SÜPER POZİSYON TEOREMİ

Süper pozisyon yöntemi birden fazla kaynak içeren devrelerde uygulanır. Herhangi bir elemana ilişkin akım değeri bulunmak istendiğinde, devredeki bir kaynak korunup diğer tüm kaynaklar (iç empedansları hariç tutularak) devre dışına çıkarılır (kaynakların devre dışına çıkarılması demek gerilim kaynaklarının kısa devre, akım kaynaklarının ise açık devre yapılması anlamına gelir). Bu şartlar altında istenen akım fazörü bulunur. Daha sonra ise devrede tutulan kaynak devre dışına çıkarılarak (iç empedansı hariç ) bir önceki adımda devre dışında tutulan kaynaklardan birisi devreye konulur ve istenilen elemana ilişkin akım fazörü tekrar hesaplanır.Bu işlem tüm kaynaklar aynı işleme tabii tutuluncaya kadar devam eder. Son adımda ise hesaplanan tüm akım fazörleri toplanır ve elemanın gerçek akım fazörü elde edilir. Süper pozisyon teoremi yalnız eleman akımlarının hesaplanmasında değil, eleman gerilimlerinin hesaplanmasında da benzer şekilde uygulanır. Örnek 1 ;

Şekilde verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre rezistans üzerinden akan akım değerini süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz. Çözüm :

58∠ -90° + 50∠ 0° * 159. IR1 = (XC2 ∠ -90° / R – j XC2) * IK1 IR1 = (159.13° A elde edilir.32∠ -64. Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri .15∠ -90° / 50∠ 0° + 159. Kaynaktan çekilen akım .58Ω XC2 = 1 / 2π (100) (0. İkinci adım olarak VK kısa devre edilerek devrede yalnızca VK2 bırakılır.13° Ω bulunur.7° A elde edilir.13°) IR1 = 0. Bu durumda elde edilen devre aşağıdaki şekilde verilmiştir.15) *(0.15Ω Z = 79. IK1 = VK1 / Z =80∠ 0° / 104. Ortaya çıkan yeni devre yukarıdaki şekilde gösterilmiştir.32 ∠ -64.73 ∠ 46.15∠ -90° Z = 104.02 * 0. .766∠ 64.766∠ 64.001)= 159.01 * 0. Z = XC1 + (R //XC2) =XC1 +R*XC2/R+XC2 XC1 = 1 / 2π (100) (0. Rezistans üzerinden geçen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .13 =0.15∠ -90° / 50-j 159.001)= 79.Önce ikinci gerilim kaynağı kısa devre yapılmalıdır.

17∠ -78.84° A elde edilir.23 ∠ 46. Z = XC2 + R*XC1 / R+XC1 Z= 159.84 = 0.958∠ 46.58∠ -90° Z= 185.jXC1) IK2 IR2 = (79.58 ∠ -90° / 50 .7° + 0.15∠ -90° + 50∠ 0°* 79.73∠ 46. IK2 =VK2 / Z =50∠ 0° / 185.17∠ -78. .23 ∠ 46.7° A elde edilir.84°) A IR2 = 0. Rezistans üzerinden akan akım miktarı her iki adım sonucu bulunan akımların toplamına eşit olacağından . IR2 = (XC1∠ -90° /R . IR = IR1 + IR2 = 0.7° A IR = 0.58)*(0.Rezistans üzerinden gecen akım değeri akım bölücü ifadesi kullanılarak .j79. Kaynaktan çekilen akım .84° Ω bulunur.Kaynaktan bakıldığında görülen empedans değeri .27∠ 78.27∠ 78.58 ∠ -90° / 50∠ 0° + 79.73° A bulunur.

5∠ 0° +1∠ 90° IL = 0. Bu durumda L ve C akım kaynağına seri olarak bağlı olacaktır.5 + j1= 1. İkinci adım olarak IK1 akım kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır. Çözüm . IK2 akım kaynağı açık devre yapıldığında bobin üzerinden geçen akım yalnızca IK1 akımı olacağından . Bobin üzerinden akan akım değeri ise . IL = IL1 + IL2 = 0. IL2 = IK2 = 1∠ 90° elde edilir. Önce IK2 kaynağı devre dışına çıkarılmalıdır.118∠ 63.5∠ 0° A olur.Örnek 2. Akım kaynağına seri olarak bağlanan yükler akım kaynağının değerinin değişmesinde etkili olamadıkları için . Akım kaynağının devre dışına çıkarılması kaynağın açık devre yapılması anlamına gelir. IL1 = IK1 = 0. . Yukarıda verilen devrede kaynak empedansları ihmal edildiğine göre bobin üzerinden akan akımı süper pozisyon teoremini kullanarak bulunuz.43° A bulunur.

