You are on page 1of 63

Uur Mumcu _ Bir Uzun Yry

ISBN 975-478-012-8 Bir Uzun Yry, Uur Mumcu / 8. Basm, 1993 / Kapak, Erkal Yavi / Kapak Basks, zylmaz Matbaas / Bask, Yaylack Matbaas / Cilt, Aziz-Kan Mcellithanesi / Kitab Yaymlayan, Tekin Yaynevi, Ankara Cad. No: 43 STANBUL Tel: 527 69 69-512 59 84 Fax:5111122 UUR MUMCU BR ZN YRY Sekizinci Basm TEKN YAYINEV SUNU Trkiye'de yakn gemiin siyasal tarihi henz yazlm saylmaz. Siyasal partiler ile ilgili yaynlar yok denecek kadar azdr. Trkiye'deki sol akmlar ve partiler konularndaki aratrmalar ise henz balang aamasndadr. Do. Dr. Mete Tuncay'n, 'Trkiye'de Sol Akmlar balkl incelemesi 1908-1925 yllar arasndaki oluumlar kapsamaktadr. Hikmet Bila tarafndan yazlan CHP Tarihi adl kitap da - yanlmyorsam alanndaki tek kitaptr. Trkiye'de sosyal bilimler konusundaki aratrmaclarn ncs saylan Prof. Dr. Tark Zafer Tunaya'nm u ana kadar iki kitap halinde yaymlanan 'Trkiye'de Siyasal Partiler adli dev yapt, partiler hakknda bilgiler vermektedir. Do. Dr. Zafer Toprak'n 'Trkiye'de Mill ktisaU, Mete Tuncay'n Tek Parti Ynetiminin Kurulmas, Do. Dr. etin Yetkinin "Tek Parti Ynetimi ve Sina Akin'in "31 Mart Olay ve stanbul Hkmetleri ve Milli Mcadele adl yaptlar, yakn gemiimize k tutucu deerli almalardr. Doan Avcolu'nun "Trkiye'nin Dzeni ve Milli Kurtulu Tarihi adl yaptlar ile lmne kadar byk bir inatla srdrd Trklerin Tarihi adlt incelemesi, yakn ve uzak tarihe k tutan sayl aratrmalar arasndadr. Feroz Ahmet'in ttihat ve Terakki Partisi zerindeki aratrmalar, yine Tunaya'nm basm tkenen "Hrriyetin ln, slamclk Cereyan, "Batclk Cereyan gibi incelemeleri yakn tarihimizi aydnla^ tan aratrmalardr. evket Sreyya Aydemir'in Tek Adam, kinci .5 Adam ve Enver Paa adl yaptlar da yakn tarihimize fe tutan deerli incelemelerdir. Bu konularda daha birok aratrma ve an yaymlanmtr. Trkiye'de solun tarihi konusunda - Mete Tun-ay'mki dnda - pek aratrma yoktur. Bu konular kapsayan yaynlarn daha ok sulama-savunma ekseni zerinde olduunu da gzlemek herhalde g deildir. Sol, uzun yllar kendini tantc yaynlar yapmam, bu yzden anti sol yaynlara tek yanl propaganda yolu almtr. Solun 40'h yllarda rgtlenmesi, 51 ylndaki o nl "tevkifat daha sonralar solun suskunluk dnemi, 27 Mays Devrimi ile balayan yeni dnemde TP'-in kuruluu, parlamentoya girii ve daha sonra parti iinde balayan uyumazlklar; Trk solunun hzla paralanmas, blnmesi, birbirlerine dman oluumlar haline

gelmesi, 12 Mart ve 12 Eyll dnemlerinde solun karlat basklar ve bu dnemlerden sonra beliren yol ayrmlar yeterince incelenmedi. Biz Cumhuriyet gazetesi olarak, solun sorunlarna elimizden geldii lde eilmeye altk. 12 Mart sonrasnda, o zaman Nide Cezaevinde bulunan genlerle konuarak silhl eylemlerin nasl birer kmaz sokak ile sonulanacan anlatmaya altk. Daha sonra ksaca cuntaclk denen akm da inceledik. Emekli Tmgeneral Celil Grkan, 12 Mart'a Be Kala bal ile yaymlanan anlar ile bu alandaki kmazlar gsterdi. Daha sonra sra TP olayuna gelmiti. TP olayn bu partinin ilk Genel Bakan M. Ali Aybar ile konutuk. Aybar'n Bitmeyen Kou bal ile sunduumuz anlar ile Trkiye'nin parlamentoya giren ilk yasal sosyalist partisini tandk. Uyumazlklarn nedenlerini Aybar'dan dinledik. Olaylar gerektii gibi deerlendirmek iin TP'in Aybar'dan sonraki Genel Bakan Behice Boran ile konumamz bizler iin kanlmaz bir grev olmutu. 6 Gerek saygs bunu gerektiriyordu. Ancak Boran, yurtd$ndayd.. Behice Boran'. Federal Almanya'da yaayan TP'-li bir arkada aracl ile bulduk. Boran'n TP olay zerine konuma isteimizi kabul ettikten sonra, sorular yazl olarak istedi. Saptadmz sorular gnderdik. Daha sonra Federal Almanya'nn Dsseldorf kentinde bulutuk. ki gn boyunca konutuk. Ve konumalar teybe aldk.' Boran, teypten zlen metinleri gzden geirdi. Bylece gazetede izleyeceiniz metin ortaya kt. unu zlerek ifade edelim ki, Behice Boran'n btn szlerini yaymlayamyoruz. Yasal nedenlerle yapmak zorunda kaldmz bu sansr nedeniyle gerek Behice Boran'dan gerek okurlarmzdan zr dileriz. Sansr etmek zorunda kaldmz blmleri (...) iaretleri ile getik. Baz blmleri de basamayaca-mz belirterek bu blmlerin kendisi tarafndan kartlmasn yo do deitirilmesini istedik. Boran, bu isteimizi de anlayla karlad. Gereken kartmalar ve dzeltmeleri yaparak, elimize ulatrd. TP olay artk yava yava yakn tarihe mal oluyor. Bu olay, birinci elden kaynaklarla konuarak anlatmak da bizlere bir gazetecilik grevi yklyor. Aybar ile baladmz, Behice Boran "ile srdrdmz bu almalar, ilerde bakalar ile de konuarak tamamlamak kararndayz. Bunu baarabilirsek, karnca kararnca diyebileceimiz lde de olsa Trk solu zerinde aratrma yapacaklara TP'in liderliini yapm kiilerin yaamyklerini, anlarn ve siyasal grlerini derli toplu sunmu olacaz. TP olay yaand. Ayn olay bir kez daha yaamak artk olas deildir. Fakat yaanan bu olaydan, aradan geen bunca yldan sonra ders kartlmaz m? Sanyoruz, arayanlar iin bu rportajlarda byle dersler de -hem de bol bolvar... Uur MUMCU 7 TRKYE'DE BUGN SOSYALT PART KURMANIN ARTLARI YOK Federal Almanya'nn Dsseldorf kendi yaknlarndaki Unterbachersee Gl evresindeki yryn tamamlamt. Birlikte bir tahta sraya oturduk. Glde srf* yapan genlere takld gzleri. Bir sre denizden, deniz sporlarndan sz ettik. Sz dnd dolat Boazii'ne geldi. stanbul'da geen birka ansn anlatt. Duygulanmt. "Her eyi dnmtm bu ilere girerken. Hapis yatmay, basklar, unu bunu... Ama yetmi alt yanda, bir yabanc lkede srgn yaamak hi aklma gelmemiti." Behice Boran'n yaam izgisi Bir byk yry gibiydi. Kendi 'yolunda bir yry. Basklarla, cezaevleri ile geen bir yry. Veysel'in Uzun ince bir yoldaym, yryoruz gece gndz dedii tr^ den bir yry. Yetmi alt yanda Belika'nn Brksel kentinde srgn olarak yayor. 12 Eyll 1980 tarihinden sonra bir sre evinde gzaltnda tutulmu; evindeyken ar bir kalp krizi geirip, hastaneye kaldrlm. Daha sonra da pasaportu ile yurtdna km.

Genel Bakan olduu Trkiye i Partisi aleyhine alan davadan sonra Belika hkmetine siyasal snma iin yapt bavuru kabul edilmi. Boran, imdi, Belika hkmetince siyasal snma hakk alanlara salanan asgari cret dzeyinden de dk bir aylk ile yaamaya alyor. Kalp hastas olduu iin doktor tavsiyesi ile gnde bir saat kadar yryor. 9 Zaman zaman Dsseldorf'da TP yneticisi bir feo-r-kocann evinde kalyor. Onlar da Federal Almanya hkmetinden siyasal snma hakk almlar. yandaki kzlar Almanya'da domu. Ad zlem. Boran, bir anneanne ya da babaanne gibi kk zlem'i kucana alp seviyor. Borann ei Nevzat Hatko geen yllarda ld. Olu Dursun - Ruhi Su'nun trklerinde ad geen Dursun Bebek - stanbul'da yayor. Boran, dncelerinde srarl; grlerini byk bir diren ile savunuyor. Tartyoruz. Bir konu zerinde dakikalarca tartyoruz. Asl konumuz, TP. Trkiye i Partisi'nin kurulmas, gelimesi, parti iinde balayan uyumazlklar. Anlatfyor, dinliyorum. Afganistan igali... Polonya olaylar... Sovyetlerin 1968'deki ekoslovakya igali, proletarya diktatrl... Bunlarn hibirinde anlaamyoruz. Ya Trkiye'deki sosyalist parti kurma giriimleri? Bu konuda ne dnyordu? Byle bir parti kurulmamaldr. Kurulmas giriimlerine kar klmaldr. Desteklenmemelidir. Niin? diye soruyorum. Ve sorumu ayorum: Trkiye'de u kstl anayasa dzenine ve eskiden beri var olan 141 ve 142'nci maddelere karn bir sosyalist parti kurulabilir mi? Kurulacak parti, kendisinin genel bakanln yapt TP'e benzeyebilir mi? Kurulacak bir parti nasl bir parti olur? Byle bir partinin demokrasiye katks olur mu? Yoksa, tersine, byle bir parti sosyalist oluuma zarar verir mi? Byle bir parti kurulmamal BORAN Kanmca Trkiye i Partisi kapitalizmden sosyalizme gemeyi ve sosyalizmi bilimsul sosyalist 10 ilkelere gre kurmay amalayan, ii snf partisi olduunu aklayan bir partinin kurulmasnn yasal koullar yok. Varsa eer, o zaman sorun yeni bir parti kurmak deil, ii snfnn politik hareketinin btnnde yasallamas sorunudur. Zaten Bat Avrupa tipi parlamenter bir demokrasiden sz edebilmek iin, bu yasallamann gereklemesi, yasal yelpazede ii snfnn politik hareketinin de yer almas arttr. Belirttiim anlamda sosyalist olmayp da sosyalist adn tayan bir parti kurulabilir belki, partinin kendisini nasl nitelediine bal. Burjuvazi ve bugnk iktidar byle bir partinin kuruluundan honut dahi olabilir, Avrupa Konseyi ve Parlamentosu ile ilikilerin dzeltilmesi giriimleri, hele AET'ye tam yelik iin bavuru hazrlklar yapld hatrlanrsa. te byJe bir parti, esas bilimsel sosyalist hareketin nn hi deilse bir sre kapatabilir diye dnebilirler. Byle bir parti nesnel olarak, kafalar kartrc, saptrc bir ilev grr ister istemez. Bu neden-Jerle Sosyalist gelimelere zarar verir mi? sorunuza Verir diyorum. Byle bir parti kurulmamaldr, kurulmas giriimlerine kar klmaldr, desteklenmemelidir derim. Evet, Boran byle diyor. Eletire eletire dilimizde ty biten u 141 ve 142'nci maddeler, 1961 ylndaki TP kurulurken de vard. O zaman da baz evreler, TP'in kuruluuna kar kyorlard. 1975 ylnda TP, bu kez, Behice Boran ve arkadalarnca kurulurken ayn maddeler yine sz konusuydu. Bu kez, ilk TP'de yer alm baz sosyalistler, Yasal bir parti'141'inci maddeden mahkm oldu. Bu maddeler kalkmadka Trkiye'de bir sosyalist parti kurulmaz grn savundular. Bu endielere karn TP yine kuruldu. 12 Eyll dneminde TP, yeniden 141'inci maddeden mahkm oldu. Bu 141 ve 142'nci maddeler, yakn bir gelecekte kaldrlamayacana gre bir sosyalist parti hi kurulamayacak myd? Ne zaman kurulacakt byle bir parti?

BORAN Sosyalizm iddiasnda olmayan, ama ok 11 yararl olabilecek ve gerekli bir baka tr parti kurulabilir. Gerek anlamda demokrat olan, yani demokrasiyi ok sayda partiler, parlamento ve seimlerden ibaret grmeyen, demokrasinin demokrasi olabilmesi iin belirli sosyoekonomik dnmlerin yaplmasnn zorunluluuna inanan, ana hedefleri ve izgisi antiemperyaiist, antitekel ve antioven olan bir parti kurulabilir, nesnel koullar varsa kurulmaldr da. Sosydlizm iddiasnda bulunmayan, ama onun yollarn ac byle ilerici bir parti hem bu ana hedeflerde gr birliinde olan kii ve akmlar bir araya getirebilir hem de zal politikasna gerekten alternatif olabilecek geerli, tutarl, btnletirilmi bir program, bu programa bal somut istem ve zmleri kitlelere, kamuoyuna su-nabHir. Ben mevcut partilerin zal'a geerli, sonu verici bir alternatif olabileceklerini sanmyorum. Boran, "Mevcut partilerin zal'a geerli, sonu verici bir alternatif olmayacaklarn sylyor. Bugnk siyasal yelpazede sosyal demokrat olduklarn syleyen iki parti var: SHP ve DSP... Boran, bunlarn dnda bir.baka partinin kurulabileceini; kurulacak bu partinin Bugnk iktidara ve rejime kar bir demokrasi sava vermesi gerektiini sylyor. Bu szlerinizle SHP ve DSP'yi mi kastediyorsunuz? diye soruyorum. Evet diyor, Tabii ki dierlerini de ve bu sorumu yle yantlyor : Sosyal demokrasi her eye kar nemli BORAN Bugn kriz iindeki Avrupa'da sosyal demokrasinin bir anlamda baarszl yaanyor; sorunlara kkl, kalc zmler getirmedii, savunduu ve iilerce elde edilmesini destekledii kazanmlann kalc olmad gerei yaanyor. Bu szlerim sosyal demokrasi ile lkemizde SHP ve DSP ile diyalogdan, ibirliinden kanlsn, ibirlii yollar aranmasn: faydaszdr anlam12 na gelmez. Her eye karn sosyal demokrasi toplumda nemli bir olgudur. Zaten szn ettiim trden partinin nemli bir ilevi de bugnk iktidara ve rejime kar, demokrasiden yana olan btn glerin olabildiince belli konumlarda birlikteliini salamaya ynelik olacaktr. Sol kesimde, SHP ve DSP dnda bir baka parti yok. Onlar da Boran'a gre zal'a arternatif olamyorlar. Peki solda bir nc parti kurulursa... Bu alanda da tek giriim Aybar'dan geliyor. Aybar'n kuraca bir parti byle bir seenek oluturamaz m? Hayr oluturamaz diyor ve devam ediyor: Aybar ve arkadalar kendi sosyalizmini dayatyor BORAN Hayr, o yapamaz; nk onun izgisi az nce belirttiim izgi deil. Onlar imdiden sosyalizm diye yola kmaya hazrlanyorlar. Ayrca az nce szn ettiim nitelikte bir parti oluturulmas, belirttiim ama zerinde anlaan sol glerin g ve eylem birliini ger^ ekletirmenin yan sra, ii snfnn politik hareketinin birlii konusunu da yakndan ilgilendirir. Oysa Aybar ve arkadalar kendi sosyalizm anlaylarn dayatarak yola ktklar iin bu ifte birliin gereklemesi olacan nesnel olarak yadsm oluyorlar, ii snfnn politik hareketinin birlii sol kanad toparlamakta, etkin olmaya adaydr. Peki efendim. 141 ve 142. maddeler daha nce de vard - geri snrlan bir askeri ihtillle noktaland ve anayasa deiti ama- Trkiye i Partisi, 61 'in Trkiye i Partisi ile 75'in Trkiye i Partisi kurulabildi ve yava yava da geliti. Bugn iin de TP gibi bir parti olmasa bile, kurulacak bir partinin yarar olmaz m, yani demokrasiyi geniletici bir fonksiyonu olmaz m? 13 Politik ortam deiti BORAN Deien yalnz anayasa deil, fiilen devlet biimi, politik-toplumsal ortam deiti. 12 Mart dneminde de 1961 Anayasas antidemokratik ynde birka kez deitirildi, ama bu olumsuzluklarn uygulamada, yaamda pek etkisi grlmedi. 141 ve 142. maddeler vard, ama byk lde etkisizlemiti. Bilirsiniz, yasa maddeleri ya yasa yapc tarafndan ortadan kaldrlarak yok

olurlar, ya da toplum o maddeler hkmlerinin snrlarn at iin anrlar, etkisizleirler, hatta fiilen tmyle hkmsz hale gelirler. 141-142 maddelerinin talya'da olduu gibi. imdi durum, koullar yle mi ya? Demokrasiyi geniletici bir fonksiyon grmeye gelince, ite szn ettiim nitelikte bir parti o fonksiyonu grr. Sol glerin birliini ifade eden ve ama sosyalizm yolunu ak tutan parti demokratik hak ve zgrlkleri geniletmeyi mcadelesinin ba hedefi yapar, nk geni halk kitlelerinin, ilerici aydnlar ve genliin istem ve karlarndan yana sosyo-ekonomik ve politik dnmler ancak demokrasinin geniletilmesiyle olanakldr; ikisi karlkl etkileme ile birbirlerine baldr. Sosyalistler arasnda sosyalizmin tanm zerinde anlama salamaya olanak yok. ^Sosyalizm iddiasnda bulunmayan, ama onun yollarn ac bir ilerici partUyi SHP ve DSP'den ayrt edici zellik ne olacak? SHP ve DSP'den "daha solda olduunu ileri sren, gerek partinin rgtsel yaps, gerek lke sorunlarna ilikin temel dnceleri ile sosyal demokrasiden ayr zmler neren bir parti niin "Sosyalist parti nitelenemez? Bugnk koullar, TP gibi bir partinin kurulmasna engelse, TP'in kurulduu yllardaki koullar da bir Marksist partinin olumasna engel saylmaz myd? O zaman bir "ksr dngnn iine girmez miydik? Kurulacak bir parti, demokrasiyi geniletici bir ilev gremez mi? 14 141-142 yine duruyor. yleyse? "Ksr dng burada grlyor. 141 ve 142 varken bir Marksist parti kurulamyor; kurulmu saylsa bile bu parti yneticileri 141 ve 142'nci maddeler uyarnca cezalandrlyorlar. Bundan u sonu kyor: 141 ve-142'nci maddeler varken bir Marksist parti kurulamaz, kurulmu saylsa bile bu oarti Marksist saylamaz. yleyse ne zaman kurulur byle bir parti? Boran'm 3 koulu Behice Boran bu sorumu koula balayarak yantlyor : "Ne zaman demokratik hak ve zgrlkleri geniletme mcadelesi baarl olursa. Birinci koul bu. Boran, ikinci koulu "Bugnn koullar ile uyum-laarak deil, bu koullar deitirecek sosyalist parti kurabilme olana doarsa diye tanmlyor. nc koul da Boran'n deyii ile "TP'in tam boy yasal hale gelmesi. Boran bu szleri ile Trkiye'de sosyalist birikimin TP tarafndan temsil edildiini ileri sryor. u anda, TP Trkiye'de yasal bir varla sahip deil. Yasal bir varla sahip olmas iin de 141'inci maddenin kalkmas gerekiyor. Diyelim ki, birinci koul gerekleti. SHP ve DSP, demokratik hak ve zgrlkleri geniletme mcadelesinde baarl oldular. kinci koul nasl gereklemi saylacak? Bu koullar deitirecek bir sosyalist parti kurma olana ne zaman domu saylacak? Boran'n yantlarndan ikinci ve nc koullarn zde olduu sonucunu karyorum. O zaman, byle bir partinin kurulmas TP'in ya-sallamasna kadar uzayacak. Boran'n bir yerde hakk var. Hem de yerden ge kadar! Rnran'n deyii ile 'komnist hareket btnnde 15 yasallamadan Marksist partileri, Marksist olmayanndan ayrt etmek olanakszdr. Yalnzca sorun bu da deil. Komnist partilerin serbeste kurulamad lkelerde sosyalist partileri de sosyal demokrat partilerden ayrt etmek gleiyor. nk, bu partiler, ancak bir siyasal yelpazede gerek ideolojik boyutlarna kavuuyorlar. Byle bir netlik salanmazsa kavram kargaas hkm sryor. Boran, komnist partilerin serbeste kurulabildii dzenlerde ayrca bir sosyalist partinin kurulmasna da gerek grmediini sylyor. Boran, Aybar'n liderliinde kurulacak bir partiyi Sosyalist saymyor; byle bir partinin kurulmasndan burjuvazi ve bugnk iktidarn da honut olacan sylyor.

TP iinde daha nce birbirinden ayrlan yollar bir kez daha bugn de birbirinden ayrlyor. Sosyalizm adna iki ayr yol. Biri Boran'n, biri Aybar'n. TP'de yanyana, omuz omuza alan iki eski arkadan ayrlan ve hi birlemeyecek yollar!... MUASIR MEDENYETE EREBLMEK N BENM DE BR EYLER YAPMAM GEREKT TP'in ykselme grafii gsterdii o 1964'lerin, 1965'lerin Trkiye'sinde Aybar bakanmz, Aren hocamz. Boran anamz denirdi parti iinde. M. Ali Aybar, Sadun Aren ve Behice Boran, birbirleriyle btnlemi add o gnlerde . Aybar bakanmz, Aren hocamz. Boran anamz. Daha sonra, Milli Demokratik Devrim yanllarnn yayn organlarnda AybarBoran-Aren oportnist klii diye ayn siyasal grn savunucular olarak sulanacakt bu kii. Ya etin Altan? 16 Gnlk yazlar ve kitleleri dalgalandran konumalaryla o gnlerin yldzyd etin Altan... Behice Boran'n doum gn 1 Mays Kimdi Behice Boran? Aile kkeni, eitimi, geirdii deneyler nelerdi? Nasl girmiti TP'e? Aybar ile sava nasl balamt? Ve bugnlere nasl gelinmiti? Hangi ylda domutunuz Sayn Boran? BORAN 1 Mays 1910. Ne ilgin rastlant diyorum. Siyasal kiiliiniz doum tarihinizle balam. Glyoruz. Evet sizi tanyalm Sayn Boran.. Aile kkeniniz... Kk burjuva, burjuva, kyl, ii.. Bunlardan hangisi? 1 Mays'ta domusunuz. lgin... BORAN Ama annem kesinlikle Kasm'da doduumu sylerdi, nfus kaytlarnda bir karklk oldu herhalde. Kk burjuva bir ailedenim; kk burjuvazinin aydnlar veya memur/subay kanadndan deil de. br kanadndan. Babamn zahirecilerin topland halde dkkn vard, Bursa ile ileleri arasnda zahire ticareti yapar, ara sra izmir ve istanbul'a kadar uzanrd. Zengin deildik. Peki Bursal msnz? BORAN Bursalym. Aile kkeniniz de yle mi? Bursa'nn yerlilerinden misiniz? Yoksa Bursa'ya bir baka yerden mi gelmi aile-nir? Kken olarak aileniz de Bursal m? BORAN Hayr, babamn da, annemin de ailesi 1890'-larn ilk yarsnda, birbirinden farkl yllarda, arlk Rus-yas'ndan g etmiler. Babamlar Bursa'ya, annemler stanbul'a yerlemiler. Annem Bursa'ya gelin gitmi. Rusya'nn neresinden? BORAN Kazan yrelerinden, Krm'dan deil... 17 F.: 2 Babam ocuklarn renimine nem verirdi Evet Bursa'da zahire ticareti yapyor babanz. BORAN Zahire ticareti yapyordu da, bir noktay belirtmem ilgin olur sanrm. Kazan yresinin detlerine gre ve de herhalde babas hoca olduu iin, babam medreseye verilmi, ama ancak bir iki yl okuyabilmi, g edilmi. Tatarlar arasnda kzlara da okuma-yazma, hatta biraz Arapa retilirmi. Bu nedenle her ikisi de okuryazardlar. Oturduumuz sokakta baka okur-yazar yoktu. imdi geriye bakp dndmde, babam o zamana gre, tabii imdiki anlam ve lde deil, ilerici denebilecek bir adamm, diyorum. rnein, rtiyeyi bitirdikten sonra ablam Fransz rahibeler okuluna gndermeye niyetlenmi de Birinci Dnya Sava'nn balamas zerine okulun kapanmasyla bu niyet gereklememi. O olmaynca ablam yeni alan, o zamanki adyla, darimuallimata kaydettirmi. Bu, o zamann Bursa'snda hayli cretli bir adm. Abim de Bursa'da sultani, yani lise, stanbul'da da yksekrenim yapt. Yksek Ticaret Okulu mezunuydu. Babam ocuklarnn renimine ok nem verirdi. Annem de akll ve okumaya ok merakl bir kadnd. Onu soracaktm, yani ailede bir politik eilim var myd? 1910'larn, 15'lerin havas iinde ttihatlar m tutard, Hrriyet-i tilflar m rnein?

BORAN Sarih bir politik eilimden sz edemem, ama sokamzda bizden baka gazete alan aile yoktu; bizim eve ise her gn iki gazete girerdi. Hrriyeti/ttihat ayrmnn politik anlamn pek kavradn sanmyorum babamn. Ama zamann daresinden honut deildi, ona karyd. Ona kar olunca da galiba objektif olarak itilf yanls oluyor. Daha sonra istanbul'a geldiimiz zaman da Ali Kemal'in Yeni Sabah gazetesini aldn hatrlyorum. Kurtulu Sava'na kar ailenizin tavr ne oldu? BORAN Yoo, o msbet. Gayet dikkatle takip edi18 lirdi- evde savan dalgalanmalar. Mesel Eskiehir dt zaman ok tel edildi, znt duyuldu. Bunu ok iyi hatrlyorum, nk o gece Rumlar epey tezahrat yapmlard. O zamanlar Arnavutky'de oturanlarn byk ounluu Rumdu, bizim mahallede biz Trkler aileydik. Ablam piyanoda mar alard Siz aile olarak tepki gsterdiniz mi evreye? BORAN Doal olarak tepki gsterdik. Komularla aramzda sorun kmyordu, ama komuluk ilikileri de yoktu. Ara sra, kimi akamlar Rum delikanllar bizim evin kesine gelirler - ke bandayd evimiz -, gitarla Rumca arklar sylerler, ardndan da Zito Venizelos! diye barrlard, bazen bir-iki cam da krarlard. Onlar darda ark sylerken babam da ablam piyanoya oturtur marlar aldrp bana syletirdi, ablamn darlmuallimattan rendii marlar. Yani bir eit direni tepkisi. Ka kardetiniz? Onlarn politik taraflar var myd? BORAN kardetik, iki kz, bir olan. Abim leli ok oldu, politik taraf yoktu. Ablam 1930'larda Manisa'da CHP yesi olarak partide, Yardmseverlerde, Kzlay'da ok faaldi, belediye meclisi yesiydi. stanbul'da nerede okudunuz? BORAN Bursa'da ilkokul bitirmitim. stanbul'a gelince nce Fransz okuluna gittim. Cumhuriyetin hemen ilnndan sonra Fransz okullarna dinsel adan kimi kstlamalar getirilip okullar kapannca, Amerikan Ko-leji'nin orta ksmna girdim. 3 ylda oradan mezun olduktan sonra drt yllk kolej ksmn bitirdim. Amerikan Koleji dediniz, bu Robert Kolej miydi? BORAN O zamanlar Bebek'teki Robert Kolej erkek kolejiydi. Arnavutky'deki de Amerikan Kz Koleji idi. kisi birbirine muadildi. Arnavutky mezunu musunuz siz? BORAN Evet. 1931'de mezun oldum. 19 Kendi memleketinde renim Sonra istanbul niversitesi? BORAN Evet, o zamanlar ad daha Darlfnun'du. Dorudan ABD'ye master yapmak iin gidilebilirdi, nk kolejde detti, notlar iyi olanlar, isterlerse, daha son snfta okurken Amerika'da burs veren eitli niversitelere mracaat ederlerdi. Ben etmedim. nsan nce kendi memleketindeki renim olanaklarn kullanmal, ondan sonra renimini ilerletmek iin dar gitmeli derdim. retmen vekillii de yapyordum Sosyoloji blmn m bitirdiniz stanbul niver-sitesi'nde? BORAN Sosyoloji blm yoktu. Felsefe blmnde bir sosyoloji dersi de verilirdi. stanbul niversitesi'-ni bitiremedim. niversiteye devam ederken bir yandan da kolejde retmen vekili olarak kolej ksmnn hazrlk snfna ders veriyordum. ki yl tamamlandktan sonra asil retmen olabilmek iin Eitim Bakanl'nn at ngilizce dili imtihanna girdim. Garip bir usul vard, imtihana girenler devlet okullarnda parasz yatl okumam olsalar dahi kendilerinden noter tasdikli bir hizmet taahhtnamesi alnyordu. Bu taahhdn hi uygulamaya konmad da biliniyordu. Sonra o yl bakanlk btn ortarenim okullarna ngilizce dil retimi koydu ve taahhtnamelere dayanarak tayinler yapt. Ben Manisa'ya tayin oldum, evli olan ablamn orada oturmas dikkate alnarak. Ne kadar sreyle retmenlik yaptnz? Ve nerelerde? BORAN Yalnz bir ders yl Manisa'da. O yln k ortasnda Amerika'daki Michigan Llniversite'sinden bir burs teklifi aldm, hi beklenmedik. Ben hibir yere burs mracaatnda bulunmamtm. Michigan niversitesi'nin burs verdiinden

bile haberim yoktu. Tam bir srpriz oldu. Mektuptan anladm ki, kz kolejinde bir sre tarih dersi verip 20 de sonra Amerika'ya dnen bir retmen, Doktor Sitck-ner'di galiSa ad, benim adm burs komitesine vermi. stenen belgeleri gnderdim ve ilkbaharda burs aldm bana bildirildi. Ayn yln Austos ay sonunda Amerika'ya gittim. Ka yld o zaman renim Amerika'da? BORAN Amerikan yksekrenim sistemi Fransa'dakine benzemiyor, bizimkinden farkldr. Lisans yoktur. Kolej, niversitenin ilk kademesidir. Balye diplomas verir. Ondan sonra master diplomas iin allr. Son olarak da doktora. Kolei drt yldr, br ikisi iin belirli zaman snr yoktur, en azndan o zamanlar yoktu. Arnavut-ky Amerikan Kz Koleji, Amerika'daki kolejlere muadil saylyordu. Ne var ki, yalnz diploma bu muadeletin tannmas iin yetmiyordu. Kolej idaresinden referans mektubu da isteniyordu. Benim referansm ok iyiydi, istanbul nlversitesi'ndeki iki yllk renimi de dikkate alarak benim master yapmadan dorudan doktora iin almama msaade ettiler. Gen yata politize olmak reniminiz ne kadar srd Amerika'da? BORAN Eyll 1934'ten doktoram tamamladm 1938 Aralk ayna kadar, iki ay sonra da-, 1939 Mart banda Trkiye'ye dndm. Buraya kadar sorduklarnz ve benim anlattklarm renimimin biimsel yan. Ama asl nemli olan bu deil bence. Bu uzun yllarda bende balayp gelien sre, daha sonraki yaamm etkileyen sre daha anlaml ve nemli kanmca. imdi geriye dnp de ocukluuma kadar uzanan yllara baknca u sonuca varyorum. Daha ilk ocukluk andan gelen etkilerle ben gen yata politize olmaya balamm farkna varmadan. Daha ilkokula balamadan ilk rendiim iir veya manzume, Anadolu kylsnn perianln ve yaknmalarn anlatan, Mehmet Emin'in man-zumesiydi. Baz dizeler hl aklmda kalm. Yryordum 21 ekilmiti tarlalar/Yryordum sararmt tarlalar/ Bir ses duydum, bir kadn/Ne o bac?/Ne olacak ot yiyoruz/Neden bize kar stanbul acmasz ve insafsz ve sonundaki. Yazk sana uzanmayan ellere/Yazk seni kurtarmayan ellere... diye biten manzume. Yetmi yl aan bir aradan sonra bu dizelerde kimi yanllar olabilir, ama dizelerin mesaj ak. Sonra annemden Ziya Paa'dan kimi dizeler dinlerdim. Diyar- kfr'de kaneler, mlk- slm'da viraneler olduunu anlatan dizeler. Gryorum siz bu dizeleri benden daha iyi biliyorsunuz. BORAN Az nce ablamdan rendiimi sylediim marlar. stikll Sava yllarnn etkileri. Bugn gibi hatrlyorum, Lozan'daki mzakereler kesilip nn geri dndnde, Bebek'teki Fransz okulundan Arnavutky'ndeki evlerimize dnerken yolda snf arkadam Rum kzlaryla bu kesilii zt ynlerde deerlendirerek tartmamz. On iki ile on drt ya aras kz ocuklar bizler. Yirmi yama geldiimde, kolejden (mezun olmadan nce, Avrupa lkeleri dzeyinde olmak, aradaki gerilii kapatmak, o zamanki deyiiyle muasr medeniyete yetimek gereini tabii bir ey olarak kabul etmi ve yine farkna varmadan bu konuda benim de almam gerektii gibi bir sonuca varmtm. Bir eyler yapmak gerekti. TOPLUMU DETRMENN BR RGT, YAN PART OLDUUNU ANLADIM Sayn Boran, 1930'lu, 31'li yllarda Trkiye'de, muasr medeniyet seviyesine yetimek iin almak genel bir anlay myd? BORAN yle bir hava var. Ama toplumun bireyi etkilemesi otomatik ve e trden olmuyor. Kolejdeki snf arkadalarmda bu etkileme var myd, hele kendilerine de bir grev dtnn farknda mydlar bilmiyorum. 22 Bireylerin beyinleri, organizmalar, toplumdan gelen etkilere seici, selektif biimde tepki gsteriyor. Bu yirmi ya ve sonras yllarnda toplumda kar grevim olduu bilincine varnca, ben bu borluluu o zaman ancak yle formle edebildim. lkede ilkokulu bile okuyamayan milyonlarca ocuk, gen vard. Bunlarn iinde kimbilir ne zeki, ne istidatl olanlar vard, okuma-yaz-ma bile renmeden gp

gidiyorlard. Benim elde ettiim renim bana verilmi bir olanakt, bir anst. Borluydum onlara kar. Bu durumun dzelmesi iirr ahmak boynumun borcuydu. Onun iin ilk aklma gelen, pedagoji renimi yapmak oldu. Eitimle toplum cehaletten kurtulacak, geliip, ada uygarla ulaacakt. Bu dnce ile kolejde toplum bilim - ama bu tam sosyoloji deildi - ve pedagoji kurslarn setim. Amerika'da da ilk yl ana bilim dal olarak sosyolojiye, ikincil olarak da pedagojiye kaydedildim, ikinci yldan balayarak yalnzca sosyolojide younlatm. Eitim toplumsal kurumlardan biriydi. Btnnde toplumun bilimini renmek gerekirdi, onun iinde eitim de yerini alrd. Bu sonuca varmtm. Onun iinde sosyolojide younlatm. Bunlarn unun iin anlatyorum. Sosyolojiyi bilinli olarak ve belirli bir maksatla setiimi vurgulamak iin. Toplumsal gerekliin ne olduunu, genelinde toplumlarn nasl deiip gelitiini renmek beni ok ilgilendiriyordu, ama kafamn ardnda Trkiye'nin muasr medeniyete erimesi sorunu yatyordu. Yl yl izliyor, sosyoloji renimim sryor, ama ben okutulan derslerde aradm bulamyordum. Her sosyolog bir baka telden alyordu, kimi dorular ortaya konuyordu, ama bunlardan bir btn kmyordu. Bir blk pr-klk, sorunlarn derinine inmeme, bir yzeysellik vard. Okuduklarm, rendiklerim beni tatmin etmiyordu. Doktora imtihanlarna hazrlk iin kitaplara daha da dalnca, huzursuzluum bsbtn artt, sosyoloji bilim filn deildi. Ben yanl dal semiim demeye baladm. Adeta bir bunalma girdim. Bunca yl bouna gitmiti. Sosyoloji diye rendiklerim pek bir ie yarayacak deildi. 23 Sayn Boran, Marksizm'e ne zaman ilgi duydunuz? Marksist yaptlar ilk kez nasl okudunuz? Neydi sizi Marksizm'e ynelten etken? Sosyoloji derslerinde aradnz bulamyorsunuz, bir aray iindesiniz. O srada m Marksist yaptlar okumaya balyordunuz o aamada? BORAN ite imdi oraya geleceim. Evet, bu aamada. Drdnc smestrin sonlaryd sanrm. Bir gn bir Amerikal snf arkadamla oturmu, sosyolojiye ilikin yksek meseleler tartyorduk. Neydi tarttklarmz imdi hatrlamyorum. Hatrladm, ben Durkheim'dan sz ettim. O Marksizm'e atf yaparak yantlar verdi. Syledikleri dikkatimi ekti. Bir ara dedim ki, Biz ne tartyoruz? Sen Durkheim'i okumamsn, benim Marx'tan haberim yok. ikimiz de okumam olduumuzu okuyalm da yle tartalm. Biz, yar aka, yar ciddi el skarak byle yapmaya sz verdik. Kimdi bu Amerikal arkadanz? BORAN Sosyoloji blmndeki profesrlerden birinin oluydu, sosyolojide doktora rencisiydi. Yayor mu hl? BORAN Hi bilmiyorum, nk o tartmadan sonra bir daha onu grmedim. Araya yaz tatili girdi. Sonbaharda dersler balaynca onu etrafta grmedim. Wisconsin niversitesi'ne nakletmi olduunu duydum. Bunun iin de o Durkheim'i okudu mu bilmiyorum, ama ben Marx'i okudum. Bu anlattklarmdan herhalde u neticeyi karmazsnz, o szn ettiim tesadf, tartma olmasayd ben Marksist olmayacaktm. nk problemim vard, bir zmn aray iindeydim. Nitekim ayn yl ilkel toplumlar konusunda bilgilenmek iin sosyal antropolojiye giri dersini aldm zaman, sosyoloji derslerindekinden farkl bir tavr, bir bak asyla karlatm. Profesrn Marksist olduunu sanmyorum, ama ona yakn grleri vard. Toplumlara toplumsal yap ve toplumsal evrim asndan bakyordu, oysa o zamanlar Amerikan sosyolog ve etnologlar, toplumsal evrimi reddedip, toplumsal deimeden sz ediyorlard sadece. Bu sosyal 24 ' antropoloji dersi, benim iin sosyoloji derslerinden ok daha aydnlatc oldu. Marksizm zerine ilk inceleme lk okuduunuz Marksist yayn neydi, anmsyor musunuz? BORAN Birka yayn birden okudum, nedeni de u: Doktora imtihanlarna hazrlanrken, renim program gerei seminerlere katlrken bir de Marksizm'e zaman ayracak vaktim yoktu. Bu almalarn iine sokmalydm, yle yaptm. Doktora adaylar iin alan bir seminerde, rencilerden her iki smestrde de kendi seecekleri, ama profesrn onaylayaca birer konu zerinde bir inceleme

hazrlamalar isteniyordu. nceleme, seminere sunulup tar-lyordu. lk smestr banda ben profesre Marksizm zerine bir inceleme hazrlayacam syledim, o da kabul etti. Oysa hibir derste Marx'tan, Marksizm'den sz edilmiyordu, sanki ekonomik ve sosyolojik teoriler arasnda yle bir dnr ve teori yoktu. Amerika'da ok daha sonraki yllarda renim yapanlardan rendim ki, Marx'-n, Lenin'in kimi eserleri ders kitaplarna ek kaynaklar olarak okutulmu, eletirip rtmek zere. Byle bir tez mi hazrladnz? BORAN Evet, tez deil de kk bir inceleme, onun iin de ilk azda birden fazla kitap okumak gerekti. Mark-sizmi ilk renmeye balarken sanrm genel olarak okunmayacak yaptlardan baladm. Marx'in Kapital'ini kendi salnda kan birinci cildini, Alman Ideolojisi'ni ve tabii Komnist Manifesto'yu. Engels'in Ailenin ve Devletin Menei, Doann Diyalektii. Denin'in Diyalektik Materyalizm ve Empriokritisizm adl yaptlarn da - sanrm - o zaman okudum. Daha ayrntl somut sorunlara ilikin yaptlar o sra okumaya hem vaktim yoktu hem de o aamada ben global olarak teorinin esaslarn renmek peindeydim, teoriyi btnnde kavramak istiyordum her eyden nce. Pratie ilikin sorunlar daha kafamda yoktu. O inceleme25 imin bir sureti imdi yok bende, aradan da yarm yzyla yakn bir zaman geti. Ama anlatm birbiriyle ilikili olan iki noktay vurgulama zerine oturttuumu gayet iyi hatrlyorum: Ekonomik yapyla styap arasndaki karlkl ilikiler ve Marksizm'in ekonomik yapy esas almakla beraber, ekonomik determinizm olmad. Bir de bu konular diyalektik adan aklamaya almam. Zaten bu adan ele almadka o iki nokta doru aklanamazd. Marksizm'le tanmam bana bildiim bir eye yeni bir adan bakmay da retti. Daha nceleri Trkiye'nin nasl kalkndrlabilecei, toplumlarn nasl deitii konular zerinde dururken, u sonuca kendiliimden varmtm. Fikirler ancak pratie, eyleme yansrsa nemlidir. Eer insann yaaynda hibir etki gstermiyorsa, o fikre sahip olmusun ne, olmamsn ne? Marksizm'i renmeye devam edince anladm ki, bireylerin inandklar fikirleri yaamlarna geirmelerine evet, ama toplumu deitirmek ve gelitirmek tek bana bireyin yapaca bir i deil, rgt iidir, yani parti iidir. Doktora tezim snflararas akkanlkt Doktora tezinizin konusu neydi? BORAN Konusu* enteresan, hatta nemliydi. Ingi-lizcesi Vertical Social Mobility, Dikeyine Sosyal Hareketlilik diye Trkeye evirebiliriz. Daha Trkesi, bir snftan tekine geebilme, snflar aras akkanlk. Ama daha batan bu konuda bilgi edinebilmenin gl ortaya kt. Doktoram sosyoloji blmnn banda bulunan profesrn denetiminde yapacaktm. Konuyu doktora adaynn kendisinin bulup profesre nermesi gerekiyordu. Profesrm nerdiim konuyla cok ilgilendi. niversiteye yakn Detroit ehrindeki otomobil fabrikalarnda aratrma yapmam kararlatrld, sosyoloji rencilerinden birisi de yanma yardmc olarak verildi. Ama otomobil irketlerinin personel dairesi arivleri Devlet srr gibi korunuyor. Profesrn haftalar sren aralarla ka defa yemek yemesi gerekti irket yneticile26 / rlyle. adamlar arasnda yapld gibi. Nihayet Ford irketinden izin kt, yardmcmla birlikte bir iki ay kartoteks-ler zerinde altk. Derken, sendikalarn giremedii otomobil sanayiinde birden yeni bir sendikal kurulu CIO, iileri rgtlemeye balad ve hareket hzla yayld. .Bunun zerine Michigan eyaletindeki btn otomobil sanayii iletmeleri kapand ve bizim aratrma da durdu. Aylarca bekledik ve sonunda aratrma alann deitirdik. kinci tezinizin konusu neydi? BORAN Aslnda ayn konunun bir varyant, ama "farkl malzeme kullanacaktk. On ylda bir (1910-20-30) yaplm ve sonular yaymlanm saymlardan mesleklere gre snflandrma cetvellerini alacak, bunlar sosyal snf ayrmlarna aa yukar uyacak biimde gruplayacak ve otuz yllk srede snfsal gruplamalarn deiiklie urayp uramadn inceleyecektim. stelik 1920'de mesleklere gre

snflandrmann deitirilmi olmas ii gletiriyordu. Meslek snflandrmalar birbirine muadil hale getirmek gerekiyordu. Konuyu ya ve cinsiyet snflandrmalar asndan da iledim. Hasl, doktora imtihanlarn verdikten sonra bir yldan fazla rakamlarla uratm durdum. Bir sr cetveller, grafikler, ama sonular beni memnun etmedi. Otuz ylda gruplamalarda meydana gelen deiiklikler, snflar aras alkanlklar kadar, hatta belki daha fazla, otuz yllk srede alma hayatna yeni girenlerin tercihlerinin veya bulabildikleri i olanaklarnn sonucu olabilirdi. Oysa ben snfsal akkanl dorudan yakalayabilmek istemitim. Profesrler heyetinin byle bir tutkusu olmad iin ve de sunulan ciddi bir alma rn olduu iin tezi kabul ettiler ve beni son szl snavdan geirdiler. Peki, doktora tezini hazrladnzda kendinize Marksist diyebiliyor muydunuz? Yani yaklamnz berraklam myd, en azndan kendiniz asndan? BORAN Kendime Marksist deyip demediimi bilemiyorum. Sanyorum, kendime hi byle bir soru sormadm. Ama Marksizm'i tereddtsz benimsemi ve ok ferahlamtm, toplumbilimi diye bir ey yok demiyordum 27 artk, nk her ey yerli yerine oturmutu ve yolu bulmutum. Trkiye'yi kalkndrmak iin toplumlar deitirmek iin yol nedir, onu bulmutum. Tezim de konuya yaklammn da Marksist dnceden kaynaklanyordu. Amerika'da, Her doan ocuk, devlet bakanlna adaydr denirdi. Yani sosyal snflar toplumda ykselmeye tam ak. Bu doru deildi, doru olmadn rakamlarla kantlamak, en azndan snamak istemitim. YURT VE DNYA DERGS HTLER HAYRANLARININ ' TEPKSN EKT Sayn Boran... 1938 ylnda Trkiye'ye dndnz. Trkiye'nin o gnk somut koullarnda Marksist dncelerinizi uygulamak iin bir yol aradnz m? Somut koullar Marksist zmlere yeil k yakyor muydu? BORAN Belli bir zaman noktasnda veya kesiminde somut koullar Marksist zmlere k yaklyor diye Marksist yol ortadan kalkmaz ki!... Marksizm, Marksist zmlere gtrecek .yola k tutar, her zaman, btn toplumlarda, koullar ne olursa olsun. Ne var ki zm noktasna varmadan nce Marksizm'in nda ok uzun yol almak gerekir. Marksizm'in k tutmas baka, insanlarn o grp de gereklerini pratikte baarabilmeleri baka. Benimse, Marksist teoriyi biraz rendim diye, Trkiye'ye dndkten sonra somut sorunlara Marksist zmler getirmeye baladm yollu bir iddiam yok. Nasl olabilir ki? Peki geldiiniz zaman byle bir partileme fikrne varmtnz herhalde, yani Marksist dnceyi hayata uygulamak iin. BORAN Evet, tabii varmtm. Peki bu yolda giriimde bulundunuz mu? BORAN Gelir gelmez o koullarda parti kuracak bir durum yoktu. Kald ki 75'te TP yeniden oluturulmaya giriilene kadar ben parti kurucusu olmadm, ama partili oldum. 28 Peki aklnzdan byle bir giriimde bulunmak geti mi? rnein arkadalarnzla konutunuz mu? BORAN Hayr, ahsen giriimde bulunmak aklmdan gemedi, arkadalarla da konumadk. ki yl sonra faklteden kimi arkadalarla bir dergi karmay konutuk ve kardk, onu daha sonra anlatacam. Byle bir partinin kurulmas gerektiine koniydim ama, o koullarda nasl kuracaksnz ki? Evet, tek partili dnem. Peki, o 1940-50 yllar arasnda zellikle bu dernek kurma yasa kalktktan sonra sosyalist partiler kuruldu. efik Hsn'nn partisi rnein. Bu partilere bir ilgi gsterdiniz mi? BORAN Gsterdim tabii. Yani ye oldunuz mu? BORAN Hayr ye olmadm, niversite retim grevlisi olduum iin memur statsndeydim. Siyas partilere girmek memurlara yasakt; ama rnein. efik Hsn'nn partisinden olan, 1944 illegal parti tutuklamalarnda da ieri alnan Zeki Batmar'la tanrdk, dostumuzdu, bize gelir giderdi. efik Hsn'nn partisini tuttum

