhuriyete kar koyan olmamt. Daha dorusu olmutu ama, bir-kii olmutu: VI. Mehmed Vahidettin. O da, oktan, Trkiye'yi terk etmiti. Gerekten insaf lleri iinde kaleme alman bu satrlarn da sadece iki yanl vardr. Bunlar da Sultan Vhideddin'in Mill Mcadele'ye kar gsterilmi olmas ve ehzadelere tannan mhletin yedi deil iki gn olmasdr. Hrriyet muhabiri gurbette ancak iki sene kadar yayabilmi olan Sultan Vahideddin'e de alabildiine hcum etmitir. Hrriyet Gazetesinin tarih aratrmalar iin hi bir temel hazrl olmad anlalan sayn yazar, H-nedan' Trkiye ve onun Reisicumhuru aleyhine bir 406 KADR MISIROLU tertip iinde gsterirken, iddiasna mesned olarak der-ceyledii ajan raporlarnda geen isimlerden biri de son Halife Abdlmecid Ei'endi'dir. Geri Onu itham ederken de kendinden sdr olmu, herhangi bir delil)) olmak vasfna hiz vesikaya istinad edilmemektedir. ngiliz ajanlarnn her naslsa elde ettikleri gya bir takm gerekleri aksettiren raporlar, Trk umm efkrna doruluk dereceleri mnakaa edilmeden takdim edilmi bulunmaktadrlar. Bu sebeble-dir ki, bu raporlarn muhtevalarnda fiil vakalar nnde gayr kabili mdafaa pek ok hususlar yer ald gibi ok eitli tezadlar da derhal gze arpmaktadr. Gerekten Hrriyet yazarnn, son Halife Abdlmecid Efendi'nin adn ilk defa ans, mht tefrikann

ikincisinde ve aynen yledir: ... Kemal Atatrk Abdlhamid III' snr d ettii zaman kendisiyle birlikte 24 aile reisi de Trkiye'yi alelacele terk etmitir. Bunlarn arasnda Prens Sami ile babas.da vard..Halen Montone'de yaamaktadrlar ve ngiliz makamlarnn kendilerine verdikleri vesikalar ile seyahat etmektedirler. Ellerinde diplomatik pasaport yoktur. Ailenin dier efrad arasnda Halife Abdlmecid de vard ve bugn Trkiye'de Sultan O olacaktr. Ha-lifet Alman taraftandr. Ailenin ounluu da Alman taraftardrlar ve Alman Hkmeti'nin yardmlanyla yaamaktadrlar. Bu ahslar son on yl iinde 19 defa Kemal Atatrk' katletmek iin tertip yapmlardr. imdi Almanlar Halife'yle yeni bir anlamaya varmlardr. Kemal ldrldkten sonra Alman Dileri Ba-kanl'nm ileri srecei artlar atlnda tahta Halife oturtulacaktr. Alman Hkmeti'nin bir ok ajan, 407 OSMANOULLARI'NIN DRAMI Trk Ordusu iinde sorumlu mevkileri igal etmektedir. Fakat, askerler, Alman hkmranln istememektedirler. Ordunun temsilcileri, Prens Sami'ye yaklamlar ve Kemal Atatrk'n hayatna baarl bir suikast yaplmasna izin verdikleri takdride babasnn Osmanl tahtna oturup Sultan olmak isteyip istemediini renmek istemilerdir. Bu ailenin her tertibi, baarya ulaaca anda ordu yetkilileri tertibi aa vurmular ve engel olmulardr. 186 Hrriyet yazarnn dercettii ajan raporlarnn teker teker tahlil ve tenkidi byle bir cevab yaznn hacmine smyaca cihetle okuyucularmza bir mukayese imkn vermek zere sadece- son Halife Abdlmecid Efendi vesilesiyle yukarya alnm bulunan paray tahlil edecek ve burada yer alan yanllk ve mantkszlklar dikkatlerinize arzedeceiz. yle ki. 1 Osmanl Hanedan mensuplar arasnda Ab dlhamid III unvanyla yad olunan bir kimse mevcut deildir. Malm olduu zere say sfatlar bu haneda nn sadece tahta geenleri iin kullanlr. Sultan II. Ab dlhamid Han'dan sonra bir baka Abdlhamid'in gel medii veya ehzadelerin bu tarzda yd edilmedikleri ni bilemiyecek kadar mes'eleden habersiz bir kimse ve ya makamn tanzim ettii sama bir rapor karsnda bulunduumuzu kabul etmek mecburiyetinde deil mi yiz? stelik Abdlhamid adnda bir ehzade de yoktu. 2 Son on yl iinde (yni 1927-1937 arasnda) hanedan mensuplarnn almalar neticesinde M. Ke mal Paa'ya 19 defa suikast tertiplenmi bulunduu id dia edilmektedir. On ylda 19 suikast, bunun her yl 166 Hrriyet Gazetesi a.g.t. 16 Nisan 1974. 408 KADR MISIROGLl) vasati iki defa tekrarlanmas demektir. Aklen ve mantken mmkn mdr ki, byle bir ey 19 kere tekrarlansn da bundan imdiye kadar hi kimsenin haberi olmasn!.. Hibir kaynakta bundan bahsedilmesin! Bylesine ehemmiyetli ve bu kadar tekerrr eden bir tertib sdece ajan raporlarnda sakl kalsn!.. Gnn birinde Ermeni asll olduu sylenen bir Hrriyet Gazetesi yazar, bunar kefedip leme iln etsin!.. Hem de tam Osmanoullar'nm gurbetzede mensuplarnn anavatanlarna kavumalarnn mevzubahis olduu bir gnde, bu her biri binbir mantkszlk ihtiva eden ajan raporlar byk bir alyile husus bir maksad takip edilmeden neredilmi bulunsun!.. Btn bu suallerin cevablarm, ferasetlerinden emin bulunduumuz sayn okuyucularmzn takdirlerine brakyoruz. 3 Hanedan mensuplarnn ve bilhassa bunlardan Son Halife Abdimecid Efendi'nin yurt dnda hayatlarn Alman yardmlaryla srdrdkleri iddias

da klliyen yalandr. Hakikaten bu husus yukarya alman satrlarda sdece bir ajan iddias olarak yer alm bulunmaktadr. Halbuki hakikatte son Halife Abdimecid Efendi'ye yardm eden Almanlar deil, bu raporu bizzat tanzim eden entelijansm devleti, yani ngiltere olmutur. Gerekten ngilizlerin Hindistan siyseti yznden Hilfet Messesi ile yakmen alkadar olduklar ve bu messeseyi kendi tahakkmlerine mni telkki eyleyerek ykmaya altklar cmlenin malmudur. Bu sebeple ngiliz himayesindeki Hayda-rbad Nizamnn shr yaknlndan istifade eylerek son Halife Abdimecid Efendi'ye yardmda bulunmulardr. Esasen Halifenin kz Drrelvar Sultan Haydarbd Nizam ile.evli bulunuyordu. Nizam OSMANOULLARI'NIN DRAMI 409 bir kenarda oturup, Hilfet Messesesini ihya gayesi peinde komamas artyla kendisine ayda belli bir maa dyordu. Bunu, metbuu ngiliz Devleti'nin malmat haricinde yapmasna imkn var myd? Hatt, Halife'ye denen bu parann ngiliz Entelijans' hesabna mahsup edilmediini kim temin edebilir? Kald ki, son Halife Abdimecid Efendi siyasetten anlyan, bu gibi girift mes'elelere kararak herhangi bir muvafakiyet sahyabilecek ruh ve fikriyat sahibi bir kimse de deildi. Hakikaten evvelce anlatlm olduu gibi, san'atkr ruhlu bir kimseydi. Harb, darb ve kavga, cidal adam deildi. Bunun en tipik misli ir Tev-t'ik Fikret'in btn Osmanl trihine kfreden mehur Sis iirini tablo haline getirmi bulunmasdr. Resim san'at bakmndan belki son derece de kymetli kabul edilebilecek olan bu eseri bugnk i -yan Mzesi nde temaa edenler, Abdimecid Efendi'nin siysetten ne kadar anladn (!) kolayca takdir edebilirler. Bir ir kp sizin mensup olduunuz ailenin ba mili bulunduu altbuuk asrlk erefli tarihe kfretsin de siz o kfrnmeyi takdir ve tahsinle.tablolatrn!.. Bu olacak bir ey midir!.. uras muhakkaktr ki; Abdimecid Efendi, her ne kadar siysetten anlamayan saf bir kimse ise de, bylesine hatalara srklenmesi daha ziyade ttihad -Terakki propagandalarna kaplm olmasndand. te bu ttihat Terakki taraftarl yzndendir ki, onlarn amansz dman olan Sultan Vahideddin ile aralarnda bir anlamazlk vard. Belki de yukarya dercedilen ajan raporunun yazar ve nkilini yanltan husus, bu olmutur: Sultan Vahideddin'le, son Halife Abdimecid Efendi'nin arasndaki anlamazln bir dier sebebi de Hi410 . KADR MISIROLTJ lafet'in saltanatsz kabulnn doru olup olmamas mes'elesinden kmtr. Bu mes'eleye evvelce Hnedan'-n yurd dna karl vesilesiyle temas edilmiti. Burada da u kadarn syliyelim ki, Sultan Vahideddin, Halifenin tehdidini ikaa kaadir yni emrettii eyi fiilen yerine getirebilecek bir gce sahip olmasn art gryor ve bu sebeple Saltanatsz Hilfet olamyacam iddia ediyordu. Bu gre katl-myan Abdlmecid Efendi, Sultan Vahideddin'in vatandan ayrlndan sonra M. Kemal Paa'nn kendisini Trkiye Byk Millet Meclisi adna Makam- Hilfete nasbeden mektubunu hsn telkki etmi, ve sadece Halife sfatyla bu makama gemiti. 4 Bu vesileyle unu da ifde etmek mmkndr ki, son Halife Abdlmecid Efendi, M. Kemal Paa'y ldrmek gibi bir tertiple, uzaktan ve yakndan alkal olabilecek bir kimse addedilemez;. Zira M. Kemal Paa'nn yukarda bahsi geen mektubu Ankaradaki siyaslerin O'nun ahsiyeti hakkndaki hissiyatn ok gzel aksettirmekte ve binnetice iki taraf arasndaki temelleri tihad- Terakki taraftarlna dayanan fikri beraberlii gayri kab-i inkr bir surette ortaya koymaktadr. Bu mektup, yledir: HNEDN-I AL OSMAN'DAN, HALFE- MSLMN ABDLMECD EFEND HAZRETLERNE!,. Amme-yi mslimn iin meib-i mahv olan dman teklif-i eddesini kabul ve muslinimin mdfaa-i m-checelerinde dmana muvafakatle beynel mslimn ka- er, ve fesad.ve fsk- mmeye fiilen teebbs ve bu harektnda devam ve srar ve bin nihye ecnebi himayesine tevdii nefs derek bir ngiliz gemisiyle Makarr

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 411 ve Makam- Hilfetten firar eden Vahideddin EfendT-nin, Trkiye Byk Millet Meclisi Seriye Vekletinden verilen f>etev-y erife mucibince hal'ine Mecls heyet-i nmiyesinin 18 terinisani 338 tarihinde mn'akid 140'mc timan 5'inci celsesinde mttefikan karar verilmitir. Trkiye Devleti'nin hkimiyetini bilkaydu art, milletin uhdesinde mahfuz tutan Tekilt- Essiye Ka-i nununa tevfikan, icra kudreti ve teri selhiyeti kendisinde mtecelli ve mtemerkiz bulunan milletin, yegne ve hakiki mmessillerinden mrekkep Trkiye Byk Millet Meciisi'nin 1 Terinisani 338 tarihinde mttefikan kabul ettii esbab- mucibe ve esst dahilinde Meclis-i lice 18 Terinisani 338 tarihinde mn'akid celsede Makam- Mulla-y Hilfet'e ntihab buyu-rulduklann hrnet-i mahsusa ile Zt- Hazreti Hilfetpenhilerine arzederim. Keyfiyet, Trkiye Byk Millet Meclisi'nce lemi slm'a ve Trkiye halkna ibl olunmutur. ntihab- vakiin lemi slm iin mteyemmen ve J; fyuzatbah olmasn eltaf- nahiyeden tazarru ve niyet ederim. 19 Terinisani 338 Trkiye Byk Millet Meclisi Reisi Gazi Mustafa Kemal il' ' Bu vesika gstermektedir ki; Abdlmecid Efendi, i M. Kemal Paa'nn kendisine hrmeti mah|:; susa arz edebilecei bir kimsedir. Sultan Vahi. Idin'e kar olmakta Son Halife, Ankara'daki siysil ri de gemitir. Gerekten Halife sfatn iktisap et412 KADR MISIROGLU tikten drt gn sonra gazetecilere verdii bir beyanatta: O, hin yalnz vatanmza ihanet etmedi. Hanedanmzn erefiyle de oynamtr. Artk vatandan da, hanedanmz sicilinden de kovulan bu adamdan bahsetmeyelim. Yazk ki, benim babam bu adamn amca-syd. Bunu bile dnmedi. 16T demek suretiyle o gn moda olan Sultan Vahideddin'i Tel'-i n yarnda herkesi gemiti. Geri bu hususta An-karadan verilen emir karsnda nce zr dilemiti. Fakat sonradan deta gnll olarak Sultan Vahideddin'i ktledii grlmtr. Hl byle olunca son Halife Abdlmecid Efendi'nin Sultan Vahideddin'den ziyde M. Kemal Paa'ya yakn bir kimse telkki edilmesinden daha tabii ne olabilir. te bu yzdendir ki, Hrriyet Gazetesi yazarnn, son Halife Abdlmecid Efen-di'yi, M. Kemal Paa'ya kar bir tertip iinde gstermesinde mantk da yoktur. Sultan Vahideddin'le aralarndaki zddiyetin tesbiti gerek ise de, bunun tafsiltna mtedair izah yanltr. nk Sultan Vahided-din, gurbette ancak iki yl kadar yaayarak, 1926 tarihinde irtihal eylemitir. Artk siyaset sahnesinden ekilmi olan adamla, yni Sultan Vahideddin'le saltanat iin rekabeti devam ettirmenin fiil ve mantk imknszl ise her trl izahtan varestedir. O'nun yakmlanyle devam eden bir mnferetten sz edilir ise bunun da biraz aada izah edilecei zere ne taht ve ne de M. Kemal Paa'y ldrtmek mes'elesiyle alkas yoktur. Bu, dorudan doruya ve srf Musul Petrolleri zerindeki hanedan hakkndan domutur. Esasen kanaa167 Bkz: Vakit Gazetesi, 26 Kasm 1926. OSMANOULLARI'NIN DRAMI' . 413 timizce Hrriyet Yazarnn ngiliz Entelicansina atfen ortaya koyduu btn iddialarn bu mes'elelerden galat olduundan phe edilmemelidir. Nitekim bu gerek, istinad edilen ajan raporlarndan ela aka belli olmaktadr. Hakikaten, 17 Nisan 1974 tarihli Hrriyet Gazetesine dere edilen Ajan raporu bu grmz te-yid eden bir muhteva tamaktadr. 5 Son Halife Abdlmecid Efendi'nin M. Kemal Paa'ya kar vatandan karlndan mnfail olarak, bilhare muhalif bir tavr taknm olabilecei ve bin-' netice Hrriyet Gazetesi Yazarnn, ngiliz Entelicans raporlarna atfen ortaya koyduu iddialarla alkal bu

lunabilecei ileri srlebilir. Ancak, O'nun gurbette ge en hayatn yakmen bilenlerce byle bir ihtimalin de asla vrid olamyaca bir gerektir. Biz bu gr do rulayan ve Hrriyet Gazetesi Yazarnn iddialarnn hakikatle alkas olabilme ihtimalini klliyen bertaraf eden mevsuk bir tek vak'ay zikretmekle iktifa edece iz. :| Baz Hanedan mensuplar ailenin btn fertlerini || bir araya toplamak ve Musul petrolleri zerindeki aile-, fi vi haklar elde ederek bir aile irketi kurmak iin hare-f| kete gemilerdi. Bu hareket, yurd dna srldkten I |i sonra ou sefalete den Hanedan mensuplarn ikti-H, sden rahatlatmak ve bilhassa genlerin iyi yetimele-T rini salamak gibi tamamen gayri siyas ve temiz bir maksada balyd. Fakat Abdlmecid Efendi byle bir faaliyete bir takm zan ve yaktrmalarla siyas bir maksat izafe edilmesinden endie duymutur. O derecede ki; bu teebbsn faal elemanlarndan biri olan ve bir yl nce Fransada vatan!... vatan!.. diye diye vefat eden ehzade Mahmud evket Efendi'ye bu faali414 KAD'IR MISIROLU yetlerde bulunduundan dolay Aile reisi sfatyla zerindeki Osmanl Hanedan azl sfatn kaldrdn tebli ettirmitir. Bu tutum, O'nun, Osmanoullar i-lesi'nin tekrar iktidar elde etmeleri iin faaliyet gstermek yle dursun byle anlalabilecek bir gayr siys faaliyetten dahi ekindiini gstermekte ve binnetice Hrriyet Gazetesi yazarnn ngiliz Entelicansma atfen ortaya koyduu iddialar mutlak surette muhal klmaktadr. Abdimecid Efendi'nin bu gerei ortaya koyan mektubu aynen yledir: Msrda etvar ve harektnz, tamakta olduunuz nmn erefine kat'iyyen muvafk olmamas hasebiyle mkerrere nesyih-i messire ve ihtart- izi-me icra klnd halde, hibir tesiri olmayp hatta ahiren elde edilen delil-i kafiyeden anlald zere ef'al ve harektnz zerre kadar tdil etmedikten baka hay-siyet-i ztiye ve ahikiyenize klliyen mugayir muameltta bulunduunuzdan ve u hl ile Hnedan- Osman zas silkinde ibkanz gayri caiz olduundan Zat- evketsimt- Hazret! Hilfetpenh hiz olduu hu-kuk-i riyset-i aileye istinaden l-i Osman'n eref ve namusunu vikyeten sizden Hnedan- Osman azas hakkn nez'eylemi olduklarn telkki eylediim ir-deyi seniyye-i hmyunlarna mebni tebli ederim. Ktib-i Hazreti Hilfetpenh Hseyin Nakip 15 Kanunu evvel 1928 Hanedan mensuplarnn geimleriyle alkal olup Trkiye siysetine hibir surette taalluku bulunmayan byle mes'elelere bile msaade etmiyen, ihtarlarna alOSMANOULLARI'NIN DRAMI 415 dr edilmeyince de selhiyeti mevzuubahis olamyacak bir ekilde ilhi irdenin tyin ettii silki O s -' man den olmak sfatn ortadan kaldrmak ; eklinde ar bir tasarrufa kyam eden bu Abdiilme-{ cid Efendi mi Trkiye'ye kar bylesine lsz teebbsler iinde bulunabilecek... Bu hususu, okuyucularmzn takdirlerine brakrz. 6 Hrriyet Gazetesi Yazarnn iddialarna mes-ned ittihaz eyledii ajan raporunun tahlil etmekte olduumuz paragrafnda. ... Alman Hkmeti'nin bir ok ajan Trk Ordusu iinde sorumlu mevkileri igal etmekte... denilmektedir. Trk Ordusu'nun erefli mensuplarna kar ortaya atlan bu irkin iftirann ne o gn iin ve ne de her hangi bir zaman iin vrid olamyaca meydandadr. Alman Hkmeti'ne ajanlk yapabilecek kadar alaiabi-len kimselerin Trk Ordusu'nda mes'ul mevkileri igal edebilecekleri gibi ham bir hayle yer vermi olmas bile bu raporlarn sahteliini tek bana izah ve ispata kfidir. 7 Gya ... Alman Ordusu'nun temsilcileri, Prens Sami'ye yaklamlar ve K. Atatrk'n hayatna baarl bir suikast yaplmasna izin. vermedikleri takdirde babasnn Osmanl tahtna oturup sultan olmak isteyip istemediini

renmek istemilerdir. Halbuki ne Sami Bey {Prens Sami deil) ve ne de O'nun babasnn - hanedandan olmadklar cihetle - tahta geemi-yecekleri evvelce izah edilmiti. (Muharrir Bahaddin Sami Bey'e Sami adnda bir evlt uydurmutur. Halbuki Sami O'nun babasdr. Fakat biz mecburen nakle ve 416 KAD'IR MISIROLU iddiaya gre cevap veriyoruz.) Bana, saltanat hukuku ile rf Ve taamllerin asla msid olmadm bilemiye-cek bir Alman veya ngiliz Entelicans tasavvur olunabilir mi? Olunabilirse byle bir entelicansm tanzim ettii rapora en kk bir ehemmiyet atfedilebilir mi? 8 Sami Boy, babas (aslnda olu) Bahaddin Sami Bey ve btn bu tertib iinde bulunanlarn o anda ngiltere'de ikmet etmekte bulunduklar ve ellerinde de bir pasaport mevcud olmad beyan edilmektedir. Madem dercedilen bu rapor onlarn ngiliz siysetine kar olarak Almanlarla bir takm tertiplere giritiklerini kabul ediyor, o halde neden ngilterede ikmet etmelerine msaade edilmekte bulunduunu izaha imkn var mdr? Bulunduu memleketin siyseti aleyhine ve o memleket iin - daha sonraki raporlarda izah edildii zere - vahim ihtiltlara sebeb olabilecek bir takm faaliyetlere girien birka pasaportsuz tabiiyet-siz ve binnetice himayesiz kimseyi hudud hrici etmek g myd? Halbuki ad geen ahslar hl Londra'da ikmet etmektedirler. Demek ki; bu raporlarn muhtevasna onlarn takdim edildii resm makamlar da herhangi bir ehemmiyet atfetmemilerdir. Bunlarn doruluunu (!) - her naslsa-bu gne kadar bizim Hrriyet Gazetesi'yle onun ok becerikli sayn yazarndan baka hi kimse fark edememitir. Bu hlin, Con Ah-ned'in Devr-i dim makinasm kefetmesinden ne fark vardr. 9 Sayn Hrriyet Yazarnn doruluuna itimad ettii ajan raporunda yurt dna karlan Hanedan mensuplarnn kat'i bir rakam olarak 24 aile reisi olduklar bildirilmektedir. Halbuki bu rakam da yanltr. Evvelce izah edilmi olduu zere Osmanoullarm yurttan tard eden mhd karar, damadlar da umOSMANOULLARI'NIN DRAMI 417 lne alyordu. Yni uzak veya yakn hanedan mensup-laryle evli olanlar da kovulmulardr. Yeri geldiinde izah edilecei zere, doup bydkleri aziz vatanlarndan bir tedbir olarak isabetli veya isabetsiz bulunduunun mnakaasnda artk faide bulunmyan bir kararla - tard ediliin ac zdrabm tadanlar krk civarndayd. Bunlar isim isim beyn edilecek ve birounun hazin gurbet hatralarna ksaca yer verilecektir. Aziz Okuyucu! Hrriyet Gazetesi Yazarndan alman dokuz satrlk bir paragrafta sdece ehemmiyetli noktalara temas edilmek usul takip edildii halde - dokuz yanl tesbit edildiini gryorsun. Bu tahlil sana raporun dier ksmlaryle emsallerinin shhat ve itibar derecelerini takdir edebilmen iin arzedilmi tek bir misldir. Bundan tesini anlamak akl ve insaf sahipleri iin g olmasa gerektir. Osmanl ailesi mensuplarnn faydasz ve hatt ou kere de zararl unsurlar olarak gsterilmi olmalar gibi bir iddiaya kar sylenecek pekok ey vardr. Ancak biz bu mevzuda Osmanl Ordu Kumandanlarndan Vehip P&a'nn kliesi takdim edilen bir mektubunda yer alan ve ahs mahedelere istinaden Osmanl ehzadelerinin vatan iin nasl altklarn bu bir tek vesika ile ortaya koymak istiyoruz. Vehip Paa bu mektubunda El Ehram Gazetesi'nin 19 Austos 1933 tarihli nshasnda Anado Samim Bey tarafndan yazlan bir makaleyi okuduunu beyandan sonra bu makalede ehzadelerin en son tutumlarna kar yneltilen tenkid-leri cevaplandrarak diyor ki: ... Evet ehzadelerin badel mtreke takip ettikleri yol ve ittihaz ettikleri tarz ve hareketleri kl vF: 27