kapasitif veya bunların kombinasyonlarından oluşabilir. doğru akım devrelerindeki kaynağın yerini alternatif gerilim kaynağı. rezistansın yerini ise empedansın almasıdır. Verilen devre ne kadar karışık olursa olsun thevenin teoremi kullanılarak devrede gösterilen forma sokulabilir. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen gerilim fazörüne eşittir. Şekilde verilen devrede A – B uçları arasından görülen Vth değerini bulunuz. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve hesaplamalara dahil edilmez. Bu hesaplama yapılırken yük devre dışına çıkarılır. Örnek 3 . endüktif.THEVENİN TEOREMİ Alternatif akım devresini basitleştirerek onu eşdeğer bir alternatif gerilim kaynağı ve bu kaynağa seri bağlı eşdeger empedansa dönüştürmek için thevenin teoreminden faydalanılır. Aşağıda verilen problem Vth değerinin hesabını göstermektedir. .Thevenin teoreminin alternatif akım devrelerine uygulanışındaki tek fark. Burada yapılması gereken işlem Vth ve Zth fazör değerlerinin. basitleştirilmesi istenen devrenin elemanları yardımıyla bulunmasıdır. Thevenin eşdeğer gerilimi (Vth): Vth gerilimi. Şekildeki devrede thevenin eşdeğer devresi gösterilmiştir. Zth değeri omik.

44° V bulunur. Gerilim bölücü ifadesi kullanılarak XL uçları arasındaki gerilim değeri . Zth bulunurken yük devre dışına çıkarılır. diğer bir ifade ile gerilim kaynakları kısa devre. akım kaynakları ise açık devre yapılır. VL = (XL ∠ 90° / R + jXL) Vk =(25∠ 90°/50+j25)*150∠ 0° =(25∠ 90° / 55.Çözüm .084∠ 63. Şekilde verilen devrede (Ryük devre dışına çıkarıldığında ) A-B uçları arasından görülen Zth değerini bulunuz. yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında ölçülen empedans fazörüne eşittir. Çözüm .9 ∠ 26.56°) *150∠ 0° VL = VAB = Vth =67. diğer bir ifade ile yük uçları açık bırakılır ve empedans hesabına dahil edilmez. . Örnek 4 . Ryük devre dışına çıkarıldığında A-B uçları arasından bakıldığında bulunan gerilim (Vth) ile XL uçları arasındaki gerilim değeri aynıdır. Bu hesaplama yapılırken devredeki kaynaklar (iç empedansları hariç ) devre dışına çıkarılır. Aşağıda verilen problem daha önce verilen ve Vth hesaplamaları yapılan devrenin Zth değerlerinin hesabını göstermektedir. Thevenin eşdeğer empedansı (Zth): Zth empedansı.

Aynı devrenin Zth empedans değeri ise örnek 4’te Zth = 22. Örnek 5 .361 ∠ 63.361∠ 63. Vth değerinde bir gerilim kaynağı ile buna Zth değerinde bir empedansın seri bağlanması ile bulunur. .56° = 22. Daha önceden de bahsedildiği gibi karmaşık bir devrenin thevenin eşdeğeri. Aşağıda verilen problemde bulunan sonuçlar toplanacaktır.084∠ 63. Şekilde verilen devrenin Vth gerilim değeri örnek 3’te Vth = 67.901 ∠ 26. Bundan önce verilen problemde devrenin Vth ve Zth değerleri bulunmuştur. Şekilde verilen devrede AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğerini bulunuz.Ryük devreden uzaklaştırılıp gerilim kaynağı kısa devre yapıldığında . Zth = (R∠ 0° ) ( XL ∠ 90°) / R +jXL = ( 50 ∠ 0° ) ( 25∠ 90°) / 50+j25 = 1250 ∠ 90° / 55. Çözüm.44°Ω = 10.44° Ω Thevenin eşdeğer devresi .11 + j20Ω olarak bulunmuştu.AB uçları arasından bakıldığında görülen thevenin empedans değeri aşağı hesaplanmıştır.44° volt olarak bulunmuştu.

akım kaynaklarının kısa devre. gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir.Thevenin teoreminin özeti .  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan Vth ve Zth değerleri seri olarak bağlanarak thevenin eşdeğer devresi oluşturulur. Karmaşık devrenin yükü kaldırılıp yerine başka bir yük bağlandığında yeni yükün çektiği akım ve uçları arasındaki gerilim değerini bulmak için karmaşık işlemlerin tekrar yapılması gerekir. Thevenin teoremi dört adımda özetlenebilir. Thevenin devresi gerilim kaynağı ve ona seri bağlı bir empedansı içerdiğinden. yük kaldırılıp yerine yeni yük bağlandığında thevenin eşdeğer devresi değişmeyeceğinden (yalnızca thevenin devresinin çıkışına bağlanan yük değişeceğinden). Karmaşık bir devrenin terine kullanılabilen thevenin eşdeğer devresinin en önemli avantajı ise. Kaynakların devre dışına çıkarılması.  Thevenin eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyor ise bu uçlar açık devre yapılır ve bu uçlara bağlı empedans devreden uzaklaştırılır. bunun çıkışına yeni bir yük bağlandığında. yük akım ve gerilimini bulmak için yapılacak işlem kısa sürede tamamlanabilir. Thevenin eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak (iç empedansları hariç) iki uç arasındaki Zth empedans değeri hesaplanır. thevenin devresinde çözüm yapılması yeterli olmaktadır. .  Bu iki uç arasındaki Vth gerilim değeri hesaplanır.