Ama parti yesi deildiniz siz, ahsen dostluk vard. BORAN Dostluk vard ama fikir birlii de vard. Peki efik Hsn ile o zaman bir tanklnz var myd? BORAN Hayr. Ama daha sonra bir yaz stanbul'a gittiimde kendisini ziyaret ettim... Esat Adil ile bir grmeniz oldu mu? BORAN O beni bir defa arad... Esat Adil'in de partisi vard. Bir gn faklteye kageldi, kendisini tantt. Daha nce hi karlamamtk, kendisini iiterek bilirdim. Beni partisine dlmak istiyordu anlalan. Ben sylediklerine katlmadm ve dorusu adama iyi not da vermedim. Ben efik Hsn'nn partisini tuttum. Trkiye Sosyalist Emeki Kyl Partisi'ni. CHP ile DP arasnda temel 29 bir fark grmediimizden 1946 seimlerinde Nevzat'la (*} bo oy kullandk. efik Hsn'nn partisinin gr de byleydi. Peki o tarihte solcuyum diyenler arasnda Demokrat Parti'ye ok scak yaklaanlar vard deil mi? BORAN Bir iki kii tandm yle, ok sayda yaklaan oldu mu bilmiyorum. u grle yaklayorlard DP'ye: Halk hareketidir, kitle hareketidir, iine girip almak lzm. Benim grm ise Demokrat Parti hareketinin gerek bir halk hareketi olmayyd. CHP'nin nde gelenlerinden olup da ondan ayrlm kimselerin hemen ayrldktan sonra kurduklar bir burjuva partisiydi, zellikle de byk toprak sahiplerinin. Halk kendisi, halk olmayan Halk Partisi'ne kar olduu iin Demokrat Parti'yi tuttu. Onu ummad bir kitlesellie kavuturdu, halkn karlarn gerekten savunan ve gzeten bir parti olduundan deil. f Stk Yrcal Marksist olarak tannrd O grnty verdi. BORAN Bence yle bir parti hareketinin iine tek banza g'H-ip de bir ey yapamazdnz, kendiniz eriyip gidebilirdiniz. DP'ye giren bir arkadam ksa srede durumu kavrayp ayrld, ama rnein Stk Yrcal en st kademelere kadar trmand. Belki biliyorsunuzdur, Stk Yrcal daha nceleri Marksist olarak tannrd. Doktora tezini grdm, (emperyalizmden ac ekenlere) diye ithaf ediyor. Doktora tezi yle. BORAN Bizim Yurt ve Dnya'da da bir yazs kmt. Sonra girdi DP'ye - o da herhalde ayn dnceyle -ama ilk yerel seimlerde miydi neydi radyodan bir konumasn dinledim, komnistlere veryansn ediyordu. Oradan oraya savrulma. Trkiye'ye dndnz. niversiteye nasl bavurdunuz? (*) Ei Nevzat Hatko. 30 BORAN imdi nasl oldu tam hatrlamyorum ama, darlfnun olmaktan km olan stanbul niversitesi'nir iktisat Fakltesinde sosyoloji okutulduunu rendim. Dekana gittim. O zamanlar olduka tannm, ismi Cell ama soyadn hatrlamyorum, biriydi. Cell Sar m? BORAN Evet, Sar't sanyorum, ona gittim. Beni iyi karlad. Ben ancak asistan olabileceimi dndmden - doentlik aklmdan bile gemiyordu - onu sordum. Olabileceimi syledi. Bunun zerine bir dileke yazp posta ile Ankara'daki Yksek Tedrisat Umum Mdrl'-rje gnderdim. Ve cevab beklemek zere Manisa'ya ablam-larn yanna gittim. Babam ben Amerika'dayken ld iin annem de oradayd. Baladm beklemeye, cevap gelmiyor bir trl. Ablamn ahbaplar Trkiye'de ilerin byle yrmediini, Ankara'ya gidip orada ii takip etmem gerektiini sylediler. Ablamla birlikte Ankara'ya gittik. Yksek Tedrisat Umum Mdr Cevat Dursunolu hi umut vermedi, kadro yoktu. Sonra rendim ki, Dursunolu Anadolcu denilen rk gruptanm. Hitler Almanya's yanllarndanm. Amerika'da okuduum iin beni tayin etmesi .beklenme-mi. Eitim Bakan ile grmeymiim. DTCF'de sosyoloji doenti olunca ardm Yl ka oluyor efendim? BORAN Yl 1939'un Mays ay ortalar. Hasan Ali

bakan. ok tereddt ettim, beni tantacak, tavsiye edecek bir kimsem, yani arkam yok. aresiz gittim. Hibir ey demeden dinledi, sonra zile bast. Gelen Mstear Rt ' Uzel'e uygun bir yere tayin etmelerini syledi. Ne var ki, Bakan Hasan Ali de, Dursunolu engelini zor at. Bir defa daha Dursunolu'na gidip tekrar Bakan'a bavurmak durumunda kaldm. Sonunda Dil, Tarih-Coraf-ya Fakltesi'ne sosyoloji doenti olarak tayin edildim. ardnz m? BORAN ok ardm. Sonradan rendim ki, me31 er niversiteler kanununun geici bir maddesine gre doktora yapm olanlar belli bir sre iin asistanl atlayarak dorudan doent olabiliyorlarm, doentlik tezini ylda hazrlamak kouluyla. Bu da Hasan Ali'nin bir olumlu yann gsteriyor, o tarihte devletin tek partili dzen olmasna ramen byle davranabiliyor. BORAN Hasan Ali Bey'in yle olumlu bir yan olduu muhakkak. O zamanlar brokraside ve niversitelerde az ok yaygn olan, rk, Hitlercilerden deil kesinkes. \Ky Enstitleri onun zamannda ald, dnya edebiyatndan klasiklerin tercmesine balanmas da yle. Ama bunlarn da tesinde, benim tayinimde bir baka faktr de rol oynad sanyorum. Bu benim kiisel yorumum. O zamanlar ressam all'nn deyimiyle, Maarif Vekleti'ne Dursunoiu vekleti denirmi. Dursunoiu o kadar hkim-mi ilere. Hasan Ali de yeni bakan olmu. Doai olarak, diyorum aralarnda bir nfuz ve otorite mcadelesi olmutur, hele Hasan Ali'nin Dursunoiu ile ayn grleri paylamad hatrlanrsa. Tayinimin gereklemesinde bu durumun da yarar oldu sanyorum. Ondan sonra da Hasan Ali Bey bana iyi davrand, 1945 sonlarnda veklet emrine alnncaya kadar. Krsde kimler vard? BORAN Ben 39'un Haziran balarnda DTCF sosyoloji doenti tayin edildiim zaman, fakltede henz sos-yoloyi krss yoktu. Onun iin elimde evrakm, faklte dekanlna gittiimde Dekan Emin Bey ard. Felsefe Enstits yaz aylarnda oluturuldu. Niyazi Berkes sosyolojiye. Muzaffer Baolu psikolojiye, Necati Akter ile Hamdi Atademir de felsefeye getirildiler. Sonbaharda dersler baladnda da Enstit'nn bana Fransa'dan Olivier Lacombe adnda bir profesr geldi, o da felsefeciydi. DTCF daha bugnk binasna tanmamt inaat halindeydi bina -. Evkaf apartmanlarnda skk vaziyetteydi faklte. Ksa sre sonra yeni binasna tand. Daha sonra da Nusret Hzr mantk dersi vermek zere, benim faklteden ayrlmamdan bir iki yl nce de soyadn hatrla32 yamadm Ayhan adnda genten biri bilim tarihi okutmak zere felsefe blmne katldlar. Necati Akter apak rk bir adamd. Tayin muamelemin tamamlanmas iin DTCF dekanlna gittiimde bir ara o da geldi, o zaman kim olduunu bilmiyorum, Dekan Emin Bey'le ok ahbapa grtler. Almanya'dan yeni gelmiti anlalan. Almanya'deki durumun Trkiye'de anlatld gibi olmadn, haberler hep Bat'dan geldii iin hakikatin bilinmediini vurgulad. slm felsefesinin Nazizm'le bir sentezini yapma abas zerinde duruyordu. Bambaka, kart bir dnce dzeyinde olan benim iin bu konuma ok dikkat ekiciydi. Yarca sonra, derslerinde hep slm ve Hitler Almanyas zerinde durduunu rencilerden iittim. Hamdi Atademir de kesin sacyd, Anadolcu muydu? Pek bilmiyorum. DTCF Olaylar. niversitedeki basklar. Bu konuya gelelim imdi. Sanrm bir takm olaylar kt Dil-Ta-rih'te... DTCF Olaylar nedir? BORAN Evet, iki dergi kardk faklteden kimi arkadalarla. Zaten, Dil-Tarih Olaylar dediiniz olaylar dneminin balang tarihi olarak 1941 Ocak aynda Yurt ve Dnya dergisinin yaymlanmasn alabiliriz. Faklte iinden Pertev Boratav, Niyazi Berkes ve ei, dndan da Adnan Cemgil ile birlikte kardmz ve sahiplii ile yaz ileri mdrl benim zerimde olan Yurt ve Dnya dergisi ok ksa zamanda kimi evrelerin dikkatini ekmekte ve tepkilerine yol amakta gecikmedi.

Bunlar bata iktidar evresi olmak zere, CHP'nin resm devlet ideolojisine dntrd ideolojiyi savunanlar ve o yllarda belki en yaygnlk kazanm bulunan, Turanc ve Anadolcu olarak ikiye ayran rk gerici, Hitler Almanyas hayran olarak tannm kii ve evrelerdi. Yurt ve Dnya'nn bu tr ideolojileri reddettii ise akt. Dergi ve onu karanlar sol ve solcu olarak damgaland. 33 F.: 3 Damgaland diyorum, nk o zamanki egemen zihniyete gre bir fikri, yayn, kiiyi sol ve soclu olarak nitelemek onu kesin ve mutlak olarak mahkm etmek, toplumdan dlamak, yaam hakk tanmamak anlamna geliyordu. Bu zihniyet ve buna dayanan olaylar bugn de btnyle ortadan kalkm deildir. Ama o zamanki boucu younluuna, toplumun politik, sosyal ve tm ynleriyle dnsel yaamn dondurucu etkinliine sahip deildir. Bugn toplumun greceli olarak nesnel gelikenlii ve daha geni apta olan ilerici, diri gleri yasaklar, basklar, ikence ve cezalandrmalar demir emberi iinde tutulmaya direnmekte, bu emberi ama mcadelesini daha etkin lde vermektedirler. 1942 yl sonlarna doru Yurt ve Dnya'dan ayrlarak Muzaffer erif Baolu ile 1943 Mays'nda Admlar dergisini yaynlamaya baladk. Derginin sahibi ve yaz ileri mdr yine bendim. Admlar kanmca daha tutarl ve belirgin bir ideolojik izgideydi, en azndan yle olmasna zen gsteriyorduk. Devlet memurlarnn politik yaynlar karmalar yasaklanm olduundan ve niversiteli retim yeleri de o statde sayldndan, her iki dergide de politik yazlar kmyordu. Ne var ki, kanmca her yazda aka veya zmnen bir ideolojik a, dolaysyla da en geni anlamda politika vardr. Yaznn yazar bu aa vurmann farknda bile olmayabilir, ama onun yle veya byie bir dnya gr, benimsedii veya kar kt sosyal dorular, normlar vardr. Bunlar ister istemez yazda az da olsa kendini belli eder. Bunun iindir ki kardmz dergilere szn ettiim evreler saldrdlar. KORE BLDRSNDEN 15 AYA MAHKM OLDUM VE MEMURYETTEN IKARILDIM Sayn Boran, Yurt ve Dnyann yaymland dnemde aranzda MarksizmLeninizm deerlendirmesi yapmaz mydnz? 34 BORAN Hayr yapmazdk. nk dergilerde politik yazlar kmad gibi genel teorik konular ileyen yazlar da yoktu. Gncel, somut konular zerinde duruluyordu. Bu konulara yaklam, deerlendirmeler zerinde de hep gr birliine varlyordu. Benim o zamanki bilin dzeyime gre, Marksist adan itiraz edilecek yazlar deildi yaynlananlar. Ben yazlarmda bilinli olarak konulara Marksist-Leninist adan - bu ikisi arasnda bir ayrm yapmam, bir btndr onlar- bakmaya altm. Yanllar yapm olabilirim, yaprmmdr. teoriyi yeterince bilmediimden, konuyu doru deerlendiremediimden filn, o baka. O adan bakyordum, nk bu ideolojiyi doru, yani gereklie ve manta uygun buluyordum. Daha nce de belirttiim gibi, onu ilk Trk Barseverler Cemiyeti davas nedir? KORE'YE ASKER GNDERLMESNE KARI IKINCA... Trk Barseverler Cemiyeti, 14 Temmuz 1950 tarihinde Do. Dr. Benice Boran, Avukat Osman Fuat Toprakolu, Muvakkar Gran, Avukat Vahdettin Barut, Yksek Mimar Kemal zmeri, Mimar Reit Sevinsoy, retmen ve evirmen Adnan Cemgil ve Hukuk Fakltesi rencisi Naci Ormanlar tarafndan kuruldu. Bakanla Behice Boran, Genel Sekreterlie de Adnan Cemgil getirildi. Menderes hkmetinin TBMM karar olmakszn Kore'ye 4500 kiilik bir askeri birlik gnderme kararn protesto etmek amacyla bir bildiri yaymlayan Trk Barseverler Cemiyeti yneticileri hakknda Ceza Yasas'nh 161'inci maddesi uyarnca dava ald ve Boran ile arkadalar tutuklandlar. Kurmay Albay Necmettin kten bakanlnda, duruma yargc Bill Akar ve ye Kurmay i 35 , Yarbay Hidayet Arkun'dan oluan Ankara Garnizon Komutanl 2 No'lu Askeri Mahkemesi, sanklar, 30 Aralk 1950 tarihinde "Milli mukavemeti krmak ve mill

menfaatlere zarar verecek faaliyetlerde bulunmak suundan onbeer yl ar hapse mahkm etti. Bu kararn Askeri Yargtayca bozulmas zerine, bu kez, Svari Albay Nuri Sansal bakanlnda, duruma yargc Eyp Sabri Baran ve ye Kurmay Binba Vasfi Arkun'dan oluan Ankara 2 No'lu Askeri Mahkemesi, 13 Haziran 1951 tarihinde, Behice Boran' 1 yl 3 ay hapse mahkm etti. Dier sanklar da 6 aydan 10 aya kadar deien cezalara arptrldlar. Savc Macit Erdemir'in Trk Barseverler Cemiyetince yaymlanan bildirinin Sovyet tezinin propagandas olduu yolundaki sav da yerinde grlmemitir. Ankara Garnizon Komutanl 2 No'lu Asker Mahkemesinin 13 Haziran 1951 gn ve 1951/14-16 sayl kararnn 9'uncu sayfasnda bu savn niin yerinde grlmedii u szcklerle anlatlmaktadr : "Savc tarafndan beyannamenin yurdumuza kar emperyalist emeller besleyen Sovyet Rusya ve onun direktifi altnda olan komnist bar teekkller tarafndan yaplagelmekte olan bar propagandalarndaki teze uygun bir mn ve ruh tad ileri srlmse de, sanklarn Sovyet tezinin propagandasn yaptklarna veya hariteki herhangi bir teekkl ile irtibatlar olduuna dair msbet delil bulunmadndan esasen baka bir dava mevzuu olabilecek olan bu nokta zerinde durulmamtr. Boran ve arkadalar. Ceza Yasas'nm 161'in-ci maddesinin 6'nc fkras gereince mahkm olmulard. ---------------" 36 6. fkra yleydi: Sulh zamannda ammenin tel ve heyecanna mucip olacak ekilde aslsz, mbalal veya maksad mahsusa mstenit havadis veya haber yayan veya nakleden veya mill menfaatlere zarar verecek herhangi bir faaliyette bulunan kimse, alt aydan iki seneye kadar hapis ve 500 liradan 5000 liraya kadar a para cezas ile cezalandrlr. Maddenin bu fkras, 1962 ylnda Aydn milletvekili Orhan Apaydn tarafndan verilen bir yasa nerisi zerine anti-demokratik bulunarak kaldrlmtr. Aradan yirmi yl geecek, bu yasa nerisi ile Trk Barseverler Derneinin 30 yl nce mahkm olduu 161'inci maddesinin 6. fkrasn kal-drtan Orhan Apaydn, Bar Dernei san olarak tutuklanp yarglanacak ve cezaevinde tutulduu amansz bir hastalktan kurtulamayarak 1986 ylnda hukuk sava ile geen yaamna gzlerini kapayacaktr. 51 Tevkifat nedir? BEHCE BORAN BERAAT ETMT Behice Boran, 1951 ylnda, Ankara Garnizon Komutanl 2 No'lu Askeri Mahkemesi'nin 7 Ekim 1954 gn ve 53/17 esas ve 54/33 sayl gerekeli hkm ile 52 Tevkifat diye bilinen TKP davasndan beraat etmitir. Bakan Svari Albay Yusuf zsan, duruma yargc zzettin Cebe ve ye Piyade Kurmay Albay Muharrem Savtekin'den oluan mahkeme, "gizli komnist partisine girmi olduunu gsterir herhangi bir kant bulunmad gerekesi ile _ _ Boran hakknda beraat karar vermitir. Mahkeme kararndan rendiimize gre, 184 sankl TKP davasnda Behice Boran, yapt savunmada, hakkndaki beyanlarn Yaar l adndaki bir sanktan elde edildiini, Yaar l'n akli dengesinin yerinde olmadnn hekim karar ile anlaldn, hakkndaki dier beyanlarn da Enver Gke'den polis sorgusu srasnda alndn, Gke'nin mahkemede yaplan sorgusunda, polis ifadelerini deitirdiini Admlar dergisinin TKP tarafndan benimsenmesinin kendisini balamayacan, kald ki, bu dergi hakknda bir soruturma da almadn. Barseverler Cemi-yeti'nin komnizm ile ilgisi olduu iddiasnn yersiz olduunu, bu davann karara balanm bulunduunu ve dava srasnda Barseverler Cemi-yeti'nin komnizmle temasnn tespit edilmediini, iddialarn dayanaksz olduunun anlald, kendisi ile alkal grlen ahslarla aralarndaki parti temas olmadn, partiye girmediini sylemitir. Mahkeme, bu savunmay yerinde grm ve Barseverler Dernei'nin 'D memleketlerdeki teekkllerle gaye bakmndan bir olduklar ve Trk Barseverler Dernei'nin gerek aka, gerekse zimn olarak mezkr cemiyetlerle