iri? mj^^v - <

-JS^

sltv-

*-'J:- ? -_J_X*/> f - u- ^i,* * i: ^ _/* *-^ anakkale Muharebelerinin gerek kahramanlarndan Vehip Paa'nm ehzadelerimizin vatan yolundaki almalarn hulsa eden mektubundan bir salife OSMANOULLARI'NIN DRAMI 419 cuh yn- intikat'tr. phe edilmez ki, kendileri de bunu hicranlarla tasdik ve kabul ttmek bykln ibrazdan hli kalmazlar. Ancak Harb-i ummi esnasnda btn milletle yekdil ve yekvcd olarak gye-i mu-kaddeseye doru canlaryla ve baaryla nasl altklarn da unutmak Trk'n ftr ve ezel olan civanmertlii ile kabili telif olamaz ben kendi hesabma bu-1 nu ak bir lisanla zikretmeyi bir fazilet borcu bilir ve bundan da Anadol Samim Bey'e bu zemin etrafnda hi-[ tab etmeyi lzumlu grrm: 1 ehzade Abdrrahim Efendi, Almanyada ik-mal'i tahsil etmi kymetli bir topu zabitimiz idi. Ga-liya Cephesinde bir topu taburuna ve Filistin cephesinde de bir topu alayna kumanda etmi ve vazifesini emsaline faik bir maharet ve cesaretle ifa eylemitir. 2 ehzade Cemaleddin Efendi, birka gn ala-yiyla Seddlbahir grubunda ve ate altnda bilfiil alm vg fakat asabnn bu etin muharebeye mtehammil olmamasn binen geri hizmette istihdam edilmek zere merkeze iade klnm olup stanbul'a avdetini mteakip 3. Ordu talimgahlar Kumandanl vazifesi ile Sivas'a izam klnmtr. Sivas'ta iki sene orduya muallim efrad yetitirmek suretiyle if ettii hdemat, ayan takdir ve tahsindir. Batum'un tarafmzdan zaptn mteakip, talimgah Batum'a naklolunmu ve mevk-i mezkr kumandanl da canibi acizanemden ilve-i memuriyet olarak kendilerine tefviz klnm idi. Nezaket ve drst muamelat ile askerin ve ahalinin kalbi muhabbet ve hrmetlerini kazanm idi. 3 ehzade Osman Fuad Efendi, pek gen olmakla beraber merkez ile her trl rabtas mnkat olan Trablusgatb'da ve mchedenin banda zamanlarca vcut rtmt. 1 ? T A-^.-R-V..t* <^^UJy_, *_<^r-ri-' 'm&sJj**>*x5-'^t---v>-^' - * t^i,-->'<-!>,*^-"*' f^> a#X*<* '/^*- Vehp Paa'nm mektubunun cer sahifesi 4 ehzade bdlhalim Efendi, harb-i umuminin devam m d d et ince otomobil ktaat kumandanlnda if-i hizmet ettii mehul deildir. 5 T- Veliahd Zaman Merhum tzzeddin Efendi'nin harbi umumide, Balkan Muharebesinin btn iddetiyle dsvam ettii bir gnde, Seddlbahir ve Anbumu cephelerini tefti ye gsterdikleri m eki n et- sekinetle zbitan ve efrada ruh ve kuvvet verdikleri kbil-i inkr deildir. '. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 421 6 Sinn- askeriye dhil olmayan ehzadeler ise, kffeten cihd- zam demek olan tahsil-i ilim ile megul idiler. 7 Sinleri gemi ve askerlik snfyle esasen lfet ve tinsiyet etmemi mtebaki ehzadelerden harb-i umumi'de fiili hizmetler beklemek ve o hizmetleri if etmediklerinden dolay onlar muatep tutmak insafszlk olur. Muatep aranmak lzm gelirse, ancak onlar yetitirmeyenler nmze kar. 8 Harekt- milliyet esnasndaki safahata gelince, bunlar gz nnden geirirken zuruf ve zaman da itibar nazarna alarak hkm ona gre vermek ir- mrvvet-i fazilettir. Ves&emu al menittebealhuda. Mehmed Vehip Bu bir tek vesika bile ehzadelerin vatan urunda hizmetten geri kalmadklarnn selhiyetli bir azdan ispatna kfi gelecei kanaatindeyiz. Aziz Okuyucu!... Osmanoullarnm gurbet hayatlar ve yurt dndaki faaliyetleri hakknda sylenip yazlabilecek olanlar - velev bir hlsa suretiyle de olsa - byle bir esere sdrmaya imkn olmadn takdir buyurursunuz. stelik bunu, alt

tefrikaya en az altm yanl dercet-rni bulunan bir gazetenin maksatl neriyatn cevaplandrmak gibi bir mecburiyeti de eklerseniz, bu mes'-eleyi lyk vehiyle tafsil ve izah etmenin imknszl - daha da bariz bir surette - ortaya kar. Bu bakmdan biz, bu husustaki cevaplarmz telegrafik cmleler422 "i KAD'IR MISIROLU le bir takm kymet hkmlerine balayp, nihayete erdirmek v? cevap verdiimiz mahut tefrikada yer alan iddialarn gerek maksadyla varlacak niha kymet hkmlerini Netice umum serlevhasyla takdim etmek istiyoruz: 1 Hrriyet yazarnn istinad ettii de Vesika olarak takdim eyledii mesnetsiz ajan raporlarnn ilm ve tarih bakmlardan muteber addedilmelerine imkn yoktur. Zira bunlar yanllar ve mugaltalarla mamaldir. yle ki: a) Bu raporlarda ad geen Prens (!) Sami ve olu Bahaaddin Sami'nin baba tarafndan hanedana mensup olmamalar sebebiyle, Osmanl Taht zerinde hi bir hak iddialar mevcud deildir. Esasen asrlarca tatbik edilegelmi olan Veraset Kanunu gereince olamazd da!.. Hrriyet Gazetesi, bunlarla alkal binbir yanla bir de, hayal bir ahs uydurmak gibi dier bir yanl eklemitir. Gya Bahaaddin Sami Bey'in Sami adnda bir olu varm!.. Bu da babasiy-ie birlikte gerek M. Kemal Paa'y ldrmek ve gerekse binnetice Osmanl Taht'na gemek maksadna bal faaliyetlere (!) itirak etmi! 168 Halbuki Bahaaddin Sami Bey'in sdece bir tek kz evld vardr. O da bugn ancak onbe - onalt yalarndadr. Bahaaddin Sami Bey kendisi bile M. Kemal Paa'nn hayatta bulunduu devrede ancak yirmi - yir-mibe yalarnda bir delikanl idi..Nerede kald ki; O'nun, daha o zaman bu gibi, siyas ilerle megul olabilecek Sami adnda yetimi bir erkek evld olabilsin! u anda Londra'da ngiliz Hkmetinin, toprak168 Bkz: Hrriyet Gazetesi 16, 17 ve 20 Nisan 1974 trilOSMANOULLARFNIN DRAMI 423 larmda mukm her yal ahsa tahsis eyledii mtev-z bir htiyarlk Sigortas ile geinen Bahaaddin Sami Bey, yetmi ksur yanda bulunmaktadr. Ne gariptir ki, hanedandan olmad halde - vki mteaddid mracaatna ramen ihtimal ki, Hrriyet Gazetesinin efkr- ummiyeye takdim eyledii bu binbir yanl ihtiva eden ajan raporlar yznden - Trkiye'ye bugne kadar kabul olunmamtr. Kardei Rk: neddin Sami Bey de ayn durumdadr. Halbuki bu raporlara hi bir ehemmiyet atfedilemeyeceini gene Hrriyet Gazetesi, stelik o srada Trkiye'de bulunan ngiliz Elisi Sir Percy Loraine ile temas eden Entelicans'-m en selhiyetli kimselerine atfen beyan etmektedir. Hakikatne, mhud ajan raporlar bunlar tarafndan Moonshine yni hayal mahsul olarak tavsif edilmektedir. 169 Hakikatte bu raporlara maksatl veya maksatsz olarak aksetmi bulunan yanl malmatn, Hanedan mensuplar iin hayat - memat davas olan emlklerini kurtarmak ve Musul Petrolleri zerindeki hisselerini ele geirebilmek iin giritikleri en tabi ve masumane teebbslerden galat olduu Hrriyet gazetesinin byk bir alyile efkr- ummiyeye sunduu bu ajan raporlarndan dahi kolayca anlalmaktadr. Gerekten, 17 Nisan 1974 tarihli Hrriyet gazetesinde yer alan bir raporun eski Ermeni vatandamz Gbankyan'a temas eden 5. maddesi bunu aka ortaya koymaktadr. stelik bu misal, tek de deildir. b) Mahut ajan raporlar nn ve Fethi Okyar 170 li nshalar. 169 Bkz; Hrriyet Gazetesi, a.g.t. 20 Nisan 1974. 170 Kkz: a.g.t. 18 Nisan 1974. 169 424 KAD'IR MISIROLU Fevzi akmak m gibi btn hayatlar boyunca M. Kemal Paa'ya bal kalm kimseleri bile O'na kar giriilen suikast teebbs iinde gstermekte ve onlar Hi-

ifet'in Trkiye'de yeniden teesssne almakla itham eylemektedir. Bu ahslarn hayatlarn ve tadklar fikirleri bilmeyen yoktur. Kendilerine byle bir isnadn yaplabilmesinin imknszl ortadadr. Yalnz, ocuklarn bile inanmayaca - bylesine dehetli bir yanl ihtiva etmi bulunmas bile, mahut raporlarn keen-lemyekn addedilmeleri iin kfidir. Gerekten Hrriyet Gazetesi'nin nereyledii dier bir raporda, bu iddialarn hayal tesi bir yanl aksettirdiini, ngiliz En-telicans'nm selhiyetli kimseleriyle ngiltere'nin Ankara bykelisinin de aka ifade ettii grlmektedir. 172 2 Hrriyet Gazetesi, efkr- ummiyenin henz taze bir hatra olarak muhafaza eyledii dier bir tefrikasnda 173 OsmanouUann M. K. Paa'mn lehinde gstermitir. Esasen, bu tefrikada yer alan bu mahiyetteki beyanlar'm, Hanedan mensuplarndan sdr olup olmadklarn kestirmek de gerekten kolay deildir. Zira biraz aada izah edilecei zere o tefrika da bir ok yanllar ihtiva etmektedir. Ancak gerekten Osmanoullar mensuplar Hrriyet muhabirine o tarzda beyanat vermi iseler bile, Hrriyetin o szleri ballandra ballandra naklediiyle bu tutumu arasndaki tezat aikrdr. Hatta Hrriyet Gazetesi, bahsi geen eski tefrikasnda Osmanl Hanedan mensuplarnn gurbette geen ackl gnlerine ait beyanlarn da - her 171 Bkz: a.g.t. 20 Nisan 1974. 172 a.y. 173 Hrriyet Gazetesinde 18 - 25 Mays 1970 trihleri ara-smda neredilen Son Osmanllar isimli tefrika. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 425 ynyle onlarn lehinde olduu anlalan - Trk efkr- ummiyesinin hissiyatn tahrik ve - bir bakma da -tatmin edecek tarzda nakletmitir. Demek ki; Hrriyet Gazetesi'nin bir tek asl gayesi vardr: Tiraj"! Bunu salamak iin bugn sylediini yarn tekzib etmeye amade olduu anlalmaktadr. imdi size mhud gazetenin, vaktiyle Osmanoullarmn nasl ackl bir gurbet hayat geirdiklerini ve vatan hasretiyle ne lde kvranmakta bulunduklarn hikye eden yazlarndan bir ka misal nakledelim de bunlar - velev onlarn kendi beyanlar bulunmu olsa bile - nasl ballandra ballandra nerettiini ibretle grnz!... Hrriyet Gazetesi 1970 ylnda, Dnya'nn drt bucana dalm bulunan Osmanl Hanedan mensuplarn aratp buldurarak onlarla rportajlar yaptrmt. Bu rportajlar Son Osmanllar serlev-hasyla 18 Mays 1970 tarihinden itibaren yaynlanan mhud gazetede, kh Hanedan mensuplarnn azndan naklen ve kh da muhabirleri 'Doan Ulu un kendi ifdesi olarak pek ok ackl tasvirler yer alm bulunuyordu. Bunlar okuyunca insan - deta - gzlerine bile inanamaz... Ve insann gayri ihtiyari aklna u sual gelir: Bugn Osmanoular'mn vatanlarna kavumalarn nlemek iin irkin bir tezvirata girien Hrriyet Gazetesi midir bunlar yazan?.. Belki denilebilir ki, bu szler Hrriyet muhabirine deil bir Osmanl ehzadesine aittir. Ama inanmayan bir gazete, bu szleri, hi bir kayd- ihtirzi dercetmeden yaynlar m? stelik, Osmanoullar'nm gurbette geen elemli hayatlarndan hazin tablolar izmekte Hrriyet muhabirinin ehzadeleri bile getii grlmektedir. Bilmem ki; bunlar, 426 KAD'IR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI 427

Trk ve slm tarihinin bu en byk ailesinde artk hi bir mecal kalmadn iln ederek din ve milliyetimizin baman dmanlarnn yreklerine souk su serpmek iin mi yapmtr?! Dorusu, bugnk tutumlar insan byle dnmeye

zorlamaktadr. Nitekim, bu tefrikada bile, bir ok hilf- hakikat beyanlar mevcuttur. Buna bir tek misal verelim: 23 Mays 1970 tarihli Hrriyet Gazetesinde - evvelce uzun uzun temas ettiimiz - Mahmud evket Efendi'den bahsedilirken aynen: 66 yandaki Prens Mahmd evket, Trkeyi mkemmel konuuyordu. Ama okuyup yazamyordu. Okuyup yazmada Kz Nermin yardm ediyordu kendisine... denilmektedir. Bugn bu iddiay tekzib edecek pek ok canl hid stanbul'da aramzda yaamaktadr. Gerekten, uzun zaman Msr'da ikamet etmi bulunan Mahmud evket Efendi, oradaki Trk talebeleri ile sk sk grr ve bu suretle vatan hasretini giderirdi. Bunlarn hepsi de Efenclrnin Trkiye'deki neriyat takip ettiini yakmen bilirler. Hrriyet Gazetesi'nin bu iddiasndan as maksad ltin asll yeni harflerle okuyup yazmak ise, bu da yanltr. Zira, biz kendilerine Efendi'nin bu harflerle yazlm el yazlarn takdime hazrz. stelik Bbi-ali'de, muhterem ehzadenin, vefatna kadar (31 Ocak 1973) iki, yevm stanbul Gazetesini muntazaman takip ettiini bilen bir ok szne gvenilir ahs mev-cuddur. Ama Hrriyet gibi bir gazeteden heyecan ticreti yapmak maksadyla gerekleri tahrif etmemesi beklenebilir mi? Baknz ayn tefrikann son yazsnda ne cevher yu-murtlanm: Prens mer Namk anne tarafndan Hz. Muham-med'in ailesinden, H a m e t 1 e r den gelmek-teymi; Buna ramen gen, Osmanl Prensinin din akideleri yok denecek kadar az... 174 u Hameti kelimesini de ilk defa iitiyoruz. Bunu uyduran muhabir her halde gen ehzade'nin mensup olduu ailenin adn bilmediini iddia edecek deil ya!.. Hsm kelimesini - belki de bugne kadar asla duymam ve bunu Hameti olarak zaptedebilmi bulunan bir muhabire mi, yoksa O'nun yazdklarm aynen stunlarna aktaran szm ona ciddi (!...) gazeteye mi acr veya kzarsnz bilmem!... Bu gibi kalemr-iere ne lde inanlabileceini kymetli okuyucularmzn takdirlerine brakyoruz!.. Osmanoullan'mn vatanlarna kavumalarndan endieye kaplan ve giritii irkin bir tezvirat ile bunu nlemeye kalkan Hrriyet Gazetesi'ne en gzel cevab yine bir Osmanl ehzadesi vermektedir. Bunu da -Allah yanltm olacak ki; - yine Hrriyet'in ad geen yaz serisinden alarak takdim ediyoruz. Halen Lordra'-da yaamakta bulunan 1941 skenderiye doumlu ehzade Osman Selhattin Efendi diyor ki: Sdece garibime giden Osmanl Hanedan'mn herey olup bittikten sonra snr d edilmeleri. Bizler Padiah idaresi olmadan da Trkiye'de oturabilirdik. Bunda da bir ktlk olmazd... 175 ve ehzade devam ediyor: Pasaportum ister Fransz, ister ngiliz damgasn tam olsun, fark etmez! Trkiye'de domam 174 Bkz: Hrriyet Gazetesi, a.g.t. 25 Mays 1970. 175 Hkz: Hrriyet Gazetesi, a.g.t. 21 Mays 1970. 174 428 KADR MISIROLU olmama, Trkiye'nin bana pasaport vermemesine ramen kendimi Trk addediyorum. Trk'm ben!.. ocuum veya ocuklarm da bir Trk olarak doup yetiecekler. Trk ve Mslman olarak!.. ... lk frsatta ecdadmn topraklarm stanbul'u grmek isterdim. Boazii'ni, Kapalary, Sultanah-med Camii'ni ve dierlerini. Btn bunlar zaman zaman okuduum kitaplardan, mecmualardan az ok tanyor gibiyim. Her halde pek yabanclk ekmezdim Trkiye'de. Hele lisan da bildikten sonra. Hereyden nce unu belirtmek isterim ki, benim, bizlerin yani Osmanl Hanedan srgnlerinin Trkiye'de tekrar kabul edilmelerinden kimsenin zarar olmayacaktr!.. 176 Evet aziz ehzadem hi kimsenin zerre kadar zarar olmayacaktr. Ama Trk ve slm dmanlarnn hissiyat incinecektir!.. Zira onlar, kahraman Fatih'lerin, Yavuz'larn, Kanni'lerin, Abdulhamid'lerin ilh... madur ve masum ahfadnn vatan- azizlerine avdetleri hadisesiyle, kin ve gayzlarmm tatminine medar olan bir imknn zail olacan dnerek endieye kaplmlardr. Bu mes'ud netice

onlara asrlardr necip milletimizi cendere altnda tutan Hal Ruhu nun bir zaaf ve - belki de - malbiyeti olarak gzkmektedir!. Son irkin taarruzlarnn asl sik de -dier bir ok sebeb me-ynmda- te budur!.. Ama bu milletin mntehap vekillerinden teekkl eden TBMM bir gazetenin telkin ve te'siri altnda rey ve kanaat deitirmeyeceini O'na da btn leme de gstermi ve ispat etmitir. 176 Bu muhterem ehzade bugn muvakkaten de olsa Trkiye'ye gelmi bulunmaktadr. 'Jnaallah yaknda Londra'da almakta bulunduu byk il irketinin Trkiye'deki ubesini idare etmek zere Trkiye'ye gelip tamamen aziz vatanna temelli olarak yerleebilecektir. DRDNC BOLUM OSMANOULLARI ZERNDEN KBUSUN KALKII A LK MERHALELER Hilfetin ilgs srasnda, lzumundan fazla hissi :" davranan resm makamlar, Osmanoullar'n yurt d-;: na karmakla kalmam, onlarn tekil ettikleri gurbet kafilesine bu aileye sadece, evlilik dolaysiyle bal bulunan o d a m a d 1 a r da katmlard. Fakat bir mddet sonra, hi olmazsa bunlann, memlekete dnmeleri ve bundan hi bir mahzur domayaca yazlp l sylenmeye balam ve mezkr 431 sayl Kanunun t-|: dili istikmetinde bir temayl belirmeye balamt. 1: Gerekten siyas mahfillerde uzun zamandanberi m-j' nakaa edilmekte olan bu mes'ele nihayet 1949 yl Ni-B; sannda Meclise getirilmitir. "' Bu srada ortalkta, Hnedan'a id mallarn bz kimselerce yok bahasna ele geirildii ayialar dolayordu. Hatt stanbul Mebusu Osman Nuri Koni, ca-lib-i dikkat bir sual takriri ile bu mevzuu Meclis'e getirmi ve devrin Mliye Vekili smail Rd Aksal'dan izahat istemiti. Bu takrirde, Hanedan azasna id mallarn Mliyece nasl tasviye edildii, nelerin, kimlere ne fiatla satld soruluyor ve ayi olmu bulunan yama ve talan m ediliyordu. m 177 _ Tafsilt iin bkz. TBMM Tutanak Dergisi, C. 18 sfa. 187 - 88, 8 Nisan 1949 tarihli Celse Zapt. 430 KAD'IR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMr 431