verilen devrede iki nokta (A-B) arasındaki kısa devre akım değeri olarak tanımlanabilir. IN akım kaynağı ve ona paralel ZN empedansından meydana gelir. . Örnek 6 . Norton teoreminde kullanılan eşdeğer devre. Norton teoremi bu iki eleman değerinin hesaplanmasını açıklar. IN. Norton eşdeğer akım kaynağı (IN) . Aşağıdaki şekilde norton eşdeğer devresi gösterilmiştir. A-B arasından akan akım fazör değeri (şekil (b)) IN bulunur.NORTON TEOREMİ . Aşağıdaki şekilde verilen devrede A-B uçları kısa devre yapıldığında ölçülen IN değerini bulunuz. Norton teoremi de thevenin teoremi gibi karmaşık devrelerin birleştirilmesi için geliştirilmiştir. Aşağıdaki şekil (a)’da verilen (kutu içinde) karmaşık devrenin çıkışına (A-B) arasına bağlanan yük (şekilde Ryük) kaldırılır ve çıkış kısa devre yapılırsa.

IN=(R/R+XC2)Ik=(5∠ 0°/5-j15)(0.14°Ω bulunur.7°)=0. Çözüm .7° A elde edilir. Bu tanıma bakıldığında ZN = Zth olduğu anlaşılır.584∠ -74. Z=XC1+R*XC2 / R+XC2 = 15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°) / 5-j15 = 17.7°Ω bulunur. Örnek 7 .1∠ 74. A-B uçları arasından akan akım ise akım bölücü ifadesi kullanılarak . verilen devrede kaynaklar devre dışında bırakıldığında A-B uçları arasından bakıldığında görülen eşdeğer empedans değerine eşittir. IK = VK / Z = 10∠ 0° / 17. Norton eşdeğer empedansı (ZN) .7° =0. Norton eşdeğer devresinde kullanılan ZN empedansı.184∠ -3. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans . Yukarıdaki verilen devrede A-B uçları kısa devre yapılırsa aşağıda görülen devre bulunur. .Çözüm .1∠ 74. Örnek 6’daki şekilde verilen devrede A-B uçları arasından bakıldığından ölçülen ZN değerini bulunuz. Örnek 6’da verilen devrede A-B uçları arası açık devre ve gerilim kaynağı kısa devre yapılırsa aşağıda verilen devre bulunur. Aşağıdaki şekilde kaynaktan bakıldığında görülen eşdeğer empedans .584∠ -74. Kaynaktan çekilen akım değeri ise .

Norton teoreminin özeti.  Devredeki tüm kaynaklar devre dışına çıkarılarak . iki uç ise açık devre yapılarak iki uç arasından görülen ZN empedans değeri hesaplanır.7°Ω ZN=4.gerilim kaynaklarının açık devre yapılması anlamına gelir.  İkinci ve üçüncü adımlardan bulunan IN akım kaynağına ZN değeri paralel olarak bağlanır ve norton eşdeğer devresi bulunur.  Devrede tüm kaynaklar mevcutken kısa devre yapılan iki uç arasından akan IN akım değeri hesaplanır.ZN=XC2+R*XC1/R+XC1=15∠ -90°+(5∠ 0°)(15∠ -90°)/5-j15=17.5Ω bulunur. akım kaynaklarının kısa devre . Norton teoreminin faydası thevenin teoremi ile aynıdır.51-j16. Kaynakların devre dışına çıkarılması . .1∠ -74. Norton eşdeğer devresi başlangıçta açık devre yapılan iki uç arasına bağlanır.Bazı devrelerde thevenin eşdeğer devresinin kullanılması uygun olurken bazı devrelerde basitleştirme sağlamak için norton teoreminin kullanılması hesaplamaları kolaylaştırır.  Norton eşdeğerini bulmak için devreye hangi iki uç arasından bakılıyorsa bu uçlar kısa devre yapılır. Norton teoremini dört adımda özetleyebiliriz.

