You are on page 1of 54

lqi\nthn

sitaryer5 Mull* (1) vweet 20.00

\itellul.a.

1928-1938 DONEMi TORISIYE' SINDE SiNENIA PZERiNE "DIFONCELIR"*
Girls Bugtine degin Ttirk sinemasuia pek cok sey yazildi, filmlerin elestirilerine, sinemarruzin icinde bulundugu bunahmlara Min gazete ve dergilerde sayfalar aynldr, tartismalar dtizenlendi, seminerler yapildi. Dirk sinemasuun ekonomik sorunlanyla, sanatsal dtizeyi tizerinde cokca duruldu. Btittin bu konusulanlarda agirlilc "bugtin"e verildi; bugtinti handayan gecmise fizlaca deginilmedi, yeterince inceleme yapilmadi. Bir ulkenin toplumsal yasami icinde yer alan lcurumlar, o tilkenin tarihsel gelisim stirecinde ele alindiginda, buna kosut olarak lcurumlann tarihi bilindiginde, "biigtin"e iliskin yonunlann ve gelecege yOnelik Onerilerin saghkli bicimde yapilmasi olasi hale gelir. OlIcemizde bu yOnii ihmal edilmis lcununlardan birisi de sinemadir. Sinemanur ne oldugu tiz.erinde dunnaya gerek yok. Sinemayla ilgilenen hemen herkes bu konuda yeterli bilgiye sahiptir ve gercekci yorumlar yapabilmelctedir. Aslinda sinemaya dogru degerlen-dirrneler illkemizde cok uzun zamandan beri yapilagelmek-ledir. Ancak, ne oldugu bilinen bu cok kunimun isleyisini, diger lcurumlarla ve film toplumsal yapiyla etkilesimini ve gelisimini anlamak ya da tumunu bir icinde acildamak pek de kolay bir girisim degildir. Boyle bir acrklamanin -kesin ve genel bir dogru getinnese bile- yapilabilmesi, _ Oncelikle genis caph ve cQ1ytirilll bir arastirmayr gertIctiriyor. Sinema icin bu- tiirden derinlemesine incelemelerin yetersizliginin lcuslcusuz bircok nedeni var. Nedenlerin basuida belki de, bilimsel arastirma geleneginin, ondan da Once, beige saldama, gelismeleri izleme shskanliginin yetersizligi gelmelctedir. Resmi belgeliklerde bile sinemamiza Riskin yeterli bilgi kaynagina rastlanrniyor. ellerinde daginik olarak bulunan -ve zarnan gectikce ttimtlyle yok olan- her ttirlti kaynagi bir araya toplamak da olanaksiz gOriinmelctedir. Bir baska Onemli neden olarak, tilkemizde sinema ilk kez 1982 ythinda yaylnlanmitir.
6

Turk Sinemasi Uzerine Yazilar alarurun bilimsel arastirmalara konu olacak denli ciddiye aluunarsuu gOstermek yanks olmayacaktir. Cogrenim lcummlan sinemaya bu acklan gereken agrrhgr c.ok uzun sure vermediler. Ekonomiden sosyolojiye, sanat tarihinden psikolojiye dek pek cok bilim datum inceledigi sinema olgusu tizerine cltinyada her yil ytizlerce kitap ve makale yarmlanmaktayken, Ulkemizde, bu tiirden turn yaymlann toplami bu sayiya ulasamamalctachr. Sinemamizda fiilen calksanlar da -ozellikle ticari sirketler- pek bib/ilk risk tasidiguu sOyledikleri bu dalda hi9bir arastrrmaya girismemis, yalmzca gOzlemlerine dayanarak ya da somut kosullann yeni uyarak yOnlendirisine yetinmislerdir. Sinema sanayisi ozel girisimce yurutulen alkelercle, her ticari alanda oldugu gibi, talep arastirmalan vb. yapan birimler varchr ve egitim kurumlanyla yarthmlasma i9inde her ttirlii bilimsel inceleme stirdikillmelctedir. Uzun di5nem i9in program ye planlama yapma gereksinimi duymayan sinemacilanmiz ise kendilerini olaylann alusma bualcmis gOrtinfiyorlar. Nitekim, ulke ekonomisindelci ve toplumsal yasamdalci her dalgalanmadan 9ok agir bi9imde etkilenmeye de devam ediyorlar. Son bir neden olarak sinemamn olanaklanrun ve Oneminin tilkemizde anlasilamadigi, dolayisiyla gerekli ilginin gOsterilmedigi alda gelebilir. Fakat bu yazsun konusunu olusturan diinemde, hatta 9ok daha Onceleri sinemanm ciddiyetinin, olumlu ve olumsuz kullamm olanaldanyla "tehlikesi"nin farkma vartlmis oldugu anlastlmalctachr. Dar kapsamli bir arastirmayla bile, hem siyasal cevrelerin hem de aydinlann, en az bugunku kadar sinemaya Onem verdilderi ortaya 911uyor. iste aril ilgin9 ve celislcili durum da buradan Icaynaldaruyor. Uzun yrllar boyu sinema sanayisini ve gefistirici, lcadrolann duzeyini yiikseltici, bu sanatin daha etkin lcullarunu, yerli filmlerin yabanci filmier karstsmclaki durumunu guclendirici hi9bir etkin girisim gOzlenemiyor. cok kez deginildigi gibi, siyasal iktidarlann sinemaya yalclasirm, dikkatlerin siyasal sistem ve ahldk agsmclan dogabilecek tehlikeler ilzerinde toplanmasi, film yaptmtyla gosteriminin denetlenmesi biciminde olmustur. Ileride giirecegimiz gibi, sinema aynca vergi kaynagi olan bir eglence yen olarak ele ahnms, tam ticari Etaliyetlere uygulanan itli yasa, tuzuk ye yOnetmeliklere tabi kiluunishr.

7

Nilgun Abisel Bu yazida, 1928-1938 dOnemi Tiirkiye'sinde citli cewelerin sinemayr nastl degerlendirdigi iizerinde dumlacalcnr

Kac Sinema, Kac Seyirci, Kac Film?...
1928-1938 dOneminde iilkemizde sinemaya nastl bakildtguu ele almadan once, salonlar, seyki, bilet fiya/lan ve filmlere bazt acrldamalara yer vermek gerekiyor. Inceledigimiz d6nemde sinema salonu ve seyirci saytlanna ili§lcin, ' Dike capinda kesin bilgiler bulmak pek de olanalch gOrin untiyor. Ancak bazt gazete haberlerinden ve birkac kaynaktan " Ozellikle Istanbul -ki 7n ten bu dOnemin sinema salonlamun ve seyircikrin biiyiik bolumu ba§ta Istanbul olmak iizete birkac bOytik kente toplanm4t- sinemalanna ili§kin bazt veriler elde edebiliyoruz. Omegin, 1929-1933 yillannda isturbul'da otuz bed, 1935-1949 dOneminde ise kuk sinema varch l . Bunlann kapalt ml, yazlik mi olduldan konusunda bilgimiz yok. Ancalc, kent niffusunun arti§ma ko§ut olarak sinema saytst diizertli olarak artmr§tir. 1929 yth icin genel bir toplama, Resimli Uyamy talci bir yazida rastlryomz. Buna Ore, Tiirkiye'de 200'e yakin salon bulunmalctaye. Salonlann koltuk kapasitelerini de bilmiyoruz. Bazt gazete ve derzilerde, Avrupa ve Amerika'ya oranla bizdelci salonlann Ictictik oldugu belirtilmi§ 3 . Buyuk salonlara duyulan Ozlemi apgiclalci alinticla bulmak olasi:
Gloria sinemasi yalruz Ttirkiye'nin degil hatta Balkan devletlerinin en bUyilk sinernasi olacaktir. Her ttirlil tezyinatla -- t Abisel, Turk Sinemasmin 41ey4i ye Sorunitrm, Doktora Tezi, Teksir, Ankara, 1978, s. 142. 2 "Ttirk Resimli Uyanis, 1929, S. 1720-35, s. 562. 3 "Bugtin dunyada 130 bin kadar sinema salonu oldugu hesap Bunlarin her birine, her gun 100 kisinin girip eiktigim tahmin etsek biittIn dunyada gunde 130 milyon insanin sinema salonlarina dolup bosaldigint Viz &Wile getirmis oluruz. Halbuki gunde yalniz 100 kisi kabul eden sinema bizdekiler veya bUttin sarktakiler gibi bazt mandut yerlerde bulunanlardir ve Avrupa'nin, hele Amerika'nin binlerce sinema salonunun beheri her gun onbinlerce kisiyle dolup bosalmaktadir." I. A., "Sinema Salgini", 7 Gun, 1935, s.109, s.7.

8

Turk Sinemast Uzerine Yaztlar
stislenecek ve son sistem sesli sinema makinalariyla techiz edilecek olan bu yeni bina tam 2000 ki4i istiap edecektir. En yeni ve en meshur filmleri gOstermek icin de §imdiden btlytik film §irketleri ile temasa gecilmeye baslanmi§tir... Boyle azarnetli bir bina inasina baslanmasi, artik sinemanin memleketimiz icin de ne maim bir ihtiyac teskilekiecegini anlatmaya kafi geleb i I ir. Mtite§ebbislerini tebrik ederiz4 . •

Buradan, sinemalanrruza sesli aygitlann cok lusa bir stile icinde girdigi anlasilmalctahr. Yerli sinemaseverlerin sesli filme buyuk ilgi gOsterdigini, yine Resimli Uyamftan Ogfeniyoniz. Derginin 16 Ekim 1930 tarihli sayismda cok biiyiik boy bir artist fotografi altmda sOyle deniyor; Sesli film sinemanin beynelmilelligini kaybettirir, dediler. Halbuki hic de dedikleri cilcmadi; Fransizca, Almanca, ingi I izce filmlerin Istanbul' da gOrdLigti buyuk ragbet meydanda Sesli film gOsteren sinemalarda yer bulmak kabil olmuyor. Btittin halkin lisana asina oldugu iddia edilernfz, lisan bi I meyen de 'fan, fin, fon ' kaqisindapekalazevk duyuyor .
Sesli filine cok cabuk gecildigirn gazete ve dergi ildnlanndan da

ogreniyoruz:
ilaveten sOyleyelim ki, Parisli Sarkici yalniz sesli degil, Yani artistlerin hareketlerine mutabik muhavere de duyulacaktir. Bu itibarla bu filmin gosterilmesi sinema alemimizde btlytik bir yenilik te4lcil eder. Sedayr nakledecek olan alet Western Electric Sirketi manulatmdandrr6.

baslca bir bilgiye 1 Ocak Salon ye gosterici aygit saps= 1936 tarihli Yeni Adam dergisinin ic haberler sayfasmda rasthyoruz. Buna gore, 1936'da ulkemizde 685 sinema salonu, tic bini sesli, 5300 gOsterici -seyyarlar dahil- vardir. Bu arada bazi
4 "Yeni Bir Sinema; Gloria", Resimli Uyanq, 1930, S. 1762-77, s. 399. 5 "Sesli Film Btiytik Ragbet Goruyor", Resimli Uyatzt$, 1930, S. 1783-96, s. 317. 6 Maurice Chevalier'nin bu filmi Elhamra sinemasinda gOsterilmis. Resimli Uyanq, 1929, S. 1731-46, s. 754.

9

Nilgiin Abisel

yatandaslanmarn film cekicileri gelistirdiklerini de ogreniyoruz. Omegin 7 Gan'tin 1935 yam ait bir sayisinda ilginc bir yazi var, Suat Aral adh bir memur "Sesli Sine-Suat" aduu verdigi film celcici aygit icin on bes yillik `ihtira berate alma. Dergi, bir sermayedarin ilgisi oltusa, makineden yararlamlabilecegini, "piyasaya cikligi uyandtracatakdirde bu makinenin Avmpa'da bile bpyilk bir gull" belirtiyor7. Bilet fiyatlanna gelince, yine bazi yazilardan ipuclan bulmak olasi. 1932'de Ogrencilere dagmlinak ilzere yirmi lcumsluk Bu davetiyeler okul mildarlerine sinemalar tarafindan siralarda sinemalar haftada iki kez Ogrenciler kin ucuz matineler dtizenlemelcteydi s . Yazhk bahce sinemalarindan birine giris iicreti olarak -Baglarbasi Hale Sinemasi- Ismail HaIdu Baltactoglu 1937'de be.' kuru. Odediginden see ediyor. Ancak bu yillarda bilet fiyatlaruun oldukca yiilcsek oldugundan yalunmalar var:
Sinemalarda fakir halka aynlan yer birinci mevki ile perde arasmda pek dar bir mevkidir. Bu mevkide, 40-50 kurusa, basuuzi kaldumak suretiyle sinema seyretmek bayagi bir iskencedir. Fakat sinemaya az para ay umak mecburiyetinde olan kimseler bu iki saat boyunlannin agnmasuna tahammill ederek sinerna ihtiyacuu temin etmekteler. Bu seviyedeki halk icin ucuz sinemaya ihtiyac var... Icpde btlytik fikirleri tasiyan filmleri halka ucuzagOstermeliyiz

Ayni yil faikrimet biletlerden kesilen resim y e harp-larda bir indirim yaparak, herkesin daha kolayca sine-maya gitmesini saglamaya calisiyor. Buna ileride yineden dOnecegiz. DOnem boytmca taranan dergilerden seyirci sayilan konusunda da bazi ipuclan yakalanabiliyor. Omegin, 1933'de Istanbul'da 2.881.036 kisi sinemaya gitmis, ya da bu kadar bilet salamis. io 1938'de ise sayuun on milyona yaldastigi be-lirtihyor .
"Bir Ttirktin teach", 7 Gun, 1935, S. 117, s. 9. 8 R. F., "Kalemin Ucundan: Sinema", Resimli Uyanq, 1932, S. 1856-171, s. 235. 9 Htiseyin Avni, "Halk icin Radyo ve Sinema", Yeni Adam, 1938, S.221, s. 4. I ° "Istanbul' da bir ytlda sinemaya gidenlerin say's' on milyon kadar imis. Sinemalann hall, ktiltÜr ve kafa ile olan aldkalan gi5z

10

14 Ulku. S. 6. Bunu. 214. s. Ulku.000 ki. 5. 1937. 2. Diinem boyunca yaymlanan sinema yazilanndan. 1049 konser vb. S. C. bunlara 32. s. Halkevlerinin sinema faaliyetleri icin saglanan kolayhIclara yeniden dOnecegiz. film secmek meselesin in de ciddi memlelcet me- Ontinde tutularak Istanbul halkinin sinemalardan ne cok istifade ettigini anlarstniz. 1935.". ancak zaman zaman fakir nitelikte filmlerin gosterildigi de anlasthyor 15 . 7. Ancak yabanct dil bilmeyen kesimin y e dar gelirlilerin de "dublaj" baslayincaya dek sesli filmlere yogun ilgi gOsterdigi ortaya crIcryor. diger eglence olanaldanrun tilkemizdeld suudiligura baglamak da olasi. s. S. Aym yil 124 halkevinin faaliyetlerine Riskin tabloda 1330 temsil. s.inin cesitli filmier izledigi biliniyor l I . s. 15. 30. C. GOsteriler 1939'un yaz aylannda da stirmtis ve toplam 156. 428430. Ancak bu yargilar lcisisel gOzlemlere dayandigindan kesin dogruiar olarak ele ahriamaz. C. S. 26. 36. seyircinin Onemli bir ldsnum genclerin. ogrencilerin daha Otesi coculclann olusturdugu anlasilmalctachr. 478. Sunulan filmlerin cogunun alctiialite filmleri oldugu izlenimi doguyor. yarunda 713 film gOsterisi de yer alwor". buyuk kentlerdeki orta sunfin list kesiminin bunlara ilgi gOsterecegi sonucuna vanlabilir. S. 166.i filmleri . s." tarafindan "Acik Sinema". GOsterilen filmlerin cok btlytik Idsminur yabanct kaynalch oldugu dtistintiltirse. Yeni Adam. 12 tzlemis . 13 Yucel. 160. Cllkii'den 1937 yth icin yalruzca Ankara'da ve iki ay boyunca 6 film gOsterildigini.. elicit. 15 1937' nin 17 Subati'nda Ankara Halkevi 'nde dilzenlenen PuOcin Gecesi'nde. ilk Once Iran Sahinin yurdumuzu ziyareti dolayisiyla CHP plan btlytik film burada gOsterilmitir.Turk Sinemast Uzerine Yazilar Demem icinde halkevleri de film gOsterileri dtizenlemistir. 11 ". "Sinemave Egitim". 1937. 38. Memleketimizde sinemanin tesir sahasi gittikce geni§lemekte bulundugu icin. Bu diinemde sinema seyircisini kimlerin olusturdugu da ilging bir konu. 1935 yrlmda AnIcara'da yapilan parasiz acilchava gOsterilerinde her aksam iki-tic bin ki.. 1936. 77.500 lcisinin katildigun Ogreniyoruz". 1938. 12 MOnir Hayri. 1937. 11 . S. eserlerinden cekilen Dubroskoy adli film Yeni Adam. .

btittln hafta : biriktirdigi pars ile parodiden olsun seyredebildigi sinema yegane zevkidir. sinema merakmm coculdar arasinda ne denli yayguilasligt anlasiltyor: Coco gun eglenecegi yer yok. a. S. Hicbir gocuk yoktur ki Shirley Temple' in ismini bilmesin.ka memleketlerde en iyi terbiye ve tedris vasitasi olmustur. 19 Yeni Adam..g. Degil Midir?". 18 R. sampany a ignesini.. S. 1936. "Hollywood". s. s. On alts yasmdan ktictilderin sinemalara ahrup ahnmamasi konusuyla ilgili olarak yayimlanan bir yazidan. iste 1218 yastndalci talebe her hafta bu filmleri seyrediyorlar.m. annul tisttinde ocar gibi giden bir kovboyun heyecanina katilip Wain haftaonun tesiri altindalcalmasin . kur yapmasini. 17 "Sinema cocuklar icin Zararli Midir. F. 2176-491. talebeler ve okumus k imselerd irt6. 1938. tuvalet giymesini. "Kalemin Ucundan: Sinema". hiyanet etmesini Ogreten filmlere gOndermeyelirn Ama coculdar sinemaya gitmek icin her careye basvuruyorlardi: Istanbul'da sinemaya gitmek ihtiyaciyla iki Ordegi sarho§ ederek calan on bir /9e on iki yasuidaki iki cocuk yirtniser gun hapse mahkfun oldu 16 MedihaBerkes. Hicbir cocuk yoktur ki iki el inde iki tabancasi. Fakir cocuk.Nilgiin Abisel seleleri arasina ginnesi ltizumuna inaniyoruz Mernleketimizde en cok sinemaya gidenler.. S. 377. 155. Coculdann sinemaya gidisine iliskin farldi bir OA* ise 1932 yilmda rastladik: Istanbul sinemalarinin gOsterdigi filmier ise hafif operetler. ask maceralan hatta bazen dilsktin kadinlann hayatlaridir. 5. Resimli Uyanq. dans etmesini. 19. Eger biz bu kabil filmleri cocuklartmiza gOstermek icin Idam gelen para ve teskilattan mahrum isek hip olmazsa I ise. orta mektep talebesini. 214. Yeni Adam. 1938. 12 . Bugtin sinema ba. s.

Fakat 9ocuklar bu seanslarda Nast! bir filmle kar4ilasirlar? Bunu dilsiinen bile ne yoktur. 21 "Sesli Filmlerden Birka9 intiba". her vakit cocuklar i9in hem eglenceli hem de faydali olabilecek filmier getirilmeli. Opeia'da Kadinin Harbe Gidisi. iki hafta soma. Asri'de Spaventa (Maglup Olmaz) Alkazar'da Yamyamlar Arasinda. Asri'de. Sinema Mecmuast. 20 "Cocuk Filmleri Getirilemez mi?".. Bugtin icin 9ocuk sinemalan yapmak biraz Bu devlet tarafindan yapilabilir. S. 80. 1936 ytlt 80'inci sayisinda bu konuya ili§kin daha geni§ kapsamh bir yazrya rasthyoruz: 23 Nisan cocuk hafiasinda bt1tiln TiIrkiye dahilindeki sinemalar bir gun muayyen saatlerini cocuklara tahsis ederler ve onlara parasiz olarak salonlanni Nadu. Elham-ra'da 2 Ekim'den itibaren Ankara Postasi gosterilecek2t. Columbia Film Inhisari: HaKa Film. 708 13 . Nihayet bu filmlerin umumi sinemalarda gosterilmesi ciheti kal ir ki.Turk Sinemasi Uzerine Yazilar Sinema Mecmuasz 'run. s. Hususi sermayeler 9ocuk sinemasiyla kendilerine en kfictik bir kazan9 temin edemezler. 1936. yahut da cocuk sinemalari yapip bunlan oralarda gOstermelidir.. Alman yaptrm Kadmin lzdirabt.. Halbuki bize. Bir sonraki hafta ise Melek'de. S. Giisteri programlanndaki diger filmier ise tumuyle yabanct yaimmt. bu filmleri ya umumi sinemalann muayyen giin ve saatlerde cocuklar icin yapacaklan seanslarda gOstennelerini ternin etmeli. bunun icin de yine devletin yard= lAzundir . 1929. Resimli Uyantq. yalniz cocuk hallasmda degil. Etuval'de SOzde Bakireler. Etuval'de Gard ve daha sonra Kanli Denizler. s. Majik'de Paris Bakiresi. Amerilcan yaptmt Ug Sib/Wirier. Biraz da bu yillar boyunca gOsterilen filmlete gOz ataltm.. Majilede Cants Kadin. 2. Bunlara bir Icac omek verelim: Elhamra'da Kizil Kadin. 1728-43. 1929 ytltnda yeni sinema mevsiminde bir yerli film var: Ankara Postasi. sekiz kisim.

Film daha sonra ikinci.ta Alman yapimlan olmak there diger Avrupa tilkelerinin filmleridir. Bu durum. Ankara.. 28. "Uluslararasi Film Pazari ve TOrkiye". S. Bunlann cogu Arnerikan (Hollywood) yapimi. 23 Nilgun Abisel. istedigi zaman tabiatilstti iistadlan yardima cagiran Sandu filmini gOrdtim. s. eski gOsteri geleneginin bir devami da sayilabilir22.000. 1930. King Kong'un Ogiu. S.. Bu filmier arasinda ask filmleri ve melodramatik milzikaller oldugu kadar. adage yikiyor. Cok giizel. 1760-75. yalnoca Istanbul'daki sinemalanv on yedisinde toplam 322 degisik yabanci film gOsterilmistir 23 . sinemalar arasi relcabetle ilgili oldugu gibi. Korkung Ev.". 20 Kistm.000 kisi izlemis2A. 152. Zombi-Yagiyanler gibi korku filmleriyle polisiyeler de var.. bilsbtittin laik bir terbiye yolu tutuyor. BYYO Matbaasi. istedigi zaman gOzden nihan olan. dig' erleri ise ba. s. Ayni yil gOsterilen $andu-Sihirli Ada filmini Alkazar sinemasinda birinci hafta 15. "Milli Sinemada Tarzanin Intikami. iiriincii vizyon olarak birkac yil daha sinemalarda gOsterilmis. Otomobil direksiyonunu sofOrstiz yuruten. sir. evliyalar mezhebini. BYYO MI& 1977-1978. 368. hi lafeti ve softaligi yikiyor. 14 .Nilgun Abisel Bu yillarda bazi sinemalania filrnlerin yarn sira baska gOsterilere de yer veriliyondu. ayrica varyete. 112. ikinci hafia ise 25. 1744-59. btlyti. fakat kapitalistlerin filmleri bizim halkimiza kilise.. Sinernadan ciktiktan sonra rastgeldigim cocuk ve genc adama sordum: Nasil buldunuz filmi? dedim. s. aynca variyete. Yerli ve yabanci filmier arasinda dengesizlik daha sonraki yillarda da stirecektir.ma-nleket imparatorlugu yikiyor. Resimli Uyanq. dediler. yabanci devlet propagandasi 22 "Ferah Sinemasinda Sibirya. artistik danslar". militarist asisi getiriyor. 24 Cumhuriyet. Omegin 1935 yrlinda yine bir tek yerli film varken..10. Denilebilir ki bunlar flmdir ve hicbir zarari yoktur. s.1935. papaz. Din propagandasi yapan bir sot% My(' yaban bir biiyucii. 1930. !small Hakki Baltacioglu bu konuda sunlan yaziyor: Ne garip tezat degil mi. Resimli Uyanu. 4.

s.. 27 "S inema Sevenlere Mevzu Mtisabakast". a. Yeni Adam. Bu sirketin "sesli ve sarkili milli filmier" cekecegi ve kendi sinemalannda gosterecegi belirtiliyorsa da daha sonraki yillarda boyle bir girisimin F ercekle§emedigi anlasiliyor. 26 Hiiseyin Avni. 14. yani cok paraya mal olan makina kuvvetini artiracak olursa. s. bunlardan on sekizi aciklaruyor ama ilanda sedi edilen yarrilama ve film yaptirma girisimine rastlanmiyor. "Kiliseci. 4. °Nizamettin Nazif. "Bizde Sinemacilik". 198. S. 13. cihan sanat borsasinda Ttirkiye marlcalan mevcut 30 muvazeneyi sarsabilecektir . 29 1933 yilinda tstanbul'da bazi btiytik sinema sahiplerinin bir film sirketi kuracaklan haberine rastliyoruz. Eger ipekci stildyosu teknik unsurlanni. 1928 yiltnda kurulan bu firmaya Nizamettin Nazif sunlan yazryor. S. s. Omegin. belki de ilk senaryo yansmast olan "Sinema Sevenlere Mevzu Mtisabakast"dir. 7 Gun. birlcac sinemada" birden gOsterilmistir26. 1933. Ek-1. 5. 7 Gun. 7 Gun. bu dOnem boyunca filkemize getirilen yabanci filmlerin cogunun en frla iki-iic ytllilc olusudur. tutacak bir giriSinemaya gOsterilen ilginin derecesine simden stiz etmeden gecemeyecegiz.g. S. Miltevazi bir anonim sirketin tesebbilstiyle yeniden canlanan yerli filmcilik eger ilk eserlerini fevkalade 'Direr sanat vesikasi halinde veremedi ise.m.Turk Sinemast Uzerine Yaztlar yapan bir casus ne kadar tehlikeli ise bu filmier de o kadar tehlikelidir25. 28 Bkz. 15 . 2. 1933. Bu girisim 7 Gun dergisinin 1933'de dilzenledigi. s. Ustelik bu filmlerin yapimini tistlenen bir tek firma olamk var: Ipek Film 29 . bunun karsisinda dtisman bir cephe kurmak insafsizlik olur. BOytictI ve Emperyalist Filmier". 13 ve S. 1937 yill yapimi olan San Esirler 1938'te istanbul'da "hafialarca. sayida Han edilen27 yansmaya 216 mev2u geliyor. 1937. 22. 25 tsmail Hakki Baltacioglu. ilginc olan bir diger nokta da. 1933. 16. Ashnda 1928-1938 yillannda Olkemizde topu topu on tic uzun film yapilims 28 .. 16. S.

s.1720-35. 562. Boylece Cumhuriyet'in ilk yillannda arastirmalanna baslayan kisa surede Turkiye pazarini ttimtiyle ele Amerikalt gecirivermislerdir. 32 Resimli Uyanis. Yazara Ott "film hayati bizde de inkisaf etmis bulunsa hi9 stiphesiz yabanct eserleri teesstir ve heyecanlanma icin bir yardtmci olarak beklemeyiz". 16 .samayacalcn.aydut sayilabilecek kentlileri. kibar seyircileri Amerikan filmleriy le cezp ediyorlar . Ipek Film'e astl lctin getiren alanlar olmustur31. 1962. 1929. film yapunctligirun yam stra ve seslendirmeciligi de yamorlamli. Majik. Tiirk Sinema Tarihi. dolu film ithalatt. S. Yetersiz olanaklarla kurulmaya ca1i i1an yerli sinemactligin uriinleri ya da yerli filmier.Nilgiin Abisel Yazar. 89-93. Yabanct filmlerin say' olarak fazlaligrna ve gotdiigu ilgiye deginmistik. Kuslcusuz. Opera. Resimli Uyamem 1 Agustos 1929 tarihli sarstridaki bir yaztda "aim ve seyredici vaziyette olan" Turkiye'nin sinemadan hicbir yarar saglayamadigi. ithal edilen yabanct fihnlerle ne nitelik ne nicelik yOniinden yansabilecek bir duzeye ula. Nijat Ozon. Artist Yay in lari. bathlasma cabasmda olan bir tilkenin -bu Ozlemi yasayan. Nitekim daha 1929'da bu durumun Euianda olanlar vardi. Kemal Film'in 1922-1924 yillannda yaptigt yerli filmlerin "halkta umulmachk bir alaka" uyanchrdigi ve "mtitesebbislerine de oldukca menfaat temin" ettigi anlatilchktan sonra bu filmlerin "fakir 31 Bkz. bu tek sirketten btiytik seyler bekliyor ama umutlaruun gerceldesmedigini biliyoruz ipekciler. kendi salonlan da varch. s. Istanbul. Dublaj ve ithdlat. Melek gibi sinernalar. Batedan gelecek her filme stireldi bir talep olusturacakti: Sinema bu memlekette mOnevver halk tarafindan pek ziyade ragbet gOrmektedir. buna IcarsiltIc "her sene Garba avu9 dolusu para cikarchr belirtiliyor ve yabanci filmlerde "yabanci insanlar ve vakalarla" kmtlastp bunlardan alman "heyecanlarla sarsilarak ruhumuzun a9 'Galan bir kOsesini doyuruyoruz" deniyor.

Bu hususi tesebbLis ve gayretin ifiastna daha baska miihim sebepler de amil olmustur.Turk Sinemasi Uzerine Yazilar teknikleri" ytiztinden "ecnebi rekabetine kart mticadele erlecek kudrette" olmadiklan vurgularnyor33. 11.. Ticari mesele olarak ele alinca bizim piyasarruzm daima yilksek masraflan gerektiren bbyle bir endilstriyi tek basina beslemekten uzak oldugunu gEorilitiz34. 35 OzOn. Amerikan ve Avrupa filmciligi ve sermayesi yantnda bizim yerli filmciligirnizin pek ctliz ye kucuk kalmast. satfedilen para ve emekler bola gitti. FlUktimet bu sahada btlyilk fedaka'rliklar yapmts bulunuyor. 17 . 1937. 104. 562.Uncelerden crkannak olasi. Fakat isin basina gecenlerin isten anlamazligt ve bizim halkm psikolojisini pek yanlis kavramalart ytiztinden iyi niyetle baslantlan bu yanda kaldi. s. onlarla rekabet elmek imkan ve ihtimatini ortadan kalchrnustin film endUstrisi icin cok sennaye gerekir. Yerli sinemacilik. S. s. emek ve sanatsal duzeyi ile yabanci filmlerle rekabet edemediginden. Urallt. Ancak adt gecen kaynaktaki tarihte gOze carpan bir yillik fark dikkat cekici. ipek Film de ticari crkarlanni gtiz online alarak yapimcilik calismalanna tic yillik bir ara verrnistir. age. hatta dOrt-bes sene evvel ban tesebbils sahipleri. sermaye. alctanlan dU. Biz de. 1929. SOzti edilen indirimlerin 1938 yilinda yasalarda yapilan degisikliklerle elde edilmis olmasi gerekiyor. Bunu Ihsan Ipekci sOyle acikliyor: Bu yil sinema ve film vergileri cok indirildi. Ar. Bizde 15-16 seneden beri ufak tefek yerli film tecrilbeleri yapildt. 33 "Turk Sinemactligi: Yeni Bir Film. s. 34 Salih N. orada list tiste birkac film de cevirdiler. 2. 1720-35. Ankara Postast". yine. Resimli Uyanr4. "Yerli AkttIalite Filmleri". Bu yaztrun yamlandigi yilin sonlannda ipek Film yeniden yapimciliga dOndti. Nisantast 'nda bir ekmekfabrikasint film sttidyosu haline getirip. hemen hemen Olme raddelerine gelmis olan Turk filmciligine bu tesvikten curet alarak yeni bir hayatiyet verniek istiyoruz DOnem boyu yapilan yerli filmlerin citli nedenlerle ciddi elestirilere urgadigini. S.

Seyirciye yabancr filmlerin veremedigini ya da klasini yarn yerli filmier. Bah kaynalch filmlerin diteyine ulasilamadigmdan. tizerinde durulan Onemli noktalar olmustur. yerli filmier durgun fazla celdci gelmemistir. niye begenmedikleri sinemayla ugrasmayi baskalanna bualcmadilar ya da bOyle kisilerin yetismesine olanak saglamadilar? DOnem boyunca hep ayru yOnetmene olanak tanmmasi. bu filmlerin etkin diliyle bir hayal Olkesinden digerine suriiklenmekten hoslanan izleyici icin. Cidnlcii Resat Nun romani bir uyarlamadir ve milli milcadele ile ilgili bir filmde. uyarlama bir romanm temel ahrunasi yanlistir. neden uzun zaman. dOnemin Ethnlerindeld tiyatrovari hava ve yetersiz sinema dili. Tiirk Yazar. dogrudan konuya itiraz Bir Gece Faciasi etmektedir. bir de Darillbedayi dismdalci kisilerce dolayrsiyla daha faridr ve sinemaya Oz0. gtize carpan burrok kusurlanna filmleri icinde bazi meziyetleri gOrtinen ilk eserdir. yerii filmlerin bunlar karismdalci rekabet sansinin oldugu ortaya cikmalctadir. bu filmlen izlemeye alisan..vatani bir filmolup. bOylece seyirci talebinin artmasiyla guclu bir ic pazann olusumu saglanabilseydi. belki de yapimcr finnalar hasilat dastildtig0 nedeniyle film tiretiminden vazgegmez1emii. Yazann filmde 18 .. filmin temasmut "herkesin ayru kuvvette hissettigi heyecan ve gOstercligi kragat neticesi mikadelenin muvalvidyet ve zafer verdigi" oldugunu ekledikten scrim. Ipek Film stiklyosunda ve yetersiz miizikaller kin "balet heyetleri" bile vardi ama Hollywood mUzikallerinin yanmda operet uyarlamalanmn ne denli zayif kalacagi dasOntairse. Dunya sinemasmin gecircligi asamalar ye bu dOnemde vardigi konuma bilgileri oldugu konusunda lcuslcu duyulmayacak sanatcr kadronun. sinemarun ilk yillanndalci ilkel yOnternleri bunkamadigun mantiga uygun bicimde acrldamak olanalcsa. Simdi d6nemin yerli iyice filrnlerine yOneltilen citli elestirilere bir gOz atahm. Ipek Film'e citli yazarlarca yOneltilen elestiriler arasmda on stralarda yer almistr. Farkh icerik ve bicim denemeleri Turk sinemasmut bugiintinti bile etkileyecek nitelikte olabilirdi.Nilgzin Abisel Gercelcten. salonlann yaygmlasmasi. Ankara Foshan icin 1929 'da Hikmet Sevld suntan yaziyor . Tiyatronun sanatsal yikeligine inananlar.1 bir anlatim bicimiyle sunulsaydr.

S. eglenceli operet filmleri cevirirse herhalde cok dahamuvaffalc olacaktir. Ipek Film studyosu bOyle gulunclii..Turk Sinemasi Ozerine Yazdar begendigi noktalar ise §undardr: imam icin "irticarun timsali. 19 .. yerli isci vesair iktisadi mtilahazalar da milli bir dtistince ile halledilmis olmuyor mu?. 142. Bu i§ aynt zamanda fazlapara da getirdiginden asil gaye de tamamen olur. Neden? 31Finden Istanbul 'da film cunku.. 37 N izamettin Nazif. 1929. fazla harcama istemeyen bir operet filmi oldugu belirtildikten soma. sanat aleminde yapacagirntz inkilap sayesinde 3 bediyen yasatilmalt ve onun Oldiktilmesinemani olunmalidir 1933'de Nizamettin Nazif Bir Millet Uyamyor ve Karim Beni Aldatzrsa'ya ili§kin olarak §iiyle diyor: . clii§manlann adami" denilmesi. Halkm eglence 36 Hikmet Sevki. miihim Ele§tirinin sonunda bu fir filmlere yarchm edilmesi istenirken §u "temenni"ye yer veriliyor: Btittin dtinyayt mtitehayyir btrakan inkilaburuz. olecegi swath zaifi teslim eden Osman'in..ytiz binlerce lira sarfedilerek yapt Ian operetleri gOrmeyealismis zuppeler tarafindan bile pek •az tenkid edilebildi.. 22. Muvaffak olmus yerli filmleri seyretmekte istihdaf halk nicin bir tercih noktasi aramasin? Hem bu surette yerli sennaye. artist ye dekorcu cephe sanati maernmel bir zemin bulmustur Resimli Uyanz.m. reji. "Turk Filmi: Ankara Po stasi".s'm 2 Subat 1933 tarihli sayismda yer alan sinema yazisinda ise Karim Beni Aldatirsa'nui basit konulu. Hayat.g. a.. "esasen sinema nedir" sorusuna §u yamt verilmektedir: Bir eglence vasitasi degil mi? iste bu film bu vasitaltgt pek gfizel yaptyor. zarfin biraz kirlenmesinden &Lira Oztir dileyerek "en ne buyuk tevazu icinde gOrtildtigtinti" gostermesi. s.

. 1903-218. Resimli Uyani'.. pavyon cogahrsa. 1933. Bir Allah Bir filmi kadar hedef edinen bir filme rastlamachm. sinemamn hizmetlerinin neler olaragirn acildadrictan soma Boyle devam ediyor: "Bunlar yOlcsek sanat silerine de hitap eden sanat filmleri olsaydr.Nilgiin Abisel ihtiyacini filxnlerde operetler saglar. s. bu filmlere Tildc filmi demeye dilinin varmadigun. Arkadaslik hissi istismar edilmesi mubah olan bir safdil 1 iktir. 158. 38 R. Safdil bir kocast olan bir kadint n namussuzlugu mubahtt •. Nusret Kemal. kannalcanstk perde uzerinden gecinnekten ileriye varamiyor.Ttirk kiiIttirtine. Garbin stiphesiz cok tenkide laytk filmleri varchr. bu filmier. `Halk bunu istiyor' gibi hakstz bir telmihde bulunarak Ttirk halktna.. sanat icin Dar-ill Bedayi elimizde kahr Yazann sinemaya balusi ve barlada pavyonlarin cogalmastyla tiyatronun enteleictiieller icin bir sanat mericezi haline gelecegi dtistincesi olduicca ilginc goriiniiyor. Filmdeki hUktimler: 1. cOnkii: Ortada dejenere olmus bir ortaoyunu benzerliginden. 0/kii'de Bir ile 1931 yapinu Istanbul Sokalclannda'ya yaymlanan bir yaztyla elestirilere balcmayt surdutelim. "Kalemin Ucundan: Film". Yazata gore bu filmin sanatsal yOnti elestirilemez bile. sanat icindir Bu gOrtistin bile tartisildtgi bir ortamda diyor ileri yazar. Benmri ve Erich gOnislete ayni yilm filmlerinden olan Seiz Bir Allah ilerde dOnecegiz. sanat. 2. Sozde dunnak budalaltkttr. insanlann cinsi hislerini giciklayarak para kazanmayi SOT. 3. 20 . Fakat bunlarm en actklan bile bu kadar mUstehrek ve varchrchgt hiikUrnier itibariyle bu kadar gayri ahlaki degildir. en bUytik hakareti yapmak ktistahligint gosteriyor. bar.F. Tildoce film diyebilecegini belirtip. kOtti meddah taklitciliginden ve Kel Hasan'daki deli usak soytarttigindan baska bir sey yok. Ozzllikle Sdz Bir Allah Bir: sanat sttyle dursun bircok manasiz see ve hareketler galiz ve mustehrek his ve manzaralan.

146. "fotograflik bir realite" elde etmek degil "sinemahk bir realite" elde etmektir. 41 Ismail Hakki Baltactoglu. milli killtUrtimtizdeki hizmet rolunu bulmakta ve o robin icap ettirdigi ytiksek sanat ruhuna eimekte gecilcrnesin . Ulka. devletpiligi siar edinen btittin rejimler icinde serbest ticareti en geni§ sahada birakan. Fakat nasil kasap dincicanindaOlti esek eti sattuma7cn. 351-354. 100-102.. s.ge. Acaba artistler bu olu malzemeden can't bir film clIcarmaya ne zaman muvaffak olacaktir Baltamoglu'na gore sinemada gaye. "Tenkit. a. s. fert te§ebbUstine en koruyucu kucak acan bir rejim olmustur. kokmus bir sanat lesinin de gOntilleri bulanchrmasina tahammtil edemez. Kacakctlar filminde komedi sahnelerini hatirlatan parcalar var.nin bunlara ragmen Turk filmlerinin pitoresk y e parlak hayalleri hayret edilecek derecedebirfotogtafguzelligi tasiyor.. 8-9.. 2. Yeni Adam. S. yaztsim tarnamhyor: Turk inkilabi. Stiz Bir Allah Bir". S. "Sinema Estetii". 21 . s. Batakh Damn Kaz kin ise Ismail Hakki Baltacioglu'nun yazdildanna bakahrn: Aysel filminde i lkoku I cocuklan icin faydali olabilecek ciftci I k ye ekin tnanzaralan ile 20-30 kere gOsterilen inek ye manda sUrilleri tahammUlti asan scylerdir. 1933.. C. Filmle ilgili genic bilgi icin bkz. 10. Bt. TUrkiye'de 39 Nusret Kemal. 1936.. 1935 yiluun tek yerli filmi clan Aysel. Ozon.Turk Sineman Uzerine Yazilar Filmin icerig'inin ye tuhathk olsun diye yapilan taklitlerin mill birligi zedeleyici oldugu ye sonucta "Uc-bed lcurus" lcazancin hedef ahncligim one stiniUkten soma Nusret Kemal. Temenni edelim ki henilz baslangic ►n bocalamalannda fazla sendeleyen ticaret sinemaciliginuz. Bundan da bizde sinema rejisOrti olmadigt anlasiliyor. Bu agir elestirinin sonunda yer alan tehdit ha yasiru hissetmemek elde degil.

Oyuncu kadrosunun stnirltltgi ortadadir.. Eldeki Insan Malzemesi inceledigimiz dOneme bir b4ca ozellik de film yapumnda calisan tiyatrocu. Istanbul Sokaklarz 'nda Nitwit sarloci Azize Emir rol alnusttr. ancak umulan basanyi elde edemez. GOrOntii yOnetrnenligini de farldi bir isim. Fakat maalesef bu filmlerin adedi sekiz-on taneyi gamadigi gibi. fakat basroller icin bazen tiyatro disma ' da olmustur. amide kapilmWik. Filmin caltsmalan stirerken basinda ilgiyle izlendigi gOriilmelctedir 44 . daha soma Karim Beni Aldatzrsa ye Leblebici Horhor Aga'da da yer aim Bu dOnemin farkli bir ainese Dogru filmidir. 102. Oyuncular ise gene lair Arif Dino. yOnetmen ve qyuncu kadrosundan ba. Gercelcten bu Icadro ile cok daha f3zIa sayida film iiretmek olanaksiz gOnintiyor 42 . sinema "milneldcitleri ve miltefekkideri" hentiz yetismemistir.Nilgiin Abisel sinemacilik yoktur szinkii hentiz sinema estetigi dogrnamistrr. diger filrnlere crania daha dar butte olanaklanyla. sene evvel memleketimizde kendi sanatkarla-rimi44 "Bundan zin hazirladigi Oz dilimizde filmier gOrecegimiz umidiyle kalplerimiz co§mu§. 4te tamrvien Turk 22 . Fenli Tayfur ve Medilia adli genc-bir krzdtr43 . Feriha Tevfk. Ancak 30 *wig 42 Bkz. Dikkat edilecek olursa. teknik elemanlann da cok strurli olusudur. o siralarda Muhsin Ertugrul'un yarunda Ipek Film icin senatyo yazarligi ve yOnetim yardimciligi yapan Nazim Hilcmet Ran tarafindan Yine gene bir ressam. az sayida ve farldr bir kadroyla gerceklestirilmistir : Senaryo ve yonetim. s. Lazar Yazicioglu Ostlenmistir. dOnemin filmlerinin tek degismez kameramaru Cezmi Gerci 'camera sayistru tam bilemiyoruz ama en azmdan on yil boyunca hicbir 'cameraman yarchmasiria sans tanuirnadigi da ortada. tiyatroda san proksyonellerden secilmesi de sinema oyunculugunun dogup gefismesini engellemis. age. Bunun yam stra oyunculann. Abidin Dino dekorlan hazulamistir. Filmin yapimciliguu yine Ipek Film yaldenmis. Omegin Kagakolar filminde 1929 yili TOrkiye Guzeli secilen Feriha Tevfilc. 09-dOrt senedir de bir tane bile bilytik mevzulu TOrkce film gOrmedik. 43 Ozon.ka. Ek-1. tiyatrovari oyunculugun izleri bugine dek uzannustir..

artistler. "Yepyeni Bir Ttirk Filmi" baslilclt haber Mevzu. s. her sey yeni. 1937.Turk Sinemast Uzerine Yazzlar 1937 tarihli Yeni Adam'da yer alan haberde ciddi yanhliklarla kartla. rejislir. Basroller: Ressam Arif Dino.. senaiyo ye yOnetim icin verilen isimler bugtinldi kaynaldardan edindiklerimize uymuyor 46 . Ancak temiz bir cal isman in. Yeni Adam. $u halde 19281938 dOneminde. 1973. memleketimizde yetisen genc artist. vesait eksik olmasma ragmen film buyuk bir cesaret eseri olarak yarattliyor ye muvaffakiyetle ilerliyor GOrtildtigti gibi. Mevzu c. gOrtis fariclannin neticesi olarak teknigin ilerleyisine uyarak vticuda getirilmis bir eser var. S.47 Ancak Nijat OzOn'tin de belirttigi gibi.." "Yeni Bir Film: Gtinese Dogru". sirket bundan sonraki filmletini. a. teknik.. fotograllan.. Istanbul. 18. yoktur. Oncelcilerin benzeri kadro ye konularla gercekle§tirmeyi stirdtirrnti§tiir. Giinese Dogru.51yoniz. Istanbul Sihaztrliklann oviildugunii gi5rtiyoruz: nemalarenda fame Giine§e Dogru ismi verilen bu Ttirkce stizlii film.ge. hem yabanct filmlerin egernenligi altindaki pazan -ki bu pazann o dOnemde btlytik kentlerle suurlt kaldtgint isgileri tarafindan idare edilen ve Turk san'atkarlarinca oynanan ye Ganese Dogru ismini tasiyan bu filmi 29 Birinci Tesrin'de gOrecegiz.sanli olmami§tir.. 9. 1914-1972. 196.ok agir. teknigi. Senaryo: Ihsan ipekei. Mediha ve Ferdi gibi arnatOrler. s. Reji: Osman Ipekci. sonuc bu amattir kadroya ileride olanaldar taruyacak denli ba. Bu fillnde. Yen igtin Bast- 23 . sinema tekniginin en son stirat ve hareket nazariyelerine uygundur. Turk Filmleri SOzla mevi. 46 Agah Ozgtic. zaruri mali ihtiyaclarauyularak oyle zengin dekorlar. Filmin aktsi. S. kisa sayilabilecek bir aradan sonra film yapunlanna ba§layan Ipek Film' in ticari cikadanna da hizrnet etmediginden. 3.. Sinema Objektifi. baletler. s. 2. operator ve teknisyenlerin eseridir. 45 "Yeni Bir Turk Filmi: Gtinese Dogru". 1937. 47 Ozon. 102. Heykeltras Sezen Morel. mizansenler. iddiasiz bir ugrasmarnn ye son zamanlann teldkki. s.

Nilgitn Abisel belirtmistik. Dogdugu tilkelerde ytllar boyu citli asamalar gecirerek gelisen.m. reklam. 20. basks makinesinden banyo islemlerinde kullamlan kimyasal maddelere ya da aychnlatma elemanlanndan ses cihazlanna dek her tiirlti mac gerec. bunlardan ve insan emeginden yararlanarak bildigimiz sinema gerektiginde btiy0k studyolar icinde gerceklestiren devasa bir ag akhmtza gelir". 49 "Luks bir sinema salonu iOetebilmek icin ktise ba§i tUtiinctisti bir acem." Nizamettin Nazif. Sinema endtistrilerinin kitlesel bir lcumlup islemesi her inkede onemli mticadeleler zincirinin sonucudur. Ama bu durumda careyi. Hayat. 1929. dunya film pazannda yogun mticadeleler verip.g. Sinema encitistrisi denildiginde. a. aygit ve donarumi tireten. o dtikkanlarda mevcut euayt birer birer imal edebilecek muhtelif kabiliyetlere sahip olmak ve bu kabiliyetleri kullanabilmek demektir. Bu ag.hem yeterli yattrun giicti olmayan tek bir yaptmci sirkefi ve hem de lusith insan guru olan Dirk sinemasindan farich bir durum yaratmasi beklenemezdi. 120. kendine gOsterimi stirdtirecek salon zincirleri kurar. tirettiklerini kiralar. Sinema en azinda 20. satar. Ticaret mi? Sinematun var olusu cok Icarmasik stireclere dayarur. ytayilm bilim ve teknolojisinin tirtinti olan bir olgudur. btiyak finansman kuruluslan ye baska btly0k endiistri lcuntluslanyla i birligine giderek varltgirn stirdtinir. Sinema: Endfistri mi. s. 24 . S. Daha iitesi. 48 Turk Filmi icin. Fakat film yapmak butun bu bakkal veya ttittincil diikkaninda oturup oteberi satmak degil. yahut mahalle bakkah bir Karamanli kadar parmak hesabl ogrenmek kAfictir. Ulkelerin ekonomik ye siyasal. ya'panel sermaye cagnsinda bulmak ne detect yerindedir bu da ayn bir konu: Dtinyada ne kadar cok ye fena lark filmleri yap' Idigi da garp seimaye ye ihtisasmdan istifade edilerek menleketimizde filmier y ticuda getirilmesinin pek ziyade say ani temenni oldugu takdir edilir". ham filmden kameranin mercegine. ktiltiirel konumlanna uygun olarak sinema endOstrileri de bu ozel kosullar icinde belirlenmistir. bastlt yayin alanlannda yan birimler olustuntr. aract ve endtistri dahchr.

Dev sirketler. 1938'de bir yazar sinemayt "gtiz musikisi" olarak adlanchnp sOyle diyordu: Sinema 'ism] sozlerin. S.dOneminde. sinemaya bir sanat dab olarak balcildigmt gOnlyoruz.. tekeller. sanatsal birikim. Sinema sanattan etldlenen bUytik bir bulastur ama "makina makina oldukca onun nesrettigi eser. 20-21. ziyanin y e musikinin icinde birlestigi byte bir tesantittiir ki. deneylerin ve belli bir dOzeye ulasnus birikimin sonucunda. Ancak Olkemizde. kan. pi§ pazarlar ele gecirildikce genisler ve sinema uluslararast politilca arenasmda guclu bir silah olarak lcullarulmaya baslar. A r. dimag. filmlerin niteliginde onemli etcenlerdir. Degil midir? alkelerde.Turk Sinemasi Uzerine Yazzlar diger illkelerin is pazarlaruu ele geciretek btiyUmeye devam eder. "Sinema Lisarn". s. beser tarihi simdiye kadar mishni gOnnemistir. En son icatlarm ilave ettigi renk ve hacimle akla hayret verecek derecede zengin irnkanlar arz eden sinemarun. buutlan n. Oyle ki. araya makinenin ginnis olmastyla ve bir endilstrinin olusmastyla actIchyor. aynnttlar tizerinde uzmanlastr. 5° Nejat Yoncaova. sinemaya ilginin dogup yillarda. Bateda sinemarun sanat olarak kabul edilmesi bile uzun bir surer getektirdi. usta bir artistin elinde alabilecegi derin shriyete pay an yokturso Az olmakla birlikte karst gOrtisteki yaztlara da rasthyona Bunlanian en ilgi celdci olarunda ressam Sami Boyar sinemamn neden sanat olamayacaguu.. hareketlerin. adale. cokuluslu sirketler olusur ve bunlar ticari crIcarlanyla ve egemen clan sistem ile cansmayan filmier tiretir. yaprtlar giderek incelir ve tizerinde yogun Bu toplumlarda. sanatsal ve teknik standartlan yillcseltmeye yOnelik itici bir gtic olur. kintOrel. ortaya cilcan sanat alcunlannm. renklerin. Ozellilde Cumhuriyet . Uzun yillann araykstmn. 14. bu nitelikteki filmleri izleyip tartismalar anlayacak bir seyirci kitlesinin ortaya ctIcttgim da unutmamak gerekir. bilimsel Sinema enclUstrisinin ye sanatuun dastince ortamt. kalp ve nihayet bir duygu mahsulti olmaymca. Boyle bir endastride binlerce Rekabet. Bir Tartima: Sinema Sanat midir. 1938. 25 . et. yenilik axamaya.

52 Buna karsihk Orhan Burian. ar'da hemen hemen para kazanmak kasti bile yoktur. hakiki bile abestir.. Nilgan Abisel sanat eseri olamaz"51 . 26 . "Sinema Hakkinda". "Sinema Ouzel Sanat midir. iyi bir filmde diger sanat eserlerinde bulunacagi kadar muhayyele ve emek hissesi. ytizyihn basmdan beri altmcr bir icine ginneye sanatm. 33. gencligi dolayrsryla sinemanin bir sanat olmak "haysiyetiyle" hak ettigi ilgiyi hentiz gOrmediginden yakuuyor. 94.k. Hakikatte sinemanin bu kol ve bacak kesen. mimari ye cahstigmr soyledikten sonra. hatta sinemanin bOtOn manasiy le yilksek bir kazancmenbal olmastnamukabil. kusur bulucularin cogu sinemayi hakkiyla bilmekten uzaktir 51 Sami Boyar. Sinemada sanat hilelerinden de istifade edilir. sandtgin icinde kilitledigi admit bir anda yok eden sahne hokkabazliklarindan farkli degildir. Orhan Burian.. 1937. 52 A. insana beser hududunu asan rilyalar gOsterir. Velhasil. endtistriye olan hayranliklarty la ar duygularmt kansttnyorlar. s. mtizilc. Sunu kabul etmek lazirn5ki. Kah adese kuvvetiyle kiictik bir hasereyi bir canavar yapar. 204. Degil midir?". 1937.sinda bir delikanli gOriirtiz... `zekantzin merkezini uyutarak sathint oyalamak' diye itham ediyor.. Bu yazuun yaymlandigr derginin sorualci sayismda dtistincelerini acrklamaya devam eden Boyar stiyle diyor: hayranlik endiistriyedir. illtizyondan illtizyona gecer... Bu igfalkar harekete sirfbir anane itiyadiyle tahammill edersiniz. Yeni Adam. 14. s. S. Bunlar bunlarla mukayese etmek sadece hos eglencelerdir.15. s. Fakat HUM bu tenkitlere ragmen sinema bir sanath •. resim. Onu gecici birkac saatin eglencesi olmaktan baska bir sey diye tantyanlar. Halbuki ar'da desise yoktur. S. Yacel. Sinemayt sanat zannedenler boyle. . dusiiniileni icra kudreti buluyorlar. Bay Peyami Safa sinemayi. kah seksen yasinda bir ihtiyari bir anda yirmi ya. Ctink0 bunlar halki agzi acik beyaz pardeye baktnmak icin yaptIrrus birer sinema hilesi ve kazanc dolabidir.

. Zabtt Ceridesi. belgesel.7.bir sanat yapth olarak degerlendirildigini oraya koymustur5 6. a.. bu denetimin "ahlak. Inikat 4. her tiirtii sinema filmlerinin -yerli. s. sb Zabtt Ceridesi.. Ayni yalclastmla. yabanct. kalp gibi. Polis Vazife ye Seldhiyetleri Kanununun gOrtismeleri suisinda filmleri denetleme zorunlulugunclan soz ederken. 1934 tarihli • Matbuat Umum Teskilat ye Vazifeleri Hakkindaki 2444 Sayth Kanunun strasinclakisleri Bakam Stikni Kaya sOyle diyor: . hakikatte olmayan terkiplerinde. 26.1934. konulu. alchgi y e caldigi hayaller vasitasryla yaptigr yepyeni. hayaller ve hareketler yaratmasmdachr.Turk Sinemast Cherine Yazdar Biraz da Ismail Haklu Baltactoglu'nun bu konudaki du§tincelerine balcalun: gerek sinema gerekse radyo bizim icin sonsuz yaratma ve birlestirme hiirriyetidir. Cilt 26.1938. 275. Devre 4. iyi bir film. 4 Baltacioglu. Inikat. sinemasanatuun temelidir5 Artiast141 gibi bu dOnemde sinemanin sanatsal yOnti tizerinde yapan bitcok ayclut yarchr. S sayist 314. 407. sanat ye bir de siyaset" noktalan acisindan yapilacagiru soyleyerek.Radyo y e film giizel sanatlari alakadar ettigi icir515 Maarif Vekaletinin musaadesi almarak takip olunmak lAzundir Yine Kaya. ictima 3. tiyatro ye sinema biletlerinden alinacak tesimlere ilislcin yasa tasansunn "esbab-i mucibe"sinde (gerekcesinde) de tiyatro ye sinemamn "iki gilzel sanat subesi" olarak degerlendirildigini gOrilyoruz57. 83.. dunnaz carpar... sinemamn biltiln kudreti seste sozde degil. Bir sinemayi sinema yapan. ne derece az fotografklisesi ise o derece cok sinemadtr. tabiattan olsun. s.5.l. ictima 3. Cilt 123. 22. 77. Devre 5. 55 Zahn. Bir sinema ne derece az tiyatro.1934. ictima 3.g. atolyeden olsun. yaratilarrnda gdruliir. s.m. Devre 4. Biitiln bu sebeplerden dolayr montaj. Ceridesi.. Sirndi de kisaca sinemanm sanat olup olmadtgi konusunda resmi organ ye kisilerin yaklasumna deginelim.6. Cilt 22. Sinema Estetigi. 27 .

sinemarun tilke icinde oynadigr. sa 28 . sinemaya hicbir ciddi desteldeme cabastyla yalclasmayisuun nedenlerini anlamaya calismaktir. filmlerin. Yararlt m id ir? Konuya actklik getirmek icin. "ulusal Ocular". sinemarun seyirci tizerindelci olumsuz etkilerinin . tarutma ve ahlak acrsinclan tasidigi tehlikeler cercevesinde tartisilmastclu-. resim ve heykele olanaldar Olciistinde -bicimi elestirilse bile. bilincli bir secim midir.o kadar ntifuzeder ki. 1928. bir ipnotiziir gibi akli ve ruhi melekelerinize tahakkilm ederek sizi sevk eder. toplum. gerelcse icra acismdan Onem verir eininmesine Icarsm. 50-52. bugtin olcudugumuzda bize oldukca sap-tier gelen ban Omeklerle sinemarun Onemi ve etkilerine gOrtisleri sergileyelim.dogtuacag'i zararlann da cok konusulan bir konu olmasidir. Ki bu olanaktan. tiyatro. baslca sorunlann ctizantinde yararlarulabilecegi de Ikincisi. oynayabilecegi citli rollerin cok iyi bilinmesidir. siyssal iktidann diger sanat dallanna gerek Ogretim lcurumlan. Daha 1928 yilinda.Nilgiin Abisel Sinemarun bir sanat dale olarak kabul edilip edilmedigi tizerinde bu denli dunnamizin nedeni. Bunun birinci nedeni. belki de hakikatte hosunuza gitmeyecek seyleri size yaptinr. Uctinctisil. Sanat olup olmadigi konusunu bir yang buaksak bile.. degil midir? Bilincsime bir secim ya da baska Onemli sorunlar yanmda sinemarun akla gelmeyisi olastligt pek gecerli gOrtinmtlyor. bilhassa gencler uzerinde ok etkilidir. ayru ilgilisizligin stirmesinin nedenleri daha da Onemlidir. sinemarun -olumlu ya da olumsuz... "Sinemanin Esrarengiz Havasi Benliginizi Nasil Degistirir?". Fen adarnlart ve bilimciler bile tesirden kurtulamaz. ideoloji. DOrdtinciisti ise mtizilc.. ilgisizlik. s. Bir Ba§ka Tarti§ma: Sinema Zararin midir. bu triondaligt bize gOsterecek bir yaztyla Icarilasiyoruz: . benliginizin bir kismi haline girer ve siz onun haricten gelme bir tesir oldugunun farkina varamazstruz. 21-22.. S..etkilerinin o dOnemde faticuta vanlmasina lcarsin. Resimli Ay. Bu tesir.oldukca agtrlik verilmes idir.

. BiArm gun. eskisinden yiiz kere fazla yorulan insan dimaglart. olumsuz etkilerin Ozellikle kaduilarda giinileceginden &Liz ederek bir Amerikan arastumasmdan Omekler veriyor ye insanlann ftlmlerin etkisinde kalarak nasil "inasyonel" dayrandildanm anlanyor. Halit Fahri de sinemayla tiyatroyu Icar§ilastuarak. aksam olunca hicbir yorgunluk istemiyor. S. 29 . siikitn bulmak istiyor. Yalmz bilet alacalcst n tz. dekor degistitmeler vesaire gibi iskenceler simdi sabtrstzltk veriyor. Ancak 59 Halit Fahri. Ona uzun perde aralart. Bu modern bir hazdir ve dimag icin5laranlikta ne derin bir stiktin ve hayale ne genis bir penceredir . azami bir bucuk saat icinde hakiki hayattruzin ayni sekilde hemen hemen aynt levhalar karsismda gecen yeknesak cercevesinden clkanyor y e dilnyanin be§ kitastnda dolastinyor. sadece dinlenmek. tiyatronun "sarstimasi"nda sinemanm rolii tizerinde dururken Boyle diyor: aym zamanda dtinyarun vtisatine nazaran bir sahne nihayet pek dar bir kovuktan baska ne olabilir? Halbuki sinema. oturrna/izieme biciminin Ozelliklen sualanchktan sonra yam. yaratabilecegi olumsuz etkilerin tizerinde durrnadigi anlasihyor. "Temasa San'attnin Bugtinkti Vaziyeti ve Sinema Karstsmdaki Za'fi".. binbir hayal alemin i karsauzdaki perdede seyredeceksiniz. icinde sik silt kar§rla§trgima bicimdeYazar sinemayr geli§en ye kannasildasan toplumsal yasamda giderek yorulan bireyin sorunlanndan kactigi bir ortam yarattnasi acismdan ele ahyor. 1929. Bu yanks bir degerlendirme olmamakla birlikte. Sinema salonunun "atmosfed"riln seyirciyi daha bastan diger insanlann. maarif y e ictitnaiyatctlara. 141. bir beyaz perde tizerinde sizi bir. kullanilabilecegi alam da glisteriyor: Sinemanin bu sayant hayret telkin kuvveti. sinsmarun yararb olabilecegi.. Hayat. Sinemarun bu turden etkilerine deginenler de yok degil. s. 18-19. Turk Sinemast Uzerine Yaztlar Yam. sonra iceri girip oturacakstntz. sinemadan tedris ve tenvir sahalarmda pek gok isti fade edilebilecegi fikrini vetmistir. Sinemada ise bunlar da yok.

olacak derecede dasktinitik". tevehhtim olundugu gibi degildir. Bugtinkil sinir hastaliklannin belki ytizde ellisinde ve ictimai buhranlarm belki ytizde E raiment Ekrem. ayaklartm uzatip sigaralann pervastzca savum-ialan sinemantn arazlanndan biridir. sinemarun ahldk acrsuldan. sinemanm genclik tizerinde tehlikeli tesirleri. trenlerde ve herkesin arasinda cantasmdaki tuvalet esyasint kullanarak. dolaytstyla tilkede sinemarun olmamasun degil ohnasuu "temenni" etme zorunlulugunu vurgulayan yazar sOyle devam ediyor: Sinemantn verdigi hastalik. fazla sinema chisktinitigtine de kendisinin "sinomani" adtru verdigini belirtiyor.g-nalan ve Haytrstz Ada'lara stiralenerek ailelerini heyecana dtistirmeleri yine bir sinomani alSmeti degil midir? Vapurlarda. 87. sarulchgrran aksine. Onun mum. Sinema tutkusunun en fazla kadur davraxuslan tizerinde etkili olacagr gOriistiyle birlikte diger olumSuz etkilerinin yorumlarusunn da yer aldfgr bir ba. "Hayalin sabit bir fikre saplanmasindan ileri gelen bir cesit haff defilik yahut bir seye ltizumundan fazia. 5. pudrasuu tazeleyerek. "S inemay a Ne den Giderlermis?". pusulastru sasurrus. maalesef. Sinema artik buyiiklerin eglencesi oldu. Genc kizlann umumi salonlarda. sekerle zehirlenmek gibidir. 30 . Omegin. genclerden cok kadinlann tizerinde olumsuz etkiler yarattgrru ileri stirtlyor: Gifortiltiyor ki Mosyo Funk'un yapmts oldugu tetkikata nazaran. S. 1 93 7. Yazar.Nilgiin Abisel 30'1u yillann ortalanndan sonra bOyle yazrlann cogaldiguir gOriiyoruz. dudaklannt uzun uzun boyamak adeti gene kadmlannuza hip stiphe yok ki Holivut'un bir hediyesidir.tesirleri bugtIntin suurlu gencligi tizerinde degil. gtiya kutup denizlerine dogru uzakla.ka Omek daha verelim. 1934'de actiment Ekrem. Cocuklann bir kisrrunin cinai filmleri inhirnakleri bir zamanch. Yazar burada Once "mani"yi tarumhyor. 7 Gun.meserd. yanm yamalak bilgisi ve gOrenegi 1 ile garip 6 0calrrus bir kisun kadinlann sinirleri ve ahlakt tizerinedir . Sinernarun tumuyle fena ve zatarli bir sey olmadrguu. Onlar da yavas yavas ve uydunna masallardan usandilar. s. delikanlilann ufalc bir sandalla.

"Say-i akal kanununun siddetle htiktim siirdtig'il asnmada sinemadan daha uygun bir sanat olamaz. apisryorlar. hele genclerin ahldki ye cinsi temayii Henn i kuvvetle sarsip bozdugunu sOylemeye bile Itizum 62 yoruz . yani sathi adamlann say's' artiyor. 1935. Bu kez de sinema ile edebiyah karsilastuan bir yanya bakalim. iisttinki5r0. hayatin halcikatlanna carpi-Ica sasinp. emekle meydana getirilecek bir esere kendini veremiyorlar. ve tsrar ile aramak kabiliyetini azaltacaktir. hakikati merak suistimali. Filmlerin olumlu etkileri olduguna kisaca deginip." Bu fikrini yazar daha soma sOyle aciklamaictadtr: Karanlik bir sinema salonunun icerisinde bulundugunuzu tasavvur ediniz. 7 Gun.Turk Sinemasi Uzerine Yazdar sekseninde sinomaninin pays bulundugunu soylemek hic de mubalaga say r lmaz davraraslarmda gOriller2 degisimleri Toplumsal yasamda. Bu dtistintis yoluna esir olanlar artik zahmetli bir ire. 61 "Sinomani". uzunca bir miltafaya. s. S. baska bir omege gecelim. s. boylesine tek yOnlii olarak "sinemarun etkileri biciminde degerlendirmenin yankshgrm bir yan g bFakarak. 1935. 33. Ondan sonra sinema ona ahsanlarda baska bir difsiintis yolu. soma "diger sanatlarda zarufi olan zihni cehdi istiLmn etmeyisidir". Netice olarak. sonra yarattigi olumsuzluldar tizerinde duran bir baska makalede suntan okuyoruz: Bir defy sinema sahnelerinin cogu. Yazara gore. 62 31 . Burada hakikate ve ahlaka uymayan filmlerin hayat hakkinda insana biisbiitun ters anlayrs verdiklerini. sinemanm giirdtigti ilginin nedeni Oncefikle "bedii" eglence yerlerinden ucuz olusu. 7. gOzleri ve zekayi aldatip ceken ve insanacok defahayat hakkinda ve had iseler icin fikirler telkin eden bir vasitachr. fotograt atelye ve sttidyo hileleriyle meydana getirildigi icin. S. 199. 109. Ruhunuz musikinin ritmi ile uygun tempoda. Bundan dolayi hayali tabiilik haricinde isletiyor ye sinema ile giclalanmis kafalar. ftrenkce tabiriyle mentalite meydana getiriyor. Sinemanin derin ve esasli tetebbu. "Sinema Salgini". 7 Gun.

.. Daha soma. Ar. Sinemaya gelince gtimi. fakat daimi hareket halinde olan resme daha yakin bir sanaMr.Nilgun Abisel gOzleriniz uyanik bir niya gtirtir gibi beyazperde tizerinde milteharrik hayalleri takip etmekte..Halbuki sinemanin asil guzelligi edebiyattan baska bir krymete malik olmasmdanchr.. koltugunuza etmektedir. Hayat... her sey gOztintinde . Guzel resim. s. Senaryonun kudreti bizi alemden aleme. sinema sanayisindeki kazanc gayesinin filmleri nastl etkiledigini anlatwor: 63 "Sinema ve Edebiyat". iste hakiki sinema. 32 .. S. sinema tekniginden yararlanmaya baslarrus-larchr bugiinkii orta adamm yogun dimagr . yalmz bir hassanin uyanik tutulusuna irca olunmustur. hicbir zihni cehdde bulunmuyorsunuz. "Dram yazaria-n ye romanalar. bu ise edebiyat deg ildir. 19-20. Zihni faaliyet en kolay fiile.. "Temasa San'attntn Bugtink0 Vaziyeti ve Sinema Karsismdaki Za'fi". art& dikkatimizi teksif kabiliyetimiz yok. guzel tabiat ve insan cehresindeki binbir mana. 1.. Resme. galen hayal oyunlanna abstuan sinema bugii-nOn en hakim suafidtr ye edebiyati pesinden sihilklemektedir. 64 Halit Fahri. Diisilnecek hicbir sey yok. 143.uzun tahlil-leri kalduanuyor.ska yapacagnuz sey yoktur. 1929. Halbuki okumak buyuk bir dikkat cehdi ister. fakat masal hissini vetmemek sartiy la rilkleyebilmektedir. 12. S.. s. sinemamn giderek "zevk ye itiyatlann" chsm-da sanatsal faaliyetlen de etkiledigi belirtiliyor. Baltacioglu ise bite cok daha tutarh acrklamalar getireitk. ancak gozlerimizi tesbit edebiliriz .110p gOzlerinizi acrk bulundurmaktan ba.. Evvela kelimelerin manastru anlamak sonra o manalan bir dlistince halinde kavramak veya bir ciirnlede gizli bukman imaji uyandumak icap degisiyor. 1938. bununla beraber gOzleriniztintInde yasayan hadiselerin uyandirdigi heyecanla iciniz titriyor... eslci hareketsizligin yerine hareketi kyan." Bu iddialara 'cars' Halit Fahri 'nin daha once de yararlanchgrmiz yam= devanunda gOrasler yer ahyor: .

. Hilsamettin Bozok Once o giinlerde sinemalanmada gOsterilen $eyh Ahmet. BugOn btittin dilnyada Vitt" filmier yapilmasinin bir tek sebebi vardir.". her seyden Once birer ticaret mtiessesesi olduklanndan bu zihniyetin tesiri altinda kaldilar. cin. Kiraat kitaplanyla yurt. Aykm Getyaylarz. millet ktilttirti verilecegini dtistinmek bir derece hasislik oluyor. hammadde ve ucuz ispi bulmak icin sOmtirge lazundir. Sefalet ve izdirap ceken insanlara teselli. Simdiye kadar hi9bir film kumpanyasi bu isi yapmanis. a. Baalbek Geceleri gibi. peri. gulyabani. asrarli kuvvetler. afyon olarak din. uyusturucu madde. Bu kOttiltik bir tesadtifiin eseri degildir. 33 . Kapitalist mutlaka emperyalist olur. sehvet..Turk Sinemast Uzerine Yazilar Bu menfi halimin sebebi. Onun i9in halkin en mtirteci duygulanna hitap eder.. Sinemacilik kapitalistlerin elindedir. uyanchrilmasi degil. Kapitalist dincidir. Bu kOttiltik isteyerek olur. yalmz onu dtistintir. Bugtinkil sinema filmlerinin kotiiliikleri iste bu kapitalist zihniyetten doguyor.. Benzeti gifirtisleri 9 Mart 1938 tarihli Yeni Adam'daki bir baska yazida da goriiyocuz. Ciinkii ona maim' satmak. SOmtirge de emperyalist ve militarist bir devlet isidir. exotisme kosmak" oldugunu One stirtiyor: Avrupali ve Amerikali film sirketleri. hayatta esi olmayan muhayyel tipler yticuda getirmek. sanat sanat icindir gayesini giitmek. hayal. es Baltacioglu. mucize ihtiyaci gibi hislere hitap edendir.. Ve. uyutulrnasi I8zimgelen hisleri daimakarnglamistir. batida yasam kosullan ye "makinelesmeyle realist sanatin dogamayacagi"ni ye sonucun "sanat eserinde.m. Yayasm Ayk. Kazanclarin en mel'unu. Ona din liztmdir. sOktiltip atilmasi láztm gelen seylerdir. Kapitalist para kazanmayi dtistintir. ayni zamanda en cok para getireni -kitlelerin icindeki gerilik duygulanna. $eyhin Aykz. korku. doguda gegen filrrileri ele aldiktan sonra. Bugtinkti Milt& vasitalannin basinda radyo ile sinema geliyor. sinema filmlerinin umumiyetle kOtti yapilmasindand ►r. Halbuki bunlar.g. Bunlann tehlikesi gibi kuvvetini de bilelim65..

hususi hayatinda bir Sark!' gibi yasadigi halde chsarda kendini inktlappt gibi gosteren sahteka'rlar. Fikir Hareketleri. etkan umumiyeye telkinat yapmak hususunda 66 Htisamettin Bozok. Medeni teldkkiyat neticesi olarak. Sarka bagli oldugunu iftiharla iddia eden mtirteci bir zumre. 15-17. 4. kendisine simdiye kadar hicbir sanat ktiltiirti ve6 &sag' tabakalar. matbuattan baska film. bu fi1r nleri sirf kazanc rilmemis olan biltiln kaygusuyla Ttirkcelestiren yerli film sttidyolan6 Daha cok cevirilete yer veten Fikir Hareketleribin 1933 yilinda cikan birinci sayismda -yine ceviri olasthgt kuvvetli. S. 219. Iptidalan cocuklar icin bir oyuncak gibi gtiriinen bir icat. adet. Bu 16)Uttin harp silahlanndan daha tesirli ve daha mtithis olabilir Teknolojik geli§melerin yeni araclarla propaganda yapma olanagiru yarattigi ve filminde bunlann arasmda Onemli bir yer tuttugu filcri. "aktif degil geriye celdci. radyo. en hakir koylerde bile bazen haytrli. 1938. s. Cambo. s.sinemaya ili§kin ilginc bir yaztyla Icar§ila§tyontZ: Sinema bugtin yalruz sehirlerde degil. Yeni Adam. 67 F. Daha sonra da bu filmlete tilkemizde neden ilgi gtisterildigini Boyle acilchyor: Film sirketlerinin reklarni. Almanya' nin ve Rusya'nin kazandiklan faikiyct bu tic memlekete manevi bir istila silahi vermistir. gramafon gibi birtalorn nesriyat vasitalan daha vticuda gelmistir ki. fikir. bedbin edici ve intihar arzularuu lcamcdayan" bir film olarak degerlendirdikten ve "bu hasta romantizmin" yerinin "ilerlemek istegiyle luvranan bir memleket" olmachgmi vurguluyor. Film yapmakta Birlesik Amerika Devletleri' nin.Nilgiin Abisel Yazar. "Dtinyanin Harp Sonu Vaziyeti". bazen mes'um tesirler yapiyor ve ortaya htiktimetlerin mesgulolmasi icap edecek rneseleler anyor. 1. S. 1933. Aykin Gfayaylarem "insana hayat sevgisi yerine Oltim a§lu aplayan". 34 . ahlak propagandasi icin akla hayale gelmemis derecede kuvvetli bir propaganda aleti olmak ilzeredir. tiyatro. dtinemin siyasal sorumlularinca da kavrannu§ttr. "Mini Filmier".

Resimli Uyanks. stirtimtin tek yolu degildir. s. 30. s. sanat ve aktualite dergilerinde gOzlemlenen bir ba§ka olgu ise sinemaya oldukca geni§ yerin aynlmasidir. Sayisi: 12.4.Turk Sinemasi Uzerine Yazilar bunlartn6paiz olduklan ehernmiyeti de golizden uzak tutmak caiz degildir . Ku§kusuz agtrltk yabanct film yilchzlannda 7 . "Fenni Fantazi: Sinemanin ve Semanin Yildtzlari". 1713-28. Bunlann perdedeki binbir hayattnt seyreden mlistak nazarlar elbette hususi hayatlanntn tafsiláttni da aynt zevk ve merakla takip edecektir. Bu haftaki sinernasayfaruzi iste bu sebepten biz de bu mevzua tahsis ettik. 189. Amerikan mecmualan gibi Avrupa mecrnualan da umumun bu arzusunu tatminden geri dunnarnakta bulunmustur. 35 . bir tam sayfalanni sinemaya ayirmalarim. Buginkii basin organlaruun tavruu anunsahr bicimde. Devre 4.. 5. Mahmut Sacitk. 440. Yeni Adam'da Ulus gazetesinden bir dint ye yorurn var. ictima 3.1934. S. Burada gazete ve dergilerdeki sinema artisti resimlerinden soz ediliyor. Bizde sehvet karii yerine ktilttir karii gecinceye kadar bu hal devamedecektir69. buyuk gazetelerin haftada biriki gun. S. Ctinkti sinemarun saltanat stirdtigti bir devirde. insanlann sehevani duygulanna siiylemelc. 1929. "Medeni ulkelerin hepsinde oldugu gibi bizde de" sinema meraki artmistir ve dolayistyla gozde olan yildiziara iliskin bilgilerin verilmesi dogalchr. incelenen fikir. 70 Daha 1929 yilinda Mahmut Sadtk. Dergilerde bol bol sinemarun tinla kadm yildtzlaruun fotografianna rasthyoruz. ylldalann ozel ya§amlanna ve zevklerine ili§kin ayrintth haber ve bilgilerin izleyiciye dOnem boyunca bolca sunulmug oldugu gOniltiyor. Nitekim. Zabd Ceridesi. Cilt 22. s. 57. asrm sanat kraliceleri. arasira bs Matbuat Umum Mtidtirltigti Teskildt ve Vazifeleri Hakkmda Kanun' un Dahiliye Enctimeni Mazbatast. S. 69 Yeni Adam. inikat. Resimli Uyani'.. 4. kadm yildalann poz poz fotograflaruu neden yarmlamalcta oldugunu §Oyle actichyor: iste 20. okurlann isteklerine uygun bir davranis olarak degerlendiriyor. 1937.

cicili bicili. talep ve zevk faridilasmasina uygun uzmanlasmis dergiciligin maliyetini hicbir yaym orgarumn gogusleyemeyecegi . gah bir hetair gibi bazusunun kuvvetine. Bu en buyUk tay siyem temayuller bos bir htilyadtr. sinemaartisti olmak isteyenlere katiyen bu fikirlerden vazgecsinler. Gelismi§ tilkelerin okwyazar kesimlerinin hemen hepsine seslenebilen cok cesitli nitelikte yaym orgaru varken. Istanbul 'dan Ho liv ut' a gitmek.ortadadir. yine bir yildtz 71 Ornegin 1937 yilinda 7 Gan'tin 213.. Hollywood'un ytikselis donemine rastlayan bu yillarda reldam uygulamalan sinemaya etkin bir rol oynamaya baslanust. san'attan habersiz olursa olsun.Nilgun A bisel sayfalannt sinema resimlerine ve bahislerine agnayan resimli mecmuacillgin tam bir mecmuactlik olmayacagina kanaatimiz derindir. sonuclarun bilmelerine karstn Hollywood'u ve sinema ylldtzlartnin yasamlannin renkli. cekici yOnlerini yazi ve fotograflarla yaymlamaktan vazgecmemistir." Dergilerimiz bu celiskili tavrt hep stirdtirmUs.. Dolayistyla hemen her dergi. sanatk8rtn bedeni Amerikahya kafi gelmektedir. Bir ytldtzt "lanse" etmek icin dergi cikanlan bu ortamdan yerli basuumtz da eticilenmise benziyor. olcuryazar olan herlcese aym anda seslenmek zorunda ve en ciddi konulara agtrltk veren dergide bile acik sank bir "gtizel"in fotografina ya da hayat Oykiisiine yer verilmistir. viicudunun tenastibilne guvenerek kendisini teshir etti. Yazarlanma Hollywood sinemastrun yildizlar yaratmastrun sinemaya ve &matt olumsuz yOnde katlulan oldugunu da etmislerdi: Sinema sanatkarlan gah bir gladyatOr. Ttirkiye'de o yillar cok ktictik olan olcuryazar kitlenin istek. Meseld giizellik mtisabakastru kawtnan bir ktz ne kadar cahil. cesitli hayaller lcurarak evinden lcacan ve yildtz olmayt amaclayanlara da zaman zaman bu i§in konusunda uyanlanda bulufiuluyor 71 . saytsinda "Almanya'da filmlerde oynayan" Zehra Ahmet ve 228'inci ve 295' inci sayilarinda "Robert Taylor benzeri Dirk Fuat" ile yaptlan mUlakatlarda bu isin ne denli bilynk y e tehlikeli bir macera oldugu vurgulanarak genclere bos hayallerden vazgecmeleri ".. Bununla birlikte bazt dergilende. 36 ..

fiyatlan. 108. Uyara§. Bursa'da ve Kiitahya'da birer olmak Caere otuz iki tanedir. 37 . s. on bes Ord. Onun icin bu sttidolarda sanat. s. Resimli. hatta haftalik. S. kivraklik ve narin bacak aranmaktadir 4. 208. Ankara'da Izmir'de. Fakat sinemantn gittikce inkisafi pek cok seyler degistirmis ve artik bu diyar btitiin diinyaya bacak yollamak hususunda sair manleketlere tekaddiim etmistir73 . Orntirleri. . 1929. s. zek'a degil. Verecegimiz son Omek de Amerikan filmciliginin bu niteligi actklanmaya stiidyo sahipleri.) Turk Sinemasi Uzerine Yazzlar olabilir. Bu sinema dergilerinden biri "gaye"sini Boyle acikhyor: Sinema haricindeki eglence yerleri Avrupa'ya na7nran mandut ve pahalt oldugundan. 1715-30. sinema layik oldugu mevkii bu sayede 72 "Sinemaciltgin Esrart". Getyekten. 477. ytizyt1 insantna geceleri iltica ettikleri sinemada hos iki saat gecinmek ve onlara giiniin yorgunlugunu unutturmak yahut da bu yorgunlugu bir bas dOnmesi haline gecirmek icin bir care bulmuslardtr: dans. IstanbuPda yirmi alts. DOnem boyunca yaytmlanan dergi saytst. sayfa saytlan. Son zamanlara kadar Kalifomiya meyve ihrac ederdi. Buna karsm bu dergilete iliskin standart bilgilete sahip olamadig' tmadan icerikleri. Bu Amerikan iptidailigi san'attn diger subelerini de istilaetmektedirn.. S.7. 1938. 1698-19. Resimli Uyanq. S. bu dOnemdelci sinema dergilerinin sayist ilk bakista insaru sastrnyor. Resimli Uyanq.2159-474. 1929.& ya da aylik olup olmacliklannt bile bilmiyontz Bunlann arasinda ProjektOr gibi ayltk olup yalruzca bir says cilcanlar oldugu gibi Holivut gibi haftada bir ve alb yil boyunca yayunlananlan da var. 74 "Ayaklarm Ucunda Duran Dtinya: Holivut". dim gun yorulan 20. 73 "Sinema Aleminde". Sinemanin Basindaki Vitrini: Sinema Dergileri Sanat ve kitltur dergilerinin ve gazetelerin sinemaya yogun olarak yer verisi yam sua bu dOnem boyunca cok sayida sinema dergisine de rasthyoruz.

filkemiale gOsterilen filmlerin konulan. Omegin 539. bol bol hem kapakta hem is sayfalarda yer alryor. Omni nispeten uzun sayilabilecek Sinema ye Tiyatro Heleskári'nda bile aym durumla kar§ilanforuz. Damga Resmi Kanununun Bazr Maddelerinin Degistirilmesine ve Bu Kanuna Ban Maddeler Eklenmesine Dair 3478 sayth Kanunun birinci maddesiyle. 38 . Ayrica film mevzulan ye sinema artistlerinin resimleri de ntIshalarrrnada yer alacaktir. Dergilerin hepsini bulup gOrme olanagt yoksa da birkacuun incelenmesi bite bunlann cogunun iceriginin aym oldugu izlenimini veriyor. Admda tiyatro gecmesine karstn. Sinema haberlerine az rastlaruyor.Nilgan Abisel elde etmektedir.. Sinema dergilerinin cogunlugu haftalik gOsteri programlan vermekteydi. kadm ve moda konulanna da genic olgiide yer verilmis. iste Sinema Objektifi bu fikirle ortaya atilnustrr. Boyle sinema sanatuun tam bir hakimiyet tesis ettigi bir sehirde uzun mfiddetten beri bir sinema gazetesinin eksikligi buyuk bir bosluktur. ormculan tarutrhyor ve bolca oyuncu flografina yer veriliyor. dtizensiz arahldarla yarmlannus. maddesinde bazt degisiklikler yapthrken dog' rular gOrtinmelctedir: ileri slitiilen gerekce bu 75 "Gayemiz". 1937. olmasma Icarstn. Sumer sinemasuun yarn organ. s.bu dergi haflahlc . bir memurumuz tamamile emrinize amade bulundurulm7a5ktadir. Derginin hemen hemen turn sayfalannda cesitli tirden reklamlara rastlaruyor. izlenimini veren -sinemamn fotograflan. Aynca Fransizca yanlara. 2. Bazen bu rtklamlar on sayfayt birden isgal edebiliyor. yuriirlukte olan yasanm 11. Bu arada da baslca lirmalarm reldamlanrun yer alchgt bir reklam gazetesi niteligini tasiyordu. istediginiz adres ye maltunat kendisinden sorabilirsiniz . 1. Aysegi11KOker ye Zeynep Ulas tarafindan Uygulamali SinemaDersi icin 1979-1980 ders yilinda hazirlanan Ode y den derlenmistir. S. 76 Bu bilgiler. say' di5rt sayfahk bir brostir seldinde ve Stenka Razin filmini tarutryor. Sinema sanatma Riskin yazdardan cok. Sinema Objektifi. Ayriyeten. taranan 1935-1938 dOneminde birherhangi bir yaziya kac yerli o?eret dismda tiyatroya rastlanmiyor ..

5. Saytst 272. "Telkin ye "Keskin" Sinemanin Propaganda Kuweti" 1928-1938 ytllan. Omegin. 1938. Ttirkiye icin bilinmeyen seyler degildir. uzun Orntirlti sinema dergisine rastlayarruyoruz. Mussolini'nin destegiyle Roma'da actlan enstituye iliskin haberleri konu alan bir yaztyla 1932'de karstlastyomz. filmlere ait reklamlar makale sekline sokulmak y e gazetede ne. amac ve hedefferi actk olan sinema kurumlannm caltsmalan.. ietima 3. S. Inikat. reklam amacma yOnelik olan bu dergiler kapantr ve yenileri cikanluicen. Devre s. numaramucibince.. 39 . bu resimden kurtulmak gayesiyle bir sinema gazetesi tesis ve Uzerine mev-hum bir fiyat da vazedilerek. 79. cogu. sine-ma= iginde gerek disarda tevzi olunan ilanlar. 1927 yihnda. "Beynelmilel Terbiyevi Sinemactitk Enstittisti" adh lcurulusun Milletler mastatlanrun Italyan ancak Cemiyeti'ne devredildigini. Htilcameti'nce karstlanact*un anlatan aynntrit yazida Orgtite ilislcin 77 Zabit Ceridesi. gerek. Cilt 26.sr olunacak ilanlar igin de 74.Turk Sinemast Uzerine Yazdar Sinemalar taraftndan gOsterilen ve ilerde gtisterilecek olan filmlere ait reklamlan havi olarak basunlip eldcn. yukanda da deginildigi gibi. diger basth yaym organlanrun da bazt sayfalanm okuyucu celmek amacryla sinema konulanna ayirmast dogal bir sonuc oluyordu. gazetenin asli ntishast Uzerine pul yapistumak suretiyle resim ziyaruna yol acmakta oldugundan bu boslugu doldunnak igin 68 nolu tadile Bu gazeteleri tesis edenlerin bunlara 10'ar lUzum parahk pul yaptstwarak birgok sahts ve muesseselerin ilanlannt nesretrhek suretile hazine zaranna menfaat teminine. nesirlerden baska sahts y e muesselere ait ildnlann da bu matbualara derci halin-de her ilarun ayn ayrt resme tabi tutulacagt tasrih Sunlit saytda olcuyucunun oldugu bu dOnem boyunca. Ilan. insanliga ve dilnya bansma yi5nelik en btiytik tehlike olan fasizm ye nazizmin Avrupa ve Uzakdogteda gtIclenisi suasmda bu ulkelerde faaliyete gecen. yahuz. dilnyada Ikinei Diinya Savasent hazuiayan kosullann gelistigi bir dOnem. bu fikra uya-nnca 10'ar para resrne tabi tutuldugu halde.

Resimli Uyanq. illkemizde bu tiir filmlerin amaclannan da gayet iyi anlwkhgrru gOsteriyor: zaten son senelerde biitiin Almanfilmleri monoton bir hal aldi. Bizim icin burada Snemli olan yazann §u cilmleleridir: Sinema dogrudan dogruya dimagumza hitap etmek itibarile emsalsizdir. anne sefkati ifade eden fikirleri sinema senaryolarma sokmaktadir. 1932.Nilgiin Abisel . Sinemanin telkin kudreti kitabinkine nispetle daha cok tisttindUr. Mifus artirmak i9in cocuk sevgisi.A. Bu iyi bir sey fakat Alman sefleri. Biiy0k sehirlerin meydanlannda. Evet sinema.. "Alman Filmlerinde Propaganda". Halka iyi telkinler vermek ve kitaplarm sesini isitmeyen kalabaliklan medeniyetin isrg'iyla aydinlatmak i9in bu ne kadar kuvvetli bir vasitadir78. s. s... 1937.120.manzara bfittin canirligty la kara cahiller kutlesine kadar tesir yapabilir. aleyhtan oldugu belirtilen Yuz Sene Sonra. . Alman sinemactltgt ve Tiirkiye'de gOsterilen Alman filmlerine ili§lcin Yeni Adam'da ctkan bir yazi. Yeni Adam. btittln ruhumuzu ihata eder ve nih tizerinde 9ok mtlessir olur. hatta kitaptan bile daha muhimdir. 7. H. ktiylerde projektOrlil kamyonlar vasitasile halka terbiyevi filmier glistermekteclir. bize bunlann icerigi uzerine bilgi verdigi gibi. bilgrier veriliyor. Insan bu nutuklan dinledikten sonra kendi kendine 73u suali soruyor:.Pekala dogacak 9ocuklar ne yiyecek? Buna kar§m aym derginin bir sonraki sayismda sava. yiyecek tereyagtrnz yoksa 9ok stiktir mitralyozumuz var' diye nutuklar irad ediyorlar. bir taraftan sinema sanayine bu bakundan bily ilk ehemmiyet verirken diger taraftan da 'Biz mitralyOzti tereyagina tercih ederiz. duygulanrruzi. "Beynelmilel Terbiyevi Sinemacilik Enstittistr. 40 . filminin basinda hak ettigi ilgiyi gOrrnedigi yolunda bir yakmmayla kar§ilwyomz. Ctinkti. S. 162. gtirtistimtizi1. 1849-164. Bu neden boyle oluyor? Alman propaganda teskilati film sanayine sik sik direktifvemiektedir.

. fakat icinde yabanct milletlerin propagandasini yapmayan..m. modem telcniklerin. a. 3-4 kamera (al ici makina).TUrk Sinemasi Uzerine Yazilar Sinemadan uluslararasi propagandada yararlanma ko-nusunda Htiseyin Avni de §unlan yaznu§: . sinemayagiden halk bir iki saat avunmak. bu diinemde her iki cevrede uzerinde durulan 80 Hilsey in Avni. itli tiirden lusa filmleri de Icapsadtgi bu dOnemde Sinemarun is ve di§ politikada gticlii bir silah oldugu kadar. sa :. sinema sahipleri ne diyegtinlerce halka gOsteriyorlar?. din ve fasizrn ftkirlerini ifade etmeyen bOyle bir sinemayi isterken. Sinema bu bakimdan fakir insanlann hayatina bir iki saat ruya sokan ve onu afyon gibi uyusturan bir vasita oluyor. uyutucu. gerek devrimin ve yeni dtinya gOril§tintin geni§ yiginlara anlatilmasi gerekse yeni kurumlann yerle§ip beni rnsenmesi. 81 ".ctinkti bugtInkil dtinya seraitine gore. Acaba sinemadan bekledigimiz bu mudur? Yazar daha sonra bazi film adlan vererek soruyor: Bu gibi propaganda filmlerini. yeni yOntemlerin kullan.. C5zellikle Ttirkiye'nin kuzey kom§usu Sovyetler Birligi'nde sinema filmlerinden. Hos Sovyetler film sanatina yOksek bir dev let aldkasi gOsterdikleri icin ve btitun nakil vasitalari dcvlete ait bulundugu icin 41 . birkac operator. Bittabi bu seyahatlerde yalniz degildir.. ctinkti Sov yet rejisOr0 bir barman manzarasi cekmek icin asgari kirk sehre gider (lutfen seyahat masrafini teemmul buyurunuz). ses mtihendisi. yard 'met rejisor ve nihayet 30-40 figiiran ve artist daima rejisorun eli altinda bulunur.. avutucu uzun filmier di§mda.. Halka ucuzradyo laztm oldugu gibi ucuz sinema da lazundir. 8 ° • Sinemarnn eglendirici. Turkiye hem siyasal kadrolan hem de sanat cevreleriyle bu geli§melerden haberdartli s Gercelcten. hos dekorlar ve ytiksek konfor icinde gecen hayata bakrnak suretiyle olsun fakirliklerini unutabilmektedirler....6111c ve yurtta§lik bilgilerinin Ogretilmesi gibi egitsel amaclar icin de kullanilabilecegi ortaya cikrru§n..g.tmtnm ligmtilin es i acisindan bilincli ve yogun bir yararlanma stiz konusuydu.

g. Yabanct tilkelerin deneyimlerinden yararlaruna konusunda halkevleri film gOsterileri ch§mda. gotiildiikleri icin daha alai& kaki olacak "cografya.1937. Bu giri§finin planlama filcrinin 1926 pima dek gittigini de Ogreniyomz. Cilt 16. yeni teknikler gibi konularda bilgi vend araclar olacak yararlanma ch§mda. Ankara-Samsun arasmda 1002 kilometre boyunca lcuic &in Ora& bir cah§ma prograrru uygulayan sergide. Ktsa filmlerden egitimde. Izmir'de yarmlanan Fikirler dergisi. 1937 yilmda cilcanlan Ogretici ve Teknik Filmier Haldcuida Kanun bunun bir karutt olmalctachr. s. 42 . balk sagligt.elde§tirilen "Seyyar Terbiye Sergisi" giri§imidir. s. 1933 ythnda gen.2. Fikirler.". 82 Zabd Ceridesi. Ogrencileri stkmayacak. bunlan cocuklann y e yeti§kinlerin terbiyesinde kullarunarun yararlan ilzerinde cokca duruldugunu gOrtiyoruz.m. ictima 2.bu dOnem boyunca yalruzca tek timek goriiliiyor. Devre 5. Nizamettin Nazif. 2. tarih ve hey'et icin sesli sinema" uygulamalannm yararlanru anlatan geni§ bir haber 3 Nisan 1930 tarihli Resimli Uyanks'ta yer alma. frenginin. 32. Ozellikle. benzeri giri§irnin Izmir cevmsinde de yapilmasuu onermektedir: butiin vatanda§lar hastaliklardan korunmaya. Daha 1930'da giirsel-i§itsel araclann dershanelerde lcullamm olanaklanna ili§kin yaztlara rastlaruyor. Sayrst 71. Aynca resim sergileri ve film gOsterileri yapilnu§. 4. a. uygulamarun ba§anandan soz ederek. iyi mahsul almaya. guzel caltsmaya dair konferanslari dinlediler. S. yurtta§111c. "Seyyar Terbiye Sergisi Bize cok Bily0k Omitler Veriyor". 10. Miinir Hayri ise Ayzenstayn' in Sovkina'si bu seyahatleri on parasiz yapar.tiretilmesinde losa filmlerden yararlanma oldugu anla§ilmalctadirs . Veremin. seminer ve koniranslar citizenleniyor. a3 Behzat Arif. Nitekim yasanm "esbab-1 mucibesi"nde amacm Oncelikle ce§itli modem tekniklerin paketleme. pazarlama gibi. Inikat. S. 1933. sit/min sathalartm ye tahribatmt sprojeksiyon vagonunun beyaz perdesi tizerinde takip eylediler .Nikan Abisel en Onemli konu. sinemanm "terbiyevi" ye Ogretici yOnilchir. 97. Bu. Ogretmenlere ve franca peitli konularda bilgiler veriliyor.

yeni rejimin. Nusitt Kemal'den yapazagrmiz ahnti bunlan ozetliyor. 1nceledigirniz dergilerde bu filmlerin ulkemizde hazirlanmasmin yararlanni vurgulayan yazilar var. arttk daha beklemeden fenni filmlerin bizde de genic Olctide cogalmasuu beklemek hakktmtahr84. Uzerinde durulan ba. Tedrisat filmierinin her gun birazdaha dikkatle ele almmasim isteyen KtiltUr Bakanligi bu isler etrafinda esash ettitler yaprrushr. bugiinkt medeniyetin stlphe yok ki en umumi ve en tesirli terbiye ve eglence vasitasiche'. "Izmir' in Muhtelif Hayat ve Faaliyetlerine Ait Bir Film Cevrildi". Bu nitelikte filmlerin yam sua devrimin. Yeni Adam. 84 43 . "Sinema. S. a.'lik gOstericilerin filmlerin her Eigrenciden alman 20 fznik "vergi" ile hazirlandrguu anlattiktan soma Boyle devam ediyor: Bizde fenni sinema etrafinda ve halk sinemasi etrafinda dikkate deger tesebbiisler ve caltsmalar vardir. S. Sirketler filmi iki ay zarfinda ikmal edecektir. cografya ve yurttaslik icin kullarulabilecegini sOylilyor. Yeni Adam. 1690-5. folklorik degerlerin gOriintilletunesi istek ve cabalanna da rasthyoruz85 . 1936. 1936." Resimli Uyantc. s. s.". s. Bugune kadar sirket mukaveleye riayet etmemis oldugundan bu mukavelenin feshi takarrur etmistir.g. 3). Bu mesele umur hukukiye muduriyetince tetkik olunmaktachr. milli Ictiltiktin yeni telalckilere gore lcurulmasmda ve • • !ALM Hayri. Bu mukaveleye gore sirket istanbul 'un panorama halinde olarak bir filmini vilcuda getirecektir. 9. Her alanda devrim yapmis olan bir illkede sinemamn gorevleri "inkrlabi memlekete yaymak. S. Almanya'da her okula 16 mm. (Havadis ve ilanlar Kismi. tilkenin dogal ve tarihi gtizelliklerinin tarutildigi filmlerin hazirlanmasi. 150. 13.ka bir konu da sinemalarda asil filmin oncesinde gOsterilen haber ye alcttialite filmleri. 85 "Sehremaneti bir film sirketi ile mukavele yaprmstir.m. Avrupa ve Amerika'nin muhtelif mahallerinde irae eyleyecekti..Turk Sinemasi Uzerine Yazilar yansinda uluslararasi Fen isleriyle Ilgili Sinema Birligi Kongresi'nden soz ediyor ve bumda gOsterilen user dakikalik filmlerin tabiat bilgisi. 1929. "KUIttir Bakanligi Anadolu sarkilanyla halk oyunlarini ve mahalli kiyafetlerle milli rakslari sesli sinemaya ve plaga almaya karar vermistir.. 150.

Ttirk halkuu.m.7.. 406.g. sanat yapttlannin ye doganin "alctUalite" filmleriyle sunulabilecegini anlattiktan sonra stiyle devam ediyor: Bizim senelerden ben sinemalartrruzda her hafta degisen havadis filmlerinden aldtguruz intiba sudur: Ttirkiye'de kayda deger hicbir faaliyet yoktur. Turk memleketini..Nilgiin Abisel inlcisafinda amil olmak. yani havadis filmleridir. Polis Vazite ye Seldhiyetleri Kanununun gOrUsmeleri suastnda.. 88 Kanunun 6. maddesi sOyle: "Haricten gelen filmlerin gos-terilmesi ve dahilde yamlacak filmlerin cekilmesi polisin iznine baglidir..g. filmlerle gelecek lcusaklara tarihi belgeler bualulabilecegini. Bu sattrlann yazan. madden tizerinde yaltuzca bir lcisi sea alms ye o se Nusret Kemal. Turk Ictilttirtinti ye Dirk inktrahuu disanya tarutmak. adeta bir amatOr isinden ileri gidememis seylerdir. 5imdilik memleketimiz icm en lazimh olaniakthalite. Igernleketimizde yerli akttialite film teskildtinm zamaru gelmistir ."86 Su hakikat artik kabul ediliyorki. Inikat. mesela Adana'da gecenlerde olan o koskoca su felaketini hicbir sinemamada gOnnemize imkan olmadi. s. sinemaeski dtinyarun en yen i bir sanati y e sosyetenin en ku. Cilt 23. tilkede az zamanda yaptlan cok iii ye degisiklikleri gOnnelc. Polls filmlerin ve senaryolann tetkik ve muayene isini alEtkah makamlarla birlikte ve nizamnameye gore yapar". 4.m. Omegin. Vakia tek ttik ban yerli akttialite filmlerini sinemalarirruzdagOnntlyor degiliz Fakat bunlar. sanat ve sinema bilgisinden cok uzak kalrrus. a. Siyasal ceyrelerde de bu konu ilzerinde onemle duruldugunu biliyoruz. TUric sinemasuu ye seyircisini bUtiintiyle etkileyecek olan 6. Bunun ihmal edilmesi bizim icin bir eksikliktir. a. Ictima 3. r N. kentlerin. Devre 4.vvetli bir ihtiyaci haline gel nistir. Zaba Ceridesi.1934. Avrupa ve Amerika'da gelen btlytik hadiseler en fazla bir ay icinde perdemize aksettigi bald. daha sonra. hallca bilhassa bedii zevkleri inkisaf ettirici terbiyeyi eglence vermek. 77. Uralh. 44 . baskalanna gOstermelcte en etkili aracm film oldugunu.

Digeri de sahneyi temsil eden bildigimiz filmlerdir. Filmciligi ikiye ay tracagtm. Bunlann her ikisini de icabinda polisin gOrmesinde mernleket icin fayda vardir. Bunlar amattirler tarafindan veyahut o idle istigal edenler tarafindan yapilir. Film cekmek isteyenler daha eve I icrayi sanat icin ruhsat alrrus olmak. senaryo ile alakalan yotur. Bir. Herhangi sekilde olursa olsun. Bir amatOr bunun filmini almak isterse muhakkak polisten izin almasi 18= gelecektir. Hadisati tesbit eden filmcilerin cekecekleri film icin daha evvel polisten milsaade almalarina imkan yoktur. Binaenaleyh film cekilirken dahi polisten izin almmasinin mesrut olmasi faydali gOrillmtisttir. Yalniz film cevirmek ihtiyacinda olanlar vardir ki bunlar hadiseleri takip ederler. Bunlar nizamnameye gore muayene. 45 . denmek daha tabii ve daha dogru olur. gider.. Bir de senaryo yani dogrudan dogruya sanati temsil eden sinemalardir. ki yapacagiz. Dahiliye Enctimeni de bunu boyle kabul etinisti. Binaenaleyh bir heyet tarafindan tetkik edilecegine gore burada kafi sarahat vardir. film cekenler icin ayri ayri takyidat koymayal tat. cunku izin alincaya kadar hadise kaybolur. biz de kabul ettik. Bunun icin aynca ruhsatname alsinlar demek daha dogru olur. Bazi filmier icin hakikaten daha evvel senaryo yapilir. Nizamname de yapacak olursak. Dahiliye Vekili Kaya Bey (Mugla): . Fakat bazen de meseld tayyare bayrami ve bir cenaze merasimi olur.. Birisi senaryo filmci I igi. da yalruzca haber-aktilalite filmlerine Konurnuz acismdan ilginc °lamb inanctyla som ye yarutlan tiimilyle alctanyoruz: Hakki Tank Bey (Giresun): -Efendim bir sual soracagim. Bunlann behemhal hukumet tarafindan kontrol edilmesi lazundir. hadisati tesbit eden filmier. Bunlann birisi memleket leh ve aleyhinde propaganda mahiyetindedir. sinema filmleridir. Bu maddenin tatbikinde birgok nitisktilat cikacaktir.Tiirk Sinemasz Uzerine Yazzlar bir sore yOneltmistir. Enctimenin bu husustaki fikri nedir? Ad I iye Enctimeni adina Selahattin Bey (Kocaeli): -Efendim filmier umumi ahralca milessir bir propaganda vasitastchr. Polisin senaryolan tetkik etmesi belki yerindedir. digeri hadisati tesbit eden. Hakki Tank Bey: -Zannederim ki fikrirni iyice arz edemedim.Filmier tic nev 'e aynlmaktadir.

Efendim anladtm ve arz ettim. 406-408. s. carpel ctimlelerle amlerin denetlenmesi konusuna sergilenmektedir. Reis: . derecede sarahat vardtr.Nilgiin Abisel • Hakki Tank Beyefendi'nin dtisLindtikleri hasil olacaktir. rnemleketimiz igin.k. benim arz ettigim. `Neresini aliyorsunuz beyekndi giireyirn' diyecektir. menafii icin bir sey yoktur.0 halde maddeyi aynen reye arz ediyorum. 89 a. sanat yaptyots'a zaten memnudur. Dahiliye Vekili SLikrti Kay a Bey: .Efendim. Digerlerine de kayit korwr.fikra yerindedir. bu filmleri cekecekler tarafindan daha evvelden haber verilmesi bu kaydin haricindedir diye bir htiktim konulmastm istiyorum. Eger Vekil Bey. zaten polisin ve tetkikinden gececektir. Kendisi dogrudan dogruy a sanat yaptyorsa zaten fotografcilik Tiirklere has oldugundan izin almalari l'azundir. bun u nizamname ile temin edersemesele yoktur. GOrtiyorsunuz ki asi olarak binlerce amatOr vardir.Bu nizamname He tesbit edilebilir. Hakki Tank Bey: . Rirkiye'nin haricine gitmesine mani olacak tedbirler alinmaltdir. Tatbikat sahasint bilhassa arz etmek istiyorum. Kendilerinin endi seleri Nizarruiamede bertarafolacakttr. 46 . Fakat ben de kendileriyle beraber tey it etmek isterim ki. Rirkiye dahilinde bu kabil filmier. ne yapiyorsun gel ip bakacagim diyecektir. siyasal iktidann sinemaya yakla§rmi ye gOrii§leri..Beyefendinin izahlanna tesekktir ederim.. Ttirklere icap ettigi kadar ruhsat verilir. Bu makinay caltstumakta serbest ollnalidir.89 Bu uzun alinuda. Onun icin sOyle bir formtil tesbit ettirn: Akttialite filmleri. Maksatlarimizda birlik vardir. Fakat nizamnameye bait kay alarm konmast Id= gelir. Hepimizin bir fotograf makinesi olur ve bir hadisenin icerisinde bulunabiliriz. Bir takim kucuk amatiirler vardir. Dahiliye Vekili Kaya Bey: .. Sanat yapnuyorsa polls. Sunun bunun merakini uyandiracagun diye mernleketimizde Pena sekiller arayan y e ihdas eden bir filmden vatarnma icin. Hakki Tank Bey: . Zaten Vekil Beyefendinin film gOsterilmesi itibariy le koydugu kuyut tamamiyle yerindedir.

91 a. Burada Orgiittin yeniden dthenlenme geregi aciklanuicen kamuoyunu etkileyen kurumlann Onemi Boyle degerlendiriliyor: . radyo. filmlerin terbiyevi niteligini ve kamuoyu tizerindelci etkilerini vurgulayarak. s.3. istihbarat.. Ogretici ve Terbiyevi Filmier Bu clOriem boyunca egitici nitelik tasiyan filmlerle .Memleket dahilinde yaprlan filmlerin senaryolaruu ve haricten Aelen filmleri kontrol etmek. ictima 3. s. sOz ve resimle ve radyo.1934. 26. 47 .Turk Sinemast Uzerine Yazilar Siyas21 iktidann. J. milletimizi milhim bir terbiye unsurundan mahnim luh-niste.Senaryolar ha7irlatrnalc" sayilmistir . 57. denetimin gereklerini acildayrsi acismdan Matbuat Umum Mildurlugu Teskildt ve Vazifeleri Hakkinda Kanunun "esbab-i mucibesi"nden de bir ahnti yapahm. tiyatro. Devre 4. Sonu9ta 2444 sayili yasarun birinci maddesinin (I) bendinde "Radyo.. Cilt 22. 273. BOylece' "gerek haricte gerek dahilde yazi. filmle yapilacak propaganda ve telkinlerin devlet ve millet menbatleri namma sevk ve idaresini temin icin" yeni bir duzenleme gereldi gOrtilmelctedir. milesseselerin simdiye kadar suf inzibati bakimdan murakabesi ve kulturel rollerinde tamamiyle basibos biralulmis olmasr. dogru-dan Yasalarclan bin Og-retici ve iliskili iki yasa ye bir ttiztik Zabit Ceridesi.5. nesriyat ve propaganda servisinin gOrevleri arasmda: "I. gerekse dahilde matbuatin ve radyo. tiyatro gibi bilumum efkkt umumiye mtiesseselerinin halkin inkilap icin terbiyesinde en mtihim bir telkin ve terbiye vasitasi olarak kullanilmasini temin vc9giyaset maksadiyla Matbuat Umum Mildarltigtintin bir teskilki olarak yeniden tensik ve tesis zarureti asikardir Dolayrstyla Genel Mtidtirltigtin gOrevleri arasinda ". sinema..milli inkilap rejimimizin bugtinkti kutma ve yaratma devrinde de gerek harice karsi yeni Ttirkiye'yi tanitmak ve menfi propagandalarla milcadele etmek.... film ve tiyatro gibi ' efkárumumiye ile aldkadar olan vasitalan murakabe etmek" gOrevi de sayilmis ikinci maddede yer alan.k.. S Sayisi 162. film ve tiyatro gibi efIcan umumiye mtlesseselerinin sevk ve idaresi de aluunistir. Inikat..

Bu yasa ve getirdigi tiiziik ile "devlet daireleri tarafindan getirilen teknik ogretici filmier" ve bunlann gOsterimi kin gezeldi her thrill aray gerecin vergi ve msimlerden ba-gistk tutularak ytuda solculacagt. Ancak dOrdtincii maddedeld pars cezastmn hafif °imam ve uygulamada denetimin gerektigince dtizenlenememesi. s.228. Fitikiimet cesitli uluslararasz Omeklerden yola czkarak lasa filmlerden aynntz lanyla irdelem hangi bicimde yararlarulacaguu 92 Yeni Adam. 9. S Sayts171. 13. Cilt 16. lliztik tarafindan gOreyleri belirlenecek komisyonlar lcarar vemcelctir. lcurumlann gethecegi filmle-rin bu nitelikte olup olmadigura.1937. hem getirilecek lasa filrnled denetleme hem de bunlardan istenilenleri ya da yurtiyinde yaptmlanlan sinemalant gOstame yetkisi yerilmistir. Inikat. 48 . Oytincti maddenin ikinci fikasz Devlet daireleri tarafindan memleket dahilinde yapttrilan veya manleket haricinden getirilen bu resit filmlerden tensip edilenlerini Hilktimet. S. Yasarun getirdigi bir baslca ye genel olarak uygulanamarrus olan htikilm ise "sinemalarda esas filmlerle birlikte teknik veya ogretici bir filmin de gOsterilmesi" zoninlulugudur.Nilgiin A bisel Teknik Filmier Hakkmdaki 1937 tarihli 3122 sari] yasathr. bu maddelerin gecediligini bilytik Olctide engellemis gOrtintiyor. Sinemactlar bunlart yukartki fikrada yazth teknik ve ogretici filmier yerine kaim olmak tizere gOstermeye mecburdurlar93. ve diger kummlar aft-sindan da bu nitelikte filmier icin aym durumun gecedi ol-dugu belirtilrrtistir. Maarit iktisat ve Ziraat Veldiletleri" temsilcilerinin lcattlacaguu. Devre 5. 1938. Kisi ye diger. 32. Yasarun ikinci maddesi komisyonlara "Genel Kurmay. gerekir-se diger bakanhidardan da temsilci bulunacaguu htilcme bag-lams. Bu yasayla siyasnl iktidara. Ilk komisyonlann May ts 1938'de Ankara ye istanbul'da ktuuldugunu biliyoruz92. Aynca. s. Zaba Ceridesi. Konumuz acismdan yasarun hazularus amaylan da Onem tastyor. sinemactlara meccanen vermeye seláhiyetlidir. yeterli saytda ye nitelikte film tiretimi icin devlet lcummlan arasinda sistemli bir yaksmantn duzenlenemedigini ve bir Orgtillin lcurulamachgtm da biliyoruz. Dahiliye. Ictima 2.2. 3.

49 . s. a.94 istihsal mintikalanmada ekme. bu filmlerin memleketimize vdsi nisbetlerde girmesini ve btitiin sinemalarda muntazaman gosterilmesini teminde Ticari noktadan bu kabil filmleri celble bilytik menfaat mtikel lefolan daire ikti sad Veka leti bilnyesinde Ttirkofis ' tir. htiktimetin getirecegi. 3.. Kanun ld'yihastrun tarihinin iki yil Oncesine ait olusu da ilginc.k. yetistirrne. 32. Cilt 16. saklama sandrklama ye giindetme gibi islerin teknik usullerini bedava sinemalarda.7.95 Enctirnenimiz yaptigt uzun tetkik ve gOriisme neticesinde bu filmleri temin ettikleri terbiyevi. Inikat. Esbabt mucibe ye "Enciimen Mazbatalanndan yapacaguruz ahnblar bunu actlayict olacakttr.96 Gotiildiigu gibi yasalun olusmasinda agtrhk nolctast filmierin ozellikle iktisadi y e ticari baliyefierde kullarum sorunu olmaktadir.4.5.sinde irade ettirebilmesi maksadile bir de muvakkat madde eklenmis olan. teskilátlandurna. s. istandardizasyon.1935. Zabit Ceridesi. gerekse tatbikatta va7ife alacak memurlann ve sureti umumiyede is aleminin. toplama.k. 96 "Ikinci Ictima iktisad Encumeni Mazbatasi". tctima 2. 29. Memleketimizde gerek mustahsilin.1935. a..) Turk Sinemasi Uzerine Yazdar gOriinmelctedir. S Say's' 71. Devre 5. 8. 94 "Ogrenci ve Teknik Filmier Hakkinda Kanun Layihasi". 95 "Gtimriik ve Inhisarlar Enctimeni Mazbatasi". 2. iktisadi ve ahlaki faydalar yOntinden kitaplar kadar hatta cekici sanat teknigi noktasindan yaptigt tesir itibariyle kitaptan daha ziyade halkin umumi ve faydali bilgilerini serf bir surette artirmaya yarayacagi kanaatinde. halka rnahallerinde ogretmek ve bu yolda calisarak ulusal is ve iktisad hareketlerini rasyonellestirrnek icin yaln iz. ticaret merkezlerinde gostertebilmesini temin ve giimrtikleritnizdeki bazt filmlerini de Ontimilzdeki May's ayinda toplanacak ticaret odalan kongre.1. Bu s milldhazalarla tanzim edilmis ve Tiirkofis' i n istihsal sahalannda. gerek tticcar. 25. 26.1937... Marketing denen satisa sevk icin tOplu ve planli sekilde satisa sevk etmek meseleleri ilzerine en ameli sek i l de dikkat nazarlanni teksif icin. gerek mutavassit.. s.

k.k.Aldgiat Abisel Bu dOnem icinde kisa filmlerle ilgili olarak yikOrltige giren ikinci yasa.. s. toplama. 425. 6. 1.. kattlma icin gereldi yetkinin verildigi belirtilmistir9 . maddenin birinci fikrasi stiyledir: "Yilksek akit taraflardan her biri mukavelenameyi imza eder veya ona iltihak eylerken haricten gelen filmlerin istilasma karsi kendi dahili pazarini korumak zaruretinden dolayi bunlarm ithali hususunda men veya tandit tedbirleri almak hakkini muhafaza edebilecektir. Devre 5. iktisat ihrac eden memleketler arasinda bulunmadigtmiz icin.6. Bu yasalartn dismda. maddesinde yazth itirazi kaydi dermeyan etmek sartiyle" hukumete. S Say is' 311. kOlttir. 3520 sayth Terbiyevi Mahiyeti Haiz Filmlerin Milletlerarasmda Intisannm KolaylasttnImast icin 11 Birinci Tesrin Beynelmilel Akdolunan Cenevre'de Tarihinde 1933 Mukavelenameye Iltihaka Dair Kanun'dur. Mt gecen 9. ictima 3. in ikat. Cilt 26. 82.4. mukaveleye fiilen" baglarulmasuun ekonomik balamdan pek faydalt olmayacagt "memleketimizin haricten getirilecek bu filmier kin gents mikyasta karsta "itirazi Maim temin eden pazar halini alacar kaydin" yeterli oldugu savunulmtastur. ziraat ve sanayi sahasmda Icallanmarruzi temine yarayacak milhim vasnalardan olan ogretici ve teknik filmlerin memleketimize gents OlcOde ve kolayala girmesini temin etmek" yerinde bir uygulama olarak "terbiyevi filmleri imal ve degeriendirilmistir. s.1933 tarihli Halkevleri Icin !that Olunacak Radyo ve Sinema Makina-lannin Muamele Vergisiyle Giimriik ve Oktruva Resim-lerinden istisnast Halclunda 97 Zaba Ceridesi. Hariciye ve Maarif EncilgOdislerinde. Zaten Iktisat Vekaleti' nin arasmda "ilerde baOca ihracat tranlerimizin dtsarda propagandast icin ekim. s. stizlesmenin "9. filmlerden propaganda ve bilgi verme biciminde yararlanma amaclartna yOnelik lid yasadan daha soz etmemiz gerelciyor: -Biri 2154 sayth 2." a. 50 . maniptilasyon ve ambalaj usullerini gOsterir filmier yaptirrnak karannda oldugumuzdan bu fibnleri mukavelenamede tesbit edilen bes kategori arastnda mahrec Olkelere gtimnik resmi Odemeksizin ithal etmek gibi muhim bir istifade"nin sliz konusu oldugu da yer almalctachr98. Uc maddeden olusan bu kisa yasarun birinci maddesinde. 98 a.. 27.1938. bundan once menleri yasa tasanstna degindigimiz yasaya attf yapilarak"..

51 . s. Zabd Ceridesi. 100 1937 ytlinda ogretici y e teknik filmlere iligkin yasa ken stiz alan Edirne Milletvekili Fatma Memik. 1934 yiluida yiuiirluge giren 2645 sayill iic maddelik bir diger yasayla ise SSCB'nin Milli Iktisat ve Tasarruf Cemiyeti'ne armagan ettigi sesli sinema makinesiyle parcalanrun vergi ve resimsiz olarak gtimrOlcten cekilmesi htikme baglaruyor. Devre 5. Onerinin amaci §Oyle acrklaruyor: Radyo ye sinema makinalarin. Cult 16. ytiz adet gOsterici ile ytiz adet projeksiyon ve "mikas ineri" ithali gerektigi ileri stirtiltiyorm. 8. S Say's' 122. Oneride buna uygun olarak en Etzla "25 sinema cekicisi". 43. nesir ve tamim hususunda ifa ettikleri hianet maltundur.3.1937. Inikat.39. s. Halkevlerinin birer kultur mtiessesesi olmasi itibariyle -gayesi dahilinde nesri tamim ile milkellef oldugu fikir ve kanaatlerin halk arasinda tamimini teminen bu vasitalardan istifade eylemesi luzum ve faidesi asikardtr. halkevlerinde gosterilen filmlerin elektrik olmayan yerlerde gaz lambalanyla gosterildigini. ictima 2. 32. Sesli sinemalar dahi bu himneti basarmanin en kiymetli vasitalarindan Zabd Ceridesi. Devre 4.11. bundan mahrum bulunmalcta ve bu vasttalardan istifade 99 edememektedir . 1. Yasa Onerisi Konya Mil-letvekili Kazim Hiisnii ve Giresun Milletvekili Hal& Tank Beylerce yapilmrs. Cilt 14. Ictima 2. Umumi h payatimizda muayyen fikir ve icin bu kanaatlerin tamimi ve halktn tenvir ve makinalardan edilecek istifade pek kiymetli olacaktir.1933. koylerde petrol ile isleyen ve iyi kotu ise yarayan sinema ve projeksiyon makinalanndan st5z ederek.Turk Sinemasi Uzerine Yazdar Kanun. Halbuki halkevlerinin tamamt. tanm ve saglikla ilgili filmlerin bu aygttlarla sessiz olarak da terilebilecegini belirtiyor. 3. Yasa tasansmda amaclar sOyle acriclaruyor: Iktisat ve tasarruf tilkillerini halka yaymakta Milli Iktisat ve Tasarruf Cemiyetinin cok buyuk bir hianeti varchr. inikat.

. 1934. meyhane. Sinema olgusunun citli yOnleriyle kavrandigi ortaya ciluyor. birahane. Teyyare ve Belediye Resimleriyle Darillaceze Hissesinin Miktarma ve Sureti istifasina Dair Kanun Layihasi". 26. ickili ye calgth lokantalarla umuma acid( oyun ye eglence yerleri ve temasa yerleriyle birlikte ele alinmtstir. siric.6. 83. Sayist 314. 102 "Matbuattan baska diger btittin dick' umumiye muesseseleri de bugtine kadar hakikaten Devletin muavenetinden ve Devletle isbirliginden mahrum haldedir. Devre 4. hayvanat 1 ° I Zabit Ceridesi." icisleri Bakani Sukru Kaya'n in Matbuat Umum Mudurlugu TeskilL ve Vazifeleri Hakkmda Kanun gOrtismeleri strasinda yapttgi konusmadan. Devre 5. "dansing".otel. Cilt 25. Bunun icin Rusya'dan gelip cemiyete annagan edilen bir sesli sinemamakinesile. inikat.1938. 1. S. inikat. Milzik ve tiyatro icin egitim kurumlan olusturuluyor fakat sinema nedense bir yana bualuhyor. Sayisi 64.1934. 22. Cilt 22. eglence yen olarak degerlendiriliyor. Zabtt Ceridesi. S. ictima 3. Zabit Ceridesi. madde. inikat. 57. 12. Belediyeler Kanunu'nda ise -17. Devre 4. 15. bar. stadyum. 273.Nilgiin Abisel biridir.. s. Seykinin korunmastyla ilgili oldugunu soyleyebilecegimiz bir hilkme rastlacligima Umumi Hifassrhha Kanunu'nda bile durum ayruchr. Ktsa tarutici. Sinema endiistrisinin gereksinimleri ve Thr'dye acrandan var olan yetersizliklerin bilindigi anlasthyor. 103 "Tiyatro ve Sinemalardan Devlet ve Belediyelerce Alinmakta Olan Damga. gazino. 1. s. Milli Filmlerde cikan bazi meselelerin Heyeti Aliyenizi ve efkari umumiyeyi ne kadar rencide ettigini biliyorum. s. maddede sinema ve tiyatrolar yine bar ve clans salonlanyla birlikte sayilmtstir. Ancak yerli filmlerden filxnlere memnuniyetsizlik belirtiliyor102 . 20. Cilt 26. ictima 4. 52 . Ya da yalmzca devlete vat geliri saglayacak birer ticarethane. ictima 3. halk mtizesi.1°1 Buraya dek sinema filmlerinin 1928-1938 dOneminde kemizde nasil degerlendirildigini gOsteren bazi timeldere yer verdik. Gevictn de sinema ve tiyatrolar mali konulan iceren bircok yasada hep. Ogretici filmlerle haber icerigi olan fihnlere daha cok egilen siyasnl iktidarlar uzun kesin bir tutum talunnuyor.5. 167. "tiyatro ve sinernarun ihtiyaca gelecek seldlde inkisat" edemedigi vurgularuyor m .

Ictima 3. Sinema.. Maliye Enctimenlerinden Milrekkep Muh-tel it Enctimen Mazbatast" Zaba Ceridesi.. 83."Zabtt Ceridesi.. Inikat. maddeyle kesinlesmi§tir.6. Halkm ihtiyaclan arasmda esash bir mevki tutan ve bedii. Cit 26. Aym yil crIcanlan Kazanc Vergisi Kanunu'nun bazi maddelerini degistiren Kanunun gerekcesine gore: 104 Biltce.. S. s.6. ictima 3.. Cumartesi ve Pazar gunleri halk icin iki§er matine acilacak ve bunun duhuliye ticreti pek ucuz olacakttr. 29. 53 . 1 °5 Bakant yasa gOrt1§meleri strasmda §Oyle diyor: ". Say's' 314. s. $imdiye kadar gtda maddeleri uzerinde alinan Bu kanun da manevi gidayi tedbirler cok iyi neticeler istihdaf etmektedir.503. inceledigimiz clOnemin sonunda. Devre 5. 2. 83. Ucretlerin belirlenmesi belediyelere bualulryor. seyirci sayisun arttirmak ve yabancr film ithaldtcilanna kolayhk saglamak yolundaki girisimlere rasthyoruz.1938. ictimai ve terbiyevi tesirleri balummdan da Devleti yakmdan alSlcadar eden tiyatro ve sinemalara daha cok alaka celbetmek ve her suuf hallan bu yerlerden istifadesini temin etmek ancak buralara giri§ tartini her keseye elverisli bir dereceye ce§itli vergi ve indirmelde milmktin olarngun gOren resimlerden indirim yam sinemacilann Icarlanm denetleyerek '' gerekli tenzilat elde etme cabasma giriyor m . inikat. Butun hafta calt§an hallumtz bu tatil gunlerinde az para ile eglenmek fit-satin' bulabileceklerdir. Aynca "sinemalarda daha cok ucuzluk temini icin haricten getirilmek zamretinde bulunulan filmlerin gumruk resminden de tenzilat yapilmasi lAzun gelecegini izah eden hOlciimetin" m onerisi desteklenerek 7. Cilt 26. 27. Devre 5.1938. sinemaya gitmelerini temin etmek bizim icin ya-pilmasi laztm bir vazife. (Bravo sesleri). Dahiliye.Mirk Sinemast Uzerine Yaztlar ve nebatat bahceleriyle bir arada ele ahnmrstir ki bu bir OlcOde daha iyimser bir durum sayllabilir. tiyatro bugtin ensttiriktif bir milessese halini alnu§ttr.. BOylece sinema salonlarmda farich fiyatlan olan bOliimlerin kesin olarak saptanmasi da saglanrm§ oluyor. bu kanunun hedefi htiktimetin hayan ucuzlatmak icin aldtgt tedbirler serisinden biridir. ". hic olmazsa haftada bir defa tiyatroya. bir borctur. Tiyatro ve sinemalardan alman resimlere ili§kin yasa hazirlarurlcen. Halktmizm bUynk kiitlesinin.

icerik acrsindan da begenilmedigini ya da bitcok elestiriye yol actig'un sOylemistik. 54 . buralardan aluian eglence ye hususi istihlak vergisinin ilgasi saglarums ye . I. birahane. sinema. sanat ve zevk bakunindan da bir kontrola tabi tutulmasi yilzde yiiz olmasa da kalitele4rne hesabina bir kazanctir.. 1937'de Sadri Ertem sOyle diyor: Eilmlerin hudutlantruzdan girerken sadece siyasi bakundan degil. Rejim giderek otunnalcta. hem yabanci filmlete hem de sinemaya yOnelik lcuslculu baluslann yogunlastigun gOrtiyoruz. gazino ve bahceler gibi eglence ve istirahat yerlerinde almmalcta olan Kazanc Vergisi nisbetlerinin biraz yilkseltilmesiyle... &Ilya luzla ikinci Minya Savasena gitmektedir. buna Icarsul farkli "muhali?' glinisler de yayginlwalcta..Nilgun Abisel Tiyatro.1ctima 3. Biltiin bunlar. Yarn kilo zeytin yagintn magu4 olup olmachgtm sihhat namma 1 °6 Zabit Ceridesi.. s. ickili ve calgtit lokanta. Devre 5.Bir taratlan halktn eglence ve istirahat ihtiyacint daha ucuz ve kolay surette temin etmek ve diger taraflan inhisar manulatimain istihlakini animal( imkanlannt haztrlarnak tizere bu kent de bu mahallerden alinmakta olan kazanc vergisi nisbetleri % 75 ve%90'dan % 45'e indirilmi*tir1°6. Incelememizin baslannda. Say ist 314. Ilgimizi daha cok ceken yaTarlannumn denetim konusunda nasil bir yaklasim icinde olduklan.1938. 83. 22. DOnem boyunca hem yerli filmlere. S. kuslcusuz Onemi ye eddied eksiksiz bilinen sinemaya yOnelik ban Onlender almayi rejimin gtivencesi acisindan geickli Yerlestirilmeye calisrlan siyasal sistemin savunusunu yapan ya da sedan melodramlan sergileyen filmlerin disinda "tehlikeli" olabilecek filmleri denetleyebilrnek icin bir yasal citizenleme sartn.. Nasil Bir Denetim?. Cilt 26.6. Inikat. bu dOnem icinde cekilen az sayida filmin sanatsal bakimdan oldugu kadar. Burada dogruclan sans& tizerinde durmayaragiz.

"Muharririn Mesuliyeti"." Zabit Ceridesi.Mirk Sinemasi Uzerine Yaztlar kontrol eden devletin. Bu yillarda devletin sinemaya dogmdan el atmasim One= yazilara da rasthyomz. Vekili Stikrti Kaya. yabanci filmlerin daha itinali denetlenmesini savunanlann en Onemli istegini olusturuyor..Rejim ideal i ye modern ktilttir degerleri tasty/an yerli filinleri subvansiyone etmek.Ttirkiye'ye giren tilmleri kultiir b*irrundan daha stki kont-rol etmek.Kilise... 407. tnilitarizrn propagandasi hatta mo-tifi tasiyanlan yasak etmek. cemiyetin manevi sihhatini de korumak vazifesini hatirlamast ve bunu ihtisasaterk etmesi tabi olur Ismail Haldu Baltacioglu daha aynntili bir Oneri sunuyor: 1. 5. 3. 1937. buyu. 217. inikat. 11 ° Nizamettin Nazif. 4. "Bizde Sinemaci 1 ik".7. Bu dOnem boyunca filmlerin sansur edilmesi gereginin paylasrldrgr Ancak devletin yerli sinemaya ve yapilacak nitelikli filmlere yarchm etmesi. a. 7 Gun. Dev re 4.g. 77. "Kiliseci. Zaman zaman hillcamet yetkilileri de ayni oriisii savunuyorsa da somut bir sonuc elde edilemedigi anlasihyor 9 . Bunlardan biri Nizamettin Nazif in yazisi.". 2. hentiz hicbir sahN tesebbtis icin tehlikeli bir htiktimet rekabeti mevcut degildir 1 °7 Sadri Ertem. Diyelim ki memlekete girecek 25 sesli film alma makinasindan 15 tanesi gilnItik hadiseleri tesbit icin kullantlacak nevilerden kii9Lik ve portatifseyler olsun. Bilyticti ve.1934.m. iki tic sttidyo azami randimanlacalismis olsa bile mevcut ihtiya9 gene kolay kolay temin edilemez. Bu takdirde devletin Ankara'da biittin modern vasttalarla mticehhez btlytik bir stildyo acmayakarar verdigine dair o Ian say ialara inanmak la= geliyor.. ilerlemesi de sayani temen-nidir ve hiikiimet de lazim gelen muaveneti yapacaktir. Boyle. Bagtinkil film bir tehlikedir halki onun agora dtistirmeyelimi°8. 55 .m. Cilt 23. Polls Vazifeleri ve Selfihiyetleri Hak109 kinda Kanun gOrtismelerinde sOyle demektedir: "Bu sanayi memlekette az cok ilerlemektedir. ictima 3. Binaenaleyh.g. S. s. s. Lakin geriye kalan 8-10 makina atolye prise devae'lerinde kullanilacak herhalde muazzam kameralardan secilecektir. 1 °8 Baltactoglu. a.

Yasalann her ttirlti boslugunu da 56 . Zamanla. selclinde clii§tinmek ithalci firmalann. sanat ye latiirlin bazi dallannda da dogrudan girisimlerde bulunmasma kar§rn.Nilgiin Abisel Bu stizlerden o dOnemde bile. butun ho§nutsuzluldara ve sinemacrlann yakmmalanna karpro bu alana devletin §u ya da bu bicimde kanlma olasiligum ozel giri§im tizerinde ciddi bir yarattiguit anlamak zor degil. ham film ithali ve acismdan da bu durum gerrerlidir. inceledigimiz dOnemden oldukca faxidi bir nitelik kazancligindan ozel girisimin katsrana devlet rekabetini koymak hic diistintilmeyen bir konu oldu. yasal diizenlemelerle 1950 somaulasun agi ye arnortismana sinda hem seyirci sayist hula arth hem de yerli film yapinunda arts basladi ama bu dOnemdeki sosyo-ekonomik politikalar. Yabancr filmier ticari itirazlara kar§m. stildyo Aynca.sinemada en olmustur. Ne zaman ki ekonomik bunahmlar Ttirk sinemasuu sarsmaya basladi. laboratuar. ithalciler ye yapimcilar birer ticari sirkerkonumunda olup diger film ayru kapsama girmekteydiler. devletin bir sinema sanayisi olu§turma istegini -eger varchysa. Ham film sorununa dOnem ' ' boyunca hemen hic deginilmedigini gOnlyoruz. yerli filmlere yOnelik talep daha yogunlasabilir ye devlet de her seye Icarstn farich bir tutum takrnabilirdi.inmek de ()Iasi. Salon sahipleri. Yalruzca film yapirrn degil. Incelenen dOnemde seyirci kitlesinin tilke tizerinde daha dengeli dagthmi gerceldesmis olsaych. ithalcilere tarunan kolayhIclar bunu bir Olctide destekler • gibi gOrtintiyor. Yerli film yapim sayisirun adtstyla on plana ctkan bu sorun cok daha sonraki yillarda tartisma konusu olmustur. Donemin sonunda.engellediklerini di4i.sacak denli ham film ithalat ye karaborsacthk tath bir I car alaru haline gelmistir. dagitimcilar. sinemarun bir eglence ticareti olarak tamtlyle 15721 girisime bualulchgr ortaya crluyor. sinema cevrelerinde yeniden yarchm ve destek istekleri boy gOstermistir. Gercelcten tilkemizde. ithalatcdtk -diger alanlar oldugu gibi. uzun film alamni tumuyle kendi isleyisine bualcrrustr. Gem elelctrifikasyon calismalan. siyasal cevrelerde etkinlik kurarak. dolu filmlerin biiyiik kazanct getiren yam stra hatta onu a.devletin sinema filmlerinden bekledilclerini seyirciye olmayacalctm Burada veriyordu. Bilytik yatinmlara yOnelen devlet. Bu durumda. girisimcilere tarunan olanaklarla hemen palazIaniveren Icapiyi gittigi Aimee devletten destek arama yoluna gitmeIcacctlar mislerdir.

yeni sanat91 ve teknisyen kadrolann yetismesi. Aynca donemin sinemasi. ikiyi ge9memesi sonucu. si-nema endiistrisinin Onemli altyapt yattrtmlarma neden gidilme-digi ayri bir arastirmakonusu olmalidir. 57 . ticari bir yansmamn bile siiz konusu olmamast nedeniyle.suz bir ozel Bu kosullarda filizlenmeye cahsan TUrk sinemasuun. seyircinin sinema egitimi Icazanmast mtimictin olmamrstir. 9ok smith seimayesiyle gur. bir an1932-1938 dOnemine lamda egreti bir sinema olgusu cikanyor.• Turk Sinemasi Uzerine Yazilar degerlenditetek yoluna koyan. sennaye artuum. yatinm yerine kazanclanm baslca alanlara kayduan bay& firmalar. gelisememis bir sinemadir bu. sanat ve yaraticilik ytintinden de kisir bir dongu icine girdigi Sanatsal yansmaya rastlanmadigi gibi. Seyirri talebinin yetersizligi -ve birka9 kentte odaldasmasr. dOnem boyunca sinemadan yapamayaragi seylerin beldendigi de anlasdryor.nedeniyle endustrinin gerelctirdigi altyapt yatmmlaruu -hem devlet hem ozel acismdan. filmlerin icerik ve bicim yOniinden gelismesi. Son uc bu inceleme. yerli film yapim sayrstrun yilda bin.!. kar ettilcleri parayr kisa eglencelerde hatrayiveren yapimcilar ise colctan piyasadan silinmisti bile. dolu film ithalatma ve bunlann seslendirilmesine bel baglamis. yIllik yapim saytsmin arttigt daha sonraki diinemlerde. Se-yirci saytstnin artttgi y e buna kosut olarak salon y e koltuk says-lartyla. Bunlara karstn. Bunlara daha cok. sinemarun Onemini ve etkisini kavranus aychnlann yazilannda rastliyoruz. bu acidan da temel yatu-tmlara gerek duymayan. Icarsimaa. donarum ve hammadde konusunda bilytik sikurtilar cekmeyen.yapmanm iasyonel olmadigr. resmi lcurumlann Icapilanm asurchruicen. Siyasal iktidann da benzeri bir "fariundaligi" var gibi gOziiktiyorsa da dOnem boyunca bilytik agtrlilc ta§tyan yabanci filmlere ili§kin ele§tirilerin pek dikkate alinmadtgi anla§diyor. iktidar yalruzca belirli bir gOrti4tin sansiiriinti • faaliyet alani icinde tii Styasal iktidarlartn sinemayi tizel gormesi y e diger ticari girisimlerden &rich olan niteligini gormezden gelmesi sonucunda sirketlerin en kisa yoldan kárlanni yukseltmeyi amaclamast da Ttirkiye'de sinemanin guduk bir endustri biciminde kurulup yerlesmesinde etkili olmustur.

isletmecinin oyuncagi olmaktan bir Olci. Bunlann disinda kalan ye bOttintiyle Erlich bir kiiltiir ve yasam biciminin Omeklerini iceren cok sayidaki film ise belki de bahlrlasma yolunda yararh araclar olarak degerlendirilmistin iktidann. 58 .sabilirdi. icinde bulundugu -ekonomik. filmlerin bicimsel niteligi ve sinema dili geIi ebilir. sistemin pekismesi acisindan sinemadan dogrudan yararlanma yollanm kullanamamasi lcarsisinda. sinemacilik bir tur macera olmaktan crlup "itibarh" bir meslek olabilir. yapimcimn. genel cizgisi fakir olmasa bile.ortama uygun bir yap' gOstermektedir._!) Nilgiin Abisel yeterli gOrerek. bu nitelikteki Devletin fthrilerden yabanci filmleri yek. oyuncunun. ilk donemlerde olusan oldulcca fazladir.ide kurtulabifirlerdi. gelisen bicim icinde fuidi icerilderi sunmak kolayla. bazi filmlerde var olan militarizm ye savas propagandasi niteligindeki unsurlara Onem vermemis gibidir. Bu diinemde soylenenlerin bir lasmi uygulamaya yansiyabilseydi.lemis olacagi egitim ve tararria gibi alanlarda yararlanma konusuna daha Ciddi egildigi izlenimi dogmalctaysa da gercekci ve isleyen bir lenmeye gidilemedigi ortadadm Anilan diinem boyunca sinema. ticari siyasi ye killttirel. Degisen kosullar icinde yap' ve isleyisinde Onemli degisiklikler sisteminin etkisi olmamasinda. dolarsryla callsanlar haklanna sahip crIcarak. sinemayla ugrasanlara uzun yillar carilcurtaranhic yapmrs olan "seyirci anlarna2' karusr yerlesmez.

Yenigtin Basunevi. Ran Mumtaz Osman Mumtaz Osman Mumtaz Osman (Nazim H. Ertugrul M. Ertugrul Theorides Cezmi Ar Cezmi Ar Cezmi Ar Lazar Yazicioglu Arif Dino. Turk Farnleri SOzhigi4 1914-1972. Ertugrul M. Ertugrul M. . Ertugrul M. Farkas Cezmi Ar Cezmi Ar Cezmi Ar Cezmi Ar Cezmi Ar Serniha Berksoy. Caliide Sonku Marika Kotopuli. Behzat Butak Feriha Tevfik. Ertugrul M. Necdet Mahti Ayral. Ertugrul Ceztni ArF. Muhsin Ertugrul Ertugrul-Theorides M. Feriha Tevfik. Vasfi Riza. Ertugrul M. link Film) Ipek Film Ipek Film M. Ertugrul (11. Ferdi Tayfur Cezmi Ar Hazim Kdrmilkeii. Zozo Dalmas. Ertugrul M. Neyyire Ertugrul. Sevkiye May. Vasfi Riza. Ran) M. Ertugrul Cezmi Ar Oyunculari I. Behzat Butak Kaynak: Ag5hClzglic. 1973. Batakli Damin Kim Gunete Dogru Aynaroz Karim 1931 1932 1932 1933 1933 1933 1933 1934 1934 o„ 1''' 1937 1938 Ipek Film Ipek Film Ipek Film Ipek Film Ipek Film Ipek Film Turk-Yunan Ortak Yapimi Ipek Film Ipek Film M. Ran M. Sait KOknar. Melek Kopra Feriha Tevfik. Ertugrul M. Ertugrul M. Ran M. Azize Emir Gavrilides. Giorgios Papas Hazim Ktirmilkcii.• Filmin AM Ankara Postasi Y1II 1929 Yaram Evi Ipek Film YOnetmeni M. Ertugrul Senaryo Yazan GOrfintii Ylin. Halide Piskin. Ertugrul M. Ertugnil Nazim H. Behzat Butak. Ertugrul M. Ferdi Tay fur Cahide Sonku. Ertugrul Nazim H.:1z Bir Allah Bir Feria Yol (Kakos Dromos) Milyon Avcilari Leblebici Horhor Aga Aysel. Nasit Ozcan Sevkiye May. Istanbul. Ferdi Tayfur Halide Hazim KtInniikeil. Sait KtSknar. Galip Arcan. Ertugrul M. M. Haztin Korm ken Istanbul Sokaklannda Kaeakeilar Bir Millet Uyanlyor Cici Berber Kanm Beni Aldatirsa S. Ertugrul Nazim H. Talat Arteinel Ferdi Tayfur. Piskin Hamm Kbrin AO. Atif Kaptan. Vasfi Riza.