Mliye Vekili 8 Nisan 1949 tarihinde sorulan bu suli o gn cevaplandrmad. Cevbn tdili kararlatrlm bulunan 431 sayl kanun dolaysyla 18 Nisan'da vki olacak mzkerata talik ettii grld. Fakat O'nun 18 Nisan tarihli celsede syledikleri de mes'eleyi aydnlatmyordu, amma arzu edilen tadilt gereklemi bulunuyordu. Hakikaten 431 sayl Kanun, 18 Nisan 1949 tarih ve 5370 sayl yeni bir kanunla tdil edilerek doum itibariyle Osmanl Hnedan'ndan olmayp, bu Hnedn'dan biri ile evlenmi ve lm veya boanma ile dul kalm olan ve ocuu bulunmayan erkek ve kadnlarn Trkiyeye girebilmelerine imkn verilmiti. Bunu mteakip kabul olunan ayn tarih ve 5371 sayl dier bir kanunla da bu gibi kimselerin tekrar Trk Vatandal sfatn iktisab edebilmeleri imkn salanmt. Bu, 431 sayl kanunun sebep olduu hakszlklar bertaraf istikmetinde ilk ve iptidai bir admd. Bu gnler, Cumhuriyet Halk Parti-si'nin son iktidar gnleriydi. 1950 ylnda iktidar deimi i basma Demokrat Parti gelmiti. Artk halkn arzu ve hissiyatna biraz daha hrmetkar yeni bir idare teesss etmi bulunuyordu. Trkiye'de halk efkr- ummiyesinin tamamen Osmanoullar lehinde olduu muhakkakt. Bu srada Halk Partisi karsnda temel bir mukabil gr olmayan Demokrat Parti ise halk hissiyatn okayacak ve rey temin edecek bir

icraat mevsimi am bulunuyordu. te bu cmleden olmak zere 1952 ylnda mezkr 431 sayl kanunun bir kere daha tdili ile bu defa H-nedan'a mensup kadnlarn yurda girebilmeleri de salanmak istenmitir. Bu maksatla Meciis'e sevkedilen tdil teklifi Adliye Komisyonu'nca da benimsenerek Meclis'e sevkedilmi ve mzakeresine balanlmtr. nce, hey'et-i ummiyesi zerinde mzkere alm ev sz alan hatipler teklifin lehinde konuarak bu mev-zdaki gerekleri ok gzel bir surette dile getirmilerdir. Bu bakmdan bu konumalar zabtlardan aynen iktibas edip dikkatlerinize sunmay faydal grdk: BAKAN Tm hakknda sz isteyen var m efendim? lk sz Burhaneddin Onat'mdr. BURHANEDDN ONAT (Antalya) Muhterem arkadalar, birbirini tkibeden iki byk Dnya Harbi, Yeryz'ndeki drt byk imparatorlukla beraber bunlarn yan sra bir ok hkmdarlklarn ban yemitir. Bunun neticesi olarak ta ve tahtn kaybeden bir hanedann, beer ihtiraslanna kaplp ta ve tahtlarna, binaenaleyh menfaatlerine kavumak iin girimedikleri teebbs kalmamtr. Birok komplolara katlmlardr. Neye mal olursa olsun, ta ve tahtlarna kavumak iin memleketlerinin ihtill ve kan iinde yzmesine raz olacak kadar beeri ihtiraslara kaplmlardr. Arkadalar, yalnz Osmanl Hnedan'dr ki, buna tenezzl etmemi, bu suretle mensup olduklar H-nedan'm temiz kann tadklarn, byk ruhunu tadklarn ispat eden parlak bir imtihan geirmilerdir. Arkadalar, kadnlar a kalmlar, erkekleri ofrlk etmiler, garsonluk etmiler fakat memleketleri aleyhinde tevcih edilecek hi bir komploya girmemiler, her teklifi reddetmilerdir. Onlar realiteyi grmeyi, hakikatleri kabul etmeyi de bilmilerdir. Bu gn hibir iddialar yok, hibir tasadd ve taaddileri ve kastlar yoktur. Onlarn bugn maneviyatlarna, ruhlarna hkim olan bir ey vardr; ilerini ayr ayr yakan dassla acs, dassla atei. Bir tasar geldi, bu, Osmanl H-nedan'na mensup kadnlarn memlekete dnmeleri msaadesini istiyen bir tasardr. Arkadalar, hibir 432 KAD'IR MISIROLU mahzur yoktur. Bunun vakti zaten oktan gelmi gemitir. Hatta uzatmadan, onlarn strabn temdid etmeden bu kanunun en ksa zamanda yksek heyetinizce mazhar- kabul olmasn temenni ederim, sayglarm sunarm. (Alklar). BAKAN Necdet Alkin NECDET ALKN (Ktahya) Muhterem arkadalar! 431 sayl Kanunla hudutlarmz dna karlm olan Osmanl Hanedanmdan kadn ve ocuklarn memleketimize dnebilmelerini istihdaf eden ve yksek tasvibinize arzolunan bu kanun tasars; takdir buyuracanz vehile, hak ve adalet esaslarna tamamen uygundur. Tasarnn gerekesinde de belirtilmi olduu gibi, yalar hayli ilerlemi olan Hnedan'a mensup kadnlarn Cumhuriyet rejimimiz iin bir tehlike mevzuu olabilecekleri artk vrid olamaz. Fransa ve svi-rede ahs mahedelerime istinaden arz ederim ki; bu kadnlarn bir oklar unun, bunun yardmlariyle sefil bir halde kut-i lyemt yaamaktadrlar. Geinmek iin ektikleri strap hakikaten ok hazindir. Grdklerim ve iittiklerim yrekler acsdr. Cidden ok perian bir durumda bulunan bu bedbaht vatandalarmzn yaay tarzlar Trkln haysiyet ve erefiyle te'-lif edilemez. Bu zavalllarn artk memleketimize dnmelerine msaade edilmesi ok yerinde ve insan bir hareket olur. Yksek Meclisinizin bu talihsiz vatandalarmz hakknda ulvv cenap atfetini esirgemiye-ceinden emin bulunmaktaym. Takdir yksek Heyetinizindir. SREYYA ENDK (anakkale) Muhterem arkadalar, benden evvel konuan arkadalarmzn da temas ettikleri gibi, milletin irde ve idaresini bizzat OSMANOULLARI'NIN DRAMI 433 kendisinin eline almasn hedef tutan rejimimizi koruma gayesiyle 431 sayl Kanun o zaman karlm ve bu kanun mucibince Osmanl Hanedan hudud hrici edilmiti.

Fakat arkadalar, imdi urasn mahede etmek mmkndr ki; bu kanun o gnn ihtiyalarna en iyi ekilde cevap vermi, fakat trihi vazifesini de yapmtr. Bu itibarla biz de bizden evvel konuan arkadalarmza itirak ediyor, hatt kanunun ksmen deil, tamamen kaldrlmasn rica ve teklif ediyoruz. Muhterem arkadalar, bu ite salim bir karara varabilmek iin bu iki mhim noktay gz nnde tutmak icabeder. Bunlardan biri, bilhassa Burhan Bey arkadamzn temas ettii gibi, hudud hrici edilen Hnedan'-n d memleketlerdeki hatt hareketleri, birisi de, yine bir arkadamzn temas ettii rejimimizin kuvvet derecesi. Bu hususlarda tamamen arkadalarma itirak etmiyorum, fakat byk bir ounluu, d memleketlerde bulunduu zaman, ona yurt aleyhinde bulunmam, hibir ahs emel ve ihtiraslara let olmamlardr. Dier taraftan ikinci nokta olarak, muhakkak ki, herhangi bir tesir ile sarslmayacak ekle ulam olan bir rejimimiz var. Bu iki esas karlatrrsak, bunlar hudud dnda bulunduklar zaman ekseriyetinin tuttuu yol, drst, vatansever bir yoldur. Dier taraftan o zamandan bu zamana kadar, tam mansiyle kuvvetlenmi bir rejimimiz vardr, bunun karsnda, bu Hanedan efrad memleket dnda bulunduklar halde, rejim ve memleket aleyhine almamlardr. Binenaleyh erkek, kadn hepsinin afini icabettirecek bir durum tamaktadr. F: 28 434 KAD'IR MISIROLU Sayn arkadalar; Byk Atatrk, arkadalarna, yzelliliklerin affn taleb ederken sebebini, bu arzetti-im ikinci emniyete istinad ettirmitir, rejimin kuvvetli olmasna. Kald ki; bu vatandalarmz, soydalarmz yzel-lilikler gibi, bunlarn hayatta olanlar memleketin karanlk gnlerinde fenala itirak etmi Trkler deildir. O ilerde rol alm insanlar deildirler. Bunlarn biricik kusurlarn, Osmanl Hnedan'na mensup olmalar tekil etmitir. Bu mensubiyet de bu insanlarn gurbet diyarnda kahr ekmesine, strap ekmesine kfi bir sebep deildir, arkadalar! Arkadalarmn da temas ettii gibi, vatan hasreti, aclarn en acsdr. Bu itibarladr ki; bu vatandalarmz ve soydalarmz bunu yllarca ekmilerdir. Perian olmulardr. Buna mukabil memlekete olan balar, memlekete olan sevgileri ounluk itibariyle hibir zaman sarsntya uramamtr. Demin arzettiim gibi, yabanc hi bir emele let olmamlar, daha akas, yabanc ve gurbet diyarnda bulunan Tkrleri, mal imknszlklarna ramen, barlarna basm' ve onlara ok yardm yapmlardr. Bunlara id birok misaller mevcuttur. Bu itibarla bunlar kadn erkek diye ikiye ayrmak, bir ksmm efkat ve merhametimizden istifade ettirirken dier bir ksmn vatan dnda dassla ile harab ve perian bir hle sokmak adalete pek uygun dmyor. O bakmdan arkadalar, ben rica edeceim, d memleketlerde bulunduklar zaman ierisinde memleketin rejimi aleyhinde almam olan ki, Hkmet, alm ve almam olanlar pekl bilebilir. O halde bu ekilde yarm bir kanun kartmaktansa onlarn, memleket aleyhinde bulunmamlarnn topuna mil OSMANOULLARI'NIN DRAMI 435 bir kanun kartmak daha iyi olur. Bu ekilde efkatimizi ve merhametimizi btn Dnya'ya iln ederken tamamen rejimimizin kuvvetine inandmz da btn Dnyaya iln etmi olacaz. Bizim kanaatimiz budur. (Bravo sesleri). BAKAN Vaktin gemi olmasna binaen 16 Haziran Pazartesi gn saat 15 te toplanlmak zere Oturuma son veriyorum. 178 16 Haziran 1952 tarihinde bu kanunun mzkerelerine tekrar balanm ilk olarak sz alan Hamdullah Suphi Bey de u gzel fakat baz yanllar ve belkide esassz mesmuat ihtiva eden konumay yapmtr: BAKAN Bu 431 sayl Kanuna ek kanun tasarsnn bundan evvelki oturumda mzakeresine balanlmt. Sz Hamdullah Suphi Tannver'indir. Buyurun Tamver... HAMDULLAH SUPH TANRIVER (Manisa)

Muhterem arkadalar, balangc, tarihin altnda olmayan engin bir mazinin karanlklarna dalan, mill varlmzn koskoca bir merhalesi, belki btn tarih merhaleleri arasnda en by, Osmanl devridir. Osmanl Devleti alt asrdan fazla srd. Bunun bz hususiyetleri zerine, birer kelime ile dikkatinizi celbedeceim. Trk Trihinin lemmul mhiyeti, Osmanl Devleti'nin bir eseridir. Daha evvelki Trk devletlerini, Avrupa bilmez ve Dnya bilmez; bizi Seluklar'dan dolay tanmazlar, Gaznevlerden, Harzemlerden dolay ta178 TBMM. Tutanak Dergisi, C. 16 sn. 216 vd. 13 Haziran 1952 tarihli Celse'ye id zabt. 436 KADR MISIROLU OSMANOGULLARI'NIN DRAMI 437

mmazlar. Hindistan'da, Afganistan da, in'de, Orta Asya'da, ark Avrupada, Afrika'nn imalinde ve ark Roma'da birbirini takip eden devletler kurmu olan rkmzn, milletimizin trihinde en mruf devir, en ~ yn- dikkat devir, Osmanl devri olmutur. Eski Trkistan'lar vardr, Rusya'da bir Trkistan kalmtr. milyon kilometre bir sahas var, orada 19 milyonluk bir halk oturuyor. inde Trk neslinden ol-myanlar var. Ezici ekseriyet bizdendir, Trk neslinden-dir. Bunu Avrupa bilmez; bunu Dnya bilmez. Bilenler baz tarihiler, msteriklerdir. Bir in Trkistan vardr, muazzam bir sahadr. Onu Avrupa bilmez. Bir Afganistan Trkistan vardr, onu Dnya bilmez. Yepyeni bir Trkistan vcda gelmitir. Bunun douu hakknda dikkatinizi celbederim. Afrika Belci-kas gibi yabanbt bir sahada kurulmamtr. O, Madagaskar'da elde edilmi bir hkmranlk deildir. Buras Belucistan'a benzemez. O, temeli Seluk Medeniyeti olan, eski klsik Yunan ve Roma, Asur, Keldan, Msr, Arap medeniyetlerinin byk devirlerine hid olan geni sahalarda kurulmutur. Bu suretle, evvelkilere ok stn yepyeni bir Trkistan vcda gelmitir. Bu Trkistan'n vcda gelmesi bir dil zaferidir, bir din zaferidir ve nihayet birbirini takip eden ve asrlarca sren cins cins muhteem Osmanl messeselerinin hasl ettii bir zaferdir. Cedlerimiz buraya gelip son devleti kurduklar vakit, karmzda, bizi tamamen kendisine yabanc tutan ve mtemadi zerimize Ehli Salip Ordular gnderen bir Avrupa karsnda idiler. Buras ate ve demir frtnalarnn estii bir yerdir. Gen olanlarmz bundan 19 sene sonra - yalnz 19 sene sonra - Anadolu'da millet ve devlet olarak dokuz yz sene sren bir hkimiyetin esiz bayramn idrk edeceklerdir. Btn bayramlarmz arasnda en byk bayram olacaktr. Muayyen bir toprakta hakimiyetini dokuz asr yalnz iki hanedan riyasetinde idme etmenin mnasn siz takdir edersiniz. Bunu benim izahma hacet yoktur. Malazgirt'de 1071 de balyan ve bize Anadolu kaplarn aan muharebe hayret edilecek kadar uzun srm bir taarruz harbidir. Orta Asya'dan merhale merhale gelen bu taarruz, 1683 de Viyana surlar nnde durdu, 612 sene bir yaylma gazas karsndayz. En gen olanlarnz istisna ediyorum, dierleri, az ok yal olanlar iki Cihan Harbini bilirler, Almanya gibi muhteem bir askeri kudretin sahibi olan memleket, ksa faslalarla yaylma muharebeleri yapt, iki defasnda da malup oldu, geri ekildi. stil, beka ve istikrar nokta-i nazarndan fevkalde dikkata lyk bir eser karsndayz. Eser ve messir ok byktr. Bizans bir ucundan br ucuna kadar takip eden veraset kavgalar, mezhep kavgalar, Osmanl trihi gz nne

getirildii ve arada bir mukayese yapld vakit fark ok byk olmak zere bizim lehimizedir. Vrisi olduumuz Bizans'ta on hanedan birbirini takip etti on ksur asr zarfnda, bizde yalnz iki hanedan dokuz asr zarfnda. Bu ne yaman istikrardr. Karsnda Avrupa gibi dman bir lemin asrlarca birbirini takip eden saldrlarna, Asya'dan gelen istil ordularna Anadolu beylerinin ayrl mcadelelerine ramen eser ne kadar salamdr, kkldr. Bu eserin en ksa tarifi, Hristiyan Avrupa'nn ark'a kar en ileri kalesi olan Bizans'n slm arkn Hristiyan Av-rupaya kar en ileri kalesi haline getirilmesidir. Bu bir mucize... 438 KAD'IR MISIROGLU

Gelecek sene stanbul Fethi'nin beyznc senesini tes'id edeceiz. II. nci Mehmed, O 22 yandaki dhi kahraman bize bir dakika ban kaldrp sorsa i-lem nerede? O'na ne diyeceiz? O'na cevap Hkmetin getirdii kanundur. Ben ilk sz alanlar dinledim, umuyorum ki; yekpare olarak, kanunu tasdik edeceiz. Hkmet lzm gelen dier bir tedbiri de almtr. Veraset ihtilflarna mahal verebilecek olan yolu kapamtr. Erkek z, dorudan doruya tahta vris omak davasn ortaya atabilecek kimseler memlekete gelemiyeceklerdir. Buna bir mddet iin ben de taraftarm. Fakat dier azann darda kalmas iin hi bir sebep yoktur. Onlar memlekete gelebilirler, hatta bazlarnn vaziyetleri son derece ardr. Arkadalar Paris'te sizin de benden iitecek zaman zaman hatrlayacanz bir eyi rendim. ki tane H-nedan'a mensup kadn, yani Sultan Hanm zaruretin son derecesine dtler ve bunlarn akam saatlerinde evlerin nne atlan yiyecek artklar iin arandklarn gren eski Ermeni vatandalarmz kendi aralarnda toplanyorlar, onlara her trl yardmda bulunuyorlar, hatta bir ev tutarak kirasn veriyorlar. Bunu size, Bakonsolosumuzun lisnndan, aldm malumata istinat ederek naklediyorum. Hanedan azasnn bz hususiyetleri sizin takdirinize lyktr. Haydarabat Nizam'mn gelinlerinden biri son Halife'nin kz Drrehvar'dr. Yni ahane inci. Uustration'un bir cmlesini hatrlyorum. O, byk bir asaletin en gzel rneklerinden biridir, hi bir zaman bir isim bundan fazla istihkak edilmemitir. O bundan drt sene evvel stanbula geldii vakit bir ga~ 431 sayl kanunla yurd dna karlanlardan Osman Fuad Efendi'nin babas Selhaddin Efendi (Sultan V. Murad'n olu) zete muhabiri sordu, ocuklarnz Trke konuuyorlar m? Drrehvar, epey dndkten sonra mahzun ve munl'ail bir sesle u cevab verdi. Benim bir Trk kadn olduumu unutabilir misiniz?. O'nun en yakn arkadalarndan biri de Nizam'm ikinci olunun kars Nilfer'dir. Uustration'un muhabiri O'na soruyor, Hanedannz Atatrk memleketten kard, hakknda ne dnyorsunuz? Evet diyor, Aile olarak mteessirim, vatan topraklarndan uzaktayz. Fakat bir eyi unutmamanz rica ederim. Ben bir Trk .kadnym, vatanm kurtarana kar lnceye kadar yalnz minnettarlk hissi tarm! (Alklar, bravo sesleri). New York'a gitmi bir sultan Hanm orada evlendi, ocuklar askerlik yama geldi. Amerikallar askerlie davet ettikleri vakit iki gencin verdii cevap budur: Biz Trk evldyz, bir gn memleketimize bizi kabul edecekler, askerliimizi memleketimizde yapacaz. (Bravo sesleri). Bu suretle Trklk hissini dima muhafaza eden ve iinde bir tane hin, bir tane mec440 KADR MSROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI

441

nun, be tane zaif adam kmasna ramen byk ve engin mill tarihimizin koskoca bir fasln am olan bu Hanedan'm kadnlar, ocuklar, mensuplar, Hkmetin ald tedbirler diresinde memlekete avdet edebilirler. Bu zaman gelmitir ve hibir tehlikenin bugn mevcut olmadna kaniim. Rejim kuvvetlidir ve bekas uyanm bir milletin teminat altndadr. Onlar da Trk vatanda olarak gelsinler, kendi mill bayraklarnn altnda mes'ud yaamak imknn bulsunlar. Byk Millet Meciisi'nin verecei karar onlan minnettar edecektir ve onlarn istihkak ettii bir karar olacaktr. Arkadanz bunu sizden istirham ediyor. (Bravo sesleri, alklar). BAKAN Mfit Erkuyumcu (Yok sesleri) Tm hakknda baka sz isteyen yoktur. Maddelere geilmesini oyunuza sunuyorum. Kabul edenler... Etmiyen-ler... Kabul edilmitir. (vedilik takriri var sesleri). Tasarnn ivedilikle grlmesi hakknda bir takrir vardr, okutacam. Yksek Bakanla Hilfet'in ilgsna ve Hnedan- Osmn'nin Trkiye Cumhuriyeti nemliki hricine karlmasna dir olan Kanunun ikinci maddesinin deitirilmesi ve ayn Kanuna baz maddeler eklenmesi hakkndaki Kanun tasarsnn ivedilikle grlmesini arz ve teklif ederim. Adalet Komisyonu Bu Rapor Szcs Vacid Asena BAKAN Takriri oyunuza arzediyorum. Kabul edenler.. Etmiyenler.. vedilikle grlmesi kabul edilmitir. 179 Bundan sonra maddelere geilmi, bunlar zerlerinde mzakere almakszm teker teker okunarak re'-ye konulmu hepsi de Meclis Riyseti'ne geldikleri ekilde kabul olunmulardr. Bu suretle ortaya kan 18 Nisan 1952 trih ve 5370 sayl Kanun'un metni udur: Hilfet'in ilgsna ve Hnedan- Osmn'nin Trkiye Cumhuriyeti nemliki hricine karlmasna dir olan 431 sayl Kanunun 2 nci maddesinin deitirilmesi ve, ayn kanuna bz maddeler eklenmesi hakkndaki Kanun: MADDE 13 Mart 1340 tarihli ve 431 sayl Kanunun ikinci maddesi deitirilmi ve ayn kanuna aada yazl maddeler eklenmitir: MADDE 2 Mlga Hilfet ve mnderis Osmanl Saltanat Hanedannn pdihlar sulbnden oSan erkek azas ve Ibunlarn erkek fruu Trkiye'ye gelmek ve Trkiye'den transit olarak gemekten memnudurlar. Bunlarn dnda kalanlar Trkiye'ye gelebilirler. EK KADDE 1 kinci madde gereince Trkiye'ye gelebileceklerin mracaatlar halinde, Trkiye'ye gelmek ve Trkiye'de ikmet etmek artlan aranmakszn vatandala alnmalarna Bakanlar Kurulu Karar verebilir. EK MADDE 2 kinci madde hkmnden istifde edenler bu kanunun yrrle girmesinden itibaren umm hkmler diresinde mal edinebilirler. Bu 79 - TBMM Tutanak Dergisi, C. 16 sh. 238 vd. 16 Haziran 1952 tarihli oelse zapt. 442 KADR MIS1ROGLU

suretle Turkiyede mal edinenlerden lenlerin ikinci maddeden istifade edemiyen vrislerine id hisseler sulh mahkemesince bir sene iinde tasfiye olunarak tutar kendilerine denir. EK MADDE 3 Bu kanuna msteniden yurda gelmek hakkn hiz olanlar 27 Austos 1324 ve 20 Nisan 1325 tarihli irdeler ve 431 sayl Kanun ve Trkiye Byk Millet Meclisi'nin 245 sayl tefsir karar gereince millete intikal etmi olan bilmum menkul ve gayrimenkul mallar zerinde miras sebebiyle veya dier her hangi bir sebeple hak iddia edemezler. EK MADDE 4 Trkiye'ye gelenler veya Trk vatandaln iktisap edenler sultan, hannusuitanlar, kadmefendi, prens, prenses gibi Hnedan'a nispat ifde eden elkap ve unvanlar kulisnrop.ktan memnudurlar.

kinci madde hkmnden istifa edenlerden meni-niyet hilfna harekette bulunanlar alt aydan iki yla ve bu unvanlar bu kimseler hakknda iltizam en kullananlar 3 aydan bir yla kadar hapis cezas ile cezalandrlrlar. MADDE 2 431 sayl Kanunun ve dier kanunlarn bu kanuna aykr hkmleri ile 5371 sayl Kanun kaldrlmtr. MADDE 3 Bu kanun yaym trihinde yrrle girer. MADDE 4 Bu kanunu Bakanlar Kurulu yrtr. I8 Bu suretle Osmanogullar zerindeki dehetli kbusun kalkmas istikametinde ilk merhale kat'edmi so a.y. ehzade Sleyman Efendi'nin olu Mehmed erefeddin Efendi'nin ocukluu oluyordu. Fakat bunun da asl byk yaraya merhem yerine neter olan iki noktas vard: Bunlardan birisi, ehzadelerin Trkiye'den transit o 1 -rak dahi geemiyeceklerinin tasrihi idi. Dierleri ise, hi bir zdraba benzemeyen vatan hasreti ni dindirmek imknn elde eden b'z Sultan Efendilerin koup gelerek yal yaknlarn ydellerde yalnz yapayalnz brakm olmalardr. Onlar bunu, vatana kavumak gibi mthi bir mil olmasayd, elbette yapmazlard... Ama ne re ki, vatan la yaknlard kar karya gelmi ve iki taraftan birini tercih mecburiyeti domutu. Osmanoullar'nn vatanlarna ballklarnn ise, bu uurda kundaktaki ocuklarn feda etmeye kadar varan akl ve mantk st bir ak ve ihtiras mevzuu olduu malumdur. te bu sebepledir ki, bu ailenin kadnlarn erkeklerinden ayrmaya sebep olan bu kanun da - maalesef byle hesapta olmayan - bir faciaya sebep olmutu. Zira, niyet hlis idiyse de yaplan i eksik ve hatta kusurluydu. Bununla beraber bu kanun yine de faydal olmutur. yle ki, bundan istifde ederek vatana gelen Sul444 KADR MISIROLU tan ve Hanmsultan Efendilein btn ef'al ve hareketleriyle rejim iin hi bir tehlike tekil etmedikleri grlm ve anlalmtr. Bu da, son merhalenin, yni ehzadelerin de vatana kabullerini kolaylatrm ve bu husustaki endielerin yersizliini bedahet hline getirmitir. B SON MERHALE 1973 ylma gelindiinde Cumhuriyetin Ellinci Yldnm n kutlamak iin geni hazrlklar yaplmaktayd. Bu cmleden olmak zere son derecede mull bir Af Kanunu kartlmas umum bir temayl halindeydi. Zira bu srada Trk hapishanelerinde - sac ve solcu olarak -binlerce siyas mahkm bulunmaktayd. Hatta bu satrlarn yazar da onlardan biriydi. Yaklaan seimler dolaysiyle partiler, bu hususta bir nev vaad yarma girimilerdi. Seimden sonra tabiatiyle bu vaadlerin tahakkuku gerekiyordu. Bu maksadla hemen hemen btn partiler tarafndan Meclis Bakanl'na birer Af Kanunu Lyihas takdim edilmiti. Bunlardan birisi, son derece de clib-i dikkat bir husus olarak mezkr 431 Sayl Kanun'un tdiliyle, Os-manoullar'mn kadn ksmna evvelce tannm olan haklarn erkeklere de temil edilmesini te'min edecek bir madde ihtiva ediyordu. Bu, Demokratik Partinin adna yaplm olan teklifti. Bu Partide mes'eleyi ilk defa olarak ele alan ve byk bir samimiyetle benimseyen muhterem Sadeddin Bilgi Bey olmutur. Bunu af teklifini tanzim iin toplanan parti meclisinde ortaya atm ve - Bakanlarnn tereddtlerine ramen mdafaa ederek ekseriyete tasvibini salamtr. Daha sonra da bu mes'elenin kuvveden fiile kmas iin gen OSMANOULLARI'NIN DRAMI 445 ve kymetli milliyetilerden Erzurum Milletvekili Rsim Ciuisli ile Konya Milletvekili M. Kubilay mer'i vazife-lendirmitir. Gerekten bir ka gn sonra Konya Milletvekili M. Kbily mer, Kars Milletvekili Y. Bozkurt, Ankara Milletvekili C. nder ve Erzurum Milletvekili Rsim Cinisli'nin 29 Ocak 1974

tarihinde bir af kanunu lyihas tanzim edip Meclis Bakanlna tevdi eyledikleri grlmtr. Bunun esbab- mucibe ksmnda: ...Dier taraftan 1952 senesinde Osmanl Hne-dan'na mensup kadnlar hakknda kaldrlan yasaklar ve temin olunan haklarn, erkekler iin de aynen tatbikini salayacak bir hukuk deiiklii zaruri bulmaktayz cmlesine yer verilmitir. m Bu eshb- mcibeyle takdim edilen teklifin beinci maddesi ise u ekilde tanzim edilmiti; MADDE 5 26 Receb 1342 ve 3 Mart 1340 tarih ve 431 sayl Kanun'un 2 ile 4 nc maddeleri kaldrlmtr. Bu durumdan istifade etmek isteyen erkek mensuplar hakknda 431 sayl kanunu tdil eden 16.6.1952 trih ve 5958 sayl kanun gereince kadnlara tanlan haklar uygulanr. 182 Meclis Bakanl'na verilmi bulunan btn af kanunu tekliflerini mzkere edip birletirerek bunlardan tek bir metin meydana getiren Adalet Komisyonu bu mesele hakknda: 20 Mart 1974 trihinde TBMM. Bakanl'na takdim edilen raporunda: ...Metnin 8 nci maddesiyle ilgili mzkerelere baland srada verilmi bulunan bir nergenin kabu181 TBMM. Tutanak Dergisi, C. 2, sh. 23 27 Mart 1974 tarihli zabt. 182 TBMM. Tutanak Dergisi C. 16, sh. 24. 181 446 KADR MISIROLU l ile 18s 26 Recep 1342 ve 3 Mart 1340 trih ve 431 Sayl Kanun'un 2 ve 4 nc maddelerinin kaldrldna ve bu durumdan istifade etmek isteyen erkek mensuplar hakknda 431 sayl kanunu tdil eden 5958 sayl kanun gereince kadnlara tannlan haklarn uygulanacana dir hkm, metne 8 nci madde olarak ilve edilmi ve ilve edilen bu madde ile, teklifin bundan sonraki maddeleri birer fazlas ile teselsl ettirilmitir. 1S4 denilmekte idi. Bu raporu imza eden Komisyon azalarndan bzlarnn bu madde iin muhalefet erhleri mevcuttur. Bunlardan Komisyon Bakan Yahya Ouz (C.H.P.) 8 inci maddeye muhalifim diyerek raporu imza etmitir. Komisyon Bakan vekili stanbul Milletvekili A. D. ztun, Hatay Milletvekili M. S. Ree, stanbul Milletvekili . zbay, Nevehir Milletvekili M. Z. Tekiner'de bu raporu ayn muhalefet erhiyle imzalamlardr. Adana Milletvekili O. tmk Osmano-ullar'na muhalifim, Mardin Milletvekili T. Ouz tmne muhalifim, sz hakkm mahfuzdur tarznda erh vermi, Konya Milletvekili M. Kubily me-'in ise bu rapora, Tmne muhalifim, muhalefet erhim Anayasaya aykrlk dahil ve Osmanllar iin lehte eklidir szleriyle imza koymu bulunduu grlmektedir. 185 Komisyonda son eklini alan af teklifinin 27 Mart 1974 trihinde TBMM. de mzkeresine balanlmtr. Gruplar adna bu lyihann tm zerinde sz alan hatiplerden nce A.P. sparta Milletvekili Sleyman De-mirel mteakiben de C.G.P. Srt Milletvekili Mehmet Nebil Oktay, konuma yapmlardr. Bunlar konumaOSMANOULLARI'NIN DRAMI 447 larnda Osmanoullar hakknda - ne lehte ve ne de aleyhte - hibir beyanda bulunmamlardr. Mteakiben sz alan M.S.P. orum. Milletvekili Yasin Hatibolu heyecanl konumasnn sonunda Osmanoullar meselesine temas ederek: Muhterem Milletvekilleri, MSP Gurupu bu af kanunlarnn tm zerinde mspet oy kullanacaktr. Bunun sebeplerinden birisi de, senelerce vatanc-d yaayan Hanedan mensuplarnn erkek evldlarnm yurda dnmelerinin temini de n grlmtr. Kostan-tin Dragazes'in torunlar stanbulun en mutena kelerinde devran srerken, ceddim Ftih'in kl hakk olan mlknde torunlarnn vatancda olmasna gnlmz raz deildir. Akif Merhum da gzel demi: Can- canan btn varm alsn da Hd, Etmesin tek vatanmdan beni dnyada cda Hepinize hrmetlerimi sunarken szlerimi iki msra ile balamak isterim: Ykanlar htr- namm yarabbi ad olsun! Beninn nmurad olsun diyenler, bermurad olsun! diyerek szlerini bitirmitir. 186 Bu szler, Osmanoullar lehinde olarak Demokratik parti tarafndan ortaya atlan teklifin Hkmet'in bir kanadn tekil eden MSP tarafndan da ciddiyet

ve samimiyetle benimsendiini gsteriyordu. Esasen daha evvel de M. Kubily mer ve arkadalarnn bu husustaki tekliflerinin komisyonca benimsenmesi ve Meclis Bakanlna getirilen metinde yer alabilmesi de bu Parti'nin, Adalet Komisyonu'nda faal vazife alan me-

183 Adalet Komisyonu'ndaki mzkerelerde daha ziyde Hkmet'e mensup, partilerin teklifleri esas alndndan bu husus, bir takrir verilerek metne dahil edilmek istenmitir, 184 TBMM. Tutanak Dergisi C. 16, sh. 45. 185 TBMM. Tutanak Dergisi C. 16, sh. 47-48 186 Ekz; TBMM. Tutanak Dergisi C. 2, sh. 380 (Yasin Ha-tipou vakti dolduu ve mikrofon kesildii iin bu iirin bir ksmn okuyamamtr). 185 448 KADR MISIROLU hularndan smail Mflolu ve Vsin Hatiboiu gibi baza MSP milletvekilleri sayesinde mmkn olabilmiti. Bilhare D.P. adna sz alan M. Kubilay mer de Osmanoullan mes'elesine temasla: ...Bu arada belirtmek istediimiz bir husus var. Adalet Konisyonu'nda yeni Cumhuriyte Halk Partisi mensubu yeler dndaki ekseriyet, Osmanl Hanedannn erkek ahfad iin, 1952 de hanm mensuplarna tannan, yurda giri - k imknnn tannmas, vatandala mracaat ve vatandalk hakknn tannmas yolundaki Demokratik Parti'nin teklifindeki maddeyi ve hkm kabul etmekle yerinde bir tasarrufta bulunmutur. 1071'den beri Mslman Trk Milletinin vatan olan bu topraklarda lke, millet ve hkimiyet ls ierisinde var olan bir Devlet vardr. Bu sebepledir ki; Dyn-i Ummiye denmi, yine bu sebepledir ki, Osmanl devrinde kabul edilen bir takm kanun, nizamname ve talimatnameler el'an tatbik edilmektedir. Bize bu bu gnk topraklar brakanlarn nasl bizler ahfad isek, Fatih, Yavuz ve Kanunlerin ahfad da- bu durumdadr. Haklarnda trihin hkm bir yana, bugn iin ellinci yln idrak eden Trkiye Cum-huriyeti'nde bir hkmdarla ve Cumhuriyet dndaki bir idareye dne imkn yoktur. Anayasann Cumhuriyetle idare olunacamza dair 2 nci maddesinin hkm, tek deiiklik teklif edilemeyecek hkmdr. Bu sebeple, imdi Osmanl Hanedannn gelii dolaysiyle, szde hassasiyet ve celdet gstermek steyenlerin samimiyetlerinden bahsedilemez. Hele bunlara Trklkle ilgili en irkin ithamlar I? OSMANOULLARPNIN DKAMI 449 .i.basnda reva gren komnist kalemler, evvel mahke-:; melerde Trkl, slmiyet'i, Allah' reddedenlerin af-t fini niin istediklerinin hesabn vermeden bu tarz gi-,;: rimelerde bulunamazlar. Osmanl Hanedan mensuplarndan hibirisi asln inkr eden haremzdelerden olmamtr. Kendileri vatanlarndan daha nceleri ge-<Z rek grlen bir kanunla darda braklm, vatandat lk haklarndan iskat edilmilerdir; ama, onlar Msl-{? man - Trk olularndan hi kimse mahrum edememiti tir, edemez de. Bu topraklarda yiyip ierek, lme da-l'- hi gidenleriyle Trkl, Mslmanli, Allah' red ve \ inkr edenlerin aff istenecek, bunlarla kyas dahi c-?: iz olmayanlarn yurda dnlerine, vatandala mra-). caatlannda kabulne kar klacak... Buna hangi [? akl, mantk ve hukuk kaidesi msade eder ve cevaz '[? verebilir? Bunu hangi vicdan sahibi Mslman - Trk i ileri srebilir? \ Bu mevzuda ilve edeceimiz u olacaktr: Osmanl l Hnedam'nm yurda dnlerine imkn salamak, L kanun teknii ynnden burada grlmesinde hi [bir saknca olmayan bir husustur. Bu cihet,

komisyonda karara, esbb- mcibesiyle birlikte balanmtr. Bir umm af mevzuu iinde byle bir hkm yer al ise, baz basn organlarna akseden beyanlarda olduu gibi, Osmanl Hanedannn erkek mensuplarn, af- lan istenen sank ve hkmllerle bir tutmak deil, mukayeseye dahi cevaz vermez. Mesel, sdece bir kanun teknii ynnden halledilme eklinde de ele alnabilir. Tekrar edelim, Osmanl Hanedan mensuplar iin s getirilen hkm, buna kar kan, Trkl, Ms- manh, Allah' inkr eden komnistlerle asla bir tera-t zide tartlamaz, mukayese edilemez, Yavuz hrszlar mitI. 450 KADR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 451

sali baran komnistleri, ibirlikilerini ve yardaklarm Trk kamuoyu ok yakndan bilmektedir ve tanmaktadr... 1ST demitir. Bu kanunun, hey'et-i ummyesi zerindeki grmeler nihayete erince re'ye va'z olunmu ve ekseriyetle kabul olunduu grlmtr. Bundan sonra maddelerin mzakerelerine geilmi - usl vehile - her madde okunarak ayr ayr zerlerinde mzakere almtr. Bu suretle grle grle nihayet sra Osmanoullar mes'elesini tanzim eden sekizinci maddeye gelmitir. Bu maddenin mzakeresi dolaysiyle vki olan konumalar da Meclis Zabtlarndan aynen iktibas ederek dikkatlerinize sunuyoruz... Yedinci madde hakkndaki mzakere bitip de bu maddeyi re'ye va'z eden bakan bundan sonra: Sekizinci maddeyi okuyorum dedi ve bu maddeyi okudu: MADDE 8 26 Recep 1342 ve 3 Mart 1340 trih ve 431 sayl kanunun 2 ve 4 nc maddeleri kaldrlmlar hakknda 431 sayl Kanunu tdil eden 16.6.1952 tatr. Bu durumdan istifade etmek isteyen erkek mensup-rih ve 5958 sayl Kanun gereince kadnlara tannan haklar uygulanr. BAKAN Madde zerine Bayn Cinisli, Demokratik Parti Grupu adna; Sayn Nzm Ba, Sayn Hay-reddin Uysal, Sayn Vhid Bozath, Sayn Atav, Sayn Akova ve Sayn Karako ahslar iin sz istemilerdir. Demokratik Parti Grupu adna Sayn Cinisli, buyurunuz efendim. 187 MMTD. C. 2, sh. 397. D. P. GRUPU ADINA RSM CNSL (Erzurum) Sayn Bakan, sayn milletvekilleri! Mzkeresini yaptmz kanun teklifinin 8 nci maddesi,. Osmanoullan'mn yurda dnmelerine imkn vermektedir ve 50 yl nce, 3 Mart 1924 tarihinde, Osmanl Hnedan'nm Trkiye Cumhuriyeti'nin memli-ki hricine karlmas 431 sayl Kanunla kabul edilmitir. Aradan 50 yl gemitir. imdi Cumhuriyetimiz, btn messeseleriyle 50 nci keml yan idrk etmektedir. Her Trk'n gnlne kk salm Cumhuriyet'imi-zi, 50 nci yanda Yce Meclislerimiz atfet duygularyla kutlayacaktr. Bu mnsebetle ele alman af teklifinin belki de en manl yann, bu 8 nci madde gerekletirecektir. 8 nci madde ile huzurunuza gelen Osmanoullan'mn yurda dnmesi talebini nce hukukun objektifinden bakarak, sonra da Trk siyas trihinin alara smayan devamllnn bir icb olarak deerlendirip, Yce takdirlerinize sunmak istiyorum. nce unu belirtmek isterim: Kanunlar ihll eden, adl merciler nnde mahkm olanlarn aff ile 8 nci maddenin tanzim tdil teklifini, birbirinden ayr grmek, lzmdr. Burada, 1924 ylnda Cumhuriyet rejiminin oturup yerlemesini salamak amacyle karlm bir fevkalde hal kanununun tdili bahis konusudur. mrn tamamlam olan ve esbb- mcibesi kalmayan bir kanun deitirilmesi bahis konusu edilmektedir.

Kanun teknii bakmndan, 431 Sayl Kanunu 1952 ylnda deitiren 5958 sayl Kanun gibi, rnsta-kilen ele alnmas gr arlk tasa da, Devletin 452 KADR MISIROLU

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI 453

50 nci yl atfetine mn kataca gerekesiyle burada ele alnmasnn lzumunu kavramak gerekir. Yrrlkten kaldrlmasn istediimiz, 431 Sayl Kanun'un tdil gren 2 nci maddesi; Osmanl Saltanat Hnedam'nm, padiahlar sulbnden gelen erkek azas ve bunlarn erkek fruu, Trkiye'ye gelmek ve Trkiye'den transit olarak gemekten memnudurlar.)) diyor. Deerli milletvekilleri, kanunlar itima zaruretlerin eseridir. Toplumun fevkalde dnemlere girdii sralarda veya bir yap deiiklii geirdii durumlarda alnan tedbirler, ok sert ve iddetli olur. Hatt, ou zaman, hikmet-i devlet adna karlan istisnai kanunlar, hukukun prensipleriyle de ters debilirler. Bir ok memleketlerden buna id eitli misaller verilebilir. Mesel, 1789 Fransz htilli'ni tkibeden yllarda 17 Eyll 1793'te karlan bir kanunla, hakknda bir kovuturma olmad halde pheli grlen kimselerin, i huzurun avdetine kadar sresiz tevkif edilmeleri imkn iine girmitir. Yine 1794 Fransa'snda kolonilere kitleler hlinde srgnler yaplmtr. 27 ubat 1858 Orsini sikasdinden sonra bir kanun karlm; bu kanunla ileri Bakanna, pheli grlen kimseleri enterne etme yetkisi verilmitir. Hatt hudud d gnderme veya smrgelere srgn etme imkn da, yetkisi de ileri Bakanna verilmitir. Sovyet Rusya'da Komnist htilli'nden sonra, 1918'de ve 1924 Anayasalar arlk Ailesinin oy verme hakkn elinden almtr. 1936 ylnda bu yasak kaldrlmtr. Bu misaller oaltlabilir. Bizim yakn trihimizde de devletin gelecei iin buna benzeyen tedbirler vardr, alnmtr. Ancak mak-sad hsl olduktan sonra da, bu tedbirler kaldrlmtr. Atatrk, Mill Kurtulu Sava'n baardktan 'sonra, Mill Kurtulu Harekt'na katlmayan ve kalemleriyle basnda buna kar kanlar yzellilik bir liste yapp yurd dna gndermitir; fakat Cumhuriyetin Onuncu Yldnm'nde yzelli'likler yurda dnmler ve bugne kadar da Cumhuriyet aleyhtar bir davranlar grlmemitir. 1963'te rejimi diktatrle evirmek isteyen bir darbe teebbs nlenmitir. Sulular daha yarg organlarnn huzuruna getirilmeden Parlamentonun kard bir kanunla affedilmilerdir. Kaldrlmasn istediimiz 431 Sayl Kanun'un bz maddelerini, yine Yce Parlamento 1952'de deitirerek Hedan'a mensup hanmlarn yurda dnmelerine imkn vermitir. 1952 den bu yana 22 yl gemitir. Bu 22 yl iinde yurda gelen Hnedan'a mensup hanmlarn siyas hi bir faliyeti grlmemitir. Atatrk'n salnda tek partili siyas dnemde kapatlan Hrriyetperver Terakkiperver gibi siys parti hareketlerini de iine alan, 1924'ten bugne kadar hi bir hdisenin iinde saltanat yeniden tesis etmek karekteri grlmemitir. Demek istiyorum ki, tedbir kanunlar gayesini gerekletirdikten sonra kaldrlmlardr ve kaldrlmaldr. Bunu hukuk devletinin bir gerei olarak da savunuyoruz. Deerli arkadalarm, bugnk Trkiye elli yl nceki Trkiye'den farkldr. Bugn Anayasamzn onun-

454 KADR MISIROLU OSMANOULLAHI'NIN DRAMI

cu maddesi: Devlet, kiinin temel hak ve hrriyetlerini hukuk devleti ilkeleriyle badamayacak surette snrlayan siyas engelleri kaldrr. diyor. Taraf olduumuz Avrupa nsan Haklar Szlemesine ek 4 numaral Protokol'un 3 nc maddesi: Hi kimse, ferd veya toplumsal tedbir iin dahi olsa, vatanda olduu devletin topraklan dna karlamaz. Hi kimse, vatanda olduu devletin topraklanna girme hakkndan mahrum edilemezler. diyerek mes'-eleye aklk getirmitir. Bu hukuk tekml karsnda, elli yl nce alnm bir tedbirin artk bugn muhafaza edilmesinin hi bir gerei kalmamtr. Deerli arkadalarm, konuya bir de siyas trih yn ile bakmak istiyorum. BAKAN Bir dakikanz kald Sayn Cinisli. D.P. GRUBU ADINA RSM CNSL (Devamla Yzyllara smayan byk milletimizin trihi bir btndr. Belli bir hdise ile bitip, bir baka olayla yeniden balamaz. Milletlerin trihlerinde siyasi rejim deiiklikleri, o milletin trihinin btnln bozmaz. Bizim tarihimiz cihanmuldur. Trk trihinin ci hanmul oluu Osmanl devrinin eseridir. Osmanl mparatorluu kt'ada hkmran olmutur. Daha nceki Trk Devletlerini Avrupa iyi bilmezdi, Dnya yakndan tanmazd. Bizi Seluklulardan, Gaznelilerden, tr iyi tanmazlar ama, Osmanl devrinde Trk' n bykl Afrikal zencinin muhayyilesini bile i gal etmitir. * Trihimizde bizi Avrupa ile temas haline getiren yine Osmanl devri olmutur. Vrisi olduumuz Bizans, on asr iinde on'dan fazla hanedan deitirmitir. Bizim 900 yllk devlet hayatmz yalnz iki hanedan sllesi yaatmtr. Bu milletimiz iin gerekten istikrarl bir devredir. a aan, a kapayan byk imparator Ftih Osmanoullar'ndandr. Bir mektupla Fransa tahtnda deiiklik yapan Kanuni de Osmanoullar'ndandr. slm'n ve Trkln yceliini Cihana kabul ettiren mstesna kumandan Yavuz Osmanoullar'ndandr. Yce Hey'etinizin verecei kararla vatan topraklarnda lme hakkn kazanacak olanlar Ftih'in, Kan-ns'nin ve Yavuz'un torunlardr. Btn aile fertleri ile birlikte yurd dna kanlal tam elli yl olmutur. O zamandan beri yabanc lkelerde Trkln ve ailelerinin erefine en kk glge drmeyen kimselere vatanda lme hakk tanyacaksnz. Darda yaad srece Trkiye aleyhinde hi bir faaliyetleri olmayan bu aile hakknda; rahmetli Hamdullah Suphi Tannver 1952 ylnda Meclis zabtlarnda u kayd dryor. BAKAN Sreniz doldu . Sayn Cinisli, ltfen tamamlaynz. D. P. GRUBU ADINA RSM CNSL (Devamla) Peki Bakanm tamamlyorum. Fransa'da bulunan bir hanedan mensubu hanma bu Fransz gazetecisi soruyor, diyor ki Atatrk sizi memleketten kovdu, hakknda ne dnyorsunuz? Evet diyor Hnedan'a mensup Nilfer Hanm, Aile olarak mteessiriz, vatan topraklarndan uzaktayz, fakat bir eyi unutmamanz rica ediyorum, ben bir Trk 456 KADR MISIROLU

OSMA&OGULLARI'NIN DRAMI 457

kadnym, vatanm kurtaranlara kar lnceye kadar minnettarlk duyarm. diyor. Deerli arkadalarm, dn bu inanta olanlar bugn ayn inantadr. Daha Msr'dan, bir torba ile vatan topra isteyip mezara vatan topra ile beraber girmek isteyen Nzm Efendi hayattadr. Bugn Paris'te bir Osmanolu mezar bekilii yapyor. Deerli arkadalarm, bunlar bana anlatan zat u noktaya nem verdi: Bunlar merhamet istemek iin sylemeyiniz, ve size bunun iin sylemiyorum. dedi. Ama bir realiteyi tespit etmek iin sylyorum. Szm balyor ve zetliyorum. Bu kanun artk grevini tamamlamtr. Cumhuriyetimizin bu ellinci ylnda her Trk'n gnlne kk salm olan Cumhuriyetimizin gcn ispat etmek iin olsun milletimizin yceliine yakan karar almak trih bir tavr olacaktr. BAKAN Sreniz doldu Sayn Cinisli, ltfen tamamlayn. D.P. GRUBU ADINA RSM CNSL (Devamla) Bu yalnzca onbe, yirmi kiinin kiisel hakkn deil trihi bir dm de zecektir. Takdir Yce Hey'etinizindir. Sayglar sunarm. (D.P. sralarndan alklar.) BAKAN Sayn Nzm Ba? NZIM BA (el) Vaz getim. BAKAN Vazgetiniz. Sayn Hayreddin Uysal? HAPREDDN UYSAL (Sakarya) Vaz getim. BAKAN Vaz geiniz. Sayn Vhid Bozatl? Yok. Sayn hsan Atav? Yok. Sayn Akova? ENVER AKOVA (Sivas) Vaz getim. BAKAN Vaz getiniz. Sayn Karako?.. Yok. Madde zerinde baka sz isteyen sayn ye olmad iin mzakere bitmitir. Madde zerinde deiiklik nergesi vardr, okutuyorum. Millet Meclisi Bakanlna Grlmekte olan Af Kanunu ile ilgili 8 nci maddenin aadaki ekilde deitirilerek kabuln sayglarmla arz ederim. Konya Denizli Mustafa Kubilay mer Sami Arslan Samsun Erzurum Hilmi Trkmen Rsim Cinisli Ankara Cevad nder MADDE 8 16.6.1952 tarih ve 5958 sayl Kanunla tdil edilen 26 Recep 1342 ve 3 Mart 1340 tarihli ve 431 sayl Kanunun 2, 3, 4 ve 5 inci maddeleri yrrlkten kaldrlmtr. Bu durumdan istifde etmek isteyen erkek mensuplar hakknda 431 sayl Kanunu tdil eden 5958 sayl Kanun gereince Kadn mensuplara tannan haklar uygulanr. BAKAN Sayn Komisyon, bu nergeye katlyor musunuz efendim. ADALET KOMSYONU BAKAN VEKL DOAN ZTUN (stanbul) Katlmyoruz efendim. 458 KADR MISIROLU BAKAN Sayn Cinisli, nergenizi izah iin sz istiyorsunuz, buyurunuz ltfen. RSM CNSL (Erzurum) Sayn Bakan, deerli arkadalarm; Komisyonun takririmizi bir daha tetkik etmesini rica ederek szlerime balyorum. nk

maksatta deiiklik yoktur, ayn maksad gtmektedir. Fakat madde tanzim edilirken bir kk noksanlk vardr. Madde, 431 sayl Kanunun 2 nci maddesi yrrlkten kaldrlacaktr. diye bir hkm var. Aslnda 1924 ylnda tanzim ve kabul edilen 431 sayl Kanunun 2 nci maddesi, 1952 ylnda 5958 sayl Kanunla meriyetten kaldrlmtr. Yani 431 sayl" Kanunun 2 nci maddesi u anda yrrlkte deildir. 5958 sayl Kanunla 2 nci madde yeniden ilve edilmitir. Burada bu ifde kullanlrsa, yrrlkte olmayan 2 nci madde yeniden ilve edilmitir. Burada bu ifde kaldrlm gibi gzkecektir. Halbuki maksad 1952 ylnda tadil gren, erkek mensuplarn yurda dnmesine imkn vermeyen 5958 sayl Kanunun 2 nci maddesini kaldrmaktadr. Maksadmz budur. Bu bakmdan kk bir deiiklik yaplmtr. Zannediyorum ki; sayn komisyonla maksatta, gayede farkl dnyordu. 3 nc ve 4 nc maddelerin de bir deiiklii yoktur. 3 nc madde 2 nci maddede mezkr kimseler ibu kanunun iln trihinden itibaren azam on gn zarfnda Trkiye Cumhuriyeti arazisini terke mecburdular. diyor. Bu 3 nc madde o gn tanzim edilmi. Bugn iin gerei kalmam ve zaten yurda dnmelerine imkn salanyor. Binenaleyh vermi olduumuz teklif sayn komisyonla aramzda bir gr fark getirmiyor; yalnzca bir dzeltmeyi muciptir. Arz eder, Sayn Komisyonun bu ricamz kabul OSMANOULLARI'NIN DRAMI 459 ederek takririmizi yeniden tetkik buyurmasn rica ederim. Sayglar sunarm. BAKAN Teekkr ederim Sayn Cinisli. Komisyonun ek bir gr yok, deil mi efendim? ADALET KOMSYONU BAKANVEKL BOAN ZTUN (stanbul) - Hayr. BAKAN Deiiklik nergesine Komisyon katlmamtr. Oylarnza sunuyorum. Kabul edenler.. Sonradan gelenlerin ltfen bulunduklar yerde kalmalarn rica ediyorum. Kabul etmeyenler.. Efendim tamam, teekkr ederim. Efendim, Divanda tereddt hsl olmutur, sayn yelerin yeniden ve ltfen ayaa kalkarak oylarn belirtmelerini rica edeceim. Deiiklik nergesini kabul edenler.. Efendim ltfen idareci yelerden rica edeyim, dardan gelenler biran nce gelsinler, tereddtler onun iin hsl oluyor. Ltfen sralar iinde ayaa kalkmanz rica ediyorum. Deiiklik nergesini kabul edenler.. Kabul etmeyenler.. Deiiklik nergesi kabul edilmitir efendim. Komisyonun her hangi bir talebi var m efendim? ADALET KOMSYONU BAKANI YALIN OUZ (Sinop) Yok efendim. BAKAN Efendim 8 nci maddeyi kabul ettiiniz deiik ekliyle oylarnza sunuyorum. Kabul edenler.. Kabul etmeyenler.. Madde kabul edilmitir efendim. 188 188 MMTD - C. 3, eh. 19 vd. 460 KADR MISIRCLU Bu suretle kanunun hey'et-i ummiyesi iinde bu madde de kabul edilmi ve Osmanogullar'mn yurda dnmelerine imkn salanm oluyordu. Fakat mes'ele usul bakmndan henz tamamlanmamt. T.B.M.M.'-de kabul olunan bu kanunun bir kere de Senato'da grlmesi gerekiyordu. Bu srada Senato'da ekseriyet, Adalet Partisi'ndeydi. Bu partinin milletvekilleri Meclis mzkerelerinde Af Kanununun birok maddeleri aleyhinde konumu ve o istikamette rey vermilerdi. Fakat, Osmanogullar'mn yurda dnmelerine mteallik 8. maddenin ne lehinde ve ne de aleyhinde konumu-larsa da, reylerini msbet olarak kullanmlard. Ayn tutumu Senatoda da takip etseler mes'ele yoktu. Fakat Senato'da da iler, mid edildii gibi cereyan etmedi. Senato'ya gelen Af Kanunu nce usul icab Senato Adalet ve Anayasa Mterek Komisyonu na havale edildi. Orada pek ok deiikliklere uratldktan sonra Senato Bakanl'na tevdi edildi. Bu deiikliklerden biri de Osmanogullar'mn yurda dnmelerim temin edecek olan 8. maddenin kanun metninden tamamen karlm olmasyd. Komisyonun raporunda bu deiiklie neden lzum grld

izah edilmemiti. Sadece 8. maddenin kartlm olmas nedeniyle 9. maddeye yaplan atf 8. madde eklinde deitirilmitir. denilmekteydi 189 Bu komisyonun Adalet Partili bakan Refet Rendoei birka gn sonra televizyonda yaplan bir ak oturumda da bu deiiklie neden lzum grldn izah etmemi, sadece dier deiiklikler zerinde durmutu. Senato Adalet ve Anayasa Mterek Komisyonu'n-ca bir hayli deitirilerek Senato Bakanlna getiri189 Bkz. CSTD - C. 14, sh. 3. OSMANOGULLARI'NIN DRAMI 461 len yeni metin 24.4.1974 tarihinde grlmeye balanmtr. nce teklifin hey'eti ummiyesi zerinde mzkere alm, sz alan hatipler arasnda bulunan Malatya Milletvekili Hamdi zer bu meseleye temas ederek demitir ki: Muhterem arkadalar! Osmanoullar'na idbir kanun teklifi, Millet, Meclisimizce kabul edildii halde, Senato Komisyonunda tamamen bu teklifin iinden kartlmtr. Muhterem arkadalar, bu konu hakknda baz arkadalarmz, Hissi olmamak lzm gelir. dediler. unu beyan edeyim ki, hem hukuk olacaz, hem de hissi olacaz; hissi olmayann, vatan duygusu, tarih ak, millet ak da olamaz. Hissi olmayann, ne vefa duygusu, ne kadirinaslk duygusu, ne milliyet ve ne de cibilliyet duygusu da bulunamaz, tek kelime ile fazileti de olamaz!. BAKAN ki dakikanz var efendim. HAMD ZER (Devamla) Muhterem arkadalar biz buraya bir halfe veya Padiah davet etmiyoruz. Trkiye Cumhuriyeti elli yldanberi kklemi ve devrimleri salamlamtr. Onu koruyan krk milyonluk Trk Milleti vardr. Nasl ki, anarik eylemleri basit g-rerekten Trk Devleti kudretlidir diyebiliyorsak, be tane vatan evldm da kendi vatanna davetimizden baka bir anlam karmamak gerekiyor. Sayn bakan, bu hususta daha grlerimiz olacak; fakat beni iki dakika ile sktryorsunuz... BAKAN Sktrmyorum efendim, Heyet-i Ummiyenin kabul ettii mddet ierisinde konuacaksnz. 462 KADR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 463

HAMD ZER (Devamla) unu arz edeyim ki, nce hukukdir. Hukukdir, nk ada hukuk ve Anayasamzn 33 nc maddesi Ceza sorumluluu ahsdir der. Sonra, domayan bir insana da ceza verilmeyeceini bilmekteyiz. Ancak, tarihde bildiim, domayan iki insana ceza tertip edilmitir. Bunlardan birisi, NmrucTun Hazreti brahim'e dieri de, Firavun'un Hazreti Musa'ya uygulad bir hkmdr. Buras Trkiye'dir. Atatrk, evet zamannda nizam lemi tesis etmek iin Ftih Sultan Mehmed'in de fermanna uygun ekilde; fakat daha da yumuak, daha da insancl olarak bu tatbikat yapmtr. Ama Atatrk imdi hayatta olsayd, bugne kadar oktan bu vatann evltlar kendi yurduna dneceklerdi. BAKAN Vaktiniz doldu sayn zer, hatta bir dakika da geti. Rica edeceim cmlenizi balaynz efendim. HAMD ZER (Devamla) Peki efendim Sultan Osman'n kurduu Trk Devleti, O'nun adn tayan muhteem bir imparatorluk halinde yeni bir a am ve yeni bir cihan dourmutur. Yedi iklim drt keye otan kuran ve ktaya mhrn vuran Osmanl bizimdir. Bu anl miras reddedemeyiz. Bu vatan onun evidir. Bu evin kapsn onun oullarna kapal tutmak Trk'n vefa ve kadirinaslna reva grlemez. Sultan Osman'n, Sultan Murad'm, Fatih'in ve Kanun Sultan Sleyman'n torunlarn reddetmek, milletimizi ve tarihimizi reddetmekdir. BAKAN Tamam efendim, vaktiniz doldu sznz kesiyorum. HAMD ZER (Devamla) Cumhuriyetimizin de devrimlerimizin kklemesi iin geici olarak onlar yurt d edilmilerdir.

BAKAN Sayn zer, iki daikka geti efendim. Rica ediyorum, beni mecbur etmeyin sznz kesmeye. Balayn efendim. ? HAMD ZER (Devamla) Peki efendim. (A.P. sralarndan unuttu sesleri). Unutmadm arkada, ok ey konuacam ama, u 15 dakikaya indirilmesi kastldr. Yazklar olsun size! (A.P. sralarndan Maddelerde konuursun sesleri.) ORHAN KOR (zmir) Sana yazklar olsun! BAKAN Sayn zer, vaktiniz doldu ve sznz kestim efendim. ORHAN KOR (zmir) 9 parti deitirdin. HAMD ZER (Devamla) Vicdanm gayet rahat... BAKAN Sayn zer, rica ederim, sznz kestim. HAMD ZER (Devamla) Partimi deitirdim ama, vicdanm deitirmedim, milliyetimi deitirmedim, cibilliyetimi deitirmedim. BAKAN Sayn zer, rica ederim, tzk d konuuyorsunuz, sznz bitti efendim. ORHAN KOR (zmir) Senin vicdann kark. HAMD ZER (Devamla) Sizin gibi esir deilim ben, hrm. BAKAN Sayn Ucuzal, buyurunuz. HAMD ZER (Malatya) Maddelerde konua464 KADR MISIROLU cam. (A.P. sralarndan Atatrk' de sulama sesleri) Hepinizden daha ok Atatrkym, daha ok milliyetiyim, Cumhuriyetiyim. BAKAN Efendim, rica ederim tzk d konumayn!.. HAMD ZER (Malatya) Fakat hepinizden daha ok bir insancym. Savunduumuz dava insanlktr. Bu insan Osmanl da olabilir. Herhangi bir kimse de olabilir. Bundan sonra sz alan Eskiehir A.P. Milletvekili mer Ucuza! da bu meseleye temas ederek: ...Benden evvel konuan deerli arkadam bir hkmn karldn syledi. Doru, karlm; ama yce Cumhuriyet Senatosu nice yllardan. beri Millet Meclisi'nden gelen metinlerde deiiklik yapmtr. Bu hkmn karl bir teknik sebebe dayanyor sevgili arkadalarm. 431 sayl Kanunla Hilfetin kaldrlmasna karar verilmitir. O Kanun hkmne gre, Trkiye'ye gelmesi gereken ailenin trl, eitli sularla mahkm olmu kiiler arasnda bu kanun metnine yerletirilerek affedilmesine ve getirilmesine bizim vicdanmz ve kanun tedvin etme teknii msaade etmez. Deerli arkadalarm, kimse kimseyi aldatmaya, kimse kimseyi itham etmeye bu kanun sebebiyle yola kmamtr. Doru bildiimizden ayrlmayacaz. ahsen Anayasa ve Adalet Komisyonu'muzun yapt deiikliklere beyaz oy vermek iin huzurunuza geldim; beni dinlediiniz iin sizlere saygm sunarken, Trkiye Cumhuriyetinin ilelebet yaamas iin alan btn OSMANOULLARI'NIN DRAMI 466 arkadalarma da sayglar sunarak huzurlarnzdan ayrlyorum. (A.P. sralarndan alklanr) 19x Teklifin Heyeti ummiyesi zerindeki mzakereler tamamlandktan sonra 26.4.1974 tarihinde maddeler zerindeki mzakerelere geildi. Sra 8. maddeye geldiinde Trabzon Senatr mer Ltfi Hocaolu sz ald: . LTF HOCAOLU (Trabzon) Bir nerge takdim etmitim sayn Bakanm; bu arada bir nergem vard. BAKAN Hangisinde efendim. . LTF HOCAOLU (Trabzon) 8 nci madde olarak Millet Meclisinin 8 n nci maddesini teklif etmitim. BAKAN Bir dakika efendim, tetkik edeyim. Sayn Hocaolu, bunun ayr bir madde olarak tedvini gerekiyor. Msaade ederseniz; bunu yrrlk maddesinden evvelki maddeler arasnda bir yere sktralm, o zaman muameleye koyalm. . LTF HOCAOLU (Trabzon) Sayn Bakanm, bu 8 nci madde Millet Meclisinde kabul edilen maddedir.

BAKAN Evet anlyorum; ama imdi bu madde bizim Komisyonumuzda tamamen karlm olduu cihetle bu yeni bir madde teklifi mahiyetini alyor. Binaenaleyh, bunu sonlara doru bir yerde muameleye tabi tutacam efendim; msaade ederseniz. Zaten baka takrirler de var ayn mahiyette. YT KKER (Ankara) Sayn Bakan, bu takrirleri imdi grmekte yarar var. Metinden karlan 8 nci madde hakknda bizler de sz aldk zaten Sayn Bakanm.

190 Bkz: CSTD - C. 14, sh. 313 vd. 191 - Bkz: CSTD - C. 14, sh. 316-317. 466 KADR MISIROLU F: 30

OSMANOGULLARI'NIN DRAMI 467

BAKAN O maddede alrsnz o sz Sayn K-ker. 192 Hakikaten kanunun 20. maddesinin rey'e va'zmdan sonra Bakann vaadettii zere 8. maddeyle alkal takrirler ele alnmtr. imdi bu takrirlerle alkal konumalar dikkatlerinize arzediyoruz: BAKAN ... imdi daha nce bir 8 nci madde olarak metne ithali istenen verilmi nergeler vard. Burada hazrlk ve yrrlk maddelerine geldik. Bunlardan nce, bu maddenin mzkeresine geiyoruz. ayet bu maddenin metni bir madde olarak kabul yksek heyetinizce kararlatrlrsa o zaman nereye konulaca hususunu ayrca oylayacam. Verilmi bulunan drt adet nergeyi okutuyorum: Muhterem Bakanla Millet Meclisince 8 nci madde olarak kabul edilip, Sayn Senato Anayasa ve Adalet Komisyonunca metinden karlan hkmn aynen teklife dercini, yrrlk maddesinden nce sistematik nazara alnarak muamele icrasn arz ve teklif ederim. stanbul Ali Ouz Cumhuriyet Senatosu Bakanlna Aadaki metnin 8 nci madde olarak grlmekte olan kanun teklifine konulmasn arz ve teklif ederim. Malatya Hamdi zer 192 Bkz: CSTD - C. 14, sh. 434-435. Madde 8: 16/6/1952 gn ve 5958 sayl Kanunla tadil edilen 26 Recep 1342 ve 3 Mart 1340 tarihli ve 431 sayl Kanununun 2,3,4 ve 5 nci maddeleri yrrlkten kaldrlmtr. Bu durumdan yararlanmak isteyen erkek mensuplar hakknda 431 sayl Kanunu tdil eden 5958 sayl Kanun gereince kadn mensuplara tannan haklar uygulanr. Gereke ifahen arzedilecektir. Cumhuriyet Senatosu Yce Bakanlna 353 sayl Af Kanunu tasarsnn Millet Meclisinde kabul dilip, Cumhuriyet Senatosu Anayasa ve Adalet Komisyonunca tasardan karlm bulunan 8 nci maddenin aynen ilvesini arz ve talep ederim. Sayglarmla, Kayseri Hsn Dikelig Cumhuriyet Senatosu Bakanlna Grlmekte olan Cumhuriyetin 50 nci yl nedeniyle Baz Su ve Cezalarn Aff hakknda Kanun teklifine aadaki maddenin 8 nci madde olarak eklenmesini arz ve teklif ederim. Trabzon mer Ltfi Hocaolu

Madde 8: 16/6/1952 tarih ve 5958 sayl Kanunla tadil edilen 26 Recep 1342 ve 3 Mart 1340 tarihli ve 431 sayl Kanunun 2,3,4 ve 5 inci maddeleri yrrlkten kaldrlmtr. 468 KADR MISIROLU BAKAN Konuacaksnz. Bir dakika efendim, nce sz istemi arkadalarn isimlerini okuyaym: Sayn Dikeligil Sayn alayangi, Sayn z^r, Sayn Kalpaklolu, Sayn Karaman, Sayn Hocaolu, AL OUZ (stanbul) Sayn Bakanm benim takririm var, nce takrir sahiplerine sz vermelisiniz. BAKAN Evet efendim, evet. Takrir sahiplerinin hakkdr, konumak. AL OUZ (stanbul) nce drt takririn sahiplerine sz verilir. BAKAN imdi efendim, msaade buyurun sz vereceim. Altdan fazla olduu iin tabii sraya koyacam. HAMD ZER (Malatya) Gereke olmadan nasl sraya konulacak?... BAKAN Bir dakika efendim, bir dakika. nerge sahipleri nerilerini izah etmek hakkn hizdirler. Onu biliyoruz msaade buyurun yapaym. Ondan sonra ileme geeceim. Msaade buyurmuyorsunuz. MUSA KZIM KARAAALIOLU (Afyon Kara-hisar) Usul hakknda sz istiyorum Sayn Bakan. BAKAN Neyin usul hakknda Sayn Kara-aahclu?... MUSA KZIM KARAAALIOLU (Afyon Kara-hisar) Sayn Bakan, verilmi olan muhtelif nergelerin maksatlar bir olduu iin, Sayn Bakanlka birletirilerek genel prosedr zerinden bir lehte, bir aleyhte birer arkadamza sz vermek ve nerge sahiplerinin de izahlar suretiyle bu meseleyi aydnla kavuturmak mmkn olur. Uzun zamandan beri mzakereler devam etmektedir. Btn arkadalarmz da sabrn son dakikasna gelmilerdir. Bu hususu takdirlerinize arz ederim. OSMANOGULLARI'NIN DRAMI 469 Bu durumdan istifade etmek isteyen erkek mensuplar hakknda 431 sayl Kanunu tadil eden'5958 sayl kanun gereince kadn mensuplara tannan haklar uygulanr. HSAN SABR ALAYANGL (Bursa) Sz istiyorum. BAKAN Sayn alayangil, eer grup adna sz istiyorsanz nceliiniz vardr. Deilse, sizden nce sz isteyenler var. ' HSAN SABR ALAYANGL (Bursa) Grup adna sz istiyorum efendim. ANAYASA VE ADALET KOMSYONU BAKANI RENDEC (Samsun) Sayn Bakanm; bu bir takrir mzakeresidir, madde mzakeresi deildir. Onun iin grup adna sz verilemez. BAKAN Doru sylyorsunuz sayn Rendeci. Sayn alayangil bir dakika efendim, istirham edeceim. Sayn Komisyon Bakan hatrlattlar, yorgunluk nedeni ile ben dnemedim, zr dilerim. imdi, bunlar birer takrirdir, madde mzakeresi yapmyoruz, onun iin grup adna sz veremeyeceim. Sz srasna gre lehte, aleyhte sz vereceim. HSAN SABR ALAYANGL (Bursa) Yeni bir madde ilvesi deil mi? BAKAN Madde yok efendim nergedir bu. Halihazrda madde yok. nergeler kabul edilirse madde olacak. Binaenaleyh sz isteme srasna gre vermeye mecburum, zr dilerim. HSAN SABR ALAYANGL (Bursa) Ben-konuamayacak mym? 470 KADR MISIROLTJ

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 471

BAKAN Doru efendim. nergeler ayn mahiyettedir, birletiriyoruz. Maksat nergelerin ileme konulmasdr, konumak deil; maksad herkes biliyor. Sayn arkadalarm, Sayn Karaaaiolu'nun da ikaz ettikleri ekilde ;yni Tzk hkmleri budur, bu hususta arkadalarmn hepsini konuturmak isterim; ama zr diliyorum ayn mahiyette olduu iin birle-tiriyorum, nergenin bir lehinde, bir aleyhinde, bir de nerge sahipleri adna bir arkadaa sz vermek suretiyle nergeleri ileme koyacam. AL OUZ (stanbul) nergeleri beer dakika ile izah edelim. BAKAN Bir dakika efendim. imdi Sayn alayangil, lehinde mi, aleyhinde mi efendim? HSAN SABR ALAYANGL (Bursa) zerinde konuabilir miyim? BAKAN - Hayr; lehinde, aleyhinde. zerinde izah sadedinde nerge sahiplerinden birine sz vereceim efendim. HSAN SABR ALAYANGL (Bursa) Lehinde. BAKAN Lehinde. Aleyhinde var m efendim?.. Aleyhinde Sayn Karaman. nerge sahipleri bir arkada szc yapsnlar istirham ediyorum. AL OUZ (stanbul) Ben be dakika konumak istiyorum Sayn Bakan. HAMD ZER (Malatya) Ben de be dakika konumak istiyorum. BAKAN Olmaz ki, Tz ihll edemem, beni de mazur grn. MER LTF HOCAOLU (Trabzon) lk nergeyi ben verdim. Ltfen sraya koyun sayn bakan!.. BAKAN Bir dakika efendim. Kanunlar mdrmze soraym. Tabi ben takip edemedim. Sayn Ho-caolu, siz hangi tarihte verdiniz efendim?. MER LTF HOCAOLU (Trabzon) Mzakerelerin balad gn efendim. BAKAN Yani 24'nde. u halde, dier iki takrir de 24'nde verilmi. Sayn Dikeligil ve Saym zer'-in takrirleri de ayn 24'nde verilmi. ayn tarihte verilmi olduuna gre hangisinin daha nce verildiini ben hatrlamyorum. HSN DKELGL (Kayseri) Ben sayn Ho-caolu'na iltihak ediyorum. AL OUZ (stanbul) Biz de verdik efendim. BAKAN Pekala teekkr ederim. Buyurun Sayn Hocaolu. MER LTF HOCAOLU (Trabzon) Sayn Bakan, ok deerli arkadalarm; Huzurunuzda, Millet Meclisinde kabul edilen metinde 8 nci madde olarak yer alan ve fakat ne sebeple karld anlalamayan 8 inci maddenin tekrar metine alnmas hususunda yapm olduum teklifi izah etmek iin sz alm bulunuyorum. Muhterem arkadalarm, kanaatimce Cumhuriyetin 50. Yldnmnde karlmak istenen Af Kanununda en manidar ve her eyden nce yer almas icabeden husus bu 8 nci madde idi. Muhterem arkadalarm, Osmanoullar'nm Trkiye dna karlnda siys bir sebep vard ve bu siys bir tedbir idi. imdi, btn olup bitenleri gzden 472 KADR MISIROGLU geirdiimiz zaman o zamanki siys tedbir almay icab ettiren artlarn hi birisinin mevcud olmadn grrz. Aziz arkadalarm, i bununla da bitmemektedir. Rejim deiikliine uram Cumhuriyete intikal etmi olan birok lkelerde bylece emsaline rastlanan bir tedbir grlmemektedir. ok aznda bu gibi tedbirler alnmtr; fakat hi birisi bu derece srekli ve devaml olmamtr. SIRRI ATALAY (Kars) ngiltere'de talya'da. MER LTF HOCAOLU (Devamla) ngiltere'de elan saltanat hkm srmektedir sayn arkadam. talya'da da kralclar dar atlmamtr. BAKAN Ltfen efendim, karlkl konumayalm. MER LTF HOCAOLU (Devamla) Muhterem arkadalarm, Fransa, spanya, talya, Almanya, Msr ve Tunus gibi memleketler bu gibi tedbiriere bavurmulardr. Fakat bugn kral ailesine mensup kimseler hem spanya'da vardr, hem talya'da vardr, hem Avusturya'da vardr ve hem de Almanya'da vardr. SIRRI ATALAY (Kars) talya'da yok.

MER LTF HOCAOLU (Devamla) Aziz arkadalarm, Trk Milleti, talyanlarn peinden gitmek mecburiyetinde ve durumunda deildir tabii. SIRRI ATALAY (Kars) Vardr dediniz de. MER LTF HOCAOLU (Devamla) in en _ hazin ve znt veren taraf urasdr muhterem arkadalarm; Komnist in'de bile, son in mparatoru, Mao Rejimi altnda bundan drt sene nce Pekin'de vefat etmitir. Yani komnistler dahi bu derece ar ve hain olmamlardr. OSMANOULLABI'NIN DRAMI 473 Aziz arkadalarm, Dnya'da gelip geen, devam eden olaylar; bilhassa siys tarihteki olaylar tetkik edildii zaman, grlmektedir ki; siys tedbirler uzun sreli deildir. Nitekim, Cumhuriyet tarihinde de bunun birok emsallerine rastlamak mmkndr. ylesine rastlamak mmkndr ki, stikll Mcadelesine ve Cumhuriyet'e fiilen ve kavlen kar km olan ve yzellilikler ad ile yurt dna srlm bulunanlar, Cumhuriyetin Onuncu yldnmnde bizzat Atatrk tarafndan; Atatrk'n direktifi ile affedilmilerdir. O halde, Cumhuriyet tarihinde de bu gibi siyas tedbirlerin ortadan kaldrld grlmektedir. imdi biz ne istiyoruz, neyin olmasn istiyoruz?.. Aziz arkadalarm, 1952'de Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan karlan ve Osmanoullar'mn kadnlarna verilen haklarn erkeklerine de verilmesini istiyoruz. Trkiye'ye Osmanoullar'na mensup hanmlar gelmilerdir de, bundan memleketimiz ne zarar grmtr ve bu hanmlar Trk Milleti ve Trk vatannn aleyhine ne gibi harekette bulunmulardr... Buna id hibir arkadamn misal veremeyeceine emin bulunuyorum. Bu itibarla ayn haklarn Osmanoullar'mn erkeklerine de verilmesini sizlerin vicdanlarna hitap ederek rica ediyorum. Aziz arkadalarm, elli yama giren Cumhuriyeti, be kiinin ykacan, ortadan kaldracana inanmak, benim kanatimce Cumhuriyeti inkrdr, kendimizi inkrdr. yle etrafnza bir gz gezdiriniz; Senatoda dahi bulunanlarn hepsi Cumhuriyet'in yetitirdii kimselerdir, Cumhuriyet devrinin ocuklardr. Bu itibarla, be kiinin Trkiye Cumhuriyeti'ni ortadan 474 KADR MSROLU

OSMANOCULLABI'NIN DRAMI 475

kaldracana inanmamanz ve bunu dnmemeniz gerekir, hatrdan geirmemeniz gerekir. Aziz arkadalarm, Millet Meclisi'nin metninde bulunan maddenin Senato metninden karlmasn, hukuku arkadalarmdan rendiime gre, bendeniz hukuk prensiplerine de aykr bulmaktaym. Aziz arkadalarm, hukukular her zaman tekrar ediyorlar; hukukun ana prensiplerinden bahsediyorlar, hepiniz dinlediniz, hepimiz dinledik. Bunlardan bir tanesi de Cezalarn ahsilii diyorlar. Binaenaleyh, cezann ahslii dnld zaman, Osmanoullar'nm ocuklarnn bu vatana getirilmemesinin hukukun bu prensipi ile ne derece badaabileceini sizlerin takdirlerine brakyorum. MUSTAFA TILI (Sakarya) Aslnda bu ceza deil. MER LTF? HOCAOLU (Devamla) Tabii ceza deil. Aziz arkadalarm, bir de yesi bulunduumuz Avrupa nsan Haklan Szlemesi var. Baknz bunun ek 4 numaral protokolnn 3 nc maddesi ne diyor: Hi bir kimse, ferd veya toplumsal tedbir iin dahi olsa, vatanda olduu devletin topraklar dna karlamaz. Muhterem arkadalarm, yine devam ediyor; Hi kimse, vatanda olduu devletin topraklarna girme hakkndan mahrum edilemez.

Aziz arkadalarm, grlyor ki; metinden karlan maddenin karl sebebinin izah ne hukuk prensiplerine ve ne de yesi olduumuz Avrupa nsan Haklar Szlemesine uymamaktadr. Muhterem arkadalarm, bunlarn suu nedir. Bir arkadamn ifade ettii gibi Osmanoullar'nm suu yoktur. Zaten kanunda da mtevellit yurt dna karlm deillerdir. Bu bir siys tedbirdir. Konumamn banda da ifde ettiim gibi imdi bu siys tedbirin devam etmesini gerektiren her hangi bir sebep de kalmamtr. Aziz arkadalarm, insaflarnza ve merhametinize smyorum. Her frsat dt zaman ndmz Trk kumandanlar var. Her frsat dt zaman ndmz Trk hakanlar var. Bendeniz bu Senatoda da defalarca karlatm okullara dahi Ftih in ismini vermek iin seferber oluyoruz. Benim vilyetimde en azndan be tane okul ismi Ftih adn tayor. te tarafa gidiyorsunuz Hdvendigr adn tayor, beri tarafa gidiyorsunuz Muhteem Sleyman adn tayor, dier tarafa gidiyorsunuz Yavuz Selim adn tayor. Bundan una gemek istiyorum. Bu Osmanoullar'nm gnahlar yle zannediyorum ki Vahdeddin'den geliyor. Yani bunlara Vahdeddin'in gnhlarn ykl-yoruz. Vahdeddin'in torunlardr diyoruz veyahut Vah-deddin'e benzer bir iki kiinin torunudur diyoruz; bunlara gnah yklyoruz; fakat muhterem arkadalarm, bu arada hi birimizin hatrndan Yldrm'larm, Ftih'lerin, Hdvendigr'larn; Muhteem Sleyman'larn torunlar olduunu dnerek, bunlann sevaplarn bunlarn bana koymak gemiyor. Aziz arkadalarm, Cumhuriyetin 50. Yldnm'n-de Trk trihinde, Trkiye Byk Millet Meclisi'nin en byk ltf bu olacaktr. Muhterem arkadalarm, tarihi ile irtibatm kesmi olan milletler kknden ayrlm aaca benzer. Bu 476 KADR MISIROCLU aac, bu fidan hibir tarafta brakamazsnz. Trk Milletinin, yetiecek nesillerine hizmet edenleri takdir ettiini gstermesi zarureti vardr. Bu hizmet akn artrr, hizmet evkini artrr muhterem arkadalarm. Hemen unu da hatrlatmak isterim ki; vatan sevgisi bambaka eydir. Hele hele bu vatan Trkiye gibi olursa, O'nun amuru bile kutsaldr. nsan, Trkiye'nin amurunun hasretini dahi eker. D memlekette bulunan arkadalarm bunu herhalde en azndan benim kadar bilir. Onun iin ltfediniz, ltfediniz muhterem arkadalarm! Osmanoullar'mn gnahsz torunlarnn bu memleketin topraklarnda yatmasna msaade ediniz, bu memleketin topraklarna yz srmesine msaade ediniz. ? BAKAN Vaktiniz doldu efendim. . LTF HOCAOLU (Devamla) Bitiriyorum Sayn Bakan. Aziz arkadalarm, hi olmazsa bu Trk ocuklarnn atalarnn trbesi banda, atalarnn mezar banda fatiha okumasna msaade ediniz, bu topraklara ayak basmasna msaade ediniz. ? Sayglarm sunuyorum. (Alklar) BAKAN Sayn alayangil buyurunuz. HSN DKELGL (Kayseri) Sayn Bakan, ben takririn lehinde sz istemitim, BAKAN Sayn Dikeligil zr dilerim; byle tespit etmitim. Hata ettimse zr dilerim. HSAN SABR ALAYANGL (Bursa) Sayn Bakan, muhterem arkadalarm; Yksek huzurunuza arz edilen teklif, Osmanoul-lar Hnedn'ndan bazlarnn, bugne kadar memleketimize girmesi yasaklananlarn yurda dnmelerini OSMANOULLARI'NIN DRAMI 477 hlen grmekte olduumuz bu af kanunu ile gerekletirmek amacn gdyor. Bu konuya eitli ekillerde yaklaanlar vardr: Katiler hrszlar affedilirken bir Hanedn'm mensubu bu affn dnda kalabilir mi... Millet

Meclisinde kabul edilmi bir hkm Senatoda: bilhassa bu Hnedan'a hibir allerji beslemeyen kanaatlerin ar bast bir mecliste nasl kaldrlr diye aanlar, zlenler vardr." Bu itibarla konuya nasl yaklalmas gerektii hususundaki dncelerimizi aklamak iin huzurunuza geldik. Deerli arkadalarm, konuyu bir af kanunu iinde halletmek istiyoruz. O halde af nedir, konunun afla ilgisi nedir... O mesele zerinde biraz durmak lzm. Sizi skmamaya gayret ederek ve ok ksa konuarak grlerimi aklayaym. Af, yasama organna tannm bir tifet messesesidir. Tarih tekml ayn zamanda modern hukuk anlayndaki gelimeler aff, bugn hukuk bir messese, bir gemii unutma messesesi haline de getirmitir. Su sulu kamuoyunda unutulduu, cezadaki sosyal yarar ortadan kalkt zaman, yasama organ sanki, ben eski durumlar biraz da isteyerek unutmak istiyorum, der gibi af yoluna gitmekte ve af messesesini iletmektedir. Hal byle ise affn artlarn zetliyelim. Eer, cezann infaznda artk bir sosyal yarar kalmamsa, gemii unutmak, cezaly zindanda tutmaktan daha yararl hale gelmise af iler. Bu artn elbette ki, baz kaytlan da var. Gemii unutmak, gelecee tehdit veya tahrip etmek de deildir. Bu genel kaidedir. 478 KADR MISIROLU Osmanolular'n bu kriterlere vurursanz kendilerini af etmenin hibir engeli yoktur, ama Osmanoullar'nn yurda gelmemesini salayan bir hkm, bir ceza kt?.. Bu bir yasaktr, bu bir tedbirdir; tedbirin kaldrlmas gerekiyor. Tedbir de affedilmez, ilga edilir. Ben Sayn Hocaolu arkadamla yrekten beraberim; Atatrk zamannda Osmanl Hanedm'nm haki--katen kadn azalar yurda sokulmular, ama affedilmediler. Ben arz edeyim; 430 ve 431 numaral 1924 tarihinde kan Hilfet'in ilgs ve Hanedan Osmnnin Trkiye Cumhuriyeti Memliki Hricine kartlmasna Dair Kanun un asl; Mlga ve mnderis Osmanl Sultan Henedanmm padiahlar sulbnden olan erkek ve kadm bilcmle azas ve bunlarn erkek ve kadn f-ruu Trkiye'ye gelmek hakkndan mahrumdur. maddesi ele alnd. Bu maddenin sadece erkekler baki klnd bu iptal edildi, kadnlar karld, madde o ekilde tdil edilince, bunlarn yurda avdeti mmkn oldu. Af-fedilmelidiler. Kendilerinin Trkiye'ye avdetini memnu klan madde slah edilerek avdetleri temin klnd. Sonra, 1972 ylnda bir takm mal przler kt. Vaktinizi ksaca almamak iin iki kelimeyle temas edeceim. Mahkeme-i Temyizden bir itihat karar kt. Devleti ve maliyeyi son derece mkl durumda brakt Orada bir madde vard; Bilcmle, Osmanl mpara-torluu'nda padiahlk etmi kimselerin Trkiye Cumhuriyeti arazisi dahilindeki tapuya merbut emval-i gay-rimenkulleri millete intikal etmitir. eklinde idi. Mahkeme-i Temyiz garip bir itihat yapt, dedi ki; Osmanl mparatorluu'ndaki padiahlarn emvali ne demek? Padiah bir kiidir; o da Vahdeddin'dir. Ondan evvelkiler ld; o mal da vereseye intikal etti, binenaOSMANOULLARI'NIN DRAMI 479 leyh, o mallarn padiahla ilgisi yok; millete intikal eden, kam Osmanl Padiah Vahdeddin'in emlkidir. Buna istinaden tapuda mevcut bilcmle Hazine-i Hassada eski Hamid, Mecid Hnedam'na mdevver bilcmle emlk, verese nmna dava ikme eden dii Sami Knzberg tarafndan msadere edilip satlmaya baland. Bu itihat baki kalsayd, o devrin parasyla alt milyar liralk emlk Hazineden vereseye intikal edecek idi. Bu itibarla bir takm mal hkmler, hakikaten kanun teknii hrpalanarak, bu kanuna ithal edildi, bir ksm da Pasaport kanununa ithal edildi. imdi, yce hey'etiniz af yoluyla bu yasa kaldran bir hkm getirse bile Pasaport Kanununda, Hilfetin ilgas hakkndaki kanunda mevcut bir takm maddeler, byle bir avdeti deta imknsz klacak formalitelerle dolu olacaktr ve o kanunlar da; nasl Siys Haklarn adesi Kanunu'nda Anayasada tadilt

yaptnz ama, Seim Kanununu deitirmedike, Siyasi Partiler Kanunu deitirilmedike kullanamyoruz, kullanlmaz hale gelecektir. Deerli arkadalanm, her millet trihiyle yaar. Tarihini inkr eden toplum grlm deil. Osmanl Hanedan, hasenat ile seyyit ile Trk Milleti'nin kaderinde sz sahibi olmu, byk hizmetleri grlm trihi bir aile. Bugn krk milyonluk Trkiye'de bir referandum yapsanz, bu Hnedan'n takriben yirmi kiiye inen erkek ahfadnn Trkiye'ye dnmesinde saknca bulacak kimselerin yeknunu en kk rakamlara bile kartamazsmz. Trkiye Cumhuriyeti saltanatn ihyasndan endie duyacak, ya da eski Hnedan'n mensuplarnn dnnden rahatsz olacak devreleri oktan at. Bu 480 KADR MSROLU OSMANOULLAEI'NIN DRAMI 48

prensipte mutabkz, ama braknz, bu konuyu kendi yerinde lyk olduu nemle, itina ve dier kanunlarla ilgisi ile beraber halledelim. Bunda hibirimizin phesi yoktur. Biz bunun, hi geciktirilmeden yerine getirileceine inanyoruz ve bunun iin de her trl katkya amade bulunduumuzu arz ediyoruz. Sayn Hocaolu'nun kymetli mtalalariyle eliki halinde, olduumuz hibir cihet yoktur; ancak, yeri buras mdr, baka yer midir? meselesindeki fikirlerimizi de huzurunuzda aklam bulunuyoruz. Beni dinlediiniz iin teekkr eder, sayglarm sunarm. BAKAN Sayn Karaman, aleyhinde. SUPH KARAMAN (Tabi ye) Sayn Bakan, sayn senatrler; Sz konusu olan nerge, Millet Meclisi metninde 8. madde olarak bulunan maddenin yeniden Cumhuriyet Senatosunca kabul edilmekte olan metninin ierisine ithalinden ibaret. Bununla, 3 Mart 1924 tarihinde Cumhuriyetin oluumu srasnda karlan bir devrim kanununun Hilfet'in kaldrlmasn ngren bir devrim kanununun bir ka maddesinin deitirilmesini ngrmekte. Bylelikle, Osmanl Hnedan'nm 1952'de Trkiye'ye girmesine msaade edilen kadn mensuplarnn, damadlarnm yan sra, erkek mensuplarnn da Trkiye'ye girmesi istenmektedir. Benden nce konuan bir arkadam, Millet Meclisi metninde kabul edilmi bir maddenin Cumhuriyet Senatosu Komisyonundan karlmasnn hukuk bakmdan sakncal olduunu sylediler. Oysa ben de mes'ele-ye baka ynden bakmak istiyorum. Huzurunuzda bulunan af kanunu tasars Trk Ceza Kanunu'nun eitli maddelerinde ortaya konulan bir ksm su ve cezalarn affn nermektedir ve btn maddeleri; sonundaki yrrlk maddeleri hari btn maddeleri, Trk Ceza Kanunu'nun eitli maddelerini ele almakta onlarn af kapsamna hangi llerde gireceini veya giremeyeceini nermektedir. Teklif edilen nergede ise; Trk Ceza Kanunu'yle uzaktan yakndan hi ilgisi olmayan bir durum var. Hilfet'in kaldrlmas, Cumhuriyet'in kurulmas srasnda bir tedbir karar olarak 431 sayl Kanun ile alman bir kararn kaldrlmas neriliyor. yleyse hukuk teknii bakmndan bir af kanununun ierisinde bulunmas sz konusu olmayan bir durum ile kar karyayz. Nitekim bundan 22 sene evvel 16 Haziran 1952'de karlan 5958 sayl Kanunla da bu Kanunda deiiklikler yaplmak suretiyle bir ksm Hanedan mensuplarnn lkemize girmelerine msade edilmitir. yleyse mes'elenin prosedr bir baka kanunla bu meseleye girmek eklinde olmaldr; af kanununun kapsam ierisinde bulunmamas icap eder. Mes'ele bu noktada iken, bugn Osmanl Hnedamn'dan nesilleri devam eden, hayatta kalan on onbe

tane erkein Trkiye'ye dnmesinin elli yl gemi bir Cumhuriyet idaresinde lkemiz iin bir saknca olma yacam ne hilafetilik bakmndan, ne padiahlk ba kmndan bir saknca olmayacam ben de kabul edi yorum; herkes de kabul ediyor, mantn da gerei bu dur. Tpk, benim mantmn gerei; 141-142 nci mad delerden ieri giren bir ka yz insann da affnn re jime hibir zarar getirmeyecei gibi. P: 31 482 KADR MSIROGLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 483

Ancak mes'eleye bu noktadan bakmak yanltr. Onlar gelecekler ne padiah olacaklar ne halife olacaklar... Aslnda, Trkiye'de ok halifeler var imdi. Her mezhep tarikatnn bir halifesi var. Bir halifeye lzum yok. Trkiye'de. Ama meseleye Cumhuriyetin kuruluu bakmndan, Mustafa Kemal bakmndan, Ulusal Kurtulu Sava bakmndan bakmakta fayda var. Biz, Osmanl Hanedan, Osmanl devri, Osmanl Devleti derken, elbette ki; trihimizin sayfalarnda ok parlak sayfalar, ok iftihar ve gurur duyulacak eyler gryoruz. Bir Murad- Hdvendigr', bir ehid Murad', Bir Yldrm Byezd', bir kinci Murad', bir Ftih'i, bir Yavuz'u, bir ehit Gen Osman', bir kinci Malmud'u, bir ehid nc Selim'i unutmann imkn yoktur. Elbette bunlar trihimizin, bizim iin gururla dnecek sayfalarm kaplamlardr. Ama bunun aksinde olanlar da huzurunuzda sylemek istemiyorum. Mes'eleye bu noktadan baklamaz arkadalarm. Ne trihimize kattklar byk gurur ve zafer sayfalaryla ne unla, ne bunla baklabilir. Mes'eleye, Ulusal Kurtulu Savamz bakmndan, meseleye, Cumhuriyet'in kuruluu bakmndan, mes'eleye Mustafa Kemal ve stikll Sava bakmndan bakmak gereindeyiz. (Bravo sesleri) O nedenle, mes'ele bu noktaya gelmiken msaade buyurursanz Cumhuriyet tarihimizde Ulusal Egemenlik tarihimizde en mhim yeri tutan Birinci Trkiye Byk Millet Meclisi'nin baz kararlarn okumak isterim. Trkiye Byk Millet Meclisi'nin hukuk- hkimiyet ve hkmrniyenin mmessil-i hakikisi olduuna dir 1-2 Terinisani. 1338 (Terimleri tarihe sadakat bakmndan ayn ifdelerle okumak istiyorum) ve 308 sayl karan: 1 Tekilt- Essiye Kanunu ile Trkiye halk hukuk-i hakimiyet ve hkmrnsinin mmessil-i haki kisi olan Trkiye Byk Millet Meclisi'nin ahsiyet-i mneviyesinde gayrikabil-i terk ve tecezzi ve fera ol mak zere temsile ve bilfiil istimale ve irde-i milliye istinad etmeyen hibir kuvvet ve hey'eti tanmamaya karar verdii cihetle, Misak- Mill hudutlar dahilinde Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti'nden baka ekl-i hkmet tanmaz. Binenaleyh, Trkiye halk, hkimiyet-i ahsiyeye mstenid olan stanbul'daki ekli Hkmeti 16 Mart 136*3dan itibaren ve ebediyen trihe mntakil addeyle-mitir. Heyecan duymuyor musunuz arkadalarm? (Duyuyoruz, duyuyoruz sesleri) 2 Hilfet, Hnedan- H Osman'a aid olup Ha lifelie Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan bu Hnedan'm ilmen ve ahlaken ered ve eslh olan intihap olunur. Trkiye Devleti, Makam- Hilfet'in istinadghdr. Ve yine Cumhuriyet'in ilnndan sonra, bu karardan 14 ay sonra, 3 Mart 1340'da ok nemli Devrim kanunlar karlmtr. 429 sayl er'iye ve Evkaf ve Er-kn- Harbiye-yi Ummiye Vekletleri'nin ilgsna dir Kanun, 430 sayl

Tevhid-i Tedrisat Kanunu; ki bu kanun 1961 Anayasasnn da teminat altndadr. 431 sayl Hilfet'in ilgsna ve Hanedan- Osmnnin Trkiye Cumhuriyeti Memliki Haricine karlmasna Dir Kanun; imdi deitirilen Kanun. SALH TANYER (Gaziantep) Keke bunu da Anayasaya koysaydnz. 484 KADR MISIROLU SUPH KARAMAN (Devamla) Arkadalarm, yine trihe saygmz ortaya koymak yine Birinci Byk Millet Meclisi'nin heyecann yaamak iin bunu da okumak istiyorum. Ayrca, Sayn Bakann da bana iki dakika msaade etmesini istirham ediyorum. Hilfet'in ilgsna ve Hnedan- Osmannin Trkiye Cumhuriyeti Memliki Hricine karlmasna Dir 3 Mart 1340 Tarihli ve 431 Sayl Kanun. 1 Halfe hal'edilmitir. Hilfet, Hkmet ve Cumhuriyet mna ve mefhumunda esasen mndemi olduundan Hilfet Makam mlgadr. 2 Mahl Halife ve Osmanl saltanat mnderi-sesi Hanedn'nm erkek, kadn bilcmle zas ve da-madlar, Trkiye Cumhuriyeti memliki dhilinde ikamet etmek hakkndan ebediyen memnundurlar. Arkadalarm, Mustafa Kemal birok nutuklarnda Ebediyen, ilelebet tariflerini kullanmtr. Mustafa Kemal'in Ebediyen dedii srenin sonunu 50 yl m gryoruz? Brakn bunu 100 sene sonra, 150 sene sonraki insanlar dnsnler. ( Bravo, bravo sesleri) 193 Bundan sonra 431 numaral kanunun dier maddelerini de sonuna kadar okuyan Suphi Karaman szlerine yle devam etmitir: Arkadalarm, teklif edilen maddede bu okuduum Kanunun 2,3,4 ve 5. maddelerinin kaldrld ifde ediliyor. Ya yarn bu Kanunu; Byk Atatrk'n Ebediyyen dedii bir eyi elli yllk bir tarihe OSMANOULLARI'NIN DRAMI 485 balar, bu maddeleri kaldrrsak; ama birka sene sonra da o millete mal edilen emlkini de birka baka madde ile kaldrma cihetine gidersek ne olacaktr devrimlerimizin, Cumhuriyetimizin temeli? Bu nedenle nergenin aleyhinde bulunulmasn arz eder, sayglarm sunarm. (Alklar) BAKAN nergeler zerindeki mzkere bitmitir. nergeler ayn mahiyettedir, Hkmet ve Komisyon katlyor mu efendim? ADALET BAKANI EVKET KAZAN (Kocaeli Milletvekili) Katlyoruz efendim. ANAYASA VE ADALET KOMSYONU BAKANI REFET RENDEC (Samsun) Katlmyoruz efendim. BAKAN Hkmet katlyor, Komisyon katlmyor. nergeler ayn mahiyette olduu iin bir nerge eklinde oyluyorum. nergelerin dikkate alnmasn oylarnza arz ediyorum. Kabul edenler... Etmeyenler... nergeler kabul edilmemitir. HAMD ZER (Malatya) Sayn Bakan, beni konuturmadnz; fakat bu nergeyi kabul eden ald-ran'dan, Viyana'ya kadar Trk gazilerinin ahadet parmaklarn bu salonda gryorum. 194 Bundan sonra mezkr kanun Senatoca kabul olunan yeni ekliyle TBMM'ne gelmi ve usul icab Meclis Adalet Komisyonu'na havale edilmitir. Komisyon Senato'nun yapt deiikliklere itibar etmeyerek pek az farkla Meclise kabul edilmi eski metin zerind-e srar

193 ~- Bkz: CSTD - C. 14, sh. 493-501. 194 a.y. 486 KADR MISIROLU

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 487

etmitir. Tekrar Meclis'e gelen af kanunu, son defa olarak 7 Mays 1974 tarihinde mzkere edilmeye balanmtr. Zira elbette ki son sz Meclis'indi. Bu mzakerelerde Osmanoullar'nn yurda avdetlerini salayacak olan 8. madde zerindeki konumalar ela dikkatlerinize sunuyoruz: BAKAN 8 nci maddenin komisyon raporunu okutuyorum. YASN BOZKRT (Kars) Sayn Bakan, bu maddede bir nerge vermitim. Ltfen nergem okunsun. . Madde 8. Bu maddenin Cumhuriyet Senatosu'n-ca metinden karlmas Komisyonumuzca benimsenmemitir. BAKAN 8 nci madde hakknda sz isteyen var m? Gerek ahs ve gerekse gruplar adna sz isteyen var m? AL HSAN ULUBAHt (Afyon Karahisar) ahsm adna sz istiyorum Sayn Bakan. BAKAN Kaydediyoruz efendim. YASN HATtPOGLU (orum) Daha nce bir talebim vard Sayn Bakan. ahsm adna sz istiyorum. Mill Selmet Partisi Grupu adna sayn Sdi Re-ad Saruhan buyurunuz. M.S.P. GRUBU ADINA SD READ SARUHAN (Rize) Muhterem Bakan, muhterem milletvekilleri!, Cumhuriyetin Ellinci Yldnm mnsebetiyle baz su ve cezalarn aff hakknda kanun teklifinin 8 nci maddesinin Cumhuriyet Senatosunca tekliften karlm olmas aleyhindeki grlerimizi Mill Selmet Partisi Grupu adna arz etmek zere birka dakikanz istirham edeceim. Biliyorsunuz, teklifin 8 nci maddesi Osmanl H-nedan'nm erkek mensuplarnn vatan- asllerine dne-bilmelerini derpi etmektedir. Bu teklif Millet Mecli-si'nde ve Adalet Komisyonumda kabul edilmiti. Ancak Cumhuriyet Senatosu'nda 8 nci maddenin teklif metninden tamamen karlm oiduunu znt ile mahede ettik. Cumhuriyet Senatosu'nda senatr saylar itibariyle arl bulunan Adalet Partili arkadalarmzn reyleriyle bu maddenin teklif metninden karld hakikati karsnda, bu noktaya iaret etmeden gemek mmkn olmamtr. Zira hatr lilerdedir ki, 1952 ylnda Demokrat Parti tarafndan karlan 5958 sayl Kanunla, Osmanl Hnedan'nm hanm mensuplarnn vatanlarna dnebil meleri temin edilmiti. Mezkr kanunu imdiki 8 nci maddenin bir mukaddemesi olarak tebrikle karladk. Ancak aradan geen 22 sene zarfnda akl ve vicdanlardaki inkiaf ve zihniyetlerdeki tekml ve tebeddlat muvacehesinde hanmefendilerini beyefendilerinden tefrik etmek isteyen bir dncenin meden insan ruhunu tzip ettiini memnuniyetle mahede ettik. Bu memnuniyetle birlikte, elem ve esef duyduumuz bir hususu arz etmeme msaadelerini istirham edeceim. 27 Mays 1950 hdisesinden sonra kurulan Adalet Partisi muhtelif vesilelerle Demokrat Partinin bir devam oiduunu beyan etmiti. Hatt bu beyanlar milletimizin ekseriyeti tarafndan uzunca bir mddet, t ki, mhiyet-i aslleri meydana kncaya kadar da benimsendi. (A.P. Sralarndan grltler). 488 KADR MISIROLU OSMANOULLAR'N IN DRAMI 489

YUSUF UYSAL (sparta) Neymi o mahiyeti aslsi?

SD READ SARUHAN (Devamla) Hatt ok yakn bir mazide eski Demokrat Partili'lerin affnn hemen akabinde Adalet Partisi'nin eski Demokrat Partililerin evi olduunu beyan buyurdular. (A.P. sralarndan yle sesleri). Bu iki vak'ay nakletmekten muradmz asla satama ve atma deildir. (A.P. sralarndan grltler.) Bu arkadalarmzdan istirhammz odur ki; mirasna sahip olmak istedikleri Demokrat Parti'nin 1952 ylnda mukaddemesini yaptklar Osmanl Hanedan i] e ilgili hayrl tasarrufun, imdiki 8 nci maddede tezahr eden ikinci hayrl blmne de itirak ve gayret etsinler ki; bu miras kendilerine hell olabilsin. Muhterem milletvekilleri, Osmanl Hnedan'nm erkek mensuplarndan ikisinin hlen mruz bulunduklar elim bir hakikati nakletmek istiyorum. Hnedan'a mensup merhum Mehmed Salim Efendinin kzkardeinin iki olundan birisi halen Londra'da Muratyan isimli bir Ermeni'nin otelinde ktiplik, dieri de ayn otelde iilik yapmaktadr. Vakalar saymak suretiyle onann straplarn duyabilen kalbleri biraz daha muzdarip etmek istemiyorum. Zira inanyorum ki; alt yz sene Dnya'nn mhim bir ksmna hkmeden ecdadmzn torunlarnn, yllarca hasretini ektikleri baba yurduna dnmelerine mni olmayacaksnz. Kendi topraklarnda lmek ve defnedilmekten ibaret olan bu en insan arzularn, insan haklarna hrmetkar insanlar olarak elbette kabul edeceksiniz. Maksatlar ve mhiyetleri mnakaal olan her cinsten turistlerin diledikleri zaman Trkiye'ye gelmesine msaade edildii bir devrede; Hanedan mensuplarnn turist olarak dahi vatanlarna girmelerine mni olan hkmleri bertaraf edeceinize eminim. Dedelerine isnad olunan bir hatdan dolay torunlarn mahkm etmek hibir kanun ve adaletle mmkn deildir. Elimizdeki af kanunu dolaysyla burada sk sk kaderden, kader kurbanlarndan bahis edilmektedir. Osmanl Hanedan mevzuunda kaderin bir hissesi yok mudur? phesiz ki, kader her nes'elede adalet eder. Biz ise kendi cz' ihtiyarmzla Hanedan mensu-binine daha fazla zulmedilmesine raz olmamalyz. Bu masum insanlar bu kadar uzun vadeli bir husmete lyk grmek milletimizin ftratmdaki efkat ve muhabbete mnfidir... Son olarak iki dsturu arz edeceim. Tarih tekerrrdr ve tarih kendini inkr edenleri, inkr eder. Bu dsturlara binen Hanedan mensuplarna bugne kadar her naslsa reva grlen tarz- muameleye, trihin tekerrr cihetiyle bizim veya bizden sonraki neslin mruz kalabilecei bir ihtimal vrid deil midir? Bu ihtimal kapsn biraz sonra vereceimiz reylerle ebediyen kapyacamzdan son derece mitvrm. Bu mid ve kanaatle huzurlarnzdan ayrlrken, Mill Selmet Partisi'nin yukarda ifdesine altm dncelerin ok daha fevkinde hisler ve kanaatlerle, Millet Meclisi'nin kabul ettii af kanunu teklifinin Hanedanla ilgili 8 nci maddesini kaldran Cumhuriyet Senatosu deiikliin benimsemeyeceini ve Millet Meclisi'nin kabul ettii bu maddenin kanunlamas iin sizlerle birlikte btn gayretini sarf edeceini arz edreim. Sayglarmla. (M.S.P. sralarndan alklar.) BAKAN Teekkr ederim Sayn Saruhan. 490 KADR MISIROLU

OSMANCGLLARI'NIN DRAMI 491

Demokratik Grupu adna, buyurun Sayn Rsim Cinisli. D.F. GRUBU ADNA RSM CNSL (Erzurum) Sayn Bakan, muhterem arkadalarm;

Grlmekte olan af teklifinin Yce Hey'etinizce yaplan birinci mzkeresi srasnda sz konusu edilen 8 nci maddeyi deerli oylarnzla, kabul etmi ve milletimize bir mjde gibi iaret brakm idiniz. Fakat Yce Senato'da bu teklifin mzkeresi srasnda 8 nci madde metinden karld. 8 nci maddenin metinden karlnn gerekesinde Cumhuriyet Senatosu'nun Anayasa ve Adalet Komisyonu u trl bir kayt drmtr. Aynn zabtlardan arz ediyorum. 8 nci maddenin metinden karlnn gerekesinin son iki satrnda u yazldr: Anayasa Mahkemesinin Esas 1966/20, Karar, 1968/8 sayl kararnda belirtildii gibi, siyas sosyal ve ekonomik yararlarn aranacana yukarda deinmi idik. Komisyonumuz 8 nci maddeye esas af tasarsnda da siyas, yahut sosyal, yahut ekonomik yarar kurallarn aratrmam ve gnmz itibariyle byle bir yarar mtaiea edemedii cihetle sz edilen maddeyi ibu genel af kapsamndan karmtr. Deerli milletvekilleri, Yce Senatomun Adalet Komisyonu bu konuyu aratrmamtr. Kendisi ifde ediyor. Aratrma, bir eyi tetkik etme, renme, deerlendirme iin yaplr. Sayn Komisyon bu ihtiyac duymam, sonunda da bir menf kanaat sahibi olduunu ifde etmitir. Yni, aratrmad bir konuda Ben gnn artlar itibariyle byle bir yarar mtaiea etmiyorum diye zabtlara ve trihe bir hkm brakmtr. Deerli milletvekilleri, bu konuyu, Yce Hey'etini-ze niybeten grev yapan Adalet Komisyonumda bulunan arkadalarmz dikkate almlar ve bir nceki grme srasnda alman isabetli karar yenilemek iin yce huzurunuza 8 nci maddeyi yeniden getirmilerdir. Cumhuriyet Senatosu'nun Umm Hey'etinde yaplan grmeler srasnda da bz gerekeler ileriye srlmtr. Bu mzkereler srasnda en menf konumay yapan, bu konuda aleyhte oy kullanlmasn isteyen tabi senatr Suphi Karaman, konumasnn sonunda u trl bir hkmle konumasn balyor: Diyor ki, Mesele bu noktada iken, bugn -Osmanl Hnedam'ndan hayatta kalan on onbe kii, nesilleri devam eden, hayatta kalan on onbe tane erkein Trkiye'ye dnmesinin, elli yl gemi bir Cumhuriyet idaresinde lkemiz iin bir saknca olmayacan ne hilafetilik, Hilfet bakmndan, ne padiahlk bakmndan bir saknca olmadn ben de kabul ediyorum. cmleleri, kelimeleri aynen okuyorum. Cmlenin gelii de, mans da sz sahibi arkadamza aittir. Demek ki, konunun kmamasn isteyen sayn ye de bugne kadar dncelerde en fazla yer igal eden tereddd bertaraf etmitir. Byle bir tehlikenin, byle bir ihtimalin olmad hakknda kanaatini siimen ortaya koymutur. Geriye kalyor bir teknik konu. Onu da Adalet Partili yeler ortaya koyuyorlar. Muterem arkadalarm bu af teklifi ierisinde, Bir suu ihil etmedikleri iin sulu kabul edilmeyen ve sulu olmayan bir hey'etin aff sz konusu deildir. nosta- nazarndan hareket ediliyor. Bu nokta-i nazar dorudur. Biz de bir nceki mzkere srasnda bura492 . KADR MISIHOLU da bir kanun hkmn ihll sebebiyle ilenmi suun aff sz konusu deildir diye Yce Hey'etinize maruzatta bulunmu idik. Ama bu af teklifinin bir gerekesi var; Suu, suluyu ve cezay ortadan kaldrmaktr. Deerli arkadalarm, sulu yoktur, su da yoktur; fakat tedbir mahiyetinde de olsa bir ceza sz konusudur. Bu ceza vatana dnme imknn vermiyor, sz konusu edilen Hanedan'a mensup erkek yelere.. Bu bir cezadr. Vatana dnememe bir cezadr, bu cezann ortadan kaldrlmas iin bu teklif ierisinde bu konunun ele alnmasnn bir manas vardr. Ayrca Sayn Cumhuriyet Halk Partili szc arkadalarmn zellikle zerinde durduu siyas sulularn aff iin, 141 ve 142 nci maddelerin zerinde gsterilen hassasiyet karsnda sulu olmayan kiilerin ceza niteliindeki tedbirlerin kaldrlmas hakknda taknacaklar tavr da son derece dikkate deer olacaktr.

Burada siys sulu yoktur, ama siyas ceza sahipleri vardr. Bu siyas ceza sahiplerinin zerinden bu tedbir kaldrlmal, cezalar bundan sonra ekilmesin diye, Ellinci yln atfeti bu heyete de tannmaldr. Mes'ele bir usul mes'elesi de deildir. Mesele bir slup meselesi hline getirilmitir. O halde Sayn Adalet Partili yelerin bu slp meselesinde bir nceki takndklar tavrn tekrarn beklemek hakkmzdr. OUZ AYGN (Ankara) Zaten biz de takipisi oluyoruz. RASM CNSLl (Devamla) Teekkr ederim, konumam da bu inanla arz ediyorum. Efendim bu konu zerinde basnda lehte, aleyhte bir hayli neriyat kt. Bunun da lehinde olanlar biliyorsunuz. Aleyhinde bulunanlarn, bir deerli gazetenin tefrika halinde sunmu olduu konu dikkatle takip 493 OSMANOULLARPNIN DRAMI edilmi ve tetkik edilmitir. Orada bahsi edilen suikast teebbsne girien zatn ismi Bahattin Sami, Osmanl Hnedan'na mensup deildir, o, padiahlar sulbnden gelen bir kimse deildir. Binenaleyh, O'nun padiahl ihya etmesi gibi bir neticeye varlmas sz konusu olamaz. Bu zat damadlar statsne tabidir. Damatlar statsne tabi olan bir kiinin saltanat yeniden ihya etmesi sz konusu deildir. Basnda sada solda yazanlar bu konuyu ilediler. Hatta solda yazlar ile, kanaatleri ile mehur bir yazarmz da: 8 nci maddenin belki de Ellinci Yldnmn'de karlan af kanunun yegne sembolik maddesi olduunu ileriye srmtr. O halde kanaatlerini paylaan Cumhuriyet Halk Partili arkadalarmzn da bu nokta- nazardan hareket etmesini beklemek elbette yerinde olacaktr. Deerli arkadalarm, Cumhuriyet Halk Partili arkadalarmz bir nokta- nazardan hareket etmektedirler; Bu teklif Meclislerden kt gibi kanunlaacaktr. Birinci mzkerede kabul edilen ekliyle neticeye varacaktr, kanunlaacaktr. diye ifde ediyorlar. O halde 8 nci madde birinci mzkere srasnda yksek reylerinizle kabul edilmi bir maddedir. imdi de, bu mzkere srasnda da bunun kabul istikame-..-tinde rey vermenizi, bu prensipinize ve bu sznze sadkat olarak telkki etmek hakkmzdr. BAKAN Sayn Cinisli, bir dakikanz kald efendim, ltfen balaynz. RASM CNSL (Devamla) Hukuk adna siyas sularn ve sulularn aff adna konuan deerli szclerinizin gayretlerini inkr etmek ve bu mndan deerli grup bakan vekilinizin ifde ettii gibi sevdiini pmek mnsna gelir.

t -*!?* % ye. Sultan Abdlhamid Han'n torunu Abdlkerim Efendi'nin olu Harun stanbul'da Temmuz 1974'de ektirdiimiz bir fotoraf Efendi ile