000001 = 125Ω XL = 2π * 20 *0. Çözüm. Karmaşık bir devrenin A-B uçları arasından bakıldığında görülen thevenin eşdeğer empedansının 20Ω değerinde omik bir yük ile buna seri bağlı L= 0. Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için .MAXİMUM GÜÇ (TRANSFER) TEOREMİ Bir devre çıkışına bağlanan yükün o devreden maximum güç çekebilmesi için. Eğer devre çıkışına bağlanan yük değeri Zyük = a + jb ise bunun kompleks eşleniği Zyük = a – jb olur.159 H değerinde bir bobinden oluştuğu görülmüştür. yük empedansına eşit olmalıdır. Karmaşık devrenin A-B uçları arasında bakıldığında görülen thevenin kaynak gerilim değeri ise f= 50 Hz için Vth =30∠ 0° V (etkin) olarak hesaplanmaktadır. Maximum güç transfer teoremi başka bir şekilde de ifade edilebilir .66µF değerinde bir kapasitör bağlanmaktadır.98Ω .66 * 0. yük empedansı devre çıkış empedansının kompleks eşlenik değerine eşit olmalıdır. f= 20Hz için XC= 1/ 2π * 20 * 63. Bu ifade maximum güç transfer teoremi olarak adlandırılır.159 = 19.devrenin yükün bağlandığı uçlar arasından bakıldığında görülen thevenin empedansının kompleks eşleneği . Aşağıdaki şekilde verilen devre gösterilmiştir. Örnek 8. Verilen karmaşık devrenin çıkışına R=20Ω değerinde omik bir yük ve buna seri bağlı C= 63. f= 20Hz . 50Hz ve 100Hz için yükün çektiği aktif güç değerlerini bulunuz.

66*0. I = Vk / Z = 30 / 112.425 W elde edilir. Pyük =I*I Ryük = (0. I = Vk / Z = 30 / 20 = 1.5)(1. Kaynaktan çekilen akım değeri. Pyük = I*I*Ryük =(1. .159 = 100Ω bulunur. f=100Hz için XC = 1 / 2π*100*63.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(50-50)(50-50)=20Ω elde edilir.38Ω Z = elde edilir.159 = 50Ω bulunur.98-125) =112.000001 = 25Ω XL = 2π*100*0.38 = 0.267)*20 = 1.267 A bulunur. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.98-125)(19.5 A bulunur. Devrenin toplam empedans genliği.267)(0.5)*20 = 45 W elde edilir.  t Z = √(20+20)*(20+20) + (19. Kaynaktan çekilen akım (etkin ) değeri . Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri . XC = 1/2π*50*63.000001 = 50Ω XL = 2π*50*0.66*0. Devrenin toplam empedans genliği. f=50Hz için.bulunur.

Kaynaktan çekilen akım değeri.352)*20 = 2. . Bulunan güç değerlerinden de görüldüğü gibi f=50Hz için kaynak empedansı ile yük empedansı birbirlerini kompleks eşleniği oldukları için yükte harcanan aktif güç değeri maximum olmaktadır. Yük üzerinde harcanan aktif güç değeri.  t Z =Z=√(20+20)(20+20)+(100-25)(100-25) = 85Ω elde edilir.352 A bulunur. Şekilde de görüldüğü gibi 50Hz için yükte tüketilen güç maximum olmaktadır. Örnek 9 .352)(0.Devrenin toplam empedans genliği. I = Vk / Z = 30 / 85 = 0. Pyük = I*I*Ryük = (0.478 W elde edilir. Empedans değeri frekans değeri ile değiştiği için verilen problem için güç ile frekans değişimi şekilde gösterilmiştir.

Maximum güç teoreminde anlatıldığı gibi hoparlörün kaynaktan maximum güç çekebilmesi için kaynak empedansı ile yükün empedansının birbirlerinin eşleniği olması gerekir.238)(0. hoparlörü besleyen kaynak olarak kabul edildiğinde.238)*8 = 0. Devrenin toplam empedansı ise.000001 = 1592Hz bulunur.1*0. Zt = Rçıkış + Rhop = 16Ω elde edilir.1*0. Bu eşitliği sağlayan frekans ise. Hoparlörden maximum güç çekilebilmesi için kaynak frekansı ne olmalıdır? Kaynak gerilim etkin değeri 3. I = Vk / Zt = 3. Pmax = I*I*Rhop = (0.8 V olduğunda hoparlör tarafından çekilen güç değerini bulunuz. Çözüm . Kaynaktan çekilen akım değeri. .453 W bulunur.238 A olur. Hoparlörde harcanabilecek maximum güç ise. XL = XC ⇒ 1 / 2πfC = 2πfL olmalıdır. ayar kapasitörünü de içeren sistem eşdeğeri şekilde gösterilmiştir.8 / 16 = 0. Buna göre. f*f = 1 / 4π*4πLC ⇒ f= 1 / 2π√ LC = 1 / 2π√ 0.Yukarıdaki şekilde kuvvetlendirici ve bunun gerisindeki Vgiriş gerilimi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful