You are on page 1of 162

Kadir Msrolu _ Lozan Zafer Mi Hezimet Mi Cilt3 Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.

com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amacgrme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Ben de bir grme engelli olarak kitap okumay seviyorum. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyorum.Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyorum. Bilgi paylamakla oalr. Yaar MUTLU LGL KANUN: 5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitab Tarayan ve Dzenleyen Arkadaa ok ok teekkr ederiz. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com

Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. Tarayan Sleyman Yksel www.suleymanyuksel.com suleymanyuksel@ suleymanyuksel.com suleymanyuksel6@gmail.com Kadir Msrolu _ Lozan Zafer Mi Hezimet Mi Cilt3 Kadir msrolu LOZAN ZAFER M HEZMET M CLT 3 HER HAKKI MAHFUZDUR ALL RIGHTS RESERVED SEVGL OKUYUCU!.. BU ESER, 1979 YILINDA BASILMITI. O, TARHTE LN OLUNAN RF DARE ARTLARI MUVACEHESNDE UMM EFKRA ARZININ DORU GRLMEMES SEBEBYLE KATLANIP KTAP HALNE GETRLMEDEN DEPOYA KALDIRILMITI.. BLHARE 12 EYLL SONRASI ARTLARININ DAHA DA VAHAMET KESBETMES ZERNE BEKLETLMEKTE KEN SIRF BU ESER YOK ETMEK IN 1984 YILINDA DEPOMUZ YAKILMI, YlRMl BN ADET "LOZAN IH" DE KL OLMUTU! BU FIL MEHUL (!.-.) YANGINDAN ELMZDE KALAN TEK NSHADAN CANLANDIRILAN "LOZAN III" HAKI-KATN TOPRAA GMLEMYECENE FL BR DELLDR!.. HRMETLERMZLE.... SEBL YAYINLARI Nu KAPAK TERTB BASKI VE CLD YETM GRBZ AZAK Metinler Mat stanbul 1992 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER M, HEZMET M? NC LDN Birinci Basm MNEV KAYIPLAR Sebil Yaynevi Bb- li Cad. Vilyet Han Kat:l Caalolu- STANBUL Tel: 526 38 96 Fax: 527 20 99 NDEKLER "ok ir-i eh-i tab'u mye Taklid ile dt bu hataye" NSZ ZYA PAA BRNC BLM: HLFET I- HLFETN ER' MHYET VE TARHES A-HLFETN ER' MHYET a) islm'n Dnya Gr........................................ 13 1 - slm'n nsanlk Camiasna Bak.................. 15 2 - slm'n Devlete Bak.................................... 16 b) Hlfet'in er' Mhiyeti....................................... 19 B - HLFETN TARHES a) Ridn Halifeler Devri...................................... 47 b) Hz. Ali ve Hz. Muviye Arasndaki htilfa Ksa Bir Bak........................................ 64 c) Hilfet Tarihinde Emevler Devri....................... 71 ) Hilfet Tarihinde Abbasiler Devri...................... 77 . d) Hilfet Tarihinde Fetret Devri........................... 83 e) Hilfet Tarihinde Osmanl Devri....................... 88 II- HLFETN LGASI VE BUNUN AKSLER A-HILFETN LGASINA TEKADDM EDEN DEVR a) Hazrlk Safhas.................................................. 117

b) lem-i slm'daki Endie..............,.................... 174 c) Hind Hilfet Komitesi........................................... 184 d) Lozan'da Oynanan Oyun................................... 202 B-LGA a) lgann Gerekletirilmesi..........................................207 b) Hlfet'in lgasnn slm Alemindeki Akisleri.............293 KNC BLM: PATRKHANE A) Kuruluundan stanbul'un Fethine Kadar..................304 b) Osmanl idaresinde Patrikhane 1- Sadakat Devri.................................................:.........308 2- ihanet Devri.................,....,.......................................311 B- LOZAN KONFERANSINDA PATRK HNE MES'ELES a) Neticesiz mnkaalar..............................................327 b) nanlmaz Bir tirat.....................................................330 NC BLM: DER MNEV KAYIPLAR I - EKALLYETLERE TANINAN MTYAZLAR............. HMYES................................................................. 340 a) Din Hrriyeti.......................................................... 344 , b) Lisan Hrriyeti..................................................... 350 c) ir Hrriyetler...................................................... 351 II - YZELLKLER MES'ELES..................................... 353 III - ADL MURAKABE................................................... 370 NSZ ozan Muhedenmesi'nin en hassas mes'eleleri "m-I nev kayplarmz"a tahsis edilmi olan bu nc ve I son cildde toplanm bulunmaktadr. Bu hassasiyetin I i iki vehesi vardr. Bunlardan biri, muazzez dvamza " dieri de arpk mevzuatmza mtealliktir. Dvamza taallk eden vehesi, bu cildde bize en pahalya ml olmu bulunan ve bizce asl ehemmiyetli olan mnevi kayplarn zat ve tabi vasflarndan domaktadr. Zira bu kayplardr ki; bizi bugn iinde rpndmz manev ve ahlk skt noktasna getirmitir. Sapk mevzuatmza mteallik vehesine gelince, onun da bu cildde incelenen mes'elelerin mzkeresine lik rejim taraftarlarnca hal tahamml edilememesinden doduu aikrdr. Bu tahammlszln gerek Trk (!) Ceza Kanunnaa ve gerekse de, bz huss kanunlara ne edd bir surette aksetmi olduu hukuka az ok in olan ve slm dvas ile alkadar bulunan herkesin malmudur. Yaptklarndan emin olmayanlarn, eserlerini hr tenkide ak tutamyacaklar muhakkaktr. Ancak - geici bir mddetle de olsa - azlara kilit vurarak hr tenkidin nlenmesi kabilse de, dinamik olan zamann andrp ypratmasndan korunulamyaca inkr edilemez bir gerektir. 10 Lozan Muhedenmesi iin de byle olmutur. Bugn sdece Trk- Yunan mnsebetlerindeki gerginliin su yzne kabilen sebeplerine yle bir nazar atfetmenin bile Lozan'dan phe edilmesine kfi' geldii kanaatindeyiz. Bir taraftan karlatmz siys ve iktisad mkiller, dier taraftan da Lozan hakkndaki yarm asrlk efsnenin balonunu delen bir iki vasfl neriyat, birbirini tamamlyarak efkr- ummiyede bir ok ac gerein vuzu- ha kavumas istikmetinde bir gelimeye mil olmutur. Ancak arpk mevzuatmz ve bunun hikr tatbikatlar olduu yerde dururlarken, bu neticenin ne byk bir mkilt ile gerekleebildiini takdir etmek gerekir.Bizzat bu eserin sahibi bile"hakk sylemek crm" (!) sebebiyle iki'altn yln hapishanelerde geirmitir. Hatta o kadar ki, bu eserin birinci cildinin 1970 ylnda tekrarlanan ikinci ve geniletilmi yeni tab'ndan dolay da stanbul Toplu Basn Mahkemesi'nde M.Keml Paa Hakkndaki 5816 sayl kanuna istinaden muhakeme altna alnmken bundan 1974 ylnda karlan umm af kanunu ile

kurtulabilmitir .Bununla berebar mezkr eser zerine konulmu bulunan yasak kararnn hal devam ettirilmek istenmesi ve eitli vilyetlerde polise toplatttrlmas yoluna gidilmesi ayn- teessftr. u anda Anadolu'nun birka yerinde evinde bu eseri bulundurmaktan dolay haklarnda takibat yaplm ve dva alm olanlar vardr. Bu tutum, Lozan'a mteallik olup da resm gre uymayan kanaatlerin rejime kar ilenmi bir su telkki edilerek bertaraf edilmek istenilmesndeki iddeti gstermektedir. Bununla beraber, artk 24 Temmuzlarla Lozan'n imzalannn "yl dnm" vesile ittihaz edilerek yaplan alyili neriyat ve toplantlar tarihe karm gibidir. Hal byleyken Lozan'a mteallik tenkidleri rejim suu saymaktaki garabet bir yana, devrimbazlarm hl hayatn ac gerekleri ve dinamizmine kar karak "yel deirmen-leriyle sava" rcasna gln bir mevkie dtklerini anlyama-m bulunmalar hazindir. Bu anlayszlk, yakn tarihimize mteallik gerekleri sz ve yaz ile aydnla kavuturmak isteyenlere pek pahalya ml olmaktadr. Bu dnyada her ey insann saadet ve selmeti iin olduuna gre, hak adna kyam mecali olan herkesin- muhakkak ki srf dnyev - saadetine verilen zarar korkuntur. leride cumhuriyet tarihi hakknda verilecek kymet hkmnn teekklnde mutlaka bir arl bulunacak olan bu sakm tutum, mevzuatn islm temayllere kar tahamml edilmez iddetli hkmleriyle iktifa etmek istemi verek, onu bir takm "ind tefsirler" ve "bilirkii" adl - birok ey bilse de - hakk bilmez ehasn yardmyla daha da idetlendirmek hususundaki maraz devrimbazln eseridir. Gerekten bir kitap hakkndaki yasaklama karar hkme kadar srf bir tedbir olduu, stelik iddia edilen su karara iktiran etse bile, byle bir kitab bulundurmann mevzuatmzca m-eyiddendiriln i bir su tekil etmedii, etse bile sular btn neticeleriyle birlikte ve sanki hi ilenmemi gibi ortadan kaldran bir af kanunundan sonra bunun mevzuubahs edileni ivecei gereine ramen eserimizin birinci cildi ezerindeki tedhiin hl yer yer devam ettirilmekte bulunmas, mevzuatn devrim bazlar, bunca iddetine ramen tatmin edemediine en iyi bir misaldir. Burada ksaca temas ettiimiz gaile ve glkler yzndendir ki; Lozan Muhedenmesi hakknda onu ilk defa "Misak- Mill" mi'yryla muhakeme eden bir eser olarak, tarafmzdan efkr- unmiyeye takdim edilen almamzn birinci cildinin zerinden tam onbir yl getikten sonra, onu bu nc cildi de sunmak suretiyle tamamlvabildiimizi esefle ve zrler dileyerek ifde etmek isteriz. Bu sahada kalem ve kelmla hizmet etmenin glklerini tesbst iin, hayatmzn son on yln tahkik kfidir. Byle bir dikkatin, yeni Trkiye fikir hayatnn iinde bulunduu "asri ta-assub"u kavramaya ve tescil eylemeye kfi gelecei zannindayz. Balangta cild olarak tanzim ve ifde edilmi bulunan bi 12 esere id "umm bibliyografa" ve "ahs adlar indeksi"nin bu nc ilde konulaca vaad edilmi bulunmasna ramen mes'elelerin tahminlerimizden daha geni bir hacme ulamas ve okuyucvularmzn ekseriyetle dar gelirli talebeler bulunmas dikkate alnarak, bundan sarf-i na/.ar edildiini zlerek ifade etmek isteriz, dier yandan, bu eser on yldanberi beklenildii ve umumiyetle zannedildii gibi bir "plak gerkler paronomas" deildir. Buna imkn olmad yukarda mruz sebeplerle bellidir. Birinci cildi, eie ald meselelerin daha az cereyanl bir sahaya tallk etmesine ramen toplayan bir zihniyetin, bu cildin ihtiva ettii "Hilfet" gibi mes'elek-rde "plak gerek"e tahamml etmeyecei bedihidir. Bu yzden onlarn br ksmn islm feraset ve lisan dirayetle tiediimk, dier bir ksmn ise, bu kamuflaja dahi msid olmadklar iin istikble talik eylediimiz kavranlarak yazdklarmzdan yazamadklarmza intikl edilmeye allmaldr. Bunu, yeni bir imam asabiyeti ile ahlanmak ve zrhlanmakta olan islamc genliits dirayet ve liyakatinden bekliyor ve istiyoruz. Dier taraftan birinci cildin "Umm bir deerlendirme" olmas hasebiyle ikinci ve nc cildlere id mes'elelere de temas ettii ve binnetice onunla mteakip

cdler arasnda baz tekrarlar bulunmasnn da tabi olduu dikkate alnmal ve ho grlmelidir. Bu eserin - her eye ramen - ileride daha byk bir vukuf ve cesaretle ve daha az tehlikeye mruz kalarak bu mes'elelein ele alnabilmesine fiil, fikr ve hukuk imkn hazrlayabilmekte bir rol ve hizmet if edebilmesi mid ve temennisiyle... Kadir MISIROLU 28 Ocak (knnisn) 1975 Beylerbeyi/STANBUL BRNC BLM HLFET I - HLFETN SER MHYET VE TARHES A - HLFETN ER' MHYET a) slm'n Dnya Gr slm, ekmel bir dnya grdr. Ekmel, yani kusursuz!.. I Dnya gr, btn insanlar mulne alan harclem yani herkes tarafndan paylalan bir gr demek deildir. Zira Dnya'nn her tarafnda inanan bulunmak keyfiyeti, bz hurafeler iin dahi vriddir. Bir. gr, eer muayyen vasflan hizse, bir tek inanan ve tatbik edeni olmadan da dnya gr saylabilir. Bu "muayyen v asflar" fizik ve metafizik leme mteallik olup insan mfekkiresi iin vrid-i hatr olan btn sualleri cevaplandrabilmek ve bu iki lemin vakalarn te-zadsz bir izah tarz ile deerlendirebilmek imknn baheden bir takm temel umdelere sahip olmaktr. Ancak bu temel umdelerin kullanlmas suretiyledir ki; mkevventn tezadsz bir izahna ulaabilir. Bu esastan bakldnda slm'n, bir dnya gr olmak iddiasyla ortaya konuimu bulunan beer telkkilerin hepsinden daha mkemmel olduu kolayca anlalr. Bu keml, onun temel prensiplerinin 14 KADR MISIROLU hiz bulunduu btn leme mil hududsuz derinlik ve geniliin tabi bir neticesidir. Gerekten, slm dnya gr, nmelenhi derin ve genitir. Zira, beer grlerin geree vukuf ve vusul iin yegne vstalar olan akln mntchasnda inktaa uramaz!. Tezadsz bir surette ve sonsuz bir teselsl hlinde devam edip gider. En hlis ve msmir ibdetlerle arnm kalblerin, menei ilh olan snhayla very ap maveraya uzanr. slm dnya gr, namtenahi derin ve genitir. Zira mstakbelin gereklerini bile kucak! lyabilmek iin "ietihad kaps" m kyamete kadar ak brakmtr. slm dnya gr, namtenahi derin ve genitir. Zira "insan" da dhil olmak zere varhklann zahir ve btn btn hussiyyetlerine mtedair Allah indindeki vukufa istinaden va'z edilmi bir kaideler mecmuasdr. Mahluku, Halik derecesinde bilmeye imkn varmdrki; slm'la kabil-i kyas beer bir gr mevcud olabilsin!.. Burada slm' bir dnya gr haline getiren nazar ve amel temci umdelerin ladd ve tahliline girimek istemiyoruz. Mstakil bir kitap tekil edecek derecede geni olan bu mevzua bir baka eserimizde olduka yer vermi, bulunmaktayz.1 Bizi burada alkadar eden 1- Gerekten "Amerika'da Zenci Mslmanlk Hareketi" isimli eserimizde (stanbul 1967} zencilerin islmlamalarnn bir nevi esbb- mcibesi olarak ele alnm bulunan bu mes'ele, uzunca bir medhal halinde tafsil edilmitir. Ancak orada bmnsebe temas edilmi olan "slm-dnya gr" nn ileride-byle bir tecrbe-i kalemiye suretinde deil de daha geni ve mestakil bir kitap hlinde telifini dnmekteyiz. Zira slm'n amel esaslarn, en ince teferruatna kadar muhtelif fkh kitaplarnda bulmak mmknse de, nazar kaideler bir ksm "kelm" kitaplarna dank bir surette serpitirilmitir. LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 15 husus, daha ziyde slm'n "H 11 f e t " Messesesi'nin ortaya kna mil olan lemmul karakteridir. Bunu da - beer plnda- salayan iki temel husus vardr: 1-slm'n insanlk camiasna bak 2 - slm'n devlete bak islm'n lemmmul karakterinin anlalabilmesi iin bu iki husus zerinde bir nebze durmak istiyoruz:

1 - slm'n nsanlk Camiasna Bak slm, btn insanl bir tek babann ocuklar tarafndan tekil edilmi geni bir aile gibi telkki eder.2 Onlar arasndaki fark sadece "iman" ve " t a k v a " ya inhisar ettirir. Daveti ise, btn beeriyete mildir. Allah "R a b b 1 1 e m n " dir. Fahri Kinat efendimiz ise "lemlere rahmet" olarak gnderilmitir.3 Bu sebeple hitab ve daveti btn insanl ihata eder. Beeriyet, tekmil zas ile O'nun tbir caizse - sulta-y nbvveti altndadr. Bi'setinden itibaren kyamete kadar devam edecek olan bu husus, btn insanlar O'nun mmeti klmtr. Mesud dvetine icabet edip imn diresine girenlere "mmet-i i c b e" denilir ki," m m e t -i Muhammed" sznden evveliyetle bu ksm anlalr. Fakat 23"Ey insanlar, hakykat biz sizi bir erkekle bir diiden yarattk. Sizi (srf) birbirinizle tanmanz iin byk byk cemiyetlere, kk kk kabilelelere ayrdk. phesiz ki; sizin allan mezdinde en erefliniz takvaca en ileride olannzdr. Rakykat allan her eyi bilen, her eyden haberdar olandr." Elhucurat Sresi, yet 13 "Biz, seni (habibim) lemlere (baka bir ey iin deil) ancak rahmet iin gnderdik." El-enbiy Sresi, yet 107 16 KADR MISIROLU O'na inanmak erefinden mahrum kalanlar da dvetine muhatab olmak ynnden "mmet-i gayr-i icbe" adn alrlar. Zira zaman, nbvvet selhiyet ve iktidar bakmndan, kyamete kadar O'na tahsis edilmitir. Bu durum, slm'a lemmul bir karakter kazandran millerin banda gelir. 2 - slm'n Devlete Bak* slm'da hkimiyet kaytsz ve artsz AHaha mahsustur. Kur'an- Kcrim'de bu rakib kabul etmez hkmranl iln eden pek ok yet-i cclile mevcuttur.4 slm'da gaye, Hakkn emir ve irdesini kuvveden fiile karmak yni gerekletirmek ve yrtmektir. Bunu temin iin de kendini kabul ettirmi bir sulta (otorite) lzmdr. te bu ihtiya devleti zaruri klar. Cemiyeti, almeratibihim (hiyerarik bir surette) taazzuv etmi bir emir ve nehiy makanizmasnn mevcudiyeti nizm ve intizama sokar. Bundan mahrumiyet yani anari, "Fitne katilden beter4 -. Bir ka misl vermek gerekirse: "Gklerin ve yerlerin hkmranl Allah'ndr. Allah her eye hakkyla kaadirdir." l-i imran Sresi, yet 100 "Gklerde de, yerde de byklk ancak O'na mahsustur. O mutlak kaadirdir, yegne hkm ve hikmet sahibidir." Elcsiye Sresi, yet 37 "(Habibim) de ki; "Ey mlkn sahibi olan allah, sen mlk kime dilersen ona verirsin, mlki kimden dilersen ondan alrsn. Kimi ' dilersen, onun kadrini ykseltir kimi dilersen onu alaltrsn. Hayr, yalnz senin elindedir. phesiz ki; sen her eye hakkyla kaadirsin." l-i imran Sresi, yet 26 LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 17 d i r "s mealindeki yet-i kerime ile reddolunmutur. nk slm'da aslolan sulh, skn, nizam intizm ve adalettir, bunlar, ancak gerek bir devletin varlyla kaimdir. Bu sebepledir ki; insanlara Allah ve Resulne itaatin hemen arkasndan " u 1 u 1 e m r" e itaat emredilmitir.6 slm, devlete hikmet-i vcdu mefkure olan bir siyas vaka nazar ile bakar. Bu sebeple, insanlar, inananlar (m'minler) ve inanmayanlar (kfirler) olmak zere ikiye taksim olunur. nanmayanlar, aralarndaki eitli farkllklar nazar- ilibre alnmakszn bir ye beraber telkki edilir.7 Buna mukabil inananlar da tek bir mmet (millet) tekil ederler.8 Hatt ayn siyas camia iinde bulunmasalar bile, slm nazarnda tek bir mmet (millet) saylrlar.9 slm'da devleti sevk ve idare edenlerin kullandklar sulta (otorite) nin menei ilhdir. Kadim slm mellifleri bu otoritenin ilh vahye mazhar olan peygamberler vastasyla teselsl edip gelen bir veklet olduu hususunda mttefiktirler. u hle nazaran Dnya ve-hiret'in 56 -

78-: 9El-bakara Sresi, yet 217 "Ey man edenler, Allah'a itaat edin. Peygambere ve sizden olan emir sahiplerine de itaat edin.." En-nis Sresi, yet 59 "Kfr bir tek mmet (millet) tir." Hadis-i erif "Onlar, dier insanlar karsnda tek bir mmet tekil ederler" Hadis.i erif slm- nazarnda "mmet" le "millet" arasnda bir dn ve siys stlah olmak itibariyle hi bir fark mevcud deildir. Ancak bu kelimelerin yklendikleri mn, bugnk sosyolojik telkkilerin onlara atfettii mndan tabiatyla farkl bulunmaktadr. 18 KADtR MISKOLU yegne hkmrn (sultan) olduu kabul edilen Allah, sultasn (otoritesini) insanlara emnet etmitir. Devlet idare edenler, bu iktidar O'nun emrettii ekilde kullanmaya mecburdurlar. Yani slm'da devlet, tam mansyla bir "hukuk devleti" dir. nk hukukun stnl mutlak bir surette ve hcrcydcn evvel kabul edilmitir, ayrca, idare edenlerin tatbik edecekleri hukuk kaideleri, kendi irdelerinin bir mahsl de deildir. Tatbikatta onlarn irdeleri ilh kaidelere uygun bir surette izhar edilmedike hi bir hkm ifde etmez. Bunun devirlere gre eitli kontrol mekanizmalar da kurulmu ve iletilmitir. Siys " suit a " nn ba, devlet reisidir, amme iktidarn kullanan dier kimselerin hareketleri onun adnadr. Bu bakmdan ilh irdenin insanlar arasnda kuvveden fiile kmas keyfiyeti, evvcliyet-le devlet reisine havale edilmi demektir. slm'da "din" v e ." s i y a s " gerekler bir btndr. Garpta olduu gibi, " r h n " ve "c i s m n " veya " d n y e v " ve " u h r e v " tefrikine yer verilmemitir. Zira, slm insanla alkal btn vakalar bir ve beraber mtlea eder. Dnya ve Ukba'y bir kopukluk olmadan birbirinin devam hlinde benimseyip tanzim etmek ister. Beerin saadetini " s a a d a t - i d .r e y n " yani iki lemin saadeti olarak tekeffl ve gaye ittihaz etmitir. te bu sebepledir ki; islm devlette siys iktidarn ba olan zat, ayn zamanda din iktidarn da ba addolunur. slm devletin ilk rneini tekil eden peygamber (aleyhisalt vesselam) Efendimizin tatbikatndan kan bu neticeler, devlet reisinin ayn zamanda bir din reisi yani "halfe" olmasio gerektirmitir. 19 b) Hilfetin er' Mhiyeti Hilfet kelimesi lgat mns itibariyle her hangi bir kimsenin yerine gemek ve ona halef olmak demektir.10 stlah - daha emin bir tbirle sylemek gerekirse - er! bakmdan ok daha dar bir mn tayan bu kelime, srf mme- i mslimnin riyasetinde bulunmay ifde eder. Aynen Hz. peygamber gibi din ve siys riyaseti birlikte hiz 1.0 Hsife kelimesi igav mnda hiz olduu bu mule ramen yine de tahsisen muayyen mahallerde kullanlagelmitir: a)" Tarikatlarda, eyhlik makamn ifade etmek zere istimal olunur: Fakat hi bir zaman "eyh" "pr" "dede" "baba" "e fendi baba" v.s. gibi eitli lkablarla anlan eyhlere yani tarikatta en st makamlar igal edenlere "halife" denilmez ve denilmemitir. Bu gibi kimselerin, kendi yerlerine zikirleri idare etmek ve buna mmasil ileri grmek zere tevkil ettikleri ahslara, niyabet ettikleri eyhe nispetle "falannhalfe s i" denilir. Yoksa kendilerinden "halfe" diye bahsedilmez. Halifeler mteaddid olabilirler. Aralarnda mnevi bir derecelenme de bulunabilir. Kendilerine verilen icazetnamelere de " h l fetnme" denilir. Her tarikatta birbirinden az ok farkl, ayr bir hilfet anlay vardr. Bununla beraber btn tarikatlarda umumiyetle "mn" ve "makam" hilfetleri olmak zere iki nev hilfet kabul olunur. b) - Halfe kelimesi," ve eibatte demoullar mkerrem olarak halk olunmutur." mealindeki yet-i kerimede yer alan tekrimden dolay ve kinaye olarak "insan- kmil" hakknda da kulla-niagelmitir. Bu istimal mahalli iin daha ziyds "

Biz onu (insan) yeryznde halfe kildik." mealindeki yet-i kerime mesned alnmtr. 20 KADR MISIROLU olmak artyla islm idarenin banda bulunarak O'na halef olan zat, mslahlef olduu yce Peygamberin siyret-i celiline yani, gzel davranlarna ne lde uyabilirse kendisinde hilfet sfat da o nis-bcuc tecell ve tahakkuk etmi olur. Ancak uras ehemmiyetlidir ki; mam lin, Hazm gibi ba/. mehur slm limleri, "halfe" denilecek zatn mutlaka mstahlef olmasna lzum gstererek bu sfat sdece Hz. Eb Bekir'e hasr ve tahsis etmilerdir. Gerekten kelimenin lgat mnsna sdk kalnd takdirde Hz. peygamber tarafndan istihlf olunmak erefinin sdece O'na id bulunduuna hkmetmek mecburiyeti vardr.'1 Hz, mer'e ise, ancak " P e y c) - Halfe kelimesi Osmanl tarihinde bir ksm "ktip" veya " m u h s,e b e c i" ier hakknda da kullanlmtr. Gerekten Bb- li'nin kalemlerinden birinde alan ktiplere de uzun mddet halfe denilmitir. Bunlar derece idiler. Halfe-yi evvel, Halfe-i sni gibi adlarla anlrlard. Hepsine birden " Bab- i hulefs" denirdi. Tanzimattan sonra " baktip" ve "mmeyyiz" tbirleri km, halfe-i evvel yerine mmeyyiz-i evvel, halfe-i sn yerine de mmey-yiz-i sn denilerek halfe kelimesinin bu tarzda kullanlmas tarihe karmtr. 11 - stihlf kelimesi, yerine bir bakasn bramakkan ibaret olan mansyla sbik olana id bir sfattr. Byle olduu halde . Trkemizde. - bilhassa son zamanlarda - lhik olan yani bakasnn yerini aian hakknda kullanlmaktadr. Hz. Peygamber kendilerinden sonra riyset-i mmeyi deruhte etmek zere hi kimseyi sarahaten istihlf etmi deillerdir. Hilfetin t : henmnda bu islm messeseyi erl bir mesnecMt;: hrum gstermek gayreti ile zerinde pek ok durui...... unan bu" mes'ele, ileride tfstyLOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 21 gamber'in halfesinin halfesi" denilmi, bu tbir, daha sonra pek uzun olmasndan dolay terkedilerek " emrilm'minn" reva bulmutur.12 Ancak "hilfet" kelimesinin lgat mnsnn 12la izah edilecektir, ancak burada u kadarn syliyelim ki; Hz. Peygamber bu hususta sarih bir beyanda bulunmamlarsa da kendilerinden sonra riyset-i mme makamn Hz. Ebbekir'in igal etmesini arzu buyurduklarn gerek iaret ve gerekse dellet tarikiyle belli etmekten de geri kalmamlardr. Bu sebepledir ki; ashab- kiram hazert, Hz. Ebbekir'e ittifakla " H a I i -fe-i Reslllah" unvann vermilerdir. Bu ittifakla sabit olan "icma" hem "Hilfet" yani imam nasbinin vcbuna ve hem de Hz. Ebbekir'in hilfetinin meruiyyetine kfi bir delil ve mesneddir. Rivayete nazaran Hz. mer'i " e m r i I m mi n ' n " tbiri ile ilk defa yad eden Abdullah bni Cah , yahud mer bnu'l As ile Mugiyret' ibni 'be'dir. Dier bir rivayete gre de bir taraftan bir ftuhat haberi getiren bir zt Medine'ye ulatnda: " - Emrilm'minn nerede?" diye sormu. Bu hitap tarzn beenen ashab- kiram hazert da bu gzel tbiri benimseyerek onu Hz. mer hakknda bittifak kullanmaya balamlardr. ilk zamanlarda Hz. Ebbekir'e "halfetullah" yani Allah'n halifesi diye hitap edilmitir. Bunlar Cenab- Hakk'n "Ben demi yeryznde kendime halfe yapacam." (l-i imrn Sresi, yet 28) ve "Aah sizi yeryznn halfeleri kld." (Sre 6, yet 165- Sre 10, yet 15, 74) gibi yetle istinad ediyorlard, i- ann cumhuru halfeye bu tarz-;. hiab edilmesini me itmilerdir. nk mesned itti-r-z edilen yet-i kermeie :, buna dir sarih bir cevaz istidlal 22 KADR MISKOLU tahakkukunda da istihlf olunmak yani yeri alnacak ahs tarafndan kendisine halef gsterilmi bulunmak art aranmaz. Bir makama istihlf olunmadan geen bir kimseye o makam evvelce igal eden zata izafeten "halfe" denilmesi lgaten

dorudur. Bu itibarla riyset-i mme makamna Hz. Eb Bekir'den sonra geenlere de " halfe" denilmesi iin hi bir mni mevcud deildir. Elverir ki; Hz. Peygamber'in emir ve davranlarna mmkn olduu kadar uymaya alsn! Esasen O yce varla hakkyla niyabet pek g ve nadiren gerekleebilecek bir durum olduundan n fkh kitaplannetmek imknszdr. Esasen Hz. Ebbekir de kendisene "halfetullah" denilmesini men etmi ve: "- Ben Allah'n deil, ancak O'nun resulnn halifesiyim!.." demitir. 13- Hz. Peygamber'den, kendilerinin hakkyle temsil edilebilme-lerindeki glkten dolay "Benden sonra Hilfet otuz senedir. Ondan sonras melikiyet (saltanat) tr." mealindeki hadis-i erif vrid olmutur. Ancak bu hadis-i erifin mns, Hz. Peygamber'in vefatndan itibaren otuz sene getikten sonra gelen halfelerin halfe sayiamyacaklan tarznda telkk edilmemelidir. Gerekten hilfetin ilgs hengmnda byle bir iddia ile karlalmtr. Bu iddiann sahiplerinden bazlar, her devirde mevcud olup geimlerini, hakk, galibin irde ve efkrna inhisar ettirmekte bulan kalemrlerdir. Bu cumhuriyet tfekilerinin sadan soldan edindikleri mesmuat ile azdan dolma atlar elbetteki cevaba demez. Ancak ne yazk ki; bylelerine klavuzluk edenler baz szde din limleri olmutur. Mesel bir "fkh usl" hocalndan gelme Seyyid Bey!.. ( Bkz. Seyyid Bey' in hilfetin ilgs srasnda 23 LOZAN ZAFER M, HEZMET MI? da" h 11 f e t" tbiri yerine daha ziyde "imamet" kelimesi tercih ve isti'ml olunmutur. Maamafih bunu namazdaki imametten tefrik iin de "imamet- i kbr" denilmitir. "adliye vekili"* sfatyla yaptt ve 1341 (1924) ylnda stanbul'da" Hilfetin Mhiyet-i er'iyy ei Haki nda*Bi r Nutuk" unvanyla basln bulunan konumas.) Halbuki bu hadis-i erifin mns, hilfetin kmil, yani tam bir hilfet olarak ancak otuz sene devam edebileceini beyandan ibarettir. Esasen trih gerekler de bu hadis-i erifin yklendii mnnn bundan ibaret bulunduunu teyid eden bir seyir takip etmitir. Filhakika hilfeti deruhte eden birahsn, kendisine niyabet eyledii Hz. Peygamber'in drt temel vazifesi vardr. Bunlar: 1. Cenb- Hakk'tan ahkm telkki etmek, yani vahye muhatap olmak. 2. Bu ahkmerh ve izah etmek, yani hadis-eriflerde vrid olduu zere ietihadda bulunmak. 3. Cenb- Hakk'tan telkki olunan ve hadis-i eriflerle erh ve izah edilen ahkm- er'iyyeyi tatbik ve icra etmek. 4. Ruhlarda tasarruf etmek, yani manev bir selhiyetle mcehhez olarak islm gayeleri ferd ve cemiyet plnnda gerekletirmek. Bu maddelerin birincisi nbvvet sfat ile kaim oldu cihetle Pe-ygamber'e niyabetle riyset-i mme mevkiinde bulunan halfede mevcud olamaz. Mteakip maddede yer alan itihadda bulunmak, ahkm- er'iyyeyi tenfiz etmek ve ruhlarda tasarrufla 24 KADR MISROLU Halfe nasbi, mmet-i Muhammed zerine er'an "vcib" olan bir keyfiyettir. Bu da ashab- kiram hazeratnm icma ile sabit olmutur. Geri ashab arasnda "Reslllah'n halfesi" sfat ile ilk olarak anlan Hz. Ebbekir'e muhalif kalan bz zevat grlmtr. Fakat bunlar, imam yani halfe nasbinin zaruretine deil, nasb edilen imamn nasbe-dili ekline ve ahsna muhalif kalmlardr. Bu husus sununla da sabittir ki; Hz. Ebbekir'e muhalif olanlarn banda bulunan Hz. Ali'nin kendisi de bilhare bu vazifeyi kabul ve if eylemitir. Kald ki, imam nann mmet zerine vcib olduunu bz yet-i kerime ve hadisi eriflerden de istihra etmek mmkndr. Esasen eshab- kiram hazertn icmaa sevkeden de bu er' delillerdi. Mesel: islm gayeleri gerekletirmek ise, bir halfenin temel vazifelerini tekil eder. Ancak hilfet tarihi incelendiinde ibretle grlr ki; hilfeti, "Peygamber aleyhissel- vesselam hazretlerinin vefatlarndan itibaren ilk otuz sene" iinde deruhte edenler, bu vazifeyi de bihakkn if edebilecek mmeyyiz

vasflar tadklar halde daha sonra gelenler, sohbet-i peygamber bereketi iie mmkn olan bu kemli ihraz edememilerdir. Bu yzden hilfet" hilfet- i kmile" ve "hlfet-i sriye" yani tam hilfet ve ekl hilfet olmak zere ikiye ayrlmaktadr. "Hulef-yi ridn" denilen ilk drt veya be ( Hasan la) halfeden sonra gelenlerde hilfetlerinin kmil bir hilfet olabilmesi iin bulunmas gereken yukardaki selhiyet ve iktidardan bir veya ikisi dima eksik kalmtr. Bu hkm, bunlar arasnda bulunan mer Ibni Abdlziz ve birok deerli Osmanl halfesi iin dah dorudur. Bu trih gerek bile ek bana yukardaki hadis-i erifin mnsn nasl telkk eylemek gerektii hususunda doru yolu gstermeye kfidir, sanrz. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 25 "Ey iman edenler.. Allah'a Resl'ne ve sizden olan ullemre itaat ediniz..."14 mealindeki yetti kerimeyi alnz, ullernr rneved olacak ki; ona itaata mahal olsun!.. Peygamber aleyhissalt-u vesselam bir hadis-i eriflerinde "Bir kimse imama b'at etmeden nce lrse, onun lm chiliyyet (devri) lm gibidir."15 buyurmulardr. leride mevzuubahs edilecei zere imamlarn Kurey'ten olmas16 lzumuna dir de bir hadis-i erif vrid olmutur. Resllllah dier bir hadis-i eriflerinde de: "Elini ve kalbini vererek bir imama bat eden bir kimse (artk) btn gcyle ona itaat etmelidir. Bir bakas bat edilen imamdan imameti almak isterse (bu maksadla ortaya karsa) onun boynunu vururuz!..."17 buyurmulardr. Hz. Cbir (r.a.)den rivayet olduuna nazaran Reslllah yannda duran Hz. Ebbekir ile Hz. mer'i iaretle "...Benden sonra gelenlere bat ediniz!.." 18 diye buyurmulardr. Huzeyfe (r.a.) den mervidir ki; Reslllah "..Mslmanlarn topluluundan ve onlarn " i m a m-1 a r "mdan ayrlmaynz!.."19 buyurmulardr. Nihayet Kur'an- Kerim'de yukarda bahsi geen yet-i kerimenin -20 sonunda ".. bir ey hakknda ekiirseniz onu Allah'a ve Resl'ne dndrn" yani o hususta Kur'an- Kerim'e ve snnet-i seniyyeye mracaat edin, buyrulmuyor mu?.. 14 - En - nisa Sresi, yet 59 15 - Sahih-i Mslim 16 - El - eimmet min Kurey, (Hadis-i erif) 17 - bn-i mce ve Ahmed b.Hambel 18-bn-iMce 19 - Buhar ve Mslim 20 - En-nis, yet 59 26 KADR MISIRL Gerekten ahkm- er'iyyenin tenfizi iin gerekli btn ileri yapmak zere bir imam nasbinin zarureti hakknda ittifak 21 mevcudtur. Ancak "Havari" 22 ten bazlar ile 21 Burada "ittifak" kelimesinin din bir stlah olan " i c m a " nn mansn btn mul ile yklendiini hatrlatmaya bilmem lzum var mdr? 22 "Havri" ileride tafsiltiyle anlatlaca zere Hilfet trihinin balangcnda ortaya km bulunan siys bir hizbin addr. Bunlar, nceleri srf siys olan dncelerine daha sonra tamamen.din bir renk ve mhiyet kazandrmlardr. Bu hizbi, Hz. Ali ile Hz. Muviye arasndaki " S f f n " karlamasnda ihtilfn hakeme havalesini kabul etmeyenler tekil etmilerdir. Bunlar, hakemi kabul etmenin kfr olacan, zira hakeme ancak pheli iler karsnda kalndnda ba vurulabileceini sylemiler, hakemi kabul ettii iin Hz. Ali'nin bile h kfrne kail olarak tecdid-i iman etmesini istemilerdir. Hatt Hz. Ali kfe'de hutbe okurken "L hakeme illallah.." yani Allah'dan baka hakem yoktur, diye karar vererek kfe'nin yakn kylerinden biri olan " H a r u r a " ya ekilmilerdir. "Bir kimse Allah ve O'nun resl'nn rzasn kazanmak iin evinden muhacir olarak kar ve bundan sonra lrse o kimseyi ecir ve sevapla mkfatlandrmak Allah'a iddir." mealindeki yet-i kerime ile amel ettiklerine kani bulunduklarndan bu yette kmak mnsnda geen "huru" kelimesinden isdidll ile kendilerine " h a v r i " adn vermilerdir. Emeviler ve hatta Hz. Ali ile bir ok kereler savamlar ve gittike oalmlardr. Bunlar, Halfenin seimle i bana gelmesini ve kurey'en

olmak artnn aranmamas'n iddia ederler. Havri'e gre seimle riyset-i mmeye geen LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 27 "Mutezile" ^ den Isam, "mmet din hkmlere kendiliinden ve hakkyle uyduu takdirde imam nasbma lzum yoktur!" demilerdir. 24 Fakat bu dn tarz istisna olarak kalmtr. halifeye itaat mslmanlar zerine farzdr. Seilen Habeli bir kle olsa bile ona itaatin farz olduunu ve hilfetinin sahih bulunduunu sylerler. Havri'in dvalar arasnda Abdlmelik bin Mervan zamannda bir de "amel imandan bir czdr" iddiasnn yer ald grlmtr. Bu iddiaya gre, amelden her hangi birini terk eden kfir olur. Havri taifesi hi bir zaman bir bayrak altnda toplanamamsa da, slm lemi'nin her tarafna yaylm ve kendilerine bir ok taraftarlar bulmulardr. 23 - "Mutezile" kulun fiiilerini kendisine isnad edip kaderi inkr eden mezheptir. Kendilerine itizalleri yani doru yoldan saptmalar sebebiyle bu ad verilmitir. Gnah ehli hakknda "Ne kfirdir ve ne de mslim, belki fsktr. iman ile kfr arasnda bir fsk vardr." derler. Sonradan inkr- sfat gibi bir bid'at daha ortaya atmlardr. (Tafsilt iin Bkz. smail Hakk zmirli Yeni lm-i Kelm, d sh. 129 vd.) 24- Bunlarn dncelerini ele alp uzun uzun tahlil ve tenktd eden bnf Haldun: "..... Baz kimseler cumhurun yukarda andmz fikrinden ayrlarak imam nasbetmenin aklen de er'an da vcbunu inkr etmitir, mtezile'den Isam ile Havriten bazlar ve bakalar imametin vcbunu bstn inkr edenlerdendir. Bunlara gre, ancak eriat hkmlerini amelde tatbik etmek vaciptir. mmet adaleti hkim klmaa ve yce Allah'n hkmlerini amelde tatbik etmee karar verir ve bu hususta ittifak ederler, ise imam nasbna lzum kalmaz ve 28 KADR MISIROLU Nasbi cr'an vacip olan imam veya halfede bulunmas art olan temel vasllar unlardr: l.lim 2. Adalet 3. Kifayet 4. z ve havassa id selmet Bunlardan baka bir de "Kurey'ten olmak" gibi dier bir art daha mevcuttur. Fakat halfelerin mutlaka neseben Kurey'ten olmas art zerinde ittifak mevcud deildir. Bu kabul edildii takdirde Kurey' ten olmayan hi bir kimsenin hilfeti sahih olmaz. Bu yzden bir ok deerli slm limi" Hilfet iin neseben Kurey'den imam nasbi vacip olmaz elerler, bunlarn bu fikirleri mmetin icma ile reddedilmitir..." "... stelik imam nasbetmenin vacip olmadna dayanarak, hkmdar tyin etmenin lzumundan kanmalar, onlarn lehinde bir hkm tekil etmez. nk onlar da eriat hkmlerini tatbik etmenin vacip olduuna kaanidirler. eriat hkmleri ise, ancak asabiyet, evket, kuvvet ve kudret ile amelde tatbik edilebilir. Asabiyet ise, tabiat ile devlet kurmaa sevk eder.mam nasbe-dilmedii takdirde dahi devlet kurulabilir. Bunu onlar da kabul ediyorlar. mam nasbinin mmetin icma ile vcbu kararlar ise, imam nasbi, farz- kifyeden olup, imam semek akd ve hal ehline yani imam semek hak ve selhiyetini hiz olan kimselere id olur. bunlar imam seerler, btn halka, bu imama itaat etmek vcib olur..." (bni Haidun - Mukaddime C, 1, stanbul 1954 Sh. 513 - 15 -Kadir Ugan Tercmesi) LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 29 olmak art deildir" demilerdir. Bunlar arasnda Kure-y'in eski safvet ve satvetini muhafaza cdemiyerek hilfet ykn tayabilecek bir durumda olmadklar devri bizzat idrak etmi olan Kad Ebbekir Bkiln'yi zikredebiliriz. Yukarda bahsi geen " H a v r i " ile " M t e z i 1 e " de hilfet iin neseben Kurey'ten olmann art olmadn iddia ederler. Bu

dncede olanlar "Banza geen habeli bir kle bile olsa ona itaat ediniz" mealindeki hds-i erifi sened ittihaz ederler. Btn dnya'da "Trih Felsefesi " ilminin kurucusu saylan byk slm limi bni Haldun25 mam, yani halfenin Kurey'ten olmas artnn hikmeti zerinde durarak: "... Kurey stn kuvvetiyle halka dilediini yaptrmaya muktedir olduu iin bakalarnn onlara aykr hareket edeceinden, cemiyetin dalacandan korkulmaz. nk bu gibi kmldama vukua geldii takdirde Kurey bunu bastrmak ve halk bundan alkoymak kudretin25- 1332 ylnda Tunusta domu, 1406 ylnda Kahire'de vefat etmi olan bni Haldun Endls, Tunus ve Msr'da birok yksek me'muriyetlerde bulunarak olduka maceral bir hayat srmtr. Tarih hdiselerin dern sebepleri zerinde durarak "Tarih Felsefesi" rn am olan byk bir lim ve mtefekkirdir. Grlerini aksettiren asl eseri, tarihine yazd bir mukaddimeden ibaret olduundan "Mukaddime-i bni Haldun" diye mehur olmutur. Devlet telkkisinde uzviyeti (biyolojik) gr benimsiyen bni Haldun tarih vakalarn eitli itima milleri zerinde durarak bir ok bat metefekkirine e-kaddm etmi ve onlarn mbeiri olmutur. Bata Nma olmak zere yerli ve yabanc tarihilerin pek ou O'nun derin tesirlerini tamaktadrlar. (Fazla bilgi iin bkz: Ziyeddin Fahri Fndikolu - H. Ziya lken - bni Haldun, stanbul 1940) 30 KADR MIS1ROLU dedir, ite bundan dolay halfenin onlardan olmas art edilmitir. Bunlar, kudretli bir asabiyet sahibi olduklar iin onlarn devletin ba-nda bulunmalar ile milletin dzeni son derecede mkemmel ve birlik kuvvetli olacakt..."26 Ve, "... Biz riin hkm ve kaideleri yalnz bir kavim ve bir yzyl ve herhangi bir mmet iin koymam olduunu biliyoruz. Bu incelemelerden bu artlarn her birinden maksad, iktidar ve idare kuvveti olduunu anlyor, btn bu artlan iktidara hamlederek halifelik iin Kure-y'len olmann art edilmesinin illet ve sebebini Kurey'te asabiyet yani devleti korumak iin gereken kudretin bulunmasndan ileri gelmi olduunu anlyor, mslmanlarn idaresi banda bulunmak iin o kavmin asabiyet sahibi ve kendi alarnda dier kavimlerden stn olmasn art kouyoruz. Bu takdirde mslmanlarn idaresi banda bulunan bir kavim dierlerini kendisine boyun edirecek ve devleti gzel bir surette korumak iin birleecektir. O ada kurey'de bulunan bu kudretin yeryznn dier taraflarnda yaayan baka kavimlerde bulunduunu bilmiyoruz. nk bunlarn zerlerine aldklar slmiyeti kabule davet ii, umm olup Arap asabiyeti bu ary yerine getirmeye yeter derecede idi. Araplar bu asabiyet kudreti ile dier kavimlere stn geldiler.Bu aklamamzdan halifeliin her asrda ku-rey'e mahsus olmayp her lkenin de o ada kudretli ve stn asabiyet sahibi olan kavmin elinde olaca anlalr. O kavim devletin bana geer. Halifeliin sr ve hikmetini dnr isek, hakikat burada anlattklarmzn br tarafna gemez. nk yce Tanr kullarn LOZAN ZAFER Mt, HEZMET Mi? 31 kendi menfaat ve maslahatlarna uygun olarak i grmeye ve kendilerine zararl olan ilerden korumak maksadyla Halfeyi yeryznde kendinin naibi olarak semitir. Halfe buna me'murdur, b hususlarda ona hi tab edilmektedir. Yani bu vazife ona ykletilmitir. O bundan mes'uldr. Bir vazifeye ancak o vazifeyi grebilmek' kudretinde olan arlr. ,."27 te slm limleri arasnda mftyssakaleyn n nmyla hret bulmu olan mam Necmeddin mer Nesefi gibi halfenin mutlaka kurey'ten olmas gerektii, bu art hiz bulunmayan bir kimsenin imametinin caiz olmayaca reyinde bulunan kimseler mevcud olmakla beraber, ekseriyet b.ni Haldun'un yukarya dercedilen rey ve mtleas zerinde ittifak etmilerdir. Filhakika hilfetin tarihi de bu grn ummen kabul ve tatbik edildiini gstermektedir.

Sdece "ia" ya 29 dhil olanlar, bu art daha da daraltarak, imameti Hz. Ali ve O'nun evldlanna id bir hak olarak kabul etmilerdir. Hilfeti irs bir mes'ele olarak mtlea eden ve 27 bni Haldun, a.g.e. sh. 524-25 28 Mftyssakaleyn, insanlara ve cinlere fetva veren mft demek olup tarihte mahdud bir ka fakih iin kullanlm bir tbirdir. 29 "ia ", lgat mnas itibariyle " arkada" ve " e t b a " demek ise de stlah olarak ksaca Hz. Ali ve O'nun evldlanna taraftarlk ifde eden bir tbirdir. Birok kollara ayrlan ve din olmaktan ziyde siys bir mhiyeti bulunan " i a " nn hemen btn kollarnda, imam nasbi gibi ehemmiyetli bir mes'elenin Hz. Peygamber tarafndan halledilmeyip mmetin rey ve mta-leasna ve binnetice maslahatn iktizasna terkedilmi olmayaca iddia edilir.Bunlar, imamn "masum" yani kk ve 26 - bni Haldun t a.g.e. sh. 522- 23 32 KADR MISIROLU onu mnhasran l-i Res'e id bir hak olarak gren ia'nn grleri, balangta olmasa bile sonradan din olmaktan ziyde siys byk gnahlardan ber' olmasn da zarur addederler. Hz. Ali'nin Peygamber aleyhissalt- vesselam tarafndan bizzat ve sarahaten imam tyin edilmi bulunduunu iddia ederler. Bu maksadla bir takm yet ve hadisleri tefsir ve te'vil ederek grlerini isbat etmeye alrlar, istinad ettikleri delilleri, O'nun oullarna da temil edenler, "ia" nn "mmiyye" kolunu tekil ederler. Kendilerine tercih ederek Hz. Ali'ye biat etmedikleri iin iki ihtiyar mnsnda "eyheyn" diye anlan Hz. Ebbekir ve Hz. mer'i sevmez ve onlarn hilfetini kabul etmezler. Halbuki Hz. Ali hilfeti hi bir zaman irsi bir mes'ele olarak telkki etmemi ve eyheynin hilfetini, de kabul eylemitir. Ancak kendisinin imametin artlar bakmndan bu makama dierlerinden daha fazla mstahak olduu grnde bulunarak Hz. Muviye ile harb etmeyi din bir vazife saymtr. Hal byleyken, bunlar arasnda" G u I a t -1 ia" denilen son derecede mfrid zmreler grlmtr. Mesel Abdullah bni Sebe nmndaki yahudi kasden Hz. Ali'nin ulhiyeti fikrini yayarak mslmanlar arasna fitne ve fesat sokmaya almtr, bu suretle rndan kan " i a " da Peygamber ve O'nun "Ehl-i Beyti ne taraftarlk sahte bir perde olarak kullanlmak suretiyle iilik grleri iine, pek ok " s r i I i y a t" sokulmutur. Bu dvay bilhare benimseyen ran, slm tarihinde ok me'um bir rol oynamtr. (Tafsilt iin baknz: Thir Harim Balcolu - Trk Tarihinde Mezheb Cereyanlar, stanbul -1940). "ia" Hz. Ali'den sonra kimin halife olaca mevzuunLOZAN ZAFER M, HEZMET M? 33 bir mhiyet iktisab ettiinden biz onu bir tarafa brakarak daha ziyde ehli snnetin anlayn aksettirmeye alacaz. Buna gre, Hilfet Makam'm igal edecek ahsda bulunmas gerekli artlar bir de yle sralamak mmkndr: 1. Mslim olmak30 2. Takva sahibi ve dil olmak 30-31 da hl srp giden derin tefrikalara dmtr. mameti, Hz. Ali evldndan ehil olup, halk kendine bate arana hasreden grte olanlara bu mezhebin kurucusu Hz. Hseyin'in olu Zeyd'e nisbetle "Zeydiyye" denilmitir. Zeyd'in eyheynin imametini sahih addetmesine kzarak ayrlanlara " R.-f i z a " ad verilmitir. Bu ekilde saymakla bitmez frkalara ayrlmlardr, immiyenin bir kolu da " s n a e r i y e " dir. Bunlar Hz. Ali soyundan oniki zatn imametine kaildirler. Kabul ettikleri imamlarn onikincisi Muhammed bin Askernin ki; bunun lkab " m e h d " dir, esrarengiz bir surette kaybolduunu, kyamete yakn tekrar ortaya karak adaletle hkmedeceini iddia ederler. Bunlara mehdiyi beklemelerinden dolay " Muntazar" ad verilir. Mehdi zuhur edinceye kadar mamet Makm'nn herhangi bir kimse tarafndan igal edilmesini meru, addetmezler.

Bu sakat grler yzyllaraca ran'n propagandalar sebebiyle Anadolu ilerine girmi ve bilhassa kuruluunda snn olan baz tarikatlara olduka te'sir icra etmitir. Anadolu "Trk Birliini paralamak maksadna matuf siys entrikalarn eseri olan bu i hareketinin en tipik misli "Bektailik" Tarikatnn sonradan ald vahim ekildir. l-i mran Sresi, yet 19- 85 31 - El-bakara Sresi yet 124-204-205 34 KADR MISpiOLU 3.,Mctchid olmak32 .,, :,--.; . , 4: selmet-i havssa shib olmak33 : ;,..: 5. erkek olmak34 ' "" ' ' ' Bunlardan baka bir de "tehdidini fc a k" a ad i r o 1 m a k "yani istedii eyi zorla yaptrabilecek gce sahip olmak gibi bir art daha vardr. Bu da halfenin, siys iktidarn ba olarak ona sahib ve mutasarrf bulunmas ile kaimdir. Btn bu artlar hiz olan bir ahsn, Hilfet Makam'na geebilmesi iin 'de er' ve fiil drt yol vardr: 1. Seim , Bu " E 1 h - i hal vel ak d " denilen seme ehliyetini hiz olanlar tarafndan gerekletirilir. Bunlar mslim, istikamet sahibi, rey ve itihadlarna itibar edilen mlehayyizandan kimselerdir. 2. Tyin Bir halfenin kendisinden sonra gelecek halfeyi bizzat tyin edip^ halka ona bat etmelerini emretmesidir. Mesel Hz. Ebbekir kendisinden sonra gelecek halfeyi bizzat ve ismen tyin etmitir . Bu bir nev "vasiyet" tir. leride anlatlaca zere son Abbas Halfesi Mtevekkil Alellah da Hilfeti Yavuz Sultan Selim'e vasiyet etmitir. Veraset usl de bir nev tyin olmakla beraber biraz aada anla32 - El-zmer Sresi yet 9. 33 - El-bakara sresi yet 247 34 - En-nisa Sresi yet 34 LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 35 tlaca zere ondan bir hayli farkldr. (Bugn daha ok Osmanl'ya hucm iin bu usln islm olmad iddia edilmektedir. Bu sebeple ileride mstakllen ele alnp tafsiltiyle yazlacaktr.) 3. Tavsiye veya ra Bir halfenin kendisinden sonra yerini alacak ahs mmete tavsiye etmesi usldr. Bu, bir ahs olabilecei gibi birka ahs da olabilir. Mesel Hz. mer bir takm mntehibler tyin ederek, bunlar aralarndan birini halfe semek hususunda vazifelcndirmitir. Bunlara "Ashab- ra" denilmitir. Hz mer bu arada Ashab- ra'ya olu Abdullah' bilhassa sememelerni de tavsiye etmitir. Hlfcl'in ar mes'liyetini mdrik bulunan bu byk insann byle hareket etmesine sebep olarak da " Bir evden bir kurban yeter!..." dedii rivayet edilmektedir. Hz. Ali de ald yaradan ar bir surette hasta olduu ve hayatndan mid kesilecek bir durumda bulunduu srada taraftarlarnn: " - Hz. Hasan'a biat edelim mi?" suline karlk olarak: - Size bunu ne tavsiye ederim ve ne de yapmaynz derim!..." buyurmulardr. Medcniyet-i slmiye Tarihi mellifi, Ashabn halfe seiminde takip .ettikleri usl fevkalde takdire ayan grerek: "... Halfe intihabnda Hulefa-yi Raidn'in tuttuklan yol, millel-i mlemeddinenin (meden milletlerin) imdiye kadar bulabildikleri turuk- intibbiyycnin (seim yollarnn) en iyisidir. nk bu sret-i intihab cumhuriyeti, saltanal- mutlakay ve mertiyeti, n birden camidir, cumhurdur, nk halfe cumhur-i islam tarafndan bil kayd- art intihab olunur. Merutdir, nk intihab meveretle olur. 36 KADR MISIROLU I LOZAN ZAFER M, HIZMT M?

37 Saltanat- muakadr, nk halife makam- hkimiyete geince istedii gibi hareket eder. Buna blda (yukarda) zikrolunan drt art da ilve olunursa Cihan'n. aleltlak (umm olarak) en gzide hkmeti bu olur. nk bir hkmdar ilim ve adaleti, kifayet ve ehliyeti scimct-i havss kendi nefsinde cem ederse memleketin terakki ve tcv/.i-i dleic, reayas arasnda ittifak ve muhabbetin hkmran olmasna hizmet edecek en muktedir adam olur. Hulcf-yt Raidn tercim-i ahvlinde grld zere yle bir hkmdara o salh- hli o zhd- takvay da veriniz, Cihan'da bundan daha mkemmel, daha dil, daha lyk bir hkmet tasavvvur olunur mu?"35 demektedir. . 4. Kl zoru veya irsiyet (Ilkk-s Seyf) Bu usl, Hilfet Makam'nn kl zoruyla elde edilmesi ve intiklinin irsen salanmas yoludur. slm tarihinde bu yolu ilk olarak ihdas eden Hz. Maviye'dir. O, bu hususta, evvelemirde yaknlar ile istiare etmitir. Muiret'ibni a'be de kendisni bu yolda harekete tevik edenler arasndadr. Hilfeti kendisinden sonra muallakta brakmaktan doacak mahzurlar gz nne getiren Hz. Muviye veraset usln er' bulduundan deil, maslahatn iktizsndan dolay ihdas ve tercih etmitir. Zira zuhur edebilecek ihtilflar ve dklmeye mde mslman kan hesapszd. Gerekten o devirde mevcud itima artlar gz nne getirilir ve az bir mddet evvel bu mes'ele etrafnda kopan frtnalar hatrlanrsa Hz. Muviye'nin niin bu yola gittii daha iyi anlalr. Hz. Muviye - hi phesiz - bu mlhazalarla olu Yezid'i kendisine " V e 1 i a h d " tyin etti. Ondan sonra da maslahat iktizsndan doan bu usl hep devam edip gitti. Bu tarz hilfete "hlfet-i sriye" yni ekl hilfet denildiinden evvelce bahsetmitik. 35 - Corci Zeydan - Medeniyet-i slmiye Tarihi C. 1, sh. 106 Bu usle ba vurmann bir sebebi de anari ve efkrn bir noktaya cem'indeki fevkalde glktr. Kuvve-i kaahireye (susturucu kuvvete) ba vurmadka netice almann imknsz grld ahvalde mracaat edilen bu usl fiil bir zaruretin icab ve eseridir. Halfe ne suretle seilmi ve i bana gelmi olursa olsun, hilfetinin meru' addedilcbilmesi iin u artn gereklemesi lzmdr: 1. Ahkm- er'iyenin tenfi/.i. Bir halfenin idresinin meru' addcdilebilmesi iin, onun, eriat hkmlerinin kuvveden fiile kmasn temin etmi olmas lzmdr. Bu yaplmadka ne onun idresinin islm olduunu ve ne de hilfetinin meruiyetini iddiaya imkn vardr.3 36 - Halfenin en birinci vazifesi, - hi phesiz- ahkm- er'iyenin tenfizi yani ilh emirlerin kuvveden fiile kmas, yrtlmesidir. Fakat onun emirler ve nehiylerle mer'iyyetini salamya memur olduu hkmler, sdece bu ahkm- ilhiye deil, ayn zamanda rf ve ietihd hkmlerdir. Ancak ahkm- ilhiye karsnda bir tercih hakk bulunmayan halfe, tabiaten eitlilik arze-den rf ve ietihd mes'elelerde diledii rey ve usl emretmek veya nehyetmek selhiyetini hizdir. Bu sebepledir ki; ilh hkmlere uymayanlar, halfe, bunlara riyeti emretmemi olsa bile Cenb- Hakk'a kar si ve gnahkr olduklar halde bu durum, rfi ve ietihd kaidelerden herhangi biri iin ancak halfenin onlar tasdik etmesine ve riyet olunmasn emretmesine baldr. Halfenin ibdet ve itikadta mteallik mes'elelerde metehid-lerden herhangi birinin kavlini tercih ve onu emretmek selhiyeti 38 2. Emnetin ehline tevdii. Bir halfenin ve banda bulunduu idarenin er'an meru' ve muteber addcdilcbilmesinin artlarndan bir dieri de, mevki' ve man-sblarn ehliyet ve liykat derecelerine gre lyk olanlara tevzi edilmesidir. 3. Biat Bat v mslmanlarn bir halifeye itaati kabul ettiklerini gsteren yoktur. Bu, ferdin kendisine terkedilmi bir haktr. Yani her m'min diledii itikad veya amel itihad benimseyebilir ki; bu, mezhep semek hakkdr. Fakat fruta mteallik olan veya teml esaslardan doan rey ve itihadlarm mer'iyyeti iin bunlarn hlife tarafndan kabul ve iln edilmeleri arttr.

Ancak bu takdirdedir ki; bu gibi kaideler de ahkam- er'iyyeye dhil ve onlara riyet etmiyenler Cenb- Hakk ve devletin nizam ve kanunlar karsnda mes'ul ve si olurlar. 37 - Araplar, bir emire bat ettiklerinde, bunu bir akid sayar ve bunda taraf ve hissedar olduklarn tebarz ettirmek zere ellerini o emrin elleri zerine koyarak kendisine ballklarn ifde ederlerdi. Bununla al veritekine benzer bir hareket yaptklar dncesinde bulunduklarndan bu fiili bey' {alm satm) kelimesinden treterek" b e y ' a " olarak ydederlerdi. Kamus-u Osman'de bu kelime "asl mans lzm-i d alkasyia akdolunan safhadr. Muahharan hkmdarn, itaat ve . . inkyad ile hkmetini kabul ve tasdik etmek ve- elete tutup . ... muahede eylemek.mnsnda istimal olunmutur." suretinde . tarif edilmektedir. C.Huard, slm ansiklopedisi'ne yazd " b ey * a " maddesinde u izahat vermektedir; LOZAN ZAFER M, HEZMET M? herhangi bir beyan ve harekcttir.3s Bunun iin de ehl-i hal ve'1-akd'in biati kfi olup her ferdin ba gerekmez. "Aslnda herhangi bir sat akdinin, el skma ile tamamlanmasn ifde eder. Bir halfenin clusunda eli zerinde edilen sadkat yemini mnasna gelii bundan dolay olup, Trkede bu merasime biat denilir. Bu merasim, hkmdarn ak eline el konmas ile yaplr. Bunun ekli Sakfe gnnde Halife mer tarafndan tesbit edilmitir. mer: "- Ey Ebbekir, elini a, dedim. O elini at ve ben O'na bat ettim" demitir. Bu hareket selhiyetin bir dierine devrinin remzidir." 3g. Bat merasimi trih boyunca birok ekillerde if olunmutur, islmiyet'te ilk vuku bulan bat, Hz. Peygamber zamannda olup "Akabe Biati" nmyla mehurdur. Akabe'deki bu batlarn bir ka kere tekrarland da malmdur. C.Huard, ad geen makalesinde bu hususta u bilgiyi vermektedir: "slmiyet'te ilk vuku' bulan biat "Akabe B i a t " dr Bu bat yemininden, sonra hulefann ahd- misakta devam iin ettirdikleri bat yemini ne'et eylemitir. Bu yemin ne kadar yeminler varsa cmlesini hvidir. Hulefaya biat yemini devletlerin ve ahvalin ihtilfna gre muhtelif ekillerdeydi. Ensar, Cenab- Nebiye Akabe'de bat ettikleri zaman yle demilerdi: "Ey Reslllah! Diyarmza gelinceye kadar senin hak ve hrmetinden mes'ul deiliz. Bize gelirsen hak ve hrmetin zerimize vcib olur. Kendimizi, ocuklarmz, kadnlarmz her neden siynet edersek seni de ondan synet ederiz." Akabe'de vuku bulup "Biat-n-nisa." nm ile mruf olan dier bir b'atn nass da yleydi: 40 KADtRMISIROLU Osmanllar, bu lzmeyi yerine getirmek iin imparatorluun geni lkelerinden ileri gelen ailelerin ocuklarn "Allah'a erik ittihaz etmemee, sirkat, zina irtikb eylememee, ocuklarmz ldrmemee, iiftira ve bhtanda bulunmamaa, Cenab- Hakk'a kar iyilikte s olmamaa bat ettik." Bat merasiminin Emeviler ve Abbasiler devirlerinde muhtelif ekil ve suretlerde if edildii ve biatde verilen szn metminin de az ok deitii grlmektedir. Abbasiler'de herkes, ismiyle davet olunarak ayr ayr yemin ettirilirdi. En evvel askerler ve Badat kadlar yemin ederlerdi. Yeminden sonra yeni halfeye bir takm elkab arzolunur o da kendisi iin bunlardan birini seerdi. Balangta Abbasi halfelerine emn, me'mn ve reis gibi basit lkablar verilirken sonradan ism-i cell ilvesiyle "Mulesim Billh" gibi lkablarla anlmak bir det hkmne konulmutur. Batde "Hilfet alay" tertib edilir, sslenmi atlardan ve mzeyyen elbise giyinmi seyislerden mrekkeb bir alay ile yeni halfe hilfet sarayna getirilirdi. Yukarda da sylediimiz gibi bat merasimi, hilfet alay ve yemin ekli trih boyunca pek ok deiiklikler gstermitir. Mesel hicr sekizinci asrda hilfet makamna geen Abbasi halfesi Hakm Billh'a yaplan bat yemini sureti drt sahife tekiledecek kadar uzundu.

Son Osmanl vak'anvisi Abdurrahman eref Efendi Sabah Gazetesi'nde kan bir trih musahabesini (17 Zilka'de 1336 trih ve 10344 numaral Sabah'da yer alan 28. trih musahabesi) biat ve kl kuanma bahsine tahsis ederek burada ok geni ve faydal bilgiler vermitir. Osmanllar'da bu an'anenin tatbik ekli hakknda muhtasar birfikir verebilmek iin oradan alnm bir iki paragraf dikkatlerinize arzediyoruz: LOZAN ZAFER Mi, HEZMET iMi? 41 merkeze getirerek saraydaki ehzadelere mahsus olup "Enderun" denilen mektebde yetitirirler ve yeni bir halfenin "... Resm-i bat Topkap Saray- Hmayunun'da bab-s-sade nnde icra olunmak minelkadin\ mutddr. Taht- saltanat Bab-s-sade nne karlr ve vzera ve vkel ve ulema ve mer-y askeriyye ve mtehayyizan- ricl-i devlet ve millet pdiah- nevcaha arz- bat eyler. Esn-y batta el ele tutumak deti, mrru zaman ile lava ve yerine asitin (yen) ve damen-pus (etek pme) olmak usl kaim olmutur. Fran-szcada bizim muyede merasimine "dest-pus resmi" (= ceremonie de baise - main) tbiri hl mstameldir. Eski kisvelerin yenleri msid olduundan pdiah- izam tahtn iki tarafna uzun yenlerini salverir ve bendegn onlar bus eylerdi. Kisveler tebeddl edip de cppe ve ferace yerine setre kaim olunca asitin makamna kaim olmak zere saak pmek usl ihtiyar olunmutur ki, il yevmin bilcmle merasimde bu usl-i teriftyye baki ve cridir. "Gaile ve itia hengmelerinde clus vuku, bulduu takdirde resm-i batn bervech-'i meruh ifasna hal ve imkn musid olmadndan zamanmzda Sultan Murad Han- Hmis'e ve Sultan Mehmed Read Hmis'e Bb- Seras-kerde bat edilmitir. Hatta cennetmekn Sultan Mehmed Han-i Hmis'e Harbiye Nezreti'nde bat olunduu srada mebusann tark-i ilmiyyeye mensup olanlarndan birou Zat- ahanenin elini pmek veya tutmak suretiyle deb- kadmi yerine getirmilerdi. "Ulem-y selef mtlea-i malmeye mebni bat ve muyede merasiminde ibtida nakib-l erafn huzur-i ahaneye varmasn tensib etmilerdir. nk nakib-leraf seyyid-i sahih-n-nesep zevattan mntehap olmakla sdata ve refann vekili 42 KADRMISIROLU Makam- Hilfete gemesi halinde, mensup olduu memleket adna ondan bat alrlard. addolunurdu. eyhlislm- esbak Saadeddin Molla merhumdan naklen mesm-u cizanem olmutur ki; Sultan Abdlziz Hn'n clusunda nakib-heraf Tahsin Bey msreatle ibtida bat etmi. Saadeddin Efendi dermi ki "Ben de sdatattanm, en evvel bat etmek istedim, fakat Tahsin Bey kotu. Bana takaddm eyledi. Kendisi alil olduundan (bir gz sakat idi) Haz-ret-i Ali'nin bat hatrma geldi, bu iin sonu hayr olmaya dey teem ettim" Vaka Hazret-i Ali'ye iptida bat edenin kolu olak olduundan huzzardan teem eden olmutu. Hazret-i Ali'nin cam- ehdetinin cr'asn Sultan Abdlziz Hn n eylemitir." Osmanllar'da bat merasimine byk bir ehemmiyet verilirdi. Merasim ileri gelen devlet memurlarna resm tezkere ile bildirilir, bu suretle arlmalar uslden olmyan daha kk rtbeli memurlarn gelmeleri ise Divan- Hmyun avular vastasyla salanrd. Devlet erknnn bu merasime "divan" denilen elbiseleri ile itirak etmeleri detti. Yeni padiah "yusf" tbir olunan serpuu ve "kapanice" tbir olunan mcevher emseli ve kebir yakal kurt ile gelerek tahta oturur ve avular tarafndan alklanrd. Bundan sonra ilk nce "nakib-ul-eraf" olan zat eilerek etek per ve mteakiben de duaya balard. Du bittikten sonra en evvel eyhlislm efendi yaklap bat eyler mteakiben de dier vzer ve erkn bait resmini icra ederlerdi." Sultan Read'n bat merasimi imdiki niversite Merkez Binas olan Harbiye Nezareti'nde yaplmtr. Halbiki det bu merasimin Topkap Saray'nda icras suretinde yerlemiti. Hatta Sultan Vahideddin'in bat merasimi dahi Topkap Saray'nda yaplmtr. 43 LOZAN ZAFER M, HEZMET M?

Osmanllar'da bu merasim "kl kuanma" 39 merasimi ile nihayet bulurdu. Bat alan gibi verenin de "mslim" ve "hr" olmas arttr. Mutlaka erkek olmas gerekmezse de temlen ok defa erkeklerin bat ile iktifa edilmitir. Bu artlar, bir hilfettin mcriyyetini salyan temel esas gstermektedir. Hilfet ve idarenin meruiyeti iin emredilmi 39Osmanl pdihlar hkmdarlk almeti olarak tac giymez bunun yerine kl kuanrlard. Batden sonra icra edilen bu merasime zamann tabiriyle taklid-i seyf yani kl kuanma veya "kl alay" denilirdi. Her yeni padiahn tahta geiinde tekrarlanan bu " k I alay" merasimi an'anesinin hangi padiah ile ballad bilinmiyorsa da bunun en son pdiha kadar tatbik edildii bir gerektir. Kl kuanma merasimi yeni pdihn tahta geiinden hemen sonra yaplrsa da bunun iin belli bir gn ve mddet yoktur. Pdiah'n arzusuna ve hlin muktezasna gre tahta geiten bir mddet sonra icra edilirdi. Mesel Sultan Read'n kl alay clusundan ondrt gn sonra Sultan Vahideddin'in ise yirmibir gn sonra icra edilmitir. Kl kuanma merasimi Eyp Sultan'da yaplr ve burada yeni pdiha merasimle Hz. mer'in klc taklrd. Umumiyetle devrin en muteber din adamlar tarafndan pdiha bu kl takma iinden sonra du edilir ve pdih tebrikleri kabul ederdi. Mukaddes addedilen eyp Suan'a gayr mslimlerin ayaklarnn basmasna mni olmak iin ecnebi sefirlerin tebrikleri pdih tarafndan Edirnekap surlar dna kurulan Ota- Hmyun'da kabul edilirdi. Yenieriliin ilgsna kadar padiah kl alayndan sonra perembe pazarndaki yenieri ortalarna gelirdi. Burada 44 KADR MISIROLU bulunan artlar bunlardan ibarettir. Gerisi zaman ve zeminin icabna yani maslahata terkedilmitir. Halfe her hususta etraf ile istiare ederse de ald reylerle bal veya ekseriyete tbi deildir. Kararn re'sen verir. Mcs'liycti sdece Cenb- Hakk'a kardr. Ancak bazan beer ve dnyev mcs'uliyeti de mcvzuubahs olabilir. Bu da hal' yani mevkiinden uzaklatrlmak suretiyle ortaya kar. Gerekten bir halfenin iktidar, kayd- hayat artiyledir. Yani belli bir mddetle tahdid edilmez. Ancak muayyen sebeplerin ortaya kmas halindedir ki, lmeden mevkiinden uzaklatrlmas yani hal'i mmkn olabilir. Fkh kitaplar bu neticeye gtren sebepleri ve bunlarn kifayet derecelerini uzun uzun tafsl etmitir. Bu sebeplerin aranlan evsafta tahakkuku hlinde mmet iin "huru alessultan"40 denilen tabi bir kar koyma hakk doar. Zira 40kendisini yenieriler adna tebrik eden yenieri aas elinden bir tas erbet ierdi. erbetin ii altnla doldurulmu kupasn alarak geri geri ekilen yenieri aas pdiha ilk seferin Garb Roma zerine olmas temenniyatn izhar eder pdih da "inallah" diye mukabelede bulunurdu. Bu an'ane her iki Roma'nn da yani Bizans ve Garb Roma'nn mutlaka fetholu-nacana dir vki' olan bir hadis-i erf'e istinad ederdi. Huru alessultan ullemr olan halifeye itaatden vazgemek demektir. Bunu dnen kendisine itaat vacip olan bir halfeye kar meru" klan iki art vardr: a) Halfenin adletden ayrlmas Adaletin zdd, zulmdr. Zulmn hangi llere varmas halinde halfeye itaatden vazgeilebilecei hususu fkh kitaplarnda 45 LOZAN ZAFER M, HEZMET M? halfelerin sahip olduklar salhiyet ve iktidarlar hududsuz deildir. Bir halfenin ba, dima eriata yani ilh emirlere baldr. rdesini tafsil edilmitir. Ksaca sylemek gerekirse zulmn az, isyan yani huru alessultan iin kfi bir sebep addedilmemektedir. Halfeye itaatle mkellef olup olmama mes'elesinin kendisinin hilfete gemesi iin aranan artlar bakmndan da incelenmee deer. Asl artlar, (hr olmak, mslim olmak, erkek olmak, vs. gibi hususiyetler) zail olduunda ona itaatinde vvipolmaktan kaca aikrdr. .

.-'::.; b) Halfenin beden bir sakatla mruz kalmas. Bu husus da ok: eitlilik arzeder. Mesel: Havass- hamse (be duygu) deki noksanlklar: Bunlar ksmdr. Bir ksmnn hilfete engel olduu bir- ksmnn ise engel olmad hususunda ittifak rnevcuddur. Dier bir ksm ise ihtilafldr. Hilfetin devamna engel olan shh arzalar arasnda grme noksanl ile bir ksm akl hastalklarn zikredebiliriz. Arz akl hastalklar, tedavi ile geebileceinden halfe olmaya mni' bulunmakla beraber hilfetten karlmaya slih bir sebep ad-dedilmemilerdir. yilemesi mmkn olmyacak derecede bir akl hastalna mptel olann hilfeti bu hastalk eer seilmezden nce de mevcud ise, btldr. Ancak sonradan ortaya kmsa iyileme midinin mevcud olup olmadna baklr. Eer iyilik zamanlar hasta zamanlarndan fazla ise, halfe seilmek iin tam bir akl olgunluk aranyorsa bu makamdan azil iin de bu dirayetin kmil bir sretta zayi' edilmesinin gerektii kabul edilmektedir. Grme zaaf da hilfete belli llerde mnidir. Esasen balangta grme iktidar mevcud oimyanla-rn hkimlik ve hidlii gibi hilfeti da muteber deildir. Ancak grme zayflnda grd ahslar tanyabilip tanyamama46 KADR MISIROLU serf hkmlere muvz bir suretle izhar etmedike, bu irdenin hi bir meruiyeti yoktur. Bunun, devir devir eitli kontrol messeseleri de kurulmutur. Mesel Osmanl tarihinde grlen ve devleti bugnk ekilden daha stn surette bir hukuk devleti hline getiren "ey-h u 1 i s I m 11 k " bu hukuka balln kontroln temin ihtiyacndan domu olan bir messesedir. Geri halfeler trih boyunca "Hlfetpenh"41 veya "zllllahi fil-arz" yani Allah'n yeryzndeki glgesi42 gibi bir ok hametli unvanlar tamlardr. Fakat bu "zil" yani glge sna baklr. Tanyorsa hilfetin devamna mni bir sebep tekil etmez. Halfenin ir uzuvlarnda husule gelen sakatlklar da drt ksma ayrhr. 1. Hilfetin devamna mni olmyan noksanlklar, Normal tefekkre ve makl harekete mni olmayan aksaklklardr. Mesel husyelerin kesilmesi gibi. 2. Halfe olmaya da bu vasf devam ettirmeye de mni olan uzv aksaklklar da vardr. ki elin veya ayan kesilmesi gibi. 3. Halfe olmaya kati surette engel olan fakat bu sfatn devamna engel olup olmad ihtilafl bulunan noksanlklar: ki el veya iki ayaktan birinin olmamas gibi. 4. Halifeliin devamna engel olmayan noksanlklar: Bu trl noksanlklar onun vazifesini ifya hi bir tesiri olmayan cinstendir. Yznn irkin olmas gibi. 41 Hlfetpenh; hilfetin dayana olan veya hilfeti koruyan demektir. Halifenin oturduu ehre de "dar-l hlf.e" veya "merkez-i h i f e" denilmitir. 42 Bkz. Bu esirin birinci cildinin 70. ve mteakip sahifelerinde yer alan 47 numaral not. . . LOZAN ZAFER M; HEZtMgT jytf? 47 tbirinin zahirine bakarate onlarn Allah'n yeryzndeki madd bir glglesi olmak iddiasnda bulunduklarn sanmak asla doru deildir, Zira bu " glge" kelimesi "himaye" mnsn rautazammn olmak zere hads-i eriflerde vrid olduu iindir ki, ftursuzca kullanlmtr. Yoksa bir gurur ve azamet taslamak iin dcil!,>43 .,.. , , B - HLFETN TARHES a) Ridn Halfeler Devri Devlet reislii makamn Hz. Peygamber'den sonra kimin ve ne suretle igal edeceine dir yet ve hadislerde herhangi bir sarahat 43 - Bilhassa Osmanl halfeleri tadklar bu atafatl unvanlara ramen mtevzi bir hayat srer ve bu tevazuu korumaya son derecede dikkat ederlerdi. Her cuma selmlnda, kendi emir ve irdeleri ile bir tabur askere: "Marur olma pdihm, senden byk Allah var!..." diye barttklar malmdur. Yavuz Sultan Selim'in adnn hutbede ilk defa antlsnda hatibin O'nu "Hkim-l Haremeyn-- erifeyn" yani iki erefli haremin (Mekke ve Medine) hkimi olarak

tavsif etmesine yerinden ve heyecanla mdhale ederek bunu "Hdm-l Haremeyn- erifeyn" yani erefli iki haremin hizmetkr olarak dzelttirdii mehur bir tarih hdisedir. Osmanl halfelerinden bir ounun, bu hizmetkrl ifde etmek zere sarklarrn zerine sprge eklinde bir sorgu taktklar hatrlanrsa onlarn tevzular ve eriat karsndaki mevkilerini nasl telkki eyledikleri daha kolay anlalr. 48 KADR MISIROLU yoktu. Bu sebeple, bylesine nzik bir mes'elenin halli iin itihadda bulunmak gerekiyordu. Ashb- Kiram Hazcrt'nin herbiri - hi phesiz - itihad selhiyet ve iktidar ile mcehhezdiler. Fakat onlar da -nihayet insan olmalar hasebiyle - itihada tbi bir mes'elede - eitli bak alar yznden ittifak kadar ihtilf etmeye de msid bulunuyorlard. Nitekim daha Hz. Peygamberin vefat gn ortaya kan "Hilfet Mes'clcsi" nde anlaamadlar. Bu srada ileri srlen reyleri grup altnda toplamak mmkndr: 1. Emaret, yani reislik, mmetin siys ve din ilerini sevk ve idareye ehil ve lyk olann hakkdr. Bu umumiyetle Ensar'dan olanlarn ileri srd bir fikirdi. Bunlar diyorlard ki: " - Muhtelif Arap kabileleri slm'a bizim kllarmzn zoru ile boyun emitir. Bu yzden emaret bizim hakkmzdr.." Bu dncede olan Ensr'n namzedi Sa'd bin Ubde idi. Bilhare " M t e z i 1 e " ile " H a v r i " in ekseriyeti de bu reyi kabul etmitir. Bu rey, "Banza bir habe kle bile gese ona itaat ediniz!." mealindeki hadis-i erife muvafk idi. 2. Hilfet iin, mmetin ilerini sevk ve idareye liykat ve kifayetin yan sra " K u r e y " -ten olmak vasf da aranmaldr, muhcirn'den olanlarn ekserisi bu reyde bulunuyordu. Bunlarn namzedi de Hz. Ebbekir'di. Bunlar da "El eimmet min Kre y " yani "imamlar Kureyten'dir" hads-i erifine istinad ediyorlard. 3. Gayrct-i akrabiyye ile dnenler ise emaretin, Hz. Peygamber'e - kan ba itibariyle- en yakn olann hakk bulunduunu iddia ediyor49 LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? lard. ben Him'in ileri srd ve halfenin him olmasn mdfaa eden bu grn taraftarlarnn namzedi de Hz. Ali idi. Geri bu srada Hz. Peygambere kan itibariyle en yakn kimse amcas Hz. Abbas' Fakat o, muhcirn'in en sonuncularndand. Bu yzden "Aere- i Mbeere"44 den olmak ve Hz. Pcygambcr'in biricik kz Fatmetzzehra'nn kocas bulunmak gibi eitli meziyetleri nefsinde cemeden Hz. Ali varken Hz. Abbas' ileri srem iyorlard. Bu babda en isabetli gr, - hi phesiz- sahabeyi kiram hazcrnn ekseriyetinin katld ikinci grt. Zira ensar'm islmiyet'e yaptklar byk yardm veya Haimlcr'in Hz. Peygamber'e neseben yaknlklar fevkalde hrmet ve riyete lyk idiyse de hilfet ne gemi hizmetlere bir mkfat ve ne de akrabaya kalan bir miras gibi telkki olunabilirdi. 45 Bu grte yer alan "Kurey'ten 44Mjdelenmi on kii demektir ki, bunlar henz hayatta iken Hz.Peygamber tarafndan cennetlik olarak tavsif ve ifde buyurulmu olan u ahslardr: Ebbekir Es sddk mer - l fruk Osman b.Affan Ali b. Eb Tlib Talha ibni Ubeydullah Zbeyr- ibnl vvam Sa'd ibni Eb Vakkas Said ibni Zeyd Abdurrahman bni Avf Ab Ubeyde -1 ibni Cerrah 45 Cevdet Paa - Ksas- Enbiye ve Tevrih-i Hulef C. 4 istanbul 1331 sh. 413. 50

' Kadir msrolu olmak" vsf dahi neseb ve shryyetten ziyde o srada Kurcy'in Arap kabileleri iinde en kuvvetli ve itibarl olmasndan ve sultasn (otoritesini) kabul ettirmesi ihtimalinin daha ziyde bulunmasndand. Hakikaten Halifcnen Kurey'len olmas art zerinde fikir yrten mellifler - evvelce bir nebze bahsetmi olduumuz zere- Kurcy'in muhtelif Arap kabileleri zerindeki rakip kabul etmez otoriteleri zerinde durmulardr.46 Hilfet makamn igalden murad ise msiman46 "...Bununla-beraber fikri u merkezde idi ki, vaka Medine ahalisi din yolundaki azm mcdeleleri, takdirin fevkinde sabr ve tahammlleri, dinin telkin ettii ahkm ve hakyika kar gayet metin ihlslar sayesinde Kurey zerinde bir rhan mevkii kazanm olduklar inkr kabul etmez. u kadar var ki; Mekke fetholunup da Ceziret-l arab'n her tarafndaki kabileler fev fev islm diresine dhil olduktan sonra Arap kavmi arasnda onlarn kuvvet, azamet, nfuz itibariyle kaale alnmaya deer bir mevkileri kalmam idi. Kudret ve kemiyet itibariyle kurey ile aralarnda bir nisbet olmad halde onlarla rekabet ve mnfese (gizli dmanlk) edebilmeleri imkn hricine kmt. Bhususus ki, Kurey chiliyette Kbe-i Muazzama'nn muhafzlar, Mekke ve Arap kabilelerinin piv ve rehberi olmak, sonra da phesiz smail Aleyhis-selm'n evld bulunmak gibi bir takm meziyetlerin kendilerine kazandrm olduu ruhan mevki dolaysiyle btn Arab kavimlerinin hrmet ve inkiyadna mazhar olduklar gibi slm lem'nin de aym suretle itaat ve merbtiyelerini kazanmlard. Mekke'nin fehi senesi Kurey islm diresine dhil olur olmaz, btn Arab kabileieini slm'n fezy ve kudsiyet harmine dehalet hususunda yekdierine msabaka edercesine gsterdikleri tehalk Kurey'in nfuzunun tesiriyle vukua gelmi bir hal ve 51 LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? lar arasnda sulh, skn ve ittihad salamaktr. Bunun ise kuvvet ve otorite sayesinde gerekleebileceini sylemeye hacet yoktur. O srabir ey deildi. Hl byle iken Arap camiasnn Kureyten bakasna imtisal etmesi, onlardan maadasnn hkm ve nfuzuna rm olmas imkn yoktu. Bu tesir avam snfna mnhasr deildi. Arabn mlk ve mers bile Kurey Mslmanl kabu! ettikten sonra Risletpenh'n huzuruna hey'etler gndermek suretiyle, yahud rnktebe yoluyla peyderpey msl-man olmaa baladlar." "Aleyhis-selt vesselam Efendimiz senelerce Medine ahalisi arasnda bulunarak halk slm'a davet, dinin neri yolunda onlarla birlikte bunca mchede ettii halde Mekke'nin fethi ile Kurey' Mslmanl kabu! ettikleri zaman olduu kadar halk, davete icabet hususunda bir hrs ve tehalk gstermediler. nk Arabn gerek avam snf, gerek mlk ve meras Medine ahalisinden ne bir korku hissediyor, ne de onlarn tesirine iktifa, emirlerine imtisal kaydnda bulunuyordu. te Risletmeab Efendimiz btn bu sebepleri gzznde bulundurduu iin lm srasnda hiifet'in Kurey'e(Ensar'a deil) id olmasn vasiyet etmi, bir taraftan da Kurey'e slm'n kklemesi yolunda pek gz'de hizmetleri sebketmi ve zerlerine harb aan mriklerin iddetli savletlerine srf dinin teyidi maksadyla gs germek sratiyle emsalsiz fedekrlk gster-. m olan Ensar'a kar; son cersea iyi muamele etmelerini tavsiye ve ihtardan da hafi kalmamtr. Nitekim u nadis-i erif irti-hali Nebev'den bir ay mukaddem erefvrid olmutur: "Ey muhacirin cemaati, siz gnden gne oaliyorsunuz. Ensar ise oaimyorlar. Ensar benim, daraldka muavenetlerine sndm bir melce ve penhmdr. Onlarn usiu. aklllarna hrmet ve ikram ediniz. Fenal grnenlerin de kusuruna bak-maynz!.." 52 KADR MISKOLU da Ensar'n nfuzu Medine hricine kmyordu. Halbuki Kurey, eskiden beri bild- arab'n her tarafnda mthi bir ihtiram grmekteydi. "Risletmeb Efendimizin lmn mteakip muhacirin ile Me-dineliler arasnda zuhurundan endie ettii hal ksmen vukua gelmi ise de vasiyyet-i seniyye-i Nebeviyye iin had bir ekil almasna iki frkann da mahvn inta edebilecek azim bir fitnenin hkm srmesine meydan brakmamtr. Yukardaki szlerden anlyoruz ki, Aleyhisselt- vesselam Efendimiz'in lm deinde bu ekilde

vasiyyette bulunmasnn hikmeti btn Arap kabilelerinin Kurey'e kar mfrid bir taassub hissi beslemesi, havas ve avam btn Araplar'n Mekke ehline mt? ve mnkad bulunmas idi. Bu bize gsteriyor f ki, arapda unsun taassup ruhu bilhare zaafa uraynca -bizzat halfeler bahis mevzuu olan vasiyyet-i seniyyeye imtisal etmeye bir mecburiyet grmemeye baladlar. Bu kabilden olarak mer bn-i Hattab lrken demiti ki: "Muaz ibni Cebel sa olayd hilfeti ona tefviz ederdim. Huzeyfe'nin klesi berhayat bulunayd Onu halfe yapardm." Bunlardan birincisi Medine ahlisinden, ikincisi bilmktebe zad edilmi bir kle olup hi birinin neseben Kurey ile bir alkas yoktu. Yalnz urasn naza?-; dikkatten uzak tutmamaldr ki; Risletmeb Efendimiz Hlfet'n Kurey'e tefvizini vasiyet ettii esnada onlarnda adi ve irikamet diresinde vazife grmelerini art komu ve bunu syledikten sonra "mstakimne hareket etmezlerse kllarnz! boynunuza takp ocaklarnz sndrnz. Yapamazsanz hakikaten sersem ve bedbahd kimselersiniz.!.." buyurmutur. Bunu Trablus ile Tabern ruvat- sika olaa hadisden ihra etmilerdir." (Bkz. bdiaztz Cvi- Mslmani': : Hicfe- Sebrread C. 14. Sh. 215 ve nniipkib) 53 LOZAN ZAFER M, HKZMET M? Bu itibarla Hz. Peygamber'den sonra mmetin riyaseti mevkiini ancak Kurey'den olan, fakat liykat ve kifayeti ile de ekseriyetin tasvibine mazhar olabilecek birinin gemesi en tabi bir netice idi. Ancak o srada Kurcy'in en kalabalk ve kuvelli kolu " B en m e y y e " idi. Ben meyye'nin reisi de Hz. Peygamberin kaynpederi Eb Sf-yan'd. Fakat Eb Sfyan, Uhud Harbin'de mslmanlarn pek ok zayiat vermesine sebep olmu ve Mekke'nin fethi srasnda" M e 1 -lefe-tl Kulb"47 meyanna dhil olmu bir kimse idi. Sonradan ok kuvetli bir mslman haline gelmise de henz mazisinin tesirleri tamamen zail olmam bulunuyordu. Bu sebeple en evvel slm'la merref olan ve Hz. Peygamberin vefatndan nce onun emriyle cemaate imamlk eden Hz. Ebbekir dururken baka birinin seilmesi imknszd. Gerekten, Hz. Peygamberin vefat hengmmda Hz. mer bile tel ve aknlk iinde kalp "Eb Ubeyde bin Cerrah'a: " - Elini uzat, sana biat edeyim!. Zira, Resul ullah'tn buyurduu zere sen bu mmetin emmisin.!.." demesi zerine muhatabnn: " - Ya mer!.. Senin slm'a geldiin gndenberi byle zayf bir reyini grmedim. imizde " S d d y k " ve maarada iki kiinin 47 - Mellefet-l Kulb, kalbleri kazanlacak olan bir zmreyi ifade eder ki, bunlar nfuzlu aret reisleri veya henz ihtida etmemi kimselerdir. Hz. Peygamber tarafndan slm'daki kardelik ve itima muavenetin tezahrne vesile olmak zere kendilerine hazineden bir miktar yardm yaplmas ve bu suretle sim'a meyillerinin takviye edmesi dncesinden hareket edilmitir. 54 I KADR MISIROLU ikincisi olan birzal varken, bana nasl biat edersin?!.." dedii mehurdur. Hakikaten Ashab- Kiram hazcrati bir yere toplanp da reye mracaat olunsayd, kaahir bir ekseriyetle Hz. Ebbekir zerinde birleile-cei muhakkakt. Fakat ne yazk ki; buna imkn bulunamad. yle ki: Hz. Ebbekir, dier ileri gelen Ashab- kiram hazera ile Hz. Peygamberin tehiz ve tekfini ile megul bulunmakta iken, oraya gelen Mugre-t ibni be, Hz. mer'in kulana eilip: "- Ensar, "Ben S a i d e S a k a f " nda toplandlar. Rc'scn bir eye (yani halfenin kim olacana) karar verirler ise, aramzda muharebe zuhur eder!.." demesi zerine Hz. mer yanma Hz. Ebbekir ve Eb Ubeyde'yi alarak Ben Sade Sakaf'na vard. Meclise dahil olduklarnda Ensarn Sad bin Ubde'yc biat etmek zere olduklarn grdler. Mzkerenin kendileri yokken bir hayli gelimi ve tehlikeli bir mecraa srklenmi olduunu anlamakta gecikmediler. Bunun zerine sz alan Hz. Ebbekir, Ensarn faziletlerni ve slm'a hizmetlerini bir bir gzelce sayp dktkten sonra Arab kabilelerinin ku-rey'ten bakasna bat-vc itaat etmelerini mmkn ve muhtemel grmediini syledi. Hz. mer de O'nu teyid edince Ensan

"- yleyse bir bizden, bir de sizden Emir (yani Halife) seilsin!.." mtalasn dermeyan ettiler. Bu ise, zerine titremlen vahdeti islmiyeyi kknden sarsacak ok tehlikeli bir yoldu. Bu tarz- harekelin vahametini Eb Ubeyde pek messir bir surette izah etti. Bu mzkere bir hayli uzam ve kllarn syrlmasna "ramak kalmt. Hz. Ebbekir bir eliyle Hz. mer'i dier eliyle de Eb Ubeyde'yi tutarak: "- Size bu iki zattan birine biat etmenizi tavsiye ediyorum" dedi. LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 55 Her ikisini de ne doru ekerek aralarnda durdu. Bu jest, son derecede gergin olan havay biraz yumuatt. Fakat, Hz. mer: "- inde Hz. Ebbekir gibi bir yce zatn bulunduu bir cemaate asla riyaset edemem!.." diye bararak elini uzatp O'na biat etmekle kopmak zere olan fitnenin yatmasna imkn hasl oldu. Gerekten herkesin Hz. mer'in kendisi halfe olmak istediini ve bunun iin mnakaa ettiini sand bir anda O'nun Hz. Ebbekir'e biat etmesi ortal yattrm, O'nu gren dier ashabn da bialeriylc mes'ele kknden halledilmi oldu. Sadece, Sa'd bin Ubde reyinde msr dav-ranmsa da bu durum O'nun tek kalmas sebebiyle gergin sablarn yatmasna mni tekil etmemitir. Ertesi gn herkes mescidde topland. Hz. Ebbekir minbere karak ilk hutbesini irad etti: x "- Ey nas! Sizin en iyiniz olmadm halde sizin banza gemi bulunuyorum. Vazifemi yollu yolunda if edersen bana yardm ediniz, yanlrsam bana doru yolu gsteriniz. Doruluk, emnet, yalanclk hyanettir. inizde /aif, hakkn alncaya kadar benim nazarnda kuvvetlidir. inizde kuvvetli ondan bakasnn hakkn alncaya kadar zayftr. Bir millet Allah yolunda cihaddan fari olursa o milet zillete duar olur. Bir millette fenalk reva bulursa btn o mille! belya urar. Ben Allah ve Pey-gamber'e itaat ettike siz de bana itaat ediniz. Ben Allah'a ve Pey-gamber'e isyan edersem, sizin bana itaatiniz lzm gelmez. Haydi namaznza! Cenb- Hakk cmlenizi rahtemine lyk eylesin!" Bu suretle Hz. Ebbekir Hilfet Makam'na mmetin icma ile gemi olmasna ramen yine de baz muhalefetlerle karlat. Ben Salde Sakaii'ndaki toplantya Hz. AH ile Haimler'den gayns itirak 56 KADR MISIROLU etmi ve Hz. Ebbekir bir tek muhalife (Sa'd bin Ubde) kar ittifakla halfe seilmiti. Hz. Ali ise bu srada Hz. Ftma'nn hanesine ekilmi ve mstenkif kalmay tercih etmiti. Orada Ben Him'in ileri gelenleri ile aere-i mbeere'den Zbeyr ve ashabn ileri gelenlerinden Mikdad Bin-l esved, Selmani Fris, Eb Zer, Ammar bin Ysir ve K'b gibi zatlar itima etmilerdi. Bunlarn hepsi de Hz. Ali'ye biat etmek istiyor ve mes'elenin Ben Sade Sakafmdaki itima-da byle aniden kararlatrlarak kendilerin istiare haric braklmalarna gcenmi bulunuyorlard. Gerekten bu zatlarn hepsinin de byle mhim bir mes'elede reyleri alnmak gerekirdi. Fakat ne yazk ki; hadiselerin gelimesi karsnda fitneyi nlemek korkusuyla buna imkn bulunamamir. Bunlar arasnda bulunan Hz. Abbsa, Hz. Ali'ye: "- Gel ben sana biat edeyim. Nas da biat eder!.." demesi zerine Hz. Ali byle bir hareketin fitne ve fesad dourmaktan baka bir fayda salamyaca yolundaki bir itirazla O'na mni olmutur. Yeni mslmanlardan olduu iin cahiliyyet devri alkanlklarndan kurtulamayan Eb Sfyan ise Hz. Ali'ye: "- Peygamberin hilfetinin Kurey'in en kk ubesine braklmas ne demektir?., (nk Hz. Ebbekir'in kabilesi Ben meyye'ye nazaran azlkt.) Elini uzat sana biat edeyim!... Vallahi istersen etraf atl ve piyade ile doldururum" deyince Hz. Ali: "- Y Eb Sfyan sen msliiman arasna nifak m sokmak istiyorsun"48 karln vermitir. 48"...lerinde Ben Him'den ve Ehl-i Beyt-i Nebev'den Amm-i Nebi (yani Hz. Peygamberin amcas) Abbas ve amcazadesi LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 57

Bununla beraber, Hz. Ali, Hz. Ebbekir'e, biat iinde bir hayli ge. cikmitir. Fakat bunun asl sebebi Hz. Ftma'nn, Hz. Ebbekir'e son derecede krgn olmasyd. Bu da Hz. Peygamberin miras meselesinden domu bulunuyordu.49 49Ali bin Ebtalib vs. gibi zevat bulunduu halde ir muhacirine biat edilmeyip de Ebbekir'e tevcih-i hilfet olunmas ayan- nazar dikkat grlr. Bu hususta gerek Hz. mer ve gerek ire tarafndan muhtelif mevkide vki olan beyanata nazaran Ben Haim, nr-i nbvvet kendilerinden zuhur etmi bulunmakla zaten byk bir makam ihraz etmilerdi. Bu byk ve mmtaz mevkie bir de Makam- Hilfeti ilve etmek bsbtn fazla olacakt. htiml ki; slmlar bu hususta Hz. Nebevinin eserine iktid etmilerdi. nk Amm-i Neb (Hz. Abbas) bir defa Hz. Neb'den kendisini bir ie memur yapmasn istemi iken Hz. Neb O'nun mes'uln is'af etmemiti. Ezcmle mam Hasan bin Ali Muaviye'ye terk-i hilfet ettii zaman "Cenb- Hakk, nbvvet ve hilfetin her ikisini birden bizde cem etmeyi arzu etmemitir." demiti." (Bkz. Corci Zey-dan - Medeniyet-i slmiye Tarihi- C. 1.istanbul 1328 sh. 51) Sahih-i Buhar'de deniliyor ki:"... Ali, Ftma yznden herkesten hrmet gryordu. Ftma irtihl ettikten sonra herkesin kendisine kar yzn astn grd. Bunun zerine Hz. Ebbekir'le barmak ve O'na biat etmek iin re arad. Ebbekir'e haber gndererek O'nu davet etti ve yalnz bana gelmesini istedi. ok samimi grtler. Hazreti Ali, Ebbekir'in faziletinden bahsetti, yanl bir zehaba kapldn syledi, itizar etti. Hazreti Ebbekir'in gzleri yaard ve Resl-i Ekrem'in akrabasna kar olan byk hrmetinden bahsetti. le namazndan sonra minbere kt. ehdet getirdi. Ali'nin bat hususunda gecikmesini mevzbahs ederek O'nun mazeretini kabul ettiini syledi, sonra istifar etti. 58 KADR MISKOLU Bilhare bu krgnln da giderilmesi zerine hilfet mes'cle-sindeki bu ilk ihtilf ortadan kaldrlm oldu. Hz. Ebbekir pek ksa sren hilfeti esnasnda (632-634) ok byk iler .baarm ve mmeti dirayetle idare etmitir. Ancak bizim gayemi/ slm tarihini btn icfcrruatyle anlatmak olmayp sdece "Hilfet Messesesi" nin mhiyet ve ona ekil veren tatbikat zerinde durmak olduundan kendimizi bu husustaki tafsilta girimek klfetinden ber addediyoruz. Hz. Ali'nin Hz. Kbbekir'in hilfeti karsndaki tavrna bir nevi adem-i tasvip mns verenlerin tezvirleri devam etmekte olduundan Hz. Ebbekir kmilne bir hareketle bu durumu dzeltmek yoluna gitmitir. Hakikaten Eb Ubeyde'yi Hz. Ali'ye gndererek, biat etmekte gecikmesinin mslmanlar arasnda fitne kmasna ve dedikodularn yaylmasna sebep olduunu, bu ie bir son vermek gerektiini syletti. Hz. Ali de biat iinde gecikmesinin ve evine kapanmasnn Hz. Kbbekir'in hilfetini tasvip etmedinden deil Hz. Peygamberin vefatndan duyduu byk teessrden olduunu bildirdi. Ancak bu hareket tarznn yanl anlaldna bu suretle muttali olunca ertesi gn mescide giderek Hz. Ebbekir'e biat etti. Bu suretle Hz. Ebbekir'in hilfeti hakknda ittifak vki oldu. Ebbekir'i mteakip, Ali ehdet getirerek Hz .Ebbekir'in tazime yn olduunu syledi.' Batta gecikmesinin Eb Bekir'e rekabetinden ileri gelmedini anlatt, Ancak garabet (akrabalk) dolaysyle bir hisse sahibi olduklarn, Ebbekir mani olunca mteessir olduklarn beyan etti. Bu suretle Ali'nin de Ebbekir'e biati Mslmanlar sevindirdi. (Sahih- Buhar : Cz, 5, sh: 83, stanbul tab') 59 LOZAN ZAFER Mt, HEZtMET M? Hz. Ali, pederinin vefatndan ziyadesiyle mteessir olan Hz. patma ile birlikte ve O'nu teselli maksadyla bir mddet daha ke-i inzivada kald. Fakat ok az bir mddet sonra Hz. Ftma'nn da vefat etmesi zerine inzivadan karak Hz. Ebbekir'in etrafndaki arkadalarna katld ve O'nun en samimi bir yardmcs oldu. Hz. Ebbekir'in hilfetinden sonra bu makama Hz. mer'in seildii malmdur. O'nun seiliinin Hz. Ebbekir'in tyin ettii bir hey'ete gerekletirildii evvelce nakledilmiti.

Hz. mer'in tam on yl birbirinden parlak zaferlerle srp gitmi olan hilfeti nihayete erdiinde "bcytlmal" denilen devlet hazinesi tklm tklmd. Halk da o nisbette zenginlemiti. slm tarihindeki ilk byk fitnenin tohumlarn hereyden nce bu lsz zenginlikte aramak lzmdr. Bu duruma dikkati eken Ahmed Cevded Paa yle demektedir: ".. Bir milletin iinde birden bire bu mertebe servet ve gna husulnden dolay beynenns (insanlar arasnda) a'raz- dnyeviye (dnyev emeller) hadis ve bu da ihtill ve fitne hudsuna bis (ortaya kmasna sebep) olmak bu lem-i kevn-u fesadn muktez-y ahvalinden (gerektirdii durumdan) olmakla buras Hazreti mer'in zihnini tahdi (rahatsz) ediyordu. Bir de Resl-i ekrem (s.a.v.) mmetinin a'dlanna (dmanlarna) galebe Mekke ve Yemen ve Kuds ve am' feth ve Kisra ve Kay-ser'in hazinelerini taksim edeceklerini ve aralarnda fitne ve ihtill ve nefsniyeer hadis olarak mlk-i slife (gemi melikler) meslekine gideceklerini beyan buyurmutu. Ve mer berhayat (hayatta) olduka fitne zahir olmayacan dahi haber vermiti. 60 KADR MISIROLU Resl-i ckrcm (s.a.v.) Hazretleri byle mugayyibata (gib olan eylere) dir olan esrarn ba'zsn baz havass- ashabna (sekin sahabelerine) ve cmlesini mahrem-i esrar olan "Huzeyfe-t ibni Yem an (r.a.) Hazretlerine bildirmiti. Bir gn Hz. mer, huzurunda bulunan baz ashab- kirama "Rcslllah (s.a.v.) in fitne hakknda olan sz hanginizin hatnndadr?" dey sormu, lerinden Huzeyf'e: "Ya cmirilm'minin!.. Rcsl-i ekrem'in fitne hakknda olan sz ayniyle benim halrmdadir ki, kiinin 'yl (ocuklar) ve mal ve evldndan ve komusundan dolay fitneye duar olmasdr. Bu misull gnahlara savm ve salval ve emr-i bilma'ruf ve mehy-i an-il mnker kefaret olur" dey cevap vermi. Hz. mer; "Muradm o deil, deniz gibi temevv edecek fitneyi soruyorum." dedikde Huzeyfe: "Y Emr lm'minn!.. Senin iin ondan bir beis yok. Senin zamannla onun arasnda kapal kap var!" demi. Hz. mer; "Bu kap krlacak m, yoksa alacak m?" dedikte Huzeyfe: "Krlacak!." demekle Hz. mer "yleyse artk kapanmaz!.." deyip izhar- teessf etmi."50 Her ne kadar lkenin genilemesi, ilerin oalmas, adalet ve asayiin te'minini gletirmi ise de, Hz. mer'in muhataplar zerinde derin bir hayet uyandran mehabeti ve devlet ilerini takipteki dirayet ve alkanl sayesinde itima istikrar az ok salanabilmiti. Fakat kendisini istihlf eden Hz. Osman (r.a.) son derecede halim bir insand. stelik bu srada Resl-i Ekrem devrini grm ve ondan 50 Ahmed Cevded Paa - a.g.e. sh. 591 61 LOZAN ZAFER Mt, HEZMET M? feyz alm ashabn ileri gelenlerinden pek ou ihtiyarlam ve gitgide oalan servet ve ihtiamn dadaasna karmamak iin bir kenara ekilmi bulunuyorlard. Halbuki slm lkesinin hududlan alabildiine genilemi, henz tam mansyla temessl edilmemi pek ok ansr ihtiva eder bir hle gelmiti. Bunlarn bir ksm slm hakimiyetinden kmaya can atyor ve bu vadide her trl fitne ve fesada tene bulunuyorlard. , Buna ramen Hz. Osman'n 12 yllk hilfetinin ilk alt yllk devresi, yine de olduka huzur ve sknet iinde gemitir. Fakat mteakip alt yl, Hz. Osman'n ehdeline mncer olan ihtilf ve ikyetlere sahne olmutur. Bunlann sebepleri yle hulsa edilebilir. 1- Hz. Osman kurey'in "Ben meyye" kol undand. Bu kol, Ku-rey'in en kalabalk ve itibarl ksmyd. Fakat bunlarn ekseriyeti slm' Mekke'nin fethinden ve reisleri Eb Sfyan'n ihtidasndan sonra kabul etmilerdi. Bu yzden ilk muharebelerde hibir hizmetleri gememiti. htiml bu sebepten dolay Hz. Osman'n hilfetinden nce kendilerine pek fazla memuriyet verilmemiti. Fakat Hz. Osman olduka mlayim ve halk tabiatl idi. Bu yzden onlarn memuriyet isteklerini reddetmeyip bol bol is'af eylemiti. Bu durum zamanla dier kabilelerin bahusus Himlerin rekabet hissini uyandrmakta gecikmemitir.

2- Genileyen fetihler sonunda Mekke ve Medine'ye korkun bir servet akm, bu da bir ksm insanlar takvadan uzaklarmt. Bu hl, daha nce yani Hz. mer zamannda balam ve onu endieye garketmiti. Gerekten servetin mutlaka sefahati getireceini hesb eden bu byk insann bilhassa ran'n fethinden sonra Medine'ye binlerce de62 KADR MISIROLU vcnin srtnda tanan ganimet ynlarn grnce: "- Ah ne olurdu, ran ile bizim aramzda ateten bir da olsa di de biz oralara varmasaydk!.." dedii rivayet olunmutur. le eitli ihtiras ve husmetlere gebe olan bu mthi servetin olanca mahzurlar Hz. Osman devrinde ortaya kp bu devri dahil ihtilflara garkeyle-mitir. 3 - lerleyen zamanla nr-i nbvvetten feyz alm insanlar gitgide ihtilllara kararak kirlenmemek iin bir kenara ekilmeyi tercih etmi bulunuyorlard. 4 - r'ac ilerleyen fetihler esnasnda slm topluluuna lyk- vehile temessl edilmeden karanlar oluyordu, bunlar beliren zaaf almetleri karsnda ba kaldrmak iin frsat kollamaktaydlar. Hi phesiz, bu gibilerin hissiyatn istismar ile mslmanlar arasna nifak tohumlar ekmeye alan bir takm kt ruhlularn zuhuru da gecikmemitir. Bunlarn en mehuru malm olduu zere, Yahudi asll Abdullah bni Sebe51 dir. Bu fitne kumkumas yahudinin kard karklklar, hicretin 35. ylnda halk mizal Hz. Osman'n bir gece evinde Kur'n- Kerm 51 - eiti! frkalara ayrlm bulunan ia iinde "Sebeiyye" nin kurucusu olan bduah bn-i Sebe' asten San'a' bir yahudidir. Hz. Osman zamannda gya mslman- olmu faka dima perde arkasnda kalmay baararak mslmanlar arasnda bir takm sapk fikirlerin yaylmasna n-ayak olmutur. Bir takm gizli, mektuplarla eitii islm beldelerinin halkn LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 63 okurken ehid edilmesine mncer olmutur. Bu fec cinayet zerine bo kalan Hilfet Makam'na Hz. Ali geirilmi, fakat ilenen cinayetin uyandrd ruh ve icti sarsntnn n bir trl alnamamtr. Zira, fitne alabildiine derinlemi, alev bacay sarm bulunuyordu. Bu sebepledir ki, Hz. Ali (k.v.) Hazrctle-ri'nin devri de batan baa ayn fitnenin devam mahiyetindeki ihtilflara sahne olmakta devam etmitir. O, Hilfeti, Hz. Osman' ehd eden siler gruhunun kendisine biat hususundaki tehalklerine ramen nceleri kabul etmek istememiti. Lkin az sonra Ashab'n ileri gelenlerinin srar ve ittifaklar karsnda daha fazla mukavemet edemeyerek bu makama geti. Zaman fevkalde nzikti. Anari, Medine'de kol geziyordu. Byle buhranl bir zamanda hizmetten kala-mazd. stelik, Ashab kendisi zerinde ittifak eylemiti. O kabul etmese, ihtilafsz halife seilebilecek bir bakas yoktu. Lkin biri kp da O'na da muhalefet edince, ihtilf kvlcmlar yeniden parlam ve Hz. Ali (k.v.) Hazretleri'nin ehdetine kadar gelierek "Hlef-yi Rjdn"52 devrinin son bulmasna mncer olmutur. Bu biri de, kure-y'ten Ben meyye'nin reisi Eb Sfyan'n olu am Valisi Hz. 52birbirleri ve idarecileri aleyhine tahrik etti. Binbir eit yalan uydurup yayd. Nihayet bu tahrikler sonunda mild 656 ylnda Msr'dan altyz kadar atl "umre zahir sebebi" ile yola kp Medine'ye gelmilerdir ki, bilhare ayn yl iinde Hz. Osman'n ehdetine mncer olan karklklar, bunlar ve daha sonra ayn ekilde gelenlerin eseri olmutur. (Tafsilt iin Bkz. Do. Dr. Yaar Kutluay slm ve Yahudi Mezhepleri, Ankara 1965Sh. 34 vd. Hulef-y Raidn, doru yolda olan halifeler demek olup, bununla ilk drt halife kastedilir. 64 KADR MISIROLU Muviye'dcn bakas deildi. b) Hazreti Ali ve Hazreti Muviye arasndaki ihtilfa ksa bir bak

Bu eserin ikinci cildinde Musul havalisinin tarihesinden bahsederken bir hayli tafsilt verilmi 53 olan bu mes'eleye burada ksaca temas edilecek, sadece kymet hkmlerinin tasrihi ile iktifa olunacaktr. Hz. Ali ve " E h 1 - i Beyt-i Reslllah "54 a kar eitli hrmetsizliklerin yaplmas sretile srp giden ihtilflarn zuhurunda Hz. Muviye'nin hi bir rol olmamtr. O, bu ihtilflara bilhare ve alev bacay sardktan sonra dhil olmutur. Hatta mehur "Hakem Hdisesi "55 ne kadar da hilfet ahususunda herhangi bir iddias olduuna dir kendisinden hi bir sz veya davran sdr olmamtr. " Bu ihtilflar, - evvelce temas edildii zer- Hz. Osman zamannda Abdullah Ibhi Sebe' adndaki yahudinin tahrikiyle balamtr. Ga53Bkz. Lozan, C. II, Sh. 132 v.d. 54Reslllah'n hne halk demek olan bu din tbir Hz. Ali, Hz. Ftma ve onlarn ocuklarn ifde eder. 55. Hicretin otuzyedinci ylnda Hz. Ali'ye bal kalanlarla Hz. Muviye taraftarlar arasnda kan " S -f f. n Harbi "nde malb olacan anlayan am ordusu bir hile olarak Kur'an- Kerimlerini mzraklarnn ucuna takarak yukar kaldrdlar. Bununla kur'an- Kerim'e mracaat edilmesini istediklerini bildirmi oluyorlard. Hz. Ali bunun hile olduunu anlamt. Fakat taraftarlarna sz geiremedi. ki Taraf da, ihtilf, 65 LOZAN ZAFER M, HEZMET M? riptir ki, Hz. Ali bu ihtilflarda nceleri kendisine hududsuz bir surette bal bulunan "Harciler"den biri tarafndan ehid edilmitir. Hz. Muviye'nin babas Eb Sfyan, Bedir Gazas'ndan sonra ku-rey'in reisi olmutu. Mekke'nin fethinden sonra slm' kabul etmi ve oullaryle birlikte gelip Medine'ye yerlemiti. Byk olu Yezid, am valisi iken vefat edince yerine kk biraderi Hz. Muviye tyin olunmutu. Bu esnada halife, Hz, mer'di, Bilhare Hz. Osman zamannda civardaki yeni fethedilen birok yerler de am valisinin idaresine verilince Hz. Muviye'nin shib olduu kuvvet ve servet bir hayli oalmt. Bizans zerine re'sen sefer eder ve lkeler fetheder olmutu. Bu haliyle O, Msr hududundan Frat Nehri'ne kadar hkm geen bir "yar hkmdar" durumuna gelmiti. Kur'an- Kerim'e gre halledecek birer hakeme havale eylemeyi kabul ettiler. Hz. Muviye, Amr bn'l-As' hakem semiti. Hz. Ali de yine taraftarlarnn zoruyla kendisini Eb Muse'l-E'ar'nin temsil etmesini kabul zorunda kalmt. Bir tahkimnme yazlarak ihtilf bu hakemlere havale edildi. Hakemler aralarnda anlaarak hem Hz. Ali'yi ve hem de Hz. Muviye'yi azledip halka dilediini yeniden Halife seme imknnn verilmesini kararlatrdlar. Bu hususta Hz. Ali'nin hakemi oyuna gelmiti. Zira o na kadar Hz. Muviye'nin halifeliinden asla bahsedilmemiti. Ortada byle bir idd yoktu. Geri O, Hz. Ali'ye biat etmemiti. Fakat bunun kendisinin Halife olduu iddiasna istinad ettirmiyor, evveliyetle Hz. Osman'n kaatillerinin yakalanp tecziye edilmesi gereini ileri sryordu. stelik Tahkimnme'de hakemlere herhangi bir 66 KADR MISIROLU Hz, Osman'n vefatndan ,,sqnra, kurey'in bir kolu olan Ben mcy.y'njn reislii de, kendjsine gemi bulunduundan bahisle esasen, amcazadesi olan* bu byk ehidin kann dva etmeye balamtr. te Hz. Muviye'nin mevcud ihtilflara karmas byle balamtr. . Gerekten bigayr hakkn ehid edilen Hz. Osman'n kaatilleri yakalanp* kendilerine er'an ksas tatbik edilmek lzm gelirdi. Fakat levl eden karklklar yznden buna imkn bulunamad. Bu hle, kzanjve ekseriyeti Ben Umcyyc'dcn olan pek ok kimse am'a gidip Hz. , Muviye'nin :eirafuda .toplanmt. Bylece am muhiti muhiiilerin karargh haline geldi. Muhalefetin.tebellr eden ba da Hz. Muviye idi: Zira valiler, iinde yalnz O Hz. Ali'ye bat eyleme-miti. Bat iin Bz. Osman'n kaatillcrinin yakalanp tecziye edilmesini art kouyordu. Hz. Ali ise "artl bat, olamyacam" sylyor, nce bal etmelerini ve spnra taleblcrini ileri srmelerini art kouyordu. Geri, kaatilleri tecziye hususunda kararl .idi. Fakat hilfeti herkes

, kimseyi makamndan azil selhiyeti de verilmemiti. Byle olduu halde nce Ebu Musel - E'ar karar aklad. Bundan sonra sz alan Amr bni'l - As hileye ba vurarak: "- Muhterem sahb'nin ne sylediini hepiniz iyice duydunuz. O kendi adamn (Hz. Ali'yi) azletti. Ben de imdi ayn ekilde Hz. Ali'yi Hilfet makamndan azlettim. Fakat kendi adamm (Hz. Muviye'yi) O'nun' yerine Halife tyin eyledim. Zira Hz. Muviye, Hz. Osman'n velisi, O'nun kann dva eden ve O'nun yerirre gemeye lyk olan kimsedir." dedi. Hz. Ali bu karar kabul etmemitir. te buna "Hakem V a k-'as" denilir. LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 67 urafmdan kabul edilmedike, bu ie teebbs cretini nefsinde gre-miyordu. Elinde buna imkn verecek bir kuvvet olmad kanaatini tayordu. Gerekten Medine'de hal ikibin kiilik bir siler gruhu mevcuttu. ki taraf arasndaki bu anlamazln "Cemel Vak'as"56 56slm Tarihi'nde "Cemel Vak'as" denilen hdise hulasaten udur: Hz. Osman'n icraatna en ziyde muhalif olanlardan biri de Hz. Peygamberin pk zevcelerinden Hz. ie idi. Fakat muhalefetin Hz. Osman' ehid etmeye kadar varmas zerine, O'nun kann dva edenlerden olmutu. Bu hususta Hz. Ali'nin gerekeni yapmad, yani kaatillere ksas tatbik eylemedii mlhazas ile muhalefet safna gemi ve Mekke'de adet bir muhalefet frkas tekil eylemiti. Bata Hz. Ali'ye daha nce bat etmi bulunan Aere-i Mbeere'den Talha ve Zbeyir Hazretleri olmak zere bir ksm sahb de O'nunla fikir birlii ederek Mekke'de kendisinin etrafnda toplanmt. Bunlar nce am'da ayn tavr iinde bulunan Hz. Muviye'nin yanna gitmeyi dndlerse de, sonra civarda mtereddid davranan baz muhitleri kendilerine ram etmeyi daha doru bulduklarndan, Basra zerine hareket ettiler. Bu sefere Hz. ie de deve (cemel) srtna binmi olarak katld iin buna "Cemel Vak'as", O'nunla birlikte hareket edenlere de, "Ashb- Cemel" ad verilmitir. Yolda "Hav'eb Suyu"na vardklarnda kpekler havlamaya balamt. Hz.ie: "- Bu ne suyudur!.." diye sorup da, 68 KADR MISIROLU I ve " S f f ' n Muharebesi "57 gibi gayet kanl iki arpmaya mncer olduu malmdur. Bu arpmalarda mecmuan seksen bin slm mchidinin hayatn kaybetmi bulunmas, anlamazln ms-lmanlara ne lde pahalya malolduunu gsterir sanrz. Hatta slm vahdetini paralayp bozan bu fikr ve fiil ayrlk, zaman zaman yenilenerek, zamahmzakadar srp gelmitir. Ancak bunu ahs veya zfnrev karlarna let edenlerin, sebep olduklar zarar, ran'n mes'eleye dahil olarak ia'y benimsemesine "Hav'ep suyudur!..." cevabn alnca, feryada balad, zira Reslllah (s.a.v.) dier zevceleri de yannda olduu bir srada: "- Nola, nola bilsem ki; hanginize Hav'ep kpekleri ryecek?" buyurmulard, bunu hatrlayan Hz. ie "- Meer Hav'ep Suyu sahibesi benmiim, beni geri evirin, geri evirin!.." diyerek devesini kertmiti. Ancak, O'nun avdeti hlinde, teekkl eden ordu dalacandan etrafndakiler buna imkn vermediler. ' Hz. Ali ise bu srada am zerine sefer ederek Hz. Muviys'yi itaat altna almay dnyordu. Fakat Aere-i Mbeere'den Talha ve Zebeyir hazretleri gibi iki byk sahbinin de iltihaky-la bir hayli kuvvetlenen ve Hz. ie etrafnda toplanan "As-hab- C e m e I" zerine gitmeyi daha uygun buldu. Kendisinden nce Basra'ya varm ve bir ok mcdele ve mukatele ile burasn ele geirmi olan " A s h a b - C e m e 1" ile Hz. Ali arasnda burada vki' olan arpmada iki taraf birden mecmuan on bin zayiat vermitir. Hicri 36 ylnda ortaya kan bu muharebeyi Hz. Ali kazanmtr. 57 - Hz.Ali taraftarlaryla Hz. Mviye etrafnda toplananlar arasnda hicr 36 yl sonralarnda hafif tertip mbrezeler suretinde balayp, mteakip yln banda gittike hzlanm olan bir LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 69

kadar yine mahdud kalmtr. Fakat iki snn Trk topluluu (Anadolu Trkl ve Trkistan Trkl) arasnda skp kalan ran, kendisine slm Dnyas iinde ayr bir varlk sebebi ve dava olarak ia'y benimseyince, ihtilf ok daha fazla bir uml ve ehemmiyet kazanmtr ki bu husus saded hrici olduundan tafsilta girimiyoruz. u kadarn syliyclim ki; Hz. Ali ile Hz. Muviye arasndaki bu ihtilf ve onun dourduu fiil almalar, Hz. Ali'nin hicr 40 ylnda, evvelce iddetle taraftar olup sonra ba muhalifleri kesilen Havri'ten bni Mlcem tarafndan kfe'de ehid edilmesine kadar srp gitmitir. Bu bahse son verirken umm bir kanaat olarak unu ifde etmek isteriz ki, Hz. Ali ile Hz. Muviye arasndaki ihtilf tazelemek ve bu mes'eleyi bir nevi ahsiyetler mukayesesi suretinde ele almak yanltr. Gerekten bu ihtilf tazelemekte bugn iin hi bir fayda yoktur. Zira, iki taraf da ashabtan olmak ve mrevviclcri arasnda ashabn ileri gelenlerinden pek ok kimse bulunmak dolaysyla mes'eleyi bir " i -t i h adlar farknn eseri" sayp gemek lzmdr. Yoksa arpmadr ki, buna vki' olduu yere izafeten "Sffn Muharebesi" denilir. ki tarafn birden mecmuan krk be bin zayiat verdii bu muharebe, Hz. Ali ve Hz. Muviye arasndaki en dehet verici ve neticeye messir bir arpmadr. Evvelce temas edildii zere bu muharebede Hz. Muviye taraftarlar malb olacaklarn anlaynca bir hile olarak mzraklarnn ucuna Kur'an- Kerimleri takarak onu hakem yapmak istediklerini bildirmiler ve netice olarak ihtilfn hakeme havalesini salamlardr ki, buna yukarda izah edildii zere "Hakem Hdisesi" denilir. 70 KADR MIS1ROLU ahsiyyct itibariyle Hz Ali'nin stnl sz gtrmez bir gerektir. Byle yapmayp da mes'eleyi falan haklyd, filn hakszd srelinde ifde etmek, mecbur olmadmz bir hakemlie teebbsle muhtemelen gnha girmekten baka hi bir netice dourmaz. Bu mevzuda zannederiz en doru sz mam- Gazali syliyerek mnkaalarn yersizliini ifde etmitir. Bu byk zat demitir ki; "- Onlar kllarn kana boyadlar, biz lisanmz boyamayahm!..." Ne yazk ki; bizim memleketimizde teden beri bu mes'eleyi tazelemekte ahs veya zmreyi kar umanlar grlmtr. Eskiden ran, Avrupa ilerine doru uzanan Osinanli-Islm ftuhatn arkadan vurmak zere Anadolu ilerine sokulan bir takm ajanlar vastasyla ia taassubunu bir hayli tahrik etmi ve bu da mill tarihimiz iinde pek ok yersiz kan dklmesine ve asrlar sren huzursuzluklar kmasna sebep olmutur. imdi ise komnistler benzer bir gaye ile kendilerine alev denilen ve Ehl-i Beyt'e muhabbeti paravan olarak kullanan bir ksm saf vatandalarmz, tarih boyunca "ikinci snf vatanda" muamelesi grdkleri ve ezildikleri yolundaki propagandalarla dvalarna ekmeye almaktadrlar .Hakikatte islm uur ve amel bakmndan pek ok eksiklikleri bulunan bu zmreyi kendi btllarna tene gren komnistler, bu suretle vatanmzda kendilerine gerekli bir taban salamak gayesi peinde komaktadrlar. Eer alevler bu hareketin tarihinin ilk yllarndan beri iddia edildii zere, Ehl-i Beyt-i Rcslllah'a fart- muhabbetin ortaya kard bir zmre iseler, komnizm gibi dini topyekn reddederek onu beeriyet iin " afyon " sayan bir ideolojiye ram olmayacaklardr. Bunu zaman gsterecektir. 71 c) Hilfet Tarihi'nde Emevler Devri Hz. Ali'nin vefat zerine O'nun hilfetine inanp balananlar, bu sefer de O'nun olu Hz. Hasan'a bat ettiler. Bu srada Hz. Muviye ise am'da tam mansyla hkim bir duruma gelmiti. Civarn ve bilhassa Msr' kendine tabi' klmt. Bu blgenin ahlisi de Hz. Hasan'a yaplan bat renince Hz. Muviye'ye biatlerini tekid ve tekrar eylediler. Bu tarihten itibarendir ki; Hz. Muviye'ye " E m i-r i' 1 M ' m i n n " denilir oldu. Bu suretle ortada meriyyet iddia eden iki halife mevcud olduundan atma mukadderdi. Kfe'de bulunan Hz. Hasan'in etrafnda krk bin kadar silhor toplanmt. Bunlar Hz. Muviye'nin ordusu ile ilk karlatklar anda dalp; bat ettikleri o halk mizal insan yalnz brakm ve hatta O'nun ahs mallarn yalamaktan bile hazer etmemilerdi. Kfeli askerlerin bu vefaszlk

ve sebatszln gren ve esasen mizac harb ve darbe msid olmayan Hz. Hasan borlarn demek zere kfe hazinesindeki be milyon dirhemin kendisine terk olunmas ve geimini salayacak bir tahsisat balanmas gibi artlarla Hilfeti Hz. Muviye'ye brakt. Aile efrad ile birlikte Medine'ye gelip yerlemiti. Bylece O'nun hilfeti ancak alt ay kadar srm oluyordu.58 Bu suretle Hz. Muviye'nin durumu balangtan itibaren 58 Cevded Paa: "Hz. Hasan, zaten kan dkmeyi sevmez iken askerin byle yolsuz hareketini grnce muharebeden btn btn nefret eyledi ve byle rabtasz askerle harbe girimekten bir netice-i hasene hsl olamyacan gerei gibi anlad. nk Arabn eski sdedillii (safl, ihls) kalmayp beyinlerinde arz- dnyeviyye (dnya menfaatlar) oalm ve trl ihtilflar peyda olmu ve evvelki gibi yalnz Halife'nin emriyle nsn zabt-u 72 KADRMISKOLU meru bir halifeye (Hz. Ali'ye) isyankrlk ifde etmekteyse de bu hdise zerine meruiyet kazandn kabul etmek gerekir. Ksa zamanda Hz. Muviye'ye bat etmeyen hemen hemen hi bir kimse kalmad. En son biat eden Sa'd bni Eb Vakkas'n kendisene selmdan sonra "Ey melik!" diye hitab etmi olmasna temas eden Cevded Paa O'nun hilfetinin aa yukar btn Emev halifeleri iin mterek olan hususiyetlerini ifde eder bir tarzda: rabt kaabil olmayp Muviye gibi bir hkmdar- kaahir'in (zora koan ve cebreden hkmdarn) vcduna lzum grlm idi. Bir de Reslllah (s.a.v.) hazretleri: "Benden sonra Hilfet otuz senedir. Sonra mlk ve saltanat olur" diye buyurmu olduunu Resl-i Ekrem'in azadllarndan Sefine (r.a.) rivayet eylemitir. Revi-i hal-, zaman (hal ve zamann gidiat) bu hadis-i erifin mfdna (mnsna) muvafk grnmtr ki; Hulef-y erbaa-nn mddet-i hilfetleri yirmi dokuz buuk sene olup Hz. Hasan'n alt ay kadar hlfetiyle otuz seneye bali olmu idi" (Bkz. Cevded Paa - a.g.e.sh. 600 vd) demektedir ki, bu hadis-i erifin gerek mns etrafnda eserimizin ikinci cildinde geni bir surette izahat verilmi ve bununla otuz senelik devirden sonra gelen halifelerin hilfetlerinin gayr meruluuna hkme-dilmesine imkn olmadn, belki ve ancak ,otuz seneden sonra gelen halifelerin hilfetinin "Hlfet-i kmile" derecesine ykselemeyip "Hlfet-i sriye" vasfnda kaldnn sylenebileceini delilleriyle izah etmi idik. (Bkz. Lozan, C. II. Sh. 135 dfe yer alan 88 numaral dipnot.) LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 73 "Filvaki sbkn-i evveln'den (ilk mslmanlardan) olan Sahbe-i gzn (sekin sahabe) alelhusus Aere-i Mbeere mlk ve saltanat diyesinden rak idiler. Muviye ise ashab- kiramdan olduu halde bu mertebeye kuvve-i kaahiresiyle gelmiti. Lkin zaman bunu icab ettiriyordu. Ns evvelki gibi yalnz Halifenin szyle kullanlmayp icabna gre kuvve-i cebriye icrasna hacet mess etmi (ihtiya duyulmu) idi. El hsl mlk ve saltanat devri gelip o zaman ise bu ie Muviye (r.a.) ehk ve evl idi"59 demektedir. Hz. Hasan'n, baz taraftarlarnn itirazlarna aldr etmeyerek Hlfet'i Hz. Muviye'ye terkedip Medine'ye yerlemesi ortaln ancak bir yil kadar sknet bulmasn salam ve bu yla "Cemaat Y 111" ad verilmitir. Fakat Hricler'in Hlfet'i Ehl-i beyt'e mahsus bir hak telkki ederek nce Hz. Hseyin'e mracaatlar sonra da Hz. Al'nin kk olu M. Hanefi'ye gizlice bat eylemeleri bu sulhu bozmutur. En nihayet Hz. Muviye'nin hicri elli alt ylnda veraset usln ihdas ederek olu Yezid'i kendisine veliahd yapmas, muhaliflerinin yeniden harekete gemelerini ve Hz. Hseyin etrafnda toplanmalarn inta eylemitir. Hz. Muviye bunu efkr- ummiyeye kabul ettirmek iin Mekke'ye giderek ashabn berhayat olanlarna daha nceki ihtilflan ve dklen kanlan hatrlatarak byle bir hareketi u ihtilf ve istikrarszln zarur kld yolunda telkinlerde bulundu. Ayn ekilde Medine'ye de gitti. Minber-i Saadet'te hutbe irad ederek kendisinin vefatndan sonra yeniden Hilfet iin kan dklmesini istemediini bu ii bir esasa

balamak lzumunu izah ile kimini tehdid ederek, kimini siyset ve kiyasetle yola getirerek ve ki59 Ahmed Cevded Paa, a.g.e. Sh. 603 74 KADRMISIROLU minin de sktundan istifade ederek hemen hemen herkese, Yezid'in vcliahdln tasdik ettirdi. Hz. Muviye'nin devri, bir ok hatrn krlmasna, oluk gibi kan aktlmasna ve baz asl islm usullerin inenmesine ramen," H u -1 e f a - y R i d n ' i n bir b e n z c r i" idi 6<>. Bu hkme varan Ahmed Cevded Paa: "Zira, asrnda nice ashab- gzin ve kibar- tabin berhayatt. Kendisi dahi ashab- kiramdan ve ilfat- nebeviyeye-nil olan ekbir-i Kurcy'ten bir zat idi." 61 demektedir. Nisb sknet salayan Hz. Muviye'nin hicri 60 ylnda vefat zerine, fitne ateinin zerindeki kller savrulmaya ve muhalefet kprdanmaya balad. lrken 62 olu ve veliahd Yezid'e yapt hakmne vasiyette "..Hseyin ibni Ali, hafif bir zattr!.. Ehl-i Kfe O'nu, senin zerine huru ettirebilirler. O'na zaferyab olduundan afv ve safh (af ve balama) ile muamele et. O'un bize karabeti ve byk hakk vardr ve sbt- neb (Peygamberin torunu) dir."63 demi olan bu uzak grl insann yanlmad ksa bir mddet sonra ortaya kmtr. Yerine geen Yezid'e bat etmeyenlerin banda Hz. Hseyin geliyordu. Bata kfe ahlisi olmak zere Emevlere tedcnberi muhalefet edenlerin gz O'nun zerindeydi. Kendisine kfe'den yzlerce davet 60 Ahmed Cevded Paa - a.g.e. sh. 607 61 Ahmed Cevded Paa - a.g.e. a.y. 62 Hayat binbir mcdele iinde gemi olan Hz. Muviye'nin lrken "Zituv nam mahalde sktn bir Kurey olup da emaret ile megul bulunmayaydm." dedii, btn kaynaklarmzda kaytldr. 63 Ahmed Cevded Paa - a.g.e. sh. 634 LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 75 mektubu gnderilmiti. Otuzbinden ziyade, Kfe'H Hz. Hseyin namna, amcazadesi Akl bn Eb Tlp'e bat etli. Bu durum Hz. Hseyin'in etrafnda toplananlarla birlikte Kfe'ye doru harekete gemesine sebep oldu. Fakat, mild 680 tarihinde yolda kendisini kuatan Yezid'in askerleri tarafndan aile efrad ile birlikte, fec bir surette katledildi. Reslllah'n bu sevgili torununun susuzluktan kvranmasna aldr eniyerek ehid edildii 10 Muharrem gn Alevlerce mten gn iln edilmitir. Bu facia Emev Hlfeti'ne taraftar olmyanlarn ve onlarla birlikte taraftarlk taassubundan beri' bulunan btn mslmanlarn ruhlarnda derin bir zdrap husule getirdi. Emev saltanatna kar gizli gizli allmasna yol at ki; bu, onlarn yklna kadar devam etmitir. Esasen Emev halifeleri ilerinde sadece mer bni Abdlziz hri olmak zere muhaliflerine kar pek sert bir tutum iinde bulunmulardr. Hatta krslerde Hz. Ali'ye kfredilmesini an'ancletirecek kadar bu ii ileriye gtrmekten hazer etmemilerdir. Ancak, bunu bir dereceye kadar st kapal bir surette icra ediyorlard. yle ki, Hz. Ali'nin knyesi "Eb Turb" (toprak babas) idi. Peygamber ale-yhisalt vesselam O'nu bir defasnda bu ad ile ardndan, kendisine ok defa Eb Turb deniliyordu. Emevler de O'na minberlerden hatiplerini kfrettirirlerken bu ismi kullanarak husmetlerini - bir dereceye kadar - setrediyorlard. Bu gibi irkin hareketleri olmakla beraber, mild 661 ylndan 750 ylna kadar doksan sene kadar devam etmi bulunan Emev Hilfeti zamannda, slm ftuhat yeniden canlanm ve birok beldeler fethedilmitir. 76 KADRMISIROLU imal Afrika'da ilerleyen fetihler spanya'ya sram, kuzeyde Kafkas Dalar'na, Douda ise Orta Asya'ya kadar genilemiti. Bu bakmdan dahil ihtilflar bastran otoriter davranlarn - bir dereceye kadar- ho grmek belki de kabildir.

Emcv sllesinden ondrt halife gelmitir M. Bunlarn mterek vasllar dcpdcbc ve ihtiam iinde yaamak, en kk bir muhalefete gz' atrmamaktr. lerinden Velid gibi ayya ve mmetin bana zulm dillere desian Haccac' musallat eden bu da yetmiyormu gibi ikili bir halde iken Kur'an- Kerimle fa! aan, fal istedii gibi kmaynca da O'nu havuza frlat atacak kadar alak ahsiyyetler bulunduu gibi, mer bni Abdla/ lsnde kimseler de vardr. Gereklen mer bni Abdl/iz, Emcv Halifelerinin irtikb ettikleri zulmlere nihayet veren, kendisine inlikal eden serveti Bcytlmal'e devreden, son derecede mttak bir zatt. O'nun devri adet Hulef-y Ridn devrini andrr. Hilfet Makam'na getii zaman hanmlarn toplyarak kendilerine: "- Bana ar bir yk tevecch etti. Belki sizlerle gerei gibi megul olmak imknn bulamam. Serbestsiniz, dileyen nafakas verilmek ar-tylc benden tatlikini isteyebilir." dedii mehurdur. Emcv Hlfcti'nin dier bir hususiyeti de fethettikleri lkelerdeki insanlara kar dehetli bir surette temsil temessl gayreti gdlmcsi-dir. bu durum, yeni fethedilen lkelerin ahlisinin byk lde islmlamasn hatta bir ou itibariyle arablamasn, salamakla beraber, yer yer baz akslmeller ve muhalefetlere de sebep olmutur. 64 - Bu ondrt halife, Emev Sllesi'nin "am ubesi" ne aittir. leride grlecei zere bu sllenin bir de " E n d I s ubesi" vardr ki, ondan da onbir halife gelmitir. 77 LOZAN ZAFER M, HEZMET M? Bu muhalefet ve akslmeller, t Hz, Ali zamanndan beri srp gelen ve Emcv idresinin edid otoritesi sebebiyle zahiren bastrlarak kl almdaki ate gibi mevcudiyetini devam ettiren ihtilflara eklenince Emev Hlfeti'nin uzun mddet devam etrniyerek yklmasn inta etmitir. Gerekten Hlfet'i deruhte eden devletler iinde en ksa mrls Emevler olmutur. ) Hilfet Tarihinde Abbasiler Devri Emev halifelerinin ekserisi mmetin gnin kazananam ve zuhurlar hcngmnda balayan ihtilflarn ortadan kalkmasn salayamamlard. Bu sllenin en son hkmdar II. Mervan (682 - 750) zamannda halkn artk had safhaya Varan honutsuzluundan istifade ederek Emev Dcvlcti'ni ykan Abbasoullar (Abbasler) Hilfet Ma-kam'n ellerine geirmilerdir. Bunlar Hz. Peygamberin amcas Hz. Abbas'n ahfadydlar. Emevler'in eitli zulm ve tedhileri yannda bir de an rk tutumlar vard ki, bu, artk hududlan bir hayli genilemi ve eitli kavimleri iine alm olan slm Dcvleti'nm gerekleriyle badamyordu. Bu yzden "acem" veya " m e v 1 i" denilen arabn gayri unsurlar ve bunlar arasnda bilhassa Trkler'in akslmellerinin ortaya kmas gecikmemi, "Horasan B 1 g e s i" bir nev muhalefet merkezi hline gelmiti. Tarihlerde Ebu Mslim Horasan denilen zat, hareketin bana gemi ve Emevler'e isyan bayran ekmiti. Bu, Hz. Hseyin'in matemini ifde etmek zere siyah bir bezden ibaretti ki, sonradan abbasler'in de resm bayra olmutur. Ebu Mslim, 750 ylnda nce Horasan' daha sonra da Irak' Emevler'in elinden alarak bu devlete son verdi, kfe'de Ebu'I Abbas Abdullah' halife iln etti. Emevler'in zulmnden bkp usanm olan 78 KADR MISIROLU halk, fcvc fevc gelip bu yeni halifeye bat ettiler. Ancak ne yazk ki, teki slm beldelerini de idaresi altna almak iin harekete geen Ebt'l Abbas Abdullah, Emevlcr ve onlarn idaresine itirak etmi olanlardan edid bir surette intikam almaya kalkt. O derecede ki, Emev halfelerinin am'daki kabirlerini atrarak kemiklerini karp yaktracak kadar ileri gitti. Emcvlcri -btn taraftarlariyle birlikte-toptan kltan geirtti. Bu yzden kendisine" s e f f a h " lkab verilmitir ki, bu, ok kan dkc demektir. Tarihler, sdece Ebu Mslim'in alty/.bindcn ziyde insan ldrdn saydetmektedir. Bu katliamdan ancak bir tek emev hanedan mensubu cann - o da bin bir glkle - kurtarabilmitir. Son Emev halifelerinden Ham'n torunu olan Abdullah adndaki bu gen, maceral bir yolculuktan sona spanya'ya geerek orada Emev hnedan'nn "Endls ubesi" ni kurmaya muvaffak olmutur.

Hilfeti Emevlcr'dcn Abbaslcr'e intikal ettiren hareketin ba, Arabn gayr unsunlardan byk bir Ordu tekil eden Ebu Mslim Horasan idi. Fakat kaide odur ki; "htilller ocuklarn yer!.." Bu defa da yle olmu, Ebu'I Abbas Abdullah'n yerine geen kardei Eb Cafer Mansur, Eb Mslim'i sarayna davetle bir hile ile sofra banda katlettirmitir. Abbasler zamannda Hilfet merkezi Badad ehri olmutur. Bu devlette btn hizmetler, hangi rktan olursa olsun, her mslmana akt. Yani Emev'ler zamanndaki gibi arab olmak art aranmyordu. Yalnz, ran Ssni usl ve detleri benimsendiinden halife ile artk, ancak bir mabeyinci vastas ile grlebiliyordu. Depdebe ve ihtiam iinde yzen bir saray kurulmutu. Halifeler, devlet idaresini ekseriyetle arab'n gayri rkan olan- vezirlere brakarak bu sarayda 79 LOZAN ZAFER M, umumiyetle sefahat iinde yaamlardr.' > Abbas mparatorluu, ksa, bir mddet zarfnda Endls dndaki btn. slm beldelerini hududlar iine alm ve buna muvazi olarak madd zenginlik de had, safhaya ulamt. Bir mjsal vermek gerekirse bu devletin en mehur hkmdar Harunurred (786- 809 ) zamanndaki geliri drt yz onbir milyon altn liraya ykselmiti. Kars Zebeyde Hanm Mekke-i Mkerreme'de hl hizmet grmekte olan su te'sisleri iin yirmi milyon altn lira teberruda bulunabiliyordu. Abbas Halifeleri zamannda bu madd zenginlie muvazi olarak byk bir ilmi gelime de mahede olunmaktadr. Kadm yunan eserleri Arapa'ya tercme edilerek korunmu, fizik, kimya ve astronomi gibi mspet ilimlerin temel kanunlar kef ve tespit edilmitir. Badat byk bir ilim ve fen merkezi haline gelmitir. Abbas mparatorluu bu madd ve manev seviyesi ve kudretine ramen sultasn uzun zaman srdrememitir. Zira geni hududlanna ramen bir kara imparatorluu olmaktan kurtulamamtr. Zira byk denizlere alan belli bal stratejik kaplara sahip ve hkim olamamt. Bu yzden ksa bir mddet sonra, ky eyletleri e olan irtibat gevemeye balad. lk olarak Marib denilen Fas, bilhare de Cezayir ve Tunus Badat'la alkasn keserek mstakil hale geldi. Marib'de " d r i s o u 11 a r " Tunus'da ise " A 1 e b o u 11 a r " kendi hanedanlarn kurarak ayr birer devlet haline geldiler. Harunurred'in olu Mutasim' (776 - 842) dan sonra bu ayrlmalar dier vilyetlere de sirayet etmi, valiler artk Badat'taki halifeleri dinlemez olmulardr. Hatta Badat'n iinde dahi btn kuvvet, "Emir-l mera" denilen ileri gelen Trk kumandanlarnn 80 KADR MISIROLU eline gemitir. Bunlar dilediklerini, Hilfet Makam'ndan indirir, -Abbasoullar'ndan olmak artiylc- dilediini bu makama geirir olmulard. Bunun neticesi, geni Abbas lkesinin "Tevif-iM-1 k " 65 denilen bir lakm mstakil beyliklere ayrlmas olmutur. Halifc'nin nfuz ve kudreti saraynn dnda gemiyor, sadece hutbelerde ad hrmetle (!...) anlyordu. Nihayet, ran ve Irak'da hkim olan "Bveyhoullar" Badad' da kendi hkimiyetleri altna alarak abbas nfuz ve iktidarn en asgar seviyeye indirdiler. O derecede ki, Abbasi halifelerinin elinde artk kuru bir "hali f e I i k sfat "ndan baka bir ey kal65 Bunlar: , . ' a- Afganistan ve Hindistan'da kurulan, Gazneliler b- ran'da kurulan, Saffar'ler c -Kuzey Afrika'da kurulan, hidoullar - Horasan'da kurulan, Smanoullar d- Irak'da kurulan, Bveyhouilar e- Tunus ve Msr'da kurulan, Ftmler ve; f -Kuzey Afrika ve Msr'da kurulan, Tulunoullar'dr. Bunlardan Ftmiler ile Bveyhoullar i, dierleri ise, snn gr benimsemilerdi. i olanlar Hilfet hakkndaki - kendilerine mahsus grleri sebebi ile - Halife'ye kar manev bir ballk hissi bile tamyorlard. Ayrca zaman zaman kurulup sonra yok olan baka devletler de grlmtr. Eyyubiler, Karahanllar ve bunlar gibi daha bakalar da vard. 81

LOZAN ZAFER M, HEZMET M? mad. Bveyhoullan resmen i olduklarndan bu sfatn icablarndan herhangi birisinin yerine getirilmesine de msaade etmiyorlard. Bu durum, "Seluklu Devlet i"nin kuruluuna kadar ayni minval zere devam etti. Bu devletin kurucusu Turul Bey (993 -1063) ran ve Horasan' da eline geirip buraya yerleince o srada Abbasi halifesi bulunan Kaaim bemrllah kendisini gizlice Badad'a davet etti. Bu davet zerine ordusuyla Badad'a gelen Turul Bey Halife'yi Bveyhoullar'nn sultas altnda yaamaktan kurtard. (1055) Abbas mparatorluu'nun eski topraklarnn ksm zami az bir mddet sonra Seluklularn eline geti. Fakat Seluklu Sultanlar Abbas soyundan gelen halifelere fevkalde hrmet ve itibar gstermilerdir. lerinde Turul Bey gibi Halife'nin bindii atn yularn tutarak onun yannda piyade yryecek kadar tevazu gsterenleri az deildir. Abbas Halifelerinin bu itibarl durumu, Seluklu Devleti'nin 1157 ylnda yklna kadar devam etmi, bu tarihten sonra gitgide fenala-arak nihayet, nce Cengiz Han * daha sonra da torunu Hulg'nun 66 Cengiz Han, Cumhuriyetin ilk yllarnda iddia edilmi olduu zere asla Trk Irk'ndan deildir. "Sar r k " 'a mensup bir mooi'dur. Tbiatiyle slm Medeniyeteni tarumar eden Hulg da O'nun torunu olmak itibariyle ayndr. Ancak bunlarn srkleyip getirdikleri kitle iinde elbette ki pek ok trk vard. Baz eski kaynaklarn bunlar trk telkki etmeleri bu husustan domu bir yanltr. Fakat Cumhuriyetin ilk yllarnda Moollarn mill mefahir 82 i - :.\ KADR MSIROLU fthcrti talan ve mezlimi Abbas Hlfeti'nk nihayete ermesine sebep olmutur. 1258 ylnda.fiadad' elli gnlk bir muhasaradan sonra ele geiren Hulg burada ta stnde, ta brakmad. Yzyllarn mahsl olan binlerce kitap yrtlp yaklarak Dicle'ye ald. Tarihler kitap kllerinden Dicle'nin gnlerce simsiyah aktm kaydetmektedirler. Binlerce san'at eserini yjkan ilim messeselerini yerle bir eden, limleri asp kesen ve mzeyyen camileri atlarna ahr olarak kullanan Hulg bir zulm senbol haline gelmi ve slm Medeniyetinin zaafa urayp gerilemesinde byk lde menfi bir rol oynamtr. Bu suretle 508 yl srm bulunan Abbasler devrinde otuzyedi ahsiyet "halife" sfatm iktisab eylemitir, ancak Hlg'nun mezliminden kurtulabilen Abbasiler Msr'a kaarak orada hanedanlarnn "Msr u b e s i" ni kurmulardr. Bu srada Msr'da Trk "Memlk Devleti" hkm srmekteydi. Mcmlkler, Abbasoullar'nn hilfetlerini tanm ve onlara ihtiramda bulunmu olmakla beraber kendilerini devlet idaresine asla kartrmamlardr. 7 LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 83 67(!...) meyanna ithali bilerek irtikb edilmi bir ilm hatadr. Moollarn, bu devirde ba tac edilmesi, onlarn slm dmanl istikametinde iledikleri cinayetlere kar duyulan hayranlk hissinin tabi bir neticesi olmutur. Bu hususta mtead-did tab' yaplm olan "Moskof Mezlimi" isimli eserimizde kfi tafsilt verilmitir. leride grlecei zere gerek bu durum ve gerekse Seluklu-lar'n tatbikat! Trkiye'de Hilfet ve Saltanat'n birbirinden ayrlmas hengmnda bir nevi meruiyet sebebi gibi gsterilmitir .Halbuki, bu, fiil bir durumdu, er' deil!... Selim akl ve muhakemey gre, "Simisal, misal Abbasoullar'nn Msr ubesi de burasnn Yavuz Sultan Selim Han tarafndan almna kadar srm ve Abbasiler'in bu ubelerinden de onyedi halife gelmitir. d) Hilfet Tarihinde Fetret Devri Hilfet tarihinde "fetret devri" diye halifenin kim olduunun bilinemedii veyahud da birden fazla kiinin halifelik iddia ettii zamanlar kastediyoruz. Bu lyle bakldnda fetret devrinin t Hz. Ali ve Hz. Muviye zamanlarnda balam olup zaman zaman tekrar ortaya kt grlr. Fakat tarihteki en uzun

ve gerek fetret devri, En-dls'deki Emev hkmdarlarnn kendilerini "halife" iln ederek bu durumu baz mslman beldelere kabul etrmeieriyle balar. Abbasiler'in katliamndan kaan son Emev halifelerinden Hiam'm torunu Abdurrahman'n Endls'e geerek burada emev Hnedam'nn yeni bir ubesini kurduundan bahsetmitik. O ve halefleri nceleri "melik" veya "emir" sfan tayor ve halifelik iddia etmiyorlard. Fakat III. Abdurrahman (892-961) bu tbirleri beenmiyerek kendisini halfe iln edince, slm lemi'nde ayni zamanda iki halife mevcud olmu oldu. O ve selefleri Hilfetin asl kendi haklar olduunu iddia ediyorlard. stelik bu srada Msr'da hkim olan Fatm hkmdarlar da Hilfetin kendi uhdelerinde bulunduu inancn tayor ve halife adiyle anlyorlard. olmaz'kenM. Kemal Paa ve arkadalar bu mant ters evirmilerdir. 84 KADR MISIROLU Bu durum Endls Emev Devlcti'nin ortadan kalkna kadar srm ve burada onbir ahsiyyet "halife " slatyla anlmtr. Hilfet tarihinde en mmtaz bir mevkii hiz olan "Osmanl Devri" ndc bu devletin rakip kab! etmez otoritesi her tarafta tesirini gstermi ve Osmanl Halifelerinin ad, Fas hri olmak', zere hemen hemen btn "Snn slm lemi "nde cuma hutbelerinde okunur olmutur. Ancak bu devletin bir nevi "altn a " kabul edebilecek olan 16. ve 17 asrlarda Hindistan'da hkim bulunan Mool imparatorlar da kendi kendilerine "halfe" adn vermi bulunuyorlard. Bunlardan, din mes'elelerde mbltsz ve aray iinde olan ve hatla bir ara ii, Hindu - Mslman mnsebetlerinde bir yaknlamay salamak zere " D i n i Hak" veyahud da " D i n - i lh" adn verdii bir din icad etmeye kadar vardrm bulunan Ekber ah (1542 - 1605) zamannda O'nun emriyle devletin baehrine " D r 1 H -1 f e " denilmeye baland gibi bu hkmdarn alun parasna " B-yk Sultan, Yce Halife" ibaresi de nakedilmiti. 68 Ancak bu gibi davranlar, lem-i slm'a mil bir Hilfet iddiasndan ziyde, baz hkmdarlarn srf kendilerini yceltmek veya birbirlerine iltifat etmek 'maksadnn eseri olarak gereklemitir. Bunlar halife sfatnn kendi nefislerine hasrn dva etmeksizin birbirlerine kar" V c e Halife " lakabyla hitap etmekte hi bir beis grmemilerdir. Hilfet tarihinde "fetret devri" diye birden fazla halifenin 68 S. Lane- - Pcote Csr jxjue- of India Coins in the Biriiish Museum. Th Mogul Emperors, ph. IXXIII LOZAN ZAFER Ml, HEZLMET Ml? 85 veya bu iddiada bulunan kimsenin- mevcud olduu veyahud da halfenin kim olduunun bilinmedii yani halifesiz geen zamanlar kestedildiine nazaran 18 Kasm 1922 tarihinden gnmze kadar geen zaman da fetret devri kabul etmek lzmdr. Zira, bu tarihten bir gn evvel, Sultan Vahideddin merhumun - ileride tafsil edilecek olan erait altnda- aziz vatanndan mirckat (ayrl) vki' olmu 69 bunun zerine bir gizli celse akteden Trkiye Byk Millet Meclisi uzun mnkaalar sonunda O'nun Hilfet Makam'ndan azlederek (!.) yerine Veliahd Abdlmecid Ef'endi'yi semitir. Bilhassa "kinci G r u p "a mensup hoca meb'uslann bi tasarrufun her trl er' mes-nedden mahrum bulunduu yolundaki itirazlar mesm' addedilmiye-rek Abdlmecid Efendi'nin hilfeti iln edilince ortaya "meru halife kendisi olduunu iddia eden iki ahs" km oluyordu ki, bu hl de, o devrin fetret saylmasn gerektirmektedir. Esasen M. Keml Paann "TBMM Reisi" sfatyla yeni Halfe Abdlmecid Efendi'ye 19 Kasm 1922 tarihinde gnderdii "halfe seildiine dir" mektup70 "hrmet-i mahsusa ile takdim" edilmi olmasna ramen, O'nun tam bir istikll sahibi olmad ve binenaleyh halife sfatnn mekk bulunduu muhakkakt. Halfenin - slm doktrin icab - siys iktidarn ba olmak lzm geldii, aksi halde hilfetinin meru saydamyacai mes'elesi, "salt anatn ilgas" srasnda ortaya km ve devrinin en iyi fakih69 Gothard Jaeschka - a. g. 9. C II. 12 70 Qotthard Jaeschka - a.g.e.C 3 86 KADR MISIROLU

leri arasnda bulunan Sultan Vahideddin TBMM adna stanbul'a gelen Refet Paa'ya kar alenen "Saltanatsz hilfeti deil kendisinin .hanedanndan hibir ferdin de kabul etmeyieceini" bildirmitir, ancak bunu -O'nun tahmini hilfnanihayet bir kabul eden kmt: Abdlmecid Efendi. Fakat Sultan Vahideddin ne O'nun hilfetini ve ne de kendisinin azlini meru addetmiyerek: "- Beni ancak mvekkil-i znm (yani Peygamber aleyhissalt vesselam) hail edebilir."71 demitir. 16 Mays 1926 tarihinde talya'nn Sanremo ehri'nde vuk' bulan vefatna kadar da her gittii yerde " h a 1 f e" muamelesi grm ve yle kabul edilmitir. Bunlar arasnda bir ara kendisi de" H11 f e t Makam'na tlib" olmu bulunan erif Hseyin'in 72 memleketi Hicaz da vardr. Halbuki bu srada Abdlmecid Efendi de 71 - Trik Mmtaz Gztepe - Sultan Vahideddin Gurbet Cehenneminde, istanbul 1969, sh. 25 72. erif Hseyin Trkiye'de Hiifet'in ilglasndan ok nce Halife olmak hevesine kaplm bulunuyordu. (Bkz. Trik Mmtaz Gztepe., a.g.e. sh. 89 ve mut.) Esasen o, daha Birinci Cihan Harbi baladnda byk bir slm mparatorluu hayal etmi ve bu uurda metbuu olan Osmanl Devleti'ne kar silh ekmekten ekinmemiti. (Tafsilt iin bkz: Naci Kif Kcman - Medine Mrdfaas - stanbul, 1971) Bu hususta dayana da -maalesef- ngilizlerdi. O'nun bu niyette olduunu ok iyi bilen Sultan Abdlhamid, saltanat boyunca kendisini istanbul'da tutmu ve Hicaz'a gndermemiti. Fakat bu siyasetten bhaber olan ttihatlar erif Hseyin'i Hicaz'a gndererek O'na, devlete isyan etmek imknn salamlardr. erif Hseyin Hilfet Makm'm elde etmek iin dehetli bir propagandaya girimiti. Esasen bu srada Mekke ve Medne gibi LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 87 meru halfenin kendisi olduunu kabul ve .iddj ediyor ve bazlarnca muvakkat bir mddetle de olsa- yle telkki olunuyordu. Ama bu hususta ittifak yoktu. Devrin byk din limi eyhlislm Mustafa "Mesned-i Hilfet" olan iki mukaddes beldeyi de eline geirmi bulunuyordu. Fakat ok gemeden Sudler O'nu malup ederek buradan ekilmeye ve haytn, Kbrs'ta menkb olarak tamamlamaya mecbur edeceklerdir. Ancak erif Hseyin sonuna kadar, Hilfet'i elde etmek sevdasndan vazgememiti. Fakat tuhaftr ki; O'nun bu arzusunun karsna ilk defa yine kendi rkdalar kmlardr. Gerekten balarnda eski Kuds Mfts Emin El Hssyni'nin bulunduu " E I Meclis-l slm iye- tl I " nn idare hey'et Kuds'te bir toplant yaparak bir takm kararlar alm ve erif Hseyin'in Hilfet mevzuundaki arzularnn karsna dikilmitir. Bu kararlar unlardr: 1 - erif Hseyin Hilfet artlarn hiz deildir. 2 - Yalnz Kurey kabilesine mensup bulunmak erefi, Halife olmak iin kfi bir meziyet tekil etmez. 3 - erif Hseyin, eer asrn icaplarn ve slm lemi'nin yksek menfaatlerini, terakki ve tefeyyzn lykyla kavrayabilecek bir "Hilfet ras" tekil eder ve bu rann kararlarna tammiyle riyet etmeyi taahhd eylerse, ancak o zaman kendisine biat edilebilir." Bu kar koyu, erif Hseyin'in Hilfet dvasn suya drmeye kfi gelmitir. O'nun Sultan Vahideddin'i mukaddes beldelerin ziyaretine davet etmesi de takip ettii bu maksad iin giriilmi faaliyetler cmlesindendi. Fakat bu davet vki olur olmaz. Arap llerinin naml liderlerinden Seyyid Tlib'n Nakib ektii bir telgrafla Sultan Vahideddin'i O'nun niyetinden haberdar etmitir. (Osmanlla son demine kadar bal kalan bu clib-i dikkat Arap Lideri hakknda tafsilt iin bkz: Tank Mmtaz Gztepe - a.g.e. sh. 54 ve m.) Esasen, Sultan Vahideddin'in O'nun Birinci Cihan Harbi balarndan beri takip ettii bu Hilfet dvasndan habersiz olmasna imkn yoktu. 88 KADR MISIROLU Sabri Efendi de Abdlnecid Efendi'nin hilfetini meru kabul ctmiyenlcr arasnda idi. 73

Belki Abdlmecid Efendi'nin hilfetini Sultan Vahideddin merhumun vefatndan sona meru' addetmek mmkndr dcnileblir. Nitekim byle dnenler de vard. Zira, Abdlmecid Efendi Sultan Va-hideddin'in veliahdi bulunuyordu. O'ndan sonra Hilfet Makam'na gemesi icb eden bir ahsiyetti. Bununla beraber bu gr doru deildir. Zira, Sultan Vahideddin merhumun vefat nnda Hilfet lvedilmi bulunduu gibi, Abdlmecid Efendi'yi o tarihten itibaren mer' bir suretle halfe olmu kabul edebilmek iin bir hilfetin meruiyetine dir -evvelce zikrettiimiz- eraitin mevcud olmas gerekmektedir. Bunlann hi biri mevcud olmadndan, bu hilfet de srf szde kalmaya mahkmdu. Bu itibarladr ki, Hilfet tarihinde 18 Kasm 1922 tarihinden gnmze kadar geen zaman da tamamiyle bir fetret devri kabul etmek mecburiyeti aikrdr. e) Hilfet Tarihinde Osmanl Devri Hilfet tarihinde en uzun sren (1517'den 1924'e kadar 407 yl) "Osmanl Devri" dir. stelik bu devir, Hilfetin Cihan siysetine messir bir surette kullanlmas ile de Hilfet tarihinin en alka ekici ksmn tekil eder. Geri Hilfetin ilgas hengmnda Os73 - "Hakikaten ne idi o, hkmetsiz Hilfet!... Ahkm- er'iyyenin icrasna me'mur ve eisman bir hkmet reisi olan Hazreti Pey-gamber'in halifesi ve vekili olacak ztn elinden hkmeti alnnca, o zat, Cenab- Peygamberin nesine veklet edecekti? Dol-mabahe Saray'nda ikmete me'mur olmaktan baka Abdlmecid Efendiye bir vazife ayrlmam olduundan marnileyhin nasbolunduu ve bir buuk sene igal ettii LOZAN ZAFER M, HE/MET MI? 89 manh ulemsnn hkmdarlarn hi bir zaman "halife" sfatylia yd etmedikleri iddia edilmitir.74 Fakat ilim adna ileri srlm olan bu iddia, doru deildir. Bilkis Osmanl pdihlarna daha Sultan Birinci Murad zamanndan itibaren "halfe" denilmekte bulunduu baz" f e t i h n m e 1 e r" in sarih kaytlan ile sabittir.75 Osmanl Devleti'nin nc hkmdar olan Murad Hdvendigr'a kadar geri giden bu tbir, gerekliinde O'ndan sonra fakat Hilfct'in resmen alnndan nceki Padiahlar iin de kullanlmtr. 76 makam, kat'iyyen "Makam- Hilfet" deildi. Din irdat tarznda uydurulan ve bir gn asl kmadktan baka ekli bile gsterilmeyen vezif-i mev'de (va'd olunmu vazife) ise, ulemya id veziften ibaret olacakt. nk ulem da verese-i enbiya olmak cihetiyle bir nev hilfet ve vekleti hizdirler. Ulemnn hilfeti ile hulefnn hilfeti arasndaki fark, birinin elinde hkmet ve madd kuvvet bulunarak dierlerinde bulunmamasyla hasldr" (Bkz: eyhlislm Mustafa Sabri- slm'da mmet-i Kbra, Yarn Gazetesi, Nu. 34. Gmlcine 1928) 74Seyyid Bey - Hlfet'in Mahiyet-i er'iyyesi, Ankara 1341 Sh. 24 (Bu eser Seyyid Bey'in Hlfet'in ilgs esnasnda Meclis krssnden yapt konumay ihtiva etmektedir. Zabttan ayr basm yaplmtr. Bu itibarla mhim bir ksmn ileride dier konumalarla birlikte takdim edeceiz. Seyyid Bey, hzn alamam olacak ki, bilhere bu konumasn ayrca kitap halinde bastrmtr. Esasen bu tarihten bir yl nce de "Hilfet ve Hkimiyet-i Milliye" ismiyle imzasz ve tarihsiz yetmisekiz sah-felik bir kitap daha yazmt. Seyyid Bey slm harafteriyle yaynlanm olan bu kitabnda da ayni grleri tekrarlamt.) 75Bkz: islm Ansiklopedisi "Hilfet" maddesi. 76 Mesel; Ftih'in vakfiyelerinde kendisinden " E m i r' i 1 M' minn , marn-ul Mttekn "tabirleriyle bahsedilmi 90 KADR MISIROLU Topkp Saray Arivi'nde bulunan bir vesikada Ftih'in olu II. Byezrd iin "a'n Errtir-il m'minn, Halfe-i bi-I-bhire" 77 denildii gibi Seltihnmenin 926. vrakmda yine'ndan "adn halfe o - lal i dnya sarayna"78 diye bahsedilmekte ve bunun kenarna da " S e 1 t n - r Osmaniyeye* Bu zamanda da hi halfe tlak olunduuna sarahat vardr." diye bir kayt* dlm bulunmaktadr.79

ir Ahmed Paa da Divannda Hilfet resmen ancak olu 7778-79 olduu aibi (Bkz: F?;h rteh~-a^ ',, Vakfiyeleri. Tbk Basn Sh. 25) Olu benzde Mustafa hakr,ind3- -'?';-:>e de de: "Ol saltanatta fahr-i hilfetpenah olan, Al-i mlk mefhari eh Mustafa kani." (Bkz: Ahmed Paa Divan, Ali Nihad Bey'in neri, stanbul 1966 Sh. 89) denilmektedir. Ftih Camii erifi Vakfiyesinde daha sarih bir suretle "Hilfet" kelimesi zikredilmektedir: ".. ems- semis' saltanati ve'l-hlfeti ved- devleti ved- dnya veddn. Eb'l feth vennas Es-Sultan Muhammed Hn halle-dellhu sbhneh mlkeh ve sultaneh ebedil bidn. (Bkz: Ftih Camii Vakfnamesi sh. 8 stanbul 1935 Zwei stiftugsurkun-den Des Sultans Mehmed II. Ftih, Von, Tahsin z) Ayni Vakfiyede tekrar yine: "... nnei-j halledellah zille adlih ve rafetih vedafa kadrc celletih ve hilfetini. Feteha'l Medinet-il hasine-til mevsme bi Kostantnyye ellet knet memlvveten mine'l kfri ve kfrn vezzulmi vel udvan. 5Bkz: Ayni Vakfname Sh. 9) denilmektedir. Topkap Saray Arivi 884 (Dr. Selhaddin Tansel - Yavuz Sultan Selim, Ankara 1969, Sh. 2137 a.y. a:y. Osmanl padiahlarna Hl-fet'in resmen a-hnndan ok nce ''halife sifatnn verildiini gsteren trihi bir vesika. Fatih Vakfiyelerinin (Tahsin z ner) yandaki sekizinci sahife-sinde "hilfet" kelimesinin sarahaten zikredil-diini gryorsunuz. KADR MISIROLU ; Yavuz Selim tarafnda alnacak olan bu byk hkmdardan bir ara, "Banda tac- saadet zih cell- eref Elinde milr-i Hilfet zili at v neval" 80 diye bahsetmektedir. Osmanoullar, Mekke ve Medine halkna "surre" adyla, para, eitli hediyeler ve Kbc-i Muazzama'nn mehur rtsn gndermeye, hilfetin resmen alnndan ok evvel balamlard. Bu istikamette bilinen ilk hareket mhud "Timur Gailesi "nden sonra Padiah olan ve hu sebeple " B n i - i S n i " diye anlmakta bulunan elebi Sultan Mehmed zamanndadr. Bu hareket hep devam, etmi ve mesel II. Byezid devrinde Mekke ve Medine'ye gnderilen para ondrt bin duka altnnas ykselmiti. htimal btn bu scbcblcrdcn dolaydr ki kaynaklarmzda Yavuz Sultan Selim Han'n Msr' fethettikten sonra, orada Memlk sultanlarnn elinde -detayar esir bir durumda olan Halife Mtevekkil Alellah'dan hilfeti devr alma byk bir ehemmiyet atfetmcdilmcdi-i grlmektedir. Geri Mtevekkil Alellah'n Cmi-ul Ezhcr ulemas ile birlikte stanbul'a gnderildii, sefer dn Ayasofya veyahud da Eyb camii erifinde yaplan mutantan bir merasimle Hilfeti Yavuz Sultan Seiim'e terk ve devrettii hakknda pek yaygn bir rivayet vardr. x2 Fakat clib-i dikkat deil midir ki o devirde veya o devre yakn 80 Ahmed Paa Divan (Ali Nihad Bey neri) stanbul 1966, sh. 66 81 Hammer - a.g.e. C. IV sh. 236 82- Bkz: .H. Uzunarl - Osmanl Tarihi C. II. sh. 280 - .H. Dnimand Osmanl Tarihi Kronolojisi, C. II. sh. 37 de: "Hilfet Makamma ite bu son halfe tarafndan stanbul'da Yavuz Sultan Seiim'a resmen devredildii hakknda bir rivayet vardr. Bu LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 93 zamanlarda yazlm olan tarih eserler de bu kadar ehemmiyetli bir hadiseden ancak bir iki basit cmle ile bahsedildii grlmektedir. s3 Baz tarihlerin nakline nazaran Yavuz Sultan Selim, Merc-i Dabk Harbi'ndc esir dp, Osmanllar'n eline gemi bulunan Halfe Mtevekkil Alellah ile ilk olarak Halep civarndaki Gkmeydan Mev-kii'nde grmt. Ona kar zaz ve ikramda bulunmu ve kendisine hil'atlargiydirmitir. M

Msr Memlklar, Mtevekkil Alellah'n esir dmesi zerine babas Yakub'u halife iln eylcmilerse de, bu da -az zaman sonra-Msr'm fcthiyle hi bir hkm ifde etmez olmutur. Yavuz'un nam Msr'n fethinden bile nce daha Halep'te iken, burada klman ilk 8384rivyete gre Yavuz'un Kahire'den istanbul'a sevk ettii cmi-l Ezher Arab ulemasi ile istanbul'daki Trk ulems bir toplant yapm, bu toplantda slm Hlfeti'nin Sultan Seiim'e devredilmesi lehinde din esaslar tespit edildikten sonra Halfe Mtevekkil, Ayasofya Cmii'nde minbere kp, Hilfeti Sultan Seiim'e devr ettiini iln ederek arkasndaki hil'ati karp kendi eliyle Osmanl Sultanna giydirmi ve bir rivayete gre de Eyb Cmii'nde Hilfet klcn kuatmtr." demekte ve bu husustaki riyyetleri hulsa etmektedir. Mesel, Hoca Sa'dddin Efendi, eserinin ikinci cildinin 398, sahifesinde, "Libas- Hilfeti istihkak ile teiebbs eylemiken, derviane klsvet ve libs ihtiyar etmiti." demekte ve 388. sahifesinde de Edirne'den "Makarr- Hilfet" tavsifi ile bahsetmektedir. istanbul'a gnderilen son Abbasi halfesi Mtevekkil Aleilah'n burada geen hayat hakknda kaynaklarda eitli rivayetler vardr. "Kendisine emnet edilen mallan gasp" ettii ve "kadnlarla dk bir hayat geirdii" iin Yavuz tarafndan Ye-dikule zindanlarna hapsedildii ve Onun t, Kanunfnin tahta geiine kadar hapiste kald, bilhare afvedilerek Msr'a gitmesine msaade edildii, bu rivayetler arasndadr.. {Bkz. .H. Uzunarl - a.g.e. C. 2, Sh: 280) I 94 KADR MISKOLU I LOZAN ZAFER Ml', HEZMET Ml? 95 Cuma namaznda -hutbede-." H d i m ' u 1 Har e m ey ni Ser f e y n" olarak yd olunmutur.85 Msr'n fethini mteakiben, kendisine bir tebrik mektubu gnderen Nablus eylerinden Eni ir Karabay da mektubunda Yavuz'u " S u 1 -tan- 1 Arab vel Acem ve Hadim-l Medine vel Harem" ve"Padiah-ul s 1 m " diye tavsif ediyordu. Btn bunlar, Yavuz'un resmen halfe sfatn iktisab etmeden cen de"Hdim-ul Haramcyn-i crifeyn" yani, mesned-i hilfet olan iki mbret makamn hadimi olarak gstermek temaylnn belirdiini ispat eder. Esasen, bu srada Mekke erifleri Msr Memlklarna tbi idiler. Msr'n fethi ile artk bu tcbiyet Yavuz'a rci olmak lzm geliyordu. Hakikaten, daha Msr'dan ayrlmadan nce Mekke erifi Ebu'l Berekt, olu Eb Nmeyy'i Msr'a gndererek Mekke ve Medine halk adna Yavuz'a biat ettirmiti. Kaynaklar, bundan son derecede memnun kalan Yavu/'un Eb Nmeyy'e pek byk bir alka gsterdikten maada, O'nun babas Ebu-1 Berekt'a emirlik berat ve pek ok 85 - Geri bu hdisenin Halep'de deil de, Msr alndktan sonra Ka-hire'deki Melik Meyyed Camii erifi'nde klnan iilk Cuma namaz esnasnda vki olduunu kaydeden tarihler de vardr. Hatta, rivayete nazaran Hatib, Yavuz Sultan Selim Han'dan, nce""Hdirn-ul Harameyn-i e r i f ey n " yani, iki erefli haremin (Mekke va Medine'deki) hizmetisi olarak deil de," Hkim- I Harameyn-i erife.yn" yani, erefli iki haremin hkimi, sahibi suretinde bahsetmi, buna oturduu yerden itiraz edip ifdeyi dzelttiren Yavuz, haly kaldrp bandan da kavuunu kararak gzyalar iinde topraa secde etmi ve hatibi ihsanlara garkeyiemitir ki bu hususa evvelce temas etmitik. hediyeler gnderdiini kaydetmektedir. Ayrca, Mekke ve Medine'deki ileri gelen kimselerle fakirlere datlmak zere ikiyzbin dinar ve nice nice hediyeler gnderilmitir ki; bunlar daha nce Os-, manii Padiahlan ve baka hkmdarlar tarafndan, buraya gnderilen hediyelerle llemiyecek kadar muhteemdi.86. 86 - Bu para, yiyecek vesir hediyeleri Mekke ve Medine'ye Msrl iki kad gtrm ve eriflere beeryz, eyhlere altar, Mekke ve Medine mtebernna er, fakirlere de birer duka altn tevz olunmutur.

Yavuz'dan evvel balam olan bu, Mekke ve Medine'nin mute-beran ile fukarasna para gnderme an'anesi, Osmanl Devle-ti'nin yklna kadar devam etmitir. Her sene, Hac mevsiminden nce yetiecek bir surette yola karlan ve adna "Sr-r e Alay" denilen bir alayla, yol boyu haclarn da itirakiyle Mekke'ye Kabe'nin mehur rts ve bununla birlikte eitli hediyeler gnderilirdi. Buna dir, en son gnderilen hediyelerin tevz merasiminde bulunmu bir grg ahidinin anlattklarn dikkatinize arzederek, devletin en zayf zamannda bile teb'asna kar vekar ve itibarnn nasl korunduunu gsterelim: "... Bu ihsanlar, eyhlere verilirken, Basri Paa, beni yanna arrd. Her eyhin kabiledeki silh kuvvetine ve nfus okluuna gre derecesini bilir ve atiyeleri ona gre verirdi. Bu Osmanl Paasnn nndeki byk kristal masann altnda biner liralk iki torba altn dururdu. Paa kasden, bir ayan bu binlik altn torbasnn birine, dier ayan da teki torbann stne basar ve her kmldannda altnlardan ses 7'kartrd. Bu durum, karsnda oturan eyhler tartndan grlrd. eyhlerle sohbet tamam olunca Paa altn tormasnn birini kucana eker ve eyhlerin kendisince malm olan derecelerine gre, iinden bir avu, orta avu, yarm avu alarak eyhlere datrd. Bu zatlar, birer birer ayaa kalkp keselerini alrlar ve 96 KADR MISIROLU Bu suretle, Yavuz "hilfet tarihi "nde "Osmanl De v r i "nin ilk halfesi olmutur. Ondan sonra, Osmanl Padiahlar ayn zamanda "halfe" sfatn hiz olarak Cihan siysetinde ok nfz bir rol oynamaya balamlardr. Fakat, uzun mddet bu sfata islinad etmek ve bunu siyas hadiscler-zcrinde messir olacak bir surette kullanmak ihtiyac ve -daha emin bir tbirle sylemek gerekirsemecbriyeti karsnda kalmamlardr. Bu keyfiyet, t onsekizinci yz yln son eyreine kadar bylece devam etmi ve durum bu tarihten sonra deimitir. slm hukuk sisteminde, mslmantn " Dr- 1 Harb" yani, slm'dan gayri bir nizamn car olduu bir lkede ihtiyar olarak oturmas tecviz edilmemitir. Bu sebepledir ki, Osmanl tarihinde ecnebi lkelerle konsolosluk teatisi de bir hayli gecikmi olarak ortaya kmtr. Mslmann, gayri slm bir idare altnda cebr bir surette yael perek Paa'nn huzurundan ayrlrlard. Ben de eyhlere yol gsterir ve onlar uurlardm. Amma, Paa yerinden kmldamazd. . . eyhler daldktan sonra Paa, "- Naci, yaz!" derdi. "- Ne yazaym, Paa Hazretleri?" Paa dnr: "- Filn eyh-l-meyih idi. Ona dolu bir avu altn verdim. Bu, seksen lira tutar. Ona seksen yaz. Filn eyh idi. Ona yarm avu verdim, bu da elli lira tutar." Parmaklarnn arasndan altnlar taarsa, bunu bir avu sayar ve seksen yazdrrd. Bu esaslara gre, parmann ucuyla verdii hediyenin tutan, yirmi be altn idi. Bu hesapla, onun sy ledii ve benim yazdm pusulalar altn torbasnn iine atar ve hesab kapard." (Naci Kif Kcman - Medine Mdafaas, st. :;76,Sh, 77-78) LOZAN ZAFER M, HEZtMET Mi? 97 sayna da muvakkat nazaryla bakld iindir ki; slm Hukuku'nda "Dr-l Harb" kaideleri teferruatl bir surette vaz' olunmayp, birka ana kaideye inhisar ettirilmitir. Halbuki, sanayi nklb sebebiyle dnya artlar daiirken, Osmanl Devlcti'nde bir geri kalma balaynca, bunun neticesi olarak gayr-i mslim devletlerin idaresi altna den mslman topluluklara id idar kaidelerin ehemmiyet kazand grlmtr. Bu ihtiya ile, ilk olarak 1774 tarihli "Kk Kaynarca" Muhedesi'nn imzalanmas srasnda karlalmtr. Gerekten, bu muahedede Krm, Bucak ve Kuban Tatarlar'nn Osmanl Dcvlc-ti'nden ayrlarak mstakil (!) hle geldikleri kabul olunuyordu. Bu takdirde, bunlarn hristiyan bir idare altnda, din hayatlar nasl dolacakt? te, bu noktadan hareketle, Rusya'nn Osmanl Devleti dhilinde yaayan Ortodoks Hristiyanlarn hmisi olmak iddiasna

mukabil, ayn zamanda "halfe" yani din (islm) lider sfatn hiz bulunan Osmanl Padiah'nn da Rusya'da yaayan Mslmanlar iin, ayn hakka sahip bulunmas lzm geldii ortaya atlmtr. Filhakika, Rusya'nn Ortodokslar himaye talebine kar, Osmanl murahhaslarnn bu talebi daha da makld. Zira, Ortodokslarn din lideri Rus an deil, Fener'deki Patrik'di. Byle olduu halde O, Ortodoks Cemaati zerinde onlarn din hak ve hukuklarna mteallik bir selhiyet sahibi olunca, mslmanlarn en yksek din mercii bulunan halfe neden ayn hakk hiz olmasn; diye dnlmt. te bu hakl mlzahalar sebebiyledir ki; 1774 tarihli "Kk K a ynarca" Muhedesi'yle Osmanl Devleti'nden ayrlarak mstakil (!) hle getirilen, hakikatte ise, Rusya'ya mstakbel bir yem olarak hazrlanan Krm, Bucak ve Kuban gibi yerlerin mslman olan 98 KADRMISIROLU halkinin din ilerinde halfeye bal kalacaklar kabul edilmiti. And-ama Trke, talyanca ve Franszca olmak zere ayr lisanda tanzim ve imza edilmitir ki; bunlarn her birinde de, halfenin sfat aa- yukar ayn ekilde zikrolunm ustur, Trke metinde " m '- m inler i n i ma m" ve " A 11 ah ' n vah dani y e t i n e it i k a d' edenlerin, halfesi" talyanca metinde ise " Y c e Muhammedan halfe", Franszca metinde "Muhamme-dizm'in byk halfesi" ve "Muhammedan dininin hkmdar halfesi" 87 tbirleri gemektedir. Bu tarihten itibaren milletleraras hukuk sahasnda halfenin fiilen kendi idaresi altndan km bulunan mslmanlarn da din ilerini tanzim ve tedvire selhiyettar olduu kabul edilmi bulunuyordu ki bilhare bunun baka misallerine de hid olunmutur. Gerekten 15 Ekim 1912'deOuhy (Ui) de imzalanarak bizim "Trablusgarb Harbi" dediimiz gaileye son veren Osmanl - talya Muhcdcnmesi'nde "Kk Kaynarca" dakine benzer bir hkme yer verilmitir. Buna gre Osmanl pdihnn ayn zamanda halfe sfatn hiz olmas sebebiyle, artk talya'ya braklan Trablusgarb ve Binzazi'dcki mslmanlar zerinde srf din bakmdan eski hak ve selhiyetlerinin devam edecei kabul edilmiti. Orada bir "Nib- us-Sultan" yani pdih vekili bulunacak ve hutbelerde halfenin ad eskisi gibi okunmaya devam edecekti. 87 - Avrupallar slm'n vaz- ilh eseri olduu gereini bazan kas-den inkr, bazan da byle cehaletle kavrayamayp onu "Muhammedan " (Muhammedlik) suretinde Hz. Peygamber'e nisbet ederler ki, bu tavsif btldr. . LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 99 29 Eyll 1913 de stanbul'da imzalanan Trk - Bulgar Anlamas da, Bulgaristan'da kalan mslumanlarla alkal olarak benzer hkmler ihtiva etmekteydi. Btn bu misaller, Hlfcl'in milletleraras siyset sahasnda bir messir olarak kullanln gstermektedir. Fakat bu din makamn, Cihan siysetinde arlk kazanmas, asl Sultan kinci Abdlhamid Han devrinde ve O'nun dhiyane siyseti sayesinde gereklemitir. Ondokuzuncu asr, Avrupa'da ortaya kan sna gelimenin birok mes'ele ve badirelere mncer olduu ve milletleraras siysete -det-bunlarn yn verdii bir devirdir. Ksaca "hammadde" ve "pazar ihtiyac" olarak hulsa edebileceimiz bu gaileler, dehetli bir milletleraras rekabete vcud vermiti. Bu rekabette balca hedeflerden biri de, geni ve zengin Osmanl topraklanyd. Bu gerei biran bile gzden uzak tutmayan Sultan kinci Abdlhamid Han bir taraftan sna rekabet hlindeki bu lkeleri birbirlerinin gayelerini baltalamaa imle ederken, dier taraftan da onlar teb'alan arasnda birok mslmann bulunmas sebebiyle- Hilfet messesesinin nfuzuy-la korkutup frenlemekten geri kalmyordu. Bu sayededir ki, otuz yl, lkeyi dmanlarna bir kar toprak vermeden 88 idare edebilmitir. 88 - Sultan Abdlhamid merhumun dmana bir kar toprak dahi vermeden devleti otuz yl dirayetle idare ettii hususundaki grmzde bir mbala pay olduu sanlmamal-dr. Zira O'nun arzusu hilfna ortaya kan "D o k s a n Harbi" istisna edilirse, oktanberi Osmanl Devleti'ne pamuk iplii ile bal

bulunan Tunus'un Franszlar tarafndan n igali ve Msr'n ingilizler'ee zabt hricinde dmana hi bir toprak verilmemitir. Msr'da da Mehmed Ali Paay 1' Hiikikaiel MdfiMync syfisaileyUaalanbcri Osmanl topraklar- ; ni taks'ilri iin aralarnda anlamalar yapan'Avrupa devletleri ile; Rusya'ya 'hemen' hemen hibir ey kaptrmadan onlar "muvzenc-yi dzel" gafili1 devletleraras muvzenenin nzik icaplarn .hassasiyetle kbrunMya sevkctmtir.-' ""-.' - ~.'-."; '."; ; t .; :. . .; -,..- , , Dier taraftan gayr trk ve mslman olan tcb'ash ise, takib'etli-' i " H 11 fc Si ya set i" ile devletine sk bir's'rette balamaya muvaffak olmutur. Halta denilebilir ki," H 11 f c t "-t slm Dnyas u/criKe hl da do\ain ettii mahede %c> olunacak surette ve ilk dela lkUi ve m-tiessir bir sulu (olonte) lutne getirmitir. Bu maksad-la 1882'de'Ku/e> Alnka, 1897'de ise Ortadou ve Hnd liderleriyle anlam hu sivsclm Uk\ >c iin de " H c a / Demiryolu "nu balayan fermanlarn ana hukuku.-yine Hilfet siysetinin tabi .' br semeresi olarak- iptal edilmemi bulunduu gznne alnrsa, Sultan Abdlhmid'in binBir muhataraya ramen Osmanl lkesini.nasl dirayet ve liykatle koruduu kolayca anlalr. 89 Trkiye'de Trk Dili ve-Edebiyat! -zerine doktora yapm bulu : nan gen Pakistan limlerinden Muhammed Sbir, Pakistan'da bir cuma gn hutbede Sultan Abdlhamid Han'n adnn ""'' okunmasVs1 Ona "zdellah rnreh" yni Allah-onun mrn' artrsn diye dua edilmesi zerine camiden ktktan sonra bu duann manaszln zira Sultan Abdlhamid Han'n oktan ' ,. . lm bulunduunu syleyince, halkn "Seni gidi, ngiliz casusu!:.." diyerek hjmla zerine, yrdn stanbul'da kalabalk bir genlik topluluu huzurunda bizzat hikye etmiti. Ayn ekilde, am'n1 merkezinde bz" camilerde de Sultan Abdlhamid Han'n .hutbelerde adnn okunduu'bizim de dhil bulunduumuz kalabalk bir,hac grupunun defaatle mesmuu olmutur, ihtimal bunun baka misalleri de vardr. LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 101 ina ettirerek bu vadide ok ehemmiyetli bir muvaffakiyet elde etmitir. Bu hattn ina masraflarnn te bir nisbetinde Hind mslumanlarndan temin edilmi bulunduunu hatrlamak bile, Hilfet siysetinin kudretini anlamaya yeter bir husustur. Hatta ngilizler Hindistan'da kmak zere olan bir isyan ondan aldklar bir "sknet ferman" ile ancak nleyebilmilerdir. O derecede ki, sdece Hindistan'da deil in'de kan isyanlarda bile kendisinden yardm islenilir olmutur,90 90 - 1900 ylnda in'de bagsteren ve tarihe "Boxer Ayakla n m a s " adyla gemi olan hdise esnasnda, Avrupallar Sultan Abdlhamid'den yardm teleb etmilerdi. Bu ayaklanma, o sralarda eitli Avrupa devletlerinin nfuz . blgeleri hline gelmi bulunan in'deki ecneb istismarna kar balamt. Kurulan gizli bir tekiltn mensubu olan inliler" A v r u pahlara lm!.." parolas ile sokaa dklerek nce Alman elisBaron Kerteleri sokak ortasnda lin etmiler ve sonra da tecvzlerini dier ecnebilere doru mllendirmilerdi. Harektn bymesi zerine i'nde menfaati bulunan Avrupa devletleri, mterek bir cephe tekil ederek harekete kar koymak teebbsnde bulunmulardr .Bu, kar hare-. ketin ba organizatr Almanlardt. Bu srada, Alman mparatoru bulunan II. Wilhelm ile Sultan Abdlhamid Han'n son dercede iyi mnsebetler iinde bulunduu malmdur, ingiltere'nin Osmanl topraklar zerindeki emellerini frenleyebilmek maksadyla, onlarn karsna Almanya'y karan Abdlhamid, bu sebeple Wilhelm'in yakn dostu bulunuyordu. in'de ise, sadece in asll olarak elli milyonu mtecaviz bir mslman kitle vard. Bunlarn, ldrlmekten korkan ecnebi diplomatlar camilerinde saklayarak himaye ettikleri de gelen haberler arasndayd. Bu yzden, Wilhelm, in mslmanlarnn daha fazla desteini salamak maksadyla Sultan Abdlhamid Han'a mracaat ederek in'e resmen bir beyet gndermesi teklifinde bulunmutur. teden

beri, . Hlfet'in lemmul kudretini takviye etmek ve btn dmanlarna kabul ettirmek iin her frsattan istifadeyi kendisine 107 3 C 3 O S e <u 0) Tl CO JZ o o E 0) wcu O <A 0) Tl Tl 0 6 j. b 103 i 2 tc S u DC CD - Hl Hltet'in bi/e hi bir faydas olmadn iddia edenlere ithaf olunur.1900 Ylnda in milliyetileri ayaklanm "Avrupallara lm!.."parolas ile sokaa dklmlerdi. Bunlarn Pekindeki Alman sefiri Karon Ketteler'i sokak ortasnda lin edileriyle balayan ve "Boxer Ayaklanmas" denilen isyan bir trl bastrlamy-ordu. Alman imparatoru Il.Wilhelm, Sultan Aldllumid merhumdan yardm talep etmiti. Zira in'de -o 'gn iin- en az elli milyon mslman vard.Her vesile ile Ihlfet'in nfuzunu Avrupallar'a kabul ettirmek isteyen o koca hkmdar derhal bir "nasihat hey'et''ni oraya gndermiti. Yukarda bu hey'elin halka, datt Sultan Abdiilhamid Han'n fermannn ince metnini gryorsunuz', 104 KADR MISIROLU Hilfet messesesinin btn Dnya mslumanlar iin kurtarc ve birletirici byk ve yegne vsla olarak telkki edilmeye balanmas gibi hdise ve gelimelere ramen, dmann, Osmanl Devleti zerindeki emellerinin tahakkukuna mni sayd Sultan Abdlhamid'i bertaraf etmek hususundaki faaliyetleri nlenemedi. Bilhassa ieride saln alnan hinler ve tcshr olunan (bylenen) gafiller vastasyla o byk hkmdar mht'dan indirildii gn, Hlfet'in hilev (dramatik) sonuna id yeni bir safha balam oluyordu, zira kendinden sonra olabilecekleri netbir ekilde .tahminde lk ekmeyen bu byk hkmdarn sk sk kendisinin " h t e m - u s. seltn" veyahudda " h t cm 1 h u 1 e f " (halifelerin sonuncusu) olduunu syledii nakledilmektedir. Bununla, kendisinden sonra tahta geeceklerin hem sultan ve hem de halfe selhiyet ve iktidarn hiz olamyacakla-rn ifde etmek isledii aikrdr. Filhakika Sultan Abdlhanid'dcn sonra taht'a geen ahsiyyctler-dc "halfe" sfat devam etmitir.92 Fakat bunlardan Sultan Read siyseti hesabna parlak bir zafer daha kazanmasn salayan "Akabe M e s ' e I e s i" nin tefsilt iin bu eserin ikinci cildinin 154. sahifesindeki dipnota baknz. 92- Hakikaten Sultan Abdlhamid'i taht'dan indiren hinler ve gafiller kadrosu "ttihat ve Terakki" mensuplar Hilfet messesine -hi olmazsa zahirendokunmadlar. Daha ziyde onu 23 Kasm 1914'de iln edilen "Mukaddes C i -h a d F e t v a s "n da grld gibi kendi emelleri iin kullanmak yolunu tuttular. Fakat kendilerini o byk hkmdara kar bir siysete imle eden

ngilizlerin, O'nun taht'dan indirilii ile ktifa etmeye raz olmayp bunlardan asl Hlfet'in mutlak olarak ilgasn bekledii muhakkakt. Buna dir serdedilebilecek delillerden sdece bir tanesini dikkatlerinize arzedelim: Sultan Abdlhamid'e kar ttihat ve Terakki'ce giriilen muhleLOZAN ZAFER M, HEZMET M? 105 halim sclm, yumuak mizal br pdiht. stelik kendisini ihtillci bir kadro laht'a geirmiti ki; bu son derecede saf ve hsnniyetti fetin ba aktrlerinden olan filozof Rza Tevfik bilhare "Sevr Sulh Projesi "ni imzalayan murahhaslardan biri olduu iin " Y z e 11 i I i k I e r" listesine idhl edilmi ve bu sebeple uzun yllar yurt dnda ikamete mecbur kalmt. Vefatndan az bir mddet nce (1949 ylnda) stanbul'a gelen filozof Rza Tevfik'in sz arasnda baz dostlarna anlatt pek ibretli ve ac hakikatler mevcuttur. Bunlardan birini de gurbetteyken mektup-lat Kuleli Lisesi Edebiyat muallimlerinden rahmetli Albay Sdk Karabaya'ya anlatm, O da bize nakletmitir ki, bu naklin tafsilt yledir: Rza Tevfik yzellilik olarak vatan dna knca bugn eski "Beyrut" vilayetimizin bir banliys olan " C n- y e " de oturmutu. Fakat zaman zaman o civarda dolar ve sk sk Amman'a da geerdi. Amman'da Trkler'e ihanetinin mkfaat olarak ngilizlerce taltif edilerek iki oluna iki ta ihsan edilmi bulunan erif Hseyin'in olu Abdullah hkmdard. O da Rza Tevfik gibi eski bir osmanl idi. Enderun'da yetimiti. Bu arada unu ifde edelim ki, Sultan Abdlhamid Arap ileri gelenlerinin ocuklarn Enderun denilen saray mektebinde okutur, trk terbiyesi ile yetitirir ve bylece onlar devlete balamak gayesini gderdi. erif Hseyin'in ocuklar da byleydi. Hatta erif Hseyin'i devaml bir surette stanbul'da tutar, mezuniyetle dahi Arabistan'a gndermezdi. nk O'nun ngilizler tarafndan belli bir maksada imle edildiini ok iyi biliyordu. Bu gerekten gafil olan ttihatlar erif Hseyin'in Hicaz'a gitmesine gz yummular ve bu suretle O'nun mehur isyanna zemin hazrlamlard. Filozof Rza Tevfik'in anlattna nazaran, bir ara kendisini ziyarete gittiinde Kral Abdullah O'na bir miktar madd yardmda bulunmu. Bu paray henz sarfetmeden o srada ngiltere'de tahsilde bulutlan olu Nazif Blkba'dan bir mektup alm. Bu mektupta, olu, mektep taksidini diyemedii iin 106 KADR MISIROLU pdih o kadronun elinde dct bir esir gibi idi. Bu bakmdan istiklli olduu sylenemez. Byle olmasna ramen O'nun tarafndan 23 Kasm 1914 tarihinde pek mkl bir durumda olduunu sylyor ve gurbetzedeliine ramen imkn varsa, kendisine bir miktar para gndermesi isteinde bulunuyormu.. Bu mektup zerine Filozof Rza Tevfik Kral Abduflah'dan ald paray derhal el srmeden oluna gndermi. Fakat az bir mddet sonra bu para bir mektupla geri gelmi. Olu, bu ikinci mektubunda diyormu ki: "Babacm gnderdiin paraya ok teekkr ederim. Fakat artk buna benim ihtiyacm kalmad. Zira sana mektup yazdktan sonra, burada senin eski dostlarndan Mr. Nicholson ile karlatm. Bana hlimi sordu. Ona durumu anlattm. Bunun zerine benim mektep taksidimi yatrd. Bu sebeple, gnderdiiniz paray size iade ediyorum. Gurbettesiniz. Hi phesiz madd skntlar iindesiniz. Fakat imkn varsa bu paray yol harl yaparak ingiltere'ye kadar gelirseniz, bu vesile ile grm oluruz. lh.." Filozof Rza Tevfik bu mektubu alnca eski dostu Nicholson' tanyamam. Olunun mektep taksidini diyecek kadar kendi-sene yaknlk hissi tayan bu ingiliz'i olundan ziyde grmek arzusuna kaplarak, kalkp ngiltere'ye gitmi. Ziyaretinde bu Nicholson'un vaktiyle kendileri Sultan Abdlhamid'le mcdele ederken ngiliz sefaretinde vazifeli kk memurlardan biri olduunu derhl hatrlam. Yemek esnasnda bahis eski gnlere intikal edince Filozof Rza Tevfik kendisine demi ki: "- Mr. Nicholson, iimde ok eski bir ukde vardr, biliyorsunuz ki, biz Abdlhamid'le mcdele ederken siz ingiliz sefareti olarak bizi

destekliyordunuz. Tuhaftr ki, O'nu taht'dan indirdiimiz gn takdir ve tahsin edilmemiz midiyle sefarethanenize geldiimizde bn kaplan kapal bulmutuk. O gnden sonra da hibir sefaret mensubunun yaptnz ii beendiine dir bir sz ve hareketine hid olamadk. Siz Sultan Abdlhamid'in taht'dan indirilmesini o kadar istiyor ve bu maksadla bizi btn gcnzle destekliyordunuz da neden bu ii gerekletirdikten 102 KADR MISROLU Bu srcc Hristiyan Aprupahlara Hlfct'in kudretini kabul ettiren Sultan Abdllamid ngilizlcr'in Ermeniler'i tahrik ve tevikten vazgemelerini salad gibi ngiliz ve Fransz smrgesi olan msl-manlara da nisb muhtariyet veya birtakm imtiyazlar koparmaya muvaffak olmutur. Bu mslman kitleleri Hilfet siyseti ile o devletlerin tahrik eylemekte olduu gayr- mslim Osmanl tcb'asna kar bir muvzene ve tehdid vstas olarak mhirne bir surette kullanmtr. Netice olarak bu siyset, esaret alma dm olan mslman topluluklarn derlenip toparlanmalarna varacak bir siys gelimeye mil olmutur. Bunun en tipik misli -ileride tafsilatyla anlatlacak olan-Hind mslmanlarnn harektdr. te mill ve siys bir uyana yaramas sebebiyledir ki, Sultan Abdlhamid'in "Hilfet Siyset i " sdece Snnler deil, iler tarafndan bile byk bir tasvibe mazhar olmu, Rusya ve ngiltere iin rktc tesirler husule getirmitir. Ancak Hicaz Dcmiryolu'nun inaas, Akabe Muzaferiycti 91 ve 91 temel bir siyas prensip ittihaz etmi bulunan Sultan Abdlha-'mid, bu teklifi cana minnet saym ve derhal istenilen heyeti yola karmtr. Bu hey'et, Polonya asll olup, 1848 isyannda Ruslar'a kar muvaffakiyetsizlie urayarak Trkiye'ye snm ve Mustafa Celleddin adn alm bulunan Konstantin Bozeki'nin olu Mirliva (tmgeneral) Enver Paa riyaseti altnda be kiiden teekkl ettirilmiti. Geri bu hey'et in'e varmadan isyan yati-msa da, gittikleri her yerde byk bir hsn- kabul gren murahhaslarmz, hlfet'in lemmul kudretini takviye hususunda bn uzakark lkelerinde pek parlak hizmetier if etmilerdir. 3-j! iksnci Abdlhamid'in ngilizler'i dizs getirerek Hilfet 108 KADR MISIROLU 1 iln edilen " C i h a d -1 Mukaddes" fetvas93 -yine de- umulandan fazla alka grmjlr. Geri bugne kadar bu fetvann hibir ie 93sonra bizimle hibir surette alkadar olmadnz?" Filozof Rza Tevfik bu suali zerine Nicholson'n hiddet ve iddetten kulaklarna kadar kzardn ifde ile u karl aldn nakletmitir: "- Siz bizi yanl anlamsnz. Hatta gryorum ki, bugn bile anlam deilsiniz. Biz bir halfenin indirilip yerine bir bakasnn ikame edilmesini istiyor deildik. Kasdmz Suttan Abdiilha-mid'in ahs deildi. Biz bu messeseyi ilga etmenizi iistiyorduk. Sizse Sultan Abdlhamid' indirip bir bakasn halife iln ettiniz. Bunun bizce beenilecek ne taraf vard ki, sizi tebrik edecektik!.." Filozof Rza Tevfik Hilfet messesesinin kendilerini niin bu kadar alkadar ettii yolundaki suline de u cevab aldn nakletmitir: "- Biz bu menhus (uursuz) messesenin bamz zerinde "De-mokles'in Klc" gibi durmasndan bizardk. Hindistan', sizin ha-life'nizin tahrikleri yznden sknetle idare edemiyor, bu hususta binbir mkil iinde bulunuyorduk. Biz, en kk bir isyan, yzlerce adam asmadan yattramadmz halde, sizin halfeniz Hatt- Osmanla yazlm Kur'an- Kerimleri hediye etmek ve selm-i ahanesini tebli ettirmek suretiyle milyonlarca mslmant derhal istediHarzda harekete sevkedebiliyordu. Biz bu kuvvetin aleyhimize ilemesinden devaml bir

surette tedirgindik. te bu sebepledir ki; yaptnz ii beenmedik ve kendimizi size teekkr borcu altnda hissetmedik!.." eyhlislm Hayri Efendi imzasyla neredilen " C i h a d -1 E k b e r" fetvasnn orijinal metni udur: slmiyet aleyhine tehcm-i a'd vki ve memlik-i slmiyenin gasp ve gareti nfus-i slmiyenin sebi ye esir edilmeleri mtehakkk olunca Padiah- slm hazretleri nefir-i m sretile Cihad emrettikte yet-i celilesi hkm-imnifince kffe-i mslimn zerine cihad farz 110 KADR MISIROI.U yaramad halta buna ramen binlerce mslmanm ngiliz, Fransz ve Rus ordularnda yer alarak bize kar fiilen silh kulland iddia edile olup gen ve ihtiyar piyade ve svari olarak bilcmle aktardaki ms-limnin mle'n ve bedenen Cihada msareat eylemeleri farz- ayn olur mu? Elcevap: Olur. Bu suretle elyevm Makam- Hilfet-i slmiye ve memlik-i mahrs-i ahaneye sefin-i harbiye ve asakir-i berriyesile hcum etmek sretile Hilfet-i slmiyeye adv ve nez billahi tai nr-i li-i slmiyetin itfa ve imhasna si bulunduklar muhakkak olan Rusya ve ingiltere ve Fransa ile anlara muin ve zahir olan hkmetlerin taht- idarelerinde bulunan kffe-i mslimnin dahi mezkr hkmetlerin aieyhine iln- cihad ederek bilfiil gazaya msareat eylemeleri farz olur mu? Elcevap : Olur. Bu surette maksdun husul cem-i mslimnin Cihada msareat etmelerine mtevakkf iken bazlar nez billahi tel tahallf etseler tahallfleri msiyet-i azme olup gazab- ilhiye ve bu masiyet-i enann cezasna mstahak olurlar m?. Elcevap : Olur. Bu surette hkmet-i islmiye ile muharebe eden hkmet-i mezkre ehali-i isimiyenin kendilerini katil ve hatta cemi ailelerini mavh ile ikrah ve ichar edilmi olsalar bile hkmet-i islmiye asaki-rile muharebe etmeleri seran haram- kat' ile haram olup kaati! ol-malarile nr- cahme mstahak oiurlar mi? Eicevap : Olur. Bu surette harb-i hzrda ngiltere ve Fransa ve Rusya ve Srbiye ve Karada hkmetlerile zahirlerinin idarelerinde olan mslman-larn hkmet-i islmiyeye muin bulunan Almanya ve Avusturya aleyhine harb etmeleri Hilfe-i simiyenin mazarratn! mucip olacandan isrn- azm olmakla azab-t azme mstahak olurlar m? Elcevap : Olur. eyhlislm Hayrl bu fetvadan sonra, lsm-i islm'a hitab-on birde" B e y a n n m e" III i g. 3 I a D) < 3 5 Iff -'. 112 KADR MISIROLU gelmitir. Hilfet messesesnin hibir tesir ve faydas olmad grn cyid ve isbat zmnnda ortaya atlan bu iddiada hakikat pay yok deildir. Ancak unutmamak gerekir ki, bu msliimanlar iddia edilen hareketi kendi hr irdeleri ile yapm deillerdir. Bunlar ordularna katldklar Hristiyan devletlerin esiri idiler. Kald ki, binlercesi de hapsedilmek veya aslmak suretiyle mruz kalacak tehlikeli musibetlere aldrmayarak metblarnn bu husustaki emrini

dinlemilerdir. Sadece Hindistan'da ngiliz idaresini* bu sebeple habsettii mslmann adedi olu/bin'in stndedir. 1914 ylnda Trklcr'c kar dmek zere Irak Cephesi'ne gnderileceini renen Hindli nslmanlar, n bir surette isyan ederek balarndaki ngiliz subaylarn katlettiklerinden bunlarn binlercesi neredilmitir ki, Bu beyanname 21 kinciterin 1914, (2 Muharrem 1333) cumartesi gn eyhlislm kapsnda toplanan "Meclis-i l-i ilm" tarafndan tanzim ve imza edilmiti. ki gn sonra da Padiah'n elyazs ve imzasile, ylece tasdik olunmutu: bu beyannamenin kffe-i aktaar- slmiyede neir ve ilnn irade ederim. Fi 4 Muharrem sene 333 Mehmed Read Bunun zerine mezkr beyanname eyhlislm tarafndan aadaki tavzihle her tarafa nerolunmutur: "tideki beynnme, Mslim'inin davet edildii Cihad- ulvnin, slmiyet'in dman olup adavetlerini Makam- Hilfet-i slmiyeye hcum ve savletlerile izhar ve isbat edenlere kar olduu ve Hukmet-i Seniye ile beyinlerindeki uhde riyet ve ibraz- asar- meveddet eyliyen ve dvel-i saire tebalarile mte-kabilen hsn muaeret, slm'n ar- adil ve msatemeti icabndan bulunduundan tmmen tebli edilmitir." (Bu fetva ve beyannamenin metni iin bkz: Kzm Karabekir-Cihan Harbi'ne Neden Girdik? -istanbul 1937 sh. 519 vd.) 113 \ * \^^^ Hilfet'in beynelislm bir kuvvet olmadn syleyenlere ibretle takdim olunur: Hind (imdiki Pakistan) msl mani ar, ileride izah edilecei zere Birinci Cihan Harbi nihyetinde bizi ders ve ibret alnacak bir tarzda mdafaa eylemilerdir. Milyonlarca sterlinlik madd yardmlardan baka, Trkiye aleyhine tavr almamas iin ngiliz idaresine kar miting ve protestolar yapmlardr. Hem de sdece Hindistan'da deil Londra'da bile.. Bir do eitli neriyat ile yanmzda yer aldklarn belirtmilerdir, ite onlardan birinin kapa: "Huddam-l K'be" neriyatndan olan bu eserin adna baknz: SLM'A EKLEN KL YAHUD LEMDERN-I SLM I MDFAA Hem de yz sahifelik bu eser, 1919 ylnda Londra'da baslyor. Evet Londra'da... Trke, slm harfleri ile ve Londra'da tab edilme!... slm kardelii ne byk bir kuvvetmi, ibretle grnz... 114 KADR MIS1ROLU hemen orackta kuruna dizilmitir. Msr vcsir Arap lkelerinde de -bir tesiri olmad sylenilen ibu cihad- mukaddes ferman sebebiyle- ecneb idarelere kar birok isyan Ve karklklar km ve binlerce mslman katledilmitir. Kald ki, Halfe'nin dvetine gnll olarak icabet eden birok Arap da grlmtr ki, bunlardan teekkl eden iki tabur'a anakkale'de bizzat M. Kemal Paa kumanda etmitir. tirakin fazla olmay, ttihatlarn Arap lkelerindeki yakksz tutumlarndan ve Araplar'in asrlardan beri gayr- muhrib bulundurulmalarndan domutur. Kald ki, dman sallarnda yer alan mslmanlardan dahi umulmadk istifadeler salanmtr. stanbul'da silh depolarnda bekilik yapan Hindliler'in Anadolu'ya silh karlmas iinde gsterdikleri kolaylklar, kemalist kalemlerde bile ma'kes bulmutur. Rus ordusun-daki mslmanlar ise, Rus-Ermcni mezlimini nleyici istikamette pek byk ve ehemmiyetli bir rol oynamlardr. Btn Bunlara ilveten unlar da syliyelim ki, cihad fetvasna ramen Trklcr'e silh ektii sylenen erif Hseyin Medine'yi teslim almaya geldii zaman emrinde sadece yzelli kii vard, stelik bunlar da o derecede derme atma insanlard ki; kendisi Trk kumandanlarndan silh depolarnn kapsnda bir mddet daha Trk askerlerinin nbet tutmalarn rica etmi bu silhlarn kendi adamlar tarafndan yamalanmasndan korktuunu aka ifde eylemitir.94 Bu dernektir ki, Cezirei-1 Arab'a oluk gibi akan ngiliz altnlar, Trklcr'e kar silh kullanabilecek ancak yzclli adam bulunmasn temin edebilmitir.

Halbuki ayn arpmalarda Trk ordusu tarafnda yer alan Araplar bu saydan kalbe kat fazla idi. Hem de blgenin ileri gelen insanlarndan olarak.. erif Hseyin'in sokaktan toplad adamlar nevinden deil!... 94 Bkz: Naci Kif Kcman - a.g.e. sh. 473 - 74 115 \ it, - Hilfetin bir faydas olmati'n scyiiyenlerin kulaktan nlasn!.. Yukardaki klie bir kitap kapan gstermektedir: TRKYE SLM MPARATORLUUNUN STKBL.., Yazan da 113, satifede bir baka eserinin kapak Kliesini takdim e-tiirriL: eyh Mir Hseyin Kaydf.\ -oirru't Hindu... Eser Huddam'u! K'bs Cemfyeti'ince Londra'da bas;- .- olup Trkiye'nin mdfaasira tahsis edilmitir. .. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 117 Yuka^dak; ynz Yldz Camii orifindedir. muhyiddin-i A'rabi Hazretlerine isnad edilen bu arapa beyitte Osmanl Devleti'nin "kyanet almetleri zuhur etrriedike ykilmyaea" ifade edilmektedir. Levha hline getirilerek Sultan Abdlhamid merhuma takdim edilmi O da bunu Yldz Camii erifine astrtmtr. Malum olduu zere Muhyiddirn A'rabi Hazretleri yaarken Osmanl Devleti .m'eycud deildi!. Mill Mdelc'de ordumuz Yunan'la harbcderkcn arkadan " Trk " sfatn hiz olmak artyla isyan edenlerin adedinin -bu bir ietihad farkndan domu olsa bile- erif Hseyin'in adamlaryla kabil-i kyas olmad meydandadr. Hlfet'in tesir ve nfuzu hakknda, devletimizin en zayf zamanna id olmak zere zikrettiimiz ibu misaller kaildir, sanrz. Sultan Read'dan sonra tahta geen Sultan Vahideddin merhum ise, fevkalde zeki, dirayetli ve lim bir ahsiyet olmasna ramen -ileride tafsil edilecei zeresiys ve asker artlarn o lde menfi bir gelime kaydettii bir zamanda (4 Temmuz 1918) tahl'a gemiti ki, O'nun -hi olmazsa zaman itibariyle- padiahlk ve dolaysyla da " h a 1 i f e 1 i k " yapmaya frsat bulduu pek sylenemez. Netice olarak unu syliycbiliriz ki, Osmanl devri. Hilfet tarihinde en uzun srm bir devirdir. 1517 ylndan 1924'e kadar 407 yl devam eden ve ayn zamanda asker ve meden ehresi kadar. Hilfet nfuzunun mul bakmndan da " H u 1 e f - y R i d n " zamanndan sonra en parlak bir dcvirdir.Bu devrede, son halife Abdl-mecid Efendi'yi de hesaba katarsak yirmi sekiz ahsiyyet "halfe" sfatn ihraz etmitir. Hilfet tarihinde "Osmanl Devri" iin ileri srlm iki tariz vardr ki; bunlarn hibiri muteber deildir. Tarizler: * a) Usul-i veraset yani, halifeliin babadan oula gemesi. Bu tariz doru deildir. Zra Hilfetin iktisab iin er' mesnedimiz "icma" dr. Bu ise Sahabc-i Kiram Hazretlerinin icmai ile sabit olmu bir maslahatn icabdr. b) Kureyten olmamak.. Bu tariz de yersizdir. Al- Osman "kurey-"dir. Zira Osman Gazi Hazretlerinin hanm Mal Hatun seyyide yani Hz. Peygamberin soyundandr. Ehl-i Bcyt'in " s e y y i d " ve "erif" olarak ba Hz. Ktma deil, mi?! Anadan seyyidlik olmaz denilirse bu itiraz seyyidlii tamamen inkra mncer olmaz m?! II- HLFETN LGASI VE BUNUN AKSLER A - HLFETN LGASINA TEKADDM EDEN DEVR a) Hazrlk safhas: aa - Hlfcl'in ilgsna mncer olan siys ve hatta asker hdiseler, ibu eserin "Lozan' hazrlayan sebepler" zinciri iinde birinci cildimizde ksaca arz ve ifde olunmutu. Gerekten birinci cild; Lozan hakknda umm bir deerlendirme mhiyetinde olduundan -nsz'de de zikredildii gibi- mteakip iki cildin mevzulanna -ksmen- mtedhil bir muhteva ile takdim edilmitir Bu tedahl, bilhassa Hlfet'in ilgsna tekaddm eden "hazrlk safhas" na id mes'elelerde daha da fazladr. Bu bakmdan biz burada lzumsuz tekerrrlere meydan vermemek iin yer yer oraya atflar yaparak, mes'elcyi daha ziyde hdiselere hkim olan mantk zinciri itibariyle 118 KADR MISIROLU

va'za alacaz. Burada u hususu da belirtmeliyiz ki, Hlfet'in ilgsna tckaddm eden buhranl gnlerin hdiseleri, hal lam bir karanlk iinde bulunmakladr. Dalkavuk devrimbazlarn eseri olan binbir yalan ve lezvirt ile sislendirilerek tarihin derinliklerine gmlmek istenen mchlt zerine -ilk olarak- akl- selim'in n tevcih eden birinci cildimizin nasl mahkum edilmek istendiini nszmzde belirtmitik. unu itiraf etmeliyiz ki, byk bir tahammlszlkle karlanan o cijddcki ifdelerimi/.95 stelik de kekeme bir slpla kaleme alnmt. Hl byleyken hakkmzda hem mmud 163. maddeden ve hem de M. Keml Paa hakkndaki kanuna islisnadcn dva alm ve eserimiz mahkemece toplallrlmt. Bu dava devam ederken Mill Trk Talebe Birfii'nin Caalolu'ndaki merkezinde mes'eleye biraz daha vuzuh kazandran bir konferans vermitik. B konferansta bilhassa ngilizlerle vki gizli anlamalar ve bunlarn mutavasstlar olan Lav-rens ve Haim Naum Kfendi gibi ahsiyyellcrin faaliyetleri zerinde durmutuk. Fakat bu hareketimiz de "12 Mart Muhtras "ndan sonra Eskiehir rfi dare Kumandanli'nca -gayr-i hukuk bir surettetakibat mevzuu yaplm % ve alan dva yedi sene mahkmiyetimizle neticelendirilmiti.97 95 Bkz. bu eserin birinci cildinin 117 ve mteakip sahifeleri. 96 istanbul'da oturan ve fnsned suu da stanbul'da ilemi bulunan bir kimsenin korkun bir selhiyet tecvz ile Eskiehir'e gtrlerek orada taht- muhakemeye alnndan tutunuz da, hidlerin hapsedilii ve masn' (uydurma) ifdelere imza attr-liarna kadar bu hukuk faciadaki garabetleri "Bir Mu hk emenin Muhakemesi" ismiyle bilhare mstakil bir kitap hlinde umm efkra arz ve takdim edeceiz. 97 Gerekte bu ceza yedi sene hapse, muhkmiyet, yirmi ay LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 119 Bu artlar muvacehesinde bizden mes'elenin burada daha plak bir suretle terihi beklenmemelidir, bunu, her faaliyetimizle biraz daha zorlayp -hukuken deilse de fiilen- yumuatmaya altmz arpk mevzuatn dzelmesine talik ederek, deerli okuyucularmza ibu eserin birinci cildiyle bahsi geen konferans metnini tedkik etmelerim tavsiye, mevki ve mecburiyetindeyiz. bb - Bugne kadar birok kemlist veya yle grnmek ihtiyacn-daki yazar," H 11 f e t' i n i 1 g a s " nn daha Milli Mcdele'nin banda dnlp planlandn iddia cdegclmitir. Bunu, M.Keml Paa'nn hereyi evvelden grp plnlayan bir byk dah olduunu isbat (!..) zmminda ileri sren bu husustaki ilk kaynak -kendisine ina-nlabilirsc- Ma/har Mfid (Kansu) dir.98 98srgn ve be sene mddetle de amme haklarn istimalden men idi. Yedi senelik cezann senesi M. Kernl Paa hakkndaki mhud kanundan, mtebaki drt senesi ise, 163. maddedendi. Fiilen onalt ay yattktan sonra 1974 ylnda karlan umm afla kurtulmuuzdur. Gerekten Mazhar Mfid Bey'e ne lde gvenileceini anlamak iin onun reisliini yapt ark istikll Mahkemelerimin mhiyetine ve bu mahkemelerde cereyan eden hdiselere bir para nfuz etmek kfidir. Bu muhakemelerde geri hukukun usul kaideleri -az ok- yerine getirilmi ve bazan da maznunlara beklenmedik lde nezket gsterilmitir. Fakat bunlar, karann evvelden -daha emin bir tbirle- ankara'daki znfuz ahslarca verilmi olmasndaki vahameti tebdil veya tahfif edebilecek hususlar deiidir. Bu bakmdan efine aabbudkrne bir surette bal, O'nun gzne girmek iin riyasetinde bulunduu mahkemelerin fevkalde salhiyetine istinaden hibir vicdan azab duymakszn ou masum yzlerce insan asar, 120 KADR MISIROLU Filhakika M. Keml Paa'nn " a r k stikll Mahkcm ele r i " nde br kasap gibi kulland bu dalkavuk inklp silhoru, kendisine l Erzurum Kongresi hcngminda mstakbel inklp hamlelerinden bahsedilirken sarahaten " H 11 f e t' i n ilgs" keyfiyetinden deil de, cumhuriyet ilnndan bahsedilmi

bulunduunu beyan ve ifade imekledir. Bunun zmnndan, Hlfci'in ilgs manas karlabilir " ve iaret eylediimiz gibi kendisine inanlabilirsc, ilgann ok evvel dnlp planlandna hkmedilebilir. 0 bir kimsenin, bu beyanlarnn da dalkavukluklar cmlesinden olmak ihtimli elbette ki gaaliptir.' 99 . Zira unutmamak gerektir ki, saltanatn 1 Kasm 1922 tarihindeki ilgasndan sonra da, saltanatsz yani sys iktidarsz bir hilfet, bizzat M. Kemal Paa tarafndan tervi edilmi ve hatta 23. Ekim 1923'den itibaren 3. Mart. 1924 tarihine kadar "Hilfet" ve " C u m h u r i y e t" bir arada yrtlmtr. 100 . Mazhar Mf id Bey "Erzurum'dan lmne Kadar Atatrk'le Beraber" isimli iki cildlik hatratnn birinci cildinin 35. sahifesinde bu mes'eleye temas etmekte ve vki sul zerine M.Kemah Paa'nn sarih bir cevap vermekten kanarak "Azizim Mazhar Mfid Bey, bu mes'ele hakknda imdiden birey sylemek istemem. Hatta mevzuubahs etmemek doru olur" dediini kaydetmekte ve yine ayn eserin 74. sahifesinde kendisine M. Kemal Paa'nn cumhuri bir idare kurmak hususundaki kararn ilk evvel ne zaman akladn soran Mahmud Esad Bozkurt'a -M.Kemal Paa'nn msaadesini alarakverdii cevab dercetmi bulunmaktadr. Bunda ~ gnnde tutulmu bir not olarak 20. temmuz 1335 (1919) tarihli bir notu aynen yazdn belirterek nakletmekte ve M. Kemal Paa'ya sorduu bir .sulin cevabn: "Aka syli-y ey i m: ek!-i h-kmet-zaman gelince LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 121 Bir de u husus belirtilmelidir ki, M. Keml Paa'nn koyu bir ih-tihat olduu m ve kmil yana kadar da bu siys frkann 102 iinde ve onlarn Fikirleriyle yorulduu muhakkaktr. Hlfet'in ilgs keyfiyetinin ise ihtihallarca ok nceden dnlp planland fakat buna fiilen imkn bulunamad yaygn bir kanaattir. ttihat ve Terakki Cemiyeti'nin bilinen programna ramen bir de gizli program vard ki, bunda M. Keml Paa'nn bilhare gerekletirdii inklplarn cmlesinin mevcud olduu iddia edilmitir. Geri onlar bu vadide sarahaten fiil bir adm atmamlardr.103 Fakat onlar cumhuriyet olacaktr!" cevabn alm bulunduunu dercetmektedir. 101 . Bkz. Fatih Rfk Atay - ankaya stanbul 1967 sh. 47 Afet nan - Atatrk Hakknda Hatralar ve Belgeler, Ankara 1959 Sh. 10 102 iltihat ve Terakki unvannn sonuna "cemiyet" kelimesini eklemi bulunmasna ramen kurulduu andan itibaren tam mansyla bir siys parti idi. 103 Filhakika Hilfet ve hatta saltanat mevzuunda millet iinden km herhangi bir fert veya aile " I - i O s m a n " ile boy lmeye ve onun yerini almaya teebbs etmemiti. Sdece Midhat Paa'nm "Artk bir mddet de li Midhad olsun!" dedii ve kendi ailesini hnedn- l-i Osman'n yerine ikme eylemek istedii sylenirse de, bu husus imdiye kadar asla tevsik edilmi deildir. Birinci Cihan Harbi iinde Almanya'da Trkiye'ye hareket eden bir trenin zerine tebeirle " N a c h der Enver land" yeni Enver'in lkesine, manasnda bir ibare yazlmt. Bu biraz Enver Paa'nn Almanya'da fazla tannm olmasna, biraz da O'nun kendi siysetlerinin dmen suyuna alnabilmesi iin pohpohlanmasna bal idi. Bununla beraber kendisinin byle bir 122 KADR MISIROLU bu tarz harekete mecbur eden gitgide vahameti artan siys ve asker hdiselerdi. Karlatklar vartalar atlatmak iin aksine -belki de inanmadanHlfet'c drt elle sarlmlardr. iddiada bulunduu grlmemitir. Hatta ehzade Sleyman Efendi'nin kz Naciye Sultan'la evlenmi, hanedana damad girmiti. Btn bunlara ilveten unu syliyebiliriz ki, ilk defa ttihatlar Saltanat ve Hilfetin Osmanoullarndan alnmas hususunda bir temayl izhar etmilerdir. Bunun misallerinden sdece bir tekini dikkatlerinize arzedelim:

Birinci Cihan Harbi iinde iln edilen "Cihan- mukaddes Fetvas "na Araplar beklenildii kadar alka gstermemilerdi. Bu -evvelce izah edildii zereAraplar'n asrlar-danberi gayr- muhrib bulunmalarndan, Osmanllarla harb hlindeki itilf Devletlerin'den ekinmelerinden ve bilhassa ngi-lizler'in -petrol siysetine bal olarak- onlar aleyhimize tahrik etmi olmasndan douyordu. Bu sebeple'Araplar'a szn dinletebilecei ve onlarn Cihad- Makaddes Fetvasfnn icabn daha fazla yerine getirmelerini salyaca kanaatyla, eyh Ahmed Es-Snus'den istifade edilmek istenilmiti. Bu srada talyanlarla harb hlinde bulunan Snusler'in bu kahraman lideri kendisini almak iin gnderilmi bulunan bir Alman denizalts ile istanbul'a gelmiti. Vatan olan Trablusgarp (Libya) talyan igaline mruz bulunuyor ve kendisi de mstevli ile hrbediyor-ken Halife'nin emrine ittib din bir vazife telkki etmiti. Lkin O'nun stanbul'a muvasalatndan az sonra, Sultan Read vefat etmi yerine Sultan Vahideddin gemiti. Harb nihayete ermek zere idi. Sultan Vajideddin merhuma, Eb Eyyub El-Ensar Hazretleri'nin trbesi nndeki an'anev "Kl ku-an-m a " merasiminde Hz. mer'in klcn o kuatmt. Ancak cephelerden gelen malbiyet haberleri zerine kendisine verilmek istenen vazifenin ehemmiyeti kalmam ve stanbul'da ikamet ettirilerek Ceziret'lArsb'a gndermamiti. LOZAN ZAFER M, HEZMET Mf? 123 cc - Hlfct'in ilgsna tekaddm eden gnlerin vakalarn anlatmaya vesile olan ibu "hazrlk safhas" faslnda -hi phesiz- Sultan Vahideddin merhumun huss durumunun da aydnla kavuturulmas gerekir. Zira saltanat ve hatta Hlfet'in ilgs iin Sultan Vahideddin merhum'a isnad edilen sular (!...) messir bir koz ve silh olarak kullanlmtr. ahslarla messeseler arasnda bir tefrike gidilmcyip ahslarn -varsa- kusurlarn messeselerden ayr telkki etmenin gerei o buhranl gnlerde dikkatlerden kam veya karlmtr. Bununla beraber Sultan Vahideddin merhumla alkal hdiselerin aydnlatlmas hem bir ksm szde csbb- mcibelerin iptali ve hem de tarih nnde masum ve madur bir simann kendisine isnad edilen irkin sulardan tebriyesi iin mill, vicdan ve insan bir bortur. Biz, bu vadide daha evvel neredilmi olan eserlerimizde zuhur eden eitli vesilelerle I04 fiilen padiahlk yapma frsatn bulamad halde, 104ite bu srada harbin vahim neticeleri zerine itibar sarslan ttihat ve Terakki erkn kendisini ziyaret ederek O'ndan lehlerine propaganda yapmasn istemilerdir. Bunu temin iin de "Vaziyeti kurtarrlarsa Hlfet'in seimle taayyn edeceini, binenaleyh kendisinin de Halife olabileceni" sylemilerdir. eyh Snus'nin sert bir mukabelesi ve Hilfet hakknn "l-i Osman'a id olduu" hususundaki kat' beyan ile karlaan bu teklif, ttihatlarn Hlfet'in istikbline mteallik byle dnceler tadklarn gstermektedir. (eyh Suns ile ttihatlar arasndaki bu grmenin tahsilat iin bkz. Albay Hsamed-din Ertrk - ki Devrin Perde Arkas, st. 1957, Sh. 197 vd. - sh. 476 vd. :. Bkz. Kadir Msrolu - Kurtulu Savanda Sarkl Mcahidler, stanbul 1974 Sh. 41 vd. - Kadir Msrolu -Osmanoullarnn Dram - istanbul 1976, sh. 210 vd. 124 KADR MISIROLU ttihat ve Terakki diklaloryasnn vebali zerine yklarak ahsnda baz messeselerin ypratlp itibardan drlmesine allm olan bu mazlum insan hakknda bugne kadar pek ok ey yazp sylemi bulunmaktayz. Bunlar burada tekrarlamaktan kanarak sdece bir tek vesika derci yoluna gideceiz. Bu da kendisinin ackl gurbet gnlerinde bizzat nerettirdii mdfaanme mahiyetindeki be-yannmesidir. Trkiye'de Sultan Vahideddin aleyhine ok ey yazlp sylenmitir. Tarih O'nunla alkal hdiseler iin -doru veya yalanc-pek ok. hid dinlemitir. Bir davada ki, maznuna sz hakk verilmez, onun adaletle neticelenmesine imkn

yoktur. imdi biz bu vesikay nerederek tarih muhakemesinde elli yldanberi devam eden bir davada, maznunun da dinlenmesini salam oluyoruz. Artk bundan byle Sultan Vahideddin devri iin yazp konuacak olanlar, her halde Trkiye'de ilk defa olarak tarafmzdan neredilen ve lamam asl hurufat ile de klie edilerek dercedilen bu mdfaanmedeki fikirleri kaale almamazhk edemezler. Elverir ki; tarafgir olmasnlar!.. Vesikann serlevhas yledir: "evketlu Sultan Mehmed Vahideddin Efendimiz Hazretlerinin Beyannme-i hmyunlardr". Altnda imza makamnda " L i t - t b i " kelimesi bulunduuna gre bu mdfaanmeyc u unvan koyan matbaacnn kendisidir. Mekke'de Trke ve Arapa olarak bir arada baslmtr. TarihLOZAN ZAITR M, JIEZtMET Mi? 125 sizdir. Trkosi - slm harfleriyle- sdece.onii shifeden ibreltir,t 1(>5 imdi size bu mdfaanrnenjn.rnclnjni aynen .ve. fakat anlalmas g gelebilecek olan kelimeleri parantez,iinde aklayarak takdim ediyoruz: , .....-...., . . > EVKETLU SULTAN VEHMED -: ;"-':..':-: VAHDEDDN EFENDMZ HAZRETLERNN BEYANNME- HMAYUNLARIDIR , IHsmiHhirrahrnanjrrahin . Bidyet-i itialinde (alevleniinin balangcnda) devletimizin itirakine kat'iyyen rza gstermediim ve btn mddet-i devamnca elimde" bulunan bilcmle vesitle (vastalarla) laharibt ve mazarratn tahdide alitim harb-i umm'n-in avkb- vahmesi (fec kibetleri) tarnamiylc kendini gstermeye balad bir zamanda, biraderimin vcfat- messifi (esef verici vefat) vukua gelerek 105 - bu beyanname son devrin allme eyhlislmlarndan Mustafa Sabri Efendi'nin refkatyle Sultan Vahideddin'in Mekke'de bulunduu srada kaime alnmtr.Meydana gelen msvedde 50-60 shifeden ziyde idi. Fakat Sultan Vahiddeddin merhumun yannda " B a t a b i b " sfatyla bulunup O'nun dmanlarna casusluk etmekten baka bir ii olmayan Read Paa eitli mlhazalar ileri srerek bunun orasnn burasnn metinden tayy edilmesine (karlmasna) sebep olmutur, ite bu sebepledir ki, esas metne nazaran pek eksik olan bu on sahifelik beyanname, takdim ettiimiz ekliyle Mekke'de trke ve arapa olarak ikisi bir arada tab ve neredilmitir Esas Msvedde eyhlislm Mustafa Sabri Efendi'nin henz neredilmemi ve natamam olan hatratnda mevcud ve olu brahim Sabr" Bey'in skenderiye'deki ktphanesinde mahfuzdur. 126 Sultan Vahiddeddin Merhumun bahsi geen mdafaanmesinin kapa Bu vese ile unu da hatrlatalm ki, resm azdan hl kendisine svlmeye devam edilmesine ramen, bir ok insaf ehli zevat tarafndan yazlp braklan -birinci el^ kaynak eser, Sultan Vahideddin merhumun gne gibi parlak ahsiyyetni tarih nnde beraetle talandrmtr. Bu hususta tekikatta bulunmak isteyenler iin bunlardan bazlarn zikredelim: 1 - Ali Fuad Trkgeldi - Grp iittiklerim, Ankara 1951 2- Ahmed Reid Rey (H. Nzm) - Grdklerim Yaptklarm, stanbul 1945 3 - eyhlislm Mustafa Sabri - Mavkuf-u! Akli vel lm..., Kahire 1951 4 - Refi Cevad Uunay - Bu Gzler Neler Grd? (Tercman Gazetesi 18 Kasm 1969 vd.)' 5 - Tarik Mmtaz Gztepe - Sultan Vahideddin Gurbet Cehenneminde - stanbul 1969 (Bunlara ilveten, niz eserlerimizin de ayni kategori iinde ma-kas gerektii aikrdr. Bununla beraber O:nu beraet ettirecek asl eseri insailah- ileride mstakil olarak yazacamz da burada ifda etmek isteriz. ..y v .0_-^7 V^j-aaJV .*.* V u ^ ^ * +j ^ i) >t J ^ . > VI .

WA-fYt JdTjU d zs KADR MISIROLU Kanun-i Essi-i Osmaniye'nin (Osmanl Anayasasfnn) bahcyledii hakka istinaden ve Ehl-i hl ve akd'in bat- ummiyesi ile Makam' Hilfet ve saltanata clis olmutum. (Oturmutum) O gnler gz-nne getirilirse makam- hkiimdriyi kabul eylediim zaman beni karlayan mkiltn derece-i ehemmiyet ve azameti takdir olunur. Bilhare cephelerimizin biribirini mteakip sukut etmesiyle sabit olduu zere, hibir mmd-i galebeye makrun olmayan (galip gelme midi yakn olmayan) harb-i hilin temadisi, ve usl- mertiyeti iln ve tatbik ettirmek nikb (perdesi) altnda 324 - 1908 den beri re's-i idaremize (idaremizin bana) yerlemi bulunan ttihat ve Terakki erknndan mfrid ve mteneffiz (nfuzlu) ksmnn harbden bilistifade dhil-i memlekette reva verdii yama, ihtikr ve anlalmaz maksadlarla yer yer ik ettikleri gngn yangnlar sebebiyle payitahttan mnch-y hududa kadar (baehirden hududlarn sonuna kadar) memleketin her noktasnda milletin varl erimekte ve usrc-i hayaliyyesi (hayat zsuyu) hcvlengiz (dehet verici) bir suretle heder olup giimckte idi. Bu fecyi' (facialar) karsnda tev-cih-i mesi edilecek (allacak) hedef ve gaye bittabi! sulh ve mslcmetin iadesinden baka birey olamazd. Bu maksadn temini iin de hibir terh (gecikme) tecviz edilmemi ve mmkn olan her reye tevessl olunmutur. Fakat harbin devamndan mteneffi' (mcnfaalli) olmakla beraber, memleketimizde dima idre-i hukuk ve sclhiycni tecvze alm olan o zamann hkmeti ile, yine o hkmet-i mtehakkimenin (tahakkm eden hkmetin) etrafnda tesis eyledii ebeke-i ihanet (ihanet ebekesi) mesimin semeredar .(almann verimli) olmasna hil (mani) olarak mnferiden (tek olarak) mzkcrt- sulhiyyeye (sulh mzkerelerine) girimekle elde edilecek menfi' ve erit-i msideye (msid artlara) ve muhterem milletinhn-i mazlmni (mazlum kann) bilsebep 129 ri o/t'/ iLi ~j ^ \ J 3j 'f ^ o jfb ii^ * l jfc,U*fej ( i-1 j ^ 130 KADR MISIROLU heder olmaktan vikayeye (korumaya) imkn- vusul (vsl olmak imkn) brakmad. Ve harb btn dehet-i tahripkarncsiyle me'um "Mondros" mtrekenmesini iml mecburiyeti hsl oluncaya kadar devam eyledi. Bu mtrekenin akdine memur murahhaslarn, elyevm Ankara'daki Hey'cl-i vekile Reisi Rauf Bey'in taht- riyasetinde (bakanl altnda) ve o zaman memleketin en mhim kuvve-i askeriyesinin de imdiki Ankara Meclisi Reisi Mustafa Keml'in kumandas altmda bulunduu herkesin htr- niandr. Asayi mes'elesi vesile ittihaz olunarak lzum grlen herhangi bir mahallin igali hak ve selhiyclin dvel-i ililfiyeye (tilf Devletlerine) baheden madde- mahssasyla (huss maddesiyle) Adana, Musul,- Antalya, stanbul, zmir igalleri ki,- sonraki btn felketlerin mene' ve mastar bulunan mezkr mtrekenmenin akd ve inizas malbiyet ve mecburiyet-i ilcasyla (zorlamasyla) vuku bulmu olduu halde bilhare zmir igali dolaysyla beni itti-hama (sulamaya) cr'ct edenlerin nokta-i nazarna gre, mezkr igallere isnadgh olan Mondros Mtarckcnmesi'ni akde bilfiil itirak eden Rauf, Fethi, ve vaziyet-i askeriyesi ile devleti byle bir mccbriyct-i clmeye drmekte cidden zmcthl bulunan Mustafa Kemal gibi bugnk riies-y milliyenin (mill reislerin) mes'ul ve mllehem (sulanr) olmas lzm gelir. Zira gerek bu mterekenin imzasndan ve gerek ondan sonraki btn mesilde (mes'clclcrdc)

Kaanun-i Ess (Anayasa) mucibince mcs'liyctten mstesna olan Makam- Hkmdar iin hkmet-i mes'lenin (mes'ul hkmetin) mruztn tasdik lzumu gibi gayr kaabil-i itiraz bir sebep bulunduu hade ne kendi iml ve imza ettii mtarekenin tatbiki demek olan felketlere kar bilhare muhalefette nayak olmak kstahln gsteren Rauf Bey iin, ne de devletin belli bal kuva-yi mevcdesinin (mevcud kuvvetlerinin) ksm- kllisini esir vererek 131 o j <-' ?-* ^ L- f X:.l J j >. j a ji U jjb 132 KADR MISIROLU zilletle (Toros) etekleme iltica etmesi yznden mtareke akdini gayr-i kaabil-i ictinab (kanlmaz) bir hle getiren Mustafa Kemal iin ayn- kabul hi bir mazeret mevcud deildir. te Taht- Osmanye clusumdan (Osmanl tahtna oturuumdan) sonra ilk mhim halve-i siysiyeyi (siys adm) tekil eyleyen mtarekeye kadar cereyan eden hdisat karsnda benim vaziyyetim budur. Mtrekeden sonra ihtihaz etliim meslek ise, geri alnmas mmkn olmyacak bir halve (adm) atmaktan ihtiraz (ekinme) ile beraber bir taraftan dhilde mkl ve mutedil slahat ve icraata germi vermek bir taraftan da hrite lecbbst- siysiyyeye (siyas teebbslere) devam eylemek suretiyle aleyhimizdeki gayz- ummnin bertaraf olaca msid zamanlara intizar edebilmek iin vakit kazanmaktan ibaret idi. zmir igali hdisesinin karsnda ittihaz ve takip etliim meslek ve gaye de bundan baka birey deildi. nk Yunan askeri tarafndan derhl icra olunaca bildirilen bu igal, dvel-i slise-i muazzamann ( byk devletin) kat' ve ngihn (an) kararna isnad etmekte olduu gibi bu vak'anm bize teblii de dorudan doruya dvel-i selse-i mrnileyh (iaret eylediimiz devlet) tarafndan vuku bulduu cihetle, mes'ele dvel-i muazzama mes'elesi eklinde tecelli etmi idi. Hdisenin Yunan mes'elesi hline tahvili Yunanistan'daki vaz'iyyet-i siysiyyenin tebdili ile dvel-i muazzamay mrmlcyhann ittifakna halel tri (arz) olduktan sonra husule geldi. Ondan evvel bu mes'ele, byk ve gaalip devletlerce mltefikan ittihaz olunmu bu karar- kat'inin teblii mhiyetinde bulunduu cihetle, hakkmzdaki gayz- umm'nin zevaline intizren (ortadan kalkmasn bekliyerek) tecbbst- siysiyyc ile iktifa mesle-ini tercih ettirmekte olduu gibi, igalin muvakkat mhiyeti hiz olmas da, meslek-i mezkru 133 j^c IJf . aLfc^. 4! y J jj J j/j^Jj / J JL. O f c 3 ^ 4J14:i| ^ljA *1*jl J.jLtf, J* o 6-/ ^ v a1u ; i:j *o jJ 134 KADR MISIROLU meyyed (pekitirir) grnyordu. Mes'cle Yunan mcs'clcsi hlini aldktan sonra harbde malp olmamak artyla mukavemete ben de taraftar idim. Ve nitekim bu hissile Kuva-yi Miliye'ye mtemayil birtakm kabineleri de mevk-i iktidara getirdim. u kadar ki, o devrelerde Mustafa Keml devict-i mctbasna (tbi' olduu devlete) itaat diresinden huru etmi (km) ve Anadolu'da birok aksaka-l mftlere varncaya kadar asp kesmek gibi mezlimiyle vczif-i

milliye (mill vazifeler) hududunu tecvz ederek milletin bana tahamml olunmaz bir lel kesilmi idi. Tpk zmir hdisesi gibi "Sevr Muahedesi" ne id teklif-i dvel de (devletlerin teklifi) Yunanistan'da vaz'iyyet-i siysiyyenin tebeddlnden (deiikliinden) ve devletlerin aleyhimizdeki itifak- edidine halel tri olmadan (iddekli ittifaklarna halel gelmeden) mukaddem (evvel) olarak ve hibir noktasnda tdil teklifine msaade cdilmiyerck, yinnidrt saat zarfnda tamamen kabul veya reddine mtedair tazykat ve tchdidt (tazyik ve tehdidleri) ihtiva ettii cihetle, gayet nzik ve tehlikeli bir ekilde vuku bulmu idi. Bununla beraber ben "Sevr" muahedesini kesb-i kat'iyyet etmi (kat'ilemi) addolunacak surette tasdik etmedim. Mcs'elcnin kat'iyyet kesbetme-si, Mcclis-i Mcb'usan'n kabulnden sonraki tasdikime mtevakkf olduunu ve hakk-u adaletle le'lif olunamyacak surette gayr- tabi olan byle bir muahedenin devam ve takarrr edemiyeeeini bildiimden, hakkmzn anlalmasna msid zamann hululne (gelmesine) kadar vakit kazanmak tarikinde (yolunda) devam ile muahedenin hkmete kabulne taraftar grndm Modros Mtrekesi, zmir hdisesi, "Sevr" Muahedesi gibi mstesna bir nokla-i nazarla telkki ettiim vekyiden (vak'alardan) 135 ojf\ di ox\ J_,;," jlb j^ J ^ !! di:., y 4_fc.^ J j i JI J jjc' Ijfe 136 KADR MISIROLU sonra gelen mesilde (mcs'clelcrdc) dima icbt- mertiyete lev-fik-i hareket eyledim. (Merutiyetin icbatna hareketlerimi uydurdum). Bu sebeple muhtelif kabinelerin muhtelif ve belki mtehlif ictihadlarna (farkl grlerine) riyet eltim. Mustafa Kemal'i Anadolu'ya gnderen ve bilhare dcvlct-i mctbuasrn (tbi olduu devleti) tanmad cihette tenkili iin kuvvet-i askeriye evkine lzum gsteren kabinelere mmtmda hkmet-i mes'ule ile Makam- Hkmdrnin mnsebet-i mtekabilesine (karlkl mnsebetlerine) id icbal- mertiyetten (merutiyet'in icaplarndan) ayrlmamak ar/usu ve baz csbb- zarriyc-yi siysiye mil olmutur. Bundan maada gerek kabine tebeddlatnda (deiikliklerinde) gerek icraat- sirede nzm- harektm, efkr ve hissiyt- ahsyyemden ziyde dima efkr- umumiye veyahud gayr- kaabil-i mukavemet dier messirt olmutur. Bunun en ziyde delili son Tevfk Paa Kabincsi'ni srf aleyhinde cfkr- ummiye tezahratn mehud olmad iin, ahsm ve makamm hakknda suiniyetleri zahir olan kemaleilerin stanbul'da te'sis-i nfuz etmelerine msid bulunmasna ramen, iki seneyi mtecaviz mevk-i iktidarda tutmaklmda grlebilir. Ankara ile stanbul arasndaki ikiliin izlesi emrinde (ortadan kaldrlmas iinde) bu gibi fedakrlklardan geri durmamakla beraber, Hlfct'in saltanat'dan tefriki (aynlmas) ve Pyitaht'n (baehrin) stanbul'dan Anadolu'ya nakli hakkndaki karar ve tasavvurlarna muvafakat eylemek elimden gelmemitir. Bunlardan birincisi, ulcm-y slm'n malmu olduu vehile er'i erife kat'iyyen mugayir ve mvekkilim bulunan Fahr-ul Mrseln (Peygamber) efendimiz hazretlerinin hukukundan feragati mutazammn olmakla benim iin selhiyet ve imkn hricinde birey olduu gibi stan 137 -5*

j.c ij ) <b \ jj;-/ f ^j <-j^ < ^ J*^./ c*Al "^ a-" <rj, li ^3jT -1.- 5. 138 KADtRMISIROLU bul'un manen Ruslar'a teslimi ile Boleviklcr'e cemile ibraz (gsterilmesi) mhiyetinde bulunan ikinci tasavvurlar da Hlfet'i stanbul gibi siys ve tarih bir istinadghdan mahrum eylemek demek olduu cihetle kat'iyyen gayr- kaabil-i kabul idi. Bu gibi mfrid ve mecnnne arzularna tcbiyyct etmediim (tbi olmadm) iin bana hynct-i vataniyyc azv-u isnad edenlerle (izle ve isnad edenlerle) beraber her akl ve iz'an sahibinin bilmesi lzmgelir ki, dnyann en byk ch ve mansb olan (yer ve mevkii olan) Hilfet ve Saltanat Makam'm fiilen ve bil irsi vc'1-istihkak (veraset ve istihkak ile) hiz bir hkmdar hynet-i vataniyye gibi bir crm-i ene (irkin bir sua) scvkedccck hibir emel ve ihtiras mevcud deildir. Ben o makamlarn vcsimcn Hilfet makamnn eref ve haysiyyeni muhafaza iin muvakkaten tahtmdan, vatanmdan ve huzur ve rahatmdan cda dmeyi (ayr kalmay) bile gzme aldrdm. Bu mfrakam (ayrlm) bilhassa Harb-i Ummden sonra kendi cflinin hesabn vermek mevkiinde bulunanlara kar cflimin hesabn vermekten korkmak kabilinden olmayp, belki hibir kanuna tbi olmayan insanlar elinde mdfaa ve hakk- kelmdan (sz hak-kimdan) memnu bir halde hayatm gz gre gre tehlikeye teslim etmek gibi emr-i ilhnin ve akl- selimin kabul ctmiyccci bir ey- den ictinab eylemek (ekinmek) ve hem de "El-firru mimm lytak min snen-il mrseln "(Takat gctirilcmiyecck glklerden kamak peygamberlerin snnetlerindendir) ichva-y erifi zere m-vekkil-i znmm (Peygamberin) hicret-i ncbcviyclcrinc id olan snnet-i seniyyeye ittib etmekten (uymaktan) ibarettir. Mdfaa-y vatan gibi mstahsen (gzel) gayelerle hi bir mnsebeti olmad halde Ankara Mcclisi'nin ittihaz ettii mukar-rcrt- hire (son kararlar) zerine, muarzlarmla aramzda tahadds 139 t (Suiml i J^ ali^l iitt* J Ij* l&" \* yf jfeTJ I A^ie J,JUJ 4JL.oVjl j*Ut <s}<y *-A- f'U-j ^'tl^j A'.-Uijr AsL-^v.^ Jlcl >jt\ ^v-l* - d\:i Mi- < j I j 4* U j ^> (S) ajt's Xia JT _y o 3 dUl U-. Ij j^c 4:d,^ o: U ^ jj^ c-J <j J jj 140 KADR MISIROLU eden (ortaya kan) ve memleketimiz iin hsl olan vaz'iyyet-i hreyi telhis (hulsa) ederek derim ki: Ceddim Osman Gzi'den Selin-i Evvel'e (Yavuz'a) kadar Devlet-i Osmaniye nmyla Trk saltanat var idi. Sclim-i Evvel'den sonra ise bu saltanat, Hlfet'in inzimmyla Saltanat- Muhammediyye hline gelmitir. imdi bana bigayr-i hakkn (haksz olarak ihnet-i vataniyye isnad edenler, Hlfet'i hukuk ve nfuzundan tecrid ve tlil ederek bu Saltanat- Muhammcdiyyeyi ykmlar ve yalnz vatanlarna deil, btn lcm-i slm'a ihanet etmilerdir. Ben devleti tehlikeden vikaye iin bilhassa Harb-i Ummiye ilirkimizdeki ifratlarn acsn lattktan sonra, siyset-i hriciyede muarzlarmn tbiri vehile korkak, yani itidal ve ihtiyat ile hareket ettim. Daha dorusu vakit kazanmak iin icap eder ise kendimi feda etmeye karar verdim. Bu mutedil ve ihtiyatl meslek karsnda muarzlarmn mfrit ve hcr-ibdbad (ne olursa olsun) meslei mnlic-i isabet ve muvaffakiyet (isabet ve

muvaffakiyeti neticelendiren) olur ise, ahsen ben kaybedecektim, fakat devlet kazanacakt, halbuki onlar, devlete, Saltanat- slmiyesini kaybettirdiler. Eer benim bir hatam var ise, din ve devletin bu derece tahrib ve tayirine (baz mstesna ahsiyyetlerden maada) btn vkel (bakanlar) ve ulem (limler) ve ukel (aklllar) ve ricl-i memleket tarafndan ses karlmyacan ve baz hasis menfaatler mukabilinde gizli ve aikr suretlerle yardm edileceine ihtiml verme-mckliimdcdir. Ben devletin hayat ve memtyla herkesten ziyde alkadar olan mnevvern- milletimin vazife-yi vataniyye ve vicdniyyelerini bu derece s-i-istiml etmiyecekleri hakkndaki . IJU * U $j\j il di" U i 141 j* ** &\ i ** jk* j\, ^ >j>m j|T <t 3/ 4 ditU! j Ul di, I v \o o J + ^ O^..* die U ^ i * t * 142 KADR MISIROL hsn-ii zannma id olan halam itiraf ederim. Ncticc-yi kelm olarak urasn beyan ederim ki, Hilfet mes'eleinin halli dini, kavmiyeti, vatan mekk ve mahlud, (kark) askerden ve sunf-u sireden (ir snflardan) mrekkep bir erzemme-i kalile (az miktarda kt kiiler) ile ksmen mkrih (zorlayc) ve mcbir ksmen ahvlin Icdnniyatndan (ic yznden) bihaber olarak mufil (ifal edici) hlinde bulunan be-alt milyonluk masum Trk kavminin selhiyc dhilinde olmayp, bu yz milyonluk lcm-i slm'n tamamna taalluk edecek bir mes'ele-yi uzmdr. Binenaleyh imdi ben, Hilfet-hakknda Ankara'da ve s-tanbulda verilen fuzl ve cebr hkm kat'iyyen kabul cimiyerek hakkmda rev grlen mftcriyt (iftiralar) isnad edenlere keml-i ncfredlc red ve iade ederek, memleketin bil tefrik-i cins ve mezhep (rk ve mezhep ayrmakszin) btn ahlisinin saadet ve refahndan baka bir emeli olmayan, ve adl-u itidalin hkim olmasn isteyen msterih bir kalb ve vicdan ve hak ve hakikatin malb edilemiye-ceine dir kav bir iman ile sevgili vatanma avdet edinceye kadar, hk- trnkinin (mbarek toprann) ezelden mtak (arzulaycs) olduum Harcmcyn-i crifcyn'de (Mekke ve Medine'de) ve imdilik civar- Beytullah'da imrr- evkat ediyorum. (Vakit geiriyorum.) Beni "Bcldctullah"a isal eden (Allah'n beldesine ulatran) u muhcercl-i mcib-i mefharet ile (iftihar gerektiren muhaceret ile) Hlfct'in Saltanat'tan tecridi (ayrlmas) teklifine kar sebt ve mchcdcn, nasbe-i heslmi ve zahr- ahretimi tekil edecektir. (ahs nasibimi ve hiret ykm tekil edecektir.) Misafir olduum bild- mukaddesc-i arabiyyenin hkmdr- l-i tebr ile (yce hkmdar ile) ahli-yi necibesi taraflarndan 143 U J ' J Vi x J j jj ^b U U t ; J W A L \ f W Jl Ift Jfi i - V w'H-d

jff 144 KADR MISIROLU 145 gerek benim hakkmda ve gerek valancd dier hemehrilerim haklarnda gsterilen sr- mihmanniivziyi (misafirseverlii) kr ve mehmededle ydettiim gibi, hiz olduklar aslet-i mmtze ve mlahharaya (sekin ve temiz asalete) muvafk bir suretle hareket eden marnileyh Ccllel-l Melik Hazretleriyle (erif Hseyin) ile-yi muhlercmeleri erknnn teli-yi n ve ereflerini (an ve ereflerinin ycelmesini) ve bu sayede bild- mukaddese-i arabiyye-nin ve sekenc-i necbiyycsinin (lemiz skinlerinin) tarihe znet veren mazileriyle lyk olduklar inkiaf- mes'de mazhar olmalarn da cidden temenn edeim. stanbul'dan mlrakatimden sonra bu ilk beyannmemdir. Ves-sclmu al mcnittcbcal huda! (hidyete tbi olanlara selm olsun!.." Mehmed Vahideddin bin Sultan Abdlmecid Han S utan Vahideddin merhumun, Trkiye'de ilk defa tarafmzdan neredilen u "mdafaanmc", mahiyetindeki beyannmesinde yer alan gerekler -belli ballar itibariyle- ylece sralanabilir: 1- Merhumun tahta geii, binbir felkete sebep olan Birinci Cihan Harbi'nin sona ermek zere bulunduu gnlere rastlar: 4 Temmuz 1918. Demek ki, mhud "Mondros Mtrekenmesi"nin imzalanmasna (30 Ekim 1918) sadece - drt ay gibi az bir zaman kalm bulunuyordu. Btn cephelerden malubiyet haberleri gelmeye balamt. Memleket, ttihad ve Terakki mtegallibesinin cc-berrt idaresi altnda madden ve manen bilicin ve periand. Bu husus, O devre id btn kaynaklarla aikr bu surette grlmektedir. fcJijcdJLdL * Jk>) j x U ^U* "il-:.. j*y8 <l: JJ jUkulsdU ili jj_,IJlt- j1 dl;51'J.e i)U j A" *^" AO iXjJumJ 146 KADR MISIROGLU Geri, O, yni Sultan Vahideddin "halife" sfatiyle siys idar ve halta asker kuvvet ve messeselerin en yksek miri idi. Fakat resmen " bakumandan" saylmakla beraber, bu durum "fiil" deil, srf " h u k u k " idi. Hakikatte, iktidar t Sultan II. Abdulhamid Han'n tahttan indirili sinden itibaren ittihat resaya (liderlere) intikal etmi bulunuyordu. Bu sebeple mruz kalmn malubiyet ve felketlerden mesuliyeti asla mevzuu-bahs olamiyacak biri vardysa, O da Sultan Vahideddin'di. Braknz, hkmdarn ahsn "gayr- mes'ul" iln eden "O s m a n I K a n u'n - i E s s s i " ni de fiil vakalar bile, Sultan Vahideddin merhumun - her hangi bir suretle- ittiha-mna imkn vermez. Bu gerei kavramak iin srf O'nun tahta gei yani mcs'uliyet ykleni tarihin 4 Temmuz 1918 oluuna dik-katetmek bile kfidir. Hal byleyken Sultan Vahideddin'in "Vatan ihaneti " gibi en ar bir crmle iltihamnin ne ar bir hareket olduunu takdirlerinize brakyoruz. O, ne yapmt, byle bir ithama mruz kalmak iin?! ngiliz gemisine binerek vatan terketmesi, veyahud da Mill Mcadele'yi bastrmak zere "kuva-y inzibatiye" adiyle bir kuvvet tekil etmesi mi afvedilmez bir crm saylmt?! Bu gibi yersiz iddia ve ithamlara daha nce zikri geen eserlerimizde 1<)6 defaatle ve mdellel olarak cevap verilmitir. Vatan tcrketlii srada hayat ve mcmalnn mutlak bir tehlikeye 106 - Gerekten, "Kurtulu Savanda Sarkl Mchidler" ve "Osmanoullar'nn Dram" adiyle stanbul'da bir ok kereler baslm olan eserlerimizin alkal bahisleri Sultan Vahideddin hakknda saysz delil, vesika ve hakinas beyan ihtiva etmektedir.

147

-U* Sultan Vahdeddirs m^ harflerletamjr ~m nakc -yannmssinin sahic ilk olarak > -^zdan r f ' h ni *; h _: a e m e s cataas at al ediimi ^. v uluorta y,-. soytemaye ^v >un ! ve hem da alafranga "ne mahiyetindeki be^ veska iie, "ta - id C n fde ve m- laz T-nr hakknda /a tji bilir!.. 148 KADR M1SIR0LU mruz bulunduu her trl pheden beridir. Bilhassa "Ali Kemal V a k ' a s " 10/ ndan sonra bu tehlikenin kat'iyyeti mnakaa gtrmez bir hale gelmiti. Hi kimsenin "niin imeyip de katn" ileri srerek O'nu vatan ihaneti ile sulandrmas akl ve mantk ii deildir. Kuva-y nzibatiye ise gya ngilizleri aldatmaya matuf bir muvazaadan108 baka bir ey deildi. zmit'e kadar gnderilmi ve gemiden kmalarna msaade edilmemi olan bir ka yz asker ile M. Kemal Paa'ya kar hi bir messir hareket yapilaimyacan hesap edememek, deil Sultan vahideddin gibi cinfikirli 109 bir kimseden norma! zek sahibi herhangi bir adamdan da beklenilemez. Sultan Valtideddin'in eyhlislm Drrizde'nin mehur fetvasndan dolay da itlihami eiz gnilemcz. Bunun iin M. Kemal Paa'nn en yakn mesi arkadalarmdan Fevzi (akmak) Paa'nn 107 Ali Kemal Bey (1867 - 1922 ) yakn tarihin tannm gazeteci ve nzrlarndandr. It'ihad ve Terakki Partisinin amansz muhalifle-rindendi. Ankara'da balatlan Mill Mcdeleyi de Ittihadcln bir devam telkki eylediinden ona da cephe almt. Bu istikametteki yazlarndan dolay, stanbul henz istirdad edilmeden (18 Kasm 1922 ds) Beyolu'nda derdest edilerek zorla zmit'e gtrlm ve orarE r a!k yapm gibi gsterilerek askerlere lin ettirilmiti. 108 - Kuva-y nzibatiyye h'aeketinh b;r muvazaa o-c'uunun anlalabilmesi iin bk: Tark MPmta- CZTLPE - Sultan Vahiddeddin Mtareka Gayyasndc-, stanbj! 1969 sh. 265 vd. 109 - "Sultan Vahiddsddin ise, biskis cinfikirii ve seril'intikal olup.." (Bkz : Al Fuad. Trke d i , Grp iittiklerim, Ankara 1954 sh. 274} "... Tab'an olduka ?sk fakat fazla mteenni ve mtereddid-di. Diyebilirim W~!S'*" idrak vs intikalde ser..," (Bkz: Ahmed ' Rsid Rey - a. g. c-. sh. 256) LOZAN ZAFER MI, HEZMET Mi? 149 B.M.M.'ne ilk iltihaknda Meclis krssnden syledikleri n0 bu iddiann en beli bir cevabdr. Fevzi Paa'nn bu konumasnda Sultan Vahideddin'in hakkn teslim eden bir ok beyan yannda bir de u cmle vard: ".. Malumunuz vehile o fetva ngiliz sngs ile alnm..."111 u bariz gereklere ramen O'nu mcs'ul addeden ve hakknda en ar ithamlar ileri sren m M. Kemal Paa'nn gerekler yerine -kendince mkul - bir maslahat peinde kotuu phesizdi. Bu maslahat, hi phesiz yeni rejim hesabna O'nun ahs ve makamna id korku ve endielerden douyordu. Yoksa O devrin iinde yaayan herkes gibi M. Kemal Paa'nn da O'nun dsitan drstl n3 vatanseverlii 114 ve masumiyetinden haberdar olmamas 110 - Bkz: Zabt Ceridesi C. 5. de yer alan, Fevzi Paa'nn bu uzun konumas hulsa edilerek bror hline getirilmi ve tab edilerek her tarafa datlmtr. Bundan daha ziyade Sultan Vahideddin'in iinde bulunduu artlar, mhud fetva ve ngiliz tazyiklerine id szlere yer verilmiti. (Bkz: Harb Tarihi Vesikalar Dergisi 367 ve 368 numaral vesikalar). 111 - a.y. 112- Sultan Vahideddin merhumun vatan terkediini haksz bulanlar O'nun vatandan ayrln takip eden gnlerde szde Trk gazetelerinin yazdklar ile,

M. Kama! Paa'nn Nutkunu 423. sabitesinden itibaren okumaldrlar. Burada "sefil" "d m a h - I u k ", "hin"... lh gibi yakksz tabir ve ifadelerle dolu sayfalan grdkten sonra bir da kendilerini Sultan Vahideddin'in yerine koyarak insafla dnmelidirler. O'nun yerinde kim olsa, baka trl bir hareket yapabilirdi?!. 113Politik adam! da, her irs-m gibi, gz gre gre cann tehlikeye atmaktan ekinir, Va h ' d dirt Han ile hamel N a-p o I a on !, "srastrw atm kyaslamada V a h i d dKADR MISIROLU . imknszd. Ama ne yapalm ki, hikmet-i siyaset byle gerektirmitir. Bunu anlamak kolaydr da asl, bu yalanlan yarm asr sonra din Han elbette daha erefli bir durumdadr. Zira, Malaya'ya binerken esiz devlet hazinesinden bir kl dahi almamak asaletini gstermitir. Halbuki N a p o I e o n un ngiltere'ye snrken Beilerofon'a yklettii sandklarda, tuillri saray hazinesinden ald drt buuk milyon altn vard. Btn metresleri, btn pileri ve yedi silsilesi rahat yaam, rahat lmtr. Bakkal hesabn deyemedii iin tabutuna haciz konan bir V a-hidddin Han, elbette bu Fransz cihangirinden daha erefli bir htradr tarihte..." (Bkz: Nizameddin Nazif Tepedelenii-olu - Hanedan ve Son Sultan Yeni stikll 30 Kasm 1966 tarih ve 977 numaral nshal Sultan Vahideddin stanbul'dan kmadan evvel, Ha-zine-i Hmyndan, makbuz mukabilinde "Kiymetnm e " adl kitab getirtmi ve minyatrleri iki milyon deerinde olan bu eseri, makbuzunu getirterek yine Hazineye lde etmiti. O zaman yaknlar: "- Padiahm! Hazine-i H"-*v"-yununuzdaki btn eya ecdadnza ve hanedannza, h>> ariar tarafndan hediye edilen eyadr. Bunlar sizin rnant:: jahusus iade buyurmak istediimiz kitabin iki, belki de m -> aiscis hazrdr Hi olmazsa bunu bir ihtiyat oarak pezc" hanenizde alkoymak doru deil midir?" . Sultan Vahideddin, su "- Haklisiniz, bunlar hediimiz, ahs malm", lan olmasa idiler, o bu kymet biilmez hakk vacsr. Ben b; Uiunay - Bu Gt-Kas;m ;069tarN'rdc .eye vermekle mkellef oSma-ecdad!^ bu mletin hkumdar-hadiyeisri verirdi? Binenaleyh mide. benr.! kadar rn!!ie.lirt ds m edemem"' (Bkz: Refil Cevad su? ... Tercman Ga?" 18 114" Bu r..:bhas HnKa-V; mec . 'H'jn dn Vi-ayn gr LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 151 bile gevelemekten vaz gememek anlalr ey deildir!. Bu da olsa olsa ayni korku ve endienin devamn ispat ve ilauc eder. um bir hlini tasvirdir: Mrnieyh meclisten karak A b d I-mecid Efendi de koltuuna girerek, orta kattaki direyi hussiyelerine avdet etmek zere mell ve mahzun bir halde servis merdiveninden inerken iki gznden ya akp "Karlar gibi alyorum!." diyordu. (Bkz: Ali Fuad TRKGEL-D-a.g.e. sh. 215) -Sultan Vahiddeddin ile birlikte vatan terkederek San Remo'da nihayet Padiahn aldatm olmann ar vicdan azabna day anam ly arak intihar etmi olan, (Bu esnada orada olan ve hlen hayatta bulunan Prens Sami Beyzade Fethi Sami Bey, bu vicdan azabn ve Padiahn aldatm olmak itirafn ifde etmek zere Read Paa'nn intihardan nce yazp brakt mektubun canl ahididir.) hussi doktoru Read Paa bir Fransz gazetesinde nerolunan hatratnda aynen yle demektedir: "Kendisi mhim anlarda bir ka defa baygnlk geirmi ve derhal mdhaleye lzum hsl olmutu. Bunlardan bir tanesi, Sevr Muahedesi eraitini ve metnini tetkik iin tekil edilen ra-y Saltanat'a riyaset etmek zere Muyede Saionu'na girecekleri anda vukua gelmiti. Sadrazam Damad Ferid Paa, uzun sren ve tef rncib olan baygnlktan sonra itimin te'hirini istemi, fakat Pdih, muvafakat .etmemiti. Dier bir baygnlk da, General Harington'u davet ederek bir gece iinde Malaya Zrhls ile stanbul'dan mfrakat kararnn

ngiltere Devieti'nce kabul edildiinin Yaver Hamdi Paa tarafndan arz srasnda vukua gelmiti." Ramazan iinde bir sabah'Nianta'nda'kin ikametghmda henz yatakta iken uykudan uyandrlp Yldz Saray'nn yanmakta olduunu haber verdiler Derhal giyinerek ve komumuz Serkarn Yaver P a a ils birleerek yaya olmak zere hlamur tarikiyle yola revn olduk. Saraya vrdumuzda Harem-i Hmyun'da Sultan Read merhumun vefat ettii fevkani ahap direde sabaha kar elektrikten harik zuhur ve Hkr'm<beytutet eyledii ait kattaki direye de sirayet ederek az zamanda o cihette bulunan direler yanp kl cf ur ngiliz donanmasnn itfaiye takm 'sevk edilerek kiybt n: rda su sklmak srst.'vle hariKin devir-i sireve men- sh.ine cans152 KADR MISIROLU 2 - O gnlerde Trkiye iin mttefiklerinden ayrlarak mnferid sulh; yapmak -ki, bunu Sultan Vahideddin ok arzu etmi vu bu uurda pek ok gayret sarfelmilir- imkn bulunamamtr. Esasen , bu hususla itlihadclar arasnda da fikir birlii yoktu. Enver Paa'nn fedailerinden Yakub Cemil, bu yoldaki dncelerinin kurban olarak kuruna dizilmiti. Bu da kendilerine id kaynaklarn ounun ahadeti ile sabittir. 3- Mondros Mtrekenmesini imzalayan heyetin bakan Rauf Orbay'd. M. Kemal Paa da o srada en kuvvetli bilinen asker varln (Yldrm Ordular) banda idi. Sonradan aziz vatanmzn her taraftan igale mruz kalmasna sebep olan bu mlrckc-nmeden dolay mes'ul aranacaksa evvelemirde bu iki ahsn gsterilmesi gerekirdi. Sultan Vahideddin bu "Mondros'u imzalayan hkmeti i bandan uzaklatrarak adem-i tasvibini ortaya koymutur. makta idi. Vkeldan ve memrin-i zabta ve belediyeden henz gelen olmamt. Kardan harikn zuhurunu grp en evvel yetien Harbiye Nzn evket Turgut Paa oldu. zt' hne'nin nerede bulunduunu sual ettiimizde Harem bahesinin nihayetinde Cihannm Kkn'de olduklarn haber verdiklerinden Yaver Paa ile birlikte yanlarna giderek resm-i tziyeti if ettik. Kk mabeynin ak sakall kalle bir bekibas vard. O da gecelik kyafetiyle arkamza takld, zt- hne arkasnda gecelik entarisi ve zerinde pardes olduu halde kkn nnde ayakta duruyor ve eser-i tel izhar etmiyordu. Bekiba hizmet ve fedakrlnn derecesini gstermek maksadiyle hngr hngr alayarak cl teessrler ibraz eylemeye balaynca Hnkr: "Benim milletimin oc a i yanyor; ben onu dnyorum; kendi evi m yanm, ne ehemmiyeti var? dedi." (Bkz: Aii Fuad TRKGELD - a.g.e sh. 227) LOZAN ZAFER Mt, HEZMET M? 153 Halbuki bu eserin birinci cildinde tafsil edildii zere bu mtrekeyi imzalayan Ahmed zzet Paa kabinesi, M. Kemal Paa'nn Adana yaknlarndaki Bahe'den Saray'a ektii bir telgraf zerine kurulmutu. Bu, "Bahe Telgra fi" diye mehurdur. Teklif ettii kabinede kendisi de " H a r b i y e Nazr" olmak istiyordu. Filistin Cephesi'nde neler olup bittiini an iin, bilemeyen saray, O'nu cepheden ayrmay doru bulmam, fakat kendisi dnda, vki teklifi aynen benimsiyerek o kabineyi tekil eylemiti. zzet Paa kabinesi, Sultan Vahideddin tarafndan azledilip de yerine Tevfik Paa kabinesi kurulduu hengmda M.Kemal Paa, Filistin Cephesindeki hezimet ve bozgundan cann zor kurtararak kam ve stanbul'a gelmi bulunuyordu. Mcclisi Meb'usan'da Tevfik Paa kabinesine itimatszlk reyi verilerek Onun bertaraf edilmesi ve yine zzet Paa riyasetinde bir kabine kurulmasn salamak zere pek ok gayret sarf etmise de muvaffak olamamtr. O zzet Paa ki, Mondros'u kabul eden hkmetin reisiydi. Bu kabine adna o mtarekenmeyi imza eden Rauf Bey de "Bahriye Nazr" idi. Sonradan, yani Malta dn Rauf Bey'i Ankara'da cra Vekilleri Hey'eti Reisi yni "bavekil" yapan da M. Kemal Paa deil midir?! Sevr-i imzalayan murahhaslar hin iln ederek " Y z e 1 1 i 1 i k " ler u5 listesine koyanlar, acaba Mordros'a imza koyanlar niin byle batac edinmilerdir?!. Halbuki, aziz vatanmz, Sultan Vahideddin merhumun mukavemeti 115 - "Yzellilik" tbir olunan szde vatan ihanetinin nasl bir hkm-i karaku ile ortaya karldn kavramak iin bu eserin 352 sahifesine baknz. 154

KADtRMISIROLU 1 155 ile srf bir " proje" halinde kalmaya mahkm edilen Sevr'e deil Mondros'a istinaden eitli igal ve istillara mruz kalmam myd?!. 4- zmir'in igali, tilf Devlctlcri'nin mterek kararlarnn eseri olarak gereklemiti. Bunun bilhare srf bir " Y u n a n M e s '-e 1 c s i " haline gelmesi, tilf Devletleri arasndaki anlamann zaafa uramasndan sonradr. ! 16 Bu devrede Sultan Vahideddin'in 116- Aslnda bu noktada, Sultan Vahideddin merhum da " p i a k gerek" terden haberdar deildir. Ksaca sylemek gerekirse, tilf Devletleri iinde en nfuzlusu olan ngilizler, Venize-los'a zmir'e karma yapma msaadesini vermekle, hem Yu-nanllar'a ve hem de bize -hl lykyle anlalamam olanbir oyun oynamlardr. yle ki, Yunanllar sonuna kadar desteklemek kararnda deildiler. Fakat batan bunu onlara belli etmediler. Maksad, Trkiye'deki islm rejimi -daha emin bir tabirle sylemek gerekirse- Hilfet'! ykacak bir buhrana mil olmakt. Bu salandktan sonra yunan'a yardm kesecek ve onlarn Anadolu ilerinde resen devam ettirmeye gleri yetmeyecei muhakkak olan asker harektlarn akamete uratacaklard. Bylece, bir taraftan btn slm Dnyas, ve bu arada pek tabi olarak petrol hiz bulunan Cezire-tl Arab'n nokta-i istinad ve vahdeti olan Hilfet yklrken, .Yunan'a galebe salayacak olan Anadolu'daki asker resa da matlub olan inklplar iin kh yani mnakaa edilemez bir otorite kazanacakt. Bu plnn istanbul'un o zamanki Hilton'u demek olan Perapa-las Oteli salonlarnda balayp Londra ve Ankara'ya kadar uzayan pazarlklar ve bunun dakik teferruatnn bugnk arpk mevzuatmz karsnda tafsili imknszdr. Biz bu hususta, dikkatli ve hakinas okuyucularmz, Eskiehir rf idare Mahkemesinde muhakeme ve hapsedilmemize sebep olan konferensi tetkike davet ederek mes'eleyi burada kapatrken biri bizden, dige-' de Yunanllardan olmak zere iki mdekkik limden ain-r - t '.a cmleyi dikkatlerinize arz adelim. Bizden olan lim v< . -lam Mustafa Sabr Efendi'dir. 1028 ylnda Gmici-no e.' ~ maya baiad>> "Yarn ". simli haftalk gazaSULTAN VAHDEDDN - ehzadeliinde 156 KADtRMISKOLU yapt, "hakkmzdaki umum gayzn ortadan kalkmas veyahud da azalmas iin vakit kazanmak"tan ibaretti. Yoksa O, "Mecelle-i musibet" adn verdii Sevr Sulh Projesini, devrinin btn mnevtede tefrika suretiyle yaynlad "slm'da mamet-i Kbra" adl eserinde diyor ki; ngilizlerle Mustafa Kemal muvazaasnn asarn (eserlerini), Lozan mzkerat zamanna kadar te'hir etmeyerek "Mudanya" Mtrekesinden Yunan inzihamndan evvelki, yani ngilizlerle Anadolu'da zuhur eden Keml'i kyamn bastrmak zere hem istanbul'daki halife hkmetine cebr-u tazyik icra ettikleri, hem de mklt ikamdan hli kalmadklar zamanlarda bile bulmak mmkndr. stanbul'un ve Halife'nin ecnebi igl-i askerisi altnda serbest hareketten mahrum vaziyeti, Anadolu'yu Halife aleyh-ne ayaklandran Mustafa Kemal'i mcdelede galip getirmeye sebep olduu gibi meb'deinden itibaren sene sren Mustafa Kemal harektnn Yunanllar'a kar yz aarlamyarak malubiyetle ve Anadolu dahilinde ehirden ehire ekilmekle geen birinci, ikinci ve ksmen nc senelerinde bile, mdafaa-i memleket nmna yine bu hareketten hayr ve menfaat husl ihtimlini hatrndan karmayan ve esasen Mustafa Kemal'i Anadolu'ya huss bir sfat ve mhiyette gnderen Padiah'n hi bir zaman bu kyam tam bir ciddiyetle bastrmak meslekini iltizam etmeyerek ngilizleri savsaklamakla vakit geirdii ve Mustafa Kemal'le onlara oyun oynamaya alt esnada ngilizler de ayni adamla Padiah'a Makam- Hilfet'e oyun etmek frsain karmamiardr. Harb-i umm neticesinde zmir'i velev muvakkaten olsun, stanbul'daki Hilfet Hkmeti'nin elinden alarak, Yunanilar'a veren ve sonra bunu Ankara'nn lik hkmetine lde eden ngilizler, kasden kabahatli vaziyete drdkleri Hilfeti, bu alveri iinde lem-i islm'a sezdirmeden komisyon

olarak aldlar." (Bkz: Yarn Gazetesi 1 Ter'nisn 1929 tarih ve 53 numaral nsha.) ".... Ve el altndan Mustafa Kema! ile anlaarak Trkye nam ve hesabna msadt O'na va'd etmek ve kendisini bu sretla Ha-iite'nin ahsna kar takviye ve teci' eylemek tarznda takip olunan, pln sayesinde Hilfet'e id ngiliz skasdi yoluna girmi olduu gDi bu ii Mustafa Kemal'e grdrmekle yie bir suhulet LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 157 verlcri hilfna -kerhen de olsa- kabule asla yanamamt. Sevr'in slah iin toplanan heyetlerin kazandrd zamandr ki, Anadolu'da toparlanmak imknn salamtr. Bu husus birinci cildimizde ksaca temas edildii zere Sevr'i imza edenlerden Filozof Rza Tev-i'ik'in sarih bir beyan ile de sabittir. 5- Sultan Vahideddin merhum, hi bir zaman Mill Mcdcle'nin aleyhinde olmam, bilkis bu hareketi bidayetten nihayete kadar desteklemitir. M. Kemal Paa'y Anadolu'ya nasl ve ne artlar altnda bizzat gndermi ve O'nu madden olduu kadar, eline bir "ferman- hmyun" vererek manen de desve maharet de var idi ki lem-i slm'n o zaman Mnci- slm ve . Mnci-i Hilfet tand Mustafa Kemal'in Hilfeti ykacan kimse hatrana getirmiyor..." (Bkz: ayni gazetenin 54 numaral nshas). Yunanl lim ise Dimitri Kitsikis'tir. Paris'te verdi ve dilimize "Yunan Propogandas " adyla nakledilen doktora tezinde diyor ki: "O srada i Sosyalist (komnist) Partisi sekreteri o i an Yani Kordatos'a bir gn bir adam geldi. Sovyet Hkmetiyle nc Enternasyonalin temsilcisi olduunu syledi. Atina'ya bir isve pasaportuyla ve gizlice girmiti. nce Zinovyev, Troki ve icerin'in imzalarn tayan itimad mektubunu gsterdi, veunfar syledi: "Sovyet Hkmeti Yunanistan'a Anadolu'nun igali konusunda dt kmazdan kurtulmas iin yardma hazrdr. nce Mustafa Kemal'i .madd ve manev olarak desteklemekten vaz geecek , sonra da..." (Bkz: Dimitri Kitsikis - Yunan Propogandas, stanbul 1966 sh. 68-69) Daha imdiden elimizde, Fransz kapitalistleri veemperyalistieriy-le ilikileri bulunduuna dir iaretler deil, kesin deliller var. Yarn brgn, eer bunlar harbi kazanr ve yunanllar'! Anadolu'dan ve Trakya'dan kovarlarsa, banda Mustaa Kemal bulunsun, bulunmasn, Trkiye Bat'ya ynelecektir... (Bkz. a.g.e. sh. 69) 158 KADtR MIS1R0LU teklemi bulunduunu daha nceki -evcice bahsi geen- eserlerimizde eitli vesileler ve pek ok vesika ile ortaya koymu olduumuzdan burada tafsilta girmek lzumunu hissetmiyoruz. Esasen mdekkik bir insan bu gerekleri, bala Nutuk olmak zere O'na muhalif eserlerde bile -hi olmazsa- mazmun yoluyla ve ou kere tersinden bulabilir. Zira O'nun hakll o derecede zahirdir ki, bu hususta srf selim bir muhakeme ve mantk bile kfidir m. Ancak bunun iin o devrin hadise ve artlarn biraz bilmek lzmdr. Malumdur ki, tarihi hadiseleri onlar ortaya karan mcssirler117 - Gerekten O'nu itham etmek isteyenlerin vukuat ve beeri mant nasl zorlam olduklar saysz misal ile ispat edilebilir. Biz bunlardan sadece bir tekini dikkatlerinize arz edelim: Mesel Sultan Vahideddin'in vatanndan ayrln dillerine dolayarak "kat" "firar etti" gibi szlerle O'nu-itham edenler bundan ok az bir mddet sonra hanedann dier btn mensuplarnn uzak ve yakn akrabalaryla birlikte- toptan yurd dna srldn neden unutuyorlar. Sultan Vahided-d i n biraz daha nce kendisi giderek hakarete uramaktan kurtulduu iin mi hin olmutur? Yoksa bir ngiliz zirhhsna bindii iin mi?! peki ama, resmen srlen dier hanedan mensuplarn yurt dna Trk nakil vastalar m gtrmtr? Ne gezeri. Kim ne vsta bulmusa onunla gitmitir. Kundaktaki ocuklar biie srldne ve-bunlara da ihaneti mutazammn bir ii! isnad kabu olmadna

gre bu tasarruf iin medar-i itham bir mesnet de aranmam olduu meydandadr. O halde, sanki Sultan Vahidendin yerinde otursayd O'na dokunmayacakiarm gibi fikir yrtmek astan yzne uydurmaa almaktan baka nedir? LOZAN ZAFER Mt, HEZMET Mi? 159 den ayklyarak ele almak tecviz edilmez. Edilirse pek yanl neticelere varlr.118 stelik -bazen- bir tek vesikaya istinad da tarihiyi artc ne1-18- Mesel, bu yola gidildii takdirde M. Kemal Paa'nn "man-d a c I k " la itham bile kabil olur. Bakn nasl, Kzm Dirik vefat ettii zaman gazeteler O'nun btn hayat boyunca M. Kemal Paa'ya sadk ve O'nunla beraber olduunu yazmlar. Bu hilf- hakikat beyanlara zlen Rauf Orbay, Kzm Kara-bekir Paa'ya uzun bir mektup yazarak, tarihi gereklerin henz kendileri hayatta iken bylesine tahrif edilmesinden duyduu teessr bildirmi ve Kzm Dirik'in M. Kemal Paa'ya hi de sanld gibi "dima" bal kalmadna dir ahsi bir mahedesini nakletmitir. Kzm Karabekir Paa da bahsi geen bu mektubu "stikll Harbimiz" isimli eserinin en sonunda ek olarak neretmitir. Bu mektupta Kzm Dirik'in Erzurum'a giderken yolda M. Kemal Paa'ya lnceye kadar kendisinden ayrlmayaca tarznda teminatlar vermiken O'nun ordudan vki istifas zerine, huzura gelip: "Paam siz askerlikten istifa ettiniz. Benim bundan sonra bu vazifeme devam imkn kalmad. Msaadenizle kolordu kumandan Kzm Karabekir Paa'dan asker bir vazife isteyeceim. Evrak kime teslim etmemi emrediyorsunuz" dedii hikye edilmekte ve sonra mektup u satrlarla devam etmektedir: "Mustafa Kemal Paa hi beklemedii bu teklif karsnda sarard, ve ok sarsld. Tabiri mahsusiyle vurulmua dnd, ve, "Ya... yle mi efendim? Peki efendim.. Evrak Hsrev Bey'e devir ediniz efendim." Szleriyle Kzm Dirik'e yol verdi. Erkn- Harbiye Miralay Kzm Bey de kendine has bir alml tavrla odadan kt, gitti. Mustafa Kemal Paa ylm bir halde koltukda bir mddet dndkten sonra bana tevecch ederek, "Rauf grdn m? Ben hakl deil mi idim? Devlet makam ve mesnedinin kymetini grdn m? Dn benim ile en yksek gayret ve phe gtn,,iyecek kadar samimiyetle alan bu adamn grdn hareketi benim grmdeki isabeti teyid etmedi mi?" dedi. Paa ok meyus idi. 160 KADR MISIROLU ticelere srkler. Bu gerein Sultan Vahideddin mevzuunda tipik bir misalini dikkatlerinize arz edelim: 1919 senesinde 31 Mart htill-i askerisi yznden stabul zerine yryen Hareket Ordusundan Erkn- Harb kolaas olarak tandm Mustafa Kemal Paa ile talyanlar'n Trab-lusgarbe tecvzleri zerine ve merhum Enver Paa ile Bingazi mntkasnn mdafaas iin altm srada kendisi ile i birlii etmi, Balkan Harbin'de Gelibolu ibihceziresinin mdafaas iin tertib edilen kolordu Erkn- Harbiyesinde bulunduu, benim de anakkale'de Hamidiye svarisi olarak bulunduum zaman Maydos'daki kararghlarnda sk sk bulumu ve etin asker meselelerin mnakaa ve tahlilinde derin nfuz-i nazar ve amel tecrbelerine ve skneti muhakemesine ahid olmu, Harbi Umum esnasnda iki defa ok maks ve hayatna mal olabilecek kadar tehlikelere mruz kald zamanlarda kendisinin yannda bulunmak suretiyle hal ve tavrna yakndan vakf bulunmu olduum Mustafa Kemal Paa'nn bu vak'a karsnda gsterdii yeis ve fturun benzerine hi aftid olmam idim. "Miralay Kzm Bey'in ahdine vefaszlk ederek ayrlmas irkindir. Fakat "sizin istifanz yznden bir kat daha artan mevki ve mfuzunuza nakise vermez. Bu gibi zaif unsunlann iin banda bertaraf olmas daha etin zamanlarda ayrlklarmdan daha hayrldr ve isabet olmutur." diyerek teskine altm, paa: "Rauf, bu gr hissen dorudur ama fiiliyatda yeri yoktur .imdi ahidi olduumuz hareket inallah balang deildir. Seninle benim yapacamz bir ey kald, o da emin bir yere ekilip ayak altnda ezilmemeye almaktr." dedi. Ben ayni kanaatde olmadm, istifas suretiyle ve bir ferdi millet gibi vatann mdafaa ve. halsna alaca yolundaki beyanat zerine gerek ordu gerese

millet nazarnda bir kat daha muhabbet ve emniyet celb ettiini syledim, ve her halde kolordu kumundan Kzm Karabekir Paa'nn hakknzdaki hrmet ve muhabbeti artmtr, azalmamtr diyerek bana bir ka gn evvel sizin, "Rauf, bu dava her cephede mstevliler ile vurumakla ba-lyacak ve asker galibiyetle memleketimiz kurtulacaktr. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 161 Sultan Vahideddin merhum Trkiye'den ayrldktan sonra -bil-mecburiye- ngiliz gemisiyle o zaman ngiliz idaresindeki Malta Adas'na gtrlmt. Burada kendisne son derecede nazikne davra-nlmasna ve hrmette kusur edilmemesine 119 ramen O huzursuzdu. Bilhere erif Hseyin'in davetini kabul ile Hicaz 'a gitti. te bu srada ngilizlcr'in Cidde'deki sefirleri vastasiyle gelen bir paray mahall Hariciye Vekleti marifetiyle tesellm etmi ve u makbuzu tanzim ve imza eyleyerek alkadarna vermitir: adet Msr Liras 2 adet beheri yz Msr liras evrak 200 3 adet beheri elli Msr liras evrak 150 78 adet beheri on Msr liras evrak 780 91 adet beheri be Msr liras evrak 455 312 adet beheri birer Msr liras evrak 312 106 adet beheri yarmar Msr liras evrak 53 1950 Mfredat blda (yukarda) muharrer (yazl) duyn (bor) Britanya Hkmetinin Cidde'de mukim nib-i mutemed ve konsolosu Mister (TJE.Lawrence) tarafndan Hkmet-i Hai Bu halde bize kumanda etmek meziyet ve kudretini haiz yegne ahsiyet de Mustafa Kemal Paadr," dediinizi kendisine tekrar ettim. "nallah yledir.. Allah belsn versin, u Amerikallar manda mdr? Nedir? Bir n evvel kabul etseler de memleket de, millet de bu herc- mereden kurtulsa." Szlerini fart- yeis ve heyecanla kendi kendine konuur gibi tekrar etti..."(Bkz. Kzm Karabekir stikll Harbimiz 1st. 1960 bil sahife numaras ek ksm) 119. - ngilizler aslnda byle davranmaya mecburdurlar. Zira teb'alar arasnda kendilerine aksine bir hareket sebebiyle cephe alabilecek yz milyon mslman vard. Fakat bu srf zahirde idi. Aslnda O ngilizlerin elinde "nzik bir esir" den 162 KADR MIStROLU miye Hriciye Nezret-i Celilesi vastasiyle namma mevrud (vrid olan) bin dokuzyz ell Msr liras evrakn teslim olunduunu m-beyyin (bildiren) vesikadr. .. , Fi, 11 Rebiulevvel 1923 (imza) Mehmed Vahideddin bn-i Sultan Abdlmecid imdi bu vesikay gren ve tek bana mtlea eden bir kimse Sultan Vahideddin'in ngtlizler'dcn para aldn pekl syleyebilir. Zira bu vesika (makbuz) merhumun el yazsiyledir. Forein office F.O. 686/123 numara ile kaytldr. Halbuki aratrma derinletirilir-sc ayn yerde rastlanlacak bir baka vesika ile bu parann Sultan Vahideddin'in kendi paras olduu, Malta'daki ngiliz asker Valisi, Lord Plmer'e mracaatla onu Cidde'ye getirttii anlalr. Bunlar ayr ayr mtalea ne kadar yanltcdr. stelik Bankadaki ahsi parasndan bir miktar alabilmesinin glkleri de bylece grlmekte deil midir?!. Sultan Vahideddin merhum hakkndaki beyan ve ifdelerin kaa-hir ekseriyeti, aalk bir propagandann mahsldr. Bylelcrinden -elbette- vicdan bir mesuliyet hissiyle hareket etmeleri beklenemez. Ama ne re ki, hakikat ilnihye gizlenemez!.. baka bir ey deildi. Bu gerei ispat eden pek ok vesikaya sahipsek de bunlar ileride neredilecek ve yalnz O'ndan bahsedecek olan dier bir eserimize brakyoruz.

LOZAN ZAI-KR Mt, III-ZMKT M? " fcAI 163 VA. " VA U Sultan Vahideddin mernumun Cidde'deki ingiliz sefirinden ald paralara verdii makbuz, ibu makbuz kendisinin el yazsiyledir. Tarih, yazmann, tarih hadiselere mil olmaktan daha. zor olduunu anlamak iin bu vesikay 165, sahifedeki mtemmimi ile yle bir karlatrmak kfidir. Hakikaten bu vesikay -kasden veya zuhlen- tek bana ele alan bir yazar Sultan Vahideddin'in pekl ingilizlerden. para aldn iddia edebilir. Bunun kimin paras olduunu anlamak iin baka vesikalar da grmenin gereini kim kavrar!., veyahud da kim bu zahmete katlanacak derecde hakinastr?!. Bu ikinci vesika da Sultan Vahideddin'in Lord Plmer'e ektii bir telgraftr ve onda yle demektedir: MARAAL PLMER CENAPLARINA MALTA Shh durumum burada ikmetime msid olmadndan eer ngiltere devlet-i mfahhamas ailemin Hayfa veya civarna naklinde bir mahzur grmez ve eskiden olduu gibi bu 164 KADR MISKOLU hususta yardm ve kolaylk gsterilmesi imknnn mevcud olup olmadn ve Hriciye Nezrci'ne bankadaki mevcud paramdan iki bin Msr liras havalesini, Cidde Konsolosu vastasyla ......... bu hususlarn telgrafmza mmkn olan sr'ae cevap verilmesi ricasiyle................... Gerek bu telgraf ve gerekse ingiliz Arivleri'ndeki eitli vesika 12 Sultan Vahideddin'in ngilizler elinde deta esirden farksz bulunduunu gstermekledir.' yle ya, bankadaki hesabndan resen para ckcmcmcktc, ailesini diledii yere naklcdemcmcktedir. Btn bu gerekler gsteriyor ki; Hllct'in ilgas iin "Vur abalya!..." kabilinden Sultan Yahideddin'e yklcnilmesi, srf kurt-kuzu hikyesindeki mantk icabyd. Lozan Mzkerelerine gidilirken "Saltana'n ilgas" bilhare Hlfet'in de ilga olunaca hususundaki endieleri arttrm bulunuyordu. Gerj M. Kemal Paa, bunlarn birbirinden tefriki ile Sallanal'n kaldrlmas srasnda Hlfel'i gklere karan uzun bir konuma yapmt. m Halbuki bu konumadan takriben birbuuk yl sonra Hilfet fiilen ilga olunacakt. Bu tutum acaba, -o gn iin bavurulan- bir taktiin icab myd?!.,. Bizce, hayr!.. " Filhakika M. Kemal Paa, mhud nutkunda bu mes'eleye temasla 120- Forein Office'de merhuma id birok vesikann sureti elimizdedir. Trke, ingilizce ve Arapa olarak tanzim edilmi bulunan bu vesikalarn tahlik ve deerlendirilmesi -imdilik- mevzuumuz . haricindedir. Bunlar Tetkik edildiinde O'nun adm adm nasl hassasiyetle takip edildii ve bir nevi gz hapsinde tutulduu aka grlmektedir. derecedeki Lord Grzon, Lozan m-zakireleri esnasnda, oradan be bu takibe devam etmitir. Bunlar da zaman gelince aklayacaz. 121 - M. Kemal Paa'mn Meclis krssnden Saltanat' alabildiine ktleyip O'nun kaldrlmasn isterken, Hilfeti gklere karan-bu konumasnn tam metni iin bkz: Atatrk'n Sylev ve Demeleri, st..1954, C. 1, sh. 261 vd. Ltfen, Sultan Vahideddin'in Lord Plmer'e ektii telgrafn nerelerden dolap getiine dikkat buyurunuz ki O'nun vatandan ayrldktan sonra hangi artlar iinde yaadn kavrayabilesiniz... 166 KADRMISIROLU "Hilfet, sarih bir hukuka mlik olmakszn bir mddet daha brak di. " 122 demek sreliyle bu hareketi, bir laktik olarak gstermekledir. Fakat bugn ortaya km olan saysz vesika, hem kendisi ve hem de Meelis'in o srada Hlfct'in ilgasndan deil, bilkis muhafazasndan yana olduunu

gstermektedir.123 u farkla ki, Meclis bu din ve tarih miiese-sesenin, Trkiye'nin istikbli bakmndan lzum ve ehemmiyetine inanyor, O ise, "halife" olmak istiyordu.124 Bunu ilk olarak fark edip bir beyanname ile protesto eyleyen "Erzurum Muhafaza- i Mukaddesat Cemiyeti" mensuplarna 167 122M.Kemal Paa-a.g.e. sh. 418, 123 - Saltanat'm ilgs kararnn ba mrevvici olan Dr. Rza Nur bu mes'eleye temasla diyor ki: "...Sarih br hukuk ile ben onu ibka ettim, isteseydim o galeyan-iinde Hilfet de giderdi..." (Dr. Rza Nur - a.g.e. C. III. sh. 969) Dr. Rza Nur, daha ileri giderek, balangta deil yalnz Hlfet'i, Saltanat'm ilgasn bile dnen ve isteyen mevcud olmadn sylemektedir. (Bkz. a.g.e. sh. 969 vd.) 124- M. Keml Paa'nn bu devrede, -hi phesiz salayaca lemmul sulta ve itibar sebebiyle- "halife" olmak, istemesinin sebep ve tafsilt iin bkz: Kzm Karabekir Paa -istikll Harbimiz, ist. 1960, sh. 978 vd.-1058 vd. - Kadir Msrolu - Kurtulu Sava'nda Sarkl Mchidler - st. 1969, sh. 363 vd. Bu istikamette bir beyan bizzat M. Keml Paa'dan da sdr olmutu. O, artlar bsbtn deitikten ve artk Hlfet'i muhafaza etmek imknsz hle geldikten sonra bu sfat kendisinin tamas suretinde bir teklifle karlatn yle anlatmaktadr: "Halife hal' ve Hilfet Makam lavolundu ve mahl' halfe ve Osmanl Saltanat- mnderisesi hanedannn bilcmle zas, Trkiye Cumhuriyeti memliki dhilinde ikamet etmek hakkndan ebe-diyyen mahrum klnd. Efendiler, Hilfet Makam'nn muhafazasnda, din ve siys menfaat ve zaruret bulunduu zehabnda bulunan baz zevaf, ar-zettiim kararlarn alnmakta olduu son dakikalarda Hilfetin tarafmdan deruhte edilmesi teklifinde bulundular. Bu gibilere icab gibi derhl red cevab vermitim. - talihsiz bir pdih SULTAN VAHDEDDN - 1861 - 1926 168 KADR MISIROLU Kzm Karabekir Paa aracl ile gnderdii teskin edici cevap bile, bu hususu ispat eden ipularn ihtiva etmektedir. Bunlan kitabna dere ile tahlil eden Kzm Karabekir Paa da bizimle ayn gr paylamakladr. 125 Zira M. Kemal Paa, bahsi geen cevabnda: "Hilfet ve Saltanat mes'ele-yi essiye olarak mevcud deildir. Trkiye'nin banda Halife-i slm olacak ve bir hkmdar sultan bulunacaktr.Mevzuubahs olan hkmdarn hukuku olup tyin ve tahdidi iin son birka asrn tecrbe ve devlet mefhu-mundaki millet hukukunun mana-y hakiksi mil olmaldr. Bu esas zerinde henz tesbit edilmi kat' bir dsturumuz yokBilvesile dier bir noktay da arzedeyim. Byk Millet Meclisi Hlfet'i lvettii zaman Antalya Meb'usu ulemadan Rsih Efendi Hill-i Ahmer (Kzlay) nmna Hindistan'da bulunan bir ~ hey'etin riyasetinde idi. Rsih Efendi Msr'a urayarak Ankara'ya avdet etti. Benden mlakat talep ederek u beyanatta bulundu: "Seyahat ettiim memleketlerden ehl-i slm benim Halife olmam istiyormu. Shib-i selhiyet slm hey'etleri Rsih Efendi'yi bana bu hususu tevdi etmek iin tevkil etmi..." Rasih Efendi'ye verdiim cevapta slamlarn bana olan tevecch ve muhabbetlerine teekkr ettikten sonra dedim ki: "Zat- liniz ulem-i dindensiniz. Halifenin reis-i devlet demek olduunu bilirsiniz. Balarnda krallar, imparatorlar bulunan teb'ann bana sl ettiiniz arzu ve tekliflerini ben nasl kabul edebilirim?Kabl ettim desem buna o teb'ann metblar raz olur mu? Halifenin emr-u nehyi fa olunur. Beni halife yapmak isteyenler emirlerimi infaza muktedir midirler, binenaleyh mevzuu, medlul olmayan mevhum bir sfat taknmak gln olmaz m? Efendiler ak ve kat' sylemeliyim ki, ehl-i slm' bir halife heyulas ile hal igal ve ifal gayretinde bulunanlar yalnz ve ancak ehl-i slm'n ve bilhassa Trkiye'nin dmanlardr..." (M.Keml Paa - a.g.e. sh. 515) 125Kzm Karabekir Paa a.g.e. sh. 978.

LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 169 tur." I26 dedikten sonra ilve etmitir: "... Velhasl bu slhat halk idresinin hakimiyet ve inkifna msid surette knun-i esaside yaplacak tadilt ile temin ve hukuk-i pdihiyi tahdid edecek tarzda yaparak memleket ve lem-i slm'n hayat- hzra ve mstakbelesi iin azm teeddd ve mahzurlar dvet edecek cumhuriyet eklinden kal'iyyen saknmak lzmdr." 127 Biz, bahsi bsbtn uzatp deitirmemek iin, bu hususu kfi derecede ta'mik etmi (derinletirmi) olan Kzm Karabekir Paa'ya havale ederek 128 Sultan Vahideddin merhum etrafndaki gerekleri O'nun mdfaanmesi zemininde ve hulsatan anlatmaya 126Kzm Karabekir Paa - a.g.e. sh. 980. 127a.y. 128 Kzm Karabekir Paa'nn bu husustaki beyanlarndan sdece u ikisi bile sanrz kfi bir kanaat verebilir: 1- "MustafaKeml Paa'nn Hilfet'in lzumu hakkndaki Balkesir'deki hutbesi ve Meclis'deki nutku ve bu beyanname bir araya getirilir ve balarna da mefkure hatrat hocalar grupu ortasnda ve ayni kisvede Mustafa Keml Paa'nn resmi konursa vaziyet daha iyi anlalr. Gazi'nin byk bir taasupla Hilfet ve Saltanat ahsna almak istedii grlr. Buna muvaffak olamaynca da 180 derecee aksine yrd mthi garabetdir. frat ve tefritten bir trl kurtulamyoruz. Bu tamim ne kadar lzumsuz ve hatt zararl ise sulhden sonra mtezyiden giden itimi tahribat da o kadar felketdir. htarnameyi yazan Mustafa Fehmi Efendi'nin de reyi ile melon apka ve ltin hurutatiyle stanbul'un asr pljlanda medeniyet yolunun yolcularn ara sra seyrederek bu sabk yazlarna m yoksa hale mi acr acaba? Bilmek pek merakl bir eydir." (a.g.e. sh. 1058). 2- "Gazi'nin vakit vakit yapt emrivkileri de kabul ile istikll Harbi pek anl ve erefli kabul edildi. Fakat sonras hi de byle olmad. Mustafa Keml Paa bir zaman hocalardan mutaassp bir halde hutbe ve nutuklarla Hilfet ve Saltanat almaa urat.Muvaffak olamaynca mthi sola kayd.Din ve an'nevi varlklar kanla ykt. Terakki ve tekml taraftar olan arkadalar bu saa sola hareketlerde artk birlikte yrmediler, hatt muhalefete getiler. Bunlar kaybetmekle de skt 'balad ve devam ediyor." (a.g.e sh. 978). 170 KADR MISKOLU devam edelim: 6Sevr Sulh "Projc"si, bize derhl kabul veya reddedilmek zere ve bir ltmatom suretinde tebli edilmiti.129 Sultan Vahi-deddin O'nu devrinin -hemen hemen- btn mnevverleri ve hkmetin zorlamasna ramen nn tasdik etmedi. Bylece kendisinin " M e - c e 1 1 o i m u s b e t " adn verdii bu menhus muahede projesinin kuvveden fiile kmasn yani lam bir muahede hline gelmesini nledi. Bu maksadla- toplad "Saltanat u r a s " na o devrin btn ileri gelen ahsiyycllcrini dvet ettirmiti. Bunlar da bir tek evet bir tek muhalife mukabil lopum Sevr Sulh Projesi'nin tasdikine taraftar olmulard. ou ihtihat veya Sultan Validt'ddin Merhumun tabiriyle "ittihat bula s" olan bu adamlara toz kondurmayanlarn, Sultan Vahided-din'c tarizde bulunmaya ne haklan olabilir?!... 7- Balangtan itibaren " K. u v v a -yi M illiye "ye taraftar ve bu muvenetkr davranna ilveten Sadrazam Tevfik Pa.a'y srf M. Keml Paa'nn tasvibine mazhar olduu iin iki seneyi mtecaviz bir mddetle ibanda tutmutur. Bundan maksad 129 - Tafsilt iin bkz : Dr. Cemil Topuzlu - Seksen Yllk Hatralarm, stanbul 1951, sh. 220 vd. - Musul'daki ngiliz tecvzlerini protesto eden IV. Reid Paa'ya ingiliz Webb'in 30 Aralk 1918'ds cevab u olmutu: "Mtarekenin yenilmi Trkiye'ye dikte olunduunu (imposed to the conquered Turkish Goverment) unutmamaldr." (bkz. Gotthard Jaeschke - a.g.e. C. II, sh. 12) 130- O'nun bu hareketi, devrin Dahiliye Vekili'nce yle teyid olunmaktadr:

"... Fakat Zt- hne'nin bu muahedeyi -Sadrazam'm (Damad Ferid Paa'nn) ibramna (zorlamasna) ramen -tasdikten sret-i kat'iyyede ictinab ettii pheden beridir." (Bkz: Reid Bey - grdklerim, Yaptklarm istanbul 1945, sh. 299) LOZAN ZAFER M, HEZMET Mi? 171 stanbul ve Ankara hkmetleri arasndaki gerginlii azaltmakt. M. Keml Paa'nn mhud nutkunda kendisinden "vatanperver vezir" diye bahsettii Tevfik Paa, Ali Rza Paa gibilerin kurduklar kabinelerin gayret ve faaliyetleri de bu maksad temine kifayet etmemiti. 131 Bu da yukarda bahsedilen kurt- kuzu hik-yesindeki mantk ve zihniyyet yzndendi. Bu sebepledir ki; ortada Sultan Vahideddin'e kabil-i izafe bir kusur mevcud olup olmamas hiz -i ehemmiyet deildi. Lazmsa, onu icad ve ihdas g olmayacakt. Nitekim yle de oldu!.. 8 - Hilfet ve Saltanal'm birbirinden ayrlmas ve Sallanal'm ilgasndan sonra ortaya kan fiil durumu asla tanmam -z islm doktirine bal kalarak"Saltanatsz Hilfet olamayaca" grnde srar etmitir. Bu hususta Kuva-y Milliye-cilcrin mmessili sfatyla stanbul'a gelmi olan Rafet Paa ile grmesi mehurdur. 132 Bu grme Onun Halife Abdimecid Efendi gibi asgariye raz olabilecek bir kimse, yani makam sevdals bulunmadn aka ortaya koymaktadr. 9- Vatan terk edii kemalist kalemrlerce "hesap vermek" ten133 ka olarak ifade edilmektedir. Yukardan beri serde-dilcn deliller, O'nun byle korkulacak bir hesab olmadn aka gstermektedir. Esasen tab'an korkak bir kimse de deildi, Bu husus 131 M.Keml Paa -a.g.e. sh. 117vd. Dr. Rza Nur - a.g.e. 591 vd. 132Bkz: Tark Mmtaz Gztepe - Osmanoullarmn Son Pdih vahideddin Mtreke Gayyasnda, stanbul 1969, sh. 446. 133Byle bir hesap vermeyi nceleri bizzat arzu etmiti. Bu hususta Sadrazam Tevfik Paa 4 Kasm 1922 de Akam muhabirine bir beyanetvererek "Sultan hazretleri imdilik istifa etmek istemeyerek millete hesap vermek arzusunu izhar ediyorlar"demiti. 172 KADR MISIROLU pek ok vak'a ile sabittir. 134 Bununla beraber O, " h a 1 i f c " sfatyla hakarete mruz kalmaktan endie etmitir. JBunda da "kendisini haksz bulmak, bilmeyiz ne derecede doru olabilir?!.. Hele, me'um "Ali Kemal V a k ' a s " ve Mcclis'in merhumu " v a t a n h i n i " iln eden mhud kararndan 135 sonra bu babta bir tenkid veya tariz mkl olabilir mi'?!.. 10 - Sultan Vahideddin Merhum'un ahs gr ve zihniyet bakmndan mill tarihimizin dev ahsyycllcri olan eslfndan farkszln O'nun mdfaasnda yer alan u cmle aka ortaya koymaktadr: "... imdi bana b i g a y r i hakkn (haksz olarak) ihnc t - i vataniyye i s n a d ede n 1 e r , Hlfet'i hukuk ve nfuzundan tecrid ve tdil c d e r e k bu "Saltanal- Muhammcdiye" yi yk m lar ve yalnz vatanlarna deil, b tn I c m - i slm'a ihanet etmilerdir." 134 tihad ve Terakki'nin zulm ve istibdadn tenkid ettii iin "Bb-li Baskn"ndan sonra takibe mruz kalan Mlzm aban Efendi ehzade Vahideddin Efendi'nin engelky'ndeki kkne snmt. Mahmud evket Paa'nn emriyle bu zat yakalamak iin gelen polisler, Vahideddin Efendi'den u cevab almlard: "- Bana mensup olan, sarayma iltica eden masumiyeti de bence malm olan bir adam garazkr dmanlarna teslim edemem. Cebren ieri girmek isteyenleri vururum. Beni ldrmedike aban Efendi'yi buradan alamazsnz." (Bkz: Ahmed Reid Rey - H. Nzm) - Grdklerim-yaptklanm- istanbul 1945, sh. 263. Henz veliahd bulunduu srada Almanya'ya gitmiti. O zaman harb iinde bulunuluyordu. Siperleri dolarken umulmadk bir tehlikeye kar ban emesi ihtar edildii zaman cevab u olmutu: "Trk ba dman karsnda eilme z ." Bk. Adsz - Trk lks -stanbul 1956, sh. 85 135 Bkz. Gotthard Jaeschke - Trk inklb Tarihi Kronolojisi; C. I. Ankara 1972 sh. 512-30 Ekim 1922 tarihli bu karar iin bkz: Tevhid.i Efkr 16 Kasm 1922 tarihli nsha' veya Zabt Ceridesi C.24sh. 251,270, 291,297.

LOZAN ZAFKR Mt, HEZMET M? 173 Bu " S a I t a nal- M u. h a m m e d i y e " yle bir tbirdir ki, Osmanl Devleti'ni bundan daha mkemmel bir surette ifde edebilecek baka bir tavsif bulunamaz?36 11 - Sultan Vahideddin Merhum, memleket mnevverlerine gvenmek gibi bir hatann kurban olmutur. Eer, hala ise, bunu dere edilen mdfaanmesinde kendisi de'mlcriftir. Fakat gvenmeyip de ne yapacakt?!. Devleti tek bana sevk ve idare edecek deildi ya!.. -bana getirdii insanlarn hepsi de Saltanat ve Hlfet'c hatt Pdiah'n ahsna sadakat yemini, yapm insanlard. Dman, nice zamandan beri memleket mnevverlerini kendine ben-detmi ve btn kaleleri iten fethetmi bulunuyordu. Namuslu adam o kadar azd ki., namuslu ve muktedir... Zavall Vahideddin ne yapabilirdi?!,. Memlekette i grebilecek herkes ya ttihat, ya da O'nun tbiri ile "ttihat bula" idi. stelik merhum, buhranlar had salTaya ulatktan sonra taht'a gemiti. Alev bacay sardktan sonra ne yaplabilirdi ki, O'nun bunu yapmamakla itham mkul addcdilcbilsin?! Elhsl elli altm yi! sonra olsun bir para insaf ve msamahaya nail olmak herkes gibi O'nun da hakk deil midir?... 136 - Gerekten bu tbirin, itil (ykseli) devirlerinde deil, devlet iin bir takm ciddi beka endislernin belirdii II. Mahmud zamannda biie kullanld grlmektedir. Mesel 1821 Mora.isyannda hyaneti sabit olduundan aslan Patrik Gregoryus ve bz papazlarn idam yaftalarnda bu "D e v I e t - A I i y e - y i M u - h ammediyye" tavsifi gemekte ve ayrca "Allah tarafn danmeyyed ve bekas yt- semviyye i le sabit bulunan din ve devlet"denilmektedir. Bkz. Cevded Paa - a.g.e. sh. Hatt daha mitsiz bir devir olan Harb-i umm iinde neredilen bir eserde "Hkmet-i seniyye,. vaziyyet-i t a -riyyesi.itibariyle himaye-i semedniyyeye mevdudur. Devlet-i Osmaniyeyye bizzat Hazreti Peygamberin tesis buyurdukla r hkmettir." Serlevhasyla bu gr uzun uzun anlatlmaktadr. (Bkz: Hseyin Nesimi-t GRD - Shib-i Zuhur, istanbul 1332, sh. 204 vd.) 174 KADtR MISIROLU 12 - Yurttan ayrlnn sebeplerinden biri de " t e k r a r dnmek" hususundaki kavi midi idi. Bu da grd bir ryann tbirinden domutu.137 Kim bilir bu tbir -belki de ahs iin deil de, temsil ettii messeseye iddir. Bunu da zaman gstcrccektirl .. b) lem-i slm'daki Endie Sultan Abdlhamid'in gayret ve faaliyetleri sonunda Hilfet btn slm lcmi'nin en hassas mcs'clcsi hline gelmiti. Hassas ve birletirici.. .Bilhassa "Balkan Harbi Bozgunu" ndan itibaren bu hassasiyet daha da artmt. Zira bu harbin balangcnda Trklcr'in gaalip geleceini umduklarndan " S t a t i k o deimeyecektir !..." demi olan batl devletler, tahminlerinin aksi zuhur edince bu kararlarn unutmu gzkerek Avru-pa'daki topraklarmz Hrisyan Balkan Dcvlctlcri'nc peke ekmeye kalkmlard. Bu tavr, bata Hindistan mslmanlan olmak zere lem-i slm'n Trkiye lehindeki protesto-ve nmayilerine balang tekil etmitir. Esir mslmanlar Hlfcl'i hiz olan osmanl Devleti'ne taraftarl zamanla mclblar Hrisyan idarecilerle aralarndaki anlamazlklarla kaynatrarak -dcl- kendi mcs'elclcri hline getirmilerdi. Bu suretle balayan " H J f e t Harekeli" slm Dnyas'nda byk bir endie mevzuu hline gelmi ve iki safha arzclmir. a) nce Hilfetin dtan gelecek bir darbe ile yklmasndan kor-kulmutur. Bu hususta en ziyade ngilizler'dcn ikinci derece de Ruslardan ekimliyordu. 13S Hilfet etrafndaki endieleri ngiliz aleyhtar siysetle kaynatran daha ziyade Hind Mslmanlan'ydi. Onlar 137 Tark Mmtaz Gztepe -Vhideddin Gurbe Cehenneminde, stanbul 1969 sh. 31-32. 138 Hlfet'in ilgasnn ba mrevvi ve tertipisi ingilizler, ikinci derecede de Ruslar olduunu ispa eden saysz vesaikten sadece birini takdim ediyoruz:

Rusya'da Bolevik htilli gerekletikten sonra yeniler, ar dresi'ni ktlemek maksadyla Hriciye Nezreti'ndeki vesikaLOZAN ZAFER MI, HEZMET Mt? 175 bu hususta o derecede geni ve etin bir mcadele vermilerdir ki, bu hususu biraz aada mahsus bir fasl hlinde tafsil enek ihtiyacn hissediyoruz. b) Zafere kadar yardm ve mttefik bulmak iin Hlfct'e bir "can simidi" gibi sarlm olan Kuvva-y Milliyecilcr'in zaferden sonra bu messese hakkndaki tutum ve davranlar Hilfet mevzuundaki endienin, ikinci ve en ehemmiyetli safhasn tekil etmitir. Gerekten 2 Terinisani (Kasm) 1922'de T.B.M.M.'nce ittihaz lan resmen neretmilerdi. Bu vesika mecmualarndan biri de "Trkiye Asyasnn Taksimi" adl eserdi. Bunu "Anadolu'nun Taksimi" ad altnda (stanbul 1926) tercme ve nereden Hseyin Rahmi (Apak) bylece Trk Umm efkr nnde gizli ngiliz ve Rus emellerini ortaya koymutur. Bahsi geen eserde yer alan 33 numaral vesika: Rus Hriciye Nzn S. D. Sazanof'dan Londra'daki Byk eliye Telgraf. N u . 1265 20 Mart 1915 Buradaki Byk Britanya Byk Elisi'nin 12 Mart tarihli muhtrasna cevaptr: Boazlar ve istanbul mes'elesinin Rusya'nn arzusuna gre halledilmesine ngiltere Hkmeti'nin tamamiyle ve nih bir surette raz olmasndan dolay.... Mukaddes mslman beldelerinin mstakil bir mslman hkmetinin emr-i idaresinde kalmas lzumu hakkndaki Byk Britanya Hkmeti'nin fikrine mparatorluk Hkmeti tamamiyle itirak eder. Maamafih bu hususun da ne suretle halledileceini yani Trk Sultan'nn halifelik unvan muhafaza edilerek bu mevkilerin Trk idaresi altnda m braklmas arzu ediliyor, yoksa yeni mslman ve mstakil hkmetler mi tekili dnlyor, ibu keyfiyetin bilinmesi ve izah lzmdr. nk her iki ihtimalde dahi mparatorluk Hkmeti vaz'iyyetini tayin mecburiyetindedir, imparatorluk Hkmeti kendi tarafndan. Hlfet'in Trkiye'den ayrlmasna tamamiyle taraftar ve ar-zuketir.." (Hseyin Rahmi- a.g.e. sh. 145-156). 176 KADR MISIROLU olunan " Salta nat'n ilgs" karan, Hlfet'in gelecei bakmndan byk bir endieye sebep olmutu.139 nk bu kararla, Hilfet muhafaza edilmekle beraber siys ve fiil olarak " i k t i 139 - Hakikatte, bu endie Saltanafn ilgasndan evvel dahi mevcud-du. Hem de baz ileri grl mnevverlerle, Meclis'in muhafazakr mebuslarnda bile.. nk ttihatlar'n bu istikamette bir dnceleri olduu etrafa az ok szmt. ttihatlar'n eyhlislmlarndan Hayri Efendi'nin olu Mnip Hayri rgpl'den ahsen dinlediimize nazaran, bir gn Kastamonu Meb'usu ulemadan smail Mahir Efendi Makam- Meihat'a gelmi. Baka gelenlerin de itirakiyle sohbet yava yava koyulp derinlemi, ve Hilfet bahsine intikal etmi. Hzirndan birisi eyhlislm'n fsldamasyla smail Mahir Efendi'ye Hlfet'in ilgas hakknda herhangi bir kitapta bir kayda rastlayp rastlamadn sormu. Efendi "Vardr!.." demi ve eserlerinde mugayyebattan (gaip olan, bilinmeyen eylerden) pek fazla bahsettii bilinen Muhiddini Arab Hazretle-ri'nin bir te'lifinden bahsetmi. O kitap, Meihat Ktphane-si'nde varm. Alp getirmiler. Efendi buradan Hlfet'in ilgsna id kayd arayp bularak okumu. Hzirna bir ye's hkim olduunu grnce; "zlmeyiniz, bu kitapta Hlfet'in tekrar ihya olunacana dair de beyan vardr" diyerek o ksm da bulup okumu. Bu vak'ay Sultan Vahideddin'in yukarda bahsi geen ryas ile birlikte mtlea bilmeyiz, mahzun gnllere bir para ferahlk vermeye kfi gelir mi? Bu vak'ay nakletmekten maksadmz, memleket mnevverleri ve hatta baz hoca efendilerde Hlfet'in istikbaline dir bir endienin ok daha nceden mevcud bulunduunu gstermektir. eyhlislm Efendi'nin suali bu endienin mul ve derecesini ortaya koymaktadr.

Kuva-y Milliyeciler de ekseriyetle ttihat olduundan, onlarn da Hdfet'e iyi bir gzle bakmayacaklar kanaati muhafazakr muhitlerde yaygnd. Bu endienin Trkiye Byk Millet Mecli-si'nin dindar meb'uslarnda da mevcud olduu M. Keml Paa'nn nutkundan bile anlalmaktadr: "... Rauf Bey'den dinlediklerimin hulsas u idi: Meclis Makam- Saltanafn ve belki Hlfet'in ortadan kaldrlmak nokta-i nazarnn takip edildii endiesi ile mteezzdir. Sizden LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 177 d a r s z " bir hle konulmu oluyordu. Bu yolda hareketle bir gn Hlfet'in tamamen ilga olunmasndan korkuluyordu. Bu endielerin belirdii srada Trk bamurahhas nn konferans mzkereleri iin Lozan'a ulamt. (11 Kasm 1922) Konferansn alakadarlarca 13 Kasm'da balayaca bildirilmiti. Fakat o srada ngiltere'de Lloyd George Kabinesi dm ve bu yzden konferans bir hafta tehire uramt. nn bu sebeple Lozan'da tl kalnca, Paris'e ksa bir seyehat yapt. Burada ikamet ettii Grillon Oleli'nde 17 Kasm 1922'de Hind mslmanlarnn nir-i efkr olan "Mslim Standart" Gazetesi Yaz ileri Mdr ve sizin tiyen (gelecekte) alacamz vaziyetten phe etmektedir.." (M. Keml Paa a.g.e. sh. 418.) Hlfet'e aleyhtarlk o devrin, mnevverlerinin en umulmadk smalarnda dahi mevcuttu. Hem de M. Keml Paa'dan nce... Bir misl olmak zere Sleyman Nazif'in Kastamonu Valisi iken Ebuzziyazde Velid Bey'e gnderdii 29 Nisan 1911 tarihli mektubu zikredebiliriz. Tarihe ltfen dikkat ediniz!... Henz M. Keml Paa ve arkadalar ufukta bile yoktur. Sleyman Nazif bu mektubunda: "... sz aramzda kalsn, Hilfet bizim iin dima bir br (yk) olmu ve drt asrdan beri evket-i milliyemizi, kemirmekle te-gadd edip durmutur." demekte ve yalnz Hlfet'e deil, " t -t i h a d - i s I m "a bile en ar ekilde hcum ederek bunlar birer hayal mahsl olarak gstermektedir. (Tafsilt iin bkz: Resimli Tarih Mecmuas say 73, Ocak 1956 stanbul). lkemizde mnevver dinsizliinden byk lde mes'ul olan ve szde ilim adna onlar ifsad eden Ziya Gkalp, M. Keml Paa'ya hitaben "i s t i d " isimli bir iir yazarak bunda -imdilik- Saltanat hakknda u beyanda bulunmutur: Kurtar bizi, cehaletten, noksandan!. Gster imdi ilm, hars hedefler!. Kurtar bizi artk kara Sultandan" (23 Ekim 1922, Kk Mecmua s. 20) 178 KADR MISIROLU Seyyid Abdlkayyum Mlik'i kabul ederek, kendisine btn slm Alemi'ne duyurulmas ricasyla u beyant vermek lzumunu hissetmitir: "Trkiye'de Yeni Bir Devir: Trkiye'de yeni bir devir balad mlm- Cihandr. Bugnk Trk Millei'nin muhrcbc-i ummiycnin bidayet (balang) ve bilhassa intihas (sonu) hcngmnda dnya karsndaki, millet olduunu iddia etmek doru olamaz. Trkiye'deki son drt senelik hayat- milliye ve bu hayatn mlml (dopdolu) olduu vekyi (vak'alar) Trk Milleti'nin Dnya'ya kar olan vaziyyetini tamamiyle deitirmitir. Ve mid ederim ki, Dnya'mn da O'na kar olan nukt- nazar (grleri) tebeddl eylemitir. Son zamanlarda Trkiye'nin usl- idaresinde baz tahavvlt (deiiklikler) vukua gelmitir. Mesel en gze arpan tahavvl alalm: Trk Milleti'nin bugn erkek, kadn, her ferdi umr-i dhiliye ve hriciyesine (i ve d ilerine) hkim olmutur. Hlbuki evvelce bir hkim ve onun bir muavini icra-y hkmetmekte idi. Bu tahavvl, bu inklb, slm'n ve Hlfct-i slmiye'nin menfine hadim olmadn iddia edenler iin msaadenizle u misali irad edelim: Hindli mslman kardelerimiz pek hakh olarak slm'n mukaddes yerlerinin tecvzden masun (korunmu) kalmasn talep etmilerdir. Belki umumca malm deildir. Fakat biz biliyoruz ki, bu mes'ele yani mukaddes makamtn tecvzden masun kalmas iin olan mslman mracaatlar bizim aleyhimize olarak istimal olunmu (kullanlm) ve bizim bu makarnan mukaddesenin bulunduu menlik (mlkler) zerinde emperyalist makasd (maksadlar) ve ihtirst (ihtiraslar) perverde eylediimiz (ileri

srdmz) iddia olunmutur. Bizi, " H 1 f c t "i Arabistan'n serbest olan aksamm kabza-i LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 179 idaremize (idaremiz altna) geirmek zere bahane olarak istimal eylemekle iltiham eylemilerdir. Biz buna kar slmiyet'te hakimiyet-i siysiyye ile riyset-i diniyyenin memzu (mcezolunmu, birbirine karm) olduunu syleyebilirdik. Bu iddia dnyann her tarafnda bilhassa Hindistan'daki mslman kardelerimiz tarafndan tasvip ve takdir olunabilir. Fakat muarzlarmz, dmanlarmz ikna edemezdi. Yaptmz tahavvltin vaz'iyyetin tcvlid eyledii leh ve aleyhteki esbb (sebepler) iyice ledkik edildikten sonra meydana getirildii hakknda nazar- dikkatinizi cclbetmck isterim. Bu inklbn balca fevid ve neic-i hasenesi (faydalan ve gzel neticeleri) bunlardr. nklbn Fevidi: Feviddcn bahsetmezden evvel unu syleyelim ki, Arap kavmi de bugn benliini idrak eylemitir. Biz bu milliyet fikrini, benliini idrak ile mukadderatn kendi eline almak isteyen her hangi kavimde olursa olsun hsn telkki ve takdir eyleriz Biz Araplar'a: Cezi-rct'1-Arap el 'an bizimdir ve u Hill c'i elinde tutan mslman kavmin arzularna tebaiyyet etmelisiniz, dersek: Araplar' ikna edemeyeceimiz gibi Dnyadaki dier milletleri de ikna edemeyiz. Biz dnya karsna elimiz kalbimiz pk olarak kmak isteriz. slmiyet'in eski an'ant-i '-'> vesini ihkaya alrsak, bu hareketimiz Hifct'i bahane m :ck Trk olmayan" milletleri kendi emperyalizmimize serfiip k (ba edirmek) arzusu diye tefsir olunacaktr. Biz yeni tarz- idaremizi 'hi gibi iddia ve ithamlar! kknden ;kp atacak surette kurduk. Biz kendimiz, hr bir milletiz ve dier /Jetlerin hrriyet arzusuna mni olmak islemeyiz. Bilhassa bu milcr mslman milletler olursa. Kanaatime kalrsa, yekdierin ba cic hrriycne olan hrmel-i mtekbile, msinan milletleri so KADR MISIROLU arasnda kuvvetli bir mslman kavmimin hkimiyetinin dierine zorla kabul .ettirilmesinden daha ziyade hakik, kalbi ve samim bir Uhad lcmin edebilecektir. Filhakika mslman olup, yekdierimi-zin hrriyetini tandmz iin, bugn aramzda daha kuvvetli bir it-lihad mevcuttur. ddia Olunan Mehzir (mahzurlar): Bununla beraber yaplan inklbn baz cidd mehziri olduunu zannedenler vardr. Trklcr'in Makamt- Fvukaddeseyi muhtev mcmliklc oian irtibt- mstakbelden hakknda yeni bir nazariye scrdctncklc, slm Dnyas'nn tevecch ve mzaheretini kaybedecekleri iddia olunmakladr. Bu iddiaya kar Trk M i 11 c ti ' n i n k a t' i y -yen M a k a m -1 M u a 1 1 - y > H 11 f e t' i n mdafii ve hadimi olmaktan bir an geri kalmayacan syleyebilirim. Size ve sizin vastanzla btn mslmanlar'a diyebilirim ki, Hilfet' her zaman olduu gibi dnen -pek sk m e r b u t olduu-m u z g i b i icabefic, rsc O ' n u n mdfaas iin son da m la k s n ! "i z dkmeye her-z a m a n hazr z . T r k leti slmiyet'in k 1 i n c olmakla m i . kirdir. Mslman Dnyas bizi terk mi ceioceksir? Mslman kardelerimiz dmanlarmzn bizim hakkmzdaki mfteriyna m kaplacaktr? Erkek . kadn, otuk, Trk MiUcti'nin fakir, zengin her ferdi, Hfet-i slmr v'nfn an ve erefine zahr (yardmc) ve LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 181 hadimdir. Ve btn Trk Milleti diyorum, yalnz bir ferd deil. Bir ferdden ise, yckvcud btn bir milletin Hlfet'in mdafii olmas mreccah (stn, tercih edilen) deil midir? Herkes bilir ki, bir ferdin hakimiyyet ve kuvveti zayflayabilir. Kendisine balanan itimad ve emniyyete liyakat kesbetmiyebilir. Halbuki btn bir millet Hlfct'in an ve erefinin muhafazasn csst-

milliyesinden addederse elbette Makam- Hlfcl'in emniyyeti bin kat daha kuvvetli, daha ayn- itimd bir zmn (kefalet) altnda bulunur. Son zamanlarda halifelerin ellerindeki Hilfet kuvveti asla din olmayan bir takm maksda (maksadlara) let ettiklerini Mslman Dnyas unutmamaldr. Yeni tarz, byle bir hareketi admu'l-imkn (imknsz) klmaktadr. Sizi temin ederim ki, biz Hlfet'in bir emtia-y siysiyye hkmne gemesine artk msaade etmeyeceiz. Biz o kaattayz ki; Dnya'nn her tarafndaki Mslman res (reisler) akll, dirayetli ve drbn (uzak grl) kimselerdir. Ve zahir bir ekil ile hakiki bir vcud arasndaki (ark kolayca takdir ederler. Trk Milleti kendisinin Hlfet'in istinadgh ve zahri (yardmcs) olduunu iln etmekle bu yeni hayal devrinde byk Mslman kuvvetlerinin kendisine mun (yardmc) ve zahir olmasn beklemektedir. Mslman Dnyas'na bu mill kararda hi bir ahsi ihtiras mev-cud olmadn sylememizi rica ederim. Bu nokta her trl pheden varestedir, dier taraftan bu yeni suretle Trkiye'de ahs ihrstn bir rol oynamasna man olunmutur ve Trk Milleti'nin her ferdi bu vaz'iyyeti idmeye ahdetmitir. Asrlardan beri Hlfet'in mchidi olan Trk Milleti yekvcud olarak O'nu mdfaada devam edecektir. Hlfet'in kvetini kaybeyleyecei korkusu tammiyle esassz ve nbemahldir. Dier bir tenkid de milletin Sultan', bilfiil Hlfet'e sahip klma182 KADR MISIROLU d iddiasdr. Zannetmem ki, bunu iddia edenler ok olsun. Msrl ve Hindistanl mslmanlarn Ankara rcsasna (reislerine) kar verilen kfr fetvasn ne kadar hararetle reddettikleri hatrlardadr. Biz zannederiz ki, mslman kardelerimiz byle fetvalar vererek hukuk-i Hill cl'i suiistimal eden halifelerin nmcs'ul hareketleri ile bunlarn tekerrrn men' iin olan hareket-i valanpcrvcrncyi tefrik ederler. Mslman Dnyas onlar (yani Trkler'i) mkilt iinde bulduklar anlarda terk mi edecektir? Eer siz bunu yaparsanz bizim ve btn Mslman Dnyas'nm nenfiimize (menfaatlerimize) kar dmanlarn leti olursunuz. Hukuk- Osmaniye Nedir: Hukuk- Cismaniyc ile kuvve-i tedafiye, (mdfaa kudreti) menfi-i mneviye ve maddiyeyi madd tecvzlerden korumak kudreti murad olunur. Baka suretle hi ird- mesi kaabil deildir. Trk Tckill- esasiyesinde btn kuva-y tcdfiyyenin Hilfet urunda istimali vardr. Bylece Hlfcl'i madd vesitten mahrum braktnz nasl iddia olunabilir?! Hilfet Trkiye'dedir. Trkiye'ye is tinad eder. Hukuk- Hilfet masundur. (korunmutur) ve O'nun mdfaas iin btn Trk Milleti kann dkmeye hazrdr. Netice Hilfet bu suretle kesb-i za'f deil, kesb-i kuvvet etmektedir. Bizimle Hind Mslmanlan'nn aramzdaki muhabbet kat'iyyen eksil-memektedir. Bugn Hilfet,, mslmanlar arasnda her zamandan fazla bir muhdenet (yardmlama) monbadr. Btn dnyadaki mslman kardelerimizin iyice tedkik etmesini ve onlarn LOZAN ZAFER Mi, HEZMET Mt? 183 muavenetini beklememizin hakl bir talep olup olmadn anlamasn temenniederiz. Biz sizinle ayn aile efradndanz. Mkilmz bitmemitir. Sizin tevecch, muhabbet ve mzheret-i maddiyenizi isteriz. Siz imdiye kadar fiil tcvikanzla ve Hilfet hakkndaki hareketimizi muvafk bulmakla bu Makam-1 Mukaddes'in muhafz olnakha lyk olduumuzu tasdik ettiniz. Trk Milleti bununla pek mftehirdir. Hukuk- Hlfct'in masun bulunduu kanaatindeyiz. Ltfen bunu slm Dnyas'na bildiriniz.*40 Bu beyanattan asl maksadn, slm lcmi'nde beliren endieleri datmak olduu, onun son cmlesinde bariz bir surette ifde edilmektedir. Dier taraftan, bu beyanat ile M. Keml Paa'nm Saltanat'in ilgas srasnda ird ettii nutuk arasnda bir paralellik mevcuddur. Her ikisinde de, saltanat ktlenirken, Hilfet gklere karlmakta ve O'nun Saltanat yani siys

iktidardan tefrik ve mahrum klnmasnn islm'a uygunluunun (!..) ispatna allmaktadr. Bu durum, smet Paa'nn re'scn hareket etmeyip efinden ald emirle konutuunu gstermektedir. efinin ise, bu sralarda halife olmak istedii ve bu lemmul messeseyi srf kendisi iin bir kenarda tutmak emelinde bulunduu hususuna evvelce -bir nebze de olsa1- temas etmitik. Bu mes'elenin fiilen ilgaya kadar temd eden girift bir geliimi ve tafsilt vardr ki, biraz ileride mstakil bir bahis hlinde ele kracaktr. Bu devre, Hlfct'in ilga olunaca hususunda yurt iinde ve islm lcmi'nde izhar olunan m'.evl endieleri bertaraf maksa140 - Bkz. Tan Gazeesi - S. 4, Ankara 23 knunishi 1923- F. Kande.-mir Htralar ve Sylemedikleri 9 Rauf rhay, Isanbui 1965-sh. 95 vd. - Hilfet ve Ml Hkimiyet, Ankara 1339, sh. 218 vd. 184 KADtR MISIROLU dma bal beyanat ve hareketlerle gemitir. Bunlar anlatmazdan nce "Hilfet Tarihi "nde mstesna bir yeri olan "Hind Hilfet Komitesi "nin faaliyetleri zerinde bir nebze durmak istiyoruz: c) Hind Hilfet Komitesi Hindistan'da u/.un asrlar boyunca hkim olmu bulunan Hind-Trk imparatorluu'nun yklndan sonra bu kt'ann siys birlii bozulmutu. Bundan istifade eden ngilizler "Haydarabat" gibi bz mahall prensliklerin de yardmlaryla buraya ksa zamanda hkim oklular. (1850) Bunda prenslikler arasndaki rekabet ve mcdelelerin de byk lde rol olmutu. Gney doudan kt'a ilerine ve kuzeye doru gelien bu igal ve istil, ngilizlcr'i ksa zamanda Ruslar'la kar karya getirmiti. nk onlar da Trkistan' igal etmi ve kuzeyden Hind Kt'asma dayanmlard. Bu durumda, Ruslar'n daha fazla ilerleyip genilemesini istemeyen ngilizler, Rus dmanlnda Osmanllara paralel bir siyset takibine koyuldular. Bu siysetin tabi bir neticesi olarak da Krm Harbi'nde (1853) Osmanllar'n yannda yer aldlar. ngiliz idaresi altndaki mslmanlarn hissiyatna da uygun den bu siyset ne yazk ki, pek fazla srmedi. Bu tarihten eyrek asr sonra ortaya kan Tik-Rus atmasnda (Doksan Harbi) ngilizler ayn yardm gstermediler. Fakat harbden sonra, Ayastefa-nos Muhcdcsi'nin Rusya lehine olan hkmlerinin tdili ve Ruslar'n kazanlarnn azaltlmas iin toplanan Berlin Kongresi'nde -kendi menfaatlerine de uygun dt iin- bize olduka mzaherette bulundular. Ancak "Kbrs tvizi" mukabilinde gerekleebilen bu mzaheret, ngiliz siysetinin bizimle en son paralellii olmutur. Bundan sonra ngilizler, dehetli bir Trk (Osmanl) dmanl siysetini takibe koyuldular. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 185 Hindistan'a hkimiyet, ngilizler iin, buraya varan yol zerinde olmas bakmndan Malta ve Kbrs adalaryla Msr'n da ehemmiyetini arttrmt. 1878'de Kbrs'a ayak basan ngilizler, 1883'te dahil karklklardan istifde ile Msr'a yerletiler. Burasnn tahliyesi iin Bb- li'ce yaplan ihtara kulak asmadlar. Bilhare Msr'daki ngiliz idaresi ile Osmanllar arasnda kan " A k a b e M e s ' e 1 e s i " 141 de Trk-ngiliz mnsebetlerinin gerginlemesine sebep oldu. Artk ngiltere, alttan alta "Ermeni H a r e k t " n 142 da desteklemeye balamt. nk 141 - Sultan Abdlhamid ve O'nun takip ettii "Hilfet Siyasetinin parlak bir zaferi olan "Akabe Mes'elesi"nin tafsilt iin,ibu eserin kinci cildinin 154'nc sahifesinde yer alan yz numaral dipnota baknz. Ermeniler tarih boyunca Osmanl idaresi altnda yaam bulunan gayrimslimler arasnda "sadkaf'leriyle temayz etmilerdi. San'atkr, alkan, milletimizin dilinden rf ve detlerine kadar hemen hereyini benimsemi faydal bir unsurdular. Arada, onlarn Hristiyanlk'a mensup olmalarndan baka bir fark yok gibiydi. Tarihte Ermeni harekt denilen mes'elenin ortaya k, kendileri zerinde vki' d tahriklerin eseri olmutur yle ki;

Ruslar Deli Petro'dan bu yana scak denizlere kmay mill bir siyset hlinde benimsemilerdi. Bununsa en mruf yolu, Bo-azlar'dan geiyordu. Boazlar fevkal'de ehemmiyetli bir stratejik mevkidir. Bu sebeple Ruslar'n eline gemesi bizden baka dier baz devletlerin de iine gelmiyor ve devletler muvzenesini ar bir ekilde bozuyordu. ngilizler ve italyan-lar'n Krm Harbi'nde bizimle birlikte Ruslar'a kar harbetmeleri-nin sebeplerinden biri de buydu. Ruslar, Boazlar zerinden Akdeniz'e kmann gln, bunun baka milletlerin husmetini tahrik eylediini grnce, bu maksada hizmet edecek baka bir yol aradlar. Bu da Dou Anadolu'da bir "Ermenistan" kurulmasn salayarak Kafkaslar'dan skenderun'a kadar uzayan mntkay "himaye" zahir grnyle ele geirmek ve bu suretle Akdeniz'e almakt. Zira tahrike msid bir unsur olarak ortada Ermeniler'den bakas yoktu. Zira onlar btn sadkatlerine ramen hristiyanolar. 186 KADR MISIROLU artk Osmanl Dcvlcti'nin yklmasn arzu ediyordu. O, modas gemi bir cokratu. Hrisyan Avrupa'nn yanbanda byle bir slm mparatrluu'na ne lzum vard?!... Dier taraftan gelien ngiliz sanayiinin " h a m m a d d c " ve "pazar M ihtiyac da geni Osmanl topraklar zerindeki emperyalist ngiliz emellerini kamlyordu. Yirminci asrn balarnda arka arkaya'ortaya kan, hrisyan Avrupa devletlerinin Kuzey Afrika ve Orta Dou'dki mslman topraklarna tasallutlar, slm umm efkrnn uyanmasna sebepoldu. Zira Rusiar'm Trkistan'a talyan ve Franszlar'm Kuzey Afrika'ya hkim olmalar, ngilizlcr'in Hindistan' ele geirip Afganistan ve ran'n dahil ilerine mdhale edileri, rniislmanlarda slm' yeryznden silmek iin dakik bir plnm tczghlandrld intiban uyandrd ve onlarn infiallerine sebep oldu. Balkan Harbi ve arkasndan Birinci Cihan Harbi ile bu hissiyat iyice bilendi. Zira bu harbin sonunda bala ngilizler olmak zere ite Ermeni harekt, bu Rus tahrikleriyle balam, bilhare eitli sebeplerle mes'eleye baka Hristiyan devletler de el atmlardr. Devletin en. zayf zamanna rastlam olmasna ramen, silhlanan ve milletimizi arkadan haneriemeye kalkarak eitli zulm, yama ve katlim irtikb etmi olan ermeniler'in bu hareketleri'onlarih yanlarna braklmamtr. Millet, -tereye ramen- Rus tahriklerinin ifaliyle ne yaptn biimeyen bu canavar ruhlu Ermeni etecilerine hak ettii dersi vermi ve Rusiar'm midlerini kursaklarnda brakmt. Fakat arlk devrinden Boleviklik devrine geen Ruslar, Akdeniz'e inmek hususundaki emellerinden, vazgememiler, tarihi ve emperyalist Moskof emellerini aynen kabul ve takipten asla geri kalmamlardr. Bu sebepledir ki, bugn, tarihteki'Ermeni mes'eiesi yerine bir kom-':' ' :* hareket .ikame-ederek dn Ermenilerle yapmak istegn birtakm gafil kurt kardelerimizle tekrarlamak isteIsr. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 187 mttefikler Hlfet'i hiz Osmanllar' haritadan silmek emeli peinde kotuklarn aka ortaya koydular. Teklif ettikleri "Sevr Sulh P r o j e s i " nin muhteviyat bunu inkr gayr kaabil bir surette gsteriyordu. te bu tutum bilhassa Hindistan'da ngiliz aleyhtar hissiyat had safhaya ulatrd ve "Hilfet Cereyan" adyla tarihe geen bir harekete sebep oldu. Bu cereyana vcud veren temel grler, ylece hulsa olunabilir: 1 - Trkiye bugn (o gn iin) dnyada mevcud tek mstakil slm devletidir. Onun ortadan kalkmas, slm iin telfisi imknsz bir kayp olur. 2 - Btn mslmanlar Trkiye'nin yardmna komak mecburiyetindedir. nk bu lke gemite slm Dnyas'nn asrlarca sren bir kalkan olmutur. Trkler karlarn slm adna ve O'nun ihtiam ve muzafferiydi urunda cmerte dkmlerdir, ihtiya nnda byle bir milletin yardmna komamak afvcdilmcz bir sadakatsizlik olur. 3 - Rusya'nn daha fazla genilemesine mni' olan Trk mukavemetidir. Bu durum da Hindistan'a hkim olan ngiliz mparatorlu-u'nun dolayl yoldan lehine

olmutur. ngilizler imdi Trkler'e kar olan bu borlarm demeli ve unu kavramaldrlar ki, Trkiye'nin zayflamas demek ngiliz-Rus mevkileri arasndaki messir maniann yok olmas demektir. (Bu gr ngiliz Kraliyeti'ne kar alenen ve defaatle ileri srlmtr). 4 - Trkiye'nin ttihat Devletleri yannda Birinci Cihan Harbi'ne katlmas, tilf Devletleri arasnda Rusya gibi ezel bir dmannn bulunmasndan domutur. Bu, Rusya'nn malum emelleri sebebiyle Trkiye iin kanlmaz bir neticeydi. Hind Hilfet Komitesi Bakan Mehmed Ali Han bu dnceyi Lloyd George'un u szne kar ileri srmtr: "Trkiye'nin ngil188 KADR MISIROLU tere ile hi bir ihtilf yoktu. Binaenaleyh Almanlarla birlikte harbe girmemeliydi." 5 - Ocak 1918'de Lloyd George u beyanatta bulunmutu: "ngiltere, Trkiye'yi eski ve mehur topraklarndan mahrum etmek iin arpmyor." Hind Mslmanlar ingiliz Bavekili'ne bu teahhdn defaatle hatrlatm ve O'nu szne sdk kalmaya dvct etmilerdir. 6 - Hindistan'n harb iinde mttefiklere yapt yardm grme-me/.liktcn gelinemez. Bu kymetli yardmlarla kazanlan zaferden sonra buna, Hindistan mslmatlarnn arzu ve hissiyatna mugayir hareket etmek suretiyle mukabele edilmemelidir. ngiliz mparatorluu, bugn Dnya'da en byk "slm mparatorluu " dur. mparatorluk menfaatleri, bu geni mslman teb'ann hislerinin Trkiye ve Hilfet aleyhtar hareketlerle rencide edilmemesini gerektirir. 7 Hindistan kendi hesabna, Trkiye'nin geleceine id mcs'clclcrde birlik hline gelmitir. Sadece snnsi ve i si ile ms-lmanlar deil, tundular bile ayn hissiyat paylamaktadrlar. Bylece btn Hindistan halk Trkler'in ve Hlfet'in aleyhindeki ngiliz tutum ve davranlarn tasvip etmemektedir. 8 - Bunlarn lopyckn kanaat ve hissiyatna gre Hlfet'in btn kuvvet ve iktidar olduu gibi muhafaza edilmelidir. Halife'nin dnyev otoritesi ve O'nu kullanma yollar slin bir itikad mes'elesidir ve bunun kua evrilmesine mslmanlann tahamml yoktur. Bu otoriteyi azaltmak slm'a kar maksadl bir harekettir. Mukaddes topraklarn daima Halife'nin kontrolnde bulunmas islm iktidarn tabi bir neticesidir. Zira slm inanlarnn icablanndan birisi de odur ki, halife, mukaddes yerlerin yce reisidir. Bu sebeple eer Hicaz, siys bakmdan Trk kontrolnden ayrlp mstakil 189 Hindistan'da Hilfet iin etin bir mcdeleye girien "Comrade" zetesinin tahrir heyetinden bir grup. Ortadaki zat Mevlna Mehmed Ali Han'dr. ga190 KADR MISIROLU hle getirilecekse, bu takdirde dahi Hicaz Kral Sultan-Halife tarafndan tayin edilmelidir. 9 - Mslmanlar Ceziret'l-Arab'n gayr mslim kontrolne gemesine asla rza gsteremezler. Ccziret'l Arap, sadece Arap Yar-madas'n deil ayrca Suriye Filistin ve Mezopotamya'y da iine alr.143 Bu grler o derecede kuvvetli delillere dayanyordu ki, bunlarn hibirini dessas ngiliz politikaclar bile redde muktedir olamamlard. Hind Mslmanlar ngiliz iddialar istikametine kayarak Osmanl Hllc'nin meru' olup olmad hususunda bir tereddde kaplmadan bu grleri sonuna kadar mdfaa eltiler. Bu hususla herhangi bir ilm-i kelm mnakaasna yaklamadlar. Onlar tarih boyunca Osmanl Halifelerini meru tanm ve bu halifelerin adn hutbelerinde dima zikretmilerdi. slm Dnyas'nn vahdeti iin Hllet'i dokunulmaz bir messese olarak kabul ve bu suretle melbiar ngilizlere kar O'nu sonuna kadar mdfaa eden Hind Mslmanlar, bu dava iinde din ve mill benliklerini bulmu ve binneticc. istiklllerine kavuabilmilerdir.

Gerekten "Pakistan" gibi byk bir slm devletinin domasna mil olan bu cereyann son derecede dikkat ekici bir gelime seyri vardrki bundan ksaca da olsa bahsetmeden gemeyelim. 143Bu grler ksmen tercme ve kisrnen de hulasa sreliyle u kaynaktan alnmtr: K. Aziz - Th Indian Khiafa Movement -1915 - 1913 - A Documentary Record, Karai 1972 pp. XVI! -XXV - ayrca fazla bilgi iin u kaynaklara da baklabilir: FZAL 1QBAL - Select Writings And speeches of Maulana Mohamed Aii (Volume l-ll) Lahore 1969 - AFZAL SQBAL- Life and Times of Mohammed.Ali, Lahore 1974 MOHAMED AL -My life a Fragment Lahore 1966. KHWAJA KAMAL - UD-DN - The Hause Divided (England, India and slm) London 1922. . LOZAN ZAFER Mi, HEZtMET M? 191 Daha nce bir nebze temas etmi Olduumuz zere, Trk-Hind mparatorluu'nun yklndan sonra bu kt'ada bykl-kkl pek ok prenslik teekkl etmiti. Bunlar arasnda bilip tkenmek bilmeyen kavgalar hkm sryordu. ngilizler, kendileri gibi bu ihtilf ve ekimelerden istifade ile buraya girmi olan Franszlar ksa zamanda bertaraf ederek kt'aya tek bana hkim oldular. 1850 ylnda tesis olunan ngiliz hkimiyeti yle hemen hazmedilmedi. Bilhassa mslmanlar yedi yl sonra (1857) eski Trk-Hind mparatorluu'nu yeniden canlandrmak zere geni apta bir isyan -, hareketi balattlar. Fakat ne yazk ki, muvaffak olamadlar.'ngilizlerin intikam pek kanl oldu. Kalbur st mslmanlarn ounu yok ettiler. ngilizceyi resm dil iln ettiler. Bu durum Hind msl-manlar ile buradaki ngiliz idaresi arasnda bir daha kapatlamayacak olan bir uurum ve soukluk dourdu. Mslmanlar ngiliz mekteplerini boykot ettiler ve onlarn idarelerinde resm vazife kabul etmediler. Bizdeki batclar tipinde bir ahsiyyet olan Ahmed Han 1857 ylnda ingilizce tedrisat yapmak zere mehur "Aligarh Koleji "ni tesis etti. Maksad ngilizlerle terik-i mesiye msid yeni mslman mnevverleri yetitirmekti. Mektep zamanla pek ok alka grd. Bununla beraber Mslmanlar daha uzun mddet ngiliz idaresine yabanc kaldlar ve -tbir caizse- kabuklarna ekilerek siyasi emeller bakmndan tl bir hayat srdler. Vakta ki, malm Lord Grzon Hindistan Umm Valisi oldu ve burasn daha sk bir surette ngiliz mparatorluu'na balamak iin bir takm reform hareketlerine 144 giriti, (1899- 1905) ite o zaman mslmanlarda bir takm kprdamlar balad. 144Fazla bilgi iin bkz: Marquess Curzon of Kedleston - Leaves From a Viceroy's Notebook, London 1926 pp. 147-293. 192 KADR MISIROLU 193 1906 ylnda Bengal'de byk bir ayaklanma ba gsterdi. ngilizler duruma hkim olmakta pek ok mkilta uradlar. Zira ms-lman ve hindusuyla halk birlikte hareket ediyordu. Maksat "kendi kendini idare" hakkna kavumak suretinde ifde edilmekle beraber, hareket tam bir istikll savayd. ngilizler'in Hindularla mslman-lan birbirlerine drmek iin yaptklar propagandalar semeresiz kald. Mterek dmana kar birlikte hareket karar alnmt. Bununla beraber ayn yl (1906) mslmanlar "Mill Hind Kongresi" nden ayrlarak "Umum Hindistan Cemi y e t - i si .m iyesi" veya ksaca "Mslmanlar Birlii" denilen tekilt kurdular. Bu cemiyet ksa zamanda kendisini ngiliz idaresine kabul ettirerek onlardan 1909 ylnda "Meclisler Kanunu "nu tdil ile mslmanlara ayn bir temsil hakk tannmas tvizini kopard. 1923 ylnda bu cemiyetin "kinci R e i s "i sfatyla Trkiye'ye gelen Mehmed Veli Han'n ziyareti sebebiyle, Trabzon meb'usu ehid-i muazzez Ali kr Bey merhumun Ankara'da karmakta olduu "Tan" Gazetesi'nde yer alan bir yazdan aaya aldmz u para, Hind mslmanlarmn gayret ve faaliyetlerini hulasaten ifade etmektedir: ti

Umum Hindistan Cemiyet-i slmiyesi'nin ehemmiyet ve azametini hakkyla anlayabilmek iin bu cemiyetin raporlarn, onyedi senelik 14S tarrhe-i mesi ve cihdtn tedkik eylemek lzmdr. 145 Yaznrvnerelidi 1923 ylna nazaran onyedi senelik denilmektedir. V 1 > O .1,' * 1 '*

b -I 194 KADR MISIROLU Bu cemiyet, yalnz Hind mslmanlannn muhafaza-i hukuku iin almad, bununla beraber altyiiz seneden beri slm'n seyf-i mesll (ekilmi klc) olan messese-i mukaddese-i Hilfeti metn, fedakr omuzlan zerinde tayan kahraman Trk Millcli'ne dnen, siyseten merbut bulunduklarn Hind mslmanlarna pek l surette anlatmlardr. Vah bahr-i muhitler, kum ummanlar, karl cibl-i mchbe ile ayrlm iki hey'ct-i slmiyenin zaten bir rbta-i ebcdiyye ve ezeliyye ile yekdierine merbut, ateli ruh ve kalblcrini bsbtn birbirlerine kalbeylemtir: Trk Hkmc'nin son onrbc sene zarfnda urad her felkette, her badirede Hind Mslmanlarnn rh ve fikrini temsil etmek zere cemiyetin dest-i hamiyyet ve muaveneti ummanlarn zerlerinden bu memleket ve millete uzanmtr. talyanlar'n Trab-lusgarb'e hcumlar esnasnda cemiyyet faaliyete gemi, cem'olunan mhim miktarda int- nakdiyye (para yardm) o zaman sadret mevkiini igal eden Ahmed Muhtar Paa vastasyla Trkiye'ye teslim edildii gibi Mehmed Veli Han dahi taht- idaresinde olan Hindli mchidin kafilesi ile Trablus'ta Trk ve Arap dindalar yannda kan dkmeye gnderilmiti. ark lemi'nden Garp bdiyelerine koan bu hamiyyetperverndan (iyilik severlerden) birou ehid veya mecruh (yaral) olmular, Mehmed Veli Han da bu esnada yaralanmlardr. Veli Han mecrhen Msr'da skenderiye hastahanesine nakledilerek gsndeki yara ayda iltiyam bulmu, Veli Han o zaman taraf- Hkmet'te mazhar- iltifat olmulardr. Veli Han'n Hindistan'a avdetinde yar 1913 senesinde cemiyyetin Egre ehrindeki ictim- ummsinde d hdemati (hizmetleri) hey'et-i ummiyye tarafndan mazhar- takdi olunarak kendisine kymettar bir madalya vesaire t edilmiti. LOZAN ZAFER Mi, HEZMET MI? 195 Umum Hindistan Mslmanlar cemiyeti, Balkan Harb-i fecii esnasnda dahi Doktor Muhtar Ahmed'l Ensar Efendinin riyaseti altnda stanbul'a bir hey'et-i tbbiye gndermitir ki, bu hey'etin icraat ve mhedt fotoraflar ve raporlarla tesbit ve muhafaza olunduundan icabnda nerolunabilecek kymetli vesikalar tekil eylemitir. Ve hey'etin o harb-i me'umdaki (uursuz harbdeki) harckt- fedkrnesi bu tarzda vzhan kaabil-i takip bulunuyor. 1914 senesinde Harb,i Umm balar balamaz Hindistan Vli-i Ummsi Lord Harding merkezi Delhi'de bulunan Hindistan Cemi-yet-i slmiyesi'ne mracaat ederek; Trkiye'nin dvci-i mttcfkaya kar Almanya ve Avusturya ile Harbi Umumye mdhale etmesi ve ngilizler'e muhsm bulunmamas iin Ceniyet-i slmiye tarafndan Talt ve Enver Paa'lara mracaat edilmesini talep etmiti. Fakat ccmiyetde Lord Harding'e " Bu cemiyetin hikmet-i tekili (kurulu sebebi) istibdadnz altnda ezilen hukuk-i milliyemizi isir-dad iken, nasl olur da hr ve mutaki! bir Trk hkmetinin tensip ettii siyset-i mahsusasna mdhale ve mracaat edebiliriz?" Uii-znda ehid bir cevap vermiti. Fakat Lord Harding bu cevabi bir trl hazmetmedi. Ve cemiyet zasndan "bir takm zevat bahsedildi. Tabi ilk tevkif olunanlar Mehmed A!i ve evket AH Efendilerle Mehmed Veii Han -idiler ki, bu mahbsiyet tam drtbuuk sen.:; devam eylemitir. Bu zevat mahbeslen kar kmaz " Sevr " muhedenmesiyic ortaya atlan slmiyet ve Trklerin hukuk-i miliyclerintn mdfaas iin bir

hey'et tekil ederek Mehmed AH di-riyaseti. alnda Avrupa'ya geldiler Londra'da, Paris'te, R 'da hey'et pek byk bir irfan, hamiyyet ve. ksysetlc al ki. ha mesinin baz safhalar Trk matbuatnda grntr. 196 KADR MTSIROLU LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 197 Hindistan'da Madras Vilyc'nde geen sene zulm ve istibdada kar ayaklanan binlerce kahraman, feda, bignah mslmanlarn hn-t chdctiylc idf edilen ihtillde dahi bu cemiyycn byk gayretleri grlmtr. Hindistan'n imali garb hududunda vki' olan Pevcr vilyetinde Mehmed Veli Han Hazretlerinin riyaseti altnda krk gnlk bir hk met-i ciimhriyye bile teekkl eylemiti. 1919 senesinde Afganistan'n iln harbinde bu cumhuriyet ngi-li/.lcr'i pek ziyde rnkilta duar etmiti. Ancak ingiliz, kuva-y laikesi (stn kuvvetleri) karsnda bu fedkrn nihayet mecburen ric'atic Afganistan kabili arasna ekilmiler, mehur Haybcr Derc-si'ndc onlarla birleerek eteler tekili ile ngili/lcr'e mhim zayiat verdirdikleri gibi ngiliz karakollarm ve kprleri batan baa tahrip etmilerdi. Bu hdisn tafsilt o zaman ngiliz ordusu kumandan olan zatn resm raporlarnda mndemitir. Bir mddet sonra Veli Han, Afgan cmiri Emnllah Han tarafndan Kabil chri'ne arlm, rtbe ve nianlarla taltif olunmutu. Mevlna evket Ali'nin de hdemt- miihimtne-i- slmiyesi (mhim islm hizmetleri) mtemayiz olup bilhassa Hindistan'da "H u d d m - u 1 K ' b e" Cemiyyeli ile Hindu ve Mslman ittihadnn bni-i evveli (ilk kurucusu) olmakla mtemayizdir.'46 Hindistan'daki "Mslmanlar Birlii" faaliyetin hzlanmas zerine srf Hilfet mes'elesi ile ilgilenmek maksadyla tekilt bnyesinde bir "H 1 f e t Komitesi" kurmu ve sdece bu mes'eleyi grmek zere mteaddid konferanslar tertip] 148 - BU: 'Tan G<??etesi - Say 40 Ankara 8 Mart 1923 tarihli nsha etmitir. Bu komite ve konferanslarda vazife alanlar arasnda bazan o kadar az bir fikr itirak mecvuddu ki, bunlarn nasl olup da bir araya gelebildiklerine amamak imknszdr. Gerekten i liderlerin Snn ileri gelenleriyle birlikte faaliyet gstermelerini braknz da, dorudan doruya Hindu sfatn hiz kimselerin dahi Hilfet mdafii kesildii grlmtr. Gandi, Nehru ve buna benzer slmiyet'le alkasz kimselerin dahi Hilfet hareketi etrafnda toplanmas bu mes'elenin ngiliz siysetine kar kyamda, halk harekete geirmek hususunda en byk cazibeyi taimasndand. Denilebilir ki, Hindistan Kt'as, Hilfet harekt dolaysyla tarihinde bir daha gereklemesi imknsz derecede mthi bir birlie ulamt. Bilhassa "Sevr Sulh Projesi" ortaya konulup da mttefikler arasnda en kudretli olarak gzken ngilizler'in slm halifesini her trl hak ve hukukundan ve mesned-i hilfet saylan mukaddes yerlerin sahipliinden uzaklatrmak hususundaki niyetleri aa knca, bu hal Hindistan Kt'as'nda byk bir dalgalanmaya sebep olmutur. Arka arkaya konferanslar toplanm, ngiliz siyseti bu konferanslarda Snn, i ve hatta hind liderlerce tel'in edilmi, Hindistan Umm Valisi'nc muhtralar tevd edilmi, alnan cevaplar gazete ve mecmualarda, miting meydanlarnda tahlil ve tenkid edilmi, ngilizler'e hakikatlerin kabul ettirilebilmesi iin hey'etler tekil edilip btn Dnya dolalm, Roma'dan Londra'ya kadar bcii bal merkezlerde basn toplantlar yaplm, hsl'akla gelebilecek her vesile ve vsta kullanlarak Hilfet mevzuundaki hassasiyet ve kararllk ortaya konulmutur. Bu husustaki faaliyetlerin gzyaartc misallerini sayp dkmek esas mevzudan bizi bir hayli uzaklatraca iin bu yola gitmekten ictinb ediyoruz. u kadarn syleyelim ki, Hindistan'da "Co m -r a d e" admda bir gazete karan ve bu gazeteyi Hilfet messesesinin mdfaasna tahsis eyleyen Mehmed Ali ve evket Ali karde198 KADR MISIROLU

lcr bize unutulmaz hizmetler ila etmilerdir. Bunlarn hapis tchdidle-rine aldrmayarak ngiliz siysetine kar koyutnki hamas tavrlar ayr bir kitap mevzuu tekil edecek kadar ehemmiyetlidir?7 147 - Hind Mslmanlarnn srf -" Hilfet'i deruhte etmemiz sebebiyle" bize kar vaki' madd ve manevi yardmlar saymakla bitmez. Bunlar, o devre id kaynaklarn hemen hepsinde az ok gzkr. Tabii Hilfet aleyhtarlar sonradan bu gibi gerekleri kllendirmi, hatta eitli mslman ansrn -halifenin cihad iln etmi olmasna ramen- bize kar harbettiklerinden bahsederek bu mesesese-nin gya pek bir ie yaramad yolundaki sakat grlerini ispata almlardr. Hind mslmanlarnn mzaheretlerine Hlfet'in ehemmiyeti noktasndan parmak basan Dr. Rza Nur diyor ki: "ngilizler Harb-i Umum'de ok Hindli asker kullandlar. Bunlara halife ile yani Trkiye ile harb etmeyeceklerini sylediler. ngilizler bunlar "Hayr siz Almanya ile harbedeceksiniz" diye kandrdlar. Irak vesaire her yerde Trkiye aleyhine kullandlar. Mtareke olunca Hindliler ingiHzier'e "Siz bizi aldattnz, halife aleyhine harbettirdiniz!" dediler. Hind'de byk bir hareket balad. "Trkiye'nin bir kar toprana dokunmayacaksnz" dediler. Mecus Hindliler de bunlara itirak ettiler. Nihayet Hindistan Vli-i Ummsi Montag de halkn arzusunu teyiden ngiliz kabinesine bildirdi. Lloid George skm idi. Fakat yine aldrmyordu. Montag'nn raporunu ngiliz nazrlarndan biri matbuata verip nerettirdi. Bu da byk bir grlt ve o nzr'n istifasn mucip oldu. Hindu hareketleriyle herhalde ngiltere Hkmeti zerine lehimize byk bir tesir yapmt. Bu suretledir ki, ingiltere aleyhimizde daha hafif harekete mecbur olmutur. Hlfet'in hi bir faydas yoktur, diyen Mustafa Kemal buna ne diyecek? Bu babda alan Hind komitesi "Hilfet Komitesi"dir. Bunun m-sellh ahslar Mehmed Ali, evket Ali, Mecid ve emsalidir ki, Hindiiler bize birok para yolladlar. Yarm milyon ngiliz liras kadar olan bu paraya da. ne diyecek ki, el'an kendi ihtilas ve srkatindedir. Millete sarfetmemitir. Bu para macerasna tekrar geleceiz. te Hindlileri'in bu yardmlarndan biri de Trkiye'ye getirilmi olan Hind askerlerinin Trk'e kari silh istimal etmemeleridir ki, Eskiehir'de de vki' olmutur. Demek 199 "Hlft krklerin hizmetle yan Hindistanl' (b rai' rsitssi'nde okuay emrinde ya200 KADR MBIROLU LOZAN ZAFER Mi, HEZMET Mi? 201 Bugnk Pakistan'n kuruluunda -fikir plnnda da olsa- byk bir emei gemi bulunan mehur ir Muhammed kbal de bizi t 1911 Tarblugarb Harbi'nden itibaren kalemiyle destekleyen iirler yazmaktan geri kalmamtr. Bu iirlerde - ihtiml srf Hlfet'i hiz bulunmamzdan dolay - bizim zaferlerimiz aynen slm'n ve umum mslmanlarm zaferi olarak terennm edilmektedir1.48 O derecede ki, Bilhare Trkiye'de Hilfet ilga edilince byk bir aknla kaplan Hind mslmanlar ve Hilfet hareketinin ncleri arasnda Muhammed ikbal bu tarz hareketi dahi makl veya-hud da mazur gstermek istikametinde bir gayrete kaplmaktan dahi kendisini kurlaramamtr. 149 Bunu Hindistan'n slm umm efkr silh istimal etmelerine ve bize yardm etmemelerine gelince -ki Mustafa Kemal'in hilfet aleyhine yegane silhdr-ikrdr ki, edemezlerdi. nk hr ve mstakil deil. Nasl yapabilirler!..." (Dr. Ruza Nur- a.g.e.sh. 586-87). Hind msllmanlarnn harb iinde bize yaptklar yardmlardan birine bizzat tavassut eden eski sefirlerden Galip Kemal . Sylemezolu bu hususta saysz resm vesika nakletmektedir ki, mes'eleyi fazla geniletmemek iin bunlar iktibas edemiyoruz. Dileyenler daha fazla bilgi almak iin u kaynaklara bavurabilirler: K. K. Azizi - The Indian Khlfet Movement A Documantery Record

Karachi 1972 - Afzal IQBAL -Select Wiritings And Speeches of Mualana Mohamed Ali, Lahor 1969- Galip Kemali Sylemezoiu - Hariciye Hizmetinde Otuz Sene, C. 4, st. 1955 sh. 82 vd. 148- Yalnz MI. kbal deil, hemen hemen o gnk Hind msl- \ inanlarnn (Pakistan'n) btn irleri hsran ve malubiyetle-1 rimize gz ya dkm, zafeslerimiz inse takdirkrane iirler ve hatta destanlar meydana getirmilerdi. Arab irlerinin bile dahil olduu bu samimi alkann "Hlfeften kat'annazar izah imknszdr. 149 - Bu gerei kavramak iin Muhammed kbal'n Sofi Huri tarafndan "slm'da Din Tefekkrn Yeniden Teekkl" ady-1 la dilimize evrilmi (stanbul 1964) olan eserinin 176. sahife-J sinden itibaren dikkatle okunkas kfidir. ] karsnda yanlm olmann verdii buhran ve aknlkla izah etmek mmkn olduu gibi tkbl'in din salbetine ramen siys mes'elelerdeki slk ve kavrayszhyla da izah kabildir. Hlfet'in ilgasnn dtan gelen bir tehlike ile ortaya kmasndan korkan ve bunu nlemek iin vargcyle alan Hind mslmanlar korktuklar hl bizzat Trkiye'nin yeni idarecileri tarafndan gerekletirilmesi gibi bir sukut-i hayle mruz kalnca dahi bizi tutmakta devam ederken M. Keml Paa mhud nutkunda onlar hakir grmek gibi bir hakninaslktan kurtulamyordu.150 Halbuki onlar evvel Trkiye Byk Millet Meclisi'nin Sultan Vahideddin' -ileride anlatlaca zere islm doktrine aykr bir surette - hal' edip yerine veliahd Abdlmecid Efendi'yi geirmesi karsnda tereddde dm, fakat derhl bu tereddd yenerek 24 Kasm 1922 tarihinde yeni halifeye bat karan almlard. 151 Hind Hilfet Komitesi'nin ald bu karar btn bir camiaya mledebilmck maksadyla 27 Aralk 1922'de Goya'da bir "Hilfet Kongresi" toplanm ve Trkiye Byk Millet Meclisi'nin paralelinde bir gr belirterek resmen Abdlmecid Efendi'nin meru halife tannmas hususunda geni tabanl bir karar ittihaz olunmutu. Buna ilveten bu kongrede 150- Bkz: bu eserin 165-167. sahifelerinde yer alan 124. numaral dipnot. Bu notta M. Kemal'in "Efendiler ak ve kati sylemeliyim ki ehl-i slm' bir halfe heyulas ile hl igal ve ifal gayretinde bulunanlar yalnz ve ancak ehl-i islm'n ve bilhassa Trkiye'nin dmanlardr.... (M-Kemal Paa.a.g.e. sh. 515) 151 Bkz. Gotthard Jaeschke - a.g.e. C. 1, sh. 14. 202 KADR MIS1ROLU M. Kemal Paa'ya "Hilfetin Kurtarcs" unvan tevcih olunmutur.152 Hind Hilfet Komitesi ve Hindistan'daki mslmanlarn Hilfet mevzuu dolaysyla gsterdikleri faaliyetler Hlfet'in kurtarlmasna kfi gelmedi ise de kendilerinin uurlanp yeli sinelerine ve Hindular'dan ayrlarak "Pakistan" adyla mstakil bir slm devleti hline gelmelerine mil olmutur. Filhakika onlarn hizmet ve faaliyetleri Hlfet'in mruz kald yklma tehlikesini nlemeye kfi gelebilecek bir vsfta idi. Ancak ne yazk ki, onu ykacak asl mil'in dta deil, ite okluu balangla kavranlamad!... Mcs'c-lenin bu tarzda kavranamamas "Lozan'da oynanan oyun" lann bir srpriz olarak tecellisini nleyemedi. d) Lozan'da Oynanan Oyun: Hlfet'in ilgasn inta eden siys manevra. Lozan Konferans esnasnda tezghlanmtr ki, bu hususa dir ibu eserin birinci cikiinde olduka tafsilt verilmitir.153 Orada yazlanlar tekrarlamamak iin burada plnn mantn tebarz ettirmekle iktifa edecek ve okuyucularmzdan o ksm tekrar gzden geirmelerini rica edeceiz. smet Paa Lozan'a gittii srada M. Keml Paa Trkiye'de halife olmak temayl iinde bulunuyor ve bu temayl ifde eden beyan ve hareketleri aka icra ve ifdan ictinb etmiyordu. Biraz 152 Bkz. 3 Ocak 1923-tarihli Hakimiyet-! fv 153 Bkz. bu eserin birinci ciidinin 183. vs -i Gazetesi ekp -sahifeleri. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 203

aada "ilgann fiilen gereklemesi" keyfiyetinin izah sadedinde bu babtaki faaliyetlerin tafsiltn nakledeceiz. Ayn ekilde smet Paa da Lozan'da Hlfet'in muhafaza edilecei kanaatini uyandran beyanatlar veriyordu ki, bunlardan bir iki misli evvelce zikrettik. ngiliz Hriciye Vekili Lord Grzon Hilfet mevzuunda yeni Trk idarecilerinin takndklar bu lavn grnce arada bir, onlar yoklamaktan da geri durmuyordu. Lozan zabtlar dikkatle incelendiinde, Lord Grzon'un kasden baz islm mcv/.uulara temas etlii, bununla, Trk Bamurahhas'nn hissiyatn yoklamak maksadn lakibettii aka grlr. Bunlardan biri olarak teden beri "mesnedi hilfet" kabul edilen "Ernnt- Makaddcsc" nin ve bu meyanda mehur Medine mdafii Fahreddin Paa'nn emniyyet mlahazasyla Medine'den stanbul'a naklettirdii din ve tarih kymeti haiz bir ksm eyann yerlerine iadesinden dem vuruyor ve bu lalcb smet Paa'nm dini btn bir mslman ve bir nevi halife murahhas lic-ri iinde hmla cevap vermesine sebep tekil ediyordu. Bu yoklamalardan sonra Lord Grzon mzkereleri kmaza sokmu, sulhun imknszlna dir beyanlarda bulunmaya balamt. Bununla da iktifa etmeyerek nn'nn "mavir" sfatyla Lozan'a gtrd mehur hahamba Nairn Nam Efendi'yi smet Paa'ya gndermi ve "eski taahhdleri istikamet in de kalarak Hilfeti ilga etmemeleri hlinde sulhun imknszl "m O'na aka syleimiti. Sulhun gereklemesi iin Hlfct'ir. ilgs art koulunca, Trkiye'den ayrlmazdan nce bu messesenin muhafaza edilmek istendiini bilen, hatla M-Keml Paa'nm halife olmak arzusanu tadna vkf bulunan 204 KADR MISIROLU nn, "Byle bir eye re'sen karar vermek selhiyclini hiz (bulunmadn" sylemi ve Haim Naum Ef'endi'yc, mes'eleyi bizzat M. Keml Paa'ya anlatmak zere Trkiye'ye gitmesini tavsiye etmiti. Bu srada M. Keml Paa zmir'de toplanacak olan " k t i -sad Kongresi" ndc bulunmak zere Ankara'dan yola km ve her gittii yerde Hlfci'i gklere karan konumalar yapa yapa zmir'e vsl olmutu. 154 te, zmir'e gelmi ve henz ktisad Kongresindeki konumasn yapmam bulunduu bir srada Haim Naum Efendi kendisine mlki olmu ve Lozan'da Hilfet mes'elesi etrafnda teesss eden karar ve niyeti renmitir. Bylece Hlefet muhafaza edilmek istenildii takdirde sulhun gerekleemeyeceini anlayan, halbuki tasarlad inklb hareketleri iin bir an nce sulha nail olmak hususunda dcheli bir isticali bulunan Kemal Paa zmir'de artk mukavemetten vazgemek kararna varm ve bu karar fiiliyata dken iki icraat derhal orada gerekletirmitir. Bunlardan birisi zmir ktisad Kongrcsi'nde syledii ve yol boyunca irad ettii nutuklarla tezad tekil etmek zere Hlfet'i tahkir eden 155 szlere yer vermesi dieri de askerin, yorgunluunu ileri srerek silh aln154 Matbuat Mdiriyet-i Ummiyesi tarafndan 1339 tarihinde Ankara istihbarat Matbaasnda baslm olan " G a z i Mustafa Kemal Paa Hazretleri ZMR YOLLARINDA" unvanl eser bu konumalar ibretli seyri ve kronolojik sras dahilinde ihtiva etmektedir,-. 155 M. Kemal Paa'nn "zmir ktisad Kongresi"nde yapm olduu uzun tarih konuma O'nun Hilfet mes'elesindeki dnnn aikr delilleri ile doludur. Aaya alnan u bir ka satr bile bu gerei ispata kfidir sanrz: "... Osmanl tarihinde btn gayretler, btn mesa, milletin arzusu, mii ihtiyayacat- hakikyesi nokta-i nazarndan deil, belki unun bunun ml-i mahsusantn, ihirasatn tatmin nokta~i nazarndan vuku bulmutur. Mesel Ftih stanbul'u zaptettikten sonra, yani, Seluk saitanatiyle ark Roma mparatorluu'na tavrs eyledikten sonra, Garb Roma !m-paraiorluu'nu da zaptsderek azametli bir saltanat kurmak 205 HAMAMBAI HAYM NAUM EFEND H.lferin y,k.l. tezghmda ingilizierin gizli elisi ve sonradan Msr ata) ABDUNNASIR-m ibranice muallimlii k,l,i ile akii yapm olar mehur yahudi 206 LOZAN ZAFER M, HEZMET M?

daki efradn byk bir ksmn terhis eylemi bulunmasdr. Bununla slhti Hilfcl'ten vazgememek kaydyla gerekletirmek istikametinde hareket etmeyeceini, ksacas Haini Naum vastasyla kendisine teklif edileni kabule meylettiini fiilen gstermek ilemitir. Sonra da bu kongreyi idare etmesi mcvzubahs olduu halde, bunu Kzm Karabekir Paa'ya terk ve havale ederek geri dnmtr ki, bu seyahat ve harekt utrzndan ileride tafsilatyla bahsedilecektir. istedi. Byle vsi bir emsi takip eyledi. Byle bir emeli takip ve tatbik edebilmek iin btn milleti, unsur-i asliye arkasndan bu hedefe doru evketti. Mesel Yavuz Sultan Selim, Ftih'in at garp cephesini tesbit etmekle beraber btn Asya'y birletirerek byk bir slm imparatorluu vcde getirmek zere byle bir meslek-i siyas takip etti Unsur-i asliyi bunun arkasndan dolatrd. Kanun Sleyman her iki cepheyi zami derecede tevsi etmek, bt Bahr-i Setidi bir Osmanl havuzu haline getirmek, hindista zerinde nfuzunu tesis eylemek gibi ok azametli, sahan bir siyaset takip etti. Bu siyasetin tatbiki iin unsuru asiy kuiiand. Arkadalar, btn bu etvar ve harekt, tahkik olunursa, gc-rr ki bu azameu, kudretli padiahlar takip ettikleri siya-set- hariciyede kendi emelleri, hrslan ve arzularna istinat etmilerdir. (Bkz: Atatrk'n Sylev ve Demeleri II. Ankara 1959*sh. 101) Tiiiet eshab-i hayaiyesie itigalden memnu olarak diy; tr dolatirUvor ve bu yeni diyarlar halk bir ok istisnai; -ok imtiyazlara mlik oiarak alsiyordu. Yani ftihler. ; asliyi peine takarak klla ftuhat yaparken, klp -tan zaptolum-r :miik ahalisi kazandklar istisnais : rzyetlerie sa; yapyorlar; toprak zerinde ald . ;s, -Arkadala.' - c ile ftuhat yapanlar, sapanla ftl / panlara mack ,-naya ve binneice terki rnevk errr acbutduri* rr Osmanl, r;ai3n^ti da bo^ tur. Bu<g. s , f/tara^a- " ^ener sara" /.ar, m^ j. nevcudyn .'er, Ku ...*>:> tji , sizim rr.tliot'i ,;oy!e Fatihi ^.^r\d' c- ->* ni ve kerO Jure". "><ss .-*."' gn onlar - * >' <!'( ",\ <.' LOZAN ZAFER M, HEZMET Mt? 207 Eskiehir'de Lozan'dan dnen smet Paa'ya mlki olan ve O'nunla birlikte trenle Ankra'ya gelen M. Kemal Paa, yolda mes'elenin tafsilatm renmi ve artk Hilfet mevzuunda tamamen rota deitirmitir. Bu deiikliin fiil emarelerinden biri de henz tasfiye edilememi bulunan Meclis'tcki "kinci G r u p " un zoruyla icra edilen "gizli celse" deki szlerin en hayali bir ksmn ifa etmek zere kasden seyahate km bulunmasdr. O szler Trkiye'nin Musul mevzuunda daha fazla mukavemeti gze alamayarak yani ngilizlerle harbe cr'et, edemeyerek gerekirse burasndan vazgemenin lzumuna dirdi. Gizli celsede sarfedilmi bir szn, izhar edilmi bir kanaatin, Konya'da gazetecilere alenen ifdesi ne menem eydi? Bu szler binbir entrika ile Lozan'daki konferans mzkefelerini inktaa uratm bulunan ve bu taktik ve siysetin ne ekil alacan grmek zere ses dinlemeye koyulan Lord Grzon'a kar uzaktan ykseltilmi bir nevi teslim bayra gibiydi. Bu teslim bayrann Trk siyset ufkunda dalgalan nih olarak 3 Mart 1924'te Trkiye Byk Millet Meclisi'nde vki' olacaksa da O'nun srr ve gayr resmsi daha nce byle ve defaatle gereklemiti. Bu andaki taktik "Hlfet'in ilgas" hususundaki eski taahhdlere sdk kalnaca garanti edilmekle beraber bunun ancak II.Meclis'te gerekleebileceine ngilizler'i ikna etti. te bu gibi sebeplerle ortaya kan bu teslim oluun btn vehesine daha fazla yer vermek imkn -imdilik- mevcud olmadndan zahirde cereyan eden ve Hlfet'in ilgsyla neticelenen hdiselerin panoramasn takdim etmek istiyoruz: . ., . B- LGA a) lgann Gerekletirilmesi:

Devleti, avrup bir zihniyetle idare etmek zere ele geiren ttihat kadronun ibana geiiyle arka arkaya skn eden harb-darb ve siys buhranlar boyunca hibir resm azdan "Hilfetin i'gs"ncin bahsedilmemi, bilkis dima mnevi bir kuvvet kayna 209 208 KADR MISIROLU olarak ondan istifde releri aratrlmt. Gerekten bu kadronun devleti srkledii ilk badire olan 1911 Trablusgarb Harbi'ne nihayet veren 15 Ekim 1912 tarihli " i Andlamas" imzalanrken bu kadm vatan parasnda -onu dmana (talyanlar) terkederken bile- "Hilfet Hukuku "nun muhafazasna ina gsterilmiti.156 Balkan Harbi gailesi sonunda Bulgarlarla imzalanan 29 Eyll 1913 tarihli stanbul Andlamas'nda da benzer hkmlere yer verilmiti. Birinci Cihan. Harbi'ne itirakimize id karar da bir fetvaya isti-nad ettirilerek, Hlfel'in nfuzundan lem-i slm apnda istifde yolu tutulmutu. Bugn Romanya'da kalm olan Galiya'dan anakkale ve Filistin llerine kadar her tarafta vatan mdfaasna komu olan mehmedeikler pdiahhalfeyi "bakumandan" olarak tanyor ve O'nun nmna verilen emirlere inkyadla lme seve seve kouyorlard. Subaylarn hepsinde ayn hissiyat ve zihniyyetin mev-cud olduu sylenemezse de, onlarda da aksine bir fiil veya fikrin tezahrne hid olunmuyordu. Asker olmaktan ziyde siys sebeb ve siklerle ortaya kan hazin malbiyetler ve bunlarn neticesinde asrlardan beri dman yz grmemi olan en bakir vatan paralarnn igal ve istillara mruz kalmas zerine balayan "Mill Mcdele" safhasnda bu din hissiyata mracaat ihtiyac, daha da oalmt. nk yeniden ,.,. ..y,n balamak iin kitleleri harekete getirmek son derece gleme 'ir kere milletteki madd ve manev g on sene mddetle vam eden harblerde tkenmi ve yeni bir kmldanma ancak pek; .'.; k messirlerle mmkn olabilecek bir durum hsl olmutu. 56 Bu eserin 97, 98, sahifelerindeki tafsilta baknz. .,** t/ C^>j-~- 1-1/ Anadolu'ya gnderilmesi kararlanca bunu nce srgn (Nutukta teb'id) zannederek gitmek istemeyen, sonra da IngilizJer'in verdikleri szde durup durmayacaklarn grebilmek iin oyalanma releri peinde koan M.Kemal Paa Harbiye Nezreti'ne yazd yukardaki tezkere ile " aylk ilememi maa" tan enaz iki binek otomobilineka-dar baknz neler istiyor (Bkz: Harb Tarihi vesikalar Dergisi Say: 1 Vesikac } 210 KADtR MISIROLU Ayrca kumandanlarn dirayet ve istikametleri hakknda umm efkrda phe ve teredddlcr husule gelmiti. Mill Mcdclc'yc, mruz kalnan malbiyetlerden mes'ul tutulan ttihat ve Terakki Ce-miyc'nin. (partisinin) hortlatlmas tarznda man verenler az deildi ki, bu tehisin yanlln sylemek bir hayli zordur. Hakikaten Mill Mcq"ele'nin mdr kadrosundaki zabitler, lama-men ttihayd. Bunlar ta mhud "Hareket Ordusu "ndan beri ttihat ve Terakki kadrosunda gzkmlerdi. Hatta yalnz zabitler deil, siviller bile byleydi. Anadolu dhilinde u gr ve ietihad sebebiyle yer yer bagste-ren isyan hareketlerini bastrmak ve umm efkn mill mcdele hesabna kazanmak iin son derecede dindar ve halfeye bal grnmek mecburiyeti vard. Bu mecburiyeti daha ilk gnden itibaren kavram bulunan M. Kemal Paa'nn 19 Mays 1919'da Samsun'a kndan itibaren her yerde ilk ziyaret ettii ahslar mftler olmu ve O'nun btn beyanatlarnda makam- Hlfet'e ballk hislerine husus bir arlk verilmitir. Biz bu hususu bir baka eserimizde saysz delillerle mufassalan erh ve izah etmi olduumuz 157 iin fazla tafsilta girmeye gerek grmyor u birka mislle iktifa etmek istiyoruz: Erzurum Kongresi'ndc yapm olduu a konumasn aynen yle bitirmitir:

"-.'.... En son olarak niyazm udur ki, Cenab- Vci-l Amal Hazretleri Habib-i Ekremi hrmetime bu mbarek vatann sahip ve mdafii ve Diynet-i Celile-i Ahmediyenin il yevmilkyam hars-i esdak olan milleti necibemizi ve Makam- Saltanat ve 157 - Bu tarz hareketin saysz misli iin mteaddid basks yaplm olan "Sarkl Mchidler" isimli eserimize baknz. LOZAN ZAFER M, HEZMET Mi? 211 Hlfet-i kbr-y masun ve mukadderatmz dnmekle mkellef olan hey'etim izi muvaffak buyursun. Amin.'*58 Bundan sonra almalarna balayan kongrede uzun mzakere ve mnkaalar cereyan etmitir. Bunlarn en alka ekici olan yine Hlfet'e ve Halife'nin durumuna dairdir. Bu hususta Sivas Murahhas Fa/lullah Moral u bilgiyi vermektedir "...Cum'a tatilinden bilistifade arkadam Ziya Bey'le Gazi Paa'y ziyarete gittik. Bize stanbul'un mttefik devletlerin igal-i askersi altnda bulunduunu ve Padiahn adet esir olduunu ve onlar orada bulunduka idaresi nafiz olmadndan buna nihayet vermek zere kendisini gizlice davet ederek bu hizmeti ifa etmek iin Anadolu'ya gnderdiini ve iki ellerini aarak: Aman olum! milletimin yksek sesini iitmeliyim, dediini yana yakla anlatt. Harbiye Nczreti'ncn ald baz ifre ve telgraflar okuyarak btn asker kumandanlar kendisiyle hemclkr ve mttefik olduundan yalnz Kuvva-yi Millycnin birletirilmesi mevzuundan ve sireden bahsetmiti. Ertesi gn de Mcclis'te, Makm- Hlfct'in muhafazas mevzuu-bahs olmutur. Ben bu hususta mruztta bulunmak zere sz alarak ayaa kalktm: Muhterem Arkadalar -Hepiniz bilirsiniz ki Makam- Hlfct'in biri islm i, dieri insan olmak zere iki vazifesi vardr. Osmanl Padiah "halife" olduu iin btn Dnya'da mevcud ms-lmanlar zerinde hak ve Hilfet hkimiyeti vardr. Osmanl Padiah bulunduu iin de, Osmanl camias altnda mevcud bilumum ansir- mslimc ve gayri mslimeye hakk- hkmransi bulunmaktadr. Gerek din, gerek insan olsun, binaenalyh her iki suretle de if-y vazife etmekte bulunduundan Hlfetpenh'yi hepimizin muhafaza 158 Atatrk'n Sylev ve Demeleri -C. 1. stanbul 1945, sh. 7 212 KADtR MISIROLU ve mdfaas zarurdir, dedim. Bu da itiraz edilmeyerek heyeti umu-miyece kabul edildi."i59 M. Kemal Paa'nn bu kongreyi kapatrken syledii son cmle de udur: "..Bu felhpra itimaimiz hitampezir olurken Cenb- Vcib-l Amal Hazretlerinden avn-i hidyet ve Peygamberi Ziyanmzn ruh-i pr ftuhundan feyz-i efaat niya/iyle vatan ve milletimize ve devlet-i ebedmddetimize mes'ud akbetler temenni ederim." u>0 Kongre kararlann " m a k s a d " mallabl 2. maddesinde: "Osmanl Vatan'nn tamamiyetini ve M a k a m - Hilfet ve S a 11 a. n a t' n ve i s t i k 1 1 - i m i 11 i y c n i n m a s u niyetini t e m i n zmnnda kuvva-y milliyyeyi mil ve irade-i milliyeyi hkim klmaktr." 161 Ayn ifade Sivas Kongresi'ndc biraz daha makam- Hilfet ve saltanatn lehine takviye edilerek gene kongre beyannamesinin ikinci maddesinde yer almtr. Burada makam- Hilfet sz M a k a m - t M u 1 I - y r Hilfet ve Saltanat olarak deitirilmitir. Ayn beyannamenin beinci maddesinde ise, daha sarih davranla-rak: "Hukmcl-i Osmaniyye bir tazyik-i harici karsnda memleketimizin herhangi bir cz'n terk ve ihmal cnek iztrarnda bulunduu takdirde Makam- M u 11 - yi hilfet ve Saltanat' la vatan ve milletin masuniyyetve tamamiyy etini kfil her trl tedbir ve mukarreat ittihz olunmutu r.!'62 denmitir. 159 Vehbi Cem Akun - Sivas Kongresi, Sivas 1945, sh. 80. 160 Atatrk'n Sylev ve Demeleri - C. 1, istanbul 1945, sh. 7 161 Tarih Vesikalar (M.E.B.) Ankara 1941, say 2, sh. 87 162a.g.e. sh. 7. LOZAN ZAFER MI, HEZMET M?

213 Trkiye Byk Millet Meclisi'nin kabul etmi olduu 1920 tarihli ilk hkmet programnn Mevadd- Siyasiyye balkl beinci maddesinde: "Hilfet ve Saltanat Makam'nn ta hlisine muvaffakiyet hsl olduktan sonra Padiah ve Halife-i mslimn, kavni n-i esasiyyye dairesinde mevki-i muhterem ve mbeccelini ahzeder!63 denmitir. T.B.M.M. al beyannmesi de ayn uslbla kaleme alnmt. M. Kemal imzas ile her tarafa neir ve tamim olunan bu vesikada da: 1 - Bimennihilkerm. Nisann yirmi nc cum'a gn cum'a namazn mtaakip Ankara'da Byk Millet Meclisi k.ad edilecektir. 2 - Vatann istiklli, Makam- Ref-i Hilfet ve Saltanatn is-(ihlas gibi en mhim ve hayat vezifi ifa edecek olan Byk Millet Meclisi'nin yevm-i kadn cm'aya tesadf ettirmekle yevm-i mezkrun mebrkiyetinden islifade ve kablelkad bil'umum Meb'usn-i Kiram Hazeratiyle Hac Bayram- Vel Camii erifinde cum'a namaz eda olunarak envar- Kur'an ve salttan istifaza olunacaktr. Bdessalt Lihye-i Saadet ve San-cak- erifi hamilen Daire-i Mahsusaya kadar Kolordu Kunan-danlnca ktaat- askeriye ile tertibat-i mahsusa alnacaktr. 3 - Yevmi- mezkrun teyid-i kudsiyeti iin bugnden itibaren merkez-i vilyette Vali Beyefendi Hazretlerinin tertibiyle Hatim ve Buharii erif tilvetine bed1 olunacak ve Hatm-i erifin akam teberrken cm'a namazndan sonra Dire-i Mahsusa nnde ikmal edilecektir. 4 - Mukaddes ve mecruh vatanmzn her kesinde ayn suretle bugnden itibaren Buhar ve Hatemat- erife kiraet edi163Kemal Arburun - Mill Mcadele ve nklblarla lgili Kanunlar, Ankara 1957, sh. 13. 214 KADR MISKOLU lerk cm'a gn ezandan evvel minarelerde Salvat-i erife_______" denilmitir.164 Bilhare T.B.M.M. adna btn millete kar yaynlanan beyannamede de ayn hissiyat terennm edilmitir. 165 Nasl olmasn ki; btn millet efrad bir kitabn irzesi gibi alt asr boyunca hep o ulv makamn etrafnda toplanmt. 166 Tarihi mefahir nmna neyi varsa hep o birlik ve ballja borluydu. 164165166Harb tarihi Vesikalar Dergisi - Say 14, Ankara 1955'te yer alan 363 nolu vesika. "...evketpenh Efendimiz: Mill mdafaamz mbarek Makam- Hmayunlarna kar bir isyan suretinde gstermek ve halk ifal etmek iin mtemdi alan hinler var. Onlar, milleti birbirine krdrmak ve dman ftuhatna yolu ak brakmak istiyorlar. Halbuki vuran da vurulan da hepsi sizindir. Hepsi ayn dercede sdk evladmzdr. Mill mdafaamz, dmanlarn bayraklar, babalarmzn ocaklar stnden ekilinceye kadar terkedemeyiz. Her yeri bir byk hakanmzn, ak-, dini ve ilhisine mutantan ve mehib bir delil olan istanbul mabedleri etrafnda dman askeri gezdike, z vatann topraklar stnden yad adamlarn ayaklar ekilmedike biz mcahedemizde devam etmee mecburuz. (Alklar.) Padiahmz: Kalbimiz hiss-i sadakat ve ubudiyetle dolu, tahtnzn etrafnda her zamandan ziyade daha sk bir rabta ile toplanm bulunuyoruz. timainin ilk sz Halife ve Padiahna sadakat olan Byk Millet Meclisi, son sznn yine bundan ibaret olacan sdde-i seniyelerine en byk tazim ve huu ile arzeder." (Alklar). 27 Nisan 1336 (Zabt Ceridesi C. !. Ankara 1940, sh. 123 Halkta ve halk iinden seilip gelen mebuslarda bu balln ne lde mevcud bulunduunu anlamak iin onlarn yeminlerini hatrlamak kfidir. Bu hususta 28 Nisan 1920 tarihli zabt ceridesinden aynen iktibas ettimiz u satrlar birlikte okuyalm: RES Efendim, rfekdan bazlar, za-y muhterernenin ifa-y vazife edebilmesi

iin yemin etmelerini muvafk gryorlar. Bunun iin de baz yemin suretleri teklif .ediyorlar. Riyaset- i Celileye: "Makam- Muall-y Hilfet ve Zat- Akdes'i Hazreti Padah ile LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 215 Milleti dvaya (Mill Mcdeleye) kazanmak ihtiyac karsnda din hissiyat ve Makam- Hlfet'e sahib kmann zafere kadar her gn biraz daha artan bir l ile gereklemi olduu hususu inkr- eayr- kabil bir gerektir. Fakat zaferden sonra bu tutuma devam edilmemi ve bilhassa M. Keml Paa'nn rota deitirdii grlmtr. yle ki: Evvelce bir nebze bahsetmi olduumuz zere zaferden sonra toplanacak sulh konferansna hem Ankara Hkmeti ve hem de stanbul Hkmeti dvet edilmiti. Bunun zerine sadrazam Tevfik Paa 27 Ekim 1922 tarihinde Keml Paa'ya bir telgraf ekerek "elde c-dilen zaferin Ankara ile stanbul arasn vatann istikll ve istihlsndan ve amali merua-i milliye dairesinde hareketten baka bir gaye takip etmeyeceime ve bu Meclis'te hi bir frka ve zmre-i siyasiyenin efkr ve amaline hadim olmayacama..." suretinde za-y Kiramn tahliflerini teklif eyleriz. Yozgat Krehir Ankara Hulusi Mfid emeddin RES- Dier bir takrir.. Afyon Karahisar zasndan kr Bey tarafndan veriliyor. - Karahisar-I Sahip Mebusu kr Bey'in, meb'uslann yemin ekline dair takriri: "Makam- Saltanat ve Hilfet-i Kbraya ve vatana sadakata adem-i riayetten ve millet tarafndan uhdeme tevdi klnan vazi-fe-i.meb'usiyet ve vekleti, milletin nef'i aleyhine istimalden tevakki ile vatan ve istikllimizin tahlis ve muhafazasna ve memlekette kavanini hkim klmaa bil amel-i husus azm ve iman iie almaktan fari olmayacama ve bunlarn hilafndan mca-nebet eyleyeceime vallahi billahi..." Salhiyet-i fevkalde ile bu kere millet tarafndan intihap edilen meb'us arkadalarmzla evvelce intihap edilip istanbul'un igali zerine stanbul'dan firar ile buraya gelen milletvekillerinin baldaki yemin ile tahliflerinden sonra ie mbaeret edilmesini teklif ederim. (Zabt Ceridesi C. 1, 6. itima birinci celse, Ankara 1940, sh. 114) 216 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 217 daki ikilii ortadankaldrdn" bildirmi ve sulh konferansnda birlik ve beraberlii salayacak baz teklifler ileri srmtr. Fakat M. Kemal Paa'nm artk bir stanbul Hkmeti tanmak istememesi zerine," S a 11 a n a t" ve " H i 1 f e t "i birbirinden ayrarak Saltanat lvetmek ve bu suretle stanbul Hkmeti'nc son vermek yoluna gidildi. T.B.M.M. de bu maksatda fevkalde bir celse aktolundu. Dr. Rza Nur ve seksen kadar arkadann imzalad bir takrir grlerek iki maddelik bir kanun kabul edildi. "1 - Tekilt- Essiye Kanunuyla, Trkiye Halk, hukuk ve hkimiyet-i hkmrnisinin mmessil-i hakikisi olan Trkiye Byk Millet Meclisi'nin ahsiyyet-i mneviyesini gayri kabil-i terk ve tecezzi ve fera olmak zere temsile, bilfiil istimale ve irde-i milliyeye istinad etmeyen hi bir kuvvet ve hey'et tanmamaya karar verdii cihetle Misak- Mill hududlar dahilinde Trkiye Byk Millet Meclisi Hkmeti'nden baka ekl-i hkmet tanmaz. Binenaleyh Trkiye halk hkimiyet-i ahsiy-yeye mstenid olan stanbul'dki ekl hkmeti 16 Mart 1336 dan itibaren ve ebediyyen tarihe mntakl addetmitir. 2 - Hilfet Hnedan- Al-i Osmn'a aid olup Halifelie Trkiye Byk Millet Meclisi tarafndan bu hanedann ilmen, ahlaken ered ve eslh olan intihap olunur. Trkiye Devleti, Makam- Hlfet'in istinadghdr. Bu gn ve bu gecenin (2 Kasm 1922) bayram addi karargir olmutur." Evet, saltanat ilga ederek Osmanl Devleti ve Hkmetine son veren bu kanunun kabul trihinin "bayram" yaplmas da kararlatrlmtr. Zira bu teklifi

hkmet nmna mdafaa eden Bavekil Rauf Orbay, ok az bir zaman nce "Hilfet ve hatta Saltanat'a hissen ve fikren ..merbut" bulunduuna dair beynm 167 unutmu ve fazladan olarak da bu gnn bayram olarak kabuln talep etmiti. Sultan Vahideddin gibi bir pdihn siyas iktidardan mahrum bir Hilfeti kabul etmeyecei muhakkakt. Nitekim az sonra Ankara Hkmeti nmna fevkalde bir mmessil sfatyla stanbul'a gelmi olan Refet Paa Yldz Saray'na giderek huzura kabul olunmutur. Padiah'a alnan bu karan byk bir nezket ve hrmetle arzetmise de Sultan Vahideddin: "- Saltanatsz bir Hilfeti, Hanedanmzn en ciz bir ferdin bile kabul etmeyeceinden emin olabilirsiniz, Paa!..." diyerek grmeye son vermitir. Devrinin en iyi hukukular kadar fkh bilen Sultan Vahideddin bu durumu slm fkhnn devlet reisine id kaideleri ile kabil-i telif grmyordu. Hakikaten -eski tbirle sylemek gerekirse- tehdidini ikaa kaadir olmayan bir halife, fkhen halife saylamazd. Aradan ok az bir zaman gemeden Sultan Vahideddin'i son derecede dndren ve endielendiren bir hadise oldu. Eski devrin en nde gelen nazrlarndan biri olup Mill Mcadelc'ye aleyhtar yazlaryla tannan Ali Kemal Bey, stanbul'da yakalanp zorla zmit'e gtrlm ve orada Nureddin Paa'nn emriyle askerlere lin ettirilmiti. Saraya hergn Sultan Vahideddin iin de iyi dnlmediini gsteren haberler gelmekteydi. 16S Halk zafer cokunluu iindeydi. 167 - Rauf Bey'in bundan ok az bir mddet evvel, Refet Paa'nn Keiren'deki evinde M. Kemal Paa'ya kar nasl bir "Hilfet" ve hatta "Saltanat" mdafii sfat ile irad- kelm etmi ol-dunun ibretle mahedesi iin ibu eserin birinci cildinin 227-29. sahi-felerine veyahud da mhud"Nutuk"un 418-419. sahifelerine baknz. 168 - Hakikaten Sultan Vahideddin merhumu, zmit'de polis ve jandarmaya lin ettirilip halkn infialine kurban etmi gibi gsterilen Ali Kemal'inkine benzer bir tertibe mruz klmak isteyen resm ahsiyetler bile mevcuddu. Bunu Lozan'a giden hey'ete dhi olmas sebebiyle 218 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER Mi, HEZMET MI? 219 gndzleri meydanlarda toplanyor, heyecanl nutuklar irad ediyor, akamlar fener alaylar tertip ediyordu. Araya karan baz kt mak-sadllar Sultan Vahideddin hakknda da ileri geri konuuyorlard. Hatta tramvaylara tepeirle "Kahrolsun Sultan Vahideddin!" diye yazlmt. Bu durumda kendisini emniyetle hissetmeyen ve "Halil'e" sfatyla hakarete uramak veya binbir glkle dmandan temizlenen vatanda yeni bir ihtilfn zuhuruna mil olmak istemeyen padiah, doup byd ve hkmdar olduu vatanndan ayrlmak mecburiyetinde kalmtr. (17 Kasm 1922). Esasen bir gn izmit'te Ali Kemal Bey merhumun lin ettirildii gn akam Nured-din Paa'nn murahhas hey'etimiz erefine verdii ziyafette bizzat m-ahade eden byk ir Yahya Kemal Beyatl yle tesbit ve nakletmektedir: "Vk, o sofrada hazr bulunan vekil ve birok mebuslar bu lin vakasn tasvip etmiyor, hatt ilerinden Nureddin Paa'y takbih ediyorlard. Daha dorusu Nureddin Paa'nn bu hareketinde tebellr etmee balayan mlkiye ve adliye tekiltmza bir mdhale gryorlard; Nureddin Paa'nn Ankara zerinde ahs bir tesir hsl etmek siysetini de seziyorlard. Yalnz mevki mkildi. Ali Kemal'in ihaneti hakknda btn milletin ittifak!, bir nevi icm- mmet vard, muzafferiy-etin meru tedbirleri de henz taze idi. Askerlikle hkmet-i mlkiyye-nin salhiyetleri birok mntakalarda henz ayrlmamt.zmit ise o gnlerde stanbul'a hcum edecek ordunun merkeziydi. Halk, muzaffe-riyyetin nevesi inide btn nkteleri farketmiyordu. Btn bu dncelerin evkiyle oradaki hkmet mmessilleri bir mhid vaziyetinde susuyorlard. Lkin yemek esnasnda Nureddin Paa bahse devam ederek: "nallah yaknda Vahideddin'i de getirip cezasn vereceim." derken ikinci murahhas Rza Nur Bey'in sabr tkendi; nne bakarak, lkin Nureddin Paa'ya hitaben: "O'nu nebolu'dan yola karacaz, nk Ankara'ya gelip mahkeme karsnda hesap vermesi lzmdr." dedi.

(Bak: Yahya Kemal BEYATL! - AS Kemal - Meydan Dergisi, -istanbul 16 ubat 155, Say 5, veya - Siyas ve Edeb Portreler, stanbul 1968, sn' 95). nce de TBMM. O'nu hiyanet-i vataniye ile ilham eden bir karar almt. . Bu hdise zerine T.B.M.M. fevkal'de bir surette itim ederek durumu mzkere etmitir. Halife lmediine, istifa etmediine, azledilmi de olmadna gre Hilfet Makam boalm myd? Yerine yeni bir halife seilebilir miydi? Yoksa Sultan Vahideddin'in hilfeti devam m ediyordu? Bu mes'ele etrafndaki mnkaalar hulsaUn dikkatlerinize arzetmeden nce merhumun vatann terkediine id bir noktay ksaca izah etmek istiyoruz. Sultan Vahideddin merhumun doup byd ve hkmdar olduu aziz vatanndan ayrl, umm efkrda bir ok tesiri husule "getirmiti. annayan ve hayret etmeyen, sdece Ankara'daki baz ahslarla onlarn stanbul'daki mmessilleriydi. Zira bunlar u neticeyi. istihsl etmek iin igal kuvvetlerine mensup baz ehas ile birlikte gece gndz almlard. Hazrlklarn btn safahaatndan n nna haberdardlar. Sultan Vahideddin merhumun hayatna kar cidd bir tehlikenin mcvcud olduu kanaatini uyandran hdiseler hep bunlarn tertibibiydi. Ksacas Pdiah' u neticeye doru gitmek zere manev bir bask ve cebre mruz brakmlard. Gerekten stanbul'daki igal kuvvetleri ve hasseten ngilizlerle Ankara'nn mmessilliini yapan ahslar, Sultan Vahideddin merhuma kar oynanan bu oyunu birlikle planlamlard. Mesel Pdih nmna General Haringtona bu mes'eleyi gren Miralay Fahri (Engin) Bey btn konutuklarn akrabas Niyazi Bey vastasyla Refet Paa'ya saati saatine intikl ettirmiti. i69 Halbuki, Refet Paa stanbul'da M. Kemal Paa nam ve hesabna bulunuyor ve Sultan Vahideddin merhuma muarz olanlarn ban tekil ediyordu. Miralay Fahri (Engin) Bey ise gya Sultan Vahideddin merhumun en 169 Gotthard Jaeschke - a.g.e. C. 2, sh: 11. 220 K.ADR MISIROLU 221 yakmlarndand. O derece ki gurbete bile kendisiyle birlikte km ve O'ndan lnceye kadar ayrlmamt. u sadkat grn iindeki insanlarn ne oyunlar oynadklar tafsil edilmek istense, mevzu bambaka vadilere dklr. Bu cihetle biz sdece-u bir misalle iktifa cyliye-lim. Sultan Vahideddin'in yannda O'nun husus doktoru olarak bulunan Reat Paa Sultan' vatandan ayrlmaya imle eden Ankara ve M. Kemal'in avularndan biri idi. Mason olmasna ramen yine de asgari bir vicdan sahibi imi ki sanremo'da "Padiaha O'nu aldatp ihanet ettii yolunda bir mektup yazp brakarak" intihar etmitir. Yaknlarndan bizzat dinlediimize nazaran Read Paa'nn kendisinden af dileyen hu mektubunu dier bir ok vesaikle birlikte Sultan Vali-deddin Merhum tarafndan zembile mineye atlp yok edilmitir. Bir de u hususu belirtelim ki; Sultan Vahideddin merhuma sret-i haktan grnerek oynanan bu oyunlar, sdece vatandan ayrl hdisesine mnhasr olmayp taht'a getii gn balamt. Bunun M. Kemal Paa ve ngili/.ler'lc alkal mcs'clclcrde kazand kesafet ve nezket akla durgunluk verecek derecededir. yle ki, "Hilfet" mes'elesindc en ehemmiyetli noktay tekil eden u keyfiyyetin gereklii ekilde erh ve izahna -bugn iin- en kk lde bir imkn mevcud deildir. Biz de ancak krlm bir vazodan baz paralar gstererek muhatabmzn o vazo'yu zihninde tecessm ettirmesini salamak nev'inden bir hareket ve imkn iindeyiz. Bu vesile ile u muammaya ilk defa ve isabetle parmak basan merhum eyhlislm Mustafa Sabr Efendi'nin u dikkat ekici satrlarn arzedelim: "ngilizlerle Mustafa Kemal muvazaasnn asarn, Lozan mza-kcrat zamanna kadar tc'hir etmeyerek Mudanya Mtarckesi'nden ve Yunan inhizamndan evvelki, yani ngilizlerin Anadolu'da zuhur eden kemal kyamn bastrmak zere hem stanbul'daki Halife Hkme-ti'ne cebir ve tazyik icra ettikleri, hem de mkilt ikamdan hli kalmadklar zamanlarda bile bulmak mmkndr. stanbul'un ve Hali-fe'nin ecnebi igal-i askersi altnda serbest harekttan mahrum vaziyeti, Anadolu'yu haife aleyhine ayaklandran Mustafa Kemal'i mcadelede galip getirmeye sebep olduu gibi meb'deinden itibaren

Son devrin allmelerinden EYHHULSLM MUSTAFA SABR MERHUM 222 KADR M1SIR0LU scne sren Mustafa Kemal harektnn Yunanl'lara kar yz aar-tamayarak malbiyetle ve Anadolu dahilinde ehirden ehre ekilmekle geen birinci, ikinci ve ksmen de nc senelerinde bile m-dafaa-i memleket namna yine bu hareketten hayr ve menfaat husul ihtimalini hatrndan karmayan ve esasen Mustafa Kemal'i Anado-luya ususi hir sfat ve mahiyyctlc gnderen padiahn hi bir zaman bu kyam tam bir ciddiyetle bastrmak mesleini iltizam etmeyerek (*') ngilizleri savsaklamakla vakit geirdii ve Mustafa Kemal'le onlara oyun oynamaa alt esnada, ngilizler de ayn adamla padiaha ve Makm- Hilfete oyun etmek frsatn karmamalardr. Harbi Umum neticesinde zmir'i velev muvakkaten olsun stanbul'daki Hille: Hkmetinin elinden alarak Yunanllara veren ve sonra bunu Ankara'nn lik hkmetine iade eden ngilizler, kasden kabahctli vaziyete drdkleri Hilfct'i, bu ali-veri iinde lem-i slm'a sezdirmeden komisyon olarak akllar." 17 Sultan Vuhideddin merhumun vatandan ayrld gn (17 Kasm 1922) M. Keml Paa stanbul'daki mmessillerine gnderdii talimatta Sultan Vahideddin'in henz halledilmemi bulunduunu, MecMstaia Kema! zerine stanbul'dan ordu evki, seneler getii halde Yunan ordusuna kar kendisinin bir i gremedii ve bil'akis Anadolu'nun pek ok yerlerini Yunan ordusuna harben igal ettirerek devlete "Sevr" Muahedesindeki ar eraitin tahmiline sebep olduu zamana msadiftir. Yunan ordusuna kar eser-i hayat gstermee baladktan sonra ise Mustafa Kemal'in sarahaten Hilfet'e isyan edecek derecede marmas bile padiah tarafndan cidd bir mukabeleyi davet etmemitir. ayan dikkattir ki Mustafa Kemai ilk perdebirnne telgrafn kendisi hakknda mlayim ve msaid bir meslek takip etmesinden dolay vatanperver vezir namn verdii Tevfik Paa'nn zaman- hkmetinde ekti. Padiah da ondan sonra o hkmeti nihayete kadar deitirmedi, deitirmek iin vuku bulan vesayay da dinlemedi. (eyhlislm Mustafa Sabri Efendi), 170 - eyhsl Mustafa SABR - slmda mamet-i Kbra Yarn Gazetesi, 1 Terinisani 1929, Gmlcine. -J V 3,1 -4-' "? \ i t t p > || X S) X\U\'^-* >. ^ V y. \ \i} 9, 13 i? "M X *, a < MM 0

i: 1-

b 1 < -e

4 v' 1 j >l 1 "i I. > v 224 KADR MISIROLU lis'ce seilecek yeni halife iin de bir karar mevcud olmadn beyanla "gayet mahrem bir tarzda ve ahs olarak" Ab-dlnecid Efendi'nin hissiyat ve tcmyltnn tesbiliyle kendisine bilgi verilmesini" istemitir. Karlkl muhabere devam etmi ve Ankara nmna alanlarn Abdlmecid Efendi'nin hissiyat ve dncelerinin kendi istikametlerinde olduunu lesbit etmeleri zerine mes'ele resmiyet ve aleniyete intikl ettirilmitir. Tuhaftr ki, smet Paa'nn evvelce nakledilmi olan "Muslim Standart" muhabiri Abdlkayyun Efendi'ye Hilfet hakknda verdii ve iinde "Trk Milleti slmiyet'in kolu ve klcdr.. Biz yaadka kanmzn son damlasna kadar Hlfct'i tutup yaatacaz.." gibi cmleler ihtiva eden mehur beyanatn verildii tarih tam da Sultan Vahideddin'in Malla'ya gitmek zere "Malaya" isimli ngiliz harb gemisine bindii gnd. Ertesi gn yani 18 Kasm 1922'de Rauf Orbay, Abdlmecid Efendi'dcn salanm olan bir mektubu icra vekilleri hey'eti toplantsnda okumutu. Uak mevcud olmayan bir devirde u sr'ate baknz! Bu mektubda, Abdlmecid Efendi Meclis'ce Hilfet ve Saltanatn birbirinden ayrlmas ve Saltanatn ilgs kararn tasvib ettiini beyan ediyordu. Bunun anlalmas zerine o gn T.B.M.M. fevkalde ve gizli olarak itima etti. Sz alan Bavekil Rauf Bey, Sultan Vahideddin merhumun vatandan ayrlyla husule gelen durumu izah etmi ve "... mnhal kal an slmln imamlna birinin seiminin zarur olduunu,bu seimle Hilfet Makam'n inhillden kurtar m a k (!...) gerektiini" sylemitir. Rauf Bey bu mes'ele etrafnda hey'et-i vekilede (bakanlar kurulunda) cereyan eden grmeleri lafsil edince, bundan hereyin oktan kararlatrlm olduu mnasn karan "kinci Grup "un liderlerinden olak Selhaddin LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 225 Bey "Hkmet kimi halfe seiyor?"diye barm ve arkasndan da "Halifeyi seme hakk Meclis'indir!" diye eklemitir. Rauf Bey, Abdlmecid Efendi'nin zerinde durulduunu syleyince ankr milletvekili ulemadan Tevfik Efendi bu iin " f e t v a s iz" olamayaca grn belirtmi ve yle sormutur: "- Makam- Meihat'n bir fetvasyla Hlfet'in Vahdeddin'den alnmas lzmdr. er'iyye Vekleti'nden byle bir fetva alnm mdr?" Rauf Bey, er'iyye Vekili Mehmed Vehbi Efendi'nin bu mevzuda yaplm .olan icra vekilleri hey'eti toplantsna katldn ve yeni bir halifenin seilmesi lzumu zerinde durduunu syleyince Tevfik Efendi bylece kanaat izharnn kfi gelmeyeceini, mutlaka er' esaslara uygun bir surette mes'elenin fetva hline getirilmesi gerektiini ileri srmtr. Bunun zerine er'iyye Vekili Vehbi Efendi sz alarak: "- Makam- Hlfet'de bulunan bir adam yabanc bir dmann himayesine iltica ederek fiilen Hlfet'den vazgemitir. Binenalyh bir halifenin seimi

mslmanlar zerine vcibtir. Meclisimiz buna memurdur. Fitne ve fesadn bis olmamas iin hereyden nce bu seim yaplmaldr. Anadolu'nun, stanbul'un ve btn slm lemi'nin gzleri meclisimize dikilmi ne yapacamz bekliyorlar. Fetva istenmesi de dorudur. Hazrladm zaten.. Buyurun ktip bey okuyunuz!" demi ve hazrlam olduu fetvay divan ktibine okumas iin vermiti. M. Keml iin bu noktasnda mzkereye mdhele ederek, fetvann divan ktibince deil de er'iyye Vekilince okunmasn sylemi bunun zerine er'iyye vekili Vehbi Efendi hazrlam olduu u fetvay okumutur. 226 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 227 "maml mslimn olan zeyd (kimse) dmann umum muslinimin aleyhinde mcib-i mahvolan teklif-i edidcsini bil zarrctcn kabul ile hukuk-u slmiyeyi mdfaada aczini izhar ve muslinimin mdfaa-i mchidnclerini dmana muvafakatla ihll ve ms-limnin intikasm (ba aa yuvarlanmasn) mcib harekta fiilen teebbs ve harckt- ihtillkrncde devam ve srar ve badehu ecnebi himayesine iltica ederek Makam- Hlfcl'i terk ve firar ile Hlfcl'dcn feragat etmekle er'an mnhal olur mu?" "- Eclccvap: Allahu a'lem bissevap, olur." (Kctcbctlfakir Mehmed Vehbi) "- Bu suretle hukuk ve menafi-i slmiyeyi siynelen Makam- Hlfcl'in lyk bir zata erbab- hall- akd tarafndan biat olunmak vcib olur mu?" "- Elcevap: Allah-u a'lem bissevap, olur." (Kctcbctlfakir Mehmed Vehb Fetvann okunmasndan sonra Meclis'te eitli mnkaalar cereyan etmitir. Bir kere fetva metninde "hail" kelimesinin yer almam bulunmas tenkid edilmi, bunun er'an zarur olduu ileri srlmt. Bu mes'eleyi ilk defa ortaya atan Bitlis Meb'usu Yusuf Ziya Bey idi ki, bu celsede M. KEmal Paa ile aralarnda iddetli mnkaalar cereyan etmi ve belki de bu sebepledir ki, bilhare 1925 ark Harektna ad kartrlarak idam edilmitir. tiraz edilen hususlardan biri de er'iyye Vekili Mehmed Vehbi Efendi'nin verdii bu fetvann evvelemirde er'iyye encmeninde tedkik edilmesi lzumuna dirdi. Muhalifler hemen hemen hepsi de "kinci Grup" tandlar. Henz meclis yenilenmemi ve bunlar tasfiye edilememi bulunuyor ve Meclisi sarsyorlard. tirazlarn hemen hepsi uzun nkaalar sonunda kabul edilmiti. Ancak baz mcb'uslar, seilecek halifenin Ankara'ya getirilmesini istiyorlard ki, dier tarafn bunu kabul etmesine imkn yoktu. Zira Ankara'ya getirilecek halifeyi meclis'in bana geirmeyi dnyor ve bunu aka ifdeden ekinmiyorlard. Gerekten Bitlis meb'usu Yusuf Ziya Bey: "- Halifeyi hakimiyetimiz altndaki bir yerde semek ve O'na biat etmek arttr. Bat lamam olmadka seim torn saylmaz." demi ve mes'clenin en hassas noktasna temasla: "-Asl mhimi seeceimiz halifenin vazifesi ne olacaktr?!.." diye bir sual sormu ve bu suali yine kendisi u surette cevaplandrmt: "- slmiyet cumhur zerine kurulmu bir mevcudiyettir. daresi meveretle yrtlr. Yani bir ra gerektir. urann tabi reisi ise, ancak halife olabilir.. O uraya reislik edecek zat, herhalde halife olacak zattr. Halife cismn ve ruhan sfatlar nefsinde toplar. Fakat onu mukayyet olarak cem'eder. O'nu kayt altna ancak mmetin ras alr. bugn bu yzden slm leminde teevv olacaktr, hatta olmutur da.." diye szlerine devam eden Yusuf Ziya Bey krsden hocalara hitaben "eriat bilen hocalar susmaya devam ederlerse yar in ruz-u maherde bunun hesabn vereceklerini " de ifde etmekten geri kalmamtr. kinci Grup'un liderlerinden "olak Selhaddin" denii-meklejnehur olan Miralay Selhaddin Bey seilecek olan yem halifeye " b a t". edilmesi zerinde ehemmiyetle duruyor ve mes'elenin halli iin Refei Paa vastasyla AbdiUmecidEfend'nirt cmn ve mill hkmetin hkim olduu bir yere getirilip halife iln edilmesini, kendisine acilen bat olunmasn, bu husus gerekleinceye kadar da. 228

KADR MSIROLU LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 229 telgraf telleri kesilerek hi kimsenin dar kmasna ve dars ile temas kurmasna imkn verilmemesini istiyordu. Bu gizli celse hararetli mnkaalarla saatlerce srd. kinci Grup'un hatipleri o kadar mantk ve heyecanl konuuyorlard ki. Birinci Grup'a mensup olanlardan Tunali Hilmi gibi bazlar da heyecana kaplarak bunlarn fikirlerini destekler tarzda konumaya balaynca M. Kemal Paa mzkerelere mdhale ihtiyacn hissetmi ve halifenin B.M.M.'ne bakan yaplmas tarznda mevkiini kuvvetlendirecek iddia ve ifdeleri iddetle reddetmi ve "Tiirk Milleti ve O'nun meclisi kendi varln halife adn tayan veya tayacak olan bir zatn eline veremez ve vermeyecektir, efendiler. Bundan dolay slm lemin'de karklk varm veya olacakm, bunlarn hepsi manasz ve yalan szlerdir, kim sylem ise yalan sylemitir, yalan sylyor."dcmitir. M. Keml Paa'nm biraz evci bu- fikirleri ileri srm bulunan Bitlis Meb'usu Yusuf Ziya Bey hakknda " Yalan sylemitir, yalan sylyor" gibi ar ithamlarda bulunmas, milletvekillerinin yerlerinden itirazlarna ve karlkl birbirlerini ithamna sebep olmutur. Bunun zerine mzkere kesilmek noktasna gelmitir. Reis, skneti glkle salyordu. M. Keml Paa Hlfet'in mahiyetinden yeni Trkiye Devlcti'nin durumundan, Abdlmecd Efendi'nin ahsiyyetinden bahsederek konumasn srdrm ve sz er'iyye Vekili Vehbi Efendi'ye brakmtr. Vehbi Efendi kinci Grup hatiplerinin itirazlarna gya cevaplar verdikten sonra kendi kendisiyle tezada derek "Hlfet'in mans, dnyay vakt-i merhunu-na kadar imara almaktr. Halifenin eriat hkmlerini icraya memur olmas lzmdr. Hilfet slmlara mahsus bir unvandr. Buna temas etmemin sebebi de budur. slm'n reisliinde bulunanlara halife deniyo-", Bu da eriatn hkmlerini icraya memurdur... \ Bu artlarn ve meziyetlerin tamamn bir kiide bulmak imkn var mdr, yok mudur? Elcevap, yoktur. Yok olunca ne oluyor?! er'an her ii ehline verip iblm kaidesine riyetle Hilfet Maka-m'nda bulunulur. Bizim bugnk durumumuza gelince, evet biz bir halifeye bat ederiz. Bu mslmanlar iin vaciptir, lzmdr ve geciktirilmesi de caiz deildir. Bu halife de gereken erl vazifesini Meclis'e brakr, Meclis vastasyla icra ettirebilir. Hemen seelim sonra sfatlarm dnelim." demitir. er'iyye Encmenine giden fetva, ksa bir mddet sonra ufak tefek deiikliklerle Meclis'e getirilmiti. Fakat Meclis, karara yanamyordu, ikinci Grup'n hatipleri arka arkaya sz alarak Meclis'i tesir altna almlard. Bunlardan Malatya Meb'usu Ltf Bey krsnn nne gelerek: "- Bizim burda halife sememiz er'i erife uygun deildir." diye haykrmt. Mehmcd Vehbi Efendi, sanki itiraz "selhiyet" hususuna deil de " b a t e k 1 i" ne dirmi gibi: "-Buradan er'an bat caizdir. Marib'de olan bir adama Mark'da bulunan herhangi bir mslman bat edebilir. Batta hibir engel yoktur" diye karlk vermiti. kinci Grup hatipleri halifenin mutlaka Ankara'ya getiribnesini istiyor ve Katn,, vicahen gereklemesi zerinde duruyorlard. Birinci Grup bir kifyet-i mzkere takriri vermiti. Geseyi idare eden r. Adnan Advar bunu reye koyaca srada, Afyon Meb'usu kr (elikalay) Hoca bunun aleyhinde sz isteyip bir kimsenin gyabnda bat olmayaca istikametinde konumas, yenidenTnnkaa-lara ve karlkl hakaretmiz kelimelerle asmalara sebep olmuta. Bu srada kinci Grup'an olduu bilinen Kara Vsf, olak 230 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 231 Selhaddin, Sleyman Necati, Ziya Hurit ve arkadalarnn verdikleri bir takrir okunmutu. Bu takrirde: "Halifenin stanbul'da yabanc tazyiki altnda kalarak vazifesini grememesi, mahzurlar tevlid eder. Halifeye burada bat edilmesini, stanbul yabanc igalden kurta-rlmcaya kadar geici olarak halifenin Ankara'ya

arlmasm ve niin stanbul'dan ayrldnn slm iemi'ne ve meden cihana iln edilmesini..." denilmekleydi. Yedi imzal bu takriri onbe imzal bir dieri lakibcmi. Bunda da: "Hilfet esaret kabul etmez. Halil'e hakim bulunduumuz bir yerde bulunmal, Anadolu'ya getirilip and iirilmeli, ve bat olunmaldr. Bu takririmiz ad aklanarak reye vazedilmelidir." denilmekteydi. Sz alan Rauf Bey kinci Grup'u yattrmaya alan bir konuma yapm ve bu esnada Rauf Beyle olak Selhaddin arasnda sert mnkaalar cereyan etmitir. Bu ssrada krsye kan Trabzon Mcb'usu Hafz Mehmed Bey mcs'clersin en hassas noktasna avdetle: " Medis'in halife semeye hakk, selhiyeti yoktur. nk Halife seilecek zatn pdiahhk kudreti olmas lzmdr. Madem ki Hilfet din bir makam olmutur, bu Meclis halifeyi seemez ve semeye hakla yoktur" diye barmtr. Mhud "Izmir S i k-a s d i" ii,c- Vlcr.T',- .'t .e .nlarak bilhare nahak yere idam edilen bu cesur inuAnr >, -> u j'.:'!!- hava yine elektriklenmi, karlkl mnakaa-" > -n .'rap, verdikleri takrirlerin ad okunarak reye , . ::ioc kinci Reis Adnan (Advar) Bey henz se-'\i. ' V 'pin Ankara'ya gelip gelmemesinin nasl mev-*.tb - /.unda itiraz edip evveliyetlehalifenin kim oi.v t; ;.-| ' -: gerektiini sylemitir. Boaun zerine telJ-" w Seltaa Vahideddia merhumu r .'.s!. V, kendilerine iltica edii hakkndaki resm yaz ve zikredilen fetvaiar okunduktan sonra halife seimi reye konulmu. Nccctcn 162 meb'usun rey kulland, bunlarn 148'inin Abdlnecid Efendi'ye, 2'sinin ehzade Abdurrahim, 3'iinn ise ehzade Mehmed Selim Efendi'lcre verilmi olduu, 9 meb'usun da ekimser kald anlalmtr.171 . Byk Millet Meclisi'nce ittihaz edilen bu karar ve seim zerine M. Keml Paa "hrmet- mahsusa' kayd ile Abdlme-cid Efendi'ye aadaki resm mektubu gndermitir: Hned- l-i Osman'dan Halfe-i Mslimn ve Hdim- I Haremeyn'- erifeyn Abdlmecid Hazretlerine mme-i mslimn iin mcib-i mahvolan dman teklif-i edi-desini kabul ve mslimnin mdfaa-i mchedeierinde dmana muvafakatle beynel msmn ik- err-u fesad ve sefk- dmaa fiilen teebbs ve bu harektla devam ve srar ye binnihye ecneb himayesine tevdi-i nefs ederek bir ngiliz gemisi ile Makar ve Makm- Hlfcl'tcn firar eden Vahideddin Efendi'nin, Trkiye Byk Millet Meclisi cr'iyye Vekletinden verilen fctva-y erfe mucibince hal'ine Meclis hcye'i ummiyesinin 18 terinisani 1338 tarihinde mn'akit yzkrknc ciirntnn beinci celsesinde mttefi-kan karar verihnitir. ^i bilkayd-u art milletin uhde-sin-Kanunu'na tevfikan icra, kudret ve i ve mtemerkv bulunan milletin ! m' Byk Mi';. ie: ' ettii esbii -'l. . . "'338 taril-- Trkiye Devleti'nin h de mahfuz tutan Tekilt-j ter, selhiyeti kendisinde yegne ve hakiki mmess' Mcclisi'nin i terinisani 5 ' muciix; ve esst dke' pu.. 171 Bu heyecsanli.ee:-.1. lzmdlr. i tafsilt iin cesse ,tna bakmak 232 KADR MISIROLU dc mn'akit celsede, Makam-I Muall-y Hlfct'e intihab buyurulmu olduklarn hrmct-i mahsusa ile Zt- hlfctpcnhlerine arzcdcrim. Keyfiyet Trkiye Byk Millet Meclisi'nce lem-i slm'a ve Trkki-yc halkna ibl olunmutur.

nlihb- vakiin lem-i slm iin mteyemmen ve fuyuzalbah olmasn cltf- ilhiyeden tazarru ve niyaz eylerim. Trkiye Byk Millet Meclisi Reisi Gazi M. Kemal m Bu suretle Abdlmecid Efendi, Hilfet Makam'na "Sultan sfatn hiz olmakszn" gemi oluyordu. Lkin bu Hilfet meru muydu?!.. Bu husus daha evvelce tafsil edilmi olduundan zerinde durmuyoruz. Sadece u kadarn syleyelim ki, Hilfet mes'elesi ilga veya ibk ynnden birka safha arzetmitir. Balangta M. Kemal Paa bu kadm din messeseyi ilga dncesindeydi. Bu hususta O'nun mtrekede ikamet etmekte bulunduu stanbul'daki mehur Pera Palas Oteli salonlarnda balayan pazarlk ve anlamalar hakknda birinci cildimizde nisb bir izahat verilmitir. Daha sonra Hlfct'i ahsna almak ve bu srede muhafaza etmek arzusuna kapld hususundaki rey ve delilleri de evvelce -binnisbe- arzetmitik. Sonra Lozan'daki sktrmalar ve nihayet malm netice... Abdlmecid Efendi Hilfet gibi beynelmilel siysette ehemmiyeti hiz bir messese etrafnda cereyan eden bu gibi pazarlklar kavrayabilecek bir ahsiyyete mlik deildi. Sultan Vahideddin'le O'nun arasnda ok byk farklar vard. San'atkr ruhlu bir insand. yi resim yapar ve hsn- hat ile megul olurdu. 172 M. Kemal Paa - Nutuk (vesikalar ksm) Ankara 1972, sh. 276. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 233 Mensup olduu ailenin birinci derecede rol oynad Osmanl tarihini hakaretlere boan Tevfik Fikret'in mhud "Sis" iirini tablo-latracak ve olu mer Faruk Efendi'ye bir mrebb ararken, seimi Tevfik Fikret'in telkiniyle yapacak kadar saf bir kimseydi. Byleleri insanlk cevheri bakmndan bir kymeti hiz bulunsalar bile buhranl devirlerin vartalarn iktiham edebilecek (gsleyebilecek) dirayeti asla gsteremezler. Nitekim son Halife Abdlmecid Efendi iin de durum byle olmutur. Daha Mill Mcdele esnasnda Anadolu'ya gemeye kalkmt. " V e 1 i a h d " sfatn hiz bir kimsenin byle bir hareketinin ne gibi karklklara sebep olabileceini hesap edemeyen bir kimseydi. gal altndaki stanbul'da Sultan Vahideddin'in durumundaki nezketi hesaba katmadan O'nun baz davranlann alenen tenkid etmi ve Kuva-y Milliye lehinde beyanatlar vermiti. 173 Ankara'ya gitmesi mevzuubahs olunca, Mill harektn bana hanedandan birinin gemesini istemeyen ngilizler O'nu gz hapsine 173 - Hatt son Halife Abdlmecid Efendi vatanndan ayrldktan sonra bile ankara Hkmeti ve M. Kemal Paa'nn icraatini desteklemekten geri kalmamtr. Gerekten Msr'da Hafz smail Efendi adnda bir ahs tarafndan karlan "Msavat" isimli gazete Abdlmecid Efendi'nin bir nevi nir-i efkar idi. Byle olduu halde Trkiye'de giriilen inklp hareketlerini gklere karmakta ve bu yzden antikemalistlere son derecede hain bir ekilde atmaktayd. 1929 ylnda bu tutum o kadar ifrat bir ekle dklmt ki; O'nu Abdlmecid Efendi'ye ikyet ve bu neriyatta O'nun rzas olup olmadn sormak mecburiyetinde kalnmtr. Ancak ayan- dikkat olan udur ki, "Zeki Paazade Ali Rfk Bey" imzasyla neredilen bir ak mektupta son derecede clib-i dikkat bir ifaat yer alm bulunmaktadr. yle ki; mektub sahibi: "Merhum ve mafur Sultan Vahideddn'den sonra Makam- Hlfet'i igal buyurup biraz sonra da dman- din-i mbn Kemalistler tarafndan bizim gibi env- hakarta ma'ruz kaldn grnce, bir zamanlar Mustafa Kemal'e kaacanz endiesiyle Halife-i mera'nn sizi saraynza hapsettiini bizzat cizlerini de tevkif eden zabtan me 234 KADR MISIROLU alnlard. Ankara'ya kar zahir bir aleyhtarlk tavr taknan Sultam Vahideddin de Abdlmecid Ef'endi'nin Anadolu'ya gemesinden endie etmi ve bu hususta gerekli tedbirleri almt. Hakikaten ikisi arasnda daha o zamanda bir gr ayrl belirmiti. Sultan Vahideddin Ankara'daki icraatn nereye varacan ok iyi takdir ve tyin etmiti. Fakat vatann dmandan temizlenmesi iin her eyi sabr ve tevekklle karlyordu.

Hakikaten Saltanat ilga edilirken sdece iki kiinin muhalefet ettii grlmt. !74 Zira bu mes'eleyi m/akere eden mterek (er'iyyc, Adliye, Esas Tekilt) encmeninde M. Kemal Paa matlub olan netiynnda bulunduunu unutmak isteyerek sizi de selefiniz gibi madur bir Pdih telkki etmeye almtm.." diyor ve soruyor: "Byle her satr bir evvelkisini tekzib eden ve cinnet derecesine varan bir hamkatle her fazilete hcum eden bir gazetenin halfe tah-sstiyle intiar ettii ayias, Msr meyhanelerinden sokaklara szarken herhangi bir tekzibe m'ruz kalmazsa bilemeyiz ki; bu seyyiat yalnz " M s v t "a m mnhasr kalr?!" (Bkz: Ak Arza - Abdlmecid Efendi Hazretlerine - Yarn Gazetesi, Nu:46, Gmlcine 1929) Bir mddet sonra "El -Ehram" Gazetesin'e (27 Aralk 1929) bir beyanat veren Abdlmecid Efendi, Trkiye'nin I. Cihan Harbi'ne giriine muhalif olduunu beyandan sonra: "Harbde Trk kuvvetleri krlnca Mustafa Kemal'in iln ettii cihd- vatanyi desteklemitim" diyor ve ilve ediyordu: "Sulh-i mnferid temini iin Franklen Buyypn'u Ankara'ya ben gnderdim. Diktatrle de halk kafile kafile tehcire balayncaya kadar temas muhafaza ettim." Bu beyanat ele alan Rfk Bey bu defa, bir kere daha Abdlmecid Efend'nin Halfe saylamayacan beyan ve bunun kendince delillerini tadd eylemektedir. (Bkz: Rfk- Abdlmecid Efsndi'den Halfe Olur mu? Yarn Gazetesi N: 59 Gmlcine 1930), 174- Bu takrir okunduktan sonra ciddi oiarak muhalif vaziyet atomlarn banda iki zat grnd. Bunlardan biri Mersin Mc:^-: buluna"; Miralay Seihaddin Bey'dir, kincisi, zmir'de aslan '. sid'er. Bunlar, Saltanatn lavolunmamas kanaatinde bulund zshan izhar ettiler." (Bkz: M. Kemai Paa - Nutuk, Ankara 19 .-.. ). LOZAiN ZAFER M, HEZMET M? 235 ceye varmak iin icbnda kan aktmaktan bile ekinmeyeceini ortaya koymutu.175 Esasen ayni kararla birlikte istanbul'daki hkmet erknnn " H -ynet-i Vataniye Kanun u'na istinaden tecziyelerinin istendii" de grlmtr.176 Btn bunlar, Saltanat ve Hilfet'i birbirinden ayrarak, birini lvedip dierini muhafaza etmenin, u/un srmeyecek bir " g e i t d evresi" olduunu 177 anlamaya kfiydi. Fakat - evvelce de ifade edildii zere- Abdlmecid Efendi bu ilerin adam deildi. 8u se175 - encmen bir odada itima etti. Riyasetine Hoca Mfid Efendi'yi intihab eyledi. Mes'eleyi mzkere etmeye baiadflar. er'iyye Encmenine mensup hoca efendiler, Hlfet'in Saltanattan mnfak (ayrlm) olamayacan, mruf safsatalara istinad ettirerek, iddia ettiler. Bu mddeiyan cerh ve nakznda serbest idre-i kelm edenler, ortaya kar grnmediler. Biz, ok kalabalk olan ayrt odann bir kesinde mnkaay dinliyorduk. Bu tarzda mzkerenin rnaksud . neticeye iktiranna intizar etmek, beyhude idi. Bunu anfae Nihayet mterek encmen riyasetinden sz aldm. nmdeki sn stne ktm. Yksek sesis, u beyanatta bulundum. "Efendim,* :-n. "Hakimiyet ve Saltanat hi kimse tarafndan hi kimseye, ilim >. cr d,;ye, mzkere ile, mnkaa ile verilmez. Hkimiyet, safe-i'e, kudretie ve zorla alnr. Osmanoullar, zorla Trk Millei'r yet ve saltanatna v'z-ul-yed olmulard. Bu tasallutlarn! ait; ? en idme eylemilerdi. imdi de, Trk Miileti bu mtec :" ihtar ederek, hkimiyet ve saltanatn, isyan ederek alm bulunuyor. B*s bir emrivkidir. Mevzuu bans r'--tn, hkimiyetini-brakacak rrnysz, brakmayacak n dir. Mes'ele zten emrivaki-olmu bir hakikati ifd -eherrsehai, olacaktr!. Burada itima edenler, Meciit yi tabi? jrae, fikrimce muvafk oiur. Aksi takdirde, yi: ;'

dire:' de ifde olunacaktr. Fakat ihtimal b'z kafa (Bkz- "?., Kemai.Psa Nutuk, Ankara ( 927, srt. 422). ^~ M.Kerr-.. yai-a.g.e. e: Salana.devnr 'Srni; oldu. 236 KADR MISIROLU bcple M. Kemal Paa'nn dercetmi olduumuz 19 Terinisani 1338 tarihli mektubunu hsni telkki ederek 24 Kasm 1922 de Topkap Saray'nda yaplan biat merasimi ile Makam- Hilfete geti. Bu merasimde Refet Paa ile Hoca Mfid Efendi'nin de dahil olduu, meb'uslardan mteekkil bir heyet de hazr bulunmutur. Ancak yeni Halifenin hi bir hareket serbestisine mlik olmad derhal ortaya kmtr. Gerekten M. Kemal paa, stanbul'daki mmessili Refet Paa vastasyla Abdlmecid Efendi'ye u emirleri tebli ettiriyordu: 1 - Trkiye Byk Millet Mcclisi'nin kendisini Hilfct'e intihabndan sarahaten bcyan- memnuniyet olunacaktr. 2 - Vahideddin Efendi'nin tarz- hareketi mufassalan takbih edilecektir. / 3 - Tckilt-I Essiye Kanunu'nun onuncu maddesine kadar olan mevadd muhteviyat tarz- mnsipte ve mhim m'na ve mfd aynen zikredilmek suretiyle Trkiye Devleti'nin ve Byk Millet Meclisi'nin ve Hkmetinin mhiyet-i mahsusas ve usl-i idresinin sadk. Bu devrede iki fikir ve itihad, birbiriyle mtemadiyen mcdele etti. O fikirlerden biri, saltanat devrinin idmesi idi. Bu fikrin taraftarlar sarih idi. Dier fikir, sahtanat idaresine hitam vererek idre-i cumhuri-ye te'sis eylemekti. Bu, bizim fikrimizdi. Biz fikrimizi, sarih sylemekte mahzur gryorduk. Ancak nokta-i nazarmzn kabiliyet-i tatbikiyyesi-ni mahfuz bulundurup saltanat taraftarlarnn fikirlerini tatbik sahasndan uzaklatrmak mecburiyetinde idik. Yeni kanunlar yapldka bilhassa, tekilt-! essiye kanunu yaplrken, saltanat taraftarlar Pdih ve Hafe'nin hukuk ve selhiyetinin tasrihinde srar ederlerdi. Biz bunun zaman gelmediini veya izum olmadn beyan ederek o ciheti mesk brakmakta fide gryorduk. dre-i devleti, cumhuriyetten bahsetmeksizin, hkimiye-i milliye esst diresinde, her an cumhuriyete doru yryen ekilde temerkz ettirmeye alsyorduk." (Bkz: M, fCsma Paa - ag.e. sh. 507 -508). . Son Halife ABDLMECD EFEND -1858-1&44238 KADR MISKOLU LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 239 Trkiye halk ve btn slm lemi iin enf' (en faydal) ve evfak (en muvafk) olduu zikr-u tespit klnacaktr. 4 - Trkiye mill halk hkmetinin hdemat- mesbka ve mesiyi mekresinden takdirkrne bir isan ile bahsolunacaktr. 5 - bu beyannamede nukat-i mesrdeden (serdcdilen noktalardan) ma'da, siys addedilebilecek bir nokta ve fikir dermcyan edilmeyecektir. 178 Refet Paa, verdii 19 Kasm 1922 tarihli cevapta, yeni Ha-life'nin, imzasnn stne " H a i f e - i M s 1 i m n ve " H -<? ; m - I "ar^^iyn" 'v.-ni kuiiaianak, Cu-n'a gn-ii "selmlk resmine kmak", Ftih'e id olduu sylenen eki'tdc "sark sarmak" ve lem-i slm'a kars neri istenen beyannamenin bir de arapasm neretmek talebinde b. lunduu ve Sultan Vahideddin'i takbih hususunda m'zur grlmer ni179 istedii bildirilmiti. Buradr cevabnda rine "re fe'nin, kc Paa'ya "'Hal if n da " A da yazai Bununla ':178 -S 179-M 180 - B; 181 - : lb-i dikkat olan udur ki, M. Kemal Paa'nn mukabil dlmecd Efendinin "Ftih'in S a r " y c-i bildirilmitir. !8 Nihayet, Halil'e seildiine

dir M. Kemal e - i M s I i m i n " yerine tabirini kullanm olmas imzas Abdlaziz Han" tarz izkereere sebep tekil elint i) ileri srlmtr.181 n got" giyebiio inin Makam- ! a telgrafta " H a i ' R e s u 1 u : ! m e c i d b . mnakaa ve ikrinifl zail <h Paa- a.g,e. aa - ag.e. ksm) 166 numaral 425 vd. ' Bundan bir mddet sonra, "Hilfet Mes'elesi" nisb bir surette yatm ve bu mes'ele etrafndaki mnkaalarn azalm olduu grld. Zira Halife Abdlmecid Efendi, Ankara'dan verilen btn emirlere uymu ve fazladan olarak da Sultan Vahideddin'i de-faatle ve hi de yakk almayan kelimelerle takbih etmiti.182 Hilfet messesesine verilen bu yeni eklin benimsenmi gibi grnd bir srada Ankara'da 15 Ocak 1923 tarihinde Afyon Meb'usu kr Hoca (elikalay)'nn yazd 183"Hlfet-i slm iye ve Byk Millet Meclisi" isimli buror datlmt ki, bunda T. B.M. M.'nin Hlfet'i Saltanattan tefrik ederek onu siyas iktidardan mahrum klamayaca ve srf lfz bir messese haline getiremeyecei ileri srlmtr. Bu srada M. Keml Paa zmir'e kadar varmak zere Ankara'dan ayrlm ve bir yurd gezisine km bulunuyordu. 16 Ocak 1923'te zmit'e geldiinde kr (elikalaya) Hoca'nn " H 11 -fet-i slmiye ve Byk Millet Meclisi" adl brornn orijinalleri bir kurye ile kendisine ulatrlmt. O gn stanbul'un belli bal gazetelerinin bayazarlar zmit'e davet edilmi bulunuyordu. zmit, gal Kuvvelleri'ne id mntkann hudu182 - Sultan Vahideddin'in vatan terkediini haksz bulanlarn o zaman btn gazetelerde yaynlanan bu beyanlarla M. Kama I Paa'nn mruf Nutku'nun 423. sahifesinden tiibaren O'nun iin "Sefil" "di mahlk" gibi yakksz kelimelerle lebalep, ifdelerini dikkat ve insafla okunmalarn tavsiye ederiz. Geri bunlar O'nun vatandan ayrlndan sonradr. Ama alkadarlarn, O'nun hakkndaki niyet, fikir ve hissiyatlarn tespite yarayan son derecede ehemmiyetli delillerdir. 183 - Rahmetli Eref Edip Bey'in bize ahsen anlattna nazaran bu bror kr elikalay tarafndan deil, kendisi tarafndan ya-zlm, fakat zerine meb'us olmas sebebiyle O'nun ismi konulmutur. 240 KADR MISKOGLU LOZAN ZAFER MI, HEZMET Mi? 241 du saylyordu Zira henz igalciler, stanbul'dan ekilip gitmi deillerdi. Seiliinden bu ana kadar Halife Abdlmecid Efendi Ankara'nn btn emirlerine inkyad etmi, Meclis nmna stanbul'a giden bir milletvekili hey'eti kendisine resmen batta bulunmu olduu halde, zmit'teki bu basn toplantsnda yine arl Hilfet mcs'elesi tekil etmitir. Anlaldna nazaran Hilfet ve halifenin durumu zcrindc-,ki teredddler devam etmekteydi. M. Keml Paa zmit basn toplantsnda Trkiye'de mstakbel din hayat ve Hllet'in durumu hakkndaki tutum ve davrann biz zat yle anlatmaktadr: "Efendiler Saltanat'n ilgas, Hilfet Makam'nn selhiyetsiz kal zerine halk ile yakndan temasa gelmek, ahval-i ruhiye ve temylt- fikriyeyi bir daha tedkik etmek mhimdi. Bundan baka, Meclis son senesine dhil olmu bulunuyordu. Yeni intihab mnsebetiyle Anadolu ve Rumeli Mdfaa-i Hukuk Cemiyeti'ni siys bir frkaya (partiye) tahvil etmeye karar vermitim. Sulh takarrr etlii takdirde, cemiyet tekiltmzn, siyas frkaya inklbn lzumlu gryordum. Bu hususda da halk ile bizzzat has-; bhl etmeyi muvafk ve fideli mllea ediyordum. Zaferden sonra; talim ve terbiye ile itigle balam olan ordumuzu da yakndan grmek istiyordum. te bu maksadlarla garb Anadolu'da bir seyahat-icra etmek zere 14 Knunusni 39 tarihinde Ankara'dan hareket, ettim. Eskiehir'den itibaren zmit, Bursa, zmir, Balkesir'de halk i .' ' .r mahallerde toplayarak uzun hasbhllerde bulundum, ahalini" tn isledikleri gibi serbest sualler tevcih etmesini taleb ettim. 'ulan ;uallere cevap tekil etmek zere alt saat, yedi saat devam .J>u\ konferanslar verdim. . /

Muhterem efendiler, hemen her yerde halkn anlamak istedii hususttan nazar- dikkati celbeden noktalar unlard: Lozan Konferans neticesi, Hkimiyet-i Milliye ve Makam- Hilfet ve bunlarn vaz'iyyetleri ve mnsebetleri ve bir de tekil etmek niyetinde olduum anlalan siyas frka... Lozan Konferans mzkertn cereyan ettii gibi, her yerde hulsa ediyordum. Neticenin mspet olaca hakkndaki kanaatimi da beyan ederek milletin msterih olmasna alyordum. Hakimiyet-i Milliye ve Makam- Hilfet'in vaz'iyyetleri ve mnsebetlerin ne olduu hakknda halkn merak ve endie etmekte hakk vard. Zira Meclis 1 Terinisn 338 tarihli kararyla hkimiyet-i ahsiyyeye mstenid ekl-i hkmetin 16 Mart 36 tarihinden itibaren ve ebediyyen tarihe intikl eylediini iln ettikten sonra, birtakm kr Hoca lar "efkr- ummiye-yi sla mi ye tereddd vezlrbta dmtr" diyerek hareket ve faaliyete getiler. "Hilfet ayn- hkmettir. Hilfetin hukuk ve vezifini iptal etmek hi kimsenin, hi bir meclisin elinde deildir" dvasn ortaya atmlard. Meclis'in, Mil-let'in lvettii Saltanat- ahsyyeyi Hilfet Makam'nda idme ve Pdih yerine Halife ikame etmek sevdasna dmlerdi..."184 M. Keml Paa mes'eleye bu suretle girerek kr Hoca'nn brornde yer alan fikirlere sayfalar dolusu hcum etmekte ve bununla alkal baz yazmalarn aktardktan sonra: u tafsilt vermektedir: "Efendiler, ilk Tekilt- Esasiye Kanunu'nu ihzar edenlere (hazrlayanlara) bizzat riyaset ediyordum. Yapmakta olduumuz kanunla 184 - M. Kemal Paa - a.g.e. sh. 428. 242 KADR MISIROLU "Ahkm- er'iyye" tbirinin bir mnsebeti olmadn an-launaa ok alld. Fakat bu tbirden kendi zumlarnca (kanaatlarn-ca) bambaka bir man tasavvur edenleri ikna mmkn olmad. kinci nokta, efendiler yeni Tekilt- esasiye Kanunu'nun ikinci maddesinin banda "...T rkiye Devleti'nin dini di n - i slm'dr." cmlesidir. Bu cmle daha Tekilt- Esasiye Kanunu'na gemeden ok evvel zmit'le stanbul ve zmit crbb- matbuat ile uzun bir mlakat ve hasbhlimiz esnasnda muhataplarmdan bir zatn u suline mruz kaldm: "- Yeni hkmetin dini olacak m?" tiraf edeyim ki, bu sule muhatap olmay hi de arzu etmiyordum. Sebebi pek ksa olmas lzm gelen cevabn 18S o gnk eraite gre azmdan kmasn henz istemiyordum. nk teb'as meya-nnda edyan- muhclifcye (muhtelif dinlere) mensup ansr (unsurlar) bulunan ve her din mensubu hakknda dilne ve blarafne muamelede bulunmaa ve mahkemelerinde teb'as ve ecnib (ecnebiler) hakknda seyyanen (eit olarak) tatbik-i adaletle mkellef olan bir hkmet, hrriyet-i efkr ve vicdana riyete mecburdur. Hkmetin bu tabi sfatnn pheli mn atfna sebep olacak sfatlarla tak-yid edilmesi elbette doru deildi. "Trkiye Devleti'nin resm dili Trke-d i r " dediimiz zaman bunu herkes anlar. Hkmetle mumclt- resmiyyede Trk Dili'nin car olmas lzumunu herkes tabi bulur. Fakat "Trkiye Devleti'nin dini slm "dr cmlesi ayn suretle mi tefehhm ve kabul edilecektir? Bu, bittabi izah ve tefsire muhtatr. LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 243 185 - Yani "Hayr!.." diye kestirip atmak gerekirdi, demek istiyor. Efendiler gazeteci muhatabmn suline hkmetin dini olamaz! diyemedim. Aksini syledim. Vardr efendim, slm Dini'dir, dedim. Fakat der'ekab "slm Dini hrriyet-i efkr'a mliktir" cmlesiyle cevabm tavzih ve tefsir lzumunu hissettim. Demek istedim ki, hkmet, efkr ve vicdana riyetle mukayyed ve mkellef olur. Muhatabm verdiim cevab phesiz makl bulmad. Ve sulini u Uirzda tekrar etti: - Yani hkmet bir din ile tedeyyn edecek mi? - Edecek mi etmeyecek mi bilmem, dedim. Mes'eleyi kapatmak istedim. Fakat mmkn olmad. O halde denildi, herhangi bir mes'ele hakknda itikadtm

(inanlarm) ve dncelerim diresinde bir fikir ortaya atmaktan hkmet beni men veya tecziye edecektir. Halbuki herkes kendi vicdann susturmaya imkn grecek mi? O zaman iki ey dndm. Biri yeni Trkiye devletinde her reid dinini intibahta serbest olmayacak mdr? Dieri Hoca kr Efendi'nin "Baz ulem-y kiram arkadalarmzla birlikte dndklerimizi Kiiib- er'iyyede mevcud muayyen ve mstakar Ahkm- slmi-yeyi nerederek... talid eyledii (kartrd maalesef grlen efkr- slm iyeyi tenvir etmeyi mtehattem bir vecibe telkki ettik." Mukaddemesini mteakip "Zikrolunan Hlfet-i smiye, emr-i dini(din ilerini) hfz ve harset te nbvvete halef olmaktr. kame-i c r a t hususunda Resl-i Ekrem Efendi m iz tarafndan niyabettir." 244 KADR M1SIR0GLU Hlbuki Hoca'nn szlerini tatbike kalkmak, hakimiyet-i milliye-yi, hrriyet-i vicdniyyeyi kaldrmaa almakt. Bundan baka Hocann hazinc-i malmat Yezid'ler zamannda yazdrlm ve istibdad idareye mahsus formlleri muhtevi deil miydi? O halde mefhum ve medlul (manas) arlk herkese tamamen tavazzuh etmi bulunan devlet ve hkmet tbirlerini ve millet meclisleri vezifini (vazifelerini) din ve eriat kisvelerine brnerek kim ve ne iin ifal olunacaktr? Hakikat bundan ibaret olmakla beraber o gn zmit'te matbuat erknyla bu zemin zerinde daha fazla mdvcle-i elkr etmek iltizam olunmad."186 Bundan ksa bir mddet sonra, Hlfet'i ykacak ve O'nu "heyula" gibi yakksz tbirlerle tavsif edecek olan bir ahsn zmit'te gazetecilere kar syledii szleri tarih ve millet nnde te'vil ve tefsir etmek ihtiyac aikrdr. M. Kemal Paa u satrlar o ihtiya ile yazma benzemektedir. Zira Hilfet ve Trkiye'nin mstakbel din hayat hakknda mlayim ve sonraki tutum ve davranlaryla hi de badamayan bir uslb kullanmtr. Bunu "o gn iin bavurulmu bir ihtiyat" olarak ihtiyar eylediini ve esas dncelerini ifde iin zaman erken bulduunu sylemesi tatmin edici deildir. Zira, ayn seyahatin devamnda izmir'de -evvelce nakletmi olduumuz- szleri 187 syleyebilmesi buradaki tevilci mantkla badamaz. Bir hafta zarfnda ne olmutu ki, Kemal Paa zmir'e gidinceye kadar din ve Hilfet mevzularnda hite ihtiyatl bir lisan kullanmazken, zmir'de hava birden bire deimi ve bu kadim din messeseye ver yansn edebilmitir. Yol boyunca vki bu tutuma " i h t i y at" yerine "taraftarlk" demek daha doru olur. 186 - M. Kemal Paa - a.g.e sh. 435. 187 - Bkz: bu eserde yer alan 155 numaral dipnot LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 245 Bilhassa gzerghtaki Balkesir Zanos Paa Camii erifinde millete syledii u szler bu taraftarl aka ortaya koymaktadr: BALIKESR'DE HALKLA KONUMA (ubat 1923) - Paa Cmii'ndc minberden sylenmitir Ey millet, Allah birdir, an byktr. Allah'n selmeti atfeti ve hayr zerinize olsun. Peygamberimiz Efendimiz hazretleri Cenb- Hakk tarafndan insanlara hakayk- diniyyeyi teblie memur ve resul olmutur. Kanun-i Esasisi (anayasas) cmlenizce malmdur ki, Kur'an- Azmuandaki nusus (naslar, yctlcr)'dur. nsanlara feyz ruhu vermi olan dinimiz son dindir, ekmel dindir. nk dinimiz akla, manta, hakikate tamamen tevfuk ve tetbuk ediyor. Eer akla manta ve hakikate tevfuk etmemi olsayd, bununla dier kavnin-i tabiiyye-yi ilhiye beyninde (arasnda) tezad olmas icabe-derdi. nk bilcmle kavanin-i kevniyeyi (olu kanunlarn) yapan Cenb- Haktr. Arkadalar Cenb- Peygamber mesisinde iki dara, iki haneye mlik bulunuyordu. Biri kendi hanesi, dieri Allah'n evi idi. Millet ilerini Allah'n evinde yapard. Hz. Peygamberin isr-i mbre-kelerine iktifen (mbarek yol, ve usllerine uyularak) bu dakikad'i milletimize, milletimizin hl ve istikbline id hususat grmek maksadyla bu dr- kudsde Allah'n huzurunda bulunuyoruz. Beni buna mazhar eden Balkesir'in dindar ve kahraman insanlardr. Bundan dolay ok memnunum. Bu vesile ile byk bir sevaba nail olacam mid

ediyorum. Efendiler, camiler birbirimizin yzne bakmakszn yatp kalkmak iin yaplmamtr. Camiler itaat ve ibdet ile beraber din ve dnya iin neler yaplmak lzm geldiini dnmek yani meveret iin yaplmtr. Millet ilerinde her ferdin zihni 246 KADR MISIROLU bal bana faaliyette bulunmak elzemdir. te biz de burada din ve dnya iin istikbl ve istikllimiz iin bilhassa hakimiyetimiz iin neler dndmz meydana koyalm. Ben yalnz kendi dncemi sylemek istemiyorum. Hepimizin dndklerini anlamak istiyorum. Aml-i milliye (mill emeller) irde-yi milliye yalnz bir ahsn dnmesinden deil bilumum cfrd- milletin ar/ulannn, emellerinin muhassatasndan ibarettir. Binaenaleyh benden ne renmek ve ne sormak istiyorsanz serbeste sormanz rica ederim."188 M. Keml Paa bundan sonra minberden inmi ve fakat yine camii erifin iinde kalmak artyla halkn sorduu yirmiden fazla suli cevaplandrmtr. Bunlarn ekseriyeti din mevzulara mtealliktir ki, her birine verilen cevaplar incelendiinde bu cevaplan veren zatn bir sene sonra Hlfcl'i birtakm tahkir edici sfatlarla vasflandrarak ykacak bir kimse olduuna hkmolunama/.!. Hatta Balkesir Zanos Paa Camii crifindcki u din konumalardan tam on gn sonra 17 ubat 1923 tarihinde zmir iktisad Kong-resi'ni aarken syledii ve evvelce ok az bir paras iktibas edilmi-bulunan mhud nutku sylemesi arasndaki lezad ve dn iza:> mmkn deildir. On gn ara ile ortaya kan u deiikliin, sebep lerine eitli vesilelerle az ok temas etmi bulunmaktayz. Bunu Haini Naum Efendinin t Lozan'dan kalkp gelerek M. Kemal Paa'ya zmir'de mlki oluuyla balayan girift tafsiltnn asl yeri buras olmakla beraber biz -u anki artlar muvacehesinde- imdilik evvelki yazdtklanmzla iktifa etmek istiyoruz. Bu seyahatte M. Keml Paa'nn yapt btn konumalar kroLOZAN ZAFER M, HEZMET MI? 247 nolojik olarak ihtiva eden ve resmen neredilmi bulunan "Gazi Mustafa Kemal Paa Hazretleri zmir Yol la r n d a " (Ankara 1339) isimli esei1 konumalarn istikametindeki deiiklii bariz bir surette ortaya koymaktadr. Biz yine bu dnten sonra " Hilfet" mevzuu etrafnda cereyan eden hdiseleri tedkike devam edelim! Nihayet 15 Nisan 1923 tarihinde karlan 334 sayl "Saltanata id Propagandalarn. Menine Dir K a n u n " la bu mes'ele kapatlmak istenmitir. Ancak 29 Ekim 1923'te n bir suretle "Cumhuriyet" iln edilince Hilfet ve Halifc'nin durumu yeniden gnn mes'elesi hline geldi. Gazetelerde Halife'nin istifa edeceine dir haberler kmaya balad. Bizzat Abdlmecid Efendi tarafndan yalanlanan bu dedikodular zerine, eskidenberi " m e r t i " bir idareye taraftar olduu bilinen stanbul Barosu Reisi Ltfi Fikri Bey, 10 Kasm 1923 tarihli Tanin Gazctcsi'nde bir " A k Mektup" yaynlayarak bunda, Halife'dcn istil etmemesini talep etmi ve ertesi gn, kendisini tcnkid eden Akam Gazetesi Bayazar Necmeddin Sdk Bey'Ie aralarnda Hilfet mevzuunda bir nnkaa balamt. Hakikaten Rauf Bey gibi; Cumhuriyetin ok ni bir surette iln edilmi bulunmasndan dolay bu mnkaalara, baz beyanatlar vermek suretiyle bakaca dahil olanlar da olmutur. 11 Kasm 1923 tarihli Tanin Gazetisi'ndc "Hlfenin vazife ve Selhiyetlerini gsteren bir kanu n karlmasn'lzumu" zerinde durulmutu1)?.9 vd. 188 - Atatrk'n Sylev ve Demeleri, C. II. Ankara 1959 sn. 94 189 - Hseyin Cahid Bey bu tarihten on yl sonra yani 1933 ylnda neretmee balad "Fikir Hareketleri" isimli mecmuann bir 248 KADR MISIROLU te tam, stanbul gazetelerinde Cumhuriyetin aceleye getirilerek iln edildii iddialar ve Halife'nin durumu etrafndaki mnakaalarn hararetlendii srada (5 Aralk 1923) Tanin ve kdam gazetelerinde "ngiltere slm Cemiyeti" adna Aa Han ve Emir Ali imzalaryla Bavekil smet Paa'ya gnderilmi 24

Kasm 1923 tarihli bir mektubun tercmesi yaynland. Bunda "Hilfet Makam 'nin muhafazas ve hatt takviye si ve Halifenin eref ve nfuzunun iade si gerektii" zerinde duruluyordu. O gnden beri eitli suretlerde s-i tefsire uratlm bulunan bu mektup, Hilfet tarihinde son derecede alka ekici'bir vesika tekil eder. Kemalist kalemlcrce tedenberi ngilizler'e paralel bir hayat ve siyset iinde bulunduklar bilinen mektup sahipleri Emir Ali ile Aa Han'n bylece, iilerimize mdhale etmi olmalarndan tutunuz da ngili/.lcr'in onlar kullanmak suretiyle hakiki niyetlerini set-rclmcyc altklarna kadar eitli fikirler ileri srlmtr. numaral saysnda yazd "Hilfet Mes'elesi" serlevhal bir makalede kendi kendini tekzib edercesine Seyyid Bey'in mahud nutkuna paralel grlere sayfalar dolusu yerverdikten sonra Aynen yle demitir: "...Saltanat kaldrldktan ve Trk Milleti hkimiyetini eline alarak cumhuriyeti iln ettikten sonra, Hilfet Messesesi'nin siys bir let makamnda Trkler'in elinde kalmas memleket iin faydal olabilecei fikrine bir aralk ben de srklenmitim. Halbuki artk hi bir yeri ve manas kalmam olan bu messese, kendi mill hududlar dhilinde kendi terakkisine almak ve beynelmilel sahada bir sulh ve medeniyet mili olmak isteyen Trk cumhuriyetinin ak ve temiz siyasetine bir engel tekil edecekti. Mazinin hatalar ve dalletleri ile hesab kaf surette kesmek, gizli ve entrikal siysetlerden ekinmek Trk Cumhu-riyeti'nin haric siyseti iin hakiki kuvveti tekil etmitir." Hseyin Cahid (Yaln) - Fikir Hareketleri Dergisi, Nu. 1, stanbul 29 Terinievvel 1930). 249 ia'nn "snailiye Kulu"nun imam AA HAN (1877 - 1957) 250 KADR MIS1ROLU Emir Ali ile Aa Han'n siysctcn ngilizlcr'in paralelinde bulunduklar muhakkakt. Ancak Trkiye'de Hlfct'in muhafazasn islemek ve bu istikametle bir teebbs ve hareketle bulunmak ngilizlcr'in Hilfet mevzuunda bilinen menf tutumlaryla kabil-i ic'lif deildir. Bir zamanlar biz de bu iki ahsla ngilizlcr'in Trk umm efkrn yokladn, Hilfetin muhafazasndan yana olanlar bu suretle ortaya kararak ezdirtmek istedii grn tayorduk. Sonradan Hindistan'daki Hilfet cereyann tedkik edince, u kanaate vardk ki, bu i ngilizlcr'in nmna deil ramma yaplmtr. Bu iki ahs bal bulunduklar ikad esaslar bakmndan Hilfet Mcssesc-si'ne farkl bir gzle bakmak durumunda olmalarna ramen, ccmaal-icrincxkar Hlfc'in yannda yer almaya mecburdular. Hind kl'as snnsi, isi ve hatm hindsu ile birlikte, topyekn "Hilfet m d f i i " kcsilm. Hissiyat, ngiliz idaresine kar olan btn kta halk, ngilizlere kar kullanabilecei her silha yapmak mevki ve mecburiyetinde idi. Cemaatlerin u durumu sebebiyledir ki, Aa Han ve Kmir Ali Trkiye Cumhuriyeti Bavekiline aadaki mektubu gndermilerdi: 1 - Cihann hr milletleri cemiyetinin mstakil bir zas olan Trkiye'nin, sdk dostlar ve amalinin (emellerinin) hakiki taraftarlar sfatyla biz Halife- man hazretlerinin imdiki mb-hem vaziyetinin Ehl-i Srnet'den olan halk zerine icra ettii pek endebal tesirta Byk Millet Meelisi'nin, msade-yi mahsusan/.la nazar- dikkatini celbetmek istiyoruz. Halifenin eref ve kudretine, nfuz ve tesirine tr (arz) olan zaafdan dolay itima ve manev byk bir kuvvet addedilen slmiyet'in Ehl-i Snnet'ten olan halkn uabt-t vsias (geni ubeleri) neyannda gevemekte olduunu kenl-i teessfle mahede eyledik. Shhati mnkaadan mnezzeh olan ve 251 1.1i. ZA fi i t U t J?j.- ^i ^rjCifj^ _ t J' <S>.

o/y. J^'J1 js j'j >' t1?' i:iiji->1 .-* C:*l /"I t _ v > j; -ta* Emir Ali ve Aa Han'n mterek mektuplar TANtN stunlarnda i-kJ .*fjci-j1 _ Y I 252 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 253 kayii, esbb- malmeden dolay ayr ayr zikretmek istemiyoruz. 2 - Ehl-i Snnet iinde riyset-i ruhniyenin btn msl-manlari bir cemiyet eklinde yekdierine balayan bir rabta hlinde bulunduunu sylemeye hacet yoktur. Hilfet haric hcumlara mruz bulunduu zaman, btn yeryznde bulunan mslnanlarn hissiyat galeyana gelmi ve Trkler'in hissiyat iin almak, uramak, yani zamanla mslman .tesndn temsil eden messest tam ve kmil olarak muhafaza etmek demek olduu kanaati via Hind mslmanlart bu meyanda Trk Milleti'ne izhar- muhabbet ve muavenet eylemiti. Bu tehlikeli zamanlarda biz Trkiye dvas iin ciddiyetle altk. Trablus-garb ve Bingazi'de vukua gelen Trk talyan Harbi'nden beri ngiliz mslman messesesi, Trkler arasndaki ye's ve zdrab tahfif ve tdile btn kuvsn (kuvvetlerini) hasretti. te bu itibar ile btn mslmanlarla beraber derinden alkadar olduumuz bir mes'ele hakkndaki btn mlhazat ve telkintmzm zt- devletlerinin hkmeti tarafndan husn- kabul greceine itimadmz vardr. 3 - Vuku bulacak mlhazatmzdan millet mmessilleri nfuzunu zerre kadar tenkis etmek istediimiz, halifenin nfuzunun tenkis veya bir mil-i din gibi Trkiye tekilt- siysiyesinden O'nun teb'idi bizini fikrimizce slm'n dalmas o mnevi cihan kuvvetinin amel surette ziy demek olacaktr. Bu yle bir hldir ki, ne Byk Millet Meclisi'nin ne de Reisicumhur Gazi Mustafa Kemal Paa Hazretleri'nin nazar- dikkatlerinden mmkn deil kaamaz. 4 - Bizim fikrimizce, Halife- mam ehl-i Snnct'in vahdetini temsil eder. Halife'nin Trk Milleti'nden bir ferd olmas, Trk Dev-leti'nin mmessilleri ahfadndan bulunmas, millel-i islmiye arasnda Trkle mbeccel bir mevki baheder. 5 - Bu, ondrt asrdan beri Ehl-i Snnet arasnda bir esas olarak telkki edilmitir .Peygamber vekili oan halifenin cema-at- slmiyenin imam olduunda icma- mmet vardr. Onunla btn m'minn arasnda Ehl-i Snneti yekdierine rabteden bir alka mevcuttur. Alem-i slm beyninde bir nifak hsl etmeksizin, bu unsur, Din-i slm fikrinden karlp atlamaz. 6 - Halife nfuz-i dnyeviyesini kaybettii zaman btn meliklerle emirlerin idre-i umurdaki selhiyetlerini teyid ve dualarda asri nfuzu istimal iin onun msaadesini istihsle kendilerini mecbur tuttuklarn zat-t devletlerine hatrlatmaya lzum yoktur. Eer slmiyet Dnya'da byk bir mnevi kuvvet olarak muhafaza edilmek isteniyorsa, halifenin nfuz ve erefi hi bir zaman papa'nn nfuz ve erefinden az olmamaldr. te bu ve bunlara mmasil dier esbabdan dolay Trkiye'nin hakiki dostlar sfatyla biz Hilfet ve mametin mslman milletlerin itimad ve hrmetine lyk olan bir mevkie vaz'olunmasn ve bylece Trkiye'ye de kuvvet ve eref bahsedilmesini keml-i hrmetle Trkiye Byk Millet Meclisi'nden ve onun basretkr ressndan istirham ederiz. Biz, Paa hazretleri sizin mt bendeleriniziz." Emir Ali - Aa Han^* Bu mektubun - iddia edildiine nazaran- muhatab olan Trkiye Bavekili smet Paa'ya ulamadan nce, baz istanbul gazetelerine gelmesi ve onlar tarafndan neredilmesine Kemalistler esrarengiz bir mhiyet affettiler. Halbuki mes'ele

gayet basitti Aa Han ve Emir Ali, smet Paa vastasyla Trkiye Byk Millet Meclisi'ne Hfet'in muhafazas zmmmda mracaat ederken, onlarn -tebellr 190 - Bkz: 5 Aralk 1923 tarihli'Tanin" ve "kdam" gazeteleri. 254 - Cumhuriyet devrinde Hilfet'i ve merut idareyi mdafaa eden bir fikir ve siyset adarnLTF FKR BEY (1872 -1934) Mlkiye-'yi bitirdikten sonra Paris Hukuk Fakltesi'nde lisans tahsili yapmtr. 1908'de kurulan Meclis-i Meb'usana Dersim Meb'usu olarak katlm ve ittihadclarla yapt etin mcdele ile n kaznmtr. Gazetecilik ve avukatlk yapmtr. stanbul Barosu Reisliinde bulunmutur. Hilfet'i mdafaa eden yazlarndan dolay, biri stanbul'da, dieri Ankara'da olmak zere iki sefer "stikll Mahkemesi "ne verilmitir. Bir ok eser ve makaleleri nerolunmutur. Son derecede drst, vatansever bir ahisiyetti. Samimi kanaatlerini ylmadan mdafaa eden cesur bir fikir adammzd. 255 J *r*t Ltfi Fikri Bey'in siys kanaatlerini ortaya koyan eserlerinden birinin kapa256 KADR MISIROLU etmeye balayan yeni hissiyat ve tavrlar karsnda- bu mreaal kaalc almayacaklarn da hesap etmiler kendilerini umm efkrn basksna mruz klmak iin, mektuplarnn bir srelini de baz gazetelerin idarehanelerine postalamalardr. Bundan daha makul ve tabi ne olabilir? Lkin u mektubun gazetelerde yaynlanmas ve tahlil ve tefsiri istikametinde neriyat yaplmas Hilfet mevzuunda tedirgin olan resm evreler zerinde byk bir tel husule getirmitir. Hakikaten bu neriyat zerine, 8-9 Aralk 1923 gecesi TBMM'ndc aktedilen bir gizli celsede stanbul'a Cebelibereket Mcb'usu hsan Bey'in (Topu hsan) riyasetinde bir "stikll M a h k e m c -s i " gnderilmesi kararlatrld. 15 Aralk 1923 tarihinde Fndkl'daki eski Mcclis-i Meb'usan Bi-nasn'da faaliyete geen bu mahkeme Hseyin Cahid, Ahmed Cev-ded Velid Bey gibi mevkfcn muhakeme edilmekle olan bz gazetecileri kasd- crnlcri olmad esbab- mucibesiylc beraat ettirmi, fakal Ltfi Fikri Bej;e be sene hapis cezas vermiti.191 Bu suretle "Hilfet Mes'elesi" etrafndaki muhalefet . sindirilince sra O'nu ilgaya gelmi oluyordu I92 Mecliste, bte mzkereleri esnasnda Hanedan tahsisat ve " e r ' i y e " ile " E v- k a f " vekleti bteleri zerinde grlrken Vasf nar Hlfct'c ve Halifc'ye hcum ederek "Yksek Meclis'in tasdik edecei btede Hlfet'in yeri olmad" grn ileri srd. Hakikatte M. Kemal Paa bir ka ay nce rc'scn Hlfet'in ilgasna karar vermi bulunuyordu. 193 Bte 191 - Ltfi Fikri Bey'in bu cezas az bir mddet sonra TBMM tarafndan afvedilmitir. 192 - Hilfetin ilgasna tekaddm eden gnlerdeki mnakaalar iin isteyenler u kaynaklardan geni malmat alabilirler. Nevsal-i Mill (1923) sh. 176 vd. - Dr. Ziya GEM - Halit Be C. I. stanbul 1954 sh. 231 vd. Hasan Rza SOYAK - Atatrk'ten Hatralar C . I stanbul 1973 sh. 191 vd. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 257 mzkereleri bunun iin mnsip bir vesile olarak seilmiti. Vsf nar'dan sonra konuan Mazhar Mfid de Hlfet'in kaldrlmak istendiini, phe ve teredde yer vermeyecek bir surette ortaya koymutu. Nihayet, 1 Mart 1924 tarihinde Meclis'te okuduu nutukta buna temas eden M. Kemal Paa tutulacak yolu kat' olarak gstermi oldu.194

nk, .JB.M.Mcclis'i M.Kemal'in korkulu ryas Ali kr Bey'in katlolunmasndan hemen sonra fesholunmu, lyinle teekkl eden II Meclis'te, Lozan'da ki taahhdlerin ifas zaman gelmiti. 193 - "1340 (1*24) senesi iptidasnda byk mikyasta, bir ordu harb oyunu yapmak takarrr etmiti. Bu harb oyununu zmir'de yapacaktk. Bu mnsebetle 1340 Knunusni (Ocak) iptidasnda zmir'e gittim. Orada iki 'ay kadar kaldm. Hilfetin lav zaman geldiine orada iken hkm vermitim." (Bkz: M. Kemal Paa - a.g.e. sh. 511). 194 -Geri bu konumada " H i I f e t" kelimesi telffuz edilmiyordu. Ama ad verilmeden o'na hcum ediliyordu. Esasen buna hacet de yotu. Zira Makam- Hilfet'e birgn evvel dolu dizgin hcum eden Vsf nar da Mazhar Mfid de byle ehemmiyetli bir mes'eleyi O'nun emir ve tensibi hricinde ortaya atamazlard. Hazrlk o kadar tamamd ki bir gn sonra, TBMM'de eyh Saffet Efendi'nin teklifinin hi bir deiiklie uramadan kabul edildii grlmtr. htimal ki bu " e y h " unvanl meb'us, kasden seilmi ve kendisine hzr bir metne imza attrlmt. Zira herhangi bir kanun teklifinin Meclis'ten hi bir deiiklie uramadan kabilmesi ancak ve srf M. Kemal Paa'nn arzu ve hissiyatn aksettirmi olmasyla kabildi. O mecliste byle bir baka kimse mevcud deildi. stelik bunlar, eflerinin yarn ne yapacan kestiremedikleri ve o gnk siyasete gre konutuklarndan hemen ekseriya tekzibe uruyor ve tezada dyorlard. Mesel u Hilfetin ilgas celsesine reislik eden Fethi Bey daha ay evvel gazetecilere yle demiti: "... Halife Hazretlerinin istifas etrafnda iaa edilen haberler hlf-t hakikattir. Trkiye B.M. Meclisi bu mes'eleyi halletmitir. Hilfet, 258 KADR MISIROLU 259 Ertesi gn toplanan Halk Frkas Meclis Grupu: aa - Siirt Meb'usu Halil Hulki Efendi ve arkadalarnn teklif ettii " e r ' i y e ", " E v k a f " ve " E r k n- H a r b i y e - i Ummiye " vekletlerinin lav, bb - Vasf mar ve arkadalarnn teklif ettii" T e v h i d - i T e d r i s a t". ve; cc - Urfa Meb'usu eyh Saffet Efendi ile elli arkadann teklif ettii " H il f e t' i n ilgas ve Hanedan' in yurt dna karlmas "na dir kanunlar mzkere ve kabul etmiti. Bu sonuncuya "byle bir hareketin slm -lemi'ni teessre sevkedecei, bundan ancak ngilizl er'in memnun kalaca ve Hilfet' i n Trkiye iin lzumlu bir messese bulunduu" yolunda itirazlar vki olmusa da bu itiraz yapanlar (Konya Mebusu Musa Kzm ve Eskiehir Meb'usu Abdullah Azm Efendiler) aznlkta kalmlar ve parti grupu bu her kanunu da kabul ederek Meclis'e evklerini kararlatrmtr. 3 Mart 1924 Pazartesi gn Ali Fethi Bey'in riyaseti altnda toplanan Meclis mzkerelere balam ve Hlfet'in lav ile birlikte bata Halife Abdlmecid Efendi olmak zere Osmanoullar'nn btn fertlerini, damadlar da dahil olduu halde vatandalktan iskat eden ve yurt dna karan on maddelik u kanunu kabul etmitir: lem-i slm"n maldr ve Trkiye B. M. Meclisi'ne istinad eder. Bui hak bizimdir. (Bkz: Tanin Gazetesi 22 Terinisani 1923 tarihli nsha) Bu kaabil tezadlarn envan bir arada mahede etmek isteyenler Hilfetin Saltanattan tefrikle birinin ilga dierinin de.ibra edildii hengmda basnda yer alan makale ve beyanatlar bir araya getiren ve resmen neredilmi olan "Hilfet ve Mill Hkimiyet" unvanl esere (Ankara 1339) bakabilirler. HLAFETN LGSINA VE HNEDAN-I OSMNNN TRKYE CUMHURYET MEMLK HRCNE IKARILMASINA DR KANUN 3-Mart-1924 Kanun Nu: 431 Madde: 1 - Halife hal'cdilmitir. hilfet, hkmet ve cumhuriyet mn ve mefhumunda esasen mndemi olduundan Hilfet Makam mlgadr.

Madde: 2 - Mahl Halife, Osmanl Sallanat- mnderises hanedannn erkek, kadn bilcmle zas ve damadlar Trkiye Cumhuriyeti mcmliki dhilinde ikmet etmek hakkndan ebediyyen memnudur. Bu Hanedana mensup kadnlardan mteekkil kimseler de, bu madde hkmne tabidirler. Madde: 3 - kinci maddede mezkr kimselerin ibu kanunun iln tarihinden azami on gn zarfnda Trkiye Cumhuriyeti arazisini terke mecburdurlar. Madde: 4 - kinci maddede mezkr kimselerin Trk vatandalk sfat ve hukuku mcrfdur. Madde: 5 - bundanbyle ikinci maddede mezkr kimseler, Trkiye Cumhuriyeti dhilinde emvl-i gayrimenkuleye tasarruf edemezler. liiklerinin kat' iin bir sene mddetle bilvekle mehkim-i devlete mracaat edebilirler. Madde: 6 - kinci maddede mezkr kimselere masrif-i scferiyelc-rine mukabil bir defaya mahsus ve derece-i mevkilerine gre mtefvit olmak zere hkmete tensip edilecek mebali it olunacaktr. Madde: 7 - kinci maddede mezkr kimseler, Trkiye Cumhuriyeti arazisi dahilindeki bilcmle emvl-i gayri menkullerini bir sene zarfnda hkmetin malmat ve muvafakatiyle tasfiyeye mecburdur260 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 261 lar. Mezkr cmvl- gayri menkuleyi tasfiye etmedikleri halde, bun lar, hkmet marifetiyle tasfiye olunarak halelleri kendilerine verilecektir. Madde: 8 - Osmanl mparatorluu'nda padiahlk etmi kimsel in, Trkiye Cumhuriyeti arazisi dahilindeki tapuya merbut env gayri menkuller millete intikl etmitir. Madde: 9 - Mlga Padiahlk saraylar, kasrlar ve emlk-i saire: dahilindeki mefruat, takmlar, tablolar, asr- nefise vcir bil'umui cmvl-i menkule millete intikl etmitir. Madde: 10 - Emlk-i hkniye nm altnda olup evvelce mille devredilen emlk; ile beraber mlga padiahla ait bilcmle emlk v sabk hazinc-i hmyun, nuhtcviyatlanyla, birlikte saray ve kasrlar ve mebni ve arazi millete intikl etmitir. Madde: 11 - Millete intikal eden cmvl-i menkule ve gayri men-kulenin tcsbil ve muhafazas iin bir nizamname tanzim edilccccktir. Madde: 12 - bu kanun, trih-i nerinden itibaren mer'iyl icradr. Madde: 13 - ibu kanunun icra-y ahkmna icra vekilleri hey'eti memurdur. Bu Kanunun TBMM'de Mzkeresi: 3 Mart 1340 (1924) Pazartesi gn Ali Fethi (Okyar) Bey'in riyaseti altnda toplanan TBMM bu kanunu mzakereye balad. Teklif Meclis riyasetine u esbab- mcbe ile takdim edilmiti. RYASET CELLEYE Trkiye Cumhuriyeti dhilinde Makam- Hilfet'in vcdu, Trkiye'yi dahil ve haric siysette iki bal olmaktan kurtaramad. stikllinde ve hayat- siysiyesinde mareket kabul etmeyen, Trkiye'nin zahiren ve zmnen bile olsa, ikilie tahamml yoktur. Asrlardanberi Trk Milleti'nin sebeb-i felketi ve ennihye fiilen ve ahden bir Trk mparatorlu'nun vasla-i inkiraz olan Hnedan'n Hilfet kisvesi allnda Trkiye'nin mevcudiyetine daha messir bir tehlike olaca tecrib-i mlehammilne ile kat'iyyen sabit olmutur. Bu Hnedan'n Trk Milleti ile mnsebatlar olan her vaziyet ve kuvveti, mevcdiyet-i milliyemiz iin mahz- tehlikedir. Esasen Hilfet, emaret evil-i slm'da hkmet mn ve vazifesinde ihdas edilmi olduundan dnyev ve uhrev bilcmle vezif-i mtevecciheyi if ile mkellef olan zaman- hazr hkmat - islmiyesi'nin yannda ayrca bir Hilfet'in sebeb-i mevcudiyeti yoktur. Hakikat bundan ibarettir. Trk Milleti, slmiyet'i muhafaza etmek iin hakikate ittibadan baka bir hatt hareket ittihaz edemez. Terakm edegelen teev-vtm vazh ve kat' bir surette halli iin mevadd- tiyenin bugn, derekap ve mstcelen mzakeresiyle kanuniyet kesbetmesini teklif ederiz. 2-Mart-1340 EYH SAFFET (URFA)195

Aman ya Rabbi!... Bu kadar aikr yalanlara "eyh" unvanl bir adam nasl cr'et eder?! Hanedan, Trk Milleti'nin "asrlardanberi sebeb-i felketi olmumu!... Nasl'sa tahamml edilmi olan tecrbelerle sabit olmu imi ki, Osmanl Hnedan'n "Hilfet kisvesi" altndaki her tesiri mill mevcudiyetimiz iin mahza tehlike imi!.. Hem de slmiyet'i muhafaza iin Hilfet'in ortadan kaldrlmas gerekirmi!... nsann gayri ihtiyari "!..." diyecei geliyor!.. Bu kadar her 195 - Urfa Mebusu eyh Saffet Efendi'nin bu teklifini kendisinden baka elli kii daha imzalamt. Bunlardan bazlar unlardr: Kl A", Mazhar Mfid, Yunus Ndii, Recep Peker, Vsf nar, Cell Nufi, Refik Koraltan, kr Kaya, lyas Sami, Ruen Eref, Ahmed Aaolu, Tunal Hilmi, Yahya Glibvs. 262 KADR MISIROLU slm dmanlarndan bile sdr olmamtr. Bir zamanlar "Tasavvufun zaferleri" isimli deerli bir eserin de mellifi olmu bulunanj eyh unvanl u soytarnn srf dnyalk bir mevki iin hakikati nasl 1 ka'tlcdcbildiinc baknz!.. imdi O'nu diriltip de sorabilsck acaba] leti olduu Kemal Onu veya kendisini kurtarabilmi midir?!.. Geli de stad Bediuzzeman ile hemzeban olarak "Yaasn Cehcn-J nem!..." Diye barma!... Bu eyh unvanl herzevekil byle sylerse dier inkklat slhrleri ne demez!.. Ne O'nun ve ne de dierlerinin safsatalarna! c~\c^ vcicrc;; sayluiottiuz doiuurrnak Klfetinden keiuiazi bcuj addediyoruz. Elhamdlillah bu gnk imanl genlik byle safsatalara kaplm-' yacak kadar uurlanmir. Biz sadece ibret iin vki konumalar aynen aktarmakla iktifa ediyoruz. Teklifin hey'ct-i ummiyesi zerinde mzkereler balaynca 196 ilk sz Ekrem Bey (Rize) almtr, O'nun lcmlann Fatih'e kadar vardrd konumas aynen yledir: EKREM BEY (RZE) - Mertiyetin bidayeti idi. Henz mektepten kmtm. Mcktcbi Harbiyc'nin -biliyorsunuz- Talimhane'ye mteveccih olan mermer stunlu mermer merdivenleri vardr. Bunun-kapsndan bakyordum. Mermer merdivenin aasnda Sadret Mev-kii'ni igal etmi vkelmzdan birini ferik apoletleri ve mehbetli vcuduyla arkasnda btn yverleriyle ve miyyetiyle iyi tlim ve terbiye grm bir nefer vaziyetinde grdm. Bu zat ve miyyeti mLOZAN ZAFER Mi, HEZMET MI? 263 196 - Bu mzkereler iin bkz: ikinci Trkiye Byk Millet Meclisi Zabt Ceridesi, C, 7, sh. 31 ve mt. kellef bir arabann nnde duruyordu. Fakat arabann iindekini g-remiyordum. Tabii merak ettim, baktm. Bu, Sultan Hamid'in on-drt-onbe yandaki ehzadelerinden biriydi. Bu levha bana derhal garip bir te'sir yapt, nk bu ocuk bir hiti ve hi evsaf olmayan bir insanck idi. Dndm: O zaman bu ocua eer o hrmet Sultan Hamid'in olu olduundan yaplyorsa, Sultan Hamid denilen adam, o canilerdendir ki, cinayeti yalnz Mithad Paa gibi nice insanlar mahvetmekten ibaret deil, bir milleti inkraza mahkm etmitir. Hl O'nun ce/sn ekiyoruz. Sonra haber aidim ki, meer saraylarda be alt yandaki ocuklarn nnde vkel, rical ve ekbir hepsi byle el-pene divan dururlarm. nsanlarn byle kendi kendilerini esaret altna sokmalarna kar o zaman derin bir nefret hissetmitim. Efendiler! Bugn bu mefkure tammiyle deimitir ve ben bugn grdm iin lrsen de, gam yemem, ruhum ebediyyen istirahat edebilir. Artk kimse be alt yandaki ocuklarn nnde el pence divam durmayacak ve hibir zaman "arzu-y h-nem, millete ihsan ettim" szlerini iitmeyecek. Yalnz milletin sayesinde yaadklar halde onu uak gibi kullanan bu saltanat devrildii halde, garip olan urasdr ki; hl biz gzmzn nnde bu ailenin Hilfet kisvesi altnda, ayn debdebeyi srmesine tahamml etmek ve rz gstermek safdernluunda bulunuyoruz. Bir gn gelecek istikblde bu gnn trihini yazan mverrihler, Anadolu'da, Trk stikllini kazanmak iin boaz boaza gelirken, istanbul'da onun dman ile danseden bu hanedan aileyi derhal tardetme-d'imizden dolay hayret edeceklerdir. 264

KADR MISIROLU LOZAN ZAFER M, HEZMET Mt? 265 Trih bize gsterir ki; bu zevat, her zaman bu tahta btn kuvvetleriyle sarlmlar ve onu elde etmek iin icbnda Trk Milleti'nin boaz boaza gelmesini istemilerdir. (Brovo sesleri) Niin bunlar bu tahta bu kadar sarlyorlar? Millet'e hizmet etmek iin mi? Efendiler! Millete hizmet etmi trihimizde birok sadrazamlar gsterebilirsiniz, kkat Padiah gstermek iin mkilt ekeceksiniz. Bunlarn tahla merbut olmalarna saik yalnz, menfaat, ihtiras bundan ibarettir. Padiahlarn yapm olduklar bu fenalklar zerinde biraz durmak istiyorum. nk, ben, inliyorum. Efendiler! Bugn memleketimin, iMlcitmn lerakkytmn bu kadar geri kalmasndan dolay inliyorum. Bir ecnebi ile kar karya geldiim zaman, onun memleketi ile kendimi mukayese ettiim zaman, gryorum ki; onun memleketindeki imendferler kadar, benim memleketinde yol yoktur. Bu slndcki basmdaki grdnz dmeleri ve hatt bz yerlerde yiyeceim ekmee varncaya kadar onlardan satn almaya mecbur oluyorum. Bundan dolaydr ki: bir ecnebi ile kar karya geldiim zaman yzm kzaryor. O halde kendime soruyorum? Trk Mille-' 'nn bu kadar geri kalmasndaki sebep nedir? Ya Rabb! Biz kabiliyetsiz istidadsz olduumuz iin mi bu kadar geri kaldk? Btn ecneli devletler en yksek zirvede, biz alttayz... Buna sebep din midir? Bu sulime kar derhal gryorum ki; mazide Arap Milletinin slm Dini ile mcehhez olan Arap Milleti'nin medeniyeti bana gsteriyor ki; hibir zaman din buna mni deildir. O halde kabiliyetsiz olan biz Trkler miyiz? Hayr efendiler, bunu da gryorum. Bir zabit, bir doktor, bir mhendis, muhitini bulduu zaman derhal orada ferd tefevvuklar yapyor. Efendiler! Trk Milleti'nin bu kadar geri kalmasna sebep, mes'ul pdihlardr. Pdihlardr, nk onlar milleti kahhar bir irde-i mutlaka altnda boarak ve yalnz kendi menfaatlerini dnerek, onun terakkisi iin hibir ey yapmamlardr. Millet mes'ul kendisi olurdu ayet hkimiyet kendi elinde olduu halde bu kadar geri kalsa idi. yle bir bakarsak ve son inkilb fikri istisna edilirse, Trk Milleti'nin alt yz sene evvelki ruhuyla son zamanlardaki ruhu arasnda hibir fark yoktur. Hududlara baknz. Aa yukar alyz sene evvelki vaziyete hid oluruz. mran noktasndan yollar, kyler hi deimemitir. Yalnz ormanlar azalmtr. Btn bunlarn sebebi, mes'uileri pdihlardr. Bugn stanbul'da ve memleketin ir tarafnda elleri brnde, kuvvetleri olduu halde, i bulamamaktan dolay sefil kalan, binlerce halk bilmelidir ki, biz altyz senenin biriktirdii nekisin altnda eziliyoruz. Ve bu alyz senenin biriktirdii nekise re bulmak bir ka senede mmkn deildir. Bu padiahlar bidyet-i saltanatlarnda trihin kendilerinden evvel vermi olduu derslerden hi ibret almamlardr. Dnmemilerdir ki; bir yeri igal etmek o yeri zaptetmek deildir. Memleketin mran nokta-i nazarndan almamlardr. Hibir ey yapmamlardr. Bana trih-i Osmnnin, Sultan Osman'n, stikll-i Osmni'yi temin etti diye, tebcil ettii eylerden mi bahs olunacak? Efendiler! Ben bunu, bu efsneyi on yanda iken pek tatl olarak dinledim. Fakat bugn artk bu masallar dinlemeye tahammlm yoktur. Kimi esaretten kurtarm, kimin istikllini temin etmitir. ark -Trk Ha-kanh'nn Trkleri bir nokava toplamak iin olan hareketine kar, baz Seluk sultanlarnn yapu gibi ona tbi olsayd, bugn ihtimal ki; merkezi Asya'da olmak zere byk bir ark veya Trk Hakanl266 KADR MISIROLU te'sis etmi olabilirdi. O zaman bizim ecdadmz ha ark- Trk Haknl'nn idaresi altnda bulunmu, ha Sultan Osman'n idaresi yahud Karaman Beyi'nin idaresine girmi. Bugn bu bizim iin msv olurdu. Bu ancak Sultan Osman'n ahs ve O'nun ailesi iin, ihtiras nokta-i nazarndan mhim olabilir. Binenaleyh efendiler, bu trihi yukardan aaya doru tetkik edersek, hep cinayet, ahs ihtiras grlr. Yldrm Bayezid'in Ko-sova meydannda -tahtn, tabuta tahvil ettirdii- biraderini grrz. Sultan Ftih'ten mi

bahsedeceksiniz? Benim gzmn nne O'nun srf bir arzusu iin, en kymetli sadrzammz olan Malmud Paa'y getiriyorum. Bu adam ocuu ld akam, beyaz entari giyerek, satran oynad iin kailctlirmitir. En kymetli sadrzamlar ki, o zaman yalnz onlar memleketi bir derece tedvir edebiliyorlard. Hepsinin kadnlarn eli altnda kesildiini gryoruz. Binenaleyh yukardan aa hep bu taht'a ihtiras grrsnz. Ve batan aa cinayetlerdir!... Zanneder misiniz ki efendiler! Bu taht'a olan merbtiyet, bugnk tard etmek iin teklif edilen u ailede yoktur? Hi phesizdir ki; vardr. Fakat o frsat bulamamlardr. Binenaleyh neticeye geliyorum. Hi dnmeksizin yaplacak olan ey, derhal bu hanedann bil istisna hudud hricine karlmasdr. ir Cumhuriyeti iln eden milletlerin birok kanl tecrbeler pahasna bulmu olduklar bu neticeyi elde etmek iin ayn tecrbeleri yapmak ister misiniz? Bunlar ktktan sonra bir nokta gelebilir. Hilfet Mevkii, bendeniz hakikaten hayretler iinde kalyorum. Hilfetle bu ailenin mnsebeti nedir? Mazisi, cinayetlerle dolu ve Trk Milleti'ne hizmet etmemi olan bu ailenin Hilfetle mnsebeti nedir? Hilfet, esasen slm Dini'nin LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 267 hkmetinde mndemidir, bundan ibarettir. Bununla beraber ben bu isme de ok ehemmiyet vermem. Ark bu ismin oynayaca siyas rol oktan gemitir. Bugn pek gzel grdk, Harb-i umumfde, kanal seferi bize Hilfet kuvvetinin hibir ie yaramadm pek ac ve pek pahalya oturtarak anlatmtr. Irak ve Filistin cephelerinde Hind askerlerinin pek kanl taarruzlarna bu iim hibir zaman mni olamamtr. Son zamanda gryoruz ki; Yunanistan'n siysi bz nenfii, h-ristiyan olmasndan ziyde siys baz menfi sebebiyle yardm grm, fakat Trk ordularnn kahhar darbeleri allnda ezilince btn cihan tarafndan terkedilmitir. Binenaleyh bu ismin artk oynayacak siysi rol, tasavvur edemiyorum. Binenaleyh neticeye geliyorum. Dorudan doruya teklifin gsterdii vehile, bilaistisna hanedan ailesinin hudud hricine karlmasndan ibarettir." Bundan sonra, Gmhane Mcb'usu Kadirbeyolu Zeki Bey'in sz istedii grld. Bu zat, Halk Frkasna girmemi veyahud da alnmamt. Meclis'e mstakil bir meb'us olarak gelmiti. Kadirbeyolu Zeki Bey'in yanma bilhassa oturmu olan Recep Peker kendisini ikna ederek, konumaktan vaz geirmeye alyordu. nk t Erzurum Kongresi'ndenberi M. Kemal Paa'ya muhalif olduu bilinen, yakn tarihimizin bu en cesur ve clib-i dikkat siyas ahsiyetlerinden biri olan Zeki Bey'in aleyhte konuacan kestirmek g deildi. O Meclis'in inklb silhrlerinin -hemen hemen- banda gelen Recep Peker'in O'nun konumasn nlemeye almaktan maksad, bu kanunun "ittifakla" kmasn salamakt. Bylece Trkiye Byk Millet Meclisi'nin Makam- Hilfet'in ilgasn -gya-daha erefli (!) bir surette gerekletirmesini istiyordu. 268 KADR MISIROLU Esasen bu gibi inkilb hamleler, birinci T.B.M.M. de asla mev-zuubahs edilmemi, kinci Mcclis'e braklmt. kinci Meclis teekkl ettirilmeden de " C u m h u r i y e t Halk F r k a s " kurulmu ve eski muhaliflerin hibiri bu siys teekkle alnmayarak "tek parti ve tek liste" usl ile gidilen seimlerle Mcclis'i "dikensiz bir gl bahesi" hline getirmek gayesi gdlmt. Ancak Zeki Bey seimleri "mstakil" olarak da kazanabilmi ve Mcclis'e girmi bulunuyordu. Yni O Mec-lis'in tek mstakil meb'usuydu. Zeki Bey, Recep Peker'in srarlarna aldr etmeyip: "- Brak, ben de fikirlerimi sylemek istiyorum!.." diyerek krsye kt. Zeki Bey, sk sk satamalar ve aleyhte tezahratla kesilen bu trih konumasnda aynen yle demitir: "ZEK BEY (Gmhane) - Muhterem arkadalar! Geen gnk bte mnsebetiyle Vsf Bey biraderimizin pek muhk bir beyantlar vard. Bu krsi-i milletten herkes, her bir surette istediklerini, hr fikirlerini kanaatlerini sylemek hakkna mliktir. (itemiyoruz sesleri) Sesimin msaadesi olmad iin bu kadar syleyebiliyorum.

TUNALI HLM BEY (Zonguldak) - O, yalnz Vsf Bey'in syledii bir hakikat deildir. ZEK BEY (devamla) - Hr bir fikir sylenmeyecek mi? Keza Vsf Bey biraderimiz Fransa'nn 1789 inklb- Kebiri'nden bahsede-rekten, Fransa nklb- Kebiri'nden dolay Fransa'daki hnedan- Krlnin idamndan ve hudud-i mill haricine atldndan bahsettiler. Bendeniz yalnz o gnk nokta-i nazarla bugnk vaziyeti grmek LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 269 istiyorum. Acaba bugn bizini vaziyetimiz dhilinde biz Cumhuriyeti iln ettiimiz vakit, bizim karmzda Saltanat isteyen bir kuvvet var myd: Geebilir miydi ve olabilir miydi? Keza Vsf Bey biraderimiz umdelerimizden bahsederken, "meb'uslr umde-i essiyeleri kabul ederek gelmilerdir ve bu umde-i essiyeler dhilinde if-y vazife etmek bir namus borcudur" dedi ki, ok doru bir eydir. RGIP BEY (Ktahya) - O umdelerle senin alkan yoktur. ZEK BEY (devamla) - Ben milletin efrdndanm. Frkann deilim. Umdelerden bahsetmeye selhiyetim vardr. Buras hr krsdr. Zt- lileri de karsnz burada nokta-i nazarnz sylersiniz! Acaba bu umde-i essiyeler dahilinde byle kanaat-i milliyemizi n surette sarsmak ve ykmak usulleri de dhil miydi? bugn, memleketin herhangi bir tarafnda mesil-i iktisdiyyeyi, mesil-i siysiyeyi ve dhiliyeyi ve ziriyeyi hallettik de, yalnz bu vaziyet ierisinde yaplmak istenen bu mu idi? (Grltler) Bendenize yle geliyor ki; bunun zaman henz gelmemitir ve gelmediine kaaniy-im. (oktan gemitir sesleri). RECEP BEY (Ktapya) - Ne vakit gelecek Zeki Bey? ZEK BEY (devamla) - Yalnz hey'et-i cellenizin enzr- ummiyesine arz ederim ki; bizim terinisn tarihli bir kararmz vardr. Orada diyoruz ki ve umdelerimizle beraber halka iln ediyoruz ki; bu, lyetegayyerdir. HSEYN BEY (Elziz) - Senin karmaa hakkn yoktur. RES - Hatibin szn kesmeyin! 270 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 271 ZEK BEY (devamla) - Hilfet Hnedan- Al-i Osman'a id olup, Byk Millet Meclisi tarafndan bu hanedann ilmen cred ve eslh evld intihab olunur. Hey'et-i cellenizin vermi olduu bu karar kaldrm olan ayrca bir lyiha-y kanuniye var mdr? MUSTAFA BEY (Tokat) - O karar ile bunun arasnda fark vardr. Ondan sonra neler oldu haberin var m? Uyuma!.. ZEK BEY (devamla) - Arkadalar! Bendeniz mutedil liberal ve bununla beraber mdhi bir tlihad- slm taraflarym (Trke syle sesleri!..) Trihin bu azametini kendi milletimde grmek isterim. Benim gayem budur. Bunun iindir ki; memleketimin siyseti dhiliyesi ve hriciyesi nmna Hilfetin ilgasn kabul ederek, bugnk vaziyci-i dhiliyede bu mdhi kuvveti dmanlarn veyahud dier hkmetlerin kucana atmayalm. HSAN BEY (Cebelibereket) - Kuvvet nerede? RGIB BEY (Ktahya) Muhalefetin derecesine en byk misli... ZEK BEY (devamla) - Arkadalar! Cumhuriyet (grltler) ben deniz, azmla mdafaa ediyorum, sizin de lisnnzla mdafaa etmeniz lzmdr. (Hakkn yoktur sesleri). Benim de hakkm vardr .Ben de sizin gibi bir veklim. Bu krsi-i millette istediimi biperv sylerim. Kimseden korkum-yoktur!.... AL RIZA BEY (stanbul) -Damad Feridin dostusun! ZEK BEY (devamla) - Levazmdaki hrszlardan deilim! HSAN BEY (Cebelibereket) ~ Fakat jurnalcisin!... Damad Ferk-Paaya jurnal vermi di bir adamsn! RAHM BEY (Trabzon) Efendim! Mebus d adam olmaz, rica ederim. FUAD BEY (Krkkilise) -ahslardan bahsetmeyiniz rica ederim. ZEK BEY (devamla) - Eer onlar bahsetmemi olsa idiler, arkadalarmn kanaatine hrmet ederdim, fakat edenler de, benden yksek bir adam deildirler!.. Bunu sylemek

mecburiyetindeyim. Biz, Cumhuriyet, hkimiyet-i milliye ve teceddd diyoruz. Eer bunlar halkn arzusu ise -ki olduuna benim imanm var- bununla beraber, biz yle zannediyoruz ki; bu essat diresinde ittifak ettiimiz takdirde, halkn ihliyacat- ummiyesine id olan bu essat yine halktan vehe olarak, o vehe diresinde halkn ihtiyact- ummiyesini o vehe zerine tekilt- essiyemiz ve frkann hey'et-i ummiyesinin bir umde-i essiye olarak kabul ettii essat dairesinde hkmete bir vecih vererek o suretle karar vermemiz icab ederdi. Yoksa, biz dndklerimizi, kendi arzu ettiklerimizi, dorudan doruya halka kabul mu ettireceiz? Bendeniz, bugnk vaziyet-i kanunyemiz ve tekilt- essiyemiz ve frkann hey'et-i ummiye-i millete umde-i essiye olarak kabul ettirdikleri ekl-i muhtelife zerinde bu hak ve sclhiyen bugn iin bizde mevcud olmadn gryorum. Y aray ummiyeye mracaat yahud, yeniden tecdid-i intihabat yaplmas lzmdr. (Grltler, aa! sesleri) Ve bunlar bir umde-i essiye olarak yeniden millete bildirir, o suretle o tekilt if ederdik. Efendiler! Hergn bir arz ve taleb karsnda bulunuyoruz. Bunun mebde-ini anladk. Gayesi nedir? Bunu bize syleyin!... AL SB BEY (Kozan) - Seni damad yapalm Zeki Bey!... ZEK BEY (Gmhane) Sen varken bize sra gelmez. Bunu KADR MISKOLU KADRBEYOLU ZEK BEY (1884-1952) - Yakn trihimizin az tannm bir byk simas bugn bir ecnebi diyarna almaktansa, vaziyyct-i siysiyemiz icb acaba bu hanedandan yanndaki iki tane srmal ua ile drt tane adamdan m, yoksa yine milletin miyyetine verdii sekiz tane askerden mi korkuyoruz? Hkimiyet dima milletindir, Mcclis-i lini/.indir. Bunu buradan ekip de, Ellik'de bir kkte olurtturabili-riz. Efendiler, bugnk vaziyet karsnda, Hkimiyet.. YAHYA GLF BEY (Krehir) - Bilkayd-u art milletindir!.. (Handeler..) ZKK BEY (Gmhane) -Hkimiyet bilkayd-u art milletin midir? Bilkayd-u art meclisin midir? Benim kanaatime gre, bugn hkimiyet bilkayd-u art milletindir. Bunlar bugnden itibaren tavazzuh etmeli ve anlalmaldr. (Meclis'te, milletindir sesleri...) TALT BEY (Ardahan) - Yahu! Biz o milletin vekili deil miyiz? ZEK BEY (Gmhane devamla) - yle gryorum ki; bugn verdiimiz bir karardan ertesi gn nkl ediyoruz. Efendiler! Bte mzkeresi mnsebetiyle arz etmitim ki, gerek ricl-i hkmet ve gerek mmessil-i millet olan hey'et-i celleniz hkm verdikleri zaman, en ziyde milletin arzusunu efkrn dnerekten ve onlara istinad ederekten hkm vermek mecburiyetindedir. Yoksa onlarn duygularnn, hislerinin hricinde vuku bulan eyler, hi bir eye istinad edemez! YAHYA GALP BEY (Krehir) - -Bizim hkmetimizde onlar, da dhildir. Hatt lenlerin ruhlar bile dahildir. RES - Yahya Galip Bey, hatibin szn kesmeyiniz!.. 274 KADR MISIROLU I>ZAN ZAFER Ml, HEZtMET Ml? 275 ZEK BEY (Gmhane) devamla - Buraya kar sylersiniz. Bendeniz gryorum ki efendiler! yi bir ra doru gitmiyoruz. Belki, Hnedan'a deil, efendiler, bugn kendi memleketimin, u memleketimin vaziyet-i siysiyesini dnyorum. Ve bunu bu zaman iin dnmyorum. YAHYA CALP BEY (Krehir) - Biz onu drt sene evvel dndk beyefendi!.. ZEK BEY (Gmhane) - Tabi siz daha akll olduumuz iin, daha abuk dndnz. stanbul'da bulunduumu syleyen beyefendi bilsin ki; -hangi ztn sylediini bilmiyorum- bu inklb vcda geldii zaman, kendisi belki stanbul'da bilardo oynarken, biz Erzurum, Trabzon kongrelerinde mildin mevcudiyetini kurtarmak iin ve O'nun hr bir fikirle almasn temin iin btn canmz fed ederek alyorduk. Beyefendiler! Bunu bana syleyen efendi, her kimse, buraya glesin. Ben kanaatlerimi sylyorum. RGIP BEY (Ktahya) - Hayr efendiler! Byle deildir. stanbul'da Vahideddin'in saray'na devam ediyordu.

ZEK BEY (Gmhanc) devamla - Efendi! Ben, ne Hnedan- l-i Osman'a ve ne de Hanedn- Saltanat'a mensubum ve ne de bakalarnn hissiyle hareket eder bir efendiyim. Ben grnd gibi hareket eden bir adamm. Ben casus deilim. O lkrdy sana iade ederim ve reddederim. Ve Saray'a giden namussuzdur, onu syleyenler byk namussuzlardr. REFK BEY (Konya) - Efendim! Bu tecvzler ilnihye devam edecek midir? Krsi-i Millet, hrriyeti bu kadar suiistimale msid midir? ZEK BEY (Gmhane) - Efendiler! Biz Saltanata dman deiliz, ehasa dmanz. Zira bugnk gnde grdm vaziyet udur Cumhuriyet devam etlii halde Salanata doru yryor. (Grltler). RES - Biliyorsunuz ki, Zeki Bey, Halk Frkas'na mensup olmayan yegne azadr. Bunun mutalalm sknetle dinlemek mecburiyetindesiniz. Hi bir zaman asabiyet ierisinde bulunmak doru deildir. Olmayacak bir hal oluyor. MUSTAFA VASF BEY (Tokat) - Reis bey! Sama sapan sylyor. ZZET ULV BEY (Karahisar- Sahib) - Muhterem arkadalar! Dnya'da her ey tekmle gidiyor. Manev eylerde de tekml vardr. Hkmet denilen messesede de phesiz tekml kanunu cridir. Efendiler! Biz mullakiyctin kanl hkmdarlarnn zulm altnda yaamaa lyk millet olmadmz oktan ispat ellik. Efendiler. Bu gn Dnya'nm en mkemmel olduunu kabul etlii Cumhuriyeti iln ettik. Efendiler, biz hrriyete Cumhuriyete, halkla, milyonlarla insann kan pahasna nail olduk. Hal bu krsde Hlfct'in ilgsna taraftar olmayanlar grdke hayret ediyorum. Hayretimden ne syleceimi bilemiyorum. Efendiler! Hilfet diye bir mefhum bir nvn vardr. Acaba bu nedir? Hepiniz bilirsiniz k, Hazrcti Peygambcri'in vefatndan sonra gelen Hulcf-y ridn'e, hulef kelimesinden de anlalaca zere, Pcygambcr'in vekili, halfesi olmak zere halfe denilmitir. (Oniar malum sesleri) Evet phesiz malumdur. Efendiler! Trihin safahatna geecek deilim. unu demek istiyorum ki; Hilfet emaretten, hkmetten ayr bir ey deildir. 276 KADRMISIROLU YAHYA GALP BEY (Krehir) - O unvan Ycmcn'de on milyon Trk yemitir. Bunu kaydedin. ZZET ULV BEY (Afyon Karahisar) - Eer biz Cumhuriyeti iln ettikten sonra byle bir nvn mhiyetinde olan Hilfct'i brakacak olursak, bir gn mutlaka saltanata gidecektir. nk tarihle hkmetsiz halfe yoktur. El-Mtevekkil alcllah Msr Klemcnlc-ri'nin eli allnda iken, nihayet Hilfct'i bakasna vermekten baka re kalmadn anlad. Eer iktidar olsayd, salnat kuracakt. O'nun iin u kanun pek mkemmeldir. Hatt bunun zaman bile gemitir. Hlfet'i ilgs Hncdn'm bilaistisna nudtd hricine karlmas ileride kan dklmemesi iin milletin msleme nmna en dilne, efikne bir muameledir. (Kadnlar.... sesleri) Hepsini de, hepsini de!... TUN ALI HLM BEY (Zonguldk) - Arkadalar! Gayetle ksa syleceim. (Ksa syle sesleri), Yedi yanda idim. (Ooo!.. Grltler, ayak patrdlar, alklar, handeler..) arkadalar! Gayetle ksa syleyeceim ve hatray syleyeceim. Kkken okuduum ezberlediim, ilmihaldeki bir ka satr hatrlyorum: Allah vardr, Peygamber haktr, O'nun mucizeleri vardr. ' YAHYA CALP BEY (Krehir) - Canm bilmediin eye karyorsun. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) - Bu mucizeleri sayarken, o kk ocuk olan ben, unu sylyor idim: Peygamberimiz buyurmutur ki, "Benden otuz sene sonra Hilfet yoktur ve bitecektir" ve hakkaten oluz sene sonra da bitmitir. Ve bu da, diyordum, Peygamberimizin mcizesidir. kinci vak'a arkadalar! Abdlmecid devrinde LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 277 mektepte idim. Buhari-i erif, bni Haldun trihi yaklacakm deniliyordu. Onun tercmeleri loplanyormu. Zira orada Hilfete id sahih bir hadis varm. Bunlar Abdlhamid'in damarna basyormu. Kotum bni Haldun trihinin tercmesinden o Hads-i erifin kop-yesini buldum, istinsah ettim. Yni arkadalar, sizin genleriniz bu ilmihali okumamtr. Fakat benim ocukluumda, hakkaten slm'n bizim gibi kk ocuklar bile vkf bulunuyordu. Lkin zaman geldi, Abdlhanid o hakikati, slm'n o hakikatini tahtnn allna gmd

ve btn Dnyay sahih bir hilfet varm gibi aldatt ve aldand. ncs arkadalar! O hatrat bu mbarek meclisin bir alen, bir hafi celsesinde mukayyeddir. Zeki Bey dikkat et! (Handeler). Vay milletimin hatt Muhammcd mmeti'nin Hilfet gidiyor diye titreyen Mslmanlar!.... YAHYA GALP BEY (Krehir) - Hayr hayr yle ey yok!.. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) devamla - Hayr hayr!.. Gya Zeki Bey'in kavlince.. ZEK BEY (Gmhane) - yle bir kavil yoktur. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) - Arkadalar, bir gn bundan drt sene evvel bu krsden Zeki Bey gibi endieyle sz syleyen bir arkadaa kar bilirsiniz ki -biraz ara sra atlrn- u srann arasndan yanm cmle frlattm. Alt ay geti, alen celsede o endieli bir sz burada tekrar edince, ben de tekrar ettim. nc olarak tekrar ediyorum. Arkadalar! Hlfet'in ilgs deniliyor. Arkadalar! Ben, hilfetin ilgasn kabul etmiyorum. Arkadalar! Hilfet ilga edilmiyor. Hlfet'in makam kaldrlyor. Halbuki o Hilfet mevcuttur arkadalar! Hilfet' de burada, imamet de burada... (Bravo, hayr ses278 leri). KADR MISIROLU RES - Efendim mzkerenin kifayetine dir takrirler aldm." Buradan sonra bu husustaki takrir okunmu ve re'ye konularak kabul edilmitir. Bu suretle kanunun hey'ct-i umm iyesi zerindeki mzkereler bitmi, maddelere geilmitir. lk olarak sz alan teklif sahihi eyh Saffet Efendi, krsye gelerek u konumay yapmtr: EYH SAFFET EFEND (Urfa) - drc-i Cumhuriyet vczif-i asliyesinden biri ve en birincisi ahkm- cellc-i islmiyenin muhafazasdr. Huifa-y Ridn efendilerimizden sonra bu devr-i cumhuriyete kadar slmiyet nmna deveran eden Hilfet meselesi, hi bir zaman ne tetkik edilmi, ne de mkul ve mantk bir hkm-i sahha iktiran etmitir. Cumhuriycl'in Trkiye Halkn'da ispat eyledii rd ve kiyaset ve bize te'min eyledii hrriyet ve adalet sayesinde Hilfet mcs'eicsinin mahiyetini arlk btn Alem-i slm'a kar tahlil ve iln edecek vaziyette bulunuyoruz. Din-i slm'n her vehile ulviyyet ve nczhctini muhafaza etmek iin Hilfet'in mhiyetini tahlil ve iln etmekte bir gn bile teehhr etmek caiz deildin teden beri herhangi bir sllenin, bir ahsn makam- hkmdriye irsen musallat olabilmesiyle halife nvnm ihraz etmesi, Din-i slm'n mukteziyndan imi gibi, bundan evvel efkr- mmede bir telkki vardr. Fakat Hilfet'in ne demek olduunu hakkyla bilen Urefa-y mmet, Din-i slm'n hakayk- iiycsiyle halkn seviyesini mtensib bulamadklarndan zevahirin muhiazasyla idre-i maslahat siysetini takip etmiler idi. Bugn mlkn her tarafndan can ve gnlden hsn- telkkiye iktiran eden Cumhuriyet, halk seviyesinin en li derecelerde olduunu ispat eyle279 "Hlfefin lgas"na id kanun teklifini tanzim ve imza eden Urfa Meb'usu: EYH SAFVET EFEND'nin "Tasavvufun zaferleri" isimli esennn kapa.. Aman ya RabbiL u eseri yazan adam m, Hilfetin 'igas. teklrfmi imza edip Meclis'e vermitir Allah bir kimsenin kalb go-zunu kor ederse, lim de olsa byle dalaletlere srklenmekten kurtu-ramayacama tipik bir misal!.. ' 280 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 281 mistir. te bu sayededir ki, bugn bu mes'elenin halli ile itigal ediyoruz. Efendiler! Ha/.reti Davud aleyhisselm gibi mrscln-i kiram hazcrlndan idrei umur-i mmeye me'mur olanlar Hak Tel Haz-rctlcri'nin cmreyledii adl-u ihsan ile her vehile mil olduklarndan Kur'an- Kerm bu zcvt- kirama halfe nvn- mbcccclini llk buyurmutur. Adalet sfal- ilhiyedendir. Bu sfat- ccllcye mazhariyet yeryznde Ccnab-i Hakka, hilfet manasnadr. Hak Tcl Hazretleri Davud aleyhisselma hitaben "nn cclnke fil'ard halfe" buyuruyor. Bunu mteakip "fahkm beynennsi bil hak" diyor. u halde Hlfct'in

man-y hakkisi Yeryz'nde hak ve adalet zere beynennas icra-y hkmet olduu anlalyor. Rusul-i Kiram Hazcrat her trl segir ve kcbirdcn masum ve her bir hareketlerinde dil olduklarndan Yeryznde Allah'n birer halifeleri idiler. Halcm-n-ncbi Peygamberimiz, Efendimiz Hazretleri, dah, Cenab- Hakk'n en muazzam bir halfesidir. Peygamber Efendimiz Hazrctlcri'ndcn sonra cihar- yr- gzn cfdalunnas bu drt zt mbeccel eser-i cell-i nebeviye tammiyle iktifa ve idre-i mmede Asr- Sadet'dc olduu gibi adl-u ihsan bihakkn muhafaza buyurmulard. Bir mcizc-i nebeviye olarak "Hilfet, yani adl-u hak ile kaim bir hkmet benden oluz seneye kadardr." Buyurulmu idi. mam- Ali efendimizin mddet-i hlfetleriyle otuz sene lamam olunca, zulm ve advc ile Emeviye Hkmeti zuhur elmi ve hakk-u adlin essat sarslmaya balamtr. Bu hadis-i erif ile sabit oluyor ki, Din-i slm nazarnda Hilfet hak ve adi zere icra-y hkmettir. Byle bir hkmet Peygamber Efendimiz'den sonra ancak "otuz sene" devam edebilmitir. Halbuki bu Hncdan- Risleti, Kerbel lleri'nde hk-i helake seren Yezid ve kur'an- Kerm'i maazallah yerlere arpan L Velid gibi hazeleye Halfe deniliyordu. O zamanlar halkn seviyesi bu fecaatlere tahamml edebilirdi. Byle bir lfz- bmnnn Din-i slm'a byk bir iftira olduu dnlemiyordu. Bunlar sarahaten gsteriyor ki, her hangi bir hkmet-i slmiye adl-u hak zere umur-i mmeyi idare ederse, o hkmet yeryznde Allah'n halfesidir. adl-u haklan inhiraf eden hkmetler, o mbeccel sfatdan pek uzakur. Mrr-i asar ile hdisat- kevniyede beeriyetin bittecrbe bulduu bir hakikat vardr ki, Rcsuli Kiram Hazertndan sonra adl-u hak zere kaim bir hkmetin ancak idre-i cumhuriyede bulunabilmesidir. Zaten hulfa-y Ridn devrelerinde cumhur-i ashabn efkr- ummiyesi hkim idi. Binenaleyh mademki bugn hakk-u adi zere icray- hkmet ancak cumhuriyetle kaimdir ve idre-i hzramz da hamdolsun bir idrc-i Cumhuriyettir. Hlfct'in mhiyeti aklen ve mantken Byk Millet Meclisi'nin ahs- mneviyesinde tammiyle tecell elmi oluyor. u halde, Din-t slm'n kasd eylemi olduu Hlfct'in hakikati bu Meclis-i Muazzam'n ahs- mneviyesinde tecelli etmekte iken Hilfet sfat- mbeccelesini Byk Millet Meclisi hricinde hakik-i slmiyye hilfna bir lfz- bnn derekesine drmek Cumhuriyetle asla tavafuk etmeyecek bir hlcti garibedir. Artk byle bir garabete kar her ne yaplmak lzm ise, Hlfet'in mn-y aslsini hiz bulunan hey'et-i cellenize aittir. Lyiha-i kanniyedeki birinci madde tammiyle mruzt- ciznemin bir neticesidir. Binanalcyh kabuln istirham ederim." 282 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 283 eyh Saffet Efendi'den sonra sz alan Kastamonu Mebusu Halid Bey !97 (Akmans) de kanunun aleyhinde bir konuma yapmtr. Hatt bu yzden Nutuk'da O'ndan bu mevzuda "ilk itiraz e den ahs olarak" bahsedilirse 198 de, bu yanltr. Yukan-danberi nakletmee altmz Meclis mzkereleri gstermektedir ki, bu Kanun'a ilk itiraz dene Kadirbeyolu Zeki Bey olmutur. stelik Halid Bey bu konumasnda Kadirbeyolu .Zeki Bey gibi Hlfel'in ilgasnn. kail bir lisanla aleyhinde bulunmam sdece, "T.B.M.M. Makm- Hilfet yerine kim add e-d ildiine nazaran ilga kelimesinin zikr e- d i 1 m e m e s i n i" ileri srmtr. 199 Haldi Bey"in bu mutedil konumas aynen yledir: 197 - Kurmay Albay Dadayl Hlid Akmans adyla bilinen bu deerli asker I. Cihan Harbi'nde Musul Cephesi'nde ve Mill Mcdele'de Garp Cephesi'nde byk muvaffakiyetler kazanm bir kimseydi. lk defa II. BMM'de Kastamonu meb'usu sfatyla siys hayata atlmt. Mehur Yunan Bakumandan Trikopis'i esir alan O'dur. (Bkz:Dr. Zya GEM- a.g.e. sh. 278 vd). 198 - "lk itiraz, Kastamonu Meb'usu Hlid Bey tarafndan vki oldu." (Bkz:M. Kemal Paa, a.g.e. sh, 514). 199 - Hlid Bey'in yeenine anlattklaryla vcd bulan hatrat gstermektedir ki; kendisi Hilfetin ilgs keyfiyetine tamamen kar olduu halde o gnk

siys hava iinde ve hele Kadirbeyolu Zeki Bey'ih konumasnn karlat akslamel karsnda byle mutedil bir yol tutmak mecburiyetinde kalmt. "...Parti grupunun ounlukla verdii kararlara (tzk gereince) muhalefet edenler tarafndan da uyulmas gerekiyordu. Hlid Bey, bu mzkereler srasnda, Hilfet Makam iehinde bulunmak maksad ile sz istemiti. Lkin mzkerelerin yeterliine dir verilen bir takrir zerine, fikirlerini syleyememi, bundan can sklmt. Frka mensubu olduundan, ertesi gn Meclis mzkereleri srasnda ne yapacan, "Bye trih ve mhim bir mes'ele hakknda, milletvekili sfat ile ne rey" vereceini dnmekte, kalbinde bir sknt hissetmekteydi.. "RES - Buyurunuz Hlid Bey! HLD BEY (Kastamonu) - Muhterem arkadalar! Bendeniz birinci maddenin ikinci fkras hakknda sylemek istiyorum. Onda deniliyor ki; "Hilfet, Hkmct-i Cumhuriye'nin mefhumunda mndemi olduundan Makm- Hilfet mlgadr." Hakkaten imdiki ekliyle Makam- Hilfet, bir heyuladan baka bir ey deildir. Hoca efendinin buyurduklar gibi Hlfel'in bilhassa bz eraiti vardr ki; cnfiz-i ahkm, memleketin mdfaas, beyt-l mal vesaire gibi eylerdir. Halbuki bu gnk Hkmetimizin vaziyetine gre bunlar Mcclis,i Ali'de mevcuttur. Binenaleyh imdiki Hlfct'in elinde hi bir nfuz ve kuvvet yoktur. Binenaleyh Hoca Efcndi'nin buyurduklar gibi bir mahzur yoktur. Bendeniz er! cihetini deil, siys cihetini dnyorum. Mlum-i liniz Hilfet 1300 ksur seneden beri, Hulefa-y Ridn, Emcvler, Abbasler, sonra Ftmlcr Msr vesireden geerek bir silsiledir gidiyor. Binenaleyh binyz senelik bir messesedir. Bunun iin bu makam, mulg demek iin herhalde uzun boylu dnmek icab eder kanaatindeyim. Cihct-i er'isinde hibir mazhur yoktur. Bendeniz yalnz siyas nokta-i nazardan arzediyorum. Arkadalar! Hepimiz biliyoruz ki; stikll Mcdell iln edildii zaman, halkmzn Hilfet Makam'na olan merbtiyctini nazar- itibrc alarak hepimiz "Halfe'yi kurtaracaz, yle yapacaz, byle yapacaz!" diye tclkinalta bulunduk. Hatt birok neyih ve ulemy Byk Millet Mcclisi'ne getirdik? Bu, srf halkn hissiyatna hrmet iin idi. Sonra arkadalar, ben bu stikll muhbertnda Nihayet parti tzne uygun olmamakla beraber, Meclisin ak toplantsnda bu mesele mzkere edilirken sz sylemee karar ver-miti." (Bkz:Dr. Ziya GEMa.g.e. sh. 161). 284 KADR MISIRGLU kamilen bulundum, askerlere btn arkadalarla beraber bu suretle tclkinatla bulunduk. "Makm- Hilfeti, btn vatanla beraber kurtaracaz" dedik (Kurtaramadk m sesleri) Hay hay!. Hamdotsun kurlardk!. Byle olmakla beraber bugn halk Makam- Hilfet olmaz ise, Cum'a namaz klnmaz iikadmdadr. (Hayr, hayr sesleri). Ben de o itikat da deilim. TUN AL HLM BEY -'O itikad deitereceiz. Bundan byle halk aldatmak yok. HLD BEY (devamla) - nallah. Binenaleyh bendeniz en ziyde bunun dahildeki larz- telkkisine iaret ediyorum. Arkadalar! Bizim dinimizde, Mslmanlar, mminler kardetirler. Bunun iin dier devletlerin Trkiye'ye olan nazarlar Makam- Hlfel'in burada olmasndan dolay deil, Trklcr'in de bir mslman devleti olmasndandr deniliyor. Ve ayn zamanda deniliyor ki, "Biz bu Hlfet'tcn ne fide grdk? Mesel Harb-i Ummi'de bilkis Araplar bize hyanet etti ve dman saflarnda bize kar harbettiler. Hindlilcr keza, hi fidelerini grmedik" deniliyor. Dorudur. Fakat arkadalar! Son Yunan Uarruzunda Yunanllar Eskiehir ve Afyon hattna kadar geldikleri zaman, igal altnda bulunan yerler garb vilyatn kurtarmak iin bir tek nefer gndcrebildi mi? Hayr gnderemedi. nk mazur idiler. Onlar esir vaziyette idiler. Onlarla da mnakaltmz yok idi. Binenaleyh onlar da, esr farz etmek pek tabiidir. Bu ciheti de nazar- dikkate almaldr. Bununla beraber bendeniz bu mtaleay vrid grmem. Hangi muvasalay temin etmiiz? Mesel bugn hac farzdr. Haccn hikmet-j felsefesi o kadar byktr ki; acaba bundan siyseten ne istifde etmiizdir? Hi!.. Sonra Araplar bize

kar yle yapm, byle yapm diyoruz. Halbuki hep biliyoruz ki, bu Arabistan'da takip ettiimiz 285 HALD AKMANS ( 1884- 1953 ) Kurmay albayd. Birinci Cihan Harbi ile stikll Muhrebeleinde cepheden cepheye koarak takdire yn hizmetler if etmitir. Mehur Yunan Bakumandan Trikopis'i esir alan O'dur, kinci Byk Millet Meclisi'ne Kastamonu meb'usu sfatiyle katlm ve ksa bir zaman sonra muhalifler arasnda yer ald grlmtr. Bu yzden uzun bir menkbiyet hayat yaamtr. Mtevzi, mazbut karakterli ve fergat-i nefs sahibi rnek bir insand. 286 KADR MISIROLU LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 287 hatal siyaset neticesidir. (Hayr, hayr sesleri. Baka birinin hatas | bize terettp etmez sesleri). Bendeniz kanaat-i vicdniyemi sylyorum. nk Reisicumhur Hazretleri burada rad- nutuk ederken Makam- Hilfet hakknda hi bir kelime sarfctmcdiler. Yalnz Cumhuriycl'in hlen ve tiyen, | masun bulundurulmasndan bahsettiler. Bendeniz Hlfel'i muhafaza edelim ve bu Hncdan' da brakalm demiyorum. Ve o fikrim de yoktur. Yalnz Makam- Hilfet hakknda mruztta bulunuyorum. TUNALJ HLM BEY (Zonguldak) - te buras. HLD BEY (devamla) - Binenaleyh bendeniz bu itirazlar pek vrid grmyorum. Buna kar, belki bir ok itirazlar ve cevaplar bulunabilir. Yalnz btn Alemi slm'n bize kar gsterdii tevecch ve muhabbet zannediyorum ki, yalnz bir din kardeliinden deildir. Acaba niin ran'a, Afganistan'a, Fasta'ki slmlar'a gsterilen tevecch bize gsterilen tevecch kadar deildir. Bendeniz u kanaatteyim ki, bu kadar asrlardan beri scyyiat- idaremize ramen ve btn Dnyann nazar ihtiras, stanbul ve Trkiye'nin vaziyeti zerinde iken bekamz, Makam- Hlfct'in bizde olmas ve Trklcr'in bu makam muhafaza ve dini muhafaza etmek iin arpmalarnda buluyorum. Sonra arkadalar! Madem ki Makm- Hlfct'in de hi bir nfuzu yoklu, biz alt ay evvel buraya hepimiz bir umde nerederek geldik. Ve o umdeler de Terini Sn 38 (1922) kararnn lyctcgayyer bir dstur olduunu iln ettik. Ve sonra dedik ki: Trkiye'de Byk Millet Meclisi Makam- Hilafetin istinadghdr. Ve rnakarn- Hilfet bcynclislm bir makam- mualldr, dedik.. Eer o makam bir makam- muall deilse, neden halka iln etmeyi lzumlu grdk? Binenaleyh bendeniz byle makam- Hilfet mlgadr demeyi doru bulmuyorum. Son szm budur. Bendeniz bu son sz yni mlgadr szn byle aka sylemeyi ve kaydn er'an deil siyseten byk bir mahzur telkki ediyorum. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) - O halde kapal kaydedelim. HLD BEY (devamla) - Byk Millet Meclisi'nin ahsiyet-i mneviyesinde deriz. Dorudan doruya mlgadr demek hataldr. TUNALI HLM BEY (Zonguldak) - Byk Millet Meclisi'nin ahsnda mndemitir. HLD BEY (Kastamonu) - Az zaman sonra te'sirini grrz." Hlid Bey'in bu mutedil konumas Hlfct'i lvetmeye kararl ve bu itibarla da muhalif rey ve beynlar dinlemee mtehammil gzkmeyen Meclis'in heyecann nisbeten teskin etmiti. Fakat ondan sonra sz alan Vsf nar bilhassa Zeki Bey'e kar ar bir surette trizkr ve batanbaa dcmogojik konumasyla tansiyonu yeniden ykseltti. O, yer yer karlkl satamalara sebep tekil eden konumasna: "Muhterem arkadalar!.. Cumhuriyet iln eden bir milletin siyas idaresi iinde Hlfct'in bekasnn ne kadar muzr olduunu btenin , hey'eti ummiyesinin mzkeresi esnasnda sylemitim." diye balamt. Vasf nar bundan sonra daha ziyde Kadirbeyolu Zeki Bey'i hedef ittihaz ederek tammiyle ahsiyata kaan bir konuma yapmtr. Bir zamanlar Bursa'da mubassrlk (Muallimle hademe aras bir vazife. Talefeyi susturmak ve onlara nezretle mkellef olanlara denirdi.) yapm olan bu aya arkl akgz kendisini Marif Vekiliine kadar ykselten saysz ve emsalsiz dalkavukluklarnn o gn en parlak bir mislini vermiti. Vsf nar'dan sonra sz alan Seyyid Bey -bir hukuku olmas

288 LOZAN ZAFER M, HEZMET MI? 289 KADR MTSIROLU hascbebiyle- kendini bu mevzuda en selhiyetli bir insan addederek, mzakerelerin en uzun konumasn yapmtr. 20 O'nun kk bir kitap hacmindeki bu uzun konumadan ancak dikkate deer birka paray iktibas edebileceiz. Seyyd Bey, bu uzun ve teferruatl konumasna yle balamtr: Muhterem EFendilcr! Msaade buyurursanz bendeniz de bu Hilfet mes'elesi hakknda biraz izahat vreyim. Mesele pek mhim olduundan ve hatt trihimizde ve belki de bilumum hdisat- ictimiyye arasnda en byk bir inklb demek olduundan bu bubda ne kadar sz sylense yine azdr. O'nun iin sabrnz sislimal edersem beni m'/ur grnz. Benden evvelki hatipler, bu babdaki kanaatlerini beyan eltiler. Pek gzel ve pek samimi sylediler. Bendeniz de bu mes'eleye dir uzun senelerden beri icra ettiim tetebbuat neticesinde hsl olan kanaatimi beyan etmek isterim. Nitekim, geen sene Hilfet hakknda "Hilfet ve Hkimiycl-i Milliye" nvniyetlc bir de kitap neretmi idim.201 Dedii gibi trih-i slm'da azim bir inklb yapyoruz. Diyebilirim ki bundan daha byk bir inklp olamaz!. Bu inklbn azame-lindendir ki; zihinler bununla pek meguldr. Kalbler endie ve te200 - Bir zamanlar stanbul niversitesinde "U s u I - i Fkh" hocal da yapm olan Seyyid Bey'i n Hilfetin ilgasnn lzumuna dir irad eyledii bu uzun nutuk, hilfet aleyhtarlarn ok fazla mem-mun etmi ve bu mevzuda mkemmel ve muazzam telkki olunmu olacak ki; zabtlardan ayr olarak 63 sahifelik bir bror halinde bastrlarak Trkiye'nin her tarafnda meccnen datlmtr. (TBMM'nin 3 Mart 1340 Trihinde Mn'akit 2. timnda "Hilfetin Mahiyyet-i er-iyyesi" Hakknda Adliye Vekili Seyyid Bey Tarafndan rad Olunan Nutuk - Ankara, TBMM Matbaas, 1340), 201 - Aslnda bu kitap imzasz olarak neredilmiti. Demek ki Seyyid Bey Hlfet'in sadece defin merasimine katlanlardan deil, bu neticeyi hazrlayanlardan biriymi... reddd iindedir. Onun iin cmlemizin vicdan ve iz'an arzu ediyor ki mes'ele lammiyle tavazzuh etsin!.. Yr ve ayar ne yaptmz ve ne yapmak istediimizi bilsin. uurlu bir surette mi, uursuz bir halde mi yapyoruz, anlasn. Meclis-i li, Hilfet mes'elesinin mhiyet-i er'iyye ve siysiyyesini bilerek mi ittihaz- karar ediyor, yoksa bilmiyerek mi?.. Bu cihetler ummiylc tavazzuh etsin. nk tekrar ediyorum mes'ele hakikaten gayet mhimdir. lem-i slm'da daha idiye kadar byle bir inklp vki olmamtr. Deil lcm-i slm'da belli Krre- Arz'da vki olan inklbatn en by, en mhimidir. Bunun iin ezhanda, efkrda pheler, tercdddler bulunmamak lzm gelir. Mcs'eleyi bilerek halletmek icab eder. Gerek din ciheti ve gerek siys ciheti etrafiyle bizim bilmemiz lzm gelir. Bu cihetleri bilirsek ne yapmak istediimizi, ne yapacamz bilmi oluruz. Benim asl maksadm mes'elenin din cihetini, slmiyet'in Hilfet mes'elesi hakkndaki tarz- telkkisini izah etmektir. Siyas cihetini beyan, maksadmdan haritir." Bundan sonra Hlfet'in ser mhiyetini kendine gre izah eden ve slm trihinden eitli misaller veren Seyyid Bey'in balca mesnedi, "Benden sonra hilfet otuz senedir. Ondan sonras ac veya src bir mel-k y e 11 i r." Mealindeki hdis erif olduu grlmektedir. Seyyid Beyin bu hadisi erifi telkki tarznn yanl olduunu ibu eserin ikinci cildinde izah etmi olduumuzdan 202 burada bunun zerinde durmayacaz. ~ 202 - Bkz: Kadir MISIROLU - Lozan Zafer Mi; Hezimet Mi? c- II- stanbul 1973 sh. 123 ve mt. sahifelerde yer alan 88 numaral dip not. 290 KADR MISIROLU 291 Yer yer Osmanl Pdihlarna hcum eden "Osman! Halfelcri'nin ise, saltanata olan hrs ve tamahlarndan nice masum v bignah ehzade kan dktklerinin

malum" olduunu onlarn hukuk- mslmin msadere ederek emval-i devleti una buna peke ektiklerini syleyen Seyyd Bey ok yakn bir gelecekte yaplacak ilerden habersizmi ki ilmi, emre uydurmak iin bir hayli zorladktan sonra aynen yle demitir: "Son sz olarak u ciheti de arz edeyim ki; slahat- adliye nm allnda alelacele bir kanun yapmak doru olamaz! Muzrdr. Almanlar son kanun- medenlerini ancak onbe senede vcda getirebildi-lcr. Memlekete, milletin, rf ve detine, milletin bnye-i ilimiyyesine uygun kanunlar yapmak kolay birey deildir. Muhtelif devletlerin muhclif usul ve kavnin var. Garbn rf ve deti ve hukuku olduu gibi, arkn da memleketimizin de rf ve deti ve kavidi hukikiyesi vardr. Bunlar uzun uzadiya tetkik etmek, etd etmek, dnmek, hangi kaidelerin, hangi ahkmn memleketimize, milletimizin erit-i itimiyyesine, ahval-i hayatiyesine uygun olduunu tespit eylemek icab eder. Byle yaplmayp da alelacele, geliigzel bir kanun yaplacak olursa, fide yerine mazarrat hsl olur. Sonra sk sk iki gnde bir t'dile mecbur kalrsnz. Ben size bir ayda byk bir kanun, devletin kanun-i medensini bile getirebilirim. Ne yaparm?! Alman veya svire Kanun-i Medensini tercme ettirerek hey'et-i liyenize takdim edebilirim. Lkin ona Trkiye kanuna denmez, muhterem Saraolu kr Bey'in tbiri evhile Trk'n ruhundan doan kanun denmez. Alman veya svire kanunu denir. Almanya ve svire baka, Trkiye bakadr. Trkiye'de Trkiye kanunu lzmdr." Zavall Seyyid Bey, ne bilsinki uaklm yapt adamlar iki -yl sonra (1926 da) svire Kanun- Medenisini cumburlop tercme edip alacaklar!.. Seyyd Bey'in bu uzun ve teferruatl konumasndan Hkmetin nokta-i nazarn ifde etmek zere krsye kan kil smet nn sze: Hilfetin ilgasnn ba mili bir zamanlarn Usu!-i Fkh mderrisi, Adliye Vekili SEYYD BEY 2LU-SU"-.flk'h g'bi b'r !me mensup olduSu halde din dmanlarma tesine a et olabilen bu adama m. yoksa, son zamanlarda O'nu bu unane konumas.yla .Islama yazarlar meyanna ithal eden talih- Src!?S hil m!!ifi m aClmak vs kiZnak Serskir, bitemiyOkuduflunu ^ o u, 292 KADR MISIROLU "- Muhterem efendiler!. Makam- Hilfet hakknda verilecek karar iin, alan mnkaat, din ve siys iki zemine temas etti." diye balayarak yaplan mnakaalar hulsa ve tahlil elti. "Din bir zemin-i mnkaaya girmek istemem." dedii halde bir hayli de din mlhaza ileri srd. Hi olmazsa bu hususta ileri srlen fikirleri tasvip veya tenkit etti. Sonra aleyhteki siys mlhazalar ele alarak, dahil siyasetle, halkn bu karan acaba nasl karlayacan dnerek endielenmenin yersiz olduunu, Mill Mcdelede askerlerin ancak "Makam- Hlfct'i kurtaracaz!" diyerek, cepheye scvkcdilcbikiikleri iddiasnn vrid olmadn, Hilfetin, yed muhafaza edilirse d siyasette hi bir fayda salamasnn melhuz bulunmadn ilh.. ileri srd. Nihayet O da uzun beyanatn u szlerle bitirdi: "......Bu esas dhilinde Mccls-i li'nin izhar edecei karar, Trk Milleti iin veslc-i saadet olacaktr. Kcmal-i kat'iyyet ve samimiyetle tatbik olunacaktr!." smet Paa'nn bu konumasndan sonra verilen kifyel-i mzkere takriri reye konularak kabul olunmu ve mzkerelere son verilmitir. Kanun'un ikinci maddesine yaplan itirazlar da reddoluna-rak, teklif Mcclis'e geldii gibi ve be saat gibi ks bir mddet sonunda203 kanunlamtr. 203 - "Bu muhabereden sonra harb oyunu mnsebetiyle smet Paa ve Mdafaa-i Milliye Vekili bulunan Kzm Paa da zmir'e gelmilerdi. Erkn-I Harbiye-i Ummiye Reisi Fevzi Paa da zaten orada bulunuyordu. Hilfetin ilgs lzumunda kanaatlerimiz mutabk idi-Ayn zamanda er'ye ve Evkaf Vekletini de g ve tedrist tevhid eylemek kararnda idik.

1340 senesi Mart'mn Birinci Gn Meclisin tarafmdan kd icap ediyordu. 23 ubat 330 gn Ankara'ya avdet etmi dik. Orada da icp eden zevat kararmdan haberdr ettim. 293 b) Hlfet'in lgasnn slm lemi'ndeki Akisleri Hlfct'in ilgasndan sonra (3 Mart 1924) birbirini kovalayan inklblarm ana hedefi sanld gibi yalnz resm haya deil, ayn zamanda ferd ve ahs davran, yaay ve hissiyat da din d Meclis'te bte mzkerat devam ediyordu. Hanedan tahsisat ve Seriye ve Evkaf Vekleti bteleri zerinde tevakkuf edilmek lzmd. Arkadalar mnkaata mteveccih beyant ve tenkidta baladlar. Mzkere ve mnakaa idme ettirildi. Bir Mart gn Millet Mecli-si'nin beinci mesi senesi mnsebetiyle verdiim nutukta u noktaya sret-i mahsusada iaret ettim: 2 Mart gn Frka Grupu tim ettirildi. aret ettiim bu mes'ele mevzuubahs ve mzkere edildi. Esaslar zerinde anlald. 3 Mart gn Meclis'in birinci celsesinde, evrak- varide meynnda u takrirler okundu: 1 - Hilfetin ilgsna ve Hanedn- Osmn'nin Trkiye hricine karlmasna dair eyh Saffet Efendi ile elli refikinin teklif-i kanunsi. 2 - er'iye ve Evkaf, Erkn- Harbiye Vekletleri'nin ilgsna dir Siirt Meb'usu Halil Hulki Efendi ve elli refikinin teklif-i kanunsi. 3 - Tevhid-i tedrisat hakknda Saruhan Meb'usu Vsf Bey ve elli refikinin takrirleri vrid olmutur. Makm- Riyasette bulunan Fethi Bey "- Efendim! Mteaddid imzalarla gelen bu teklif-i kanunilerin derhal mzakeresine dair teklifler vardr. Rey-i linize vazedeceim." dedi ve encmenlere gitmeden derhal mzakeresini re'ye koydu ve kabul edildiini beyn etti. ilk itiraz Kastamonu Meb'usu Hlid Bey tarafndan vki oldu. (Bkz: 87 numaral not) Mzkerenin cereyan asnsnda HHd Bey'e daha bir iki zat iltihak etti. Tekliflerin lehinde, uzun beyantta bulunan birok kymetli hatipler krsiye ktlar. Takrir sahiplerinden baka merhum. Seyid Bey'in ve smet Paa'nn ilm ve mukn hitabeleri her zaman iin mtalaya ayandr. Mzkere ve mnkaa be saat kadar devam etti. Saat alt krkbete mzkere hitam bulmu olduu zaman TBMM, 429,'430 ve 431'inci kanunlar karm bulunuyordu. Bu kanunlara nazaran Trkiye Cumhuriyei'nde, mumeit- nsa dir Jan ahkmn teri' ve infaz TBMM ila, O'nun tekil ettii hkmete id ve er'iye ve Evkaf Vekleti mln oldu." (Bkz: M.Kemal Paa, . a-9-e. sh. 513 -514). 294 KADtR MISKOLU LOZAN ZAFER Ml, HEZMET Mt? 295 (lik) klmakt204 Ancak hayat- mcml takriben bin yl mddetle din (slm) olan bir milleti ondan ekip koparmann gl aikrdr. Bu g i, drt sene gibi mahdud bir zamana sidmlm-tr, 205 ama nasl?!. Anadolu dhilinde fevkalde sclhiycti hiz "istikll Mahkemeleri" dolatrmak ve ou hukuku olmayan bu mahkemelerin szde hkimleri vastasyla masum kellelerinden ehramlar ykseltilmek suretiyle... Bu bakmdan "Hlfet'in ilgas"ndan sonra Trkiye'de herhangi bir kprdam olduu sylenemez. Yahud da btn bu asp kesmeler ve tenkil hareketlerine sebep ve bahane olan hdiseler hep Hlfet'in 204 - Bu mantk ve gayenin eitli delilleriyle kanl tatbikat hakknda daha sonra neredilecek olan "Kemalist nklbn Anatomisi" isimli eserimizde geni bilgi verilmi olduu cihetle burada aynca tafsiline lzum grmedik. 205 - ilki "Hlfet'in ilgas" (1924) sonuncusu da eskilerin "ebdil-i huruf" dedikleri "Ltin aifabes inin kabul" (1928) olan inkib hareketlerindeki ba dndrc sr'at, millerinin hlet-i rhiyelerini tesbi bakmndan son derecede ehemmiyetlidir. Srf u hz sebebiyle bile, onlarn zerinde lykyla dnlmemi bulunduunu sylemek ve isabetlerinden phe etmek mmkndr. Kald ki, bunlarn hl objektif (afak) bir surette tahlillerine imkn vermeyen kanun meyyidelerle korunmalar da son derecede dn-tiurcr. 1961 Anayasasnn 153. maddesinde tekmil inkib kanun-larn tadd ederek (sayp

dkerek) bunlarn Anayasa'ya aykrhklar-5 nn ileri srlemiyecekierine dir bir hkme vcud vermek, bir| korkunun eseri deilse nedir?! Bugn Yunan esiri msiman Trk-J ler'in -hi olmazsa- ahkm- ahsiyye mesailinde eriati tatbik etmele-* fine imkn verilirken, Trkiye'mizde en basit din hrriyetleri (hassaP ten neir ve propaganda hrriyetini) yasaklayan 163. madde u asi taassub ve "inkib yobazl "nn tipik bir mislidir. Hal zindir ki, Yunanistan'da esir mslmanlara en tabi insan haklan cnr leinden oimak zere verilenleri Trkiye'mizde sdece istemek bile mhud 163. maddeye gre onbuuk sene hapsi rpsteezim bir sul (!..) tur. (Filhakika bu madde artk ilga olunmutur, ancak 5816 sayl kaanun baa^i kaldka hakikate talip olanlar iin durum pek fazla de* imemek'tedir.) ilgs ve O'nun tabi bir neticesi olarak lkeyi likletirmenin akslmcllcriydi206 Bu demektir ki, islm hissiyat kuvveden fiile kma imknn bulamaynca kendi kabuuna ekilmi ve kl altndaki ate gibi varlsn kendi imknlaryla idmeye ynelmitir. Bu, din rnes'ele ve messeselerin hi bir zaman unutulmam olduunu gsterir. Bunlarn hl da hi olmazsa niyet ve ar/u hlinde gnllerde yaamakta bulunduu gereinin delilleri fikir ve siyset sahasndaki -doru-yanli- beyanlar kadar, mahkemelere aksetmi hdiseler hakkndaki dosyalarda da mevcuttur. -207 Resm makamia bu istikametteki tavr ve hareketleri takipte mill hududlar bile aan bir hassasiyet gstermilerdi. Mesel 1931 ylnda Kuds'te Mft Emin el Hseyn tarafndan bir "slm Konferans" toplanmt. Trkiye bu konferansla " H 1 f e t 'in mevzuubahs edilmesi suretiyle Trkiye'nin rahatsz edilmesinden" endie etmi ve Filistin'in hkimi olmas sebebiyle, ngilizler'den bu hususta teminat istemiti. Devrin Hriciye Vekili Tevfik Rt Ara, 3 Aralk 1931 tarihinde Trkiye Byk Millet Meclisi'nde bu hususu yle izah ve ifde eylemitir: "Kuds'te orann mfts tarafndan uradan buradan kendisine iltihak eden arkadalaryla akdine teebbs edilen sim Kongresinin mhiyeti iln olunan ruznmesine gre eriatidir. Bu kelimenin mns evvelce vakit vakit Osmanl mparatorluunda, dier memleketlerde ve birka sene evvel de Afganistan'da hu nam anda tecelli eden vak'alar ile artk herkes iin mnkaa gtrmeyecek surette malum olmutur. b 206 - Gerekten ark vilyetlerimizde' birok kareler ortaya kan .] e n k i I h a r e k e 11 e r " ve " Menemen Vak'as" 9'Di hdiseler ahl edildiinde bn bunlara din d (lik) inkilblara Kar duyulan infialin sebep olduu ibretle mahede olunur. 207 - Bata Hilfet olmak zere islm mes'e.le ve messeselerin utulmadmi, bunlarn resm ehasn vicdannda meknuz endieler dahi olsa devam eylediini gsteren saysz vaka mevcud- Bunun yannda, srf bu messeselerin ehemmiyetine dir 296 KADR M1SKOLU LOZAN ZAFER MI, HEZMET MI? 297 Hriciyemiz haber alr almaz derhal alkadar devletlerle temasla j kusur etmedi ve Filistin idaresini elinde tutmak itibariyle ngiltere hkmetinden bu vak'a hakknda dostne malmat ald. resm ehasn uur altndaki kanaatlerini ifde eden beyanlarda az deildir. Biz bahsi esas mecramdan lzumundan fazla ayrmamak iin srf u son noktadaki ifdelere bir iki misal vermek istiyoruz. 1 27 Mays htilli'nden evvel Demokrat Parti bnyesinde bagsteren muhalefet, grupta btn bakanlarn istifa ettirilmesine mncer olmutt Bu srada arkadalarn yattrmaya alan Menderes o zaman gaz< telerde eitli tenkid ve mnakaalara sebep olan u sz sylemiti: "Arslanlar, siz isterseniz Hlfet'i bile geriye getirebilirsiniz!.." Bu tarzda bir beyan da bir zamanlarn hrn muhalefet lideri nn'den sdr olmutur. O da 1966 ylnda Trk Dili Kurumu'na vki bir ziyaretinde:"... Ne zannediyorlar? Hilfeti kucaklar da eski kuvveti ve itibar olacak m sanyorlar? Gln bir ey olacak Hilfeti getirseler.. " demitir. (Bkz. 11 Kasm 1966 tarihli gazeteler) Ertesi gn Yeni stanbul Gazetesi'nde nn'nn bu

szlerini ele alan Nizamed-din Nazif Tepedelenliolu mes'leyi u ekilde tahlil etmitir: "..Paa hazretleri, Halife de Hilfet de ok kolay yolcu edilmilerdir. Ama yle kolay kolay geri getirilemezler. Bu messese ndrt asra yakn pek uzun bir zaman iinde binbir faciann yaynda dle d-le nihayet bir devaml ekil alabilmiti. Ve, bizde br Byk Millet Meclisi Kanunu'nun bir Abdimecd Efendi hlinde ahslandrd gnlerde deil, Yavuz'un yok ettii Klemen mparatorluu'nda bir Mtevekkil Alellah hlinde acze dt gnlerde dahi gene bir mn ifde etmiti. Hilfet vatan saraymzn prlantadan bir penceresiydi. En az be ciltlik bir eserle izah edilebilecek senetlerin tazyikiyle berhava oldu. Artk ns paralarn bulmak, ne de yanyan getirip yaptrmak kolay itir. Agh Srr'y irad ederken "Kursalar bile eski kuvvet ve itibar olacak m?" deyiinizden, sizin de 1924te kaldrlan Hlfet'in hl cihan saran bir manev kuvvet ve ittoaf sahibi olduunu kabul ettiinizi anladm..." Nizameddin Nazif nn'nn bu beyantnda bahsi geen Hlf* liklik, lisan inklb ve ltin asll yeni alfabeye mteallik mes'elelef6 cevap vermeye ertesi gn de devam ederek: htilafl siys mes'eleler akdi tasavvur edilen kongrede grle-miyecei gibi onun mesisinin tevcihinde Trkiye Cumhuriyeti Hk-meli'ni rahatsz edecek hususta meydan verilcmiyecei ve bilhassa bir Hilfet mes'elesinin hi bir suretle mevzuubahs olarruyaca ve... "208 1931 Kuds slm Konferans bu istikametteki toplantlarn ilki deildi. 13 Mays 1926'da Msr'n baehri Kahirc'de herri de "Hilfet Konferans" adyla bir konferans toplanmt. nk bir "Liklik aslna bakarsanz Hlfet'le hi bir ilgisi olmayan bir messesedir. Hi bir ilgisi yoktur ve Hilfet mevcud olsayd lik prensiplerle pek al badaabilirdi, (tavizci mantk.:) Halife neydi? slm Dini'nde idar hiyerarinin zirvesi. ok yanl olarak propagada edildii gibi Osmanl Devleti'nde Halfe "Emirlm'minn" deildi. Emrlm'minn olan "sultan"d. Bizdeki Halifelik bir eit "Cesar papismeldi ki; drt halife devri ile ve Emev, Abbas, Fatm devirlerindeki halifeliklerle de bir tutulamaz. Sultanlk kalknca otomatik olarak emirlm'minlik de kalkmt. Nitekim Halife Abdlmecid Efendi'nin unvanlar arasnda Emr'l M'minn'lik yoktu. Sultanlk kalkt anda cismn idare ile ne siyas ne asker hi bir ilgisi olmayan bir messesenin liklie dokunur hangi taraf kalmtr? Dou Roma Kilisesi Patrik'i efendi'nin liklik ilkelerine aykr bir taraf olduu iddia ediliyor mu? slm'n halifesi sdece "Halife-i Ryl Zemin" diye anlrd. Yani "Yeryz Halifesi". Eh.. Atenogoras efendi de "Patriarch Acumenique"dir, ki Trkesi "Cihan Patriki" demektir. Neden yadrganmyor?" demiti. Trk basn ve siyas mahfillerde "Hilfet Mes'elesi"nin tazelenii bu zikrettiimiz misallere mhhasr deildir. Zaman zaman -bil-hassajnklb silhrleri en uzak ihtiml ve'alkalar bahane ederek bu messeseye "desteksiz at"la hcum etmilerdir. Bunlar tadd eyleyerek okuyucularmzn zamann israf etmek istemediimizden bu kadarla yetinmekteyiz. 208 - Tevfik Rt Ara - Lozan'n zlerinde On Yl, stanbul 1935 sh.138 298 KADR M1SIROLU taraftan slm Dnyas'nm ileri gelenleri Hilfct'siz yaamak islemiyor, bu husustaki din vebalden korkuyorlar2W> dier taraftan erif H210 ve eyin gibi baz ahsiyyetler "Halife" olabilmeye can atyor bu maksadla sa solu tahrik ediyorlard. Fakat bu gayret ve faaliyetler hi bir semere vermedi.

1926 tarihli Kahire Hilfet Konferans Hlfct'in mhiyeti ve gelecei hakknda birtakm akademik mnkaalarla gemitir. Arap Dnyas bu mes'ele ile pek alkadard. Bu alka Suud Kral Faysal'n slm Dnyas'nda hicr Onbeinci Asr balamazdan nce gereklemesini arzulad uyan meyannda defaatle ele alnna kadar srp gitmitir. 2U Ancak Arab ileri gelenlerinin Hilfetle ilgi209 - Bkz. bu eserin 25. sahifesinde zikredilmi olan "Bir kimse imama bat etmeden nce lrse, onun lm chiliyyet (devri) lm gibidir" mealindeki hadis-i erif. 210 - Bkz. bu eserin 86. sahifesinde yer alan 27 numaral dipnot. 211 - Hilfeti lemmul bir messese haline getirmi olan Sultan Abdlhamid Han merhumun en kk olu ehzade Mehmed Abid Efendi Kral Faysal'n bu husustaki dnce ve tasavvurlarna k tutmak zere, ibu eserin mellifine 1971 ylnda Beyrut'ta ikamet etmekte olduu mtevzi talebe pansiyonunda aadaki aklamay ltfetmilerdir: "- Henz buraya gelmemitim. Paris'te oturuyordum. Kral Faysal, oraya gelmiti. Beni aratp buldurdu. Kendisiyle gayet mahremne bir grme yaptk. yle ki hi bir yaknnn bile bu grmede bulunmasna izin vermedi. Uzun uzun slm Dnyas'nm iinde bulunduu kesmekelikten ikyet ettikten sonra sz yaknda gelip atacak olan hicri onbeinci asrn ehemmiyetine intikal ettirdi Bu mnasebetle yaplmakta olan hazrlklar anlatt ve bu meyanda "yeni asra halifesiz girmek istemediklerini" belirttikten sonra: "- Geliniz Efendi Hazretleri!." dedi "sizinle Mekke'ye gidelim. Orada oturunuz. Hilfetin tarih an ve azametine yakr bir merasimle sizi "halife" iln edelim. lk nce ben size "biat" edeceim, sonra da teb'am.. Bilhare bu biati umullendirebiliriz. Merhum babanzn bata btn Arab lkeleri olmak zere slm Dnyasi"n:n hor tarafnda gaye; hakl bir hreti vardr.." LOZA.N ZAFER Mi, HEZMET MI? 299 ri -aynen bizdeki gibi- her zaman mspet olmam bazan da bu kadim islm messeseyi tamamen inkr edecek kadar ileri gidenicr grlmtr. Dier taraftan bir ksm Hilfet mdafilerinn de br mddet nce O'nun ykclarn tehiste hataya derek onlara methiyeler dzm kimseler olduunu hatrlamakla fayda vardr.2!2 eyhlislm Mustafa Sabr Et'endi'ye gre bylclcri "M.Kemal'in gnahlarnda kendisiyle mterektirler. Zira evvelce kendilerine yaplan nasihati dinlemeyerek O'nu methelmiicrdir." 23 Merhum eyhlislm bunlardan "O'na cevaben dedim ki; nce bu tevecch ve alkanza teekkr etmeliyim. Sonra da byle azametli bir davaya kendimi !yk grmediimi ifde etmeliyim. Saniyen bu i Mekke'de olmaz. Arab lemi'nin hil prmeiii mlm-i lileridir. Bunun altnda hemen bir ecnebi parma arariar. Bizde "Yiit dt yerden kalkar!.." tarznda bir atasz vardr..." Bu i olursa Trkiye'de oiur, olmazsa hibir yerde..." Merhum, Faysal'n kendisinin ne demek istediini peki anladn* ifde buyurmu ve aslnda bu teklifin arka plnndan bizzat emin olmadn da szlerine eklemiti. Kral Faysal'n daha sonra 1973 ylnda Pakistan'da toplanan "islm Konferansnda bu mes'eieyi tazeledii ve kuliste Trk murahhaslar iie "Emnat- Mukaddese" mevzuunda pazarkara giritii duyulmu ve istanbul gazetelerine bu haber "Kral Faysaf'n hatife olmak istedii ve bu maksadla Emnat- MakacSdeseyf petro! kar-ilnda satn almak gayreti peinde kotuu" suretinde aksetmt 212 - Bu durum yine de takdire savandr. Gerekten pakisan iri ikbal eski ve hi phesiz iyi niyet mahsl methiyeleri muvacehesinde "hlfet'in ilgas"n bir emrivaki oiarak kabu! eder ve ortaya kan yeni zihniyeti tevile alrken nmt "islmcfya km ter ok Trk ir ve yazar ise-bu kadarck olsun bir haysiyet kurtarma gayretine kaplmakszn sktu veya iren bir ak ihtiyar emiierdi. Buna mukabil Arab ileri gelenlerinde mahede eden bu samimi dn ve M.Kemai'i daha nce afciam oimakia yandikarn itiraf .^ilerini takdir etmemek mmkn deildir.

213 - eyhs'am Mustafa Sabri-Mevkuf-u Akii ve-inii vel Aiim-m" Ra&Giidiemin ve ibdihrnrsen- Kahir :950 c i, si\ 45-i 300 KADR MISIROLU Msr'da "emir- uara" yni irlerin emiri lakabyla anlan evki Bey'i "ngilizlerin gzne batan bir diken" 24 olarak vasfcttii Hlfct'in ilgasna mteallik mcs'clelcr arasnda ele alarak uzun uzun tenkid etmitir. Hakikaten, irlerin stad evki Bey; Hlfct'in ilgasndan nce M.Kemal Paa'y ncdih iin yazd uzun ve heyecan verici iirde O'nu byk islm mchidi Hald bn-i Velid'c benzeterek: "Allahuekbcr, fetihlerde nice acib'eyler vardr, "Ey Trkler'in lllid'i, yenile Ar ablar'in lllid'ini!.." diyor ve Yunan'a kar kazanlan zaferin slm Dnya'smda uyandrd.mterek sevinci terennm ediyordu. Fakat evk-i Msr'in bu cokun hissiyat, az sonra dehetli bir mateme dnt. midlcr tahakkuk etmedi. Tehisler doru kmad. Hlfct'in, kurtarcs sanlanlarn eliyle harim-i ismetinde hanerlenip katledildii mahede edildi. evki Bey, bu ac tecell karsnda ye's ve mitsizlik iinde " Hilfet Mersiyesi" diye anlan aadaki iiri yazd: "Dn trkleri, alayanlarn hkrklarna dnt, "Dn-dernek kaybolup gitti. "Hilfet, zifaf gecesinde gelinlik elbiseleriyle kefenlendi, "Sabah karanlyla kabre konuldu. "lklar iinde her tarafta srtan bir ibretle, "Bir sarholuk iinde uurland. " Ey hilfet, minare ve minberler senin iin feryad etti, " Hrler ve kleler saaa alad. "Hindistan ah- vah ile doldu, Msr zntye garkodu.. "Yamur gibi dklen gzyalar ile sana alad!.. 214 - eyhlislm Mustafa Sabri- a.g.e. sh. 46? 301 "am, Irak Acemistan sorar; "Yeryznden Hilfeti kim sildi? "Senin o byk topluluun mateme brnd, "Alayp gzya dkenlere dnt "Eyvah efendiler! vah o diri diri gmlene, "Susuz ve gnahsz katledilene... "Savaarak seni yenemeyen kimseler, "Sulh masasnda seni katlettiler!.. "Mslmanlar fetihlerin nadalyalaryla sslenen, "Yorganlarn elleriyle paraladlar. "Boyunlarna taklan madalyonlarn kartp attlar, "Omuzlarndan en gzel nianlarn skp aldlar. "Uzun sre devam eden o eref, "Yatsyla sabah arasnda kaybolup gitti. "Btn canllara gsterilen en merhametli alka "Bir anda beli krlp gitti. "Hilfet her toplu harekette mslmanlar "Birletirip saflarn dzeltir yrylerini nizama koyard. "Namazlar bile inledi bu bir fitne idi, "eriatle oynyann, sarho ve hayaszn fitnesiydi. "Gln fetvalar verdi, sapk szler syledi-" Memlekete apak bir kfr getirdi. Ne yazk ki, hkmettii insanlar s 'nderlik ve iyilik iin yaratlmlard." 302 KADR MSROLU LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 303 Hilfetle ilgili oarak O'nun ilgasndan sonra yazlp sylenenler hi phesizbu cmas ettiklerimizden ibaret deildir. Trkiyem./'i ve btn slm Alemi'nde kitab, makalesi veya din ve siyas koni roasyla Ona -mspet-menfi ynde birok kimler temas etmitir!.. ve tecrbeden baka hi br liyakaa -bunlar da liyakatsa- mlik de? ken, kendim din ve iarih mevzularda seihiyeti sanan bir Burhai Felek'ten, hl utanmadan Sulaa Abdulhamid Han merhuma K zil Sultan" tyebildii hakle nurcu bir ksm kardelerimi/ie | sinsi ve hesapldirsek temas yznden olsa gerek ad sacya pikini bir Oma! Kofciy'a kadar...

El-mlum etin Aitan'dan lhan SeluK .1 kadar... rii ufakl sosyalist (!..) ve kemalist hangi kalem Hilfet k< 1 inciler dktrmedi ki. Hilfet Mes'eiesine iim olarak eilen Prof. Hamidullah ve El-Ezher niversitesi Profesrlerinden Zhauddin er-Reis gibi limler de eksik dciL Bunlar ekseriya" H 11 f e t' i n t a ri h c e s i." ile biriikte O'nun gelecei hakknda da zerinde pek ok dnmeyi gerektiren "yeni teklifler" ortaya koymaktadrlar. Bunlardan Prof, Hamidullah'a Trkemize de tercme edilmi bulunan "slm'a Giri" adl eserindeki dikkate deer grler, Prof. Ziyauddin Er-Reisi de srf Hifet'e tahsis edilmi "slm ve Asrmzda Halifelik" nvan imne eseri doiaysyla bilhassa zikretmi bulunuyoruz. Bta bu yazlp sylenenleri H<!et'in ilgasndan bu yana elli .'! gemi olsa da hep u "lga" keyfiyetinin akislerinden mdud telSdcl etmek ve ele alp deerlendirmek gereine inanyoruz. Ancak bu blmn haddinden fazla uzam bulunmas ve Hilfet mes'elesini aynen "Musul M e s' e 1 e s i "nde olduu gibi geniletip ayn bir kitap hajinde neretmeyi dnmekte olmamz sebebiyle bu kadar'3 iktifa ediyoruz. Ancak son verirken unu da hablaunak isleriz ki; Infalbcrik ve Bat'y (aklid hastalmn eseri olarak mruz kaldmz "manevi kay pl ar "m bir numarals olan " H lf e f in 1 g a s 1". Lozan'daki dalevereli pazarlklarn eseri olarak gereklemitir. Messese ayakta kalp da bana nlyJc biri, hatta erzel biri bile gemi olsayd durum, bugnknden ok hayrl olurdu Zira ahs detirmenin messeseyi yeniden kurmaya nazaran ok daha kolay olaca aikrdr! I KNC BLM PATRKHANE A- PATRKHANENN TARHES a) Kuruluundan stanbul'un Fethine Kadar: Hazreti sa (a.s.) nn vefatndan takriben yz yl sonra, bugn "Ortadou" denilen blgede bir hayli yaylp genileyen Hristiyanlk, kendisinden evvelki btn semav dinler gibi "vahdniy-yet" esas zerine kurulmutu. Bu yzden blgenin hkimi ve sahibi bulunan ve imparatorlarn bir nevi "ilh" telkki eyleyen Romallar, bu yeni dinin sliklerini iddetle takip ve eitli zulmlere mruz kldlar. Bu keyfiyet, Roma mparatoru I.Konstantin'in 313 ylnda Hristiyanl resmen kabul ile devlet dini iln etmesine kadar pek kanl bir surette srp gitmitir. Hz. sa (a.s.) nn Filistin'de Celil Gl'nn kenarndaki " N -.sra" Ky'nde domu olmasndan dolay "nasran" O'nun isminin (Crezus) frenke telffuzuna gre " h r s t i y a n " (criscian) ad verilen bu dinin slikleri I. Konstantin (285 -337) nin bahettii u imknla dinlerini serbeste tatbik ve icra imknna sahip oldular. Fakat o andan itibaren de fikr kavga ve ekimelere srklenmekten kurtulamadlar. Bu ihtilflar, ksaca ifde etmek gekirse, " H z. s a ' d a k i c e v h e r 1 e r " in farkl telk-ki edilmesinden domu ve Hristiyanlkta nce "Katolik" LOZAN ZAFER Ml, HEZMET M? 305 ve " O r t a d o k s " bilhere de "Protestanlk" adiyle belli bal mezheplerin ortaya kmasna sebep olmutur. Bunlar da daha sonra kendi ilerinde birok tal kollara ayrlmlardr. Ortodokslar -tal kollar arasndaki ufak tefek farklara ramen- Ka-toliklcr'dcn daha az ekilcidirler. Cenb- Hakk'n -h- babalna, Hz. sa (a.s.) nn oulluuna ve insanlarn kardeliine(!...) inanrlar. "Ortodoks" kelimesi Yunanca "doru" demek olan " o r t-h o s " ile " i n a n " ve " k a n a a t" demek olan " d o k s a " nn birletirilmesi suretiyle vcud bulmutur ki, doru inan demektir. Hristiyanlk iindeki fikr ve itikad blnmelerde nceleri kendini esas Hristiyanlk doktrinine bahve hatadan salim kabul eden her kilise "Ortodoks " adna sahip km ve kendini bu ad ile adlandrmtr. Ancak zamanla bu kelime, Bizans kiliselerini ifde eder olmu, stanbul Palrikhnesi'ne 215 balanmyanlar baka adlar tercih ve kabul etmilerdir.

"Patrik" kalimesi "Eski A h i d " de ailenin byklerine verilen bir ad olarak geer. Yunanca " p a t r i k h i s " ten muharreftir. Kilise bakanlarnn bu nam ile anlmalarna Beinci Yzyl'dan nce rastlanmaz. Hristiyanlar arasndaki idar ve itikad ayrlklar sebebiyle birok kongre (konsl) toplanmtr. Bunlardan mild 451 ylnda Khalkeden (Kadky) da toplanan konsl, Hristiyanlk tarihinde ilk defa olarak " P a t r i klik" adyla be messese te'sis ve kabul etmi ve bunlar lekiltlandrmtr. Konsl, Roma, stanbul, skenderiye, Antakya ve Kuds'ten ibaret olan bu patriklikler arasnda stanbul Patrikliine (pakrikhnesine) mstesna bir mevki ve selhiyet izafe eylemitir. Roma, Bizans Kilisesini kendisine rakip ve mudil bir duruma ykselten bu konsln kararlarn tanmayarak "patrik" unvann yine de baz piskoposlara216 izafe etmeye devam eylemitir. Buna ilveten zamanla ibu "patriklik" sfatnn zikri geen be merkeze hasr 215 - Patrikhane Yunanca aile reisi demek olan "p a t r i k" ile Farsa ev demek olan "hn e" kelimelerinden terkib edilmitir. Ortodoks klielerinin en byk makamn bu nam ile anmak bize mahsustur. 216 - Yunanca "gzeten, nezret ede n" mnsna gelen " e p i s k o p o s " tan muharref olan "piskopos" tbirinin ki-lise bakanlarna izafesi "patrik "ten eskidir. 306 KADR MISIROGLU hususundaki karara da sdk kalnmam, kendi kendine patrikliini iln eden baka kiliseler de olmutur. Bylece deil Hrstiyanlk, O'nun bir mezhebi olan Ortodoksluk iinde bile, itikad olduu kadar idar birlik de hi bir /.aman salanamamtr. Gereklen bugn bile u ayrlk ve blnmeler hal devam etmektedir. Srynler'in Mardin'de, Bulgar ve Ermeniler'in stanbul'da mstakil birer patrikhaneleri mevcuddur. Msr'daki Rumlar'n da kendilerine mahsus bir patrikhaneleri vardr. Bunlardan stanbul'un "Fener" semtindeki patrikhane 217 ilk kuruluunda sdece bir piskoposluktu. Ek yani lemmul bir mhiyeti hiz deildi. Birinci Konstantin lke topraklarnn doudaki dmanlarna. kar kolaylkla korunabilmcsini salamak zere onlara Roma'dan daha yakn bir siyas ve idri merkez dnd. Bunun iin nce eski Bizans'n yerine kendi adyla anlan bir ehir kurdu, sonra da burada Roma'daki Papalk Makam'na mudil bir din messesenin mevcudiyetini arzu eylediinden daha nce piskoposluk olarak kurul217 - Ortodoks Patrikhnesi'nin piskoposluk suretinde ilk teekkl ettii yer Ayasofya idi. Burasnn fetihle birlikte camie evrilmesi zerin patrikhane imdiki Ftih Camii erifi'nin yerinde bulunan " H a v r i y-yun Kliesi" ne tanmtr. Fakat Bizans hkmdarlarnn trbeleri bulunan burasnn da bilhare cami inaasna tahsisi takarrr edince (1455) patrikhane imdiki Fethiye. Camii erifi'nin bulunduu yerdeki Parmakaristos adyla bilinen "Rahibeler Manastr "na tanmtr, Burada 132 sene ikamet eden Patrikhane, bilhare burasnn da 1586 ylnda camie tahvil edilmesi zerine Fener civarndaki Eflk Kona Kilisesi'ne tand. 1597'de ise, Balat'daki Aya Dimitri Kilisesi'ne naklolundu. Burada Ancak drt sene kalan Patrikhane bilhare 1601 ylnda Fener'deki Aya Yorgi M a n a s 11 r 'na tanmtr. imdiki patrikhane ite buradadr ve bulunduu semt dolaysyla bazan da "Fener Patrikhnesi" adyla anlmaktadr. LOZAX ZAFER M, HHZMET M? 307 s bulanan kiliseyi Patriklik hline getirdi. (330) Bununla beraber tarihde hi bir zaman Fener Rum Patrikhnesi, Hristiyanlann byk ckseriyclinee RUrna'daki Papala eit tutulmamtr. O zamanlar Bat ve Dou hristiyanti arasnda mezheb fark mev-cud deildi. Bu durum Roma mparatoruu'nun fiilen taksiminden sonra ortaya kmtr. Fener Rum Patrikhnesi'nin bu ilk devri stanbul'un mslman Trkler tarafndan fethine kadar takriben bin yl srmtr. Bu mddet, zarfnda patriklerin cismn hibir selhiyet ve iktidarlar meveod deildi. Sdece din ilere

bakyor, kiliseler ve bunlara bal mekteplerin idareleriyle megul bulunuyorlard. Bununla beraber, cntirikac Bizans siysetinin dnda kalmalar da hemen ekseriya mmkn olmamtr. nk imparatorlar, onlarn nt'tz ve tesirlerinden istifde iin hi bir frsat karmamalardr. Bu da gayet tabii idi. Zira patrikler imparatorlar tarafndan tyin edilirlerdi. Halbuki Bizans, siys ve idri bakmdan tam bir istikrara asla kavuamam, hkmdar sllelerinin sk sk deimesi ve bunlar arasndaki iktidar kavgalarnn srp gitmesi, patrikhanenin bu kavgalar dnda kalmasn imknsz klmtr. Zira imparatorluun mevzuat ncil'den mlhemdi. Patrikhnc'dcki konsln kararlan otomatik olarak devlen kanunlar hlinde kabul ve tatbik ediliyordu. Bu yzden imparatorlar patrikleri ve hatta topyekn patrikhaneyi kendi siys emelleri istikametinde kullanmaktan geri kalmadlar. Hatta emirlerine ka gelen patrikleri azletmekten veya srgne gndermekten ekinmemilerdir. Hsl Bizans demek siys entrika demek olmu ve patrikhanede bu ihtilflarn en messir unsuru hlinde bin yl alkalanp durmutur. B alkantlara itikad ve topik (hayal) mnkaalar, idar bakmdan bir-ok kereler tekrarlanan ayrlma ve birlemeleri de eklerseniz, Pai-r|khne tarihinin stanbul'un mslman Trkier'ce fethine kadar tam bin yi anari iinde getii daha kolay anlalr. 308 LOZAN ZAFIiR Ml, HEZMET M? 309 b) Osmanl daresi'nde Patrikhane aa) Sadkat Devri Trk slm tarihinin serlc byk hkmdar Ftih Sultan Meh-med Han khne Bizans surlarn zorlarken, ierdeki hrisliyanlar fikren ve fiilen iki grttpa ayrlm bulunuyorlard. Bunlardan biri, Katolik ve Ortodoks kiliseleri arasndaki tarih ayrl ortadan kaldrmak, bu suretle salanacak birlik sayesinde Katolik Avrupa'nn yardmn temin etmek emeli peinde kouyordu. Bu grupun banda son Bizans mparatoru Konstantin Paleologos ve Patrik Grigorios Mammas vard. Buiar papalk makam ile anlam ve Ayasotya'da Rona'dan gelen Kardinal Isidore tarafndan idare edilen bir yinde "iki kilisenin birlemi olduunu" iln bile ettirmilerdi. Bu suretle tarih husmet ve ayrla son verilerek Dou Hrsliyanl Bat Kiliscsi'nin emrine girmi oluyordu. Buna mukabil ikinci bir grup da Katolikler'den nefret ediyor ve onlarn tarihte birok kereler kendilerne kar vki olan hunharlklarn 21S 218 - Bunlara bir misal olmak zere, Drdnc Hal Seferi srasnda stanbul'a urayan katoliklerin esas gayelerinden ayrlarak buraya yerlemeleri ve elli yl srecek.bir "Ltin mparatorluu" kurmalar (1204) zikredilebilir. Bu esnada ehir gnlerce sren bir yama ve talana mruz kalm, caddeler Ortodokslarn -katolik kardelerince (!..) dklen- masum kanlar ile kzla boyanmt. te Dou Roma Kilisesi'nin gelecei etrafndaki fikir ve reylerin bu ekilde muhtelif olduu bir hengmda stanbul'a giren Ftih, mes'eleyi o dhiyane uzak grll ile ele ald. Bu kilisenin tamamen ortadan kalkmasnn Avrupa Kt'as'ndaki ftuhata zarar vereceini dnd. Hristiyan alemindeki ayrln Dou Roma Kilisesi'nin ayakta kalmasna ve hatta takviye edilmesine bal bulunduunu takdir ederek bu kiliseye birtakm hak ve imtiyazlar bahetti. Bunlar, patriklerin ahslarn muhterem ve her trl tecvzden masun klmakta, kendilerini "vezir" rtbesini hiz kimselerle bir seviyeye ykseltmekte ve bu sfatla onlara dilediklerinde "Divan- H m ilcri srerek Ortodoks Kilisesi'nin istikllini dva ediyordu, bu grupun szcln de Bavekil Notaras ile baz nfuzlu papazlar yapyordu. Hatta Notaras'n birleme taraftarlarna kar alenen "stanbul'da kardinal apkas grmektense Trk sar grmeyi tercih edeceini" bildirmi olduu bile rivayet edilir. Patrikhane ve ona bal kiliseler din yin ve ibdetlerinde serbest oluyor ve nikah, cenaze nevinden ilerin eskiden olduu gibi kendilerince if ve icrasna asla karlmyordu. Bu suretle patrikhane ile hukuku sahasnda kaza selhiyetiyle tehiz edilmi din, hukuk ve ceza bir byk merci hline getirilmi oluyordu. Kiliselerin -muayyen istisnalar dnda- camie tahvil

edilemiyecei taahhd ediliyor ve patrikhanenin mevcud lemmul karakter ve tekiltn muhafaza etmesi hakk tannyordu. Ftih'in Patrikhaneye tand bu imtiyazlar sonradan ar bularak tenkid edenler kmsa da mes'ele zaman ve artlar iinde mta-lca edildiinde, bundaki isabet kolaylkla grlr. Kald ki, Ftih bu kiliseyi bahsi geen imtiyazlarla lakviyc ederken O'nun bana kato-lik-ortodoks birlii fikrine kar daha nce etin bir mcdele vermi olan Gennadios Skolarios'u fetihten gn -veya daha sonra- geirmi ve bylece himyesi altna alm olduu Dou Kilisesi'nin Papala kar husmetinin devamn salamtr. 219 yun" da sz almak hakkn salamaktayd. Ayrca maiyetlerine Yenierilerden kurulu bir munfz birlii veriliyordu. Patrikler ve onlara bal btn kilise ileri gelenleri de her trl umm hizmetlerden ve vergi gibi mkellefiyetlerden muaf tutuluyorlard. 219- Ftih stanbul'u ald zaman patriklik Makam mnhal bulunuyordu. Eski Patrik kinci Anastasios istifa etmiti. Rum Cemaatt'ne uslne uygun olarak kendilerine bir patrik semelerini emreden Ftih, bu suretle seilen Georgios (Kartesios) Sikolarios'un Gennadios adyla patrikliini tasdik etmitir. Kendisini Bizans zamanndaki merasimin aynsn icra ettirerek huzuruna kabul ile O'na iltifat ve ihsanlarda bulun-mutur. Bu iltifat ve ihsanlar arasnda, Patriin bana, oniki havarinin resimleri ile elmastan yaplm bir ha ihtiva eden mehur tac koymu-Ve eline de patriklik almeti olan murassa sy vermi olmas dikkat ekicidir. Saraya gidi ve geliinde beyaz bir ata bindirilmi ve bir hkmdar gibi muamele grm olan Gennadios'u bizzat Ftih saray310 KADR MISIROLU Dier taraftan malbetlii hrstiyanlara kar bylesine mfik ve miiltcfit davranmas, O'nun, uruna mrn bezlcylcdii slm inanlarnn da br emir ve icabyd. Binenaleyh hem itikad ve hem de siyseti byle hareket etmesini icab cltiriyodu. Malblara mal, can emniyeti bahetmek, onlarn dim ilerine karmamak Hz. mer'in (r.a.) Kuds' fethinden beri slm ihlcrinec hassasiyetle korunmu oian bir prensipti. Ftih'in bu ileri grll ksa zamanda meyvelerini vermeye balam, Avrupa'ya kaan Rumlarn ou geri dnd gibi, Srplar'in Osmanllara meylettii ve Mora Kilisesinin Osmanl himayesini ialeb etlii grlmtr. Rumlara tannan haklar, patrikhaneye verilen imtiyazlar, .gsterilen adalet ve msamaha Hrisyanlik leminde hayret ve takdirle karland. Onu ve inancn tanmayan baz kimseler Hristiyanla -h-bir yaknlk duyduu iin ikiyle davrandn sandlar. 22 Halbuki yunsa kapsna kadar karak uurlamtr. Daha sonraki devirlerde de patrik tayini ayn ekilde olmutur. Oniki kiilik Sen Sinod Meciisi'nce patrik seilen kimsenin ismi Divan' Hma-yun'a bildirilir, Divan'n tasdiki ile seim kat'ileirdi. Sonra da patrik hussi bir merasimle Pdiah'in huzurana kard. Pdiah'n ayaklarn pen patrik'in teekkr ve balln Rumca olarak ifde etmesine msaade olunurdu. 220 - Umumiyetle yaygn bir rivayet olduu zere Papa ikinci Pius kendisine mektup yazarak "Hristiyanl kabul ettii takdirde Bat Roma'ys da esme mde olduunu" bildirmitir. Byie bir mektup ve teklifin Ftih'e ulap ulamad hususunda kaynaklarmz meskttur. Herhalde vki oimu bulunsayd, bundan bahsedilirdi. Ancak byle bir mektup 1475 ylnda yani Ftih'in salnda Treviso'da'baslmtr. Bu mektup hakkndaki tafsilt iin bk. ahbeddin Tekinda- Fethin 511 Ystdnm Konferanslar, stanbul 1964 sh. 48 Byie br tekliften -hem de rezilne br usibla--bahseden Lozan methiyelerinden birinden evvelce bir ksim iktibasta bulunmu (bkz: bu eserin 1.Cildinin 101 ve mteakip sahifeler); ve orada gerekli ceyab LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 311 karda ifde edildii zere bu davran yce slm prensipleri ve Ftih'in uzak grllnn eseriydi. Fatih'in Rumlar ve Patrikhnc'ye kar byle hareket etmek mukabilinde bekledii neydi?!... Hiphcsiz sdece bir sadkat!.. Ftih ve haleflerinin Rum cemaati ve Patrikhne'dcn bekledikleri bu sadkatin uzun zaman muhafaza edildiine hid olunamamtr. stelik bu ksa sadkat da ahlk bir faziletin deil, fiil

aczin eseriydi. Zira Rumlar, vaktaki devletimizin dmanlarndan herhangi birinin kendilerine destek olmas gibi bir imkna sahib oldular ve bylece mctblarna zarar verebilecek hle geldiler, bu cl sadkat grn altndaki asl hviyetin ortaya kmas gecikmedi. Hem de ihanet ebekelerinin ba patrikler olmak artyla!.. imdi biraz da Patrikhane tarihinin bu safhas zerine eilelim. bb) hanet Devri Ftih'in yalnz Rum ve Ortodoks cemaati deil lkesinde yaayan btn gayar mslimlere tand haklar, verdii imtiyazlar 221 O'nun halefleri tarafndan asla geri alnm veya daraltlm deildir. Bilkis vermitik. Ftih'in -Hrstiyanlk teklifini vki' kabul ederek- o teklifi kabul etmemi olmasna hayflanan bu gya profesr unvanl herzegnun hezeyanlarna tahamml edebilecekler daha fazla malmat iin asl kaynaa (Bkz: Subhi Nuri leri- Sevres ve Lausanne, stanbul 1934) bakabilirler ve bu suretle bir zamanlar ecdadmz tahkir ve tezyif hususunda aramzdan kan bir takm bedbahtlarn sapklklarnn derekesi hususunda bir kanaat sahibi olabilirler. 221 - Hakikaten Ftih bu sekide sdece Rum Ortodoks kilisesi ve cemaatinin elinden tutmu deildir. Bilkis lkesinde yaayan btn gayrimslimlere ayn efkat ve merhameti gstermitir. Mesel o gn pek kk bir aznlk olan Ermenileri de korumu ve reisleri Yuvakim'i Bursa'dan istanbul'a getirterek O'na da patriklik unvan tevcih etmi ve eitli ihsanlarda bulunmutur. 312 KADR MISIROLU bunlar her defasnda bir kere daha teyid ve tekrar olunduktan baka bunlara bir lakm yenileri de ilve olunmutur. nk Osmanl anlay ve an'anesinde btn gayrimslimler slm Dcvlc'ne bir "veda-t u 11 a h "yani Allah'n emanetiydiler. Gerekten Ftih'in vel tabiatl olu II.Byezid spanya katlimndan kaan yahudilcre lkesini bir melce klm ve onlar katlim eden Hrisyanlar u szlerle knamt: " Kendi teb'asn imha ederek lkesini fakirletiren Ferdinad'a yazklar olsun! Benim lkemin snrlar Dnya'nn neresinde zdrab eken insan varsa onlara aktr!.." Bu asl zihniyetin parlak tezahrlerini Kanni'nin btn fetihlerinde, fetih sonras idar tatbikatnda ve O'nun olu kinci Selim'in Kbrs Ortodoksluu'na kar tavr ve muamelesinde 222 de grmekteyiz. Bilhassa Kanni'nin deien Dnya artlan muvacehesinde bey-nclminel ticaretin lkesi zerinde cereyann cazip klmak maksadyla ahane bir ileri grllkle- balattn "Kapitlsyonlar"223 Ayn ekilde Yahudiler'e de tam bir din ve vicdan hrriyeti bahetmi, sinegoglarnn tamiri iin kendilerine birok fermanlar vermitir. Galata-da'ki Cenevizler bile-fetih srasnda Bizans'a yardm etmemek hususundaki vaadlerini bozmu olmalarna ramen- Ftih tarafndan bir takm hak ve imtiyazlarla taltif edilmilerdir. 222- Onikinci asr nihyetinde gya kuds' mslmanlardan kurtarmaya giden hallar (ngiliz askerleri ve Arslan Yrekli Ria) Kbrs' ele geirmi ve burada seksen yl akn bir sre hkim olmulardr. Bu srada Ortodoks kiliseleri Katolik papazlarn idaresi altna konulmu ve Rum Ortodoks halk her trl din hrriyetten mahrum klnarak kle muamelesine tbi tutulmutu. Kbrs'ta bu zulmlerin sebep olduu madd ve manev perianlk da fetihle birlikte ancak ve ancak Osmanl-lar'n mfik elleriyle giderilebilmitir. 223Kapitlasyonlarn veriliini onlarn sonradan brnd mhiyeti dikkate alarak tenkid etmek yersizdir. Bir taraftan Amerika Kt'as kefedilmi, buradan Avrupa'ya bakir bir servet akmaya balaLOZAN ZAFER M, HEZMET M? 313 gayrimslim leb'aya verilen hak ve imtiyazlarn teyiden lekraryla birlikte genilemesine de sebep olmutur. Sonradan bu hak ve imtiyazlar ccncblercc sistiml edilmitir. Sanki lkemizde ezilen, zulm gren bir kimse mevcudmu gibi, ahd esaslara raptedilen bu hak ve imtiyazlar i ilerimize bir mdhaleye ve asrlarca semahat ve adaletimiz allnda hr ve mreffeh yaam gayrimslim aznlklarn tahrikine vesile klnmtr. Bilhassa Ruslar,

aralarndaki mezheb beraberliinden de istifade ile Ortodoks Rum Ccmaati'nin hmisi kesilmitir. 224 1789 Byk Fsansz htilli'nin estirdii, hrriyet, milliyet ve eitlik rzgrlanyla lkemiz dahilinin karmasnda menfaati bulunan d dmanlarn tahrikleri ksa zamanda meyvalarn vermeye balam ve asrlardan beri huzur ve skn iinde yayan Hristiyan aznlklarda bir ksm kprdanmalar bagstermeye balamtr. Bunu -ou ecneb tazyiklerinin mahsl olan"slahat fermanlar" takip etmi bylece yeni hukuk ve idar tanzimlerle skntnn giderilebilecei sanlmtr. Aynen 1960 sonras anarik hdiselerinin balangta "masum talebe nmayileri" sanlmasna benzer bir gafletle her merhalede biraz daha tviz verilerek "Tanzimat Fcrman"na kadar gelinmi ve devletin bal bulunduu eriatn vaz' olan mslim-gayrmslim farklarnn ortadan kaldrlmas noktasna m, dier taraftan mit Bumu dolalarak Hindistan'a ulalm ve binenaleyh beynelminel ticret Osmanl topraklar dna tam bulunuyordu. Kanun'nin verdii imtiyazlar, lkesinde eski ehemmiyetini kaybeden ticareti tekrar hareketlendirmek maksadna matuftu. 224 - Mesel 1779 tarihli "Aynal Kavak" Andlamas'yla Rusya byle bir hak elde etmi ve o gne kadar devletimizce ltfen ve keremen ve tek tarafl olarak verilen imtiyazlar ahd bir esasa raptedil-mtir. Franszlar ise, bunu kendi mezheplerindeki Hristiyan teb'amz 'in oktan elde etmi bulunuyorlard. (Fazla biigi iin bkz: Mehdi -'mtiyazat- Ecnebiye'nin Tatbikat- Hzras, Samsun 1325) 314 KADR MIS1R0LU kadar varlmtr.225 Ecncb tahrikler en ziyde Rum Ortodoks cemaati zerinde messir olmutur. Zira muharrikler arasnda en mdhii Ruslard. Ruslar'sa ayn mezhcpdcn olmak dolaysyla propagandalarna asl hedef olarak bu cemaati semilerdi. stelik kendilerinin uzun asrlardan beri Akdeniz'e kmak hususundaki tarih emellerinin gereklemesi Osmanl Dcvlcti'nin dalp paralanmasna bal bulunduundan bu istikametteki faaliyetler kendileri iin hayal bir ehemmiyeti hizdi. Dier taraftan Ftih ve halefleri tarafndan patriklere tannan haklar, verilen intiyazlar onlarn selhiyet ve iktidarlarn kilise dna tarm kendilerini "millet ba" sfatyla Rum Cemaati zerinde cisnn bir otorite sahibi klmt. Patrikhane bu haliyle bir nevi "hkmet "iinde hkmet" durumuna ykselmiti. Bu durumdan istifade eden patrikler, rum halkn yalnz din mese225 - eriat nazarnda dru'l-slm olan bir yerde m'minlerin sahip olduu haklarla gayrimslimlerin sahip olduu haklar bir delidir. Devlet mslmanlarndr. Binenaleyh amme selhiyet ve iktidarnn istimali onlara iddir. Tanzimat'a kadar gayrimslimler Divan Tercmanl dnda (o da bir zarurete mebn idi. Osmanllar ecnebi dil renmeye tenezzl etmez, bu i iin 1821 tarihli "Patras Vak'a-s "na kadar Rumlar' ondan sonra da Ermeniler'i istihdam etmilerdi.) hi bir resm ite istihdam edilmezlerdi. Gayrimslimlerin mahkemelerde mslmanlar aleyhine hidlikleri geersizdi. Mslmanlarn kyafetine brnemezlerdi. Onlar iin kendilerine mahsus renk ve kyafetler mecburi idi. Bu farklar kaldran Tanzimat, mslim-gayrmslim hukukunu msavi klmak istikametindeki ecnebi gayretlerinin ulat en ileri bir merhale olmutur, Ecnebiler bilhassa slm'dan dnenin idam edilmesine itiraz ediyorlard. Halbuki bu keyf bir hkm deildi. Mrted yani islm'dan km olann -eitli usl ve erkna ramen- yola getirilememesi halinde idam edilmesi hususundaki tatbikat, er'i erifin bir kaidesiydi. Onun zerinde ise pdih dhil hi kimsenin tasarruf hakk mevcud deildi. LOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 315 (eleriyle deil, her ilerile ilgileniyorlard. Bu ayn zamanda kendilerine devlete verilmi bir vazife idi. Zira, seiliini ve bu seiliin Divan- Hmyun'da tasdikini mteakip padiahn huzuruna kan patrikler onlara

(pdihlara) sdk kalacaklarna ve devletin mer' kanunlarna riyet edeceklerine dir and ierlerdi. Bu hususta hazrlanm bir" y e m i n n m e " yi aynen okurlard, bunda, ibu sadkat ve kanunlara riyetten maada "din adam ve cemaat ten her hang i b ir k i ms en in h y n e 11c r i n i grdk 1 e r i t ak dirde bunlar aratrp bildireceklerine dir" de bir fkra mevcuddu. Hl byleyken patrikler ve kendilerine bal papazlardan pek ou sahip olduklar masuniyetten (dokunulmazlktan) istifade ile bu yemini unutmu ve ilk frsatta ihanet yoluna sapmlardr. Kendilerini nceleri, ken Bizans' yaatmaya ve hatta ihyaya memur addeden kilise tekilt ve papazlar mektepleri folklor almalar grn altnda siys birer mahfel hline getirdiler. Uyuyan mill hisleri uyandrmak iin Anadolu dhilinde yeniden birok kilise ve mektep atlar. Bir tek kelime Rumca bilmeyen yerli Rumlar'a bu dili retmek ve onlar metbularna kar dmanca bir his ile tehiz eylemek zere her tarafa muallim-sfatl misyonerler gnderdiler. 226 Sanki Bizans'n Rumluk'la bir alkas varm ve Yunanllar bu kadm devletin tabi vrisi imiler gibi "m e g a 1 o idea" adyla -hl devam eden- bir yalan uydurmakta beis grmediler. 227 226 - "...Antalya Rum halk bundan seksen yl nce Yunanca bilmezdi. Bunu bundan elli yl nce rodos'ta bana Yunanca ders veren Nicoia-idis syledi. Nicolaidis Antalya'da en vvel yunanca okutan retmen oldu. Bu retmen bana "Antalya'ya geldiim zamanrumlar Yunan-ca'dan bir harif bile bilmezlerdi" dedi. (Bkz: Avram Galanti Ankara Tarihi. stanbul 1951 sh. 115) 227 - Hakikaten Rum yani Grek asll insanlarn Bizans'la hi bir rk alkalar mevcud deildi. "Rum" kelimesi" fi o m a " dan muharref-tir. Arapa'da "o" harfi mevcud olmadndan '" R om a "yi " R u m a " eklinde telffuz eden Araplar'n ftuhat devirlerinden kalma bir 316 KADR MISIROLU Klie tekilt Rum tcb'ay isyan ve ihanete hazrlarken buna muv/.i olarak ticar hayata faal bir surette allan Rum tccarlarda bir hayli zenginlemiler ve kazandklar paralarla bu hareketi desteklemeye balamlard. Bilhassa deniz caresi tamemen onlarn elindeydi. O derecede ki, Rum ekavet ve isyanlarnn su yzne kan ilki olan 1821 tarihli "Patras Vak'as "na lekackim eden gnlerde tbirdir. Onlar daha ziyde Dou Roma ile temasta bulunduklarndan zamanla "Rum" eklini alan bu kelimeyi "Anadolulu" mnsna kullanyorlard. nk Bizans'n asl topra Anadolu idi. Kelimeyi bu ekliyle Osmanllar da tekabbl etmi ve kaynaklarmzda "Anadolu" yerine "Diyar- Rum" Anadoluliu" yerine de " R -m " kelimeleri ullanlmtr. Mevlna Celleddin-i Rum gibi. Bizans "Dou Roma" tbirinden de anlalaca zere ltin aslldr. Yunanllar dier birok kavimle birlikte O'nun esir ettii topluluklardan biridir. Bu devlette birok hanedan deiiklikleri vuku' bulmu Arap asll hkmdarlar bile grlmtr. Binenaleyh yunanllarn onlarla hi bir akrabalkalr mevcud deildir. Aradaki itirak srf" m e z h e b "e ve " I i s a n "a mnhasrdr. bu mezhep birlii dolaysyla Yunanllar vaktile Srplar' ve hatta Bulgarlar' bile kendi mill varlklar iinde mtlea ediyorlard. nk bunlarn ibdet dilleri de papazlar da Rumdu. Sonradan Srplar ve Bulgarlar'n ayr bir kilise (erksarhik) te'sis ederek onlardan ayrlmlar bu iddiay suya drmtr. Sras gelmiken unu da syliyelim ki, bu ayrln kuvveden fiile kmas 19. Asr'n byk siyaset pri Suttan Abdlhamid Han'n madd ve manev destekleriyle gerekleebilmiti. Bylece Bulgar ve Yunan topluluklar arasnda halledilmesi g bir "klielerin taksimi" kavgas km Sultan Abdlhamid iki taraf da neticesiz vaadlerle oyalayarak ii savsaklayp durmutur. Daha sonra ibana gelen tecrbesiz ttihatlar'n kardklar "Klieler K a n u n u " ile mes'ele halledilmi!.. Ama nasl?!.. Resmen nfus saym yaptrlarak ekseriyetin Yunanllar'da olduu yerlerde Bulgarlar, Bulgarlarn olduu yerlerde yunanllar cebren ve resmen jandarma marifetiyle dar atlarak klie dier tarafa teslim edilmi ve klisesiz LOZAN ZAFER M t, HEZMET M? 317

Rum cslh tccarlarn elinde geminin adedi 3511 di. Bunlarn 12000 tayfas vard ki; herbiri kacak bir isyanda muhrib vaziyet alabilecek bir surette yetitirilmilerdi. Ayrca bu gemiler altbin topla da tehiz edilmi bulunuyordu. stelik sahipleri Osmanl teb'as olan bu gemiler, Rus bayra tayorlard. nk 1774 " Kk Kaynarca An d 1 a m a s " ile byle bir hak elde etmilerdi. Yllarca papaslarn nclnde sinsi sinsi yrtlen isyan ve ihanet hareketi 1814 tc kurulan " E t n i k i E t e r y a " gizli cemiyeti ile hzlandrld. Byk tarihi Cevded Paa, bu ihanet ocann kurulu ve faaliyetlerini Ruslar'n tesir ve teviklerini de belirterek yle anlatmaktadr: "...1814 senc-i mildiyesi cvilinde (balangcnda) yani 1229 sene-i hicriyyesi evhirinde (sonlarnda) akalof ile Skofo Moskokalan topluluk iin de devlete yeni bir kse ina ettirilmitir. Bunun neticesi olarak aralarnda ihtilfa medar olacak bir mes'ele kalmayan Bulgarlar ve yunanllar ksa zaman sonra bir ittifak temin ederek bize kar "Balkan Harbi "ni gerekletirebimilerdir. Hl byleyken Yunanllar bir Bizans vrisi kesilmiler ve bu devleti hududlarnn en geni zamanndaki ekliyle ihya etmeyi topik bir emel hline getirerek buna "Byk Fikir" mansna " M e g a-1 o dea" adn vermilerdir. Bazlarnn iddiasna gre de"Mega-lo idea" Byk skender'in zabtettii topraklar yeniden ve Rumluk (yunanllk) adna ele geirmeyi ifade etmektedir. Halbuki Byk skender'in de yunanllkla hi bir alkas mevcud deildir. O, bir make-donyaldr. Makedonya ise hi bir zaman Yunanistan'n olmamtr. Bugn bile Yunanistan, Bulgaristan ve Yugoslavya arasnda mnazaa mevzuudur. Makedonlarla Grekler arasnda hi bir rk veya lisn beraberlik mevcud olmad gibi skender'in ilk istil eyledii toprak bugnk Yunanistan ve ilk esir eyledii halk da Greklilerdir. Btn muteber lgatlarda "Grek" kelimesi "Yunanl "dan sonra ikinci bir mn olarak "hrsz" kelimesiyle karlanmaktadr. Herhalde bu mn grek kelimesinin karsna sebepsiz konulmu olmayp tarih hdiselerin bir htrasndan ibarettir. 318 KADR MISIROLU va'ya ve senc-i merkumc (bahsi geen sene) Knn-i evvelinde (ocak aynda) yani 1230 sene-i hicriyyesi evilinde Ksanto stanbul'a azimet ve kendisi stanbul'da ve dier ikisi kh Moskova'da ve kh Hocabey (Odcsa) de ikamet ile bilnuhabcrc .(haberleerek) Eterya ilerinin iknal-i mleferruatma mdvcincl eylemilerdir. akalof ile Skofo Moskova'da Etcrya'nn kavid-i essiyesini iimim ve cemiyet-i alba (dostlar cemiyeti) diye tevsim eylemi (isimlendirmilerdir...22S Daha sonra bu tekilt mensuplarnn almalarn tafsil eden, kullanlan (akma isim ve rtbeleri bildiren Cevfled Paa iki Eterya mensubunun -karlatklarnda- birbirlerini tanmalar iin " F a r -m a s o n 1 i r ve B c k t a i 1 e r gibi bir takm e 1 f a z v c r a t -1 m a h s u s a isli m al etliklerini" 229 zikretmekledir. Hakikaten aralarnda muntazam bir iblm yapm olan ve srlann mensuplarna ancak tekilttaki mevkiin derecesine gre akly-ar Etcrya'nn papaslardan bekledii vazife "silh temin etin e k" 23 ti. Zira onlarn masuniyeti vard ve kendilerniden kolay kolay phclenilmezdi. Bu cemiyetin merkezi, kuruluundan drt. yl sonra (1818) stanbul'a naklcdirni ve tekilt Eflk , Budan ve Adalar'dan Karadeniz'e kadar geniletilerek her tarafa dal budak salmt. Dehetli bir propaganda ile Avrupa umm clkrnn ksa zamanda aleyhimize evrilmesi salanmt. Bylece herkes haklarna tecvz edilmi madur ve mazlum (!.) bir toplulua (Rumlara) yardm etmeye mde bir hle getirilmiti. Bu arada Rusya'nn desteini tam manas ile elde etmenin ehemmiyetini takdir eden Rumlar, balangta tccar tarafndan kurulmu bulunan Etcrya'nn bana Rus an'nn yaverlerinden, Rum asll general Aleksandr psilnti'nm geirilmesini saladlar, bu suretle Patrikhnc'nin siyaset ve idaresi altnda bln mparatorluk dahilindeki Klieler, Rum mektepleri, manastrlar ve her Rum evi bir Etc228 - Cevded Tarihi c.11 sh. 76 229 - Cevded Tarihi c.11 sh.77 230-a.y. ..- , .:

LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 319 I rya ubesi veya oca haline getirilmi, ar'n yatak odasndan Yanya Valisi Tapedelenli Ali Paa'nn sarayna kadar her tarafa dal budak salmm. Tekiltn emrinde hududsuz bir servet ve silh vard. Tamamen Patrikhne'nin kontrol ve idaresi altnda Rus destei ile tekiltlanp her tarafa dal budak salan Etnik-i Eterya Cemiyeti dikkati ekmemek iin ubelerini "Rum Matbuat Cemiyeti" "Rum Trakyc Ce-miycli "Rum Muhacirin Cemiyeti" "Rum Edebiyat Cemiyeti" "Rum zci Tekilt" gibi pek ok masumane grnl kurulular hlinde gstererek setnediyordu. Bunlarn bamza kardklar ilk gaile 1821" P a t r a s Vak'a-s "dr Bir gecede n bir basknla Mora'da onbin mslmann katledilmesine sebep olan bu isyan, sonunda yaplan tahkikat btn hazrlklarn Fener Rum Patrikhancsi'nce organize edildii gereini ortaya karnca, ban ba Patrik Gregoryus bugn "ntikam Kap-s " denilerek hal kapal tutulmakta bulunan "Orta Kap" nnde aslmtr. 231 Bu isyann Patrikhane tarafndan planland su gtrmez bir gerekti. Daha sonraki devirlerde Yunanllar bunu itiraf etmi olmalarna ramen, o zaman Trkler'in "masum (!..) bir din adamn " asm olduu yolunda kesif bir propaganda ile Hristiyanlk Alemi'ni aleyhimize evirmeye almlardr. Patrikhane bu suretle devletimiz aleyhine alm olmasnn farkna varlm ve bundan dolay bir patrik'in aslm bulunmasndan m-tenebbih olmyarak ayn fesat hareketlerine devam etmi ve bu husus231 - Rumlar " m t i k a m Kaps" adn verdikleri bu kapy hl kapal tutmaktadrlar. Trkiye'de islm telkin ve tedrise hi bir surette imkn verilmemi olan M. Kemal Paa devrinde bile faaliyetini srdrm olan Heybeliada Papaz Mektebi'nin mezunlar her yl diplomalarn bu kap nnde alrlar. Burada yaplan merasimde ayn seviyede bir mslman din adamnn da ayni ekilde aslmasn temin edecek intikam alacaklarna dair yemin eder ve o na kadar canla bala alacaklarn taahhd "ederler. Ayrca yeminlerinde o na kadar bu kapnn kapal tutulacan tekrar ederler. Bu durum bugn de ayndr. 320 KADR MISKOLU la bala Rusya olmak zere btn hristiyan devletlerin mzaheretlerini hadsiz bir suretle temin etmitir. Mill tarihimizde hi tereddd etmeden " h i n" diyebileceimiz Kavalal Mehmed Ali Paa'nn Ktahya'ya kadar gelebilmesi (1832) Yunan propagandalarnn eseri olarak ortaya kan Balkanlar'daki karklklar ve binnetice Ycnicrilik'in ilgasndan (1826) doan boluun eseri idi. Patrikhne'nin yerli Rumlar tahrikle, Bizans' canlandrmak ve "Byk Yunanistan" (Megalo dea) haylini gerekletirmek hususundaki popagandalar devletimizin ttihat Terakki sergerdeleri eline dt devrede had safhaya ulam ve Balkan Harbi, Rum ekaavet ve cinayetleri iin mstesna bir frsat olarak zuhur etmiti. Bu esnada atalca'ya kadar dayanm olan dman kuvvetlerinin igali allnda kalan mslman Tk unsuruna kar icra edilmi bulunan Yunan - Bulgar mterek mezlimi baka bir eserimizde 232 tafsil edimi olduundan dolay burada bunlarn tafsiltna girmiyoruz. Bugnk Kbrs Adas macerasna benzer bir surette elimizden km bulunan Giril Adas'ndaki isyan ve ihtilller iinde piip bir hret hline gelmi bulunan Venizelos'un Yunan Bavekilliine gemesiyle Palrikhnc'nin tedenberi yrtmekle olduu fitne ve fesat hareketleri hzlanmtr. Gizlice stanbul'a gelen Venizelos Patrikhane mensuplaryla yapt mteaddid toplantda hazrlklan gzden geirerek geriye dnmtr. Bu hususta Venizelos'un bile hayretini mucip olacak derecede mkemmel bir tekiltlanmay gerekletirmi olan Patrikhane, klieleri tamamen silh deposu hline getirmiti. Bu srada patlak veren Birinci Cihan Harbi, Rumlar da bekledikleri nes'ud frsatn doduu kanaatini uyandrm, yerli Rum eteleri, Dou Karadeniz'de bir " P o n t u s Devletti" tesis etmek ve Ege

LOZAN ZAFER .M, HEZMET M? 321 232 - Yzlerce kaynaktan derleyerek hulsa suretinde bu zulm ve ekavet hareketlerini anlattmz ve mteaddid basks yaplm bulunan "Yunan Mezlimi" isimli eserimize baknz. sahillerini Yunanistan'a ilhak edebilmek iin harekete gemilerdir. Bu maksadla Merzifon'daki Amerikan Kolcji'nde vazifeli papazlar, burasn da aynen Patrikhane gibi Anadolu dhilinde bir silh deposu ve idri karargh hline getirmilerdir. Ele geen vesikalar, beynelmilel Kzlha tekiltnn yerinde tespitleriyle teekkl eden raporlar kocaman ciltler tekil edecek ekilde yaynlanmtr. Tamamen papazlarn idaresiyle beynelmilel bir propaganda ebekesi kurulmu ve cihan umm efkr tamamen aleyhimize evrilmitir. Bu propagandann dehetini kavramak iin, daha sonra bu faaliyeti bir doktora tezi olarak inceleyip eserini "Yunan Propagandas" adyla yaynlam bulunan Dimitri Kitsikis'in yazdklarna ylece bir sz atmak yeter! Bir yunan tarihisinin azndan onaya konulan gerekler dehet vericidir 233 Burada Patrikhne'nin normal dn faaliyetleri bir tarafa brakarak siys ve hatta asker bir faaliyet merkezi hline geldii aka grlmektedir. Buna gre Fener Patrikhnesi'nin ihanetlerini ksaca maddeletirerek dikkatlerinize arzedelim: 1 - Patrikhane Temmuz 1919'da yani henz stanbul Mttefiklerce igal edilmeden kaps zerine " i f t kartall Bizans Bay r a "m asarak istikllini iln etmitir. 2 - Mondros Mtarekenmesi'ni mteakiben tilf Kuvvetleri'ne hitap eden bir beyanname yaynlayarak sadece stanbul'un deil, btn vatanmzn igal edimesini ve Dou Karadeniz'le Ege sahillerinin Rumlar'a verilmesini talep etmitir. 3 - gali mteakip Trkiye topraklarndaki Rum mekteplerinde Trke okutulmas Patrikhane "Sensinod Meclisi "nce alnan bir kararla yasaklanmtr. 4 - Patrikhane stanbulun igali'nde Ayasofya'ya aslmak iin "an" lar hazrlanm fakat buna muvaffak olamamtr" 5 - Patrik Meletyos, ngiliz Kral'na Patrikhanenin armasn ihtiva 233. Paris'te doktora tezi olarak hazrlanm olan bu eser" H 11 f etle ilgili gn mz siysetine aykr baz b - I m I e r"i karlmak suretiyle Trkemize de evrilmi ve Meydan Yaynlar arasnda (1962) umm efkra takdim edilmitir. 322 KADR MISIROLU eden bir diploma takdim etmi ve kendisinden bizim iin lm demek olan Sevr Andlamas'nn hibir deiiklie uratlmadan aynen tatbik edilmesi ricasnda bulunmutur. 6 - 1 Eyll 1918'de Patrikhanece yaynlanm olan dier bir beyannamede Yunanllar'n mttefikleriyle birlikte Trkiye'ye kar har-bclmi olmalarndan dolay memnuniyet izhar edilmi ve yerli Rum-lar'a Trklerle savamakta olan Yunan Ordusu'na katlmalar tavsiyesinde bulunulmutur. 7 - Trkiye dhilinde Rumlar'n da yaamakta bulunduu blgelere id nfus istatistikleri vcda getirilmi, bunlarda kasden Trkler az, yunanllar ise olduundan kat be kat fazla gsterilmitir. Bu nfus istatistikleri igalci devletlere gnderilerek byle hayal istatistiklere istinaden Rumlar'n ekseriyet gsterildii Dou Karadeniz sahilleriyle Ege Blgcsi'nin Yunanistan'a verilmesi talep edilmitir. 8 - Birinci Dnya Harbi'nden malp kan Trk (Osmanl) hkmetiyle resmen alkann kesilmi olduu iln edilmi ve Trkiye aleyhindeki faaliyetler tamamen aleniyete dklmtr. O derecede ki, Trk gazetelerinde-kan yazlara Patrikhane mensuplarnca mfte-riync cevaplar verilmi, diplomatik ve hatta asker faaliyete mezun bir messese gibi ftursuzca Trkiye aleyhine her trl faaliyeti alenen icra etmekten ekinilmemitir. 9 - Patrikhane tilf Devletleri filolarna stanbul'a girilerinde, Rum mektep mdrlerine bir yaz gndererek, igal kuvvetlerinin geliini eitli gsterilerle alklamak iin mekteplerin gn mddetle tatilini emretmitir. 10 - O gnk Patrikhane Anadolu'nun Rumlar'n yaamad ehirler iin bile Mctropolitlikler ihtiva ediyordu. Bir gn bu yerler de rum-laacak ve bu adamlar

fiil vazife greceklerdi. Bu durum bugn de ayndr. Patrikhane 24 Ocak 1919'da btn Anadolu Rum temsilcilerini toplayarak bunlardan "Anadolu K q m i t e s i" adyla bir icra uzvunu meydana getirmi ve her birini bir blgede vazifelendirdii gibi bazlarn da propaganda maksadyla muhtelif Avrupa merkezleriLOZAN ZAFER Mi, HEZMET M? 323 ne gndermitir. 11 - Trkler'in mbedlere tand msamahadan istifade ederek Anadolu dahilindeki btn kiliseler silh deposu ve asker karargh hline getirilmitir. Nitekim Venizelos bu hususla ilgili olarak hatratnda "...Bana verilen ve daha sonra baz tecelliyat ile gerek olduu tesbit edilmi olan teminata gre bilcmle kk byk ehir ve kasabalardaki kiliseler ve Rum mektepleri tamamen birer silh deposu hline getirilmitir. Bu netice iin o mahalde yaayan Rumlar byk bir basiret ve cesaret gstermiler, Trkler'in mabetlere olan hrmet ve mahall mekteplere bahettikleri haklardan istifade etmilerdir." demektedir. 12 - Patrikhane Anadolu dahilindeki Rumlar'n harb dolaysyla byk bir sefalet ve yiyecek sknts iine dtkleri yolunda devam l bir surette propaganda yapm ve gya bunlara giyecek ve yiyecek yardm bahanesiyle sandklar iinde buralara eya gndermek yoluna gitmitir. Ancak bu sandklarn, yiyecek ve giyecek yerine silh ve asker elbiseler gibi ihtill hazrl cmlesinden ccbhane vesaire ihtiva ettii yaplan aratrmalarla sabit olmutur. 234 13 - Patrikhne'nin bu faaliyetleri sonunda Paris'te toplanan miitte-' fikler, yunan propagandasnn tesiri altnda kalarak zmir'in igali iin kendilerine msaade eden bir-karar ittihaz etmiler ve bu igalin S Mays 1919'da gerekletii malmdur. te Patrikhane ve yerli Rum-lar'n asrlarca ekmeini yedikleri Mslman Trk Miileti'ni arkadan hanerlemek iin ellerine geen bu fitv. r.asl uy a Mn-' surette deerlendirdikleri cildlerle ani tNa h \ ' " < > sunun zmir'e ayak bast gn, Izra IV>."- ' J * -- di Konak Meydam'nda bir takdis j>n Ju/ i I p u 234 - Bu hususta zikre ayan pek ok " V e s ' k a klliyat " mhiyetinde aser vardr. Bunun iin ewetee bahsi gesti" Y u a a n Mezlimi", eserimizin zengin muhtevan- ile orada zikredilen kaymaklara bakilmaldir-235 - Albay Hsamettin Errk iki devrin Perde Arka:;- r-n. 310 324 KADR MISIROLU mtcmcl harb kaanun ve kaidelerine aykr olarak masum halkn kann mmkn okluu kadar ok dkmeleri hususunda tahrik etmitir. Ondan aldklar hzla Anadolu ilerine doru kudurmu domuz srleri hlide saldran Yunan askerlerini rehberlik edenler hep de yine Patrikhanece yetitirilmi, Heybcliada Papaz Mektcbi'nin mezunlar papazlar olmutur. Bunlara dir binlerce rapor ve grg ahidinin nakli bu eserde mmkn deildir .Bu facialar o kadar gizlenemez hle gelmitir ki, nihayet Osmanl Devleti'nin mracaat zerine beynelmilel bir " K z 1 h a Heyeti" Yunan igal ve istilsna mruz kalm bulunan yerlerde dolam grdklerini resm raporlarla tesbit etmi ve bunlar Trke ve nglizce olarak yaynlanmtr. Bunlarda, yrtlan, kirletilen Kur'an- Kerimler, camie doldurularak gaz dklp yaklan ihtiyar, kadn ve ocuklar, kam deilen hmile kadnlarn yavrusunun erkek mi, kz m olduu zerine bahse girien Yunan palikaryalarnn cenini havaya alarak altna sngsn tutarak elenmelerinden gen kzlarn tecvze uratldktan sonra ldrlmelerine, evlerin yamalanmasna, kymetli her eyin alnmasna kadar akl ve hayale gelmeyecek enet ve denetler milyonla kere irtikab edilmi ve insanlk adna yz karas tekil eden bu fciaalara hep papazlar nclk etmilerdir. O derecede ki; basit bir Yunan askerinden Yunan Kral'na kadar bu canavarlkta hepsi birbiriyle yarm v.e bu akl ve hafsalaya smaz facialarn mrevvic ve mevviki daima kara cbbeli Patrikhane papazlar olmutur. Buna dir bir tek misl zikrederek bahse son vermek isteriz.

Yunan Kral Konstantin bir aralk talihi dnmeye balayan Yunan Ordusu'nu tevik maksadyla cepheye gelmek ihtiyacn hissetmi ve Ktahya'ya kadar gelmitir. Yol boyunca Yunan askerleri tarafndan katledilmi, ihtiyar kadn ve erkeklerle ocuk cesetlerile karlamtr. Bunlardan birinin banda durup bakt, Ceset kokumaya yz tutmutu. Ihtir i - bev gnlkt. Etrafndaki zabitlere bard: LOZAN ZAFIR M, HEZMET M? 325 "-Alaklar!... Bu ne rezalettir!..." Yunan subaylar Kraln bu hitabyla kadn, ocuk ve ihtiyar gibi gayr muhrib kimselerin ldrlmesine kar olduunu ve bundan dolay kzdn sanmlar ve cevaben demilerdir ki; "- Efendimiz!.. Kumandamz altndaki baz askerlere hkim olamyoruz, szmz gemiyor. nanmz ki; bizim de rzamz yoktur. Lkin ne yapalm harb bu, her ey kontrol allnda yrtlemiyor!" Buna kar Yunan Kral u mthi cevab vermitir: "- Aptallar!.. Size onu mu sylemek istiyorum. Yol boyunca grdm btn cesetler bayatlam, kokumu on - onbe gnlk cesetlerdir. Tabi ldreceksiniz! Harb sonunda Rum nfusunun ekseriyet olarak gzkmesi iin kundaktaki ocuklar bile ldreceksiniz! Ama bu byle olmaz! Her gn bir ok yenisini ldrerek yol boyuna dizeceksiniz! Buradan gelip geen Trkler, yzlerce cesedi taze kanlan akarken grecekler ki, mncviyatlart sarslsn! Unutmayanz ki; bir vazoya her gn taze iek konulur!" Ayn Kral Konstantin ordusunun st kademesiyle Ktahya'da dokuz gn sren bir toplant yapmt. ngilizler'in General Miline hatt denilen ve Uak zerinden geen hatta, Yunanllar'n duracaklar ve daha ileriye gitmiyecekleri hususunda teminat vermi olmalarna ramen, Yunan Orusu yaylmak istidadn gsteriyor ve Ankara'ya doru ilerlemek istiyordu. Lkin kumandanlar ve Kral'da tereddd vard. Toplantya Efes Metropoli Teos Kifidis de katlmt. Bu tereddd yenmek ve Ankara zerine yrmek karar O'nun sayesinde alnmtr. Bu toplanty Yunan Bakumandan Papulos yle anlatmaktadr: "- Bu savan tehlikesine iaret eden grlere Kral, katlma eiliminde olduu halde papaz, btn toplant sresince, Ankara yolunun almasnn glklerini aklamaya alan General Kondlis ve Genelkurmay Bakan Pallis'e kindar gzlerle bakyor, dudaklar, onlar lanetler gibi kmldyordu." 326 KADR MISIROLU "Sava meclisinin sona ermesinden ve Babakanla Harbiye Nazrnn darya kmasndan bir ka dakika sonra Kral Konstann, Efes Mctropolidi'nc dnerek dedi ki: "Hazret!... Son mes'ud olaylar beni o kadar megul etti ki; Kilise'yi ve ordumuzun himmetiyle kurtarlm topraklarda O'nun yeni mensuplarn dnemedim. Fakat imdi u anda emrinizdeyim. Syleyiniz!.." "Hamctmcb!.. Ordumuz, vazifesini ikml etmedike ve Trk-lcr'in hl esareti altnda olan Bizans beldelerini kurtarmadka, bedbaht evltlarnn ennlcrilc dertlidir. Bugne kadar llfedilcnden nankrlk yapyor deiliz, fakat Klise'nin tam saadeti iin daha byk zaferler bekliyoruz." "Metropolidin bu szlerinden, Ankara'ya sefer bahsinde, Kraln kesin dncesinin ne olduunu anlamak istediine phe yoktu. Kraln sustuunu grnce: "-Yoksa Hamctmcb, Ankara seferine karar vermediniz mi?" diye sordu. Kral bu soruya hiddele: > "Ben, hibir eye karar vermedim. Bu hususta selhiyetdr deilim. Keyfiyeti, darda hkmet edenlere sorabilirsiniz!..." cevabn verdi." "Papaz sknetini bozmad. Tecnn ile kalkt, eli ile hepimize bir takdis iareti yapt, dar kt, Karargha dnerken Genelkurmay Bakanm Palis bana: "Generalim! Ankara seferi, olacaa benzer! Metropolitin hline dikkat eltiniz mi?" dedi. " , "Gerekten, (onaris ve Teotokidis, ordunun ikaz eden raporuna ramen, hkmetin hayal mlhazalarn ileri srerek sefere karar verdiler. Netice de malm..."236

236 - Cemal Kutay - Hrriyet ve stkll Mcdeleleri Tarihi c. T9 sh. 10116-17 ' 327 B - LOZAN KONFERANSI'NDA PATRKHANE a) Neticesiz Mnakaalar Lozan Konferans balad zaman Trk Hey'cti'nin kararl olduu veya olmas lzmgcldii hususlardan biri de be asrlk fitne ve fesat yuvas Patrikhne'nin hududarmz hricine karlmas hususu idi. Bu temayl Trk basnnda kan yazlar ve Trkiye Byk Millet Mcclisi'nde dcfaatle yaplm olan mzkerelerde inkr gayr kabii bir surette ortaya km bulunuyordu. Bu hususta deta bir ittifak mevcuddu. Patrikhane mes'elesinin ele alnd "kinci Komisyon" un zabtnamelerine bakldnda birinci ve ikinci murahhasmz smet nn ve Dr. Rza Nr'un bu yolda mdfaalarda bulunmu olmalarna ramen, mstakar bir tutum iinde olmadklar grlr. Hakikaten Dr. Rza Nur'un mruf hatratnda da bizzat beyan edilmi' olduu zere O, patrikhne'nin lkemiz dhilinde kalmasn doru bulmakta ve hrice karlmas yolundaki taleplerini bir pazarlk pay olarak ileri srd anlalmaktadr. Hakikatte Ftih'in istanbul'u fethettii srada patrikhne'yi lv etmek, veyahud da hudud hricine karmak yerine ona " u h d - i a t k a " yani eski anlamalar_.denilen bir takm anlamalarla baz imtiyazlar bahetmi olmas zaman iin, yerinde bir hareketti. Bu suretle Hristiyan Klieleri arasndaki ayrlk devam ettirilmi, Ortodoks lemi kontrol altnda tutulmu, ou Ortodoks olan Saikan kavimleri Osmanl daresi'nin adaletine imrendirilerek ftuhatn kolaylatrlmas gayesi takip edilmitir. Lkin 1920'lere gelindiinde, alabildiine deien artlar muvacehesinde Patrikhne'nin lkemiz dhilinde muhafazas hi phesiz yerinde bir hareket deildir. Dr. Rza Nur'un tevehhm ettii iaidelerin hi biri artk mevzuubahs deildi. "... pazarlk pay brakmay unutmamaldr. Bu ok mhimdir. Gerek ekalliyetler iinde gerekse ahli mbadelesinde mhim ve 328 KADRM1SIROLU hayli noktalar var, muallakla kald.Aylardan beri askntda duruyor. Bir trl bizim arzumuzu kabul ctrcmiyorum. Dndm, bir pazarlk pay lzm, Frcnkler'in zihniyetini okamal, yani onlara bir yem gstermeli. O da pek kymetli bir ey de olmal ki; azlarnn suyu aksn, bunlar yola gclirebilsin. Bu da Patrik'i ve Patrikhne'yi stan-buldan kovmak. Kovmaktan ferfat edince bu msbet veri deil, menfi veri olur. Tam mnsip. Btn Hristiyanlk lcmi'ni alkalayacak bir ey. Sonra bunu almak iin istediim o muallktaki eyleri derhl verirler. Mcs'eleyi iyice dndm. Halbuki, Patrikhanenin stanbul'dan gitmesi bizim zararmzadr. nk bu ylan yuvas penemiz allnda bulunmaldr. O vakit deliinden karmayz. Eer kovarsak Aynaroz'a yerleir, istedii gibi zehrini saar. yi bir koz, fakat tehlikeli oyun, iyi idare etmek lzm. dare edip istediklerimizi alarak tardndan vazgemeli. Bu onlara tarafmzdan verilmi milyonlar yerine geecek, keyiflenecekler. Benim istediklerimi de bana sevine sevine verecek mkillcrimi halledecekler Ancak tardna raz olurlarsa..." 237 diyen Dr. Rza Nur stelik mttefiklerin Patrikhnc'nin Trkiye'den kartlmasna raz olmamalarndan korkmaktadr. Hem de kendi penesi ile Ftih'in penesi arasndaki fark kavramaktan, bu fark dolay-sla ortaya kacak tehlikelerden habersizdir. Daha sonra Patrikhanenin tard istikametindeki szlerinin bir taktik icab olduunu u szleriyle itiraf etmektedir: "Bu noktay bert dallanmasn diye bizimkiler ve hi kimseye sylemiyorum. Bir gn Ya Allah!... deyip Patrikhne'nin stanbul'dan tardn celsede resmen teklif ettim ve bunda iddetle devam ve srar ettim. o kadar iddetlendi ki; tam mansyla kyamet koptu. Dnya'ya ya yld. En mhim rnes'cle oldu. Sonra tarddan vazgetiim vakit, Frenkler de hatta bizimkiler de ardlar. Bana: "Bu iddet ne idi ? muvaffak olmak kabiliyetini de gstermiti. Sonra birden byle vazgetin?!.." dediler.238 237 - Dr. Rza Nur a.g.e. c. 3 sh. 1075

238 - Dr. Rza Nur a.g.e. c. 3 sh. 1076 LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 329 Dr. Rza Nur'un bir taktik icab olmasa, pek deerli olan patrikhane etrafndaki konumas bu menhus messesenin dima bir fitne ve fesat yuvas hlinde bulunduunu, ele geen her frsatta bizi arkadan hanerlediini ifadeden sonra yle devam ediyordu: "imdiye kadar ki faaliyeti siys olan Patrikhne'nin Trkiye hricine nakli icabeder. Zira Patrikhne'nin ve ona bal mcssest- uzviyyenin imtiyazt- siysiyyesinin ilgas neticesinde sebeb-i vcdu kalmamtr. Ve bu cihetle yeni usle uymas hususunda mazideki hareketi mni olacaktr. Ruhbann imtiyzat- cismniyesinin izlesi ve Rum Pat-rikhnesi'nin Trk hududu hricine kmasnn Trkiye iin itinb gayr- kabil olduu derecede, Patrikhane ile alkadar olan cemaat iin de bis-i necat olduu mlhazat- slifeden nmyn olur." 239 Lozan 'da Partikhne bu surette mevzu-u bahs olurken Bavekil Rauf Bey Ankara'da sk sk Byk Millet Meclisi azasna Lozan'dan gnderilmi olan metinleri de okuyarak Mill Misak'dan bibir fedkrlk yaplmyaca hususunda teminat stne teminat veriyordu. Bu toplantlardan biri de 3 Knun-u Evvel 1339 (3 Ocak 1923) gn Konya Meb'su Musa Kzm Efendi'nin bakanlnda yaplm olan toplant idi. Bunda Patrikhane mes'elesine sra gelince Rauf Bey yine ayn teminatlar vermi, fakat bazlarnn tatmini kaabil olmamt. sparta Meb'usu Hseyin Hsn Efendi'nin: "Msaade buyurur-musunuz bir ey syiemediniz: Patrikhaneler stanbsul'da kalacak m?" suli vrid olmutu? (Hseyin Hsn Efendi: Patrikhaneler diyordu. Zira Trkiye'den tard istenen sdece Fener Rum Patrikhnesi deildi. Onunla birlikte Bulgar Erksarhl, Ermeni Patrikhnesi ve yahudilerin patriklie mukabil olan messeseleri idi.) Bu sule Rauf Orbay'n verdii cevap aynen yledir: "Rauf Beyefendi (devamla): "Arzedeyim efendim. stanbul'da Patrikhne'nin kalmasn zahiren dn nokta-i nazardan arzu ediyorlar. 239 - Bkz. 10 Ocak 1923 tarihli "Mbdele-i Ahli Tli Komsyo-nu'nun 20 numaral ahidnmesi veya Dr. Rza Nur - a.g.e. sh. 1102 vd. 330 KADR MISIROLU Hakikatte, bata Yunanistan olmak zere, memleketimizi dima ihtill idaresinde grmek ve ihtilfat-i siysiyye ierisinde bulundurmak isteyen bir takm bedbahtlar taraftar oluyor. Zannediyorum malmatlar olmyan rucs-y hkmetleri de bunu iltizam eder grnyorlar. Halbuki efendiler!... Ftih Hazrcllcri'nin bir ltuf ve tfel olarak ihsan ettii msadta, ahfad bizler, kcml-i hrmetle riyet ettiimiz halde, mukabilinde hyanet, hayatmza kastedildiini grdk. Hem bize, hem hemcinslerimize ziyan getirdiklerini grdk. Biz artk ayn hatay tekrar etmek istemiyoruz ve edemeyiz. Biz cimck istesek de bu millet bize msaade etmek istemez." (Alklar, Aynaroz'a Atina'ya gitsin!... sesleri...)240 b) nanlmaz Bir tiraf Halbuki bu srada Patrikhane bir " d o u m gn hediye-s i " olarak Be Murahhas nn larfndan Yunanlar'a hediye edilmi bulunuyordu. Ancak milliyeti bilinen ve daha nce Pat-rikhne'nin sebep olduu facialar en gzel bir surette dile getirmi olan Dr. Rza Nur da teslim bayran ekmi bulunuyordu. O evvelce bahsi geen taktii tatbik mevkiine koymu ve kendisine bu tvizi koparmak iin Lord Grzon tarafndan Nikolson'la mzkertm, btn tafsilatyla bizzat yie anlatmaktadr: "Gcrmeli fakat koparmamal. Gergin tulup beklemeli. Bu gzel bir usldr, iyice gerdim bakalm?.. Nihayet bundan pek az sonra bir gece yars Lord Grzon'un en mhim maviri ve mahremi Nikoison bana telefon ediyor. "Gelip sizi greceim," Diyor. Bu mhim bir eydir, fakat nedir?.. "Buyurun!.." Dedim, Geldi. "Yalnsz bir odada hahaa konualm!" Dedi. yle yaptk. Nikoison gzel, sevimlryzl, pek zeki, szleri mantkl gen bir adam. Ayn zamanda pek ateli imi ki; imdi gryorum. Aramzda yle bir muhavere oldu:

LOZAV ZAFER M, HEZMET M? 331 240 - Bkz. 1 - BMM. 3. itima senesi 176. toplant zapt. sh. 153. O, "-Beni Lord Grzon yollad. Bu Patrikhne'nin tardndan vaz gemeni senden rica ediyor. Ben - Bu ok mhim bir. mes'elc. Hkmetimiz bundan vazgemez. Az oturunuz. Teklifinizi smet Paa'ya syliyeyim. O, - Grzon beni sana yollad. smet Paa'ya deil. Ben, - Ben bir ey yapamam. O hey etin reisidir. O - Ben Franc adamm. Ak konuurum. Biz her eyi mkemmel biliyoruz. Bunu sen yaparsn. Bln ileri idare eden sensin. Sen ol-masan imdiye kadar oktan istediimiz gibi bir muahede yapmtk. Onu da syleyeyim: Ben Grecophle'im.** Bunu da bilerek benimle konuuruz. (Baktm hakikaten franc adam.) Ben - ok yanlnz var. Her eyi smet Paa yapar. Fakat o da hkmetten izin aldktan sonra. Hkmetimiz bu talebinden asia vaza-gemez. O - Etme sen yaparsn. Grzon, bunu bizzat senden rica ediyor. O byk ve kibirli bir adamdr. Kolay kolay rica etmez. Ben - Bunu yapamayz, Grzon baka bir ey istesin yapalm... O - Fakat iin ehemmiyeti vardr. Ben - Ne ehemmiyeti olacak brakn bunu. O - Seninle pek ak konuuyorum. Dedim ya, sebebini de syle yeyim. Cantanbury Piskoposu'ndan bln ngiltere Klieleri nmna Londra'da hkmete bir tebli yaplm. Mcs'ele Patrikhane mes'elesi deil, ingiltere'de parti ve hkmet mes'elesi olmutur. Kilise diyor ki; "Patrik'i mutlaka stanbul'da braktrmaya mu\'affak olmal. Bunu hkmet yapamazsa nmzdeki intihapta hkmete rey vermiyeeeiz, " Hkmet bunu Grzon'a yazd. Behemehal istiyor, ingiltere'de intihap deta kiliselerin elindedir. Grzon, bu ie muvaffak olamazsa, hem kendi, hem partisi ve hkmeti decek... le sizden rica ediyor. Ben bu kadar mhim bir etap elime aldm biliyordum. Mhim diyordum ama bu kadar mhim olduunu takdir edemiyordum. imdi * Franc, samimi, mert demektir. K.M. * Yunan dostu demektir. K.M. 332 KADR MISIROLU anladm. Pek keyiflendim. Grlyor ki; Nikolson'un szlerinde ak ve samimi. imdi daha ziyade cesaretim artt. Pek kuvvetliyim demek. Elbet kuvvetimi pahalya harecderim. Daha ziyade nazlanmaya baladm. Hem de anladm ki, bizim Patrik'i ingilliz Kilisesi tutuyor. Bu fena birey. Eyvah!... Ben- Anlyorum vaziyeti. Hakikaten mhim. Ben Lord Grzon'u ok severim. Cidden hrmet ettiim bir adamdr. Fakat maatteessf ricas yle bir eye lesadi etti ki; olmaz i. Bunu brakn, baka ne isterse yapmaya alaym. (Nikolson kzd. Yz kan krmz kesildi. Ne kadar da kanl adamm. Fakat gryorum ki; kendini tutuyor. Terbiyeli adam. Zaten ngilizler terbiyeli insanlardr.) O - Etme bu ii yap! Ben - Olmayacak bir i. O-Yap!.. Ben - .Elden gelmez bir ey. (Derken daha kzd. Galeyana geldi. Ve balad. Gryorum ki; kendine mlik olmayarak sylyor.) O - Siz Trkler azdnz. Burada yaptnz iler ardr. Neler istiyorsunuz? Hi yola gelmiyorsunuz. ngilizler'e sen ne hakarelli szler syledin. ngiltere bunlara tahamml eder mi sanrsn. Evet!... Evet!.. Frsat buldunuz Yapn!.. (Ben hi bir ey sylemiyordum. Sade btn kulak kesidim, dinliyorum. Bakalm, bu heyecan iinde neler syleyecek. stifade edeceim bir ey syyecek mi? Benim iin en mhim buras. nk ilerdeki ilerde iime yarayacak mhim noktalardr.) O - Ben sana anlataym. ngiltere bir hayvandr.Yllardan beri har-betmi, uram, uram. Fena halde yorulmu, yere yatm, derin ve uzun bir uykuya dalm. Siz de bunu byle dermansz bulunca stne kmsnz, dans ediyor, tepmiyorsunuz, Edin, tepinin!.. Fakat.. Bu hayvan nedir, bilir misin? Bu bir arslandr! Uykudan kalknca sizi param para eder. . (Btn yreini sylyordu. Bu szleri iittiime memnun oldu-

LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 333 um kadar bir milyon lira bulmu olsam memnun olmazdm. nk ngiltcrcnin vaziyetinin yorgunluk ve harb istememek olduunu tahmin ediyor ve biliyordum. Fakat yine tereddd ve phe ediyordum. Korkuyordum. Ya bizim trl taleplerimize, mukavemetimize kzar, yeniden bizimle harbediverirse. imiz dumandr. Bu korku iimden hi kmyordu. Btn celselerde bu korku hep gzmn nnde. Mukavemet ediyorum, trl eyler istiyorum, kafa tutuyorum ama iim de hep hopluyor. Hele artk harbe hl kalmad. Bunu imdi bir ngili-zin, ngiltere Hriciyesi'nin mhim bir mevkideki adamn azndan iitmek. Byk bir ferahlk, geni bir nefestir. Demek ngiltere harbe-demez. Bu hayvan fena yorgun ve derin uykuda. Bize de bu lzm. Ben imdi stnde tepineyim, istediklerimi alaym da sonrasna Allah kerim. O vakit dostlua alrm. te bu dv bana bsbtn kuvvet vermiti. Bundan sonra ok zaman evvelkisinden daha ok kuvvetle ve azimle yrdm. Artk muhavere de haddinde idi. Daha naz etmek, glk gstermek ii bozacakt, tavr deitirdim.) Ben - Baknz siz imdi yorgunsunuz. Ben istediimi yapabilirim. Fakat Trkler, zebunke deildirler. Bu mes'ele olmaz. Bizim hkmet iin ok mhim bir eydir. Fakat Grzon'a muhabbetim ve hrmetim o kadardr ki, istediini yapmaya alacan. Srf Onun hatr iin buna teebbs edeceim. Bana msaade ediniz. Ankara'ya derhl yazalm ve onlar iknaa alalm. mit ederim ki; ikna ederiz. Ancak onlar ikna iin baz avantajlar gstermeli. Bizim bir takm muallakta ve ufak tefek ilerimiz var. Bir trl halledilemiyor. Onlarn hallini vaadedin. Bu suretle Ankara'ya bu teklifi yapmaya yzmz olsun. O - Peki. Nedir onlar? (Askerlik ii, istimlk ii, rk tbiri ilh... saydm. Bir de Patrik kalsn. Devlet iinde devlete tahamml edemeyiz. Grzon zabtnameye gemek zere "Patrik yalnz din kalacaktr. Hi bir vakit siyasete karmayacak, idar bir i grmiyecek, siys messese ve let ol m a y a-c a k. Trk Hkmeti byle bir eyi sezerse 334 KADRMISIROLU lard etmek hakkn a hizdir de s i n !.." dedim. Hepsini not edip kabul etti." Bu suretle Patrik ve messese gitmeden ve penemiz altnda kalarak onu btn imtiyaz ve kuvvetlerinden tecrid edip sfr hline getirmi oldum. Zaten Anadolu Rumlar gideceklerinden Pairikhnc'dcki meclislerini tekil edecek adette metropolit kalmayacak. Bu suretle de dn bir teekkl bile olmayacak. Mahvolmu demektir. Bu noktay da buraya kaydedeyim: Bilmem hkmet imdi buna dikkat edip meclislerini tekil ettirmiyor mu? Yoksa Patrik yine eskisi gibi Amasya Metropolidi, Trabzon Metropolidi diye i h. Malm bir surette yokum metropolitler tayin edip meclislerini tekil ediyor mu? te benim gayretim ve gayem, yaplan muahedenin ruhu budur, ite dolay ki; smtt'e bu sebeple, sultdcn sonra Lozan rs tatbiki iin bir komisyon ihdasna mtemadiyen srar bunlardan Muhcd, etmiim* Bura nuyordu ki artk i n.-., iusui'u da isteyecektim. Fakat Musul ii halledilmi bulu-Nikolson -.sevinerek gitti. Ben de o gece o kadar sevindim amiyle istikbale eminim. Emin admlarla yryeceim. ___ s ;/.ler harb etmiyorlar. Tm muallktaki eyleri de hallettim. Ertesi gn sabahleyin, erten ben yatakta iken Nkolson- telefonla: "Cevap aidiniz m?" dedi. "Hayr!..." dedim. Halbuki Ankara'ya yazmadk b??" Ankara'nn Patrik iinden haberi de yok. Gece smet'e Ni :m mkalcmeyi . rdu: "Hayr.' : u ok zme, Au," Birka; :n. "Cevap ge :v i ilendi."242 t. ngilizlcr'in jr. Musul ii i :;e * af! c - o:n i tiyd , iur t. sh iimdi. Nihayet len st yine seleni. Yammda olan smet bana -dedi . Evet, deyiver", dedim: "Glkle ionra yine telefon elti, Artik ziyade iuvafakat etliler. Grzon' syeyy eden?iycccklcrine dir olan gerez ha:ldiliTi deiidi Umum sihun -, bh-e grlmesi kararlamst

6 vd. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? 335 i bylesine aka ve selhiyelli bir azdan rendikten ve ngiliz-cr'in Patrikhane zerindeki srar ve arzularnn iddetine u suretle vkf olduktan sonra bile bu tviz mukabilinde istedii incir ekirdeini doldurmaz neviden eylerin kolaylkla kabul edildiini anlatarak bunlarla iftihar etmektedir. Neydi bunlar. Vatanmzda yaayan, onun nimetlerinden mslman Trk Milleli'ndcn daha fazla istifade eden gayr mslimlerin askerlik yapma ii, istimlk ii vs. Patrikhane gibi bir fesat yuvasn ibka eden Dr. Rza Nur evvelce tahlil edilmi olduu zere O'nun "penemiz altnda" kalmasn esasen daha uygun grdn de ifade etmekte, sdece srf dn bir messese hline getirilmi olmasn kfi bir kr saymaktadr. Zeh gafleti.. Gelip geecek Trk hkmetlerinin Patrikhanc'ye bugn olduu gibi resm bir memurunu dahi sokamyacan, en kk bir hareket karsnda hristiyni bir taassupla aleyhimize propaganda yaplacan dnememektedir. O gnden bugne kadar cereyan eden hdiselerin Dr. Rza Nur ve O'nun gibi dnenleri tekzip ettiini ispat zmnnda bir takm vukuat sayp dkmek yerine, sdece stanbul Rumlar'nin Patrikhane araclyla Kbrs'taki katliamlara gnderdikleri yardmlara ve bunlar kontrol iin Trk mliye memurlarnn Patrikhne'ye sokulmadna dir gazetelere kadar aksetmi olan gerei hatrlatmakla iktifa edelim. Dr. Rza Nur, birde " Ankara'n n Patrikhane iinden haberi yok" diyor. Bununla herhalde M.Kemal'i kastediyor. Yoksa Meclis'in hissiyat buna dir mzkerelerde defaatle ortaya km bulunuyordu. Lozan'a zerinde ittifak edilmi bir takm temci esaslar tesbit edilmi olarak gidilmediinin bir ispat da bu Patrikhane mes'elesidir. smet Paa daha Trkiye'den hareket etmeden evvel balamak zere, eitli vesilelerle Patrikhane hakknda Meclis'in hissiyatna muvazi beyanatlar vermiti. Buna ramen o da akamki bir konumann akbetini takip iin ertesi gn arka arkaya kere telefon eden Ni-kolson'a bekledii cevabn "Canm adam ok zme, bitir, evet, deyi336 KADRMISIROLU ver" diyerek tvize Dr. Rza Nur'dan daha fazla taraftar olduunu aa vurmaktadr. Bu husus O'nun mahut hatratnda da grlmektedir. Nasl baka trl olabilir ki!... Evvelce zikrcdildii zere kendisi Ocakay balarnda cereyan eden bu hdiseden daha nce Patrikha-ne'yi "bir ylba hediyesi" olarak stanbul'da ibka etmek vaadinde bulunmutu. Dr, Rza Nur Anadolu'yu kadm Rumlar'dan temizleyen ve gerekte Lozan Muhcdenmesi'nin mahdud saydaki mspet ilerinden biri olan "ahli m b d e 1 e s i" ni de Patrikhane mukabilindeki tavizlerden biri sayarak bununla iftihar enektedir. Halbuki buna dir teklif bizden deil, Romanya delegesi Nansen'den geliyordu. Bu demekti ki; bunun iin bir tviz gerekmezdi. Mttefikler ou bizi arkadan hanerlemi olan bu Rumlar'dan halkmzn zuhur edecek ilk frsatta "Ermeni Mes'elesi "ndc olduu gibi intikam alacandan korkuyorlard. Bu yzdendir ki, -ilerde anlatlaca zere-mbdclcdcn istisna edilerek yerinde braklm olan Rumlar'dan harb iinde ihaneti grlenlerin tecziyelerini bertaraf maksadyla Lozan Muhedcnmesi'nin.ekleri arasnda bir de " u m m af protokol" vcud bulacakt. Dr. Rza Nur -talebi vehile- Patrikhne'nin eski imtiyazlarndan tecrid edildiine dir kar taraf beyanlarna temasla demektedir ki: "Btn iler yolunda oldu bitti. Grzon da umm celsede Patrik hakknda: "Siys ve idar kuvvetlerden tecrid edildiine :.. ilh..." dir beyanatta bulundu. Zabta geti." 243 demekte ve ilve etmektedir. "Patrik mes'elesini sahife 263'te Grzon hikye ediyor: "Mon-tanya, halledemeyip hallini benden rica etmiti, ilin... Okunmasn tav-<yc ederim. Bu nutukta Grzon Patrikhne'nin btn idar ve siys j\. ve ilerinden tecrid edildiini mttefikleri nmna beyan etmi-

smet Paa da premkeacte yapmt. (269*) ve Patrik stanbul'da 'sn demiti. te bunlar Nikolson mlakat neticesidir. Grzon "Pat243 - Dr. Rza Nur -a.g.e. sh.1110-11 * Zabit sayfa numarasdr. LOZAN ZAFER MI, HEZMET M? 337 rik'in stanbul'da braklmasnn Konferansa byk bir sevin ile karland gibi btn Dnya'da da byk bir tesir yapacaktr" dedi. Venizelos'un da canna minnet imi. Madem ki Patrik'i brakyorlar, artk hi bir glk kalmamtr. " diyor (280**) nce iddetle mdfaa ettii Patrik'in siys ve idar hukukundan sevine sevine vazgemitir. Hem gemesin de Grzon O'nu ne yapar grsn. Bu mes'ele ne tesirli bir iksir, bir dcva-y kel imi. Yenizelos'un byk bir dikkat ve itina ile uzun uzun ibkasm mdfaa ettii Patrikhne'nin imtiyazlar kttan bina gibi yklp gitti. Patrikhane ve Patrik basit bir hne ve ahs gibi kald. Patrik artk d bir papazdr. u muvaffakiyet gnlme bir fcraklk ve genilik vermitir ki; mrm on yl arttrmtr diyebilirim. Eer hkmetimiz, bu Patrikhane iini iyi halledip nih lasviyeye varamazsa yine bu bamza bel olur." 244 Dr. Rza Nur'un btn iyimserliine ramen saklamad endienin hakll o gnden beri Patrikhane ile ilgili eitli hdiselerle defa-alctle su yzne kmtr. Ayrca bu tavrda bizi btn Cihan'a kar klten bir baka nokta da vardr: Gelip geen Trk hkmetlerinin hatta bunlar arasnda "istikll Ma hkemeleri" marifetiyle memleket nfsuna nazaran tarihe bir leke olarak geecek derecede kan dkm ihtill hkmetleri de dhil olmak zere hepsinin mterek tutumunda "Avrupa'ya kar korku, O'na kendini beendirmek" gibi bir aalk duygusu tezahr etmektedir. yle ki, memlekette islm tedrisat yapacak hi bir messese brakmayan, slm Hlfcti'ni ykarak, dn messeseler emrindeki vakflar tarumar ederek msl umanlarn idaresini srf kontrol iin "Diyanet leri Reislii" derecesine indiren ve zaman zaman onu bir tapu kadastro umum mdr seviyesinde gren hkmetler zuhur etmiken, 245 Ortodoksluun Hilfeti ** Zabit sayfa numarasdr. 244 - Dr. Rza Nur. a.g.e. 245 - 1967 ylnda Dayenet leri Reislii makamnda oturan brahim Elmal yurt dnda seyahatta bulunduu bir srada enti pften bir 338 KADR MISTROLU demek olan Palrikhnc'nin yerinde kalmas ve O'nunla birlikte hristi-yan tedrisat yapan "Heybeliada Papaz Rum Mektebi" gibi messeselere dokunulmamas aramzdaki gayrimslimlerin imtiyazl durumuna red ve cerhi imknsz bir delil tekil etmektedir. Demek ki, bizim inklp sar'asma tutulmu kabadaylarn gc sdece mslmanlara gemi, islin messeseler tarumar edilirken, btn bir, cemiyyeli ykp " 1 d n bir atmosferle" yeniden tesis etmek yolundaki bu insanlar iin gayrimslimler dokunulmaz ve imtiyazl bir mevkide tutulmutur. Vatann sahipleri, O'iun kurtarlmas iin her evden birka ehid vermi bulunan mslman Trkler, basit bir mevlid merasiminin yin sayilmasyla zulm grrken inklbn hzl devirlerinde bile, Rumlar stanbul'un Oruky'nde sokaklar dn yin gulgloieriyle doldurarak ha'i suya atma merasimlerine devam -etmilerdir!.. Heybeliada Ermeni Rum Papaz Mcktebi'ndc btn Ortodoksluk lemi iin papaz yetitirmekten, bu papazlarn diplomalarn intikam kaps nnde vererek tarih yeminlerine devam etmekten bir an bile vazgememilerdir. Mslman din adamlar cami hricinde hatla ezan okumak iin ktklar minarelerde bile sark takamaz, ciipbc giyemezlerken, Rumlar imtiyazl olarak din kyafetleriyle gezini ilgili kanun ve tatbikatndan istisna edilmilerdir. "Ekalliyeti erin Himayesi" scrlcvhal bahiste grlecei zere Trkiye'de yaayan gayrimslimlere tannan haklarn mslman Trk Mille-ti'nden esirgenmesi, Cumhuriyet tarihinin, Lozan'da atlan lvizkr admlarn bir tezahr olarak ortaya km, korkun bir yz karasdr. Bu suretle Patrikhane mcs'clcsi Trkiye Byk Millet Mcclisi'nde, Trk matbuatnda ve nihayet Lozan'da uzun uzun grlp konuulsebeple azledilmiti!.. Bunu tenkid eden mslmanlara kar devrin Bavekili Sleyman Demirel:

"- Bunda ne var Diyanet leri Reisi de Tapu Kadastro Umum Mdr gibi bir devlet memurudur. Gerektiinde azledilir." diyerek Cumhuriyet hkmetlerinin bu messeseye baklarn gsteren tipik bir hissiyat ortaya koymutur. Ama, ayn hkmetler, Patrikhne'den ieriye -cinayet ilense bile bir memurlarn sokama'makta ve Patriklerin tavrlar zerinde en kk bir tarizkr beyanda bulunamamaktadrlar. LOZAN ZAFER M, HEZMET Mt? 339 masna ramen Lozan Muhedenmesinde bir tek cmle ile dahi yer almamtr. Gerekten Muahedeyi bandan sonuna kadar okuyanlar Pat-rikhne'ye temas eden tek bir hkmle dahi karlamazlar. Bu durumda sanki ok ehemmiyetsiz bir mes'ele imi gibi gerekliinde zabar-daki beyanlara islinad etmek mecburiyeti vardr. Hi olmazsa muahede metninde Patrikhnc'nin tarih niyazlann-dan mahrum brakldna dir sarih ifdelere yer verilseydi, herhangi bir ihtilf vukuunda taraflarn karlkl hak ve vazifeleri belli olurdu. Rumlar, bugn hl sktklarnda "uhd-i atka" denilen eski anlamalar ileri srmekle ve Ftih tarafndan verildii bilinen imtiyazlar kullanmaya devam etmektedirler. Ancak bu anlamalara isi-nad tek tarafl olarak gereklemekledir. Zira Ftih'in verdii intiyaz-lar, Patrikhane'ye bir takm mkellefiyetler de yklemektedir. Mesel Patrik'in vatandalarmz arasndan seilme mecburiyeti veya Rum cemaati iinden ihanet edenlerin hkmete resmen haber verilmesi gibi. Halbuki, 1930 ylnda Yunanistan ile aramzda "kamet, Tic eret ve Seyr-i Sefin Andlamas "m' denilen bir andlama yaplm ve bununla mbadele edilmi Rumlarn elinden i gelir tccar snfnn Trk vatanda olmakszn Trkiye'ye gelip almalarna, ticaret yapmalarna, vergi demeden kazanlarn Yunanistan'a nakledilmelerine imkn verimitir. Gya mtekabiliyet esas dairesinde verilmi olan bu fviz neticesinde mbadil Rumlardan sekin krbin kii geriye gelerek ticar faaliyet gstermilerdir. Bu anlama 1965 ylnda, Kbrs hdiselerinin uyandrmasyla feshedildiinde: vatandamz olmayan, kazanlarnn byk bir ksmn Pairikhne araclyla, daha fazla Trk kan aktmak iin Kbrs'a gnderdikleri sabit olan bu krkbinden ziyade Rum tccarna makabil Yunanistanda bu andlamadan istifade etmi bir tek Trk'n mevcud olmad grl-m tr. Zeh gaflet!.. 246 - Bu ahmaka anlamann muhtevas ve tatbikat hakknda daha fazla bilgi almak isteyenler "Yunan Mezlimi" isimli eserimizin mahsus blmne, bakabilirler. NCBLM DER MANEV KAYIPLAR I - EKALLYETLERE TANINAN MTYAZLAR ozan Kongresi balad zaman, Trkiye'de yaayan RumL Ermeni gibi gayr mslim ekalliyetlerin Birinci Cihan Harbi'ndcn itibaren bizi arkadan hanerlemek sreliyle icra ettikleri ihanetlerin htralar taptaze idi. Bu bakmdan mttefikler onlara kar sulhten sonra bir mukabelede bulunmamzdan korkuyorlar ve bu husustan emin olabilmek iin, gerekli bir takm tedbirler ittihaz etmek istiyorlard. Umduklarn elde edebilmek iin de mmkn ve gerekli olandan ok fazlasn isleyerek ie balamak yolunu tutmulard. Bu zihniyetin ortaya kard mes'elelerden biri de Ermcniler'e bir ksm topramz vatan olarak verdirmek mes'elesiydi. Buna konferansn tabiriyle "Ermeni Yurdu "M e s ' e 1 e s i" deniliyordu. Bu hususta netice alamyacaklarn bile bile tahmin ve tasavvurun fevkinde bir direnme gsterdiler. Bylece zaten elde edemiyeceklerini bildikleri bu talepten vazgemi gibi grnerek, dier taleplerini garantilemek gayesi gdyorlard. Lozan zabtnameleri okunduu zaman bilhassa kinci Murahhas Dr. Rza Nur Bey'in Ermeni mes'elesindeki canh341 LOZANZAFERMI, HBZtMETMl? ra mukavemeti aka grlmektedir. Esasen Ermeni mes'elesi daha Birinci Cihan Harbi nihyetinde fiilen kapanp bitmiti. Rus ordularnn 1917 Bolevik htilli neticesinde igal ettikleri Karadeniz shilleriyle Dou vilyetlerimizden ekilip gitmeleri neticesinde himayesiz kalm olan Ermeni

eteleri de, ksmen Rusya'ya ve ksmen de Suriye, Beyrut ve rdn gibi Gney lkelere dalmlard. Mttefikler, asl matlplar olan tvizleri bizden koparabilmek iin "ekalliyet" yani aznlk tbirinin muln bin yldan beri hereyi-miz kendileriyle mterek olan baz msiman gruplara da temil ediyorlard. Bu hususu Dr. Rza Nur hatratnda yle nakletmektedir: "Frenklcr bizde ekalliyet diye nevi biliyorlar: Irka ekalliyet, dilce ekalliyet, dince ekalliyet. Bu bizim iin gayet vahm bir ey, byk bir tehlike. Aleyhimize olunca u adamlar ne derin ve ne iyi dnyorlar... Irk tabiriyle erkez, abaza, bonak, kurt ilh... yi Rum ve Ermeni-nin yanna koyacaklar. Dil tbiri ile msiman olup baka dil konuanlar da ekalliyet yapacaklar. Din tabiriyle hlis Trk olan iki milyon kzlba da ekalliyet yapacaklar. Yani bizi halla pamuu gibi datp atacaklar. Bu taksimi iittiim vakit tylerim rperdi. Kllarm sanki birer kazk oldu. Bilekleri svadm. Btn kuvvetimi bu tbirleri kaldrmaa verdim. Pek uratm. Pek mkiltilefakatkaldrdm"247 "... Bunu dier Srp delegesi celsede resmen syledi: "Sizin bizden alacanz yoktur. Bizde Trk yoktur. Anadolu'da ellibin bonak vardr. Onlar bonak ama, rka Srp'tr" Nereden nereye... Rum, Ermeni, Krt pekiyi ama, imdiye kadar bonak hayalimden bile gememiti. Bin tehlike altndayz. Ecnebi devletler ite byle bizim cierimize pene atyorlar. Biraz daha gayret ederlerse Trkiye'deki karncalar da ekalliyet yapacaklar. Bu ecnebi unsur bir bel ve mikroptur. Bunlar ve keza Krtler'i devaml bir temsil pln ile ayr bir dil ve rklktan tecridetmelidir."248 247 - Dr. Rza Nur. a.g. e. sh. 1044 248 - Bkz. Dr. Rza Nur - a.g.e. sh. 1045 342 KADR MISIROL Dr. Rza Nur, bu mcs'clede de, ihtiml tarihle uram olmaktan doan bir sclhiyetle -gayet mukni cevaplar vermi ve Lozan zabtlarnda aka grld zere bilhassa krtlerin din, kltr ve rka bizden ayn telkki edihnesi imknsz bulunduu gereini sert bir dille ve gaycimukn delillerle ortaya koymutur. Bize ihanet etmi olan gayr mslim ekalliyetlerin sulhten sonra cezalandrlmalarndan korkulmas neticesidir ki, igal sralarnda stanbul'da bulunmu ve bu ncs'cle ile ilgilenmi olan Romanya delegesi Nansen'in teklifiyle bir ksm ahlinin Trkiye-Yunanistan arasnda karlk! olarak mbadelesi gerekletirilmitir. Vatanmzn asl gvdesini tekil eden Anadol'nun hin ve bize yabanc Rum unsurundan temizlenmesini temin eden bu karar, Lozan'n mahdud muvaffakiyetlerinden biri olarak gereklemise de bunda da bir hata yaplm, stanbul Rumlan'yla Bat Trakya Trkleri mtekabilen yerlerinde braklmlardr. Bundaki yanl, Bat Trakya Trkleri'nin kaahir ekseriyetle kyl ve ifti olmalarna mukabil, stanbul Rumlar'run tamamnn ticaret erbab bulunmalarndaki dengesizlii dikkate almamaktr. Bu iki unsurun ikdisd hayattaki messiriyetleri arasnda mevcud olan dengesizlik Rumlar lehine idi ki, hl da byledir. Dier taraftan "e tabii" yani bir yerde oturmu olmak keyfiyetini ifade eden basit bir vesikaya istinad ettirilen bu yerinde brakmak keyfiyeti de, pek ok suistiml edilmitir. Anadolu' nun baz byk ehirlerindeki tccar Rumlar da stanbullu olduklarna dir kendi makamlarnca tanzim edilmi eiabli vesikas uydurarak kendilerinin mbadeleden istisna edilmelerini salamlardr. Mttefiklerin gayr mslim ekalliyeti (Rum, Ermeni, Yahudi) bir takm imtiyazlarla tehiz etme yannda, en tabi klfetlerden de beri' klma hususunda gayret sarfettikleri ikinci komisyonun zabtlarnda aka grlmektedir. Bunlarn banda, onlar askerlik klfetinden muaf tutmak gayreti gelir. Bunu yine etin bir mcdele ile bertaraf LOZANZAI-ERMI, HKZMETM? etmi olan Dr. Rza Nur yle demektedir: "Bir aralk hi olmazsa Hristiyanlarm askerlikte mstakil taburlar olmasn, biraz sonra da geri hizmette kullanlmasn teklif ettiler. Benim zorum: Behemehal asker olmallar ve istenilen yerde kullanlmallar. Bunda kararlym.

Israrmn sebebi u: Trkler askere gidiyor, dkknn kapatyor, Hrisliyan ise, kalp zengin oluyor. Trk karsnn koynunda kalamyor. ocuk yapamyor, Hristiyan yapyor. Trk harpte krlyor, Rum krlmyor, oalyorlar. Trkiye'nin ok yerinde eskiden Rum yok veya ok az iken bu suretle oalmlardr. Beni nihayet celsede fen sktrdlar. Ben de resmen syledim. Hem cevap bulamadlar, hem de ocuk yapma mes'elesine gldler. Kcz Rum ve Ermeni askerlikten pek korkuyorlar. Hele Harb-i Umm de yaplan amele taburlar gzlerini pek yldrm. Demek askerlik olursa, genler askerlik ana gelince Yunanistan'a kaacaklar. Yirmiden yukardaki yallarda ccellcriylc le le bitecekler. Demek kur'a ya Hristiyanlar iin bir hendektir. Bu suretle mbadele ile atacamz hristiyanlar da otuz ylda her yl safra dker gibi dkeceiz. Krk elli yl iinde, bu askerlik onlar bitirecektir. Bu hesab yapyorum. Bu sebeple bu nokta zerinde tutun-dum durdum. Asla sarslmadm. Beni yerimden skemediler ve nihayet muvaffak dldum. Hakikaten sulhten sonraki be yllk pratik askerlik . ana gelen Rum, Ermeni ve Yahudiler'in ekseriyetle katklarn gsterdi. Bir asker kaa da tabi ceza korkusuyla bir daha dnemiyor.. Bin kr!. Bu muvaffakiyetimden pek memnunum!."249 Evet Dr. Rza Nur, bu uramasyla Rum, Ermeni ve Yahudiler'c bir imtiyaz olarak askerlik muafiyeti hakk tannmas gibi bir imtiyaz bertaraf etti. Lkin bertaraf edemedii yahud etmek istemedii nice imtiyazlar bu gayr mslim ekalliyete tannd. Gerekten Trkiye'de, Dr. Rza Nur'un vk itirazlar zerine "e k a 11 i y e t" tbiri srf gayr mslim Trk teb'asna inhisar ettirildikten 249 - Dr. Rza Nur. a.g.e. Sh. 1049-50 344 KADR MSIRO LU sonra bunlara vatann asl sahibi olan mslman Trkler'e bugn bile hl tannmam olan yle imtiyazlar verilmitir ki, bunlar gayr mslim ekalliyeti Trkiye'de "imtiyazl bir snf hline getirmitir. Gereklen Lozan Muhedenmesi'nin otuzyedinci maddesinde balayp krkbcinci maddesinde nihayet bulan "E k a 11 i y e t le r i n Hi m y e s i" serlcvhal nc Fasl dikkatle incelendiinde, bu tesbiti-mizin doruluu aka grlr. Bunlar ylece sralayabiliriz: A) Din Hrriyeti Lozan Konferans ald srada Trkiye'de slm hususu esas alnmak suretiyle vcda getirilmi olan "M eceli e"250 tatbik olunmaklayd. Bu bir nev meden kanun demekti. Trkiye'de yaayan gayr mslim ekalliyetlerin de Trk vatanda olarak buna tabi olmalar gere250 - slm hukukunun metodu kazistiktir. Bu her ihtimle gre bir hkm koyarak tatbikat bu suretle vcd bulan itihatlarla yrtmekten ibaret bir sistemdir. Bunun iin tatbikatnn lim olmas gerekir. nk, sonsuz olan ihtimller karsnda vukua gelen itihatlar eskilerin "bahr-i b pyn" dedikleri okyanus gibi usuz bucaksz bir genilik arzeder. Bundan dolay hdiseyi tesbitle mkellef olan kad, ihtilf ahslardan tecrid eden bir formlle mftden hkm sorar. mrn tatbikat yerine bu ilmin nazariyatyla geiren mft, bu usuz bucaksz itihadlar iinden kendisine arzedilen ihtilfa en uygun olan bulup kararak hkm te'sis eder. Vaktaki, bu kadar g olan bir ilm faaliyete kifayet edecek lim fkdan (yokluu) zuhur etmi, ite o zaman tatbikat hkimin elinde Bat hukuklarnda olduu gibi bir "kanun metni" bulunmas lzumu kabul edilmitir. Daha o gn u ihtiya karsnda, "Napolyon Kodu" denilen Fransz Meden Kanunu'nu aynen tercme edip 345 LOZANZAFERM, HEZMETM? kirdi. Lkin mttefikler hrisliyan olan bir unsurun islm bir kanuna tbi olmasn -hakl olarak- arzu etmiyor ve bunlara dinlerine gre bir kanun yaplmas hususunu bizimkilere teklif edip duruyorlard. Bu hususta kraldan kralc bir slpla batl zihniyet tayan Trk murahhaslarnn sulhlen sonra slm Hukuku'nun tatbikattan kaldrlaca, Avrupa meden kanunlarndan birinin kabul edilecei, bundan dolay da Hristiyanlar iin ayr bir kanunun yaplmasn istemeye mahal olmad yolundaki beyanlar

inandrc olmuyordu. Nasl olsun ki!.. Bir avu hristiyana, onun inancna aykrl ynnden slm kanununu latbik etmenin gayr tabiiliini, insan haklarna aykrln kabul edip almak isteyen batc ricale kar mthi bir mukavemet gsteren Ahmed Cevded Paa bir hey'et hlinde ve yllarca alarak "Mecelle-i Ahkm- Adliye" denilen kanun metnini vcda getirmitir. Ksaca "Mecelle" diye anlan bu kanunun vcda getirilmesi de bir inklp olmakla beraber, kaideler Hanefi Fkh esas alnmak sretiyle, eski mtehidlerin gnmze en uygun itihadlarndan derledii iin bir mahzuru yoktur. Lkin yine slm hukuku kaynaklarna bal kalmak artyla deien zaman muvacehesinde tadilta tbi tutulmak lzm gelirken, 1926 ylnda bunun yrrlkten kaldrlmas ve bayra ha olan, svire'nin lebieb hristiyn hkmlerle dolu bulunan svire Kann-i Medensi'nin hi bir tadilta tbi tutulmakszn kabul edilip mslmanlara tatbik edilmesindeki insafszlk yeryznde baka bir tek emsali bulunmayan dehetli bir zulmdr. Byle bir tavr havsalasna sdramayan Batllar, gayrimslimler iin ayr ve onlarn kendi dinlerine uygun bir kanun yaplmas hususundaki srarlarna devam etmi ve bunu kabul ettirerek muahede metnine yazdrmlardr. Bizimkiler de tabi insan haklarna uygun saydklar u gerei, mslmanlar hristiyan KADR M1SIROLU yzde doksan sekizi mslman olan ahliye hristiyan kaanununu alp tatbik edeceklerine inanmak mttefiklerce imknsz grlyordu. Bir avu gayr mslimc kar gsterilen bu insaf ve msamahann lkenin asl sahiplerinden csirgcncceini, mslmanlara hristiyan kanunlarn tabikiyledoacak olan korkun zulm ve uhakkmn millete de -hi scskarlmadan-hazmcdilebilcccini kim nasl dnebilirdi?! Gerekten Dr. Rza Nur, bizim tarafn bu suretle Avrupa'ya tbi olma hisleriyle dolu bulunduunu u salrlaryla aka ifde etmektedir: "Bunlar zaten eskiden beri Avrupa'nn ve hrisliyanlarn en mhim dvas: Sizin kanunlarn/ dindir. Dininiz mslman. Mslmanlk ile hrisliyanlan idare cdemc/.siniz"der. Bunda tabi haklar var. Vaka Avrupa kanunlarnda da ksmen Hristiyanlk te'sir ve ahkm varsa da bizimkine nisbetle haddi asgardedir. Bakyorum, yine bu esas zerine hareket ediyorlar. Ben daha evvelden azlarn tkamak iin Trkiye'nin dinle hkmeti ayrp lik devlet olacan bir kann- meden yapacan, ve bunu da bu esas zerine pek yaknda yapacan ve Avrupa'dan aynen alacan sylyorum. Zaten Padiahl lvederken takririme bu esas da sokuturuvermitim. Din ve Hlfct'i devletten ayrmtm. 251 Bizim skomisyonda (tli komisyon) Hristiyanlarn evlenme, miras ileri v.s. hakknda Yunanllar ve dierleri kyamet koparyorlar. Ben bunlara Avrupa Kanuni Medenisini aynen tatbik etmek zere olduumuzu syliyerek cevap veriyorum."252 Bu suretle ortaya kan tvizlerin bir numarals "din hrriyet i"dir. Bunu gayri tabi addetmiyoruz. Gayr labi olan lik Trkiye'de kanununa tbi klmaya sra gelince unutuvermilerdir!... 251 - Dr. Rza Nur. a.g.e. sh. 1046 252 - Dr. Rza Nur. a.g.e 1056 LOZANZAFERM, HEZMETM? liklie aykr olduu yolundaki bir dnce ile pek ok din (islmi) davrana imkn bahsedilmezken gayr mslimlcre sra gelince onlarn aksine istisna imyazlarca tehiz edilmeleridir. Lozan Muhedenmcsi'nin otuz yedinci maddesine gre, gayrimslimlere tannm olan haklan tanzim eden maddelerde yer alan hkmlerin Trkiye tarafndan "k a v n i n - i asliye" yani temel kanunlar suretinde tannaca ve bunlar deitirecek veya bunlara stnlk ifdesi tayacak hibir kanun veya resm m unclcnin icra cdilmiyccc-i hususu da karara balanm ve Trkiye byle bir Utahhd altna girmitir. O derecde ki, bu maddeye gre anayasasn bile deitirebilen Trkiye, gayrimslimlere tannm olan ve muahedenin otuziki il krkdrdnc maddelerinde yer alan hkmleri deitiremez!.. Dier taraftan gayrimslimler o zamann "Birlemi Millet ler "i demek olan ve Cenevre'de faaliyet gsteren "Cemiyet-i A k v a m"in himaye ve kontrol altna konulmulardr. Herhangi bir ihtilf vukuunda mes'ele Cemiyet-i Akvam'da mterek bir komisyonca halledilecektir. (Madde42)

Gayrimslim ekalliyeti "Cemiyet-i A k v a m"n kefaleti altna koymakla (Madde 44) bize kar izhar edilmi olan gvensizlik, bir de meyyide ile teyid olunmutur. Buna gre "Cemiyet-i Akvam Meclisi icb- hle gre mnsip ve messir telkki edilebilecek bir sret-ihareket ittihaz ve talimat t edebilecei" hususu da (Madde 44) sarahaten zikredilmitir. stelik de byle her trl tefsire msid bir tehdidle, bu ahkmn yrtlmesi salanmtr. Yalnz din hrriyeti hakknda deil, gayrimslim ekalliyetlere tannan btn haklar da bu esaslar car olacaktr!.. Peki ne idi bu imtiyazlar?!.. Din hrriyetinden balyarak bunlar ksa ksa izah edelim: a) Trk Hkmeti gayrimslim ekalliyetlerin "ahkm- ahs y y e" denilen miras, evlenme-boanma gibi hususlarda kendi din ve rflerine gre vcda getirilecek bir kanuna tbi' olacaklarn kabul etmitir. Ne zaman ki; svire Kann- Medensi srf o gnk Adliye veKADR MISIROLU kilinin svire'de okumu olmasndan ve binnetice bu kanunu bilmesinden dolay alelacele tercih edilip Franszca bilen mcb'uslara beer onar sayfas datlarak 253 tercme edilip tatbik mevkiine konulmu, bilhas253 Bu ylesine garip bir hdisedir ki; selim muhakeme ve ilm gerekler nnde mdfaas imknszdr. Bir kere, mslmana bir hristiyan kanunun tatbikteki garabet ve zulm bir hristiyann vicdanna bile smaz! Din karsnda iddia olunduu gibi tarafsz yani gerekten lik olan bir kimse dahi, bunu ne tecviz ne de izah edebilir. Dier taraftan bylesine alelacele tercme, esas metinde asl ayn olan bir kelimeye muhtelif kimsenin yapt para para tercmelerde de ayr ayr manalar verilmi ve bunlarn birletirilmesiyle meydana gelen metinde, bundan da fiil bir karklk ortaya kmtr. Tatbikattaki aksaklklar ve bunlar gidermek maksadyla tesis edilen ve byk bir yekn tutan ictihadlar u hkmmzn doruluuna kfi bir delildir. Resm nikh dnda din ve tarih alkanlklarla ikinci evlililkten doan ocuklarn nesebini tashih iin ikide bir mecburen karlmakta olan "evlilik d domu ocuklarn tesciline dir kanunlar" da u iddiamzn isbatna medar olacak din delillerden biridir. Bu kanunun mslmanlarn inanlarna aykr pek ok hkm ihtiva ettii ve buna ramen mslmanlara cebren tatbik edildii hususunu ispat iin gerekli olan bir tafsilttan sarfnazar ediyoruz. Sdece nikh ile ilgili teknik bir mes'ele olarak hidlerin durumunu hatrlatalm. ahid diye bir sandalyeye iki kadn oturtmak gerekmez mi? dier taraftan bu meden (!) kanun sayesinde mslmanlara dinen yasak olan "st kardeleriyle evlenme" keyfiyeti mubah klnmtr. Ksacas bu kanunun mslmanlara tatbikinin tabi hukuk kaideleri ve insan haklarna aykrl zerinde cildler tekil edecek derecede sz sylemek kabildir. LOZAN ZAFER M, HEZMET M? sa Rumlar cemaat mensuplarndan yzlerce insann imzasn ihtiva eden bir muhtra ile Trk hkmetine mracaat ederek bu hakk kullanmya-caklarn bildirmilerdir. Bunda, bir hristiyan kanunu aynen tercme edilerek tatbik mevkiine konulduu cihetle, kendileri iin ayrca bir kanun yaplmasna lzum kalmadn beyan etmilerdir. Yunanistan u kadar makl ve mantk olan bir hareketi, Cemiyet-i Akvam Mcclisi'ne gtrm ve Trkiye'nin Rum Cemaati'nden bu feragati, bask ile elde ettii yolunda itirazda bulunmutur. Alkal meclis Rum Cemaati mmessillerini de dinledikten sonra, Yunan talebini haksz bulduunu beyan etmitir. b) Lozan Konferans srasnda resm tatil cuma gn idi. Pazar ise i gnyd. Halbuki bir gayrimslim pazar gn mahkemeye dvet olunabilir, bir resm muameleyi mesel bir itiraz yapmaya mecbur kalabilir veya bir tebligat kabul etmek mevkiinde bulunabilirdi. Bundan dolay muahedeye konulan huss bir madde ile (Madde 43) bu mkellefiyetler bertaraf edilmitir. Yani bir gayrimslimin pazar gn dvet olunduu mahkemeye gitmemekten, gerekli bir resm muameleyi icra etmemekten veya bir tebligat kabul etmemekten dolay hi bir hakk sakt olmaz. Zira pazar, onlarn din gndr. bdetle megul olmak haklardr. Yine soralm: unu kabul ve imza edenlerin, cuma gnn i gn hline getirirken acaba insaf ve vicdanlar nerede idi?!.

c) Gayrimslimlerin inanlarnn korunmasndaki hassasiyete baknz ki, fiiliyatta mslmanlar balayan bir ok kanun Lozan, hkmlerine gre onlar iin geerli saylmamtr. Mesel bir mslman din adam sar ve cbbcsiyle sokaa kamazken hristiyan papazlar sokaklarda yindeki kyafetleriyle dolarlar ve hatta yinlerini kendi rf det ve inanlar gerektiriyorsa sokakta da icra edebilirler. Her yl stanbul'un Ortaky'nde "ha suya atma yini" yapan Rumlar papazlar ve rhibelcriyle kyafet kanununa tbi olmakszn faaliyetlerini icra ederler. KADtRMISIROLU d) Gayrimslim ekalliyetler kendilerinin inandklar dn hkmlere uymayan veya dn yinlerini ihll eden herhangi bir muamelenin ifasna mecbur tutulamazlar. "B u benim dnime uymaz!.." dedikleri anda herhangi bir kanun mkellefiyeti bertaraf edebilirler. (Madde 43) e) Trk hkmeti gayrimslim ekalliyetlerin o anda mevcd olan vakflarna, dn ve hayr messeselerine her trl kolayl gsterirken yenilerinin almasna mni olmyacak ve bu kabil hususlarda gerekli kolaylklar gstermekten ictinb ctmiyccckir. Bu gibi messeselere devlet btesi, belediye ve ir bteler tarafndan terbiye, din ve hayr ileri maksadyla ayrlan paradan bu ekalliyetlere de muhakkak bir miktar verecektir. (Madda41) I r Lisan Hrriyeti Trkiye'de Trkcdcn gayr bir lisan konuan gayrimslim ekalliyetin kendilerine mahsus mekteplerde bu lisan ile tedrisat yapmalarna man olunamyacaktr. (Madde 41) Bu hususta o kadar ileri gidilmiti ki; otuzdokuzuncu maddenin son fkrasnda "lisan- resm mevcd olmakla beraber Trke'den gayr lisan ile mtekellim olan Trk t eb' asna mehkim huzurunda kendi lisanlarn ifah surette istimal edebilme leri zmnnda teshilt- mnsibe ibraz oluna aktr!" fkrasna'yer verilmiti. Buna istinaden bir gayrimslim Trke bilse bile ki, Trkiye'de yaadna nazaran bu asldr, mahkeme huzurunda Trke konumaya mecbur deildir. Sade bu kadar olsa. Trk hkmeti Trke konumak istemeyen bir gayrimslimin mahkeme huzurunda ifde-i meram edebilmesi iin "teshilt-. mn i b e" yani gerekli olan kolaylklar gstermeye mecburdur. Mesel ter351 LOZAN ZAFER M, HEZ MET MJ? cman bulunduracak ki, adam Trke bildii halde Rumca konuabilsin!... Nitekim, Patrik Atinagoras krk seneden ziyade Trkiye'de yaam ve binnetice ana dili gibi Trke bildii halde davet olunduu Yas-siada Mahkcmesi'ndc 6-7 Eyll hdiseleri dolaysyla ve hid sfatyla ifde verirken, Rumca konumu, hkmet de resmen tercman tayin ederek bu maddenin icabn yerine getirmitir. Trkiye'de yaayan gayrimslim ekalliyet, kendi lisan ile istedii gibi neriyat yapabilir. Gazete kitap v.s. karabilir. Bunda birey yok, diyelim fakat ya ltin asll yeni Trk alfabesine bal kalma mecburiyeti!. te bu gayr mslim ekalliyete gemez!. Yahudiler ibran yazsn, Ermeniler ltin alfabesiyle alkas olmayan kargack burgack yazlarn, Yunanllar da Rum Alfabesi'ni kullanarak gazete karmaya devam ederler. Ama mslmanlar Trke bir kelimeyi slm harfleriyle yazsalar, ceza kanununun mahsus maddesi harekete geer. Bu suretle anlalmaktadirk^gayrmslimekalliyctc tannm olan bu haklar, aslnda tabi hududu am ve aka bir imtiyaz hline gelmitir. Dier taraftan bu hrriyet aka zikredilmi olmamakla beraber fiiliyatta yaz hrriyetini de beraberinde gelirmi ve bu da Trkler'in sahip olmad bir hak olarak irkin bir imtiyaz, tekil etmitir!.. C - ir Hrriyetler Gayrimslimler bu zikrettiimiz hrriyetler dnda Trk vatandalarnn shib olduklar btn hrriyetleri hizdirler. (Madde 39) Ancak bu hrriyetlerin korunmas hususunda bize emniyyet edilmemi ve Ce-miyet-i Akvam'n kefaleti (Madde 44) altna alnmlardr. Fazladan olarak gayrimslimlere "taallk ettii n i s b e 11 e" (Madde 44) bu hrriyetlerin "beynelmilel menfaati hiz taah h d 1 e r " tekil ettikleri hkmne yer verilmitir. Bunun mans akKADRMISIROLU tr. Trkiye'de bir hak ve hrriyet mslmana taalk ettike, Trk hkmeti onun zerinde rc'scn ve diledii gibi oynamak selhiyctini hiz bulunduu halde,

eer gayrimslimin hukukuna taallk ediyorsa, hkmetin eli kolu baldr. nk bu husus, Dnya milletlerini alkadar eden bir garantiye rablolunmulur. Trkiye, kendi z halkndan esirgedii bu hak ve hrriyetleri Lozan'da kime, hangi toplulua vermitir?!.. Yediden ycunie ihanet etmi, dmanla ibirlii yapm ve bizi arkadan hanerlemi bulunan bir avu insana deil mi?!. Bu topluluu Trk istikllini glgeleyecek ekilde bylesine imtiyazlarla tehiz ettikten sonra, "imtiyazsz s n f s z bir milleti z!.." sloganlaryla cumhuriyet bayramlarnn sakm muhtevasna gya renk kalm ve Trk ocuklarn aldatm olan insanlar hakknda gelecein tarihisi acaba nasl bir hkm verecektir. Elbette bu hkm verirken yarm yzyldan beri yrtlen d bir propagandann dalkavuk vyesi mahsullerini,elinin tcrsiylcbirkenara itecektir!. Ekalliyetlerin himayesine mteallik fasln son maddesinde (Madde 45) Trkiye'de yaayan gayrimslimlere tannm olan haklarn mte-kabilen Bat Trakya'da yerinde braklm bulunan Trkler hakknda da aynen car olaca hkmne yer verilmi olmasna ramen, Lozan'dan sonraki tatbikatn ne facialar ihtiva ettiini ve u hkmn asla ilemediini grmek iin bu eserin kinci Cildinde yer alan "Bat Trakya" fasl ma bir gz atmak yeter. Trkiye'de yaayan bu hin gayrimslim topluluk iin yukarda sralanm imtiyazlar koparacana inanmayan bilkis onlarn sulhden sonra-tabi olaraktarafmzdan cezalandrlacan dnenmttefikler bunu nlemek iin ortaya bir afv mes'e'lesi atmlar ve bizimkiler de bunu kabul eylemilerdir. Ancak aftan kendi ahs rakipleri olan ve srf ietihad farkndan dolay M. Kemal ve arkadalarna kar km bulunan kimseleri" Y z e 11 i 1 i k" diyerek istisna etmilerdir. Bylece de ayn suu ilemi kabul olunan insanlar arasnda mslim- gayrms353 LOZANZAFERM, HEZtMETM? Hm tefrikine yer verilerek, gayrimslimler afvedilirken mslmanlann -hattaounun hi bir suu mevcud olmad halde- tecziyesi yoluna gitmilerdir. Bu husustaki hakszlk ve gayrimslimlere matuf imtiyazn anlalabilmesi iin imdi size biraz da bu" Y zellilikler Mes' e 1 e s i"n den bahsedelim: Aslnda bu da gayr mslimlere id imtiyazl muamelelerden biri olduu halde, mstakillen incelenmeye deer bir mhiyet ve geniliktedir. Bundan dolay aynca arzn uygun buluyoruz. II - YZELLLKLER MESELES Lozan Konferans'nda mevzuubahs olan mes'elelerden biri de Trk-Yunan Harbi esnasnda ve daha nce ilenmi sulardan dolay ceza takibat bertaraf etmek zere bir umm afv karlmas hususu idi. Bu Mttefikler ve bilhassa Yunanllar iin fevkalde bir ehemmiyeti hizdi.. nk kendilerinin tahrik ve tevikleri ile hareket etmi olan yerli Rumlar'n icra etmi olduklar cinayet ve ihanetlerin hesabnn sorulmasndan endie ediyorlard. Bu da gayet tabi idi. Hangi devlet olursa olsun; dmanla ibirlii etmi ve bunun neticesinde harb kaa-nun ve kaidelerine mugayir bir surette eitli soygun ve casusluklar icra etmi olanlar elbette afvetmezdi. Lkin Lozan'da ortaya kan durum, bu normal mantkla kaabil-i izah deildi. Zira bizimkiler tyler rpertici cinayet ve kundaklamalarn mes'l olan yerli Rumlar afvetmeye mde olduklar halde, ietihad farkllklar sebebiyle kendilerine muhalif kalanlar "vatan hini" damgasyla yaftalayarak mutlaka cezalandrmak, istiyorlard. Ancak bu gerei aka nasl ifde edebilirlerdi?!... Etseler de iin, hukuk, mantk ve hakkaniyete mugyereti bir yana, bu, nasl formlletirilecekve "afv- umm protokol "ne ne aksettirilecekti ?.. Buradan bir kargaalk dodu. - Nitekim, Trk Murahhas Hey'eti tarafndan takdim edilmi olan 354 KADR MISIROLU "afv- umm projesi" ndc754 bu durum mtekabiliyet esas zerine bina edilmi ve Trkiye' de "m s 1 m a n 1 a r" mttefiklerin lkelerinde de "gayr- mslimler"in istisna edilmeleri teklifine yer verilmitir. ayn- hayrettir ki, bu teklifin mttefikllerce reddi zerine bizimkiler, srf "m s 1 m a n 1 a r"n afv dnda braklmas gibi utanlacak bir gr ileri srmlerdir.

Lozan zabtlarna bakldnda bu "m t e k a b i 1 i y e t" in bizimkiler tarafndan, ahs muhaliflerini hrite brakabilmek iin bavurulmu bir taktikten ibaret olduu anlalmaktadr. Zira Dr. Rza Nur'un celsede syledii szler, bu gerei aka ortaya koymak zere zabtta u suretle yer almtr: "...Dier taraftan mslumanlarn afv- umm'den hri tutulmalarna lzum grd. Trkiye hkmeti vatanlarna hyanet edenlerin afv-n kabul edemez, dedi.25S Daha sonra bu "h y n e t" in de nasl ind bir surette ahs muarzlarna tevcih edileceini greceiz. Bahsi geen zabtn devam, bizimkilerin fikr, fiil ve insan nokta-i nazardan sefaletini, "mslman muhalifle r"e insaf d muamelede mttefiklerin murahhaslarndan bile ok ok geride kaldklarn aka gstermektedir: Sir Horacer Rum bolt byk bir mslman devletin mmessili sfatyla, byle bir istisnann kendisinde hsle getirdii ar te'siri izhardan men-i nefs edemez olduunu syledi. Msy Rayan bu istisniyyeti kabul edemediini beyan etti. Bu hususta Trkiye ricalinin 1908'de Trkiye inklbndan sonra maziyi kapamak iin tam ve umm bir afv iln etmek basiretini ibraz ettikleri254 - Bkz. Lozan Zabtlar, 1.tk.4.cild sh. 605 255 - Lozan Zabtlar, ayn cild sh. 617 355 LOZANZAFERM, HEZLMETM? ni hatrlatt. Hi phesiz byle bir tedbirin mehziri (mahzurlar) mev-cuddur. Fakat bunlardan beklenilen netyic-i mes'de (mes'ud neticeler) bu mehzir'e tefevvuk (stnlk) eder. Rza Nur Bey vaziyetin pek ziyde deimi olduunu, Msy Rayan tarafndan zikredilen misalin iideli bir surette ileri srlemi-yeceini beyan eyledi. Trkiye dier devletlerin umr- dhiliyelerine mdhaleden ilinb ettii kadar, bunlarn da kendi umr- dhiliyesine mdhalelerinin vki' olmamasn ister..."256 Bir hafta sonraki 29 Knn-i Evvel (Aralk) 1922 tarihli celsede bu husus daha da bariz bir surette yleifdeedilmektedin . ....... Afv- Ummi'ye mteallik beyanata gelince hukuk mavirleri bunda da mttefikin projesi ile Trkiye projesi arasnda derin bir ihtilf mahede ettiler. Mttefikin projesi afv- ummiyi bilaistisna btn sekeneye temil ettii halde Trkiye Hey'et-i Murahhasas hin-i vatan addettii Trkiye teb'as hakknda takibatta bulunmamay taahhd etmeyi, reddediyor. Trkiye Hkmeti'nin bilhassa menfur bir cinayeti mczatszbrakmamaybir vazife addettiim ve baz Trkiye teb' as rklar nokta-i nazarndan mazur addedile bilir ise dem slman Trk teb'asna bubabda eser-i merhamet gsterilmesini kabul etmedi ini beyan ediyor." 257 Lozan zabtnamelerinden aynen aktarlan bu satrlar gsteriyor ki; bizimkiler, hristiyanlar afveimeye mde olduklar halde kendi ahs muarzlarn istisna etmek dncesinde bulunduklarndan ve bunu da normal bir akl mantk ve hukuk muvacehesinde ortaya koymak gl ile kar karya geldiklerinden "Siz gayrimslimleri istisna edin, biz 256 - Lozan Zabtlar, ayn cd Sh. 617 257 - a.y. (23 Kann- Evvel 1922 tarihli celse Ml 356 KADR MISIROLU de mslmanlan!..." diye bir teklifle ortaya kyorlar. Bu kabul edilmeyince de aka "Siz ne yaparsanz yapn, ama biz, mslmanlan af-vetmiyeceiz!" demeye ulanmyorlar. Peki ama kim bu afvedilmek istenmeyen mslmanlar? Bunlar "mslman" sfatyla deil, Trkiye'nin yeni idarecilerilerinin "ahs m u r z 1 ar " olarak tavsif etmek suretiyle istisna etmek istediklerini beyan etselerdi, mes'ele kalmazd. Lkin byle akl, mantk ve hukuk d bir teklide ortaya kmaya

cesaret edemediklerinden " Mslmanlar istisna etmek istiyoruz!" tarznda bir aldatmaca ya ba vurdular. yle ya, herhangi bir gayri mslimin gelip de bu yeni Tki>e idarecilerine siyas rakip olaca yoktu ya!... Tabiatyla byle bir mtla da mttefiklerin havsalalarna smyor. "Ayn suu ilemi olan bir gayrimslim afvedilirken mslman istisna edilecek!... Hem de byle bir mslman herhangi bir su ilemi olmakla itham edecek olan kim? Yllarca sren asker ve siys kargaalkta muhalif fikir ve rey beyannda bulunmu olan kiilerin rakibi olup da birnetice galip ve hkim duruma gelmi olanlar!.. Bunlar iin " d -s u " ilemi olmak artyla istisna getirilmek istense hadi neyse. "V a t an ihaneti" gibi her isteyenin istedii ekildeanlayabilecei, ve hele hele gaaiiplerin malp muarzlar iin kolayca istimal edebilecei elstik bir su istinad afvdan istisna iin kfi gelecek!...Bu, zabtlarda grld zere gvurun insafna bile smyordu. in byle bir mecrada devam edecei daha Lozan'a gidilmeden ok nce belli olmutu. Bu gerei, Ankara stikll Mahkemesi Reisi, meb'us Topu h san denilmekle mruf hsan Eryavuz'ui hatralar aka ortaya koymaktadr. Gerekten, nce, M.' Kemal'in has bendesi, asp kesme stad olan ve ii bittikten sonra da yakn tarihimizde "Havuz Yavuz" tekerlemesi ile hatrlanan eski Bahriye Vekili hsan Eryavuz'n, yakn tarihimizin gereklerini orbaya evirmekte mahir kalemoru Cemal Kutay tarafndan yaynlanm olan hatralarnda 357 \Ju ruju. ""i1 v* t-j^-' J^iiS j.j sUb Ui-bj J<C\ ,MiJi f J*.

Jlfl jJ *jjjli-j lATjt ( ^^ lit . jjkilj! **:.*! JU<*^ <*j^iua ytJrl Yzeliik'er stesi ile nasl bir yaz-boz tahtas halinde oynandn gsteren bir gazete haberi 358 KADR MISIROLU bu mes'elenin birok kereler ve huss bir suretle inklb yrn arasnda grld mahade edilmektedir. 258 Bunlardan biri 3 ubat 1921 akam Keiren'de hatrat sahibinin evinde ve dieri de ondan birbuuk yl sonra ankaya'dadr. Btn bu mzkereler afvdan istisnalar iin hukuken muteber olabilecek bir kstas bulunamadan nihayete ermitir. O derecede ki, o tarihlerin, emir kulu, asp kesme stad, stikll Mahkemesi Reisi hsan Eryavuz bile: "Demek ki, hdiselere his hkim olmaya balad."259 demekten kendini alamamaktadr. stikll Mahkcmclcri'nin ba aktrlerinden biri olan hsan Bey'i bile isyan ettiren bu hisslik ve hakszlk O'nun bahsi geen hatratnda u ekilde ifdesini bulmaktadr: "...Mdfaa-i Milliye Vekili Kzm Paa'y ziyarete gitmitim. Sz, sulh mzkerelerine intikl etti, hudd -i mill hricine kimlerin karlacan sordum. Kzm Paa bu mevzuda Erkn- Harbiye-i Ummiye'nin baz hazrlklarn ve bununla Fevzi Paann bizzat megul olduunu syledi. Polis de baz isimler tesbit etmiti. Kzm Paa dedi ki: "- smet Pa a kid devletlerden afv- umm hricinde braklacak bir ksm ahslar iin mutabakat isteyecek zannederim. Tahkikat ve ted-kikta gre de bunlarn bir listesi yaplacak. "-Mesclsizin tahmininize gre listede kimler olacak? Kzm Paa bana baz isimler sayd. Demek ki, bunlar Hey'et-i Vekile'de mevzubahs olunmutu. Sylenen isimlerin bazlann ancak dnerek hatrladm. Bunlar, ilk gnlerde infiratlk cereyanlarna kaplm insanlard. Daha sonra ilerindeDamad Ferid

kabinelerinde vazife alm olanlarla, onlara fikren ve bedenen yardm etmi olanlar vard. Fakat garip olan u idi ki, kstas bu olunca, asl akla gelenler359 258 - Cemai Kutay - 150'likierfacias!, Sh. 45-50 259- ay. LOZANZAFERM, HEZLMETMt? den bazlar yoktu. Bu tenakuzu Kzm Paa'ya syledim. Glerek u cevab verdi: "- Canm smet Paa'nn hey'et-i murahhasa reisi olarak, baz ahs afvlar yapmaya hakk yok mu? Sonra da u m tleada bulundu: "- Fakat ben ahsen zaten byle bir listenin nerinin ortadaki vaziyeti tebdil edeceine kaani deilim. nk kendisini tehlikede hissedenlev rin ou zaten kendiliklerinden gittiler. Onlar hakknda mesel stikll Mahkemeleri huzurunda hesap vermeden bir karar almaya kalkmak nazar olur. Faaliyetlerinin neticesi olarak kendilerini tehlikede hisseden insanlann, ayaklaryla ve arzularyla senin karna dikilip de dosyalarnn seyrekletii bir zamanda:" Benim, mcdele-i milliye devresindeki hesabm gr!..." diyeceklerini ben tahmin etmiyorum. Byle kahraman nerede? Kzm Paa glyordu. Anladm ki; arkadalar bu ii basit bir i telkki ediyorlard. Hatta bir mzakereci olan Yusuf Keml Bey' m veya kariyerden yetimi dier bir ztn: "- Aman bu usldendir, beynelmilel muhedtta afv beyannameleri dima karlr. Bunun istisna hkmleri de olabilir. Biz bu bahiste ne yapacaksak imdiden hazrlanalm!..." ikazlaryle de hatra gelmi olabilirdi. Ben ise, mes'eleyi ok mudil ve girift addediyordum. Fakat mesel iki seneye yakn mevzubahs olduu zamanki nokta-i nazarm muhafaza ediyordum. Eer o zaman dhiliye vekili olan Dr. Adnan'n dedii gibi muntazam bir devlet arivi tutulmaya balanlm olsayd, memleket hricinde yaamaya mahkm edilmek ve kendileri tarih huzurunda tel'in edilmek karan verilmi olan insanlann byle bir cezaya msiehak olup olmadikian daha doru hkmlerle tesbit edilmi olur, bunun dil ve mantk bir mebde' tarihi de bulunurdu." 26 260 - a.y. 360 KADR MISIROLU Ankara'da byle vuzuhsuz mzkere ve mnkaalar devam ederken mttefikler de Lozan'da murahhaslarmz sktryor ve kendilerinin tahrik ve tcvikleriyle hareket etmi bulunan yerli Rumlar'n sulh-den sonra cezalandrlmalarn bertaraf etmek maksadyla bir afv- umm protokoln Lozan Sulh Muahedesinin ekleri arasnda gerekletirmeye alyorlard. Hi kimse byle bir afv iin istisnalarn suun mhiyetine gre ortaya karlmas grnde bulunmuyordu. Halbuki normal yani hukuk olan buydu. Denilecekti ki, "fa 1 a n suu i leyenlerafv'd an i s t i f a d e edemezle r!.." stisnann hukuka uygun bir tarzda ifdesi bizimkilerin ilerine gelmiyordu nk Onlar, ahs muarzlarn "vatan ihaneti" ithmyla yaftalayp, afv'dan mstesna klmak istiyorlard. O zaman geriye bunlarn saysn ortaya koymak kalyordu. Ankara'da bu ile ilgili mzkerelerden anlaldna gre yz kiilik, altyz kiilik baka bakalisteler vard. Hatla byle kimselerin bin kiiden fazla olabileceini syleyenler bile kyordu. Lkin ii cidd bir surette ele alnca, bunlarn ounun daha evvel ve eitli vesilelerle bertaraf edilmi olduu, kiminin Ali kr Bey gibi bir sikast'le yokedilmi, kimininse Ardahan Mebusu Hilmi Bey veya Damad Ferid Paa gibi vatan evvelden terketmi olduu grlmekle tanzim edilen listenin yzelli kiiye iblnda bile glk ekilmi ve bunun hkmete ilk takdiminde yz-krkdokuz kii olduu grlmtr. Bunlarn da yzden sonrakilerinin ou ahad- nas'dan kyl insanlar bulunduu dikkati ekmektedir. Bu durumda yuvarlak bir rakamdr denilerek yzelli kiilik bir gru-pun Lozan'da imzalanacak Afv- Umm Protokol'nde istisna olarak kaydn temin etme dncesi hkim olmutur. Bu suretle Lozan'daki Trk murahhaslarna teklif edilen afv protokoln yzelli kiilik bir istisna kaydn ihtiva etmesi

artyla imza etmeleri talimat verilmitir. Bir kere bu rakam ortaya konulunca, artk gc yetenlerin bu liste ze 361 Birka kere deitirilen "YzeHikler" listesinin nihsinde yer almad halde yurda sokulmayanlardan Hsn Yusuf Bey Gmlcinede mrn tamamlad cami odasnda 362 KADR MISIROLU rinde oynayarak ortaya bir "h k m - i karaku" eseri liste kaca muhakkakt. Nitekim, yle de oldu. Defaatle yazlp izilerek ortaya bir liste karld. Dr. Rza Nur bu yzelli rakamnn ngilizler'le pazarlk suretiyle tahakkuk ettiini gstermek zere yle demektedir: "... yzelli msl-man afv- ummden istisna etmeyi ngilizler'le husus grerek hallettim. ngilizler bu adamlar kullanmlar, bu hle koymular, imdide onlar himaye etmediler. Ben burada adedi kararlatrdm. ahslar yoktur. Sonra M. Kemal istediini bu adede dhil etmi."261 Lozan Sulh Muhedenmesi'nin eklerinden biri olan afv- umm protokolnde bu yzelli kiilik istisnann "mslman kaydyla" derci her halde irkin addedilmi ve resmiyette yle denilmitir: "uras mukarrerdir ki, afv- ummye id beyannamenin birinci bendinden kat'annazar, Trk Hkmeti fkra-i mezkrede istihdaf edilmi olan ksm- ehasa dhil bulunan yzelli kiinin Trkiye'ye duhl ve orada ikametini menetmek hakkn muhafaza eder..." Dr. Rza Nur'un yukarya dercedilen satrlanndaki "yzelli mslman " ve "ngilizlerle husu's grerek ..." ibareleri hdisenin iyzn btn irkinliiyle ortaya koymuyor mu?!... Halbuki, grld gibi afv- umm protokolnn bu istisnay ihtiva eden maddesi resm ifadesiyle "m s 1 i m" veya "gayrimslim" gibi bir tavsif ihtiva etmemektedir. Mcs'elenin hak, hukuk ve vicdan llerden ziyade ahs hesaplarla byle bir ekil ald listede yer alan ahslarn da ayr ayr tahlille -riyle isbat olunabilir. Lkin, eserimiz iin gereksiz bir tafsilt tekil edeceinden, sarf nazar olunmutur. Sdece unu sylemeliyim ki, kimin neden bu listeye dhil edildii ne balangta ve ne de bugne kadar doru bir surette ortaya konulmu deildir. Bitaraf bir tedkik listede yer 261 - Dr. Rza Nur, a, g, e., Sh. 1071 363 LOZANZAFERML HEZLMETM? alanlarn her birinin yeni Trkiye ressnca, ahs hesaplara dayandrldn isbat ise hi de g deildir. Mesel tilf Frkas Reisi Miralay Sdk Bey bu listeye neden dhil edilmitir?.. ok basit. Bu, O'nun, Balkan Harbi'nde yirmibin mehmetie malolan arky karmasndaki malbiyetin mcs'l olarak, Binba M. Kemal (Paa) ve binba Feth i (Okyar) B ey 'i gsteren raporu tanzim edip Erkn- Har-biye-i Umumiye Riyaseti 'ne vermi olan bir kimse bulunmasndandr. Bir Dahiliye Vekili Mehmed Ali Bey, bu listeye neden dhil edilmitir? M. Kemal Paa'nm Anadolu'ya gidi hikyesinin iyzn bildii ve bakanlnn kasasmdaki btn paralan M. Kemal Paa'nm cebine koymu olduu iin! Ksacas resm yalanlara vesikalarla kar kabilecei iin!... Bir Bayaver Avni Bey bu listede neden yer almtr!....M. Keml Paa'nm Sultan Vahideddin merhum tarafndan Anadolu'ya gnderili hdisesinin iyzne vkf bulunduu ve kendisine verilmi olan Fermn- Hmyun'un bir nshasn istinsah edip saklad, M. Keml Paa tarafndan bilindii iin! Eer bu eserin mevzuu, Lozan'da mruz kalnan manev kayplar olmayp, srf yzellilikler mes'elesini anlatmak bulunsayd, bu listede yer alanlarn nahak yere vatan hini damgasyla yaftalanp ydellerde heder edilmelerinin sebeplerini btn tafsilatyla anlatabilirdik. Ancak dier mevzular arasnda bu bahse dana fazla yer verme imknmz mev-cud olmadndan , bu bahistek i vicdan szlatan ac gurbet facialarn anlatamyoruz. Halbuki sadece tilf Frkas Reisi, Miralay Sdk Bey'in vatancdaln geirdii Romanya'dan skp'teki bir yaknna yazd ve mahfuzumuz olan mektub yaynlansa, bu akubnu olan gz yalan hakknda kfi bir fikir elde edilmi olurdu. Belki ilerde ve baka

vesilelerle bu da mkn olur. Lkin imdilik, burada byle vesikalara ve gerekli tafsilta imkn bulamadmzdan tesbit edilmi yzelli rakamn doldurmak zere hkmete iln edilmi listeyi dik-katlerinze arzederek bu bahse son veriyoruz: 364 YZELLLKLER LSTES 23 Nisan 1930 (1924) tarihinde 13304 / 1791 sayl Dahiliye vekleti yazs zerine 1 Haziran 1340 (1924) tarihli Hey'et-i vekile kararnda u yzell i kiinin adlar bulunuyordu: 1-Padiah Vahdeddin'in Yaveri Kiraz Hamdi Paa. 2Hadcme-i Hassa Kumandan Zeki Paa. 3-Ha/inc-i Hassa Mfettii Kayserili aban Aa. 4-Ttncba kr. 5- Bambeyinci. 6-Padiah Yaverlerinden Miralay (Albay)Thir. 7-Bayaver A vni. 8- Sabk Hazinc-i Hassa Mdr Emin Refik. 9- Sabk eyhlislm Mustafa Sabr. 10-Sabk Adliye Nazr Ali R^t. 11- SbkZiraat ve Ticaret Nazr Cemal. 12- Sabk Bahriye Nazr (Cakac) Hamdi Pa a. 13- Sabk Maarif Nazr Rumbeyolu Fahreddin. 14- Sbtk Ziraat ve Ticaret Nzn Kzlhanerli Remzi. 15-Sabk Maarif Nzn Hadi Paa. 16- uray-i Devlet Reisi Rza Tevfik (Filozof Rza Tevfik). 17-Sabk Bern Elisi Reat Halis. 18- Kuvay-i nzibtiyeBakumandan Sleyman efik Paa, 19- Yaver svari yzbas Bulgarnmyla mruf Tahsin. 20-Kuvay-i inzibatiye Kurmay Bakan Albay Ahmed Refik. 21- Damat Ferid'in Yaveri Tank Mmtaz (Gztepe). 22- Kuvay-i nzibatiye'nin zmir Kolordu Kumandan Ali Ndir Paa, 23- Nemrud Mustafa Divn-i Harbinden Kaymakam (Yarbay) Fettah. 24- Kuyay- nzibauyc'den opur Hakk. 25- Sabk Bursa Valisi Gmlcineli smail, 365 LOZANZAFERM, HEZMETMt? 26-Ayn'dan Konyal Zeynelbidin Efendi. 27-Sabk Cebelibereket Mutasarrf Mesud (Fnizade). 28- Hrriyet ve tilf Frkas (Partisi) Bakan Miralay (albay) S dk. 29- Sabk Malatya Mutasarrf Halil Rami (Bedirhn). 30- Sabk Manisa Mutasarrf Giritli Hsn. 31-Sabk Divn- Harp Reisi Nemrud Mustafa Paa. 32-Uak Belediye Reisi H ulsi. 33-Sabk Adapazar Kaymakam Mustafa. 34- Sabk Tekirda Mfts Hafz Ahmed. 35- Sabk AfyonkarahisarMutasarrf Sabit. 36-Sabk Gaziantep Mutasarnf Cell Kadri. 37-Hrriyet ve tilf Frkas. Umum Ktibi Adanal Zeynellbidin 38- Sabk Evkaf Nazr Vasfi Hoca. 39-SabkHarpt Valisi Ali Galip. 40- Sabk Bursa Vali Vekili Aziz Nuri. 41- Sabk zmirKadih Maviri Ahmed Asm. 42- Sabk Bursa Mfts mer Fevzi. 43- Sabk stanbul Muhafz Ntik. 44- Sabk Dahiliye Nazr dil. 45- Sabk Dahiliye Nazr Mehmed Ali. 46- Sabk Edirne Valisi ve ehremini Vekili Salim. 47- Hoca Rsih Zade brahim. 48-Sabk Adana Valisi Abdurrrahman. 49- Sabk arki Karahisar Meb'usu mer Fevzi. 50-Mlzm dil (kenceci nmyla mruf). 51-Mlzm Refik. 52- Sabk Krkaa Kaymakam erif. 53- Sabk anakkale Mutasarnf Mahmud Mahir. 54- Sabk Istanbul Merkez Kumandan Emin. 55- Sabk Kilis Kaymakam Sadullah Sami. 366 KADRMISIROLU 56-Sabk Dahiliye Nzn Osman Nuri.

57-erkez Ethem. 58- Rekl (Ethem'in kardei). 59-Tevfik (Ethem'in kardei). 60-Eref (Kuuba). 61- Hac Sami (Erefin kardei). 62- Kk Ethem (zmirli yzba). 63-Dzccli Sami. 64- Halil brahim (Burhaniycli). 65- Dcmirkapi Hac Ahmed. 67- Sabk /mir Mutasarrf brahim Hakk. 68-Bayazar S a id. 69-Thir(Bcrzek). 70- Adapazarh irin. 71- Ske Tekeli kynden Koca merolu Hseyin. 72- Adapazar Dou Sinan kynden Kmil. 73- Ali (Maan). 74- Kmil Ahmed. 75-Kirmast Karaorman kynden Harunurreid. 76- Eskiehirli Sefer Hoca. 77Bigal Nuri Beyolu sa. 78- Adapazarh Kzm. 79- Gnenli Ykap (Lampa). 80-Hfsz Said. 81- Binba Ah-ned. 82-Dava Vekili Said. 83- aml Ahmed Nuri. 84- Sabk Istanbul Polis Mdr Gvur Tahsin. 85- Sabk stanbul Polis Mil-dr Vekili Kemal 86- Sabk stanbul Polis Mdriyeti 1. ube Md. eref. I 367 LOZANZAFERM, HEZMETM? 87- stanbul Polis Mdrl Sabk Bamemur Hafz Said. 88-Emniyet Umum Mdr Vekili Kemal. 89- Arnavutky Merkez Memuru Hac Kemal. 90-Ba memur Nmk. 91-i Komiseri Nedim. 92-Edirne Polis Mdr Fuat. 93- Adana Polis Mdr Yusuf (Pol ienli). 94-Unkapan Merkez Memuru Cemil. 95- Bykdere Merkez Memuru Mazlum. 96- Beyolu kinci Komiseri Fuad. 97- Said Molla (stanbul gazetesi sahibi). 98- Mevlnazde Rfat (Serbest gazetesi sahibi). 99-Hafz smail. 100- Refik Halid (Aydede gzt. sahibi ve Posta Telgraf U. Md.). 101-Bahriyeli Ali Sami (Bandrma Adalet gazetesi sahibi). 102- Mustafa (Edime- Tanin ve Selanik - Hakikat gazeteler sahibi). 103- Ferid (Kyl gazetesi Bayazar). 104 - Refi Cevad (Ulunay, Alemdar gazetesi sahibi). 105- Pehlivan Kadri (Alemdar gazetesinden). 106-Fnizade Ali Hilmi (Adana-Ferda gazetesi sahibi). 107-mer Fevzi (Balkesir-rad gazetesi sahibi). 108- Sdk (HalepteDoruyol gazetesi sahibi). 109- zmirli Rfat (Kyl gazetesi sahibi). 110-Tarsuslu Kmilpaazde Selm. 111-Tarsuslu Kmilpaazde Kemal. 112-Krt Hakk (Sleymaniyeli). 113-brahim Sabri (Mustafa Sabri Hocann olu). 114-Barsak Cemil. 115- erkez Rgp (ngiliz Casusu). 116- Hainli Kazak Hasan (Fransz subay). 368 KADR MISIROLU 117-erkez Davud (Ekiya). 118- Binba erkez Bekir. 119-Bursal Necip. 120-Umur-islmiye Mfettii zmirli Ahmed Hulusi . 121-Madanolu Mustafa (UaklCemalMadanolu'nun babas). 122-Yusufolu Remzi.

123- Hac Kasm olu Zht. 124-Osman olu akr. 125-Ko Ali. 126-GnenliMehmed olu Aziz. 127-Gnenli Ahmed olu Osman. 128-Gnenli Hseyin olu Kara Kzm. 129-Gnenli Arap Mahmud. 130-Gnenli Gardiyan Yusuf. 131-Gnenli mer olu Eyp. 132-Gnenli erif oiu brahim. 133-Gnenli brahim avu. 134-Gnenli Topal mer olu smail. 135-Susurluklu Molla Sleyman olu zzet. 136- Manyasl Krt olu smail. 137-Ktahya'nn Keeler kynden Habey olu Canpolat. 138-Yusuf olu shak. 139-Ali Bey olu Sabit. 140-Gnen'in Balc kynden Deli Hasan olu Sim. 141-Gnen'in erkez mahallesinden Mehmed olu Osman. s' myas'tan Kadir olu Kmil. i Gnen'den Hseyin olu Galip. 1Keeler kynden Abdullah olu Deli Kasm. -Gnen'in erkez mahallesinden Hasan Onba olu Kemal. , 46- Kzklar kynden Pallao olu Kemal. 369 LOZANZAFERMI, HEZtMETMl? 147-Keeler kynden Tu olu Mehmed aa. 148- Manyas'n Hac Yakup kynden erkez Said olu Salih. 149- Yakup kynden smail. 150-Manyas'n Deirmen boaz kynden Kadir olu Kzm Efe. Liste burada grld zere bir takm ahad- nasdan (sradan) insanlarla sona ermektedir. Ancak unutmamak gerektir ki, yeni Trkiye idarecilerinin " ahs muhalifleri "bu listede yer alanlardan ibaret deildi! Onlar, daha sulh im/a edilmeden bir Ali Kemal vak'as 262 yaannca balarna gelecek olanlar tahmin ederek eitli yollardan yurtdna kmlard. Bunlar da hesaba katld takdirde u tutumun sebep olduu zulmler daha iyi anlalr. Yani, Trkiye'nin yeni idarecilerinin vatan dhilinde asp kesmeleriyle vki1 olan zulm ve tahakkmlerine birde byle ydellere srlen, vatana kabul edilmeyen hatta eyhlislm Mustafa Sabri Efendi gibi vatan hricinde bile eiisretlerderahatszedilenkimsclcrin ektii zdraplan da eklemek lzmdr. Bu listeye dhil olmad halde, M. Kemal Paa ve etrafna kar vki 'muhalefeti sebebiyle tecziye edilmekten kurtulmak iin kendi irde ve ihtiyar ile ve ou kere hakknda henz adl bir takibat da yokken yurt dna km olan ehas zannedildii kadar az da deildir. Bunlardan tipik bir misl olmak zere, Anadolu'ya benzer bir ke olarak Gmlcine'de yerleen Ktahyal Hsn Yusuf u zikredebiliriz. 1976 ylna kadar Gmlcine'de kk bir caminin bitiiindeki odada tek bana yaayan ,orada eline geen mahdud imknlarla "Deva m" adnda bir gazete karan, Trkiye'nin ldin davranlarn tenkid eden iirler, mektuplar yazarak bunlar kopya kadyla oaltp alkadarlara gndermeye alan, mnzev, mtevekkil ve garip olarak 262 - Ali Kemal Bey, M.Kemal'e muhalif kalm olan eski Dhiliye Vekili idi. Henz sulh olmadan stanbul'dan karlarak zmit'e getirilmi, burada sivil giyindirilmi askerlerce lin ettirilmiti. 370 KADRMISIROLU Gmlcine'dc vefat eden Hsn Yusuf gibi ahslar zerinde henz hi bir aratrma yaplm deildir! 263 Bu vesile ile bu listeye dhil olan ve olmayan binlerce vatancdnn hepsini rahmetle anmay vicdan bir vazife addetmekteyiz! III- ADL MURAKABE Lozan mzkereleri boyunca frenklere "kraldan k r a 1 c " bir suretle avrupal grnmek isteyen murahhaslarmz henz apka Kanunu kabul edilmeden muahedeyi balarnda silindir apka olduu halde imzalamaya kadar varan alafranga bir lavr iin' ;cydilcr. Bunun en keskin ekli de Rza Nur'da ifadesini buluyordu.

O, henz "Mecelle" nin tatbik edilmekte olduu bir lke bulunan Trkiye iin, Avrupa meden kanunlarndan birinin alnp tercme edilerek aynen tatbik mevkiinckonulaca yolundaki iddia ve ifdelerle frenklere irin grnmek istiyordu. O'nun mruf hatratndan anlald zere, bu tavr kendisinin samim bir inancndan domu bulunmaktaysa da Dr. Rza Nur, bir ok kereler temas ettii bu mes'eleye dir: "...Bunlar zten eskiden beri Avrupa'nn ve Hristiyanlarn en byk davas: "Sizin kaanunlarnz dindir! Dininiz mslmanlk ile hris-tiyanlan idare edemezsiniz" der. Bunda tabi haklan var. Vaka Avrupa kanunlarmda da ksmen Hristiyanlk te'sir ve ahkm varsa da bizimkine nisbetle hadd-i asgaridedir. Bakyorum yine bu esas zerine hareket ediyorlar. Ben daha evvelden azlarn tkamak iin Trkiye'nin din ve hkmeti ayrp, lik hkmet olduunu, birkanun- meden yapacan ve bunu da bu esas zerine pek yaknda yapacan ve Avrupa'dan aynen alacan sylyorum. Zaten Padiahl lv ederken takririme bu esas da sokuturuvermitim. Din ve hilfeti devletten ayrmtm. 263 - Bu idealist vatancdnn mahzun ve mazlmiyetle geen ileli hayat hakknda tafslt almak isteyenler SEBL'imizin 28 Mays 1976 tarih ve 22 numaral says ile devamna bakmaldrlar. 371 LOZANZAFERML HEZtMETMl? Franszlar da bana glk veriyorlar. Ben kanun meden, din ve devlet ayrlmas deyince susuyor ve hatta bazen takdir edip bizim teze itirak ediyorlar. Fakat nglizler bel..." demektedir.24 Dr. Rza Nur'un bu kraldan kralc tavrlarnn pek fazla tesiri olmad ve mttefiklerin suhten sonra Trkiye'nin Avrupa'y hukuken de taklid edecei yolundaki vaadlcre pek fazla gvenmedikleri anlalmaktadr. Zira byle bir hususu szde brakmayp yazl bir taahhd ekline getirmek ve bu taahhdn yerine getirilip getirilmediini fiilen takip mcsVlesini de mevzuubahs ettikleri grlmtr. Bu hususta ne lde msr davrandklar, yine bu ie gnll olan Dr. Rza Nur" un Hatratnda tafsilatyla grlmektedir ".. .ingilizler bize adl mes'ele iin bir proje verdiler. Mthi bir ey. Eski kapitlsyonu da aratyorlar. Bu ile Forpis Adem, Rayen urayorlar. Biz bu ie mavirlerden imdi Drlfnn'da profesr olan Thir'i memur ettik. Thir, Adam, Rayen mzkere ediyorlar. Mzkere, mzkere hl yok. Nihayet ii Montanyar ald. Thir'le ikisi urayorlar. Gnler, hafta bir arpa boyu yol alamyorlar. Adl i gittike ehemmiyet ald. Kyamet kopuyor. Frenkler bunu aleyhimize sulh istemediimize dir delil olarak kullanyorlar. Gazetelere yazyorlar. i ok enploiter ettiler. Ar basmaya balad. Thir'le grtm bir adm bile ilerleyemcmiler. Thir zararsz, malmatl, terbiyeli , vatanperver vealkan biri. Kalbimde ona muhabbet vardr. Fakat yksek grl , kavrayl deil. Thir'e sordum, baktm ufak noktalara byk ehemmiyetler vererek tutunuyor. Kl krk yaryor. i medreseye drm. Kendisi insiya'f alarak bir kontr proje yapmam. Bu da byk kusuru. Yani ufak tefek eylerden vazgemesini esasabakmasm syledim. Kyameti kopard. Demek ki muharrikiyeti, elstikiyyeti de yok. 264 - Dr. Rza Nur - a.g.e., sh. 1046-1047 372 KADR MISIROLU Dndm bu ii bitirmek lzm. Frenklerin kefesi ar. Ve bu arl da adl i yapyor. Bu sikleti teraziden alp almak lzm. Bu da def olsun! Def olursa terazide bir muvzenet ve kalan ileri hl iin kolaylk olur. Her ite Frenklcr bunu ileri sryorlar. Ellerindeki koz bize bir zarar vermeden krdrlsn, harcansn, bitsin! Bunu bd- hevya krdrmak mmkn. Dedim. Bu ii ben kendi stme alaym. smet'e syledim, raz olmad. "Sen hukukinas deilsin, yapamazsn" dedi. "Bu i ar basyor. Bunu bitirmeli sen yap!" dedim. "Ben de yapamam " dedi. Dedim ki: " Gryorum ki, Thir'le skmyor. Ben biraz hukuk mtla ettim. Bununlaberaber hukukinaslarmznnzasnalmadanyapmakel-bette deliliktir. yle yaparm" dedim. Daha ikna iin sylendim. Raz olmad. htilf heyetlerinin projesini aldm. Bundan btn muzr eyleri kardm. Yeniden bir proje husule geldi. Mnir Bey'i arttm. Ba-baa verdik. Bakt,

yeni projede hibir muzr ey olmadn, bilkis tamamen menfaatimize muvafk olduunu syledi. Thir haber alm geldi. Tel ediyor. Projeyi gsterdim. Bu olmaz!" dedi. rpnyor. Thir'in vatan menfaati iin u rpnmas dorusu kendisine muhabbetimi arttrd. Fakat geni dnemiyor, far-ketmiyor. Lzumsuz yere zorluyor. Dedim " Sen artk mes'eleye kan-myacaksn, bu vazifeyi senden aldm." Tabi sustu. Montanyar'a gittim, dedim: "Biz seninle ok mhim ve mkil ileri hallettik. Sen ok dirayetli bir diplomatsn. unu da gel birlikte halledelim." Keyiflendi. "Peki" dedi. Bizim projeyi sundum, dedi: " ok deimi, olmaz. " Uzun mnkaa ve iknlar... Sonunda kabul etti. Ancak bir sar ilve etmek istedi. Bu da mahkemelerimizde avrupal hkim bulunmas. Bunda srar ediyor dedim:" Bu bizim memurumuz olarak mavir bulunsun. Mahkemeye girebilsin. Fakat hkme karmasn. Bu da ancak be sene iin olsun. Nihayet bunu da kabul etti..." 373 LOZANZAFERMI, HEZLMETMt? Avrupallar'n bizde yaplacak olan avrup hukuk inklbna inanmamalarn, bunu fiilen takip etmek islediklerini bu suretle ve taf-silyla anlatan Dr. Rza Nur, smet Paa'dan bile frenkmerep olduunu ortaya koyarak:" Bu mes'ele muallkta kald. smet'e dedim ki "Canm bize zaten birok frenk mtehasss lzm. Birden onbe yirmi tane alverelim. Frenklerin bu davas suya der. Bir trl kabul ettirc-medim ve nihayet "Bizde mtehasss vardr" lzum yok dedi. Fikri yanlt. Hsl bu tedbirle bu cmleyi atardk. Olmad."265 Bu suretle Lozan Muhcdenmesi'nde bal eklerden biri olarak "dre-i Adliyeye Dir Beyanname" nin kabul ve imzas nlenemedi. Buna gre Trkiye kendi adl hayatn be sene mddetle Avrupallar'n vesayeti altna koymu oluyordu. Bunlarn mesileri adl faaliyetleri uzun uzun tafsil ve izah olunarak vcda getirilmi olan metin murahhaslarmzn Lozan'da zaman zaman hassasiyet gsterdikleri devletin istiklline glge dren irkinliklerden biri oldu. Ancak uras bir hakikattir ki, bin yllk kltr hamulesini r edde-derek akla, manta ve modern hukuk telkkilerine aykr bir surette kendi kanunlarm pe atarak Avrupa kanunlarn iktibas edip almak ve Hristiyanlkta leb leb (dolu) olan bu kanunlar mslman bir halka zorla tatbik etmek bundan daha az irkin deildir! Lozan'n manev kayplar tablosuna Trk maarifinde "ecnebi kltre'tannan i m t i y a z" ile ahli mbadelesinin istinad ettirildii "e tabi i" vesikalarn tanzim ve tatbikinden doan hususlar da eklenmek lzm gelirse de, biz eserimizin alabildiine genilemi olmasndan dolay bunlar zerinde imdilik durmuyor bu kadarla nihayet veriyoruz. 265 - Dr. Rza Nur - a. g. e. sh. 1141 266 - Rza Nur - a. g. e. sh.1142 374 KADR MISEROLU Lozan Konferans gibi "Likletirilmi"ve Hrisliyan Avrupa'nn deta "Lobi" si haline getirilmi yeni Trkiye'nin hukuk ve fiil mesnedi olan bir hdisenin arka pln hakknda daha ak bir mcriyat iin mhud 163. madde gibi 5816 sayl kanu'nun da ilgasn beklemek mecburiyeti aikrdr. Biz imdilikkaa-nuni imknlar zorlayarak bu kadann yazabildik. Dier taraftan, muhakkak ki Lozan sonrasnn da yazlmas gerekirdi. Ancak, Lozan'n tatbikat demek olan bu devrenin vekaayii iin de ayni kaann skntlarla kar karyayz. Bizse, her eserimizde krlm bir vazodan ancak bir parasn gstererek okuyucularmzn zihninde vazonu'nun lamam hakknda az-ok kml bir fikir husulne alyoruz. En byk paray da bu eserde gstermeye altmz muhakkakdr!.. 375 STAD KADR MISIROLU -Bu eseri yazd srada376 il Yaynevi EN GL MCDELE ESERLER DAMA "Bu Bir Sebil Yayndr!..." TAKDMN TAIR

FKR / LM ESERLER SLAMCI GENLN ELKTABI..................... KADR MISIROLU MUSUL MES'ELES VE IRAK TRKLER...............KADR MISIROLU OSMANOULLARI'NIN DRAMI .........................KADR MISIROLU SARIKLI MCHDLER..........................................KADR MISIROLU YUNAN MEZLM...................................................KADR MISIROL SLM MEYDAN OKUYOR...........................PROF. VAHDDDN HAN KUV- MLLYE'NN KADIN KAHRAMANLARI.....................'.......................___AYNUR MISIROLU ZYA GKALP......................................... (CEML MER ) URIEL HEY MUKADDES DAVA...............................................MUSTAFA YAZGAN LOZAN ZAFER M, HEZMET M? C.l....................KADR MISIROLU .LOZAN ZAFER M, HEZMET M? CM..................KADR MISIROLU LOZAN ZAFER M, HEZMET M? CM...................KADR MISIROLU MOSKOF MEZALM C.l.,.......................................KADR MISIROLU MOSKOF MEZALM C.ll...................................^.KADR MISIROLU DOUM KONTROL..............................................................MEVDUD DN ESERLER : TELFK- MEZHBE REDDYE...................M.ESAT DLVEROLU MAN HAKKATLER..................................SMAL FENNERTURUL MES'ELELER HAKKINDA CEVAPLAR......................MUSTAFA SABRI CENAZE AHKMI................?.................................................A.ZAPSU 377 HATIRAT / BYOGRAF : AL KR BEY..................................................KADR MISIROLU HAC HATIRALARIM............................................MUSTAFA YAZGAN HCRET................................................................KADR MISIROLU MAM AML................................................. .T. MMTAZ GZTEPE VAHDEDDN GURBET CEHENNEMNDE.....T. MMTAZ GZTEPE ROMAN / HKYE / R : ZAFERDEN ZAFERE ..,........................................KADR MISIROLU CEMRE - RLER...............................................KADR MISIROLU POSTER: KBE- MUAZZAMA....................................... HLYE- SAADET............................................ LFZA- CELL..................................:......... Kitaplara %30 indirim yaplr. I Perakende isteklerde kitap bedeline 5000 TL. posta creti ekleyerek tutar kadar pul gnderilmesi rica olunur. 150.000 TL. kadar olan siparilerde indirim yaplmaz. I Kendi yaynlarmz haricinde kitap gnderilmez.stenmemesi rica olunur. 378 k LOZANDA BAILANAN CNAYETLER: -BALKAN FACALARI - ANADOLU'DA YUNAN ZULM VE VAHETLER - PATRKHNE VE YERL RUMLARIN HANETLER.. * DMANIN ASLA DEMEDN GSTEREN GEREK: - KIBRIS'TA AYNI ZULMLERN TEKRARLANII -ZARUR BR CEVAP V.S. Kadir Msrualu Yunan Mezalimi Bu Bir Sebil Yayndr

379 Kadir MsroSl SLAMCI GENLN EL KTABI Bu Bir Sebil Yayndr "SLAMCI GENLER, BRAHM BR MAZHARYETLE, ASR NEMRUTLARIN DEHETENGZ MNEV ATELERNDE YANMAYAN MUHAMMED GONCALARDIR!.. BU NZ ESER, ONLARIN MES'UD GLSTANINDA DERTL BR BLBL SERENADINDAN BAKA BR EY DELDR." ONBR YILLIK AYRILIKTAN SONRA VATANA DNEN STAD KADR MISIROLUHUH VATANDA LK ESER SLAMCI GENLN EL KTABI 380 Kadir Msrolu STAD KADR MSiROLU'nun RLER LK DEFA BASILDI !... KadjrMmrolu SLM DMAN LARINI ILDIRTAN ESER: OSMANOULLARI'NIN GZL KALMI SON ELL YILLIK TARH; EN BAKR . VESKALARLA. 381 PEK YAKINDA!... 1-DEVLET-lEBED-MDDET................................... KADR MISIROLU 2- GEM GN ELERKEN.I...................................KADR MISIROLU 3- GEM GN ELERKEN.II...............'...................KADR MISIROLU 4- BR NKILBIN MUHAKEMES YAHUD SLM YAZISININ MDAFAASI.............. KADR MISIROLU 5-TRKE'NN MDFAASI.......................... CNEYD EMROLU 6- HLFET MDAF AHSYYET...................... KADR MISIROLU a- KADRBEYOLU ZEKBEY b- HALD AKMANS c- LTF FKR BEY 7-TRKE'YE SKASD, (SLM'A SKASDN BR CZ'DR)...................KADR MISIROLU 8- MDDYYUN MEZHEBNN ZMHLAL...... SMAL FENN ERTURU (SDELETREN: ABDULHALM KIUCSOY) 9 - RSLE-I NURLAR'DA SLM YAZISI MES'ELES 10-MEVKF-ULAKL VEL-LM VEL-LEM ................................................EYHLSLM MUSTAFA SABRI EFEND (OLU BRAHM SABRI BEYN TERCMES) 11- TRUVA'NIN YEN ATI.........................................KADR MISIROLU 12- MUHTASAR OSMANLI TARH...........................KADR MISIROLU 13- GURBET NDE GURBET ...:.............................KADR MISIROLU 14-ZORAK TACR 15- K GAYR MENKULN HKYES 16-UFUKTAK TRKYE vs.....vs....... 382 Tank Miimta? EFSNEV BR KAHRAMAN MAM AML; KAFKAS MCHDLAERNN MOSKOF SRLERYLE DSTN MCDELES... Bu Bir Sebil Yayndr FKRLERNN KURBANI OLAN AL KR BEY: LK MECLSTE BR HLFET MDAF... Kadir Msrolu Kurtulu Savanda Sarkl Mcahitler

SebilYaynevi 383 SETI REKORLARI KIRAN BR ESER SULTAN VAHDEDDN, HLFET VE M.KEMAL HAKKINDA MTH VESKALAR!... LOZAN'DA BAILANAN TOPRAKLAR... KRFEZ KRZ DOLAYISIYLA MUTLAKA OKUNMASI GEREKEN BR ESER AZZ OKUYUCU !.. LOZAN; MUAZZAM BR MPARATORLUK MRASININ HN-I YAMASIDIR... TRKN AHSINDA SLMDAN NTKAM ALINARAK, BTN BR SLM DNYASININ BASIZ BIRAKILMASIDIR!.. LOZANIN GETRD; ADALARLA YUNAN STRATEJK EMBERNE ALINMI KTSAD KAYNAKLARDAN MAHRUM, HER TRL UNVAN VE SIFATI YOLUNMU, GAYR TAB HUDUTLARIN ZD KK BR TRKYEDR. SEBL YAYINEV, TAKRR- SKN KANUNU LE LOZANIN ZERNE EKLM OLAN ALI KALDIRAN VE ONU MLL MSAK NNDE LK OLARAK MUHASEBE EDEN BYLE BR ESER YAYINLAMAKTAN EREF DUYAR. Kadir Msrolu _ Lozan Zafer Mi Hezimet Mi Cilt3 Kitaplar, uygarla yol gsteren klardr. UYARI: www.kitapsevenler.com Kitap sevenlerin yeni buluma noktasndan herkese merhabalar... Cehaletin yenildii, sevginin, iyiliin ve bilginin paylald yer olarak grdmz sitemizdeki tm e-kitaplar, 5846 Sayl Kanun'un ilgili maddesine istinaden, engellilerin faydalanabilmeleri amacyla ekran okuyucu, ses sentezleyici program, konuan "Braille Not Speak", kabartma ekran vebenzeri yardmc aralara, uyumluolacak ekilde, "TXT","DOC" ve "HTML" gibi formatlarda, tarayc ve OCR (optik karakter tanma) yazlm kullanlarak, sadece grmeengelliler iin, hazrlanmaktadr. Tmyle cretsiz olan sitemizdeki e-kitaplar, "Engelli-engelsiz elele"dncesiyle, hibir ticari ama gzetilmeksizin, tamamen gnlllk esasna dayal olarak, engelli-engelsiz Yardmsever arkadalarmzn youn emei sayesinde, grme engelli kitap sevenlerin istifadesine sunulmaktadr. Bu e-kitaplar hibirekilde ticari amala veya kanuna aykr olarak kullanlamaz, kullandrlamaz. Aksi kullanmdan doabilecek tmyasalsorumluluklar kullanana aittir. Sitemizin amac asla eser sahiplerine zarar vermek deildir. www.kitapsevenler.com web sitesinin amacgrme engellilerin kitap okuma hak ve zgrln yceltmek ve kitap okuma alkanln pekitirmektir. Ben de bir grme engelli olarak kitap okumay seviyorum. Sevginin olduu gibi, bilginin de paylaldka pekieceine inanyorum.Tm kitap dostlarna, grme engellilerin kitap okuyabilmeleri iin gsterdikleri abalardan ve yaptklar katklardan tr teekkr ediyorum. Bilgi paylamakla oalr. Yaar MUTLU LGL KANUN:

5846 Sayl Kanun'un "altnc Blm-eitli Hkmler" blmnde yeralan "EK MADDE 11" : "ders kitaplar dahil, alenilemi veya yaymlanm yazl ilim ve edebiyat eserlerinin engelliler iin retilmi bir nshas yoksa hibir ticar amagdlmeksizin bir engellinin kullanm iin kendisi veya nc bir kii tek nsha olarak ya da engellilere ynelik hizmet veren eitim kurumu, vakf veya dernek gibi kurulular tarafndan ihtiya kadar kaset, CD, braill alfabesi ve benzeri formatlarda oaltlmas veya dn verilmesi bu Kanunda ngrlen izinler alnmadan gerekletirilebilir."Bu nshalar hibir ekilde satlamaz, ticarete konu edilemez ve amac dnda kullanlamaz ve kullandrlamaz. Ayrca bu nshalar zerinde hak sahipleri ile ilgili bilgilerin bulundurulmas ve oaltm amacnn belirtilmesi zorunludur." bu e-kitap Grme engelliler iin dzenlenmitir. Kitab Tarayan ve Dzenleyen Arkadaa ok ok teekkr ederiz. Kitap taramak gerekten incelik ve beceri isteyen, zahmet verici bir itir. Ne mutlu ki, bir grme engellinin, dzgn taranm ve hazrlanm bir e-kitab okuyabilmesinden duyduu sevinci paylaabilmek tm zahmete deer. Sizler de bu mutluluu paylaabilmek iin bir kitabnz tarayp, kitapsevenler@gmail.com Adresine gndermeyi ve bu isimsiz kahramanlara katlmay dnebilirsiniz. Bu Kitaplar size gelene kadar verilen emee ve kanunlara sayg gstererek ltfen bu aklamalar silmeyiniz. Siz de bir grme engelliye, okuyabilecei formatlarda, bir kitap armaan ediniz... Teekkrler. Ne Mutlu Bilgi iin, Bilgece yaayanlara. Tarayan Sleyman Yksel www.suleymanyuksel.com suleymanyuksel@ suleymanyuksel.com suleymanyuksel6@gmail.com Kadir Msrolu _ Lozan Zafer Mi Hezimet Mi Cilt3