OSMANOULLARI'NIN DRAMI 495 O halde, hukuk adna, hak adna hareket edeceine inandm yegn yegn btn milletvekillerinin hu istikamette rey kullanmas elbette trih bir dm zm olacaktr. Deerli milletvekilleri, Osmanl Hnedan'nn erkek mensuplarnn yurda dnmesini isterken, hukuk asndan, beynelmilel hukuk asndan taraftar olduumuz Avrupa nsan Haklar Szlemesi asndan ve Trk Siys Trihinin

gerekleri asndan daha nceki mzkereler srasnda grlerimizi grupumuz adna Yksek Huzurunuza getirmitik. Burada yeniden mes'eleyi ele alrken iin teknik tarafnn da bir byk mahzur tekil ettiini, hatta o kadar ki, Meclislerimizden kan kanunlar alkal olmayan bir baka kanunu tadil niteliini de tamtr. Bu meclislerden kan kanunlarn iinde szlk yaplmtr, bunu bir teknik mesele haline getirip de burada ele almamak, hukuk tekniine sayg gsterme bahanesiyle meseleyi savsaklamak manasna gelir. Bu trl bir gayrete kimsenin bavurmayaca inanc ile tarihi bir dm burada Cumhuriyetin Ellinci Yldnmn'de milletin ve trihin btnln temin babnda zeceinize inanyor, Yce Heyetinizi D.P. grupu adna sayg ile selmlyorum. (D.P. sralarndan alklar.) BAKAN Teekkr ederim Sayn Cinisli. Sayn. Cihad Bilgehan, A.P. Grupu adna buyurunuz efendim. A.P. GRUPU ADINA CHAD BLGEHAN (Balkesir) Sayn Bakan, muhterem arkadalar; Millet Meciisi'nce kabul edilen metnin 8 nci maddesinde; ((16,6.1952 tarih ve 5958 sayl Kanunla tdil edilen 26 Recep 1342 ve 3 Mart 1340 tarihli ve 431 sayl Kanunun 2,3,4 ve 5 nci maddeleri yrrlkten kaldrlmtr. Bu durumdan istifde etmek istiyen erkek 496 KADR MISIROLU mensuplar hakknda 431 sayl kanunu tdil eden 5958 sayl Kanun gereince kadn mensuplara tannan haklar uygulanr. Hkm Millet Meclisince kabul edilmiti. Bu hkmn kabul srasnda, yksek malumlar olduu zere A.P. grupumuz da mspet oy vermi bulunmaktayd. Senatodaki mzakereler srasnda bu ksm tamamen kaldrlmtr ve bu kaldrlma srasnda A.P. Grupuna mensup arkadalarmz bunun ayr bir kanun ile getirilmesi uygun olaca mtalas ile bu kanunun 8 nci maddesinin kaldrlmas kabul edilmiti. Halen Millet Meclisi'ndeki genel temayln Osmanl Hnedan'nn tekrar erkek ocuklarnn Trkiye'ye gelmesinin uygun olaca yolundaki genel temayle uyarak ve bilhassa Adalet Komisyonumda bunun da aa yukar bir ittifak ile benimsenmi olmas gz-nnde bulundurularak, bugn Cumhuriyetin Ellinci ylnda Trkiye Cumhuriyeti bir taraftan anaristleri, Devleti ykmak isteyenleri affetmek durumunda bulunurken, biz A.P. Grupu olarak Cumhuriyet'in o kadar kkl, o kadar byk, o kadar gl olduuna inanyoruz ki, Hnedan'a mensup olan erkek evltlarn Trkiye'ye gelmesinde bugn iin hibir mahzur mtala etmemekteyiz ve Osmanl Hnedan'nn erkek ocuklarnn da Trkiye'ye gelerek burada hayatlarnn son demlerini geirmelerinde Cumhuriyet'in gc bakmndan hibir mahzur mtala etmediimizi ve Adalet Ko-misyonu'nun da bu yoldaki benimseme kararma A.P. Grupu olarak uygun ve mspet oy kullanacamz sayglarmla arz ederim. (A.P. sralarndan alklar). BAKAN Teekkr ederim Sayn Bilgehan. Sayn hsan Ulubahi, buyurunuz efendim: OSMANOCULLARI'NIN DRAMI 497 AL HSAN ULUBAH (Afyon Karahisar) Sayn Bakan, sayn milletvekilleri; Ecdadmz bu mbarek yurdu, imdi bizim zerinde yaadmz ve gelecekteki Mslman Trk ocuklarnn da kyamete kadar zerinde yaayacaklar bu yurdu kurarken, milletimiz bu topraklarda oluurken, bize nderlik eden Osmanoullar'nm torunlarna vatan havasnda yaama imknn vermek milletimizin yce gnlne yarar bir hareket olacaktr. Muhterem milletvekilleri, Cumhuriyet Senatosu bu konuya daha ziyde kanun teknii asndan bakarak, yni mes'elenin mstakil bir kanunla halli gerektii mlhazasyle Osmanoullar'nm erkek mensuplarnn yurda dnmelerine imkn veren 8 nci maddeyi . metin d brakmtr. Bu yoldaki Cumhuriyet Senatosu kararnn benimsenmeyerek Osmanoullar'nm erkek mensuplarnn da yurda dnmelerine imkn verilmesini istirham iin sz alm bulunuyorum. Esasen Millet Meclisi'nde Adalet Partisi bu istikamette mspet oy kullanmtr. Kald ki, Adalet Partisi Senato Grupu da Osmanoular'nm erkek mensuplarnn Trkiye'ye dnmesine imkn verilmesine prensip bakmndan kar

kmam, aksine, bu aileye yurda dn imkn verilmesi grn savunmutur. Nitekim, Sayn hsan Sabr alayangil: Her millet trihi ile yaar. Trihi inkr eden toplum grlm deildir. Osmanl Hanedan Trk Mieti'nin kaderinde sz sahibi olmu, byk hizmetleri grlm trih bir ailedir. Bugn krk milyon nfuslu Trkiye'de bir referandum yapsanz, bu Hanedann takriben yirmi kiiye inen erkek ahfadnn Trkiye'ye dnmesinde saknca bulacak kimselerin yeknunu en kk rakamlara bile karta498 KADR MSROLU mazsnz. Prensipte mutabkz; ama bu konuyu kendi yerinde, lyk olduu nemle, itina ile ve dier kanunlarla ilgisiyle beraber halledelim. Biz bunun hi geciktirilmeden yerine getirileceine inanyoruz ve bunun iin de her trl katkya mde bulunduumuzu arz ediyoruz. demek suretiyle Adalet Partisi Senato Gru-pu'nun, Osmanoullar'nn yurda dnmesi imknnn salanmas grsnde olduunu belirtmitir. Muhterem milletvekilleri, kanatimizce Osmanoul-lar'na 8 nci madde ile yurda dnme imkn verilmesinin kanun teknii bakmndan bir mahzuru yoktur. Zira meclis kabul olan 8 nci madde, 16.6.1952 tarih ve 5958 sayl Kanunla tdil edilen 26 Recep 1342 ve 3 Mart 1340 tarihli ve 431 sayl Kanunun 2,3,4 ve 5 nci maddeleri yrrlkten kaldrlmtr. Bu durumdan istifde etmek isteyen erkek mensuplar hakknda 431 sayl Kanunu tdil eden 5958 sayl Kanun gereince kadn mensuplara tannan haklar uygulanr. ifdesini kullanmak suretiyle mes'eleyi bu konuda yaplacak mstakil bir kanundan beklenen espri ve maksat iinde zme kavumutur. Muhterem milletvekilleri, konuya esas asndan bakarak, kopamayacamz trihimizin yaplmasnda ve milletimizin hayatnda byk ro ve katks bulunan Osmanoullar'nn erkek torunlarna yabanc diyarlarda deil, kendi gk kubbemiz altnda nefes almak frsatn verelim. Sayglarmla. (A.P. sralarndan alklar.) BAKAN Teekkr ederim Sayn Ulubahi. Sayn Enver Akova?.. ENVER AKOVA (Sivas) Vazgetim.. BAKAN Sayn hsan Atav?.. Yok. Yok. Sayn Cemil nal, buyurunuz efendim. OSMANOULLARI'NIN DRAMI 499 CEML NAL (Kars) Sayn Bakan, muhterem milletvekilleri; Gen Cumhuriyetimizin Ellinci Ylnda kaza ve kader kurbanlarnn affedilmesini ve biran evvel hapisten kp hrriyetlerine kavuturulmasn can gnlden arzu etmekteyiz. Kaza ve kader kurbanlarnn yannda, Trk Milleti'nin mazisi kk olan, Osmanou-larmm torunlar olmaktan baka hibir su ve gnah olmayan Osmanoullar'nn da Yce Meclisin tasvibiy-le affedilmelerini Trk Milleti'ne ve O'nun temsilcilerine yakan bir hareket olarak grmek istiyoruz. Hi bir millet gemiini, atasn inkr etmek, ktlemek zilleti ierisinde olamaz. Altyz sene koskoca bir imparatorluu idare eden Osmanl Padiahlar ierisinde belki yeteneksiz olanlar vard ama onlarn iersinden vatana ihanet eden, vatann dmana satan hi-.bir hin kmamtr. Gen Trkiye Cumhuriyeti kurulduu zaman, o zamanki siyas ortam, mevcut artlar Osmanoullar'nn vatan topraklarndan karlmalarm gerektiriyordu. Yani 431 sayl Kanun Osmanoullar'nn sulu olduklarndan dolay karlmam, o gnk siyas artlarn neticesinde bir tedbir olarak getirilmitir. Sulu olan babann hak ettii cezay hibir gnah olmayan ocuklarna ektirmek mmkn deildir. Delikanl deil, kk bir ocuk olarak ayrldklar Trkiye'den bekledikleri ve istedikleri tek ey, ata topraklarna sadece yz srebilmek, ecdadlarnm mezar banda da edebilmektir. Osmanoullar'nn elli yldan beri, tek bir kelime Cumhuriyet'in, Trk Milleti'nin aleyhinde konutuklar duyulmamtr. Saylar onbe yirmi'yi gemeyen bu nsanlar, gerei kadar eziyet ekmilerdir. Altyz sene 500 KADR MISIROLU

OSMANOULLAR'NIN DRAMI 501

koskoca bir devre adm veren, alar deitiren Osman-oullar'nn z vatanlarna dnmeleri Trklk uurunu tayanlara ancak gurur verecektir. Sayglarmla. BAKAN Teekkr ederim. Maddenin mzakeresi bitmitir. Adalet Komisyonunun benimsememe kararn oylarnza arz ediyorum. YASN HATPOLU (orum) ~ Muhterem Bakan, sz talebimiz vard. BAKAN ki kii konutuktan sonra devam hakknda herhangi bir takrir almadmz iin tzk gereince konumalar bitmitir efendim. Adalet Komisyonu'nun benimsememe kararn oylarnza sunuyorum. Kabul edenler.. Kabul etmeyenler.. Kabul edilmitir efendim. Madde Karma Komisyona gnderilecektir. RASM CNSL (Erzurum) Zabtlara gemesi bakmndan ittifakla kabul edildiini kaydederseniz efendim. BAKAN ttifakla kabul edilmiir efendim. 195 Bu suretle, TBMM. de, Senatoca yaplan deiiklik benimsenmeyerek ilk metin zerinde srar edilince madde, usul hkmleri icb Meclis ve Senato Karma Ko-misyonu'na gnderilmitir. ayan- memnuniyettir bu Karma Komisyon da bu maddeyi Meclise kabul edilen ekliyle benimsemitir. Bunun zerine TBMM de en son ve kat' olarak ele alman bu madde o suretle re'-ye va'z edilip kabul olunmutur: 195 Bkz: MMTD - C. 3, sh. 415 vd. ???Hl ;BAKAN ... Karma komsyonun 8 nci maddesini okutuyorum etendim. Madde 8 16.6.1952 tarih ve 5958 sayl Kanunla tdil edilen 2Q Recep 1342 ve 3 Mart 1340 tarihli ve 431 sayl kanunun 2,3,4, ve 5 nci maddeleri yrrlkten kaldrlmtr. Bu durumdan istifade etmek isteyen erkek mensuplar hakknda 431 sayl Kanunu tadil eden 5958 sayl Kanun gereince kadn mensuplara tannan haklar -uygulanr. BAKAN Muhterem arkadalarm, bu madde Cumhuriyet Senatosu'nda metinden karlm olduu iin, bu madde ile ilgili olarak elimizde Cumhuriyet Senatosu metni yok. Bu nedenle iki metin zerinde alma yapacaz. Bu madde zerinde sz isteyen Sayn Akova, Sayn Genolu ve Saym. Ylmaz arkadalarmz sz isteklerini geri alm bulunmaktadrlar. Bu nedenle oylamaya geiyoruz. Muhterem arkadalarm, okunan 8 nci madde ile ilgili Karma Komisyon metni ile Millet Meclisi metni, hem tad numara ve hem de muhteva ve mndere-cat itibariyle birbirine tpatp mutabk bulunmaktadr. Bu nedenle sraya riyet etmek suretiyle Karma Komisyon metnini i'r oyunuza arz ettiim ve bu ekilde oylarnzla kabul edildii taktirde Millet Meclisi metni de kabul edilmi, anlam hasl olacaktr. Bu nedenle ikinci bir oylamaya mahal kalmayacaktr. RET LKER (stanbul) Saym Bakan, her ne kadar birbirine uygunsa da usul bakmndan ayr ayr oylanmas lzmdr. BAKAN Efendim, Karma Komisyon, Meclis metnini benimsemi zaten, oylamay iki defa yapma502 KADR MSROLU

mamda en kk bir saknca olsa grnze itirak ederim. Yani fuzl muameleden kandn iin byle davranmyorum.

Etendim, Karma Komisyon metnini oylarnza sunuyorum. Kabul edenler.. (Karma Komisyon metni ile Millet Meclisi metni tpatp ayndr efendim). Kabul etmeyenler.. Karma Komisyon metni kabul edilmitir; bu itibarla ikinci oylamaya mahal yoktur efendim. (A.P. ve D.P. sralarndan srekli alklar) m 196 MMTD - C, 3, sh. 569 Bu suretle mes'ele kat'i ve nih olarak halledilmi ve Osmanoullan'nm aziz vatanlarna dnmeleri imkn dhiline girmi oldu. SON SZ O smancullar'mn tam yarm yzyl, iinde rpndklar korkun bir vatan hasreti ve fakr-u zaruretsin dehetengiz lemini tasvir maksadyla kaleme alnm bulunan bu niz eser, muhakkak ki, esas mevzuunun ancak pek cz' bir ksmn muhtevi bulunmaktadr. Zira onlarn elli yllk gurbet hayatlarn dolduran binbir faciann hakkyle bilinmesi de bilinebilen pek az bir ksmnn ani atlabilmesi de cidden imknszdr. Bu imknszln sebeplerini tahmin ise, g deildir. Bir kere, Osmanl Hanedan mensuplar anszn srldkleri yadellerde gerek bir dram olan hayatlarn barlarna ta basarak yaamlar ve hallerini ancak onlardan beklenebilecek olan byk bir aslelte hi kimseye belli etmemilerdir. Balarna gelen faciay, iman uuruyla, son derecede mtevekki-lne bir surette karlayp kaderin br cilvesi saymlardr. Bu yzden onlarn gururlarna inen bu ar darbenin husule getirdii dramatik (hilev) hdiselerin ou, trihin mehul olaraK Kalmtr. Bizim nakledebildik'erimiz ise, ancak, yakn temasmz olan bz shz-.eleren binbir glkle renebildiimiz htrat krntlarndan baka bir ey deildir. deta, tuzbuz olmu muhteem bir vazonun ele geebilen bir ka kk paras gibi... Ancak, srf bunlarn bile, Osmanoulla-r'mn frk vasflarn tekil eden azm, sebat, metanet ve vatanseverlii kavramaya kifayet edebilecei zan504 KADR MISIROLUmndayz. Zira her ne kadar, kalemimizin mutlak aczi sebebiyle hav kam ve rengi umu bir takm eski kuma paralan gibi duruyorlarsa da, bnyelerindeki, zail olmaz asaletin zihinlerde husule getirebilecei intihalara gveniyoruz. Zikr geen imknszln bir dier sebedi de mevzuun dehetinden domaktadr. Gerekten, hayata Dnya'nn en byk devletini idare eden muhteem saraylarda bir ehzde-yi civanbaht olarak balayp, ydellerde nc snf otellerin perian odalarnda, dayanlmaz bir vatan hasreti ve fakru zaruret iinde kvranarak kurtuluu intiharda bulan asl insanlarn hayatlarn dolduran facialar kim, nasl tasvir edebilir?!. Tabutu alacakllar tarafndan haczedilen koskoca br padiah, gmlecek bir yer alnamad veya verilmedii in cesedi Man Denizi'ne atlan bir ehzade, tahnd edilmi tabutu yularca izbe kilise kelerinde bekletilen bir sultan efendi... va nihayet bakye-i izam (kemikleri) bile vatana kabul edilmeyen bir ok Osmanolunun hazin talihsizliine hangi Trk ve mslmanm yrei tahamml edebilir?!. Bizi millet olarak yzyllarca zaferden zafere koturmu bulunan velinimetlerimiz ftih ecdadmzn bu bedbaht ocuklarnn basma gelen facialarn dehetinden hangi vicdan rpermez?!. Ve hepsinden ehemmiyetli olarak da tan elli yl devam eden bu korkun ikenceye seyirci ve bigne kalmann mthi vebalinden kim korkmaz?!. Gerekten trihin mehur tantal ikencesi ne benzeyen bu zulme zmnen de olsa rza gstermek ve binnetice ona itirak etmi gibi bir mevkie dmek, millete iinde kvrandmz zdrap-larn belki de manev arkini tekil etmitir. RabOSMANOULLARI'NIN DRAMI 505 bin, imanmzn yce umdelerini her Allann gn fiilen ve kavlen i^syen ve onlara en en bir surette taarruz eden bir avu sergerdeye imkn ve ruhsat

vermesi, bilmem baka trl izah edilebilir mi?!. nallah TBMM. nin Osmanoullan hakknda ittihaz stmi bulunduu son karar, bu babdaki vebalimizin tahfifine ve Trkyie'de yeni ve mes'ud bir devrin almasna vesile olacaktr!.. Ama biz, yine de Rabbin Gaffar ismine snmakta ve bize cennet gibi bir vatan hediye eden ftih ecdadn yce rhniyetinden aflar dilemekte ge kalmamalyz.. Zira bu byk vebalden kurtulu iin baka bir yol yoktur!. te, aziz okuyucum!.. Bu niz eser, seni bylesine dehetli bir vebalden kurtuluun vcbuna inandrmak ve onun esbabna sarlman te'min etmek iin yazlmt!. Yoksa, geici bir ka ah. vah!. ektirmek iin deil. Bu eserden belki kasden saltanathk kokusu almak isteyen gayretkeler kacaktr. Bylelerine peinen unu bildirmek steriz ki; Osmanoullar'n sevmek, yo; dnimizin ve muhteem trihimizin dourduu bir zarurettir. Bu hkme itirak etmiyecek bir Trk ve mslman tasavvur etmiyoruz. Burada serdedilmi fikirleri byle bir zaruret dnda izah etmeye kalkacak olanlar, bouna yorulacaklardr. Zira onlar da pekl bilirler ki; Osmanoullar'na kar izhar edilecek muhabbt saltanathkla ithama kfi addedilirse, hu ithamn dnda pek az kimse kalr: Din ve trihimizden kopmu bir avu yan mnevver!.. yleyse byle bir thamdan ncehatta yeni rejimimiz hesabna pek ok dnmek gerektir!. 506 KADR MISIROGLU Aziz okuyucum!.. Bu eserde okuduklarn tam bir nefs muhasebesine vesile klarak Dnya nimetlerinde vefa ve beka olmadn kmil bir surette kavramalsm!. Osmanoullar'-nn Dramnda bir ayna gibi kendi aczini ve gafletini mahede etmelisin!. Bu suretle, za'f- iman ile ma'i! bir avu insann yce milletimize niin ve nasl musallat olabildiinin, onun nmna ve fakat ona ramen icra-y saltanat edebildiinin btn esrar ve esbabn kavrayabilirsin!.. Bunu yapamazsan, o vakit de, uyanmak iin artk sana hi bir fayda vermeyecek olan srafil'in sur unu bekte!., Osmanoullan iinse sylenecek olan son sz udur: Men ze sultne vilyetini L zle sultne faziletihi yani, bir kimse vilyetlerin sultanln kaybedebilir, ama faziletlerin sultan ise, o saltanat onda baki kalr!.. te Osmanoular, bugn vilyetlerin sultan deilse, ve o sfatlarn zayi etmilerse de faziletlerin sultan olarak kalmlardr. Bu eserde okuduklarn, sna bunu ispat etmi olsa gerektir!.. 27 Ramazan 1394 Beylerbeyi/STANBUL Vilyet Han Kat:2, Nu: 206 Cagaloglu - stanbul Telefon; 26 38 96 DMA EN GZEL DN VE MLL YAYINLAR... EN VURUCU MCADELE ESERLER KUVA-YI MLLYENN Kadn Kahramanlar (A. Msrolu) 10. PERTEV BEYN KIZI (Mnevver AyaU) ki Kz ve Torunlar ile birlikte 30. HAKKAT NURLARI (smail Fenni Erturul) 30.LAVRENS'n GZL HAYATI (Philip Knightley-Colin Simpson) 20.MECELLE (Dr. A. Refik Gr) 15.YANYA'DAN ANKARA'YA (smail Hakk Okday) 30.RUS HTLL VE YAHUDLER (General Netcheolodon) 20.BYK SLM TARH (Abdurrahim Zapsu) 60.Sebil Gazetesi Cilt 1/1 130.MES'ELELER (eyhlislm Mustafa Sabri) !.5.OSMANOULLARI'NIN DRAMI (Kadir Msrolu) 30.ERMEN MEZLM (Veysel Erolu) 20. YUNAN MEZLM (Kadir Msrolu) 20MOSKOF MEZLM -Cild I- (Kadir Msrolu) 20. MOSKOF MEZLM -Cild II (Kadir Msrolu) 20. SARIKLI MCHDLER (Kadir Msrolu) 30. MUSUL MESELES VE IRAK TRKLER (Kadir Msrolu) MACAR HTLL (Kadir Msrolu) 20.

15.-

Amerikada ZENC MSLMAN'LIK HAREKET (K. Msrolu) S. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? (Kadir Msrolu) 30. YAHUD (Louis Marchalko) 15. KIZIL ALFABE (Victor Vashi) 7,50 HACI MURAD (Tolstoy) 15. SLMYET VE MLLETLER HUKUKU (A. Reit Turnagil) 15. MEDNE MDAFAASI (Naci Kcman) 20. ARAPA (Yakub Grsoy - Kenan Takan) 20. DN MCEDDTLER {eyhlislm Mustafa Sabri) 20. BYK MAZLUMLAR -Cilt II(N. F. Ksakrek) 10. PERTEV BEY'N K KIZI (Mnevver Ayal) 5. MAM ML (Tark Mmtaz Gztepe) 20. SULTAN VAHDEDDN Mtreke Gayyasnda (T.M. Gztepe) SULTAN VAHDEDDN Gurbet Cehenneminde (T.M. Gztepe) SLM ALE HUKUKU (mer Ferruh) 7,50 ANADOLU SAHABELER (Ergun Gze) 5. slm nazarnda DOUM KONTROL (Ebulal El Mevdud) 10. sebil Yaynevi OCUK KTAPLARI SERS 1 PERL k\j& (Cneyd Emirolu) 2 DEDE KORKUT MASALLARI (C. Emirolu) 3 AND (mer Seyfeddin) 4 FATH'N OCUKLUU (Vecdi Brn) 5 - POLYANNA (Eleanor H. Porter) 6 GKBAYRAK 1 (Leon Kahun) 7 GKBAYRAK II 8 KANL DN 9 - GKBAYRAK III 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 0 (Leon Kahun) (Kadir Msrolu) (Leon Kahun)

15. 7,50

KANIJE (Namk Kemal) UZUNCA SEVNDK (Kadir Msrolu) DYET (mer Seyfeddin) KK AKINCI (Vecdi Brn) DON KOT (Servantes) GEN OSMAN (Vecdi Brn) DRDNC MURAD (Vecdi Brn) FEZA KORSANLARI (John Wilde) KSZ TURGUT (f A Hilmi) ALTIN EHR (tere Sabri Akdeniz) KIRIK KILI (Kadir Msrolu) ORHANGAZ (Muzaffer Gkmen) ORHANGAZ (Muzaffer Gkmen) demelerin Posta havalesiyle -Sebil Yaynevi P.K. 808 KOPARACAK

NUN FIRTINALAR MUAZZAM ESER LOZAN ZAFER M, HEZMET M?

CLD II Sebil Yaynevi PK 808 STANBUL 480 SAHFE OTUZ LRA Kadir Msrolu _ Osmanoullarnn Dram Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr.

UYARI: www.kitapsevenler.com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amac grme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyoruz. Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyoruz. Bilgi paylamakla oalr. LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler.

Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. TRKYE Beyazay Dernei www.kitapsevenler.org www.kitapsevenler.com e-posta: kitapsevenler@gmail.com Tarayan: Mslim Domu

Kadir Msrolu _ Osmanoullarnn Dram