ibirlii yaptklarna dair hibir delil bulunmadn (Karar s.- 336) belirtme gereini duymutur. rendiim zaman, tamam toplum bu yoldan deitirilebilir, kalkndrlabilir dedim. Ama o dergilerdeki yazlar - daha sonrakileri de - yazl tarihlerinden beri bir daha okumadm. imdi ne derim onlar hakknda, pek bilemem. Yani brlerinde de byle bir izgi vard sanyor-dusunuz, size verdii izlenim oydu. BORAN Evet. Ama ben, rnein, hibir zaman Ni38 yazi Berkes'e - dierlerine de - Marksist misin, deil misin? diye sormadm aka. Onlar da bana sormadlar. Ama konumalarmzda, yazlarmzda bir gr ayrl kmyordu ortaya. Yurt ve Dnyadan ayrlm esasta bir gr ayrlndan deil, dergi karmann pratiine ilikin bir anlamazlktand. 1943 sonlarnda Mill Eitim Bakanl, hakkmda ilk soruturmay at. Bakanla arldm ve yksek bir yetkilisi, yanlmyorsam bakanlk mstearyd, beni sorguya ekti. Sorular yalnz dergiye mi ilikindi, yoksa retim grevimi de kapsyor muydu, baka arkadalarn da ifa-,desi alnd m, imdi hatrlamyorum. Kapsam her ne idiyse de bu soruturmadan bir sonu kmad. Ne var ki, sulayc soruturma ve aratrmalar her defasnda daha ciddi biimler alarak ard ardna denecek kadar sk srd gitti. Tarih blmnden seilmi kimi rencileri sosyoloji ve psikoloji rencileri arasna sokup onlardan hocalar hakknda bilgi edinmek giriimi aa knca, bu operasyon durduruldu ve resm soruturma ald. Bizlerin ifadesi alnmad. Soruturma srasnda Nihal Adsz'n fakltelerde rgtlenmeye ilikin olarak bir renciye yazd kandam hitabyla balayan mektup ele geince, bu soruturma da, durumun, Felsefe Enstits retim yeleri arasndaki gr ayrlklar ve ekimelerden ibaret olduu sonucuyla kapatld. Derken, 1945 Aralk aynda Tan gazetesi ve Grler dergisi olay yer ald. Grler dergisinin birinci says km ve onda benim Anadolcu akma ilikin olarak hazrladm bir dizi yaznn ilki yaymlanmt. Bundan tr, ayn dergiye yaz yazmay vaat etmi olan Pertev Boratav, Niyazi Berkes ve ei ile birlikte grlen lzum zerine veklet emrine alndm. Dantay'a dava atk, avukatmz yoktu, mdafaaya kendimiz ktk ve davay kazandk, grevlerimize iade edildik. Bunlar olurken, demokrat bir kii olan Hasan Ali Ycel Eitim Bakanl'ndan uzaklatrlm, yerine rk emsettin Sirer getirilmiti. Sirer de, Anadolcurk olarak 39 tannrd. niversiteler kstl bir zerklie kavumu olmakla beraber, Eitim Bakan, tm niversitelerin bakan sfatna haizdi. Sirer ilk i olarak, bu sfatn kullanp Ankara niversitesi Senatosu'na, retim grevlileri Boratav, N. Berkes ve Boran hakknda bir kovuturma amak gereini grp grmediini soran bir yaz gnderdi. Senato hemen harekete geerek, bizi niversiteden uzaklatrma karar ald. Bu karara kar niversiteleraras Kurul'a itirazda bulunduk. stanbul niversitesi heyeti ile istanbul Teknik niversitesi yetkilileri karara karydlar. niversiteleraras Kurul toplantlarnda kanmca, asl, Bakan Sirer'e kar niversitelerin zerkliini koruma ve perinleme mcadelesi veriliyordu. Mcadelenin ban Sddk Sami Onar ekiyordu. Prof. Hfz Veldet Veli-dedeolu bu mcadeleyi, toplantlarda neler getiini benden ok daha iyi bilir. emsettin Sirer yenildi. ki niversitenin ounluk kararyla niversiteden kartma karar bozuldu. Bu niversiteden atlma ve greve iade edilme ileminin srd zaman zarfndayd sanyorum, rencilerin DTCF'yi basma, Rektr evket Aziz Kansu'yu hrpalama olay oldu. Basanlar bizim fakltenin rencileri deildi; aralarnda onlardan da bulunsa, kar kan asl kitleyi oluturan Hukuk Fakltesi - belki ksmen de Siyasal Bilgiler Fakltesi - rencileriydi. Faklte Dekanl, olaydan birka gn nce biz retim grevlisine, Berkes. Boratav ve bana, bir hafta faklteye gelmememiz haberini gndermiti. Grlyor ki olay, fkelenen genliin ani taknl gibi gsterilemezdi, nceden biliniyor, ama nleme, faklte

etrafnda gvenlii salama tedbirleri alnmyordu. Rektr evket Aziz Kansu'ya yaplanlar biliyorsunuzdur. Bu olaylar zerine dekanlk, lzum grdnde dersleri tatil etme yetkisini kullanarak bizlerin derslerini tatil etti. Yine grevsiz kaldk. emsettin Sirer, yenilgiyi kabul etmedi. mz hakknda bu defa adl kovuturma atrmak yoluna gitti. Bunun ilk kademesi olarak idar kovuturma ald. Ankara 40 Hukuk Fakltesi'nden bir profesr, bir doent ve bir asistandan oluan heyet ifadelerimizi ve yazl savunmamz aldktan sonra ademi takip karar verdi. Dantay'n ilgili dairesi karar onaylad. Ne var ki yasa, Eitim Bakan'na karara itiraz hakk tanyordu. emsettin Sirer, bu hakkr kulland ve karar Dantay Daireler Kurulu'na gitti. Genel kurul alt kurul kararn bozarak hakkmzda dava almas karar ald. lgin olan nokta, her mz iin ileri srlen su iddialar 142. maddeye girecek trden olduu halde, Daireler Genel Kurulu Ceza Kanunu'nun grevi ktye kullanmaya ilikin maddesinden -o zamanlar 256. maddeydi sanrm - bizi mahkemeye sevk ediyordu. Bana ilikin veya drt su iddiasndan ikisini hatrlyorum. Birisi, 1943-44 knda lim ve Cemiyet ad altnda fakltede verdiim halka ak iki konferansta Sovyetler Birlii'ni vdm; ikincisi de, derslerimde aile messesesine kar ktm sulamalaryd. Bir asliye ceza mahkemesinde grlen davann sonulanmas tam iki yl srd. 1948-1950. ddia makam ok sayda tank dinletti mahkemede. Bunlardan bir veya iki niversite rencisi faklteye yaplan renci basknnn CHP'nin Yeniehir lokalinde bir toplantda kararlatrlp rgtlendiini syledi, Cemal Zeki Genosman ve Kemal Satr'n adlar geti. Hatrladm kadaryla, savunma tan gstermedim, gstereceim rencilere solcu damgas vurulacak, belki de filenecektiler. Boratav ve Berkes de gstermediler sanrm. Faklte retim yeleri iinde ise savunma tan olabilecek kimse yoktu. Yalnz bir gn durumadan karken kendisini stajyer Avukat Yunus Koak (*) diye tantan bir gen adam yanma gelerek, istersem benim iin savunma tankl yapabileceini syledi. Ankara Kz Lisesi'nden rencim olan bir kz tank benim derslerde sosyalizm propagandas yaptm sylerken, kelimenin tam anlamyla samalam ve topik sos(*) Sonra da TP milletvekili olan avukat merhum Yunus Koak. 41 yalistlerle bilimsel sosyalistleri birbirine kartrmt. Mahkemelerde stajn yapmakta olan ve bizim durumalar srekli izleyen Yunus Koak, kk salonun kapsnda biriken kalabalk arasnda durup bu kzn ifadesini dinlerken, adn verdii, ama imdi tam hatrlayamadm - ilk ad Haluk'tu - Hukuk Fakltesi'nin tannm rk renci liderinin, Tuh, her eyi berbat etti diyerek ifade veren kza fkeyle kfrettiini duymu. Birka defa reddettiimiz yargcn tutumunu deitirmeyeceini bilmekle beraber, tanklk nerisini kabul ettim. Dndrlen dolaplarn aa karlmasnda yine de yarar vard. lk kademede Pertev beraat etti, br ikimiz sulu bulunduk. Yargtay mahkmiyet kararn bozdu ve mahkemeyi ret talebimizi hakl bularak davay baka bir asliye mahkemesine nakletti. Bu mahkeme ilk celsede beraat karar verdi, 1950 Haziran sonunda. Aleyhinizde tanklk eden kzn ad belli mi, anmsyor musunuz? BORAN Belli de, anmsamyorum ama. Sonradan ad bir yerde girdi kt m? BORAN Hayr. Yarglar anmsyor musunuz? BORAN Hayr, yalnz nyargl ve yan tutan durumdaydlar. Birka kere reddettik, ama st mahkeme ret talebimizi kabul etmedi. lgin bir nokta, ilk savc Avrupa'da, galiba Fransa'da renim grm bir hukukuymu, hatta hukuk doktoru da dediler, bilmem artk. fade verirken bana ynelttii iki soru ilginti. nce sosyalizmle komnizm arasndaki fark sordu, ksaca anlattm. Daha sonralar kendi kanaatimi sordu, aklmda yanl kalmadysa, dorudan Komnist misiniz? diye sordu. Ben de anayasa hkmlerine gre - 70. maddesiydi hatrladm - bana byle bir soru soramayacan, kimsenin vicdan kanaati,

inanc sorulamayacan syledim. Gazetelerde manet olmutu. O zamann gazetelerinde bulabilirsiniz. O beraat karar da bizi grevimize dndrmedi. 1948'-de Ankara niversitesi btesi Millet Meclisi'nden geer-'ken, bizlerin aleyhinde konumalar yapld ve mzn 42 kadrolar kaldrld. Kadro d doent durumuna dtk, maalarmzn te birini alabiliyorduk. Benimki 42 lira dolayndayd. Ayn zaman sresinde eim Nevzat Hatko da alt Basn Yayn Umum Mdrl'nden karld, kadrolarda tensikat gerekesiyle. Nevzat efine neden kendisinin de tensikat kapsamna alndn sorduunda -nk Nevzat Yunanca mtercimiydi ve bu dili Trkiye'de bir eine rastlanmayacak derecede iyi bilirdi - efinin yant, Sen de tuttun Behice Boran'la evlendin olmutu. kimiz de akta kalnca dndk tandk, bizimle beraber oturan annelerimizi de alarak stanbul'a geldik. Memuriyet kaplar bize kapanmt. stanbul'da serbest alma olana bulabilirdik. Birka ay olanaklar aratrdktan sonra bir tercme brosu amay uygun bulduk ve atk. niversiteden kesin ayrlnz nasl oldu? BORAN niversiteden kesin ayrlm Barseverler Cemiyeti olay ile ilgilidir. Trkiye'de, Amerika'nn atom bombasna sahip olmasndan adeta sevin duyulan bir hava estiriliyor, bu bombalarn Sovyetler Birlii zerine de yadrlmas propagandas yrtlyordu. Bu konuda en ateli yazlar Ulus gazetesinden Hseyin Cahit Yaln yazyordu. Be yl nce sona ermi, ikinci Dnya Sava'nn yaralarn sarp tahriplerini onarmak ii daha bitirilememi-Ken, yeni bir sava, hem de atom bombal bir sava kkrtcl lgnlktan baka bir ey deildi. ABD ile Sovyetler Birlii arasnda kacak atom bombal bir savan - Sovyetler Birlii'nin de atom bombasn gelitirdiini ABD resm kaynaklar aklamt - dnya iin bir yana, Trkiye'nin kendisi iin bile ne tehlikeler yaratacandan habersiz bu kr, saldrgan politika babo braklmamal, kamuoyunun bu konuda bilgilendirilmesi ve uyarlmas iin bir eyler yaplmalyd. te yandan, Avrupa lkelerinde atom savana kar kitlesel bar hareketleri oluyor, yz-binlerce, milyonlarca imza toplanyordu. ngiltere'de bu mzal ktlarn parlamentoya bir kamyonla tand haberini gazetelerde okuduumu hatrlyorum. 43 Yakn arkada evremde ayn grte olanlar vard. Konuyu gryor, tartyorduk. Sonu, Trk Barseverler Cemiyeti'nin kurulmas ve benim bakanlk grevini stlenmem oldu 1950 Temmuz ortalarnda. Kurulutan ok ksa sre sonra, Temmuz aynn 20-25'i arasnda Mister Grain adnda Amerikal bir senatr anszn Trkiye'ye geldi. Yaz mevsimi dolaysyla her biri bir tarafa dalm olan bakanlar, asker uaklarla acele Ankara'ya getirildi. Akama doru toplanabilen Bakanlar Kurulu, gece saati 9-10 sularnda Kore'ye asker gnderme karar ald ve karar radyodan duyuruldu. Yeni kurulmu Barseverler Cemiyeti'nin bu karara kar geni apta bir tepki gstermesi olanaklar henz yoktu. Ancak bir tepki de mutlaka gsterilmeliydi. Hemen ertesi gn Millet Meclisi Bakanl'na kararn sava iln niteliinde olmas nedeniyle Meclis'ten geirilmesi gerektii; bu kararla anayasann ihll edildii ieriinde bir protesto telgraf gnderdik. Telgraf, Ankara Radyosu'nun akam haberler ajansnda, okundu. te yandan kararn niteliini aklayan ve onu protesto eden bir bildiri kaleme alnarak bastrld ve 27 Temmuz gn stanbul'da ben dahil olmak zere kurucular ve o arada kaydolmu bir ye tarafndan datld. Daha o gnn gecesinde stanbul Emniyet Mdrl-'ne gtrlerek ifadem alnd. Ertesi sabah sivil polisler evi aramaya geldiler ve aramadan sonra beni tekrar ahp gtrdler, mahkemeye kartlp hakkmda tevkif karar alnd. Sultanahmet Cezaevi'ne gnderildim, iki gn iinde dier arkadalara da ayn ilem yapld. 1 Austos'ta da birka erle mevcutlu olarak topluca Ankara'ya sevk edildik. Asker mahkemede yarglanarak mill menfaatleri ihll etme sulamasyla 15 aya mahkm olduk. Bildiride iki nokta, yarglarn dikkatini ekmiti: 1) Kore Sava'na Amerikan menfaatleri uruna katlnd, 2) Hkmetin bu karar Amerika'nn zoru ile verdii idi. Bildiride, bu kararn

olumsuzluu, Trkiye'nin menfaatleri, gvenlii ve dnya barnn korunmas asndan da ele alnp ileniyordu. 44 Kararn kesinlemesinden sonra niversite retim yeliinden ve devlet memuriyetinden ihra edildim, doentlik unvanm geri alnd. Aradaki tahliyeler ve doum yapmam dolaysyla 15 aylk mahkmiyetimi tamamlamam 1 Haziran 1953'e kadar srd. O gn Nevehir Cezaevi'nden tahliye edilerek stanbul'a geldim. ay yirmi be gn sonra, Eyll sonlarna doru yeniden tutuklandm. 41 kiiyi kapsayan bu tutuklamalar, 1951 Ekim'inde balatlan TKP tutuklamasnn son blmyd. O Ekim aynda da bizim ev aranm, Nevzat'la benim ifademiz alnm, ama tutuklanmam-tk. Harbiye'de hazrlanm hcrelerde iki aydan fazla kaldk. 1951'de tutuklananlar stanbul Emniyet Mdrl'-nn st katndaki hcrelerde, aylarca, kimileri senelerce tutulup ikence grmlerdi. 1954 ubat'nn ikinci haftas banda durumalar balad. Bana ilikin sulamalarn bir blm yine niversite retim yeliim dnemine aitti. nce tahliye edildim, sonuta delil yetersizliinden beraat ettim. O ana davada yarglandm. 1953 Eyll'nn sonlarna doru yaplan 41 kiilik tutuklama, o davaya ilikin son tutuklamalard. 1954'te biten, karar 54'te verilen dava? BORAN Evet. 1961 ANAYASASI, 27 MAYIS'IN TRKYE'YE BYK KATKISIYDI Sosyalistlerin yakn tarihe bak alar, kitle partilerinin szclerine gre ok deiik oluyor. rnein, Atatrk dnemi nasl deerlendiriliyor? 1938-50 aras 'Milli ef dnemi' nasl niteleniyor? DP dnemi nasl grlyor? Sayn Behice Boran, TP olay zerinde konumadan nce gemii yle bir genel olarak deerlendire45 bilir miyiz? Kurtulu Sava, bu sava izleyen cumhuriyet, devlet partisi olan CHP'nin nitelii konusunda neler dnyordunuz? BORAN 1960'larda hatrlarsnz, CHP dneminin devrimci olduu varsaymyla DP'nin 1950'deki iktidar al kimilerince kar-devrim olarak nitelenmi, bunun tartmas yaplmt. Ben bu gre hi mi hi katlmadm. Merutiyetle balayan burjuva-demokratik devrim sreci, Mustafa Kemal'in nderliinde emperyalizmin tasallutuna kar ulusal bamszlk savann kazanlmas, padiahln silhlandrd gerici glerin tasfiyesi, cumhuriyetin iln, sultanlk ve halifeliin kaldrlmasyla noktalanmas olgusu ve hukuk, eitim alanndaki reformlar, liklik ilkesi uygulamalar ile noktaland. Bunlar devrimci-demokratik dnmlerdi. Ne var ki cumhuriyetin ilnndan sonraki gelimeler devrimin demokratikliinin bunlarla snrl kaldn gsterdi, ii, emeki halk kitleleri, aydnlar, dn ve sanat yaam, tam ve sert bir bask altnda tutuldu. Demokratik hak ve zgrlklerin hibiri tannmad, uygulanmad. Ksacas, Batllama, muasr medeniyete ulama, yani Batl kapitalist lkelerin dzeyine ulama szde ama olduu halde, Trkiye Bat demokrasileri trnde bir demokratik rejime bilinli olarak sokulmad. 6 ok ilkeleri gelitirilmedi Alt Ok'a alnan devrimcilik, devletilik ve halklk ilkeleri birbiriyle balantl bir btn halinde, tutarl ve ciddi bir biimde derinlemesine ele alnp gelitirilse ve ciddi bir biimde uygulamaya geirilse idi, CHP demokratik devrimci zellikler kazanabilirdi. Byle yaplmad. 1960'larda nemi ok abartlarak ne kartlan, CHP'nin devletilik politikas 1930-1940 dneminde ekonomide bir devlet sektr oluumunu balatt ise de, bu sektr hem ok dar tutuldu, sanayilemeyi baaracak apta ve nitelikte ngrlmedi, hem de daha nemlisi, bu devletilik politikas halk kitlelerinin karna deil, zel serma46 ye ve sektrn karna yrtld, burjuvazinin palazlanmasna yarad. Daha sonraki dnemlerde ok genileyen devlet sektr bu snfsal niteliini hep korudu. Devlet eliyle zengin, yaratma, burjuvaziyi glendirmenin bir arac oldu. CHP tek partili rejimi kitlelerin yoksulluktan, cehaletten, egemen

snflarn smr ve basklarndan kurtarmak iin, bu maksatla onlarn ynetime katlmasn salamak iin kullanmad. Sayn Boran, CHP'nin 'Tek partili devrimcilii'n byle yorumluyorsunuz. Peki ya DP nasl bir partiydi? Egemen snflara kar bir parti miydi? Yoksa? bu snfla* rn rn olan bir parti mi? DP'yi Trk toplumunu demokrasiye geiren bir parti olarak gryor muydunuz? BORAN 1950 ncesi benim nem verdiim, zerinde durduum olgu Demokrat Parti'nin olumas deildi. ok partili parlamenter demokrasiye gerekten geilip geilmeyecei idi. DP, znel etmenler bir yana, nesnel olarak burjuvazinin kendi iinde ayrmasnn rnyd. O da CHP ile ayn snfsal nitelikteydi, ticaret ve sanayi sermayesinin, byk toprak sahiplerinin partisiydi. Aralarndaki ikincil farklara girmiyorum. Bat tipi parlamenter demokrasi, byk burjuvazi karsnda ii snfnn, emeki kitlelerin de politik dzeyde, yani komnist partisi de dahil olmak zere, rgtlenebilmesi ilke ve olgusuna dayanr. ki ana stun zerine oturur bu politik demokrasi yaps. Snf esas zerinde rgtlenme yasann kaldrlmas, ardndan Trkiye Sosyalist Emeki ve Kyl Partisinin ve dier birka sol partinin kurulmas, iilerin hzla sendikalama giriimleri, Bat tipinde ok partili bir demokrasiye geme olasln dndrmt bana. nemli olan bu olasln gerekleip gereklemeyecei idi. ki partinin snfsal nitelii ayn olduundan 1946 seimlerinde daha nce sylediim gibi Trkiye Sosyalist Emeki ve Kyl Partisi'nin grne uyarak bo oy kullandm. 47 Sol kanatta rgtlenme ezildi Umut baladm olaslk gereklemedi. ok parti-Jilik ok ksa zamanda sa kanat partilerinin okluuna dnt; sol kanatta rgtlenme ezilerek nlendi. ilerin rgtledii sendikalar bile yok edildi ve 1947'de CHP gdmnde sendikaclk balatld. Demokrasiye, byle aldatmaca bir geie neden gerek grld? Daha dorusu inn neden gerek grd? 1946'da Cumhurbakan nn'nn 'demokrasiye gei' kararnn ardnda ne gibi etkenler vard? nn, ok sonra 'Etrafmzdaki Arap lkeleri seim zerine seim yaparlarken, ben utancmdan duvarlara bakamazdm' diye o gnlerde ne dndn aklamt. Behice Boran, bu dnm nasl yorumluyordu? O gnlerde ne dnyordu? Neydi bu demokrasiye geiin nedenleri? BORAN Demokrasiye gemenin gerekesi ksaca uydu: i etmenler: Cumhuriyet dneminin ta bandan beri hep yoksulluk iinde ve devlet basks altnda kalm kyl, kentli, ii/emeki kitlelerin yaam koullarnn 2. Dnya Sava sresinde daha da zorlamasnn, daha sertlemesinin yaratt dipten vurular; ayn sava yllarnda iyi krlar vurup palazlanan ticaret ve sanayi burjuvazisinin vesayetinden kurtulma ve hareket serbestliine kavuma istemleri; bu iki snfsal geliim izgisinin CHP'ye kar olma noktasnda birlemesi. D etmenler: Savan Alman Nazizminin, talyan faizminin ve Japon militarizminin kesin yenilgisiyle bitmesi; demokrasinin itibarnn artmas, Bat'dan dlanp yalnz kalmamak iin Trkiye'nin katlmak zorunluluunu duyduu Birlemi Milletler Tekilt yeliinin demokrasiyi art olarak dayatmas. Bir numaral durum iki numaral durumla birleince, CHP, parti iinde bir muhalif grubun oluup nerge vermesini, sonra da ayrlp yeni bir parti, Demokrat Parti'yi kurmasn eski usullerle nleyemezdi. Kendi dnda yeni partiler kurulmasna ister istemez izin verecekti. 48 Ne var ki, inn'nn ve CHP'nin ve egemen snflarn ba korkusu komnizmdi. Savan kazanlmasnda Sovyetler Birlii'nin belirleyici etmen olmas, bundan tr itibarnn ok ykselmesi ve gcnn artmas bu korkuyu arttryordu. Trkiye yle veya byle ok partili, genel seimli, parlamentolu bir rejime geerse, Batl devletler, hele ABD daha tesini kurcalamazd. Nitekim de yle oldu, komnist partisi, hatta 1960'lara kadar herhangi bir sol partisi olmayan

birok partili parlamenter rejime geildi. Batl demokrat lkelerden hibir ses kmad. Tek ayak stnde seken demokrasi O zamandan beri Trkiye'de ok partili parlamenter demokrasi tek ayak zerinde sekip sendeleyen, on ylda bir de kalka srdrlmeye allan bir pheli demokrasi olmaktan kurtulamad. Belirttiim tm bu ihtiraz kaytlarna ramen, iktidarn 1950'de snfsal dzeyde deil de parti dzeyinde de olsa el deitirmesinin kmsenmeyecek nemi vard. Yirmi sekiz yl srmekle adeta mutlakiyet kazanan CHP hkimiyetinin ortadan kalkmas, kendi bana olumlu bir olayd. CHP'nin kendi gelecei bakmndan bile. Halk kitlelerinin deimez kaderiymi gibi algladklar, honut olmadklar bir iktidar kendi gleriyle deitirebildiklerini grmeleri, bu deneyim geirmeleri ve kendine gven duygusu kazanmalar-daha da nemliydi. Halk, Demokrat Parti'yi, kar klmaz sand CHP'ye kar kt iin destekledi, oylaryla iktidara getirdi, ona kitleseik kazandrd. Dondurulmu politik yaamda bir gedik alm, tkanklk bir lde giderilmiti. Bu gediin politik yelpazenin tm partilerini kapsayacak kadar demokratik bir boyutta geniletilmesi mcadelesi 1960'larda balayacakt, bu ynde mcadele hl bugn de sryor. Trkiye'de sa partiler. Batl anlamda demokrat, yani liberal olmular mdr? DP, bu bakmdan incelenmesi gereken bir laboratuvar konusw>ydu. Tek 49 F.: 4 partili dzenin seenei olarak gelen DP, Batl anlamda zgrlk bir parti saylabilir miydi? Sayn Boran, DP'yi nasl niteliyorsunuz? DP nasl geliti? kendi sonunu nasl hazrlad? BORAN 27 Mays ncesinin on yllk DP dneminde, bu parti da borlanmaya dayanan politikasyla ekonomiye bir canllk getirmi, sanayilemeyi, tarm makineletirmeyi bir lde hzlandrmt. Kylnn eline para geer olmutu. Ama lkenin gerekten kalkndrlmas asndan DP politikas iflsa mahkmdu. yle de oldu. On yl tamamlanmadan ekonomi darboaza girdi, tkand; enflasyon ahlanm, dviz ve pazar sknts zmszle-miti. DP tad adm partisi deildi Politik yaamn demokratiklemesi asndan ise Demokrat Parti tad adn partisi olmadn, iktidara gelir gelmez barseverler hareketini bastrmasyla ve ondan sonra Trkiye Komnist Partisi'ne o gne kadar grlmemi boyutta darbe indirerek, bu arada 141 ve 142. maddeleri daha da arlatrarak, Vatan Partisi yneticilerini tutuklattrp mahkemeye sevk ettirerek, ii snfnn sendikal hareketini Amerikan sendikaclnn kontrol altna sokmaya girierek ve CHP muhalefetine ar tahammlszlk gstererek kantlamt. Trkiye'yi NAT'ya sokan, yurt topraklarn Amerikan slerine aan, ikili anlamalarla Amerika'ya akl almaz ayrcalklar tanyan, silhl kuvvetlerin tmn NATO emrine veren, orduya ilikin her eyi Amerikan usullerine ve NATO stratejisine gre dzenleyen DP iktidar, ulusal bamszlk diye bir kavrama sahip deildi. Byle olunca da yabanc sermaye ve petrol irketlerine kaplar amas da doald. DP dneminde asker/sivil memurlar kitlesinin yaam dzeyi dmt. DP iktidar CHP yanls olarak grd bu kitleyi ihmal ediyor ve onlar arasnda gerek bu neden50 le, gerekse DP ynetiminin belirttiimiz gidiini beenmediklerinden honutsuzluk byyor, yeni eilimler filizleniyordu. Ordu huzursuzdu. Amerikan kontrol altna tam alnamayan ii snf sendikal hareketinde ilerici eilimler geliiyordu. Aydnlar, yksek renim genlii iinde de benzeri bir durumun belirtileri grlyordu. Ekonominin darboazda boulma noktasna gelmesi; DP'nin Millet Meclisi'nde CHP muhalefetine tahammlszlnn son haddine varmasyla tahkikat komisyonu gibi olaan d tedbirleri almaya; nn'nn gezilerini engellemeye kalkmas, rencilerin demokratik eylemlerine kar zor kullanmas, barda taran etmenler oldu. 27 Mays hareketi tm bu gelimelerin rnyd.

Sayn Boran, imdi bugnn tartmal konusu 27 Mays ihtilline gelelim. 27 Mays' o gn ve bugn nasl deerlendiriyorsunuz? 61 Anayasas hakknda - hele hele 12 Mart ve 12 Eyll dnemlerini de yaadktan sonra - ne dnyorsunuz? 27 Mays 1960 sabah Sayn Boran, ihtillin yapldn renince ne dnmtnz? BORAN 27 Mays sabahnn erken saatlerinde haberi duyduumda iimde hem bir ferahlama, hem bir kayglanma duydum. Az nce yapm olduum 27 Mays ncesine ilikin deerlendirmeyi o gnlerde bir btn olarak yapm deildim, ama lkenin 27 Mays arifesinde iine dm bulunduu durumun yle devam edemeyecei de aikrd. Radyoda okunan aklamada, NATO'ya, CENTO'ya ballk cmlesi houma gitmemiti, ama baka trl olacan da beklememitim. Radyoda konuann 1940'larda rk olaylar dolaysyla tutuklananlar arasnda bulunan, albayla ykselmi, o zamanki temen Trke olduunu renmem, Akis dergisinin onu hep Mill Birlik Komitesi'nin kuvvetli albay diye nitelemesi ve nihayet ierii kayg uyandran bir yasann - lk Kanunu mu neydi, yle bir ey - gndeme getirilmesi nereye gidildiine ilikin kukularm arttryor-du. Alt ay sonra Trke'in iinde bulunduu, iktidarda 51 kalma yanls olarak bilinen 14'lerin grevden uzaklatrlmas ile, szn ettiim kanunun gndemden kmas rahatlatc oldu. stanbul niversitesi'nden demokrasi yanls olmakla tannm ileri gelen bir grup profesrn yeni bir anayasa hazrlamakla grevlendirilmesi, Kurucu Mec-lis'in kurulmas ve 27 Mays'n bir buuk yl dolmadan genel seimlere gidilmesi, olumlu gelimelerdi. Seim sonular belli olduktan sonra belireri Meclis'i atrma eiliminin durumu belirleyici olmamas, Meclis'in normal almalarna balamas da 27 Mays lehine kaydedilecek nemli bir puand. 1961 Anayasas topluma byk bir katkyd Ve nihayet 1961 Anayasas, 27 Mays'n Trkiye toplumuna ve politik yaamna bir dneme aldrtacak nitelikte byk katksyd. Bu yeni anayasa ile toplumda demokratikleme srecinin hzlanmasna, ii snfnn politik ve sendikal hareketinin gelitirilmesine elverili yeni hukuksal olanaklar dodu. Krk yllk bir gecikmeyle. Trkiye, tam deil, greceli lde olsa da Batdakilerine benzer bir parlamenter rejime girdi. 141-142. maddeler kaldrlmad, ama yeni anayasa sol dnceye ve sol kanatta partilemeye kapy nemli lde ayordu. Kapnn ardna kadar almas iin, yani 141 ve 142. maddelerin, kaynaklandklar faist talyan yasasnn muadil maddeleri gibi hkmsz hale drlmesi iin, ii snfnn ve dier ilerici glerin tutarl, inat mcadeleleri gerekliydi. Bu mcadelenin baaryla yrtlebilmesi iin de ii snfnn yasal dzeyde burjuvaziden bamsz rgtlenmi partisine ihtiya vard. Trkiye ii Partisi, te bu greyi stlendi. Parlamenter demokrasi deniyorsa rejime, parlamenter demokrasi tam gereklemeliydi. Bu da ancak yasal politik yelpazenin solundaki boluun snrlamalar olmadan tam doldurulmasyla mmknd. Anayasann getirdii bilim retme ve yayma, dnce ve rgtlenme ve dier demokratik zgrlkler ve gerekesinin deyimiyle iktisaden bakalarna baml olan52 tara yani ii ve emekilere tand haklar demokrasiyi geniletme mcadelesinin kstl da olsa olanaklarn veriyordu. Toplumda anayasann demokratik, ilerici hkmlerine sahip kacak, demokrasinin geniletilmesi mcadelesini verecek gler olumutu. Bu sylediklerim imdi yaptm bir deerlendirme deildir. 1960'larda bu deerlendirmeyi yapm, konumalarmda ve yazlarmda kullanmtm. TP'in gr de bu merkezdeydi. TPTEK MUHALEFETN ARKASINDA MHR BELL YNLENDRMES VARDI Bu konular konutuktan sonra asl konumuza, TP olayuna gelmitik. Behice Boran'nki bir uzun yryt. Bu yryte beraber olduu bir ksm insanlarla bugn kar karya gelmiti. rnein M. Ali Aybar ile.. Sayn Boran, imdi TP olayna girmek istiyorum. 1961 ylnda TP kuruldu. Olay nasl karladnz? Ve partiye nasl girdiniz?

BORAN Mehmet Ali Aybar 1947'den beri yakndan tandm, ii'snf davasna inanm bir kii olarak bildiim, yaynlaryla ilerici izgide mcadele vermi bir insand. Bir parti kuralm m diye dnrken TP kurucusu sendikaclarn onunla temasa gemesiyle bu partiye katlmann daha doru olacan dndk ve yle davrandk. Genel Bakanla getirilmesini TP'in doru izgide gelimesi, tutarl ve sk bir demokrasi mcadelesi vermesi asndan olumlu ve nemli bir olay olarak karladm ve sevindim. O zamanlarn Aybar'na gvenim tamd. Bu gvenle TP'e girip girmemem konusunu onun takdirine braktm. Partiye ye olmay ok istiyordum. Ne var ki, geride kalm yirmi yllk srede bamdan geen olaylar, davalar dolaysyla politik adan bir hayli gze ba53 tan bir kiiydim, ii Partisi olarak iktidarn, egemen snflarn, gericilerin imeklerini zerime ekmesi zaten olas dan TP'e girmem parti asndan sakncal olabilirdi, hi deilse bir sre iin. t)yelik fiini Aybar'a tarihsiz verdim Bu dncelerle yelik fiini doldurdum, imzaladm, ama tarih koymadan Aybar'a verdim. Kendi yeliim konusunda ben belki objektif olamam, nk partiye girmek istiyorum. Parti asndan durumu sen deerlendir ve karar ver dedim ve ekledim, Ben bu konuyu bir daha amayacam. Aybar' zor durumda brakmak istemiyordum. i snf hareketinin yarar gerektiriyorsa ben yelikten feragato hazrdm. Bir sre sonra, kurucularn ynetim kurulu olarak yaptklar ilk toplantda admn getiini, mevcut koullar nda sakncal bulunduumu rendim. stanbul'da yaplan ikinci toplantdan sonra dzenlenen akam yemeinde kimi kurucular eim Nevzat'tan benim niin gelmediimi sormulard. O sralarda Vatan gazetesinde haftada bir yazm kyordu. 1961'in sonlarnda Ankara'da Trk-'in dzenledii Komnizmi Tel'in Mitinginden az nce Yn dergisinde TP'in aleyhinde maksatl bir yaz km, ben de ona Vatan'da cevap vermitim. Kurucularn teekkr bana szl olarak iletildi. Nihayet 1962 sonlarnda, TP Genel Sekreterlii'nden mektubun yazld haftann perembe gn saat 17'de Bilim ve Aratrma Brosu'nun toplantsna katlmama ilikin bir davet aldm. Parti yeliine kabul edilmitim. TP 1. kongrede Marksist kimlik kazand TP, Marksist" bir parti miydi? Partinin Marksist ideolojisi, kuruluunda da var myd? Yoksa, parti ne zaman Marksist bir parti oldu? Nasl bir sreti bu? TP'i nasl niteliyordunuz Sayn Boran? 54 BORAN TP, sendikal hareketin ilerici kanadnda yer alan aban Yldz, brahim Gzelce, Kemal Trkler ve Rza Kuas gibi yrekli sendikaclar tarafndan kurulmutu. Aralarnda ii snfnn davasna inanm, sosyalizme eilimli veya ak olanlar vard. Ad geenler ve ayn nitelikleri paylaan dier sendikaclar, partiye yaplan, abartmasz yzlerce kaba kuvvet saldrsna, saysz szl satama ve ktlemelere karn parti kademelerinde grevlerini srdrdler, parti politikasn savundular. TP'in kuruluu olay ok anlaml ve nemli bir gelimenin ifadesidir. Kurucularn ii snfndan gelii, bu snfn sendikal rgtlenme ve mcadele bilincinden, politik dzeyde rgtlenme ve mcadele bilincine ykselmesinin bir belirtisi ve sonucudur. 1962'de partiye sosyalist, sol, ilerici aydnlarn katlmasndan sonra, ayn yl kaleme alnan parti tz ve 1964'n ubat'nda yaplan 1. kongrede kabul edilen parti program ile TP Marksist bir kimlik kazand. TP, o zamann Trkiye koullarnda yasaJ bir parti olarak somut-lan idi. Parti bu kimliini gelitirme srecine girdi, bir baka deyile, bilimsel sosyalistleme. Gerek partinin kendi mcadelesinde kazand deneyimler, gerekse nesnel olgular olarak ii snfnn geliip glenmesi, Marksist yaznn kimi nemli yaptlarnn ilk kez Trkeye evril-mesiyle Marksist retinin parti yelerince renilmesi, partinin bilimsel sosyalistleme srecini gelitiriyordu. Tartmada, ii snf nclnden kt

Boran, partinin Marksist bir parti kimliini kazanmasn 1964 ubat'nda yaplan 1. kongreye balamaktadr. Acaba, partide ilk uyumazlklar, bu srada m ortaya kmt? 64 kongresinde temel konularda gr ayrlklar belirdi mi? BORAN TP'te ilk uyumazlklar 1964 1. kongreden nce bilim ve aratrma brosunda parti programn hazrlama almalarnda kt. Sorun ii snfnn ncl 55 konusunda dmleniyordu. Kimi arkadalar, azgelimiler grubunda olan sanayileememi lkelerde ii snfnn deil, orta katmanlarn devrimci harekete nclk ettiklerini ileri sryorlar, Trkiye'de de byle olacan sylyorlard; ii snf nclk edemeyecek kadar gszd. Biz ise aksi grteydik. TP'in ii snfnn barndan k, geni kyl kitlesinin, dier kent emekilerinin ise kendi snfsal partilerini karamamalar olgusu bile, benim kanmca, ii snfnn bu katmanlarn bir lde nnde gittiinin gstergesi idi. ii snf, gelimi sanayi lkelerindeki kadar, olmasa bile, yine de kmsenmeyecek bir gteydi. Bu snfsal gc fiili nclk gcne dntrmek, ii snf partisi olarak TP'in greviydi. i snf, ncln kendi partisi eliyle gerekletirip yrtrd, iilerin en bilinlijeri partiye giriyor veya dardan destekliyordu, iileri bilinlendirmek, partiye kazandrmak da yine partinin greviydi. Tartmalar sonunda partinin niteliini belirten tzk maddesindeki tanmlama, ii snf ncln iermekle beraber bir redaksiyondan geirilerek programa aktarld. Ama 1, kongreden sonra, birinci gr savunan yeler baka yeleri de yanlarna katarak, parti merkez ynetimine ve kongreye itiraz eden ve genel ynetim kurulunun toplantya arlarak olaanst kongre kararnn alnmasn talep eden bir yaz gnderdiler. Bu protesto yazsnda ii snf nclne bu szckler ifade edilerek deil, organlarn oluturulmasnda yelerin yarsnn ii olmasnn gzetileceini belirten tzk maddesine itiraz edilerek kar klyordu. Bu grubun talebi zerine GYK toplanp konuyu grt, tartt ve olaanst kongre istemini reddetti. Bunun zerine istifa edenler oldu. TP iindeki asl byk uyumazlk 20-24 Kasm 1966 tarihleri arasnda Malatya'da toplanan byk kongrede kmt. O yllar, Mihri Belli'nin niversite genlii zerinde olduka etkin olduu yllard. Btn dnyada birdenbire patlak veren "68 renci olaylar sosyalist hareket zerinde bir renci devrimcilii dalgas yaratmt. 56 Belli'nin ban ektii Milli Demokratik Devrim*-gr renci kesiminde byk coku yaratmaktayd. Ksaca MDD'ciler diye anlan ya da Mihrici olarak bilinen evreler, TP ynetimine kar bir sava amlard. Muhalefet, MDD'ciler ile snrl deildi. Partideki ilk rgtl muhalefet olay, Malatya kongresinde yaand. Kongre Bakan etin Altan'd. Vahap Erdodu, muhalif kanadn szcs olarak krsye kt. Vahap Erdodu'nun krsye kmas ile birlikte etin Altan, konumalarn 10 dakika ile snrl olduunu syledi. Kongreyi genel merkez kazanmt. Muhalif kanadn tasfiyesi bu kongreden sonra gndeme geldi. Malatya kongresi bu bakmdan ok nemliydi. Benice Boran'a Malatya kongresini sordum. MDD'ciler, TP'e kar kampanya amt Malatya kongresi sanyorum nemli bir dnemeti parti iin. Nasl niteliyordunuz Malatya kongresini ve haysiyet divanna sevk edilen kiileri? BORAN Malatya kongresinden nce stanbul'da yaplan ile kongrelerinden birinde, parti iinde bir muhalefet hareketinin olumu olduu ortaya kt. Malatya kongresinde bu gruptan olan delegelerin hazrlkl, anlam ve rgtlenmi olarak kongreye gelmi olduklar grld. Szcleri kongrede Mill Demokratik Devrim tezini savundu. Konumac ile dinleyiciler arasnda karlkl atmalar ba gsterdi. Kongre divan bakan, krsdeki delegeye elindeki metni okumaya devam etmesini defa ihtar edip de sonu alamaynca szn kesti, krsden indirdi.

Okuduu metin aynen, ksa sre nce Yn dergisinde delegenin imzasyla ve kongrede okutulmayaca gryle yaymlanmt. Yn Malatya kongresine birka ay kala TP'e kar bir kampanya amt. Muhalif delegasyonun asl derdi, ideolojik tartma yapmaktan ok Genel 57 Ynetim Kurulu'nu ele geirmekti. Bu baarlrsa, GYK tarafndan seilen Merkez Yrtme Kurulu'nu halletmek -de kolaylaacakt. GYK iin aday listesi tespit edip oaltmlard. Delegelerin kaldklar otelleri geceleri ziyaret edip bu listeleri datyorlar, grmeler yapyorlard. Delegelerin ileri srdkleri gr, eletiri ve nerilere yant olarak. MYK Szcs sfatyla yaptm konuma, hesaplarn boa kard. Seimleri byk ounlukla merkez listesi kazand. Yn dergisi kongreye ilikin yazsna gladyatr alt balyla benim resmimi de eklemiti. Kongreden sonra bu muhalefet grubu hakknda soruturma yapld. Muhalefetin ban ekenler zaten aka ortadayd. Bunlar 1950'lerdeki TKP davasnda Mihrl Belli yannda yer alm kiilerdi. Yaplan soruturma ile muhalif grubun ardnda Mihri Belli'nin ynlendirmesi olduu anlald. Ama, partiyi iinden fethetmekti. Biz bu olgular ne haysiyet divanna sevk yazsnda, ne de bir baka parti belgesinde belirtmedik; kurullarda da szn etmedik. Ama MDD sorunu bununla kapanmad. M. Belli niversite genlii iinde belli etkinlik ve destek kazand, giderek MDD'cilik onun etkisi dna da tat. Bu konuya daha sonra tekrar dneceim. M. Ali Aybar ve Behice Boran, Malatya kongresinden sonra, MDD'cilerin tasfiyesi hareketinde beraberdiler. Bu beraberlik daha sonralar da devametmitir. Bugn Boran ve Aybar, hi yan yana gelmeyecek siyasal grlere sahipler. Bu anlamazlk nasl balam, ne zaman balam ve niin balamt? Bu konulara girmek istiyordum. Aybar ile anlamazlk hangi noktalardan kaynaklanyordu Sayn Boran? BORAN imdi geriye dnp baktmda gryorum ki, Aybar'la aramdaki gr ayrlklarnn emareleri ok nceden belirmi de, ben fark etmemiim. Gr ayrlklarnn aka ortaya k 1968 ylnda oldu. Senato se-imlerinden nce Merkez Yrtme Kurulu'nda, partinin se58 im propagandasnn ana temas ne olmal konusu konuulurken, Aybar halkn smr ve yoksulluktan ok, horlanmadan ikyeti olduunu syleyerek, horlanma ko^ nusunun ba tema yaplmasn istedi. Ben ve dier baz .arkadalar kar ktk. Horlanmann da snfsal bir olgu olduunu, smrensmrlen, egemen ve ezilen snfsal eliki ve ilikisinden doduunu syledim ve bu konu ilenecekse, bu snfsal balam ierisinde ilenmesi gerektiini belirttim. Ankara ile kongrelerinden birinde yapt konumada Aybar zgrlk konusunu iledi. Btn insanlk tarihi zgrlk mcadelesidir dediinde fazla alklanmad. Ve ondan sonra yaplan Ankara l Kongresi'nde il ynetiminin bir duvara batan baa Btn tarih snf mcadeleleri tarihidir diye yazdrm olduu grld. zgrlk ve horlanma ve benzeri konular Aybar, snfsal bazndan soyutlayarak ele almaya, ilemeye ynelmiti. Aramzda geen bir konumada, Aybar'n gr ayrlnn, sosyalizmin bilimselliini ve merkezi plnlamann sosyalist sisteme zg olduunu reddetme noktasna kadar varm olduunu hayretle dinledim. Aybar, gler yzl sosyalizm deyince Ayn yl Aybar ile toplantlarnda gler yzl sos-yalizmden sz etmeye koyuldu. yelerden tepki gelmeye balad. Parti temel belgelerinde, yaynlarnda byle bir deyim, sosyalizmin gler yzl olan/olmayan diye bir ayrm yoktu. Konu GYK'de ele alnarak tartld,, ama ile kongrelerine katlma gereiyle nisap dt iin bir sonuca balanamad. Buna ramen Aybar, deyimi kullanmaya ve sosyalizm konusunu bu adan ilemeye devam etti. Partinin Trkiye'ye zg bir sosyalizm diye bir anlay da yoktu ve byle bir deyim hi kullanlm deildi. Merkez Yrtme Kurulu'na verdiimiz beli nergede, 2. byk kongre kararlarnda partinin sosyalizm anlaynn tanmlamasnn yaplm olduu

belirtilerek, genel bakann parti belgeleri dna kan beyanlarnn partiyi balamayaca ifade edilmiti. 59 Aybar. oy toplama hesaplarna gereinden fazla nem veriyordu. Oysa, i snf yasal bilimsel sosyalist partileri iin oylar arttrmak, seimlerdeki baar, nemli olmakla beraber, ba sorun bu deildir ve oy avcl denilen yntemler kullanlmaz. Parti ye ve kadrolarnn ideolojik eitimi ve ii/emeki kitlelerin sosyalizm dorultusunda bilinlendirmeleri ncelik tar. TP tznde de, partinin kitlelerin bilinli oylaryla iktidara gelecei yazlyd. Bu iki konu GYK'ye getirildiinde, eitim konusunu Aybar alayl szlerle kapatt; kitlelerin ise, TP iktidara geldiinde ne yapacan zaten bildiklerini sylemekle yetindi. Aybar, partinin seim sonularndan hibir zaman memnun olmamt, 1965'te 15 milletvekillii kazandmz zaman bile. nk seim havasnn kzmas iinde kazanlacak tahmini milletvekili saysn 70-80'e kadar karanlar olmutg. 1968 senato seimlerinden sonra MKYK'da parti oylarnn tkand anlamna gelen szler etmiti, oylar yzdesi bir art gsterdii halde, Aybar, bu tkankl ama areleri aray iinde grnyordu. EKOSLOVAKYA OLAYINDA SALAM UNSURLARI TEHSTE YANILMIIM Sayn Boran, TP iinde Aybar'la birlikte altnz dnemi biraz anlatr msnz? BORAN Aybar parti almalarnda kendisini n plna kartmakta dikkatli, tzn genel bakana tand yetkilere sahip kmada ve kullanmada da titizdi; her bakmdan gvenirlilik ve saygdan oluan bir otoriteye sahip olmann, tzn verdii yetkilerden daha nemli olduunun farknda deil gibiydi. Kendi bana buyruk hareket etme eilimi, az nce anlattklarmdan anlalaca zere, aramzda gr ayrlklar ortaya ktktan sonra daha da artt. Daha fazla ayrntlarna girmeye gerek grmyorum. Olaan ve olaanst kongrelerde, GYK toplantlarn60 da olup bitenler, kurullar iinde ve dnda sylenenler konusuna da girmeyeceim. oktandr niyetlendiim, anlarm yazmay gereketirebilirsem, o kapsam iinde 1940'lar-dan balayarak sol kanat iinde olup bitenleri - tabii bildiim kadaryla - ele almak istiyorum. imdi yalnz baz noktalar belirtmekle yetineceim: Aybar, gr ayrl meydana ktktan sonra yaplan olaan ve olaanst kongrelerde seimleri kendi tarafnn kazandn belirtiyor. Dorudur. Dorudur da bu durumda neden kendisi iki kongre arasndaki ve sonraki srede bizler hakknda kovuturma atrmay denemedi. Deneyemedi, nk en yakn alma arkadalar olan MYK ve GYK yeleri dahi buna karydlar. Onlarn da Aybar'a eletirileri vard. Biz ise partinin niteliinin, izgisinin deitirilmek istendiini, parti tzk, program ve kongre kararlarnn nemli bir ihlle uradn ve nlenmezse daha da urayacan gryor, bu nedenle de Aybar'a kar kyorduk. Aybar neden istifa etti? 1969 genel seimlerinden sonra yaplan ilk GYK toplantsnda Aybar neden genel bakanlktan istifa etmek zorunda kald? GYK Aybar'n listesinden seilmi olanlarn az bir farkla da olsa ounlukta olduklar ayn kuruldu, istifann nedeni, genel seimlerde iyi sonu alnamamas da olamazd, mill bakiye sistemi deitirildikten sonra milletvekili saysnn decei belliydi. Zaten kendisi de stifasn aklad konumasnda, seim sonularndan sz etmedi, muhaliflerine ad vermeden att, onlarla serbeste mcadele edebilmek iin grevden ayrldn syledi. Oysa bu arada yerel parti rgtleri kendisine kar vaziyet alm, ok imzal protestolar gndermeye balam olmasalard. GYK toplantsndan hemen nce toplanan Merkez Yrtme Kurulu yeleri hep birlikte istifada srar etmeselerdi, Aybar istifa edecek deildi. Etti, nk yenilmiti. Parti merkez ve yerel kadrolarn ve yelerini, beli nerge ile birden patlak* veren an61 lamazlk ve blnme doal olarak nce artm, amo ksa srede durumu doru deerlendirerek partiye sahip-kmlard.

Drdnc Byk Kongre'ye hazrlk olarak yaplan il ve ile kongrelerinde Aybarclarn ortadan silinmi, olduu grlyordu. 4. Byk Kongre'de de Aybarclar-n varl hissedilmedi, sesleri duyulmad. Oysa Aybar'n, yanda delegeler eliyle bizlerle serbeste mcadele edebilecei yer bu kongrelerdi. Bu durumda Aybar'n sonradan tarafsz denetimciler gzetiminde olaanst kongre istemesi tze uygun olmad kadar, anlamszd da. Tze gre, olaanst byk kongre toplants iin, delegelerin bete birinden imza almak gerekiyordu. Aybar da tzk hkmn biliyordu; gerekten yeni bir kongre istiyorduysa bu ynteme bavurmalyd. Biz olaanst kongrenin toplanmasn byle salamtk. Kimin izgi deitirecei belli zetlersem, TP'in izgisinde bir deime olmad. Aybar'n kitaplarnda aklad bugnk konumu, kimin izgi deitirdiini btn plaklyla gzler nne seriyor. Yalnz 2. dnem TP'in deil, Aybar zamanndaki TP'in de tz Aybar'n szn ettii tzk, dikine rgtlenmi demokratik merkeziyeti tipte bir parti ngryordu ve parti fiilen de yle rgtlenmi, yle alyordu. Malatya kongresinde delegelerin gr, eletiri ve sorularn Genel Ynetim Kurulu adna cevaplarken TP'in demokratik merkeziyeti bir parti olduunu belirtmeme Aybar'-dan hibir itiraz gelmemiti. Bugnse bu parti tipini eletirilerinin ba hedefi yapyor. 4. Byk Kongre'de iki hizbin de tasfiyesi saland ve-alnan kararlarla TP bilimsel sosyalist izgisine daha skca oturdu. Bu izgiyi daha da glendirerek bugne kadar srd geldi. 12 Mart dneminde kapatldktan sonra, 1 Mays 1975'te ilk dnemde partiyi saptrmalardan kurtaran ayn kadrolarn eliyle, ideolojik ve politik kimlii daha da belirginletirilerek kuruldu. 62 Bir soru aklma geliyor: TP'ten bunca yl nce ayrlmak durumunda kaldktan ve aradaki srede bambaka bir anlayla baka tipte bir partiyi, yatay olarak rgtledii Sosyalist Devrim Partisi'ni kurup bakanln yaptktan sonra, Aybar neden eski TP bakan unvann kullanyor veya kullanlmasna izin veriyor? Normali, Sosyalist Devrim Partisi Bakan demek deil mi? SDP'nin bakan olmaktan onur duymas gerekmez mi? Niye TP? Herkes sanr ki Boran ile Aybar'n uyumazlklar 1968 ylndaki ekoslovakya igalinden kaynaklanmtr. Hayr. ekoslovakya igali nedeniyle Aybar ve Boran arasnda bir uyumazlk bagstermemitir. Tersine, Boran'n igal nedeniyle Sovyetleri ok ar bir dille sulayan bir yazs Milliyet gazetesinde yaymlanmtr. Boran, 27 Austos 1968 gnl Milliyet gazetesinde yaymlanan yazsnda, Sovyetler'in ekoslovakya'ya yaptklar mdahalenin geerli grlebilecek yan olmadn yazyor ve u gr ileri sryordu .Sovyetler Birliinde ii snf diktatrl, partinin ve hatta parti iinde belirli bir kadronun gitgide tek bir kiinin mstebit, keyfi idaresi eklini almtr. Bu noktada konuyu ekoslovakya igaline getiriyor ve bu igali 1968 Austos'unda nasl karladn soruyorum. Sanyorum bu soru Boran iin yantlanmas g bir soru. Boran, bu soruyu zeletiri yaparak yantlyor .Boran'n zeletirisi BORAN ekoslovakya olayn nasl karladm sorunuza gelince; Milliyet'te kan ve Aybar'la yaptnz konuma dizisinde de alnt yaptnz yazdan anlalaca zere, ok olumsuz karladm. Olay, dizide geen deyimlerle ok ak biimde eletirdiim, knadm dorudur; ama bundan, benim tav63 rm ile Aybar'n tavrnn zde olduu sonucu kmaz. O yazy, o zamanki tavrm savunmak iin sylemiyorum bunu, yazdaki hatalar zamanla ortaya kt. Aybar'la ara-.mzdaki tavr farkn belirtmek istiyorum sadece. Benimki bir durum deerlendirmesi ve eletiriydi, onun iin de o olayla snrl kald. Aybar'n tavr ise anti Sov-yetizmdi. Anti Sovyetizm u veya bu olaya ilikin eletirinin tesinde, Sovyetler Birlii'ne karn btnnde hasm, kalc bir tutumdur en azndan. imdi Reagan ve ynetimi elinde ise Sovyetler

Birlii'ne ve sosyalist lkelere kar propaganda saldr silhna dntrlmtr. Aybar'n gler yzl sosyalizm deyimini kullanmasnn, sosyalizm iinde byle bir ayrm yapmasnn altnda da anti Sovyetizm yatyordu. Bugnse Aybar'n bu tutumu apak ortadadr, bununla vnr gibi bir hali var. Oysa anti Sovyetizm'in ne ii snf davasna, ne de iki lke arasndaki komuluk ilikilerine hi yarar yoktur, zarar ise byktr. Bense, nedenleri ne olursa olsun, istikrarszla dm bir lkenin sosyalist sistemini, sosyalizm kart eilim ve glere kar savunmak ve korumak iin her trl yardmn, askersi de dahil, yaplmasn anlyordum. Hem enternasyonalist dayanma ve yardmlama gereiydi, hem de bundan da te, kapitalizmin hortlatlmas, toplumun geriye gtrlmesi giriimlerine kesinkes izin verilemezdi. Ne var ki ben ekoslovakya'da oluan kritik durumu, o zaman byle bir durum olarak deerlendiremezim. Prag baharnn etkisi Partinin ciddi hatalar ilemi olduu, vahimleen durumun kontroln byk lde yitirdii bence akt, ama parti ve sosyalist sistem kendi iinden karaca salkl, yetenekli unsurlar ve glerle kendi kendisini yineleyebilir, durumunu dzeltebilir gibi geliyordu bana. Dubek ve yandalarnn giriimlerini bu ynde deerlendiriyor-<Jum. ekoslovakya'daki durum ve gelimelerin iyzn 64 bilmemek ve Batl komnist evrelerde Dubek'in desteklenmesi, Prag baharndan sz edilmesi, byle bir deerlendirme yapmamda herhalde etken olmutur. Byle deerlendirince de Sovyetler'in davrann ok hatal buluyordum. Bir sre bu gr korudum. Boran'a bu noktada yine ekoslovakya igalini knayan yazsn anmsatyorum. Yaznzda Sovyetler'i ar biimde eletirmitiniz... BORAN Evet, ama dizide alnt yaptnz Milliyet'-in alt bal deil de yaznn btn okunursa grlr ki, eletirim, btnnde Sovyetler Birlii Komnist Partisi'ne veya Sovyet sosyalist sistemine deil, Sovyetler Birlii Komnist Partisi'nin kendisi tarafndan aklanm, eletirilmi, hesab grlm, tarihe mal olmu bir ynetim anlay ve uygulamalarna yneliktir. Dediim gibi olumsuz tavrm bir sre korudum. Zaman kafamdaki dm zd. Yaplan ilerin doru olup olmad, alnan sonularla kantlanr. Bu ilere ilikin deerlendirme ve eletirilerin doruluk derecesi de bu sonulara gre llr. Zaman asndan baknca, 1968'in son yarsndan balayarak partinin hzla toparlanp bugnk durumuna gelmesi, benim gr ve yorumlarmn isabetsizliini kantlad. ekoslovak partisi ve toplumsal sisteminde salkl ve salam unsur ve gler bulunmasayd, bu kesimin elinde parti toplumdan destek grmeseydi. 1968 krizinden sonra bylesine abuk toparlanmazd. Devrim ihra edilemez, bu ok doru, ok nemli bir szdr. Ben partideki bu salkl ve salam unsurlarn kimler olduunu tehiste yanlmtm. Boran'a bu noktada yine ekoslovakya igalini knayan yazsn anmsatyorum. 'Yaznzda Sovyetler'i ar biimde eletirmitiniz... -Evet ama... diyor. Bu noktada Benice Boran ile ekoslovakya ve Af65 F.: 5 ganistan igalleri, ideolojide bamszlk, gler yzl } sosyalizm, proletarya diktatrl gibi olay ve feav- ' ramlar tartyoruz. Bu konulara yeniden dneceiz. Uyumazlklar, 1968 ylnn sonuna doru balamt. Sadun Aren ve Benice Boran, Aybar'm Marksizm'den adm adm uzaklat kansna varmlard. Evet, ekoslovakya olay bu tartmalarn nedeni deildi. Parti ynetiminde, ekoslovakya'y igal srasnda, bu konuda bir grme de olmamt. Ama gler yzl sosyalizm Aybar tarafndan bu olay nedeniyle or+aya atlmt. 1968 Ekim aynda, Behice Boran ve Sadun Aren'in liderliindeki bir grup, Genel Bakan Aybar'm bilime kar olduunu, styapya fazla arlk verdiini ve kiisel ynetime yneldiini ileri srmekteydiler.

Aybar'm konumalarnn partiyi balamamas yolunda bir nerge de Genel Ynetim Kurulu'nda reddedildi. Hesaplama balamt. Partinin 3. Kongresi bu uyumazlk iinde geti. Seimleri Aybar'm listesi kazand. Ancak Behice Boran, listeyi delerek Genel Ynetim Kuruluna ye seildi. Uyumazlk bu noktada da durmad. Bu kongreden 45 gn sonra olaanst kongre topland. Bu kongrede Boran ve Aren, ynetim kuruluna birka kii daha sokmay baardlar. Uyumazlk daha da byd ve Aybar istifa etti. imdi gelin bundan sonrasn Behice Boran'dan dinleyelim .BORAN Aybar istifa ettikten sonra benim genel bakanlm hi sz konusu olmad. Gen bir avukat olan Mehmet Ali Arslan bakanla seildi, ama krk gn kadar sonra grevden ayrld, gerekli destek grmedii gerekesiyle. Haklyd da. En yakn mesai arkada olmas gereken genel sekreter bile o sre Ankara'da bulunmamt, yalnz braklmt. 66 1969 Aralk aynn sonlarna doru Genel Ynetim Kurulu yeniden topland ve aban Yldz Genel Bakanla seildi. Bu seimden sonra Aybar ve yanda birka ye kuruldan istifa ettiler; nisap dt ve Merkez Yrt' me Kurulu'nun seimine geilemedi. 1970 Ocann ilk haftasnda MYK yedek yeleri de arlarak topland, boalan yelikleri dolduracak yedekler asil oldular. Merkez Yrtme Kurulu seildi. Tzk uyarnca genel bakan, genel sekreter adayn nerir. aban Yldz beni nerdi. ok ardm, olumsuz ynde. Genel sekreterlik ve genel bakanlk benim hi mi hi dnmediim grevlerdi. Yapabileceime inandm kimi grevlere nerilmeden de kendim talip olmutum. Bir partili, grev verilmesini beklemeden yapabilecei greve talip olmalyd. Ama bu iki grev benim harcm deildi. Benim iin genel sekreter aday her zaman Sargn olmutu, ama o Malatya kongresi srasnda da bu grevi ok srar zerine kabul etmiti. Bu defa Sargn dahil btn MYK yeleri benim sekreterliim zerinde oybirliine vardlar. Benim iin kabul etmekten baka bir k kalmamt. ok kayglydm ama genel sekreter seilemediinden Merkez Yrtme Kurulu olumad, bu olmazd. Parti hareketinin nme koyduu grev-1 leri bolayamazdm. Genel sekreterlik ilerini yrtmede Sargn bana ok yardmc oldu, zellikle rgte ilikin ilerde, byk kongre hazrlklarnda. Ben daha ziyade politika ile ilgili ileri yapyordum, d ve i politika raporlar, bildiri, Cevdet Sunay'a muhtra yazmak gibi. 4. TlP kongresi ve bakanla hazrlk Genel bakan olabileceim fikri, kanmca bu sekreterliim dneminde kendiliinden olutu parti iinde. Drdnc Byk Kongre'ye hazrlk olarak yerel kongreleri yaptrmaya baladk. Bu kongreyi kazanrsak, Aybar ve MDD'cilere kar ideolojik mcadeleyi de kazanm olacaktk, gr ayrlklar, anlamazlklar sreci noktalanacak67 ti; bitecekti. Malatya kongresinden sonra parti iinde be-Jiren MDD'ci grubun haysiyet divannca partiden ihra edildiini sylemitim. 1960'larn sonlarnda bu akm niversite rencileri arasnda yaylm ve partinin iine de yansmt. Yerel kongrelerde karmza unlar kyordu: Mill Demokratik Devrimciliin altnda da ii snf nclne itiraz yatyordu. Bu akmn ban eken Mihri Belli ve yandalarna gre Trkiye'de hkim retim ilikileri kapitalist deil feodaldi; ayn zamanda yar smrgeydi. Bu nedenle devrim antikapitalist, antiemperyalist deil, antifeodal, antiemperyalist olacakt. ncl de ii snf deil ara tabakalar yapacakt. Bylece Mihri Belli, benzer grleri savunan ve tarihsel olarak da ara tabakalarn ve ordu kadrolarnn devrimci ilev grdklerini ileri sren aydnlar evresine, giderek ordu kadrolarna yaklat. 1970'lerin banda biroklar gibi artk o ve arkadalar da ordunun devrimci darbe yapmasn her an bekler oldular. Bir yandan genel sekreterliin olaan politik grevlerini yerine getirir, Emek dergisine de onbe gnde bir yaz yetitirmeye alrken, te yandan da yerel kongrelere gidiyordum, bir batan bir baa. Hepsine yetimem mmkn deildi.

Durumun kritik grnd yerlere, nemli il ve ilelere gidiyordum. Kongrelerde muhalefet olarak karma hep MDD'ciler kyordu, Aybar yanllar hi grnmyordu, ya yoktular veya varlard da sesleri kmyordu, bilemiyorum, il ynetimi Aybar yanls olan stanbul'da bile Aybar muhalefeti kongrede yoktu. MDD'ci genlik ise, daha il ynetimi salonu ap dzenlemeye gelmeden oradayd. Yerel kongrelerin nemli bir blm zor koullar altnda yapld. erde, salonda sert tartmalar oluyor, olaylar kyordu. Darda da ylmlar, kongreyi engellemeye hazr bekliyorlard. Biz de otobslerle partili genleri gtryorduk kritik kongrelere. Onlara verilen grev satamalara, tahriklere kesinkes tepki gstermemek, olay kmasna meydan vermemek, yalnzca kongreyi basma giriimi olursa, onu nlemekti. Genler, alacak bir so68 ukkanllk ve sknetle bu direktifi yerine getiriyorlard, izmir merkez ile ve il, Ankara ve istanbul il kongreleri zellikle olayl geti. Bu arada parti merkezi basld, ikj daktilo, bir hesap makinesi alnp gtrld. Basknlardan maksat TP'i kongrelerini yapamayan km bir parti durumuna drmekti. Basknlar, Mihri Belli'nin ban ektii genlik grubunu amt. Sol genlikten bakalar da katlyordu. Bu genlerin ardnda baka etkenler de vard. Kanmca gerek bize saldranlar, gerekse silhl eyleme geen genlik genel bir beklenti haline gelmi olan askersel devrimin gereklemesine hizmet ettiklerine inandnlmlard. Bu szde devrime kar olan TP, ayaa batan bir diken gibiydi. Tasfiyesi hi de fena olmazd. Solu sola krdrma iktidar ve polis iin de cok geerli bir yntemdi. Partiye cepheden bylesine saldran MDD'cileri kolaylkla haysiyet divanna verip partiden ihra edebilirdik. Normal koullarda, parti disiplininin ciddi ihlli halinde byle yaplrd. Ama parti e blnm bir tablo sergilerken byle bir ileme bavurmak sorunu zmezdi. Kongrelerde yz yze ideolojik mcadele vererek, delegelikleri kazanarak ve nihayet 4. Byk Kongre'de de onlar ve Ay-bar' ideolojik yenilgiye uratarak partiyi toplayabilir, rayna oturtabilirdik. yle yaptk, sonu da yle oldu. AFGANSTAN HKMET, SOVYETLER'! YARDIMA AIRDI, GAL DENEMEZ Sayn Boran, TP'te size bakanl kim nerdi? BORAN Hi kimse, szn ettiim sre iinde sanrm parti kitlesinde benim bakan olabileceim, hareketin ban ekebileceim dncesi, giderek kans kendiliinden dodu. Drdnc byk kongreye az bir zaman kala genel bakanlmn sz konusu edildiini, tartldn duydum. Giderek sanki bakan olacakmm gibi bir hava olutu evremde, ama kimse gelip bana genel bakanlk nermedi, fikrimi sormad. Ben de sormadm, hibir 69 giriimde bulunmadm. Genel sekreterlik gibi genel bakanlk greviyle de kar karya kalrsam kabul etmek durumundaydm, partinin o gnk koullarnda. Kongreden sonra genel ynetim kurulu toplandnda bir ye kalkt, genel bakanlk iin beni nerdi, bir dieri de aban Yidz'. nerileri yapanlar kimlerdi, hi hatrlamyorum. Salt ounlukla genel bakan seildim, te iki ounlukla deil. 1970'in hangi ay oluyor efendim? BORAN Drdnc byk kongre 70'in Ekim aynn son gnlerinde yapld, sona erer ermez de merkez ynetim kurulu topland, genel bakan, genel sekreter ve merkez yrtme kurulu seimleri iin. Peki, imdi 12 Mart'a gelelim; 12 Mart' nasl deerlendiriyordunuz ilk gnlerde? BORAN 12 Mart'tan ncesine gelelim derim, ilkin. Sizin sorduunuz, Savunduunuz sosyalist gre kar olan bellibal akmlar? sorusuna da bir baka yanyla cevap vermi olurum. Mill demokratik devrimcilii az nce anlattm. 12 Mart'tan nce ordunun devrimci giriimde bulunaca, asker bir devrim veya ihtill olaca beklentisi vard, hayli yaygnd da. Beklentiden te, kimi sivil evrelerce destekleniyordu, belli bir akm vard bu ynde. Biz ise kesinlikle bu grte deildik. Ordu eliyle devrime inanmyorduk. Geri 27 Mays' ok olumlu deerlendirdik, o baka, devrim diye deil, toplumun demokratikleme srecine nemli adm attran, yani demokratik zgrlklerin kapsn aan bir hareket olarak.

27 Mays ihtill deildi Bu da bir asker ihtill deil midir? BORAN ihtill deil! ihtill deyince ben unu anlarm, toplum dzeninde kkl, nitel bir deiim dourur. 27 Mays, Demokrat Parti'yi iktidardan alaa etti, Trkiye koullarnda bu nemli bir iktidar deiikliiydi, ama snfsal egemenlie dokunmad, egemen snflar yine yerlerinde kaldlar. Yalnz ii snfna yeni anayasa ile kimi 70 haklar tannd, yoksul kyl iin toprak reformu ngrld, <jma gereklemedi. Bir asker ihtill diyorum ben. 27 Mays, asker ihtill anlamnda deil mi? BORAN Hayr, dnmedim imdiye kadar byle bir eyi ihtill olarak, dnmedim hi. ihtill silhl devrim - revolution armi - hareketi demektir. Devrim hareketi sa-ylabilmesi iin demin ksaca iaret ettim, iktidarda olan politik kadronun alaa edilmesi yetmez, 27 Mays'ta olduu gibi, Snfsal egemenliin deimesi ve toplumda kkl dnmlere gidilmesi gerekir. Bunlar olmazsa, asker mdahale veya dorudan darbe sz konusudur. Bir ordunun asker ihtill yapabilmesi de kitlesel destek ve katlmla mmkndr. Toplumsal sonular dikkate almadan, asker ihtill anlamnda ihtill deyimiyle ne kastedildiini anlamyorum. Bu noktada Benice Boran ile derin tartmaya girebilirdik. Boran, Afganistan'daki Sovyet igalini savunuyordu. Afganistan'daki deiiklikler de ordu destei ile yaplmt. Boran, 27 Mays htilli'ni, Snfsal egemenliin deimesine ve toplumda kkl deiimlere gidilmedii iin "ihtill saymyor. Ya Afganistan'daki ihtilli, ii snf nclnde bir ihtill mi sayyordu? Bu konudaki grlerimiz birbirine hi uymuyordu. Soruyorum... Afgan ihtilli ordu eliyle gereklemedi mi? BORAN Evet, ama olmas gereken dier koullar olmaynca da glklere, baarszla yol ayor. Bir devrimci harekette, bir ihtillde ordu veya bir kesimi nemli rol oynayabilir, her hal ve artta ordu nemle dikkate alnmas gereken bir faktrdr byk silh gcne sahip olmasndan tr. O baka sorun. Afganistan'a gelince, orada Nisan 1978 devrimini ordu deil, Afganistan Demokratik Halk Partisi yapt, ordu destekledi. Bugn Afganistan Halk Cumhuriyeti'nde iktidarda bu parti vardr, ordu deil. Ordu kardevrimcilerle 71 arpyor. Kapitalizm ncesi dzeyi aamam, geri kalm bir lkede sosyalizmi hedef alan bir mill demokratik devrimi baarmann etin gl ADHP'nin teoriyi pratie uyarlamada yapt hatalar ve parti ii ekimeler yznden bsbtn artt. Bununla beraber mevcut hkmet, yava bir tempo ile de olsa giderek konumunu glendiriyor. Bat basn dahi hkmet kart glere zafer ans tanmyor. Birlemi Milletler Genel Sekreteri devreye girmi durumda. Sorunun politik bir zme kavuturulmas olasl ne kyor. 1978'in ABD Bakan Carter, devrimi dnya barna bir tehdit olarak karlam ve o lkenin malm gleri devrimin yl dolmadan mcadele komitesini kurmay ve kardevrimci unsurlar, aralarna paral askerleri de katarak rgtlemeyi becermilerdir, Msr, israil, Suudi Arabistan ve in'le ibirlii ederek, Amerika'dan gelen yz milyonlarca dolarla -geen yla kadar 500 milyon dolar-airet reisleri, toprak beyleri vesair nfuzlular da evrelerinde silhl eteler rgtlemilerdir. Bu silhl gruplar, Pakistan'da kurulan kamplarda talim grp, dalk olmayan snrdan kolayca Afganistan'n iine dalmaktadrlar. Afganistan, Sovyet igalinde deil Bu ayrntlara bir lde girmekten maksadm u. Ortada bana garip grnen, anlayamadm bir durum var. Birlemi Milletler yesi, devrimci, en azndan ilerici bir iktidara sahip, Trkiye'de bile elilii bulunan bir lkeye emperyalizmin ve gericiliin bu silhl saldrlar, yrtlen bu iln edilmemi sava, devletleraras hukuka aykr bir saldr, iilerine mdahale olarak saylmyor da - tersine, igalciye kar savaan kahramanlar olarak sunuluyor1979'un son gnlerinde, meru, ilerici, halktan yana Afgan hkmetinin bu hukuk

d kar saldrlara kar aralarndaki dostluk, komuluk, ibirlii anlamasna ve BM cartrnn 15. maddesine gre, Sovyetler Birli-i'ni geici olarak yardma arm olmas, - yardmn as72 ker gnderme biiminde olmas, Sovyetler'in istei deildi - Afganistan'n, Sovyetler'ce igali, bamszlk ve egemenliinin ihlli olarak sunulup mahkm ediliyor. Emperyalist Bat lkelerinin aydn ve yazarlarnn ounlukla bu tutumda olmalarn anlyorum da, gemite emperyalizmin benzeri mdahalelerine maruz kalm, bugn de greceli olarak daha hafif - ama ciddi - biimlerde maruz kalan Trkiye'de ilerici aydnlarn dahi ounun ayn gr ve tutumda olmalar bana elikili ve tutarsz geliyor. Bir halk devrimini kendi yapmal, bunu yapamyorsa... BORAN Bunu yapamyorsa, brakalm airet reisleri, toprak beyleri, mollalar ve emperyalizm, halkn bana yine reklenirse reklensin, smr ve bask altna alrsa alsn ulusal bamszlk adna. Anmsyorum, siz 12 Mart'tan nce asker ihtill olaslna karydnz. BORAN Evet, hem ilkesel olarak karydk hem de ordu kadrolar arasnda gerici, demokratik, hatta sol- eilimlerin olabileceini genelinde dnmekle beraber, sosyalist bir devrime veya sosyalizme yolu aacak devrimci bir giriime kalkacak kadrolar olduu kansnda deildik. Dev-Gen, muhtray destekler nitelikte bildiri yaymlad, TS de. BORAN Tabii, tabii onlar desteklediler. 20'den fazla dernek ve rgtn imzasyla bir bildiri yaymland, DSK de aralarnda. Siz de parti olarak bildiri yaymladnz. BORAN Biz kar ktk. Radyoda le ajans okunduktan hemen sonra bir deme kaleme alp, benim adma basna verdik. Demete buhrann anayasal demokrasinin sosyal ve hukuk devletinin gerekletirilememesin-den, iktidarn anayasa izgisi dna kmasndan kaynakland belirtiliyordu. Anayasal demokrasinin tam gerekletirilip, halktan yana gelitirilmesi gereine iaret ediliyordu, ivedi zm olarak da, parlamentonun toplanmas ve seim yasasnda tm politik eilimlerin aldklar tam 73 ey orannda parlamentoda temsilini salayacak deiiklik -yapldktan sonra seimlere gidilmesi neriliyordu. Bu nerinin kabul edilmeyeceini elbette biliyorduk. Ama ii snfnn bilimsel sosyalist partisinin grevi bu durumda doar ve.mmknse kamuoyuna duyurmaktr en azndan. nerimizin uygulanmas olanakl, ama iktidarn verili durumunda olas deildi. Ordunun mdahalesine umut balam olanlar, tabii bu bildiriyi de en hafif deyimiyle yersiz buldular. Hl m kar kyorsunuz? diyenler oldu. Hikmet Kvlcrnh'nn da Ordu klcn att, dm zd diye bir makalesi vard. BORAN Evet, klcn kimin zerine atld az sonra belli oldu. Siz de desteklemitiniz. Evet, Behice Boran doru sylyordu. 12 Mart Muh-tras'n toplumda "devrimci olarak adlandran birok kii ve kurulu ilk anlamda ok olumlu karlamt. Doan Avcolu ynetimindeki Devrim gazetesi ilk gnde muhtray destekler bir tavr almt. Ben de gazetenin bir yazar olarak muhtrann radyodan duyulduu anda kaleme aldm bir yaz ile btn partileri sulamtm. Ancak yanlg o gn ile snrl kald. Daha sonra 12 Mart ynetimine kar zorlu bir savaa girdik. BORAN Biz ok daha nceden bekliyorduk gerici bir darbe olacan. Tarihini tam hatrlamyorum, k ay-larndayd. Faizme hayr! kampanyas atk, bir hafta sreli. Afileri yaptrdk, bildiriler yaymladk, toplantlar yaptk. O kadar emindik bir darbe geleceinden ve de olumsuz bir darbe. Genelinde sol kanat, ordudan devrimci bir mdahale beklerken, 12 Mart Muhtras'n deerlendirmekte tereddte dmedik. Bugn de grm ayn; sizin tuttuunuz kanat da gelseydi, esasta sonu deimezdi. Balyoz Harekt, Ziverbey Kk gibi olaylar olmayabilirdi de kkl dnmler gereklemezdi. Sonun74 da nesnel olarak mevcut dzenle uzlama, erime kanlmazd.

Her ne ise, muhtrann akland gnn akam yine radyodan parti hakknda dava aldn rendik, ilk darbeyi ii snf politik hareketi yiyordu. Skynetim de ln edilince, genel ynetim kurulunu Ankara dnda, Dz-ce'de topladk. Ben tutuklandmda kimin genel bakan vekili olacan grtk ve aban Yldz' setik. Deitirilen Skynetim Kanunu'na ilikin olarak, Anayasa Mahkemesi'ne dileke sanrm Dzce'de kararlatrld. BORAN Neleri hatrlyorsunuz? Evet, orada kararlatrld ve dileke ertesi gn Anayasa Mahkemesi'ne verildi, ilgin olan, Skynetim Kanunu'nun dava konusu maddeleri, biz Skynetim Asker Mahkemesi'nde yarglanrken, Anayasa Mahkemesi'nce iptal edildi. Dileke, parti kapatlmadan verilmi olduu iin Anayasa Mahkemesi davaya bakt ve kararn verdi. Hafzam yanlmyorsa, iptali, bir durumann banda duruma yargcndan rendik. 26 Mays'ta tutuklandm Bu 18 Mays mehur Balyoz Harekt'yla m tutuklandnz bizim gibi, yoksa daha sonra myd sizin... BORAN Kimi arkadalar 18 Mays'ta. Ama ben 26 Mays'ta tutuklandm. Hem parti bakan olarak 27 Mays trenlerine davetiye aldm hem 26 Mays akam tutuklandm. Tutuklanmamda bir gariplik daha oldu. Ben Dzce toplantsndan stanbul'a gemitim. Ertesi gn gen bir subayn komutasnda askerler evi arad. Sonunda ben kaldm, Nevzat' alp gtrdler, btn gn nerede olduunu aramakla geirdim, bulamadm. Akam Ankara'dan telefon ettiler, btn gn beni aramlar, arkadalarn tutuklandn rendim. Ertesi gn Ankara'ya hareket ettim, eimin nerede olduunu renemeden. Meer eski, yeni ne kadar solcu diye tannan veya akla gelen kimse varsa toplayp bir klaya m. oku 75 la m imdi bilmiyorum koymular. Bir cmbtr gitmi. Birka gn iinde de hepsini serbest brakmlar. Bir dar ha Nevzat'la Ankara Yldrm Blge'de telrgler ardndan grebildik. Evet, o tarihte siz de arandnz. stanbul Skynetim Komutanl'nn mehur bir bildirisi vard 48 kiilik. Her grten beer kiilik bir liste. Ben de vardm o listede. Yarglanmanz nasl olmutu? BORAN O da ilginti dorusu. Anayasa Mahkemesi, partiyi 4. kongre kararlarndan birinde (......) sz edildii iin Siyas Partiler Kanunu'nun aznlk yaratlamayacan belirten, maddesi uyarnca kapatmt, anayasann onlara halk olarak, haklar tanmad gerekesiyle. Ceza kanununa gre de byle bir sulama ancak 142/3'e girebilirdi. Anayasa Mahkemesi'nin karar nda herhalde 141'e giremezdi. Mantk - ve hukuk da sanrm - bizlerin de o karara katldmz veya yneticiler olarak alnmasn nlemediimiz iin ayn kanunun maddesinden, 142/3'ten yarglanmamz gerektirirdi. Ama yle olmad, partiyi gizli komnist partisine dntrm olmaktan yarglandk. Anayasa Mahkemesi btn dosyay incelemi, byle bir su grmemiti. Skynetim Mahkemesi neye dayandryordu, o da belli deildi; nk bizlerin bireyler olarak yaptmz fiil ve hareketler ileri srlmyordu. Su delilleri olarak dosyadaki belgelerin hepsi tzelkii olarak partiye aitti. Bu yeni sulamadan dolay partiyi ise ancak yine Anayasa Mahkemesi yarglayabilirdi. tirazlar ve izahlarmz yarglar heyeti hi dikkate almad. (...) DEOLOJK BAIMSIZLIK' BENCE ANLAMSIZ BR SZ Sayn Boran, siz 141. madde gereince 12 Mart dneminde herhalde 15 yla mahkm oldunuz? 76 BORAN Tam gerei deil kanmca. 141. maddede ngrlen ceza 8 yldan 15 yla kadar. Bu maddeden ilk mahkmiyetim olduuna gre, 8 yl verilmesi gerekirdi sanrm. Genellikle sann lehine kullanlan takdir hakkn, skynetim mahkemesi aleyhimize kullanarak arttrd. 15-16 Haziran ii hareketinden tutun da, olunun veya kznn okuldan dnmesini bekleyen gz yal anne-Jere ve genlik eylemlerine kadar ne varsa hepsinin sorumlusu bizdik. Onun iin on be yl.

Nerede geirdiniz hkmllk sresini? BORAN imdi sorulara devam etmeden nce, izninizle biraz geriye dnmek istiyorum. 12 Mart ncesi TP dndaki sol akmlardan sz ederken, 12 Mart mdahalesini deerlendirme farklarna geldik, oradan da sz tutuklamalara kayd. Oysa TP ile dier sol akmlar zerinde genelinde biraz daha durmak gerekiyor. imdi, TP'-in dndaki sol akm ve hareketlerin belirttiimin tesinde de ortak bir yan vard. 27 Mays hareketinin sonular beklentilere cevap vermiyordu. Giriilen parlamenter demokrasi, demokrasiye benzemiyordu. Yanllklar, adam kayrmalar, demokrasiye aykr tutumlar, devlet eliyle zengin etmeler, 141-142'yi iletme abalar sryordu. Liklik geriliyor, tarikatlar ilerliyor, sandktan hep ayn gericiler koalisyonu kyordu, vesaire. Yanl eletiriler slogatlat Giderek 27 Mays amacna ulat mi; tartmas balad. Filipin demokrasisi, biimsel demokrasi, statkocu sosyalizm deyimleri adeta sloganlat. Bu, btnnde demokratik rejime yara aldrmak, kitlelerin gznde itibardan drmekti. Bu yaplmamalyd. Mevcut rejimin ktlklerini, yetersizliklerini, hatalarn, kusurlarn somut olaylarla kamuoyu nnde sergilemek, eletirmek, mahkm etmek ayr ey, demokratik dzene alkn olmayan toplumu demokrasiden bsbtn soutarak, demokrasi fikrine yabanclatrmak ayr ey. Eletiriler, k77 tlemeler yanl k yolu armlar yapmamalyd. Yaplmak istenen bu deildi belki, ama sonu byleydi. > O zaman, bu demokrasiden hayr gelmez gr - zaten batan beri vard bu gr - glendi, emikleti. Kestirme yol arayna girildi. Genlik bunu silhl mcadelede buldu sand. 27 Mays Mill Birlik Komitesi'ndeki blnmeden beri srp gelen, ordu mdahalesi, bu ii halleder tezi yeniden gndeme girdi. ki akm birbirine paraleldi, giderek yaklap bir noktada birleti. Genlik ey-lemleri, toplumsal zemin hazrlyor; kimi ordu kadrolar krdm zecek darbeyi. Perian demokrasiyi biz savunduk TP ise, biz ise yzleri aan, yz aan kaba kuvvet saldrlarna karn, iileri Bakanl'nn, Anayasa Mahkemesi'ne dosya arkasna dosya gndermesine karn - bu ynde sylentiler srarlyd - biz yine de o perian demokrasiyi perianln bile bile savunuyorduk. nk demokrasi toplum iinde mcadele vere vere geniletile-bilirdi. Sorun, kitleleri bu mcadele iine ekebilmekti. O bozuk rejimde dahi, o basklar altnda dahi demokrasiyi geniletme mcadelesinin, ii snfmzn, bizim rgt-lendirebildiimiz snrlar iinde dahi, yasal sosyalist hat reketinin var olmas ve olabildiince gelitirilmesi en bata dikkate alnacak noktalardr. Bunlar olmadan, tepeden silh zoruyla ne demokrasi olurdu, ne sosyalizm. Toplumu deitirmek iin uzun yol, kestirme yol ayrm, tercihi yoktur. kar yol, kmaz yol ayrm vardr ve bu durumda kar yolu semek kendiliinden zorunludur. Dlen yanlg, toplumlarn ksa srede hzla ve kusursuz biimde deitirilemedii gereinin gzden ka-rlmasdr. Demokrasi gelenei olmayan, gelimemi kapka bir kapitalizmin st yaps, parlamenter demokrasi ite, ancak o kadar olabilmiti, ileriye doru toplumsal mcadeleler uzun soluk, diren ve srar gerektiren mcadelelerdir. Tarihte rnekleri oktur. . imdi hkmllk sremi nerede geirdiim sorusuna 78 geleyim. Hkm kesinleinceye kadar nce ksa sre Ma>-mak'ta, sonra Yldrm Blge'de kaldm. Hkm kesinletikten sonra 1973 Temmuz sonlarnda Sakarya Cezaevi'ne gnderildim, arkadalar gibi Nide'ye deil. Hepsi iki buuk yl ieride yattm. Aren grubuyla farkllk Peki efendim, imdi 74 aff oldu, ktnz cezaevinden. Sonra bu ikinci TP almalar balad. Hemen balad m? ,. BORAN Hemenden kastnz ne? Ksa srede baladk, ama hazrlk uzun srd. Durumu deerlendirmek, temaslar yapp, grp tartmak ve karar vermek. Tzk ve programn yazlmas on ay kadar bir zaman ald. Parti, 1975'in 1 Mays'nda

kuruldu. Dilekeyi Nisan'n son gn verdik. 1 Mays tatildi, ama kurucular toplants o gn yapld, 1 Mays'ta. Sadun Aren ve grubu niye yer almadlar efendim? BORAN imdi br grubu bilmiyorum, temasta bulunmadm onlarla. Fakat tahmin ediyorum, Sadun Aren ile konuuldu, kurma koullarn deerlendirmede bir farkllk vard. O kurma koullarnn mevcut olmad kanaatin-deydi. Sanrm grup da yle. Savunma aamasnda bir problem yoktu deil mi, aranzda davann ortak savunmasnda, savunma stratejisinde? BORAN imdi ortak savunma meselesi yle kt. Evvel ilke olarak ortak savunalm dendi. Ve tahliye de edilmi bulunuyorduk. Ortak savunma almalar yapacak olanak vard. Fakat hi beklenmedik olarak tevkif geldi. Ben darda olduum srede, kendim bir ortak savunma metni yazmaya balamtm. O ortak savunma metnini tartmak, beraber gelitirmek durumu ortadan kalkmt. Onlar ayr, ben ayr hapishanede. yle bir durum dodu. Onun zerine herkes kendi bildiince hareket etti. Ben savunmay kendim iin yazdm. Arkadalara gnderdim. Bir ksm arkadalar, kendileri de ayrca ksa bir 79 savunma yapmakla beraber, Boran'n savunmasna katlyoruz elediler. Dier arkadalar katlyoruz demediler. Aren'le ideolojik ayrlk olmad Yani srtme dediimiz bu; veya 'sorun' dedii, miz bu. Sadun Aren grubu, Bugn de koullar elvermiyor diyor. Bugn iin de ayn gerekeyi sylyor. BORAN imdi unu belirteyim ki, Sadun Aren Bey'-le benim aramdaki ilikiler daima iyi olmutur. Fikir ayrlklar olabilmesi gayet tabii. Ama srtme diye nitelenecek bir durum olmamtr hibir zaman. Dier arkadalarla da. Partinin kurulmasna katlmasalar bile, partiye kar bir tavr alp da bir hareket yrtme gibi bir ey yapmamlardr. Parti de onlara kar bir vaziyet almamtr. O anlamda esasl bir ayrlk yoktu, Aybar'la aramzda olduu gibi. Hi olmad m? BORAN Hayr, olmad. Yani ideolojik bir ayrlk olmad. Behice Boran ile syleimiz iki uzun gn boyunca srd. Bazen evde, bazen de gl kysnda yrrken. Birok konuda Behice Boran'n dncelerine karydm. Boran anlatyor, ben de yer yer itiraz ediyordum. Zaman zaman sertleiyordu aramzdaki tartma, ama krc olmuyordu. Behice Boran, 'bir uzun yryt srasnda, yol ayrmna gelmiti. Evet, o kendi yolunda ilerleyecekti. Bu yolu benimsemeyenler de bir baka yol bulacaklard. Bunun iindir ki, ideolojik tartmaya Behice Boran ayr bir nem veriyordu. Ve tartmaya, ideolojik bamszlk kavram ile giriyordu. 80 deolojik bamszlk anlamsz bir sz BORAN imdi izninizle, sosyalizme ilikin olarak ileri srlen kimi gr ve deyimlere gelmek istiyorum. Birincisi, ideolojik bamszlk. Bence anlamsz bir sz bu. deolojiler her isteyenin 1. TP Davas TP YNETMNE 15'er YIL CEZA Behice Boran'n Genel Bakan olduu TP yneticileri, 12 Mart dneminde Piyade Albay zzettin Avlar bakanlnda, duruma yargc Yarg Binba Tahsin zer ve ye Yarg Yzba Fuat Kaylan'dan oluan Ankara Skynetim Komutanl 2 No'lu Skynetim Asker Mahkeme-si'nce, 17 Ekim 1972 gn ve 1972/3 esas ve 1972/ 144 karar sayl gerekeli hkm ile ar hapis cezalarna arptrldlar. Kararda, Genel Bakan Boran ve Merkez Yrtme Kurulu yeleri, 'Yasal yoldan kurulmu TP'in sevk ve idarecileri sfatyla, mensup olduklar partinin gaye ve faaliyetlerini yasal yoldan saptrp, Marksist-Leninist ilkelere gre faaliyet gstermek gerekesiyle on beer yl ar hapis cezalar ile cezalandrldlar. Bu karar, Askeri Yargtay 2. Dairesi'nce "Sanklar ierisinde bulunan ve faaliyetleri yrtmekle sorumlu olan Genel Bakan, Genel Sekreter ve Merkez Yrtme Kurulu yelerinin birinci derecede objektif cezai sorumluluklar bulunduu grn de kapsayan gerekelerle onayland.

Boran ve on iki arkada, 1974 ylnda karlan af yasasnn, Anayasa Mahkemesi'nce iptal edilmesinden sonra salverildiler. F.: 6 masa bana oturup, kendine gre oluturduu fikir salkmlar deildir. Kukusuz bu yaplabilir, belki bir yanda evresi de bulabilir bu fikirler. Ama ideoloji olmazlar. nk ideolojiler snfsal, nesnel olgulardr. Btn kapitalist toplumlarn burjuva snflarnn ideolojisi aa yukar ayndr. Aralarnda ideolojik veya politik bamllk ilikileri olduundan deil, snf konumlarnn ve karlarnn ayn olduundandr. Bu nedenle kapitalist lkelerin burjuva partileri de kimi farklarla, esasta ayn ideolojiye sahiptirler. Btn kapitalist lkelerde ii snfnn sermaye snf karsnda konumu ve temel karlar da ayndr: Smrden ve smr dzeninin rn olan sosyal eitsizlikten ve adaletsizlikten ve dier olumsuzluklardan kurtulmak. ^i snfnn bu karlarna cevap veren, kurtulu yolunu gsteren ideoloji ise, sosyalist ideolojidir. Ama sbjektif bir nitelik tayan, kiisel arzu ve grlere, hayal gcne gre oluturulan szde sosyalist ideolojiler deil. Toplumsal gerekliin yasalarnn, srelerinin, nesnel snf ilikilerinin bilimsel incelenmesine dayanan bir sosyalist ideoloji. Somut olaylarn yzeydeki eitliliinin, dalgalanmalarnn temelinde yatan, gereklere inilerek oluturulan bir sosyalist ideoloji. Ksacas, bilimsel sosyalizm/topik sosyalizm ayrm bugn de geerliliini yeni biimlerde koruyor. Akln yolu birdir imdi, bilimsel sosyalizmi doru, gereki, aklc bulup da kendi iradeleri ile benimsemi olan lkelerin if snf hareketini bu ideolojinin klavuzluunda yrten partiler arasnda ideolojik zdelik, kendiliinden oluacaktr. Ayn ideolo|ininher lkenin kendi koullarna uyarlanmasnda ancak farklar belirebilir. Sosyalizm yoluna, ideolojik bamszlk, yani her lkenin kendisine zg bir ideoloji oluturmas, baa alnarak yola klamaz, klsa da bir yere varlamaz. lt, benimsenen ideolojinin benzersizlii, orijinallii deildir. 82 nesnel olan toplumsal gereklie ve manta uygunluk^ tur. Gerekliin ve akln yolu ise birdir. ideolojide bamsz olacam diye, 150 yldan beri teoride ve pratikte oluan birikimi gzard veya inkr etmek de akln kr deildir. Yaplmas gereken, an ve lkenin deien koullarnda, o teorik ve pratik birikimi gelitirerek uyarlamak, zenginletirmektir. deolojik bamszlk ve TP'in Sovyet izgisinde bir parti olduu, Sovyetler Birlii'nin bundan memnun olmas gerektii szleriyle belli bir baka anlamda, bir bamllk da ima ediliyor. Sovyetler Birlii'nin gdmnde veya telkinlerinin etkisinde bir parti. Bilimsel sosyalizmi benimsemi partilerin ayn ana izgide olmalar olayn az nce akladm. TP, Marksist bir parti olduu iin, akladm bu anlam ve kapsamda her zaman Sovyetler Birlii ve genelinde dnya sosyalist sistemi izgisindedir. Bunun baml, direktif ve telkin altnda bir parti olmakla hibir ilgisi yoktur. Zaten bize direktif vermek veya telkinde bulunmak isteyenler olmad hi. Parti, kendi izgisini her zaman kendi- izmi, strateji ve taktiklerini kendi saptam ve karara balamtr. Bu ilevi bilimsel sosyalizmin ilkeleri ve retisi nda, onlar Trkiye'nin somut koullarnda deerlendirip uyarlamaya alarak yapagelmitir. Ama te yandan TP, bilimsel sosyalist bir parti olduu iin, ii snfnin ve onunla birlikte tm smrlen, ezilen nsanlarn kurtuluu davasna ba koymu, ii snf partileriyle enternasyonal dayanma ve ibirliini ess almtr. TP milliyeti, sac burjuva partileri gibi lfta deil, gerekten yurtsever olduu kadar enter-nasyonalisttir de. Gnmzde ii snf enternasyonalizmi, varl ve nemini korumakla birlikte, enternasyona-list dayanma ve ibirliinin kapsam ulusal ve toplumsal kurtulu hareket ve rgtlerini, gerici, baskc rejimlere kar halk hareketlerini ve dier demokratik hareketleri, emperyalizmin basklarna direnen lkeleri ine alacak ka-

83 dar genilemitir. Sosyalist ve sosyal demokrat partilerle de bu tr ilikiler oluturulmaya allmaktadr. Sanyorum eletirilen 'dayanma' deil. Bir partinin br parti zerinde gdc, bir eit 'egemen tavr' olmas. BORAN Byle bir ey olmadn TP'e ilikin olarak az nce syledim. Dier partiler iin de ayn eyi syleyebilirim. Peki, sosyalist topluluk d dier lkelerin sosyalist partileriyle etkileim nasldr? Karlkl etkileim vardr BORAN Genelinde byle bir tavr yok. Partilerin bamszl, birbirinin iilerine karmama, karlkl sayg baznda dayanma, ibirlii ve dayanma proleter enternasyonalizminin dayand ve SBKP dahil btn sosyalist topluluk lkeler partilerince kabul edilmi temel ilkedir. Bir etkileme de yok mudur? BORAN Dayanma, ibirlii, yardmlama olan yerde karlkl etkileme vardr. Bunun dnda ne gibi bir etkileme?.. u yani. Diyelim kapitalist lkelerin burjuvalar arasnda bir benzerlik var. Uluslararas sorunlara bak, uluslararas konularda davran biimi ve bunun da lideri ABD. Ayns, bu benzerlik sosyalist blokta olmaz m? BORAN Kapitalist lkelerin burjuvalar arasnda, tekelci sermayesi arasnda bu saydnz benzerliklerin tesinde as! nemli olan madd kar birlii var. Aralarndaki rekabet ve kimi ekimelere karn, 3. Dnya denilen az gelimi ve gelimekte olan lkeleri birlikte smryorlar. O kadar acmasz ve hesapszca smregeldiler ki, mzrak geri tepmeye balad. Grtlaklarna kadar d borca batm bu lkeler, borlarn deyemez hale geldiler, faizleri demekte bile ok zorlanyorlar. Bu durum, kapitalist dnyann bankalar sisteminin istikrarn tehdit ediyor. Baker pln gibi, sz konusu lkelerin yine IMF kontro84 lnde olmak zere, borlarn deyecek kadar kalknmalarna olanak verecek nlemler neriliyor, uygulanmaya kalklyor, bir baar kaydedilmeden. Faiz demeleri ve yabanc sermaye kr transferleri yan sra, d ticaret ve demeler dengesi aklar dolaysyla bu lkelerden gelimi kapitalist sanayi lkelerine byk kaynak aktarmlar oluyor. Sovyetler, 3. Dnya'ya yardm ediyor Sovyetler Birlii ve sosyalist topluluk lkeleri de 3. Dnya lkelerine kredi veriyorlar. Yardmlarda bulunuyorlar. Ama aralarnda iaret ettiim tabloya benzer bir durum yok. Olduuna dair imdiye kadar tek bir satr grmedim, okumadm. nce anlattm duruma likin olarak ise, en azndan yldr durmadan haber, yorum, deme kyor. Birka ay nce Le Monde Diplomatique'de Kba zerine yaymlanan uzun bir incelemede, Fidel Castro'nun sosyalist lkeler arasndaki karlkl ekonomik yardmlama ilikilerinden, dnya yeni ekonomik dzeni iin rnek olarak sz ettii belirtiliyordu. Bu rnekte 3. Dnya'nn iliinin smrlmesi olgusu yok. ABD, ortaklar srtndan kar salyor ABD, kapitalist dnyann lideri olarak, ortaklarnn srtndan kar salyor. Faizleri yksek tutarak ve dolarn deerinin srekli ykselmesini salayarak Avrupal ortaklarndan ABD'ye byk sermaye akn gerekletirdi-er. Yine Le Monde Diplomatique'e gre, IMF'nin Bakan La Rosiere bile, ABD daha ne zamana kadar bakalarnn paralaryla ileri yrtr? sorusunu ortaya atm. Dolarn deeri fazla ykselip de, ABD ihracat zerindeki olumsuz etkisi ly anca, bu defa da en gelimi be kapitalist lke dolar karsnda kendi ulusal paralarnn deerini ykseltmeye ikna oluyorlar ve dolar, bu paralar karsnda belli oranlarda drlerek ABD ihracat kamlanyor. 85 ki topluluk arasndaki bu u farklar neden? Sistemlerin eski deyimle mahiyeti imdi nitelii mi diyeceiz buna? - temelden farkl oluundan. retim aralarnn zel ,mlkiyeti zerinde temellenen kapitalizmin drts ve amac, zel sermayenin krn byltmektir, gnmzde zellikle tekelci uluslararas sermayenin. retim aralarnn sosyal mlkiyeti zerinde temellenen sosyalizmin drts ve amac, halk kitlelerinin ihtiyalarn srekli artan, iyileen,

eitlenen bir retimle karlamaktr. Birincisi smrye dayanr, ikincisi smrnn ortadan kaldrlmasna. Bu uzunca aklamamdan bence u sonu kyor: Olaylar, durumlar biimsel, yzeysel benzerlik veya farklara dayanarak doru kavramak, doru deerlendirmeler yapmak ve doru sonulara varmak mmkn deildir. Yzeydeki grnmlerin temellendii gerekleri kavramak, ona gre kyaslamalar yapp sonular karmak gerekir kanmca. POLONYA'DA DARBE OLMADI. PARTNN ASKER KANADI YNETM DEVRALDI Bu noktada Benice Boran'n szlerine katlmaya olanak bulamyorum. Peki mdahaleler yok muydu? Afganistan, igalin rneiydi. Polonya da bir eit mdahalenin. Soruyorum; "ama diyorum Mdahaleler var, Polonya, Afganistan? yle yantlyor .BORAN Polonya'ya mdahale yok, yardm var. Afganistan'daki kanmca asker mdahale deil, askeri yardm. Mdahale, mdahalecinin kendi bencil karlarna ilikin iradesini bir baka lkeye dayatmasdr. Gerek anlamda yardm, yardm edilenin kar iindir her eyden nce ve yardm grence kabul edilir. Polonya'da parti hatalar yapmtr, sosyalizme aykr iler olmutur, yolsuzluklar da olmutur. IMF'ye girmi. 85 d borca batm, deyemez duruma gelmi. Batda kriz srp derinleince. ihracat hesabyla gelitirilip geniletilmi, sanayi ve ekonomi darboaza girmitir. rettiinin zerinde tkenen bir toplum haline gelmi Polonya'da bollua ve ucuzlua alkn halk. fiyatlara devlet sbvansiyonu kalkp da fiyatlar ykselince, kii bana tketim maddelerine snrlama konunca byk honutsuzluk gsterilerinde bulundu. Kapitalizmin hortlamasna msaade mi edeceksiniz? Balangta belirli sendikal hak ve zgrlkler isteme hareketi grnmnde olan Solidamos hareketinin - ona katlan sradan insanlarn deil - ynetiminin ve yandalarnn, sosyalist sistemi, re|imi hedef alan, dtan para ve destek alan, ynlendirilen anti-sosyalist politik bir hareket olduu ortaya kt. Buna gl olan Katolik kilisesinin etki ve roln ekleyeceksiniz. Bu durumda ne yapacaksnz? Sosyalist sistemin istikrarszla drlmesine, kertilmesine, sonuta kapitalizmin hortlatlmasna msaade edecek misiniz, etmeyecek misiniz? Konu, sosyalist sistemin istikrarszla drlmesini nlemek diye konunca, kapitalist blokta da mdahaleleri hakl bulmak noktasna gelinmiyor, mu ister istemez? , Bu dnceyle soruyorum yeniden . Byle dnerek mdahalelere yeil k yakmyor muyuz? O zaman, her lkedeki sosyalist birikim de ayr ayr bu mdahalelerden zarar grmyor mu? BORAN Mdahale varsa, gryor bir anlam ve lde, nk burjuvazinin ok iine yaryor anti-komnist propaganda malzemesi olarak beyin ykamak iin. Bu propaganda da etki yapmyor deil. Ama benim sorumun karsnda sizin sorunuzun arl ne? Kald ki, Reagan ve ynetimi ok istedi Sovyetler mdahale etsin diye, adeta 87 d krklna urad etmedi diye. Polonya iinden kard diri. salkl glerle durumu dzeltmeye alyor, hayli dzeltti de. Ama daha zaman alacak. Yntem nedir? Diyelim ki, durum dzelecek. Neyle? Bir asker ynetim ile.. Peki nerede kald o zaman ii snf ncl? iler bir. asker ynetim ile dzeltiliyorsa, buna Marksizm denir mi? diye soruyorum. Yant, Polonya'daki asker ynetimin Gney Amerika'daki ynetimler ile kyaslanmayaca.. BORAN Yani sizce Polonya'daki ynetim ile Gney Amerika, Afrika ve Asya'da grlen asker ynetimler ayn.. Nasl olur? Polonya sosyalist bir lke, brleri kapitalist dnyann gelimekte olan veya azgelimi kapitalizmleri... Sosyalist lke olarak Polonya'da ordu, parti ile ok sk ilikiler iindedir, kenetlenmitir. Ordu kademelerinin tm dzeylerinde, her komuta mevkiinde komutann yannda bir de parti asker temsilcisi vardr.

Polonya'da partinin asker kanad ynetimi devrald Jaruzelski 1971'den beri en yksek dzey partililerden biridir, Politik Bro yesidir. Ekim 1981'de Merkez Komitesi 1. Sekreteri oldu, ubat 1981'de de Babakan. Bu son iki grevi stlenirken Genelkurmay Bakanl'n da korudu. Btn bunlar partinin tasvibiyle oldu. Ordu partiye kar darbe yapp iktidara el koymu deil. Partinin sivil yneticilerinin itibardan dt karmak ve istikrarsz durumda, deyim yerinde ise, partinin asker kanad, daha byk olan sivil kanadn tasvibiyle durum dzeltilinceye kadar ynetimi devralm oldu. Polit Bro yesi ve Genelkurmay Bakan ayn zamanda Babakan oldu. Polonya'da CIA'nn bo durmad ak. Belgeleri de var. talya'daki nl Banker Calvi'nin lmne kadar uzanan olaylar dizisinde Calvi'nin bankas 88 Banco Ambrosino kanalyla bamsz Dayanma-Sendikas'na gnderilen 50 milyon dolarn pay da yok muydu? *. Ne olursa olsun, mdahale haksz bir olaydr. Hakszl bir yana kapitalist lkelerdeki anari, komnizm tehlikesi gibi gerekelerle yaplacak askeri ihtilllere de hak verdirici gerekeleri de iinde tar. ift standarU kullanmayacaksak bu gibi gerekelerin tmne de kar kmalyz. nk mdahaleciler hemen hemen ayn gerekeyi kullanyorlar. Biri Sosyalist rejim tehlikede diyor, teki Kapitalist rejim yklyor diye mdahale ediyor. Fark yalnzca korunmas iin eyleme getikleri rejimin tanmnda. Yntem ayn. Polonya halk kendisi sorunlarna zm bulmal, diyorum. Birileri halk aydnlatmal. Parti olur, partinin bir kanad olur, ama birileri kp sorunlarn anlatmal. BORAN Anlatyorlar elbette. Ama aydnlatma ksa srede etkisini gsterir mi, zellikle ksaca belirttiim koullar nedeniyle ekonomik skntlar srerken, allm bolluk geri gelmemiken? Aydnlatma etkisini gsterip durum tam tamna dzelinceye kadar ne yapacaksnz? Boran'n bu yant da inandrc gelmiyor. Yeniden soruyorum .Polonya halk buna are bulamazsa, o zaman, bir baka partinin stnln, daha ak ifade ile 'gdmn' kabul etmisiniz demektir. Bu ona yol aar. Hayr diyor, Ona yol amaz. BORAN Hayr. Niye yol asn ki? Ar mal ve ekonomik koullar iinde ve nemli politik sorunlar olan bir lkede durum sihirli bir denekle dokunulmuasna dzelemez. Kimse bunu beklemiyor. Batl kaynaklar durumun dzelmeye devam ettiini belirtiyorlar ve eski eletiriler artk yaplmyor. 89 Jaruzelski ve arkadalar sosyalizme inanm partililer Eletiriler eskisi gibi deil. Bu doru, ama bu neyi deitirir ki? Polonya'daki asker ynetimin zerinde Sovyetlerin etkisi yok mu? Behice Boran'a gre bu iliki yardm ya da 'dayanma olarak grlyor. Bu soruya yant da yle .BORAN Polonya'ya nemli yardm var. Teekkr ediyor bu yardma Jaruzelski. Kendisi Sovyetler'le iyi ilikilerden yana. Gryorlar, karlkl bir etkileme doal olarak oluyordur. Jaruzelski ve alma arkadalar, kendileri sosyalizme inanm, bunca yllk st dzey parti yeleri. Sosyalizmi kar hasm glere kar korumay, gelitirip glendirmeyi baa alyorlar, doal ve hakl olarak, btn sorunlar buna bal olarak zlyor ve zlecek. Tekrar hatrlataym, proleter enternasyonalizmi, yardm, dayanma ayr eydir, kontrol, gdm altna alma ayr ey. Tartma ok duyarl bir noktaya gelmiti. 'Efendim diye soruma balyorum. ili'de - Polonya ile mukayese etmiyorum ama -birileri de diyebilir ki., (ki ili'yi kasten rnek setim, kapitalist blokta baka lkeler de rnek gsterilebilir). Biliyoruz ABD, ili'deki darbeyi destekledi. Derler ki, Pinochet geldi. lkedeki anari ve terr nledi. Baka trl olsayd da rejim mi, yklsayd m? Derler. Birileri de karak Baka trl demokrasinin yklmasna izin mi vereceksiniz? diye sizin sorduunuz soruyu baka bir amala sorabilir. Yani bu sorular sormaya baladk m sonunu alamayz bu konunun. ili Ve Polonya kyasjanamaz

BORAN Bu kyaslamaya atm dorusu. Pinochet'-*n kimlerin hangi oyunlaryla devletin bana musallat edil90 diini, nasl ekonomik ve politik istikrarszlk yaratldn, sosyalizme ynelen meru iktidar alaa edebilmek iin; btn bunlar ayrntlaryla sar sultan bile duydu. Pinochet, demokrasiyi ykmak iin getirildi, ykt da. Ykm on buuk yldr sryor. Binlerce tutuklu, kayp insanlar, ikenceler vb. Polonya'da tutuklamalar say ve sre itibariyle ok s-firl kald. Bat, btn arzularna karn ikence hikyelerini imal edemedi. Partinin ordu kanad devreye girmeden nce Solidamos'la uzun grmeler yaptlar, anlamalar yapld. Ama taleplerin sonu gelmiyordu, nk ama bakayd. Sizin tavrnzdan u kyor: ABD, Polonya'ya ambargo koysun, IMF, bankalar evreleri bask yapsn, Solidar-nos'a lkeyi istikrarszla drmek, becerebilirse sosyalist sistemi kertmek iin milyonlarca dolar aktlsn, aktldn siz biliyorsunuz. Bunlara mdahale demiyorsunuz, ama Sovyetler ve dier sosyalist lkeler Polonya'nn bamszl ve egemenlii adna zinhar hibir yardmda bulunmasnlar, dayanma gstermesinler, Jaruzelski ile grmeyi reddetsinler. Polonya'da sosyalizm batarsa batsn, kapitalizm hortlarsa hortlasn. Byle bamszlk anlay doru deil Ben bu tavra - kesinlikle katlmyorum - ve byle bir mdahale ve bamszlk anlayn doru da bulmuyorum. Son olarak bir daha syleyeyim, sosyalizme gemi bir toplumda sosyalist toplumsal sistemin kertilmesine, kapitalizmin hortlatlmasna kesinkes msaade etmemek hem o lke, hem dier sosyalistlerin, ihmal edilmez grevidir; nk kapitalizmden sosyalizme gei reformist anlamda bir dzen deiiklii deildir. Feodalizmden kapitalizme gei gibi de deildir, nk o bir tr snfsal toplumdan baka tr bir snfsal topluma geitir. Kapitalizmden sosyalizme gei ise, binlerce yldr srp gelen eitli snfl, yani smrye dayanan toplumlar an kapatp, snfsz ve smrz toplumlar an aan dev bir tarih91 sel sramadr toplumsal evrimde. (...) Olaylar, gelimeleri bu boyuttaki balamlar iinde grmek ve deerlendirmek gerekir. ki sistem arasnda uluslararas mcadele Kapitalizmden sosyalizme gei srecinin balayp gelitii dnem olarak tarihe geecek olan yzylmzn son eyreinde, iki sistem arasndaki mcadele uluslararas mcadele olarak somutlamaktadr. Bu mcadele ayn zamanda genelinde gerici glerle genelinde ilerici gler arasnda, silhlanma ve sava yanllaryla, bunlara kar barn korunmasn savunanlar arasndaki keskin mcadeleyi de iermektedir. Be ktann insanlar iin bugn bata gelen en nemli, en yaamsal sorun, bu mcadeleyi, insanl yeryznden silecek nkleer savaa ynelik silhlanma yar biimini almaktan kurtarp, barl yarma biimine dntrmektir, politik, ekonomik, sosyal, bilimsel-teknik, kltrel alanlarda barl yarmaya. Uluslararas ilikilerin bugn oturtulduu savaa ynelik silhlanma yar temellinden kopartlp, bu barl temele oturtulmas gerekmektedir, binlerce yllk uygarlk ve kltr birikiminin, insan cinsinin yok olmamas, en azndan byk tahriplere uramamas iin. Barl yarmada her iki sistem de boyunun lsn alrlar; insanlar sonulara gre seeneklerini belirler. Hepimiz sormalyz kendi kendimize: Ben hangi yandaym? Ve her somut sorunda tutumumuzu, davranmz buna gre ynlendirmeliyiz. TRKYE'YE ZG SOSYALZM DYE BR KATEGOR YARATMAYA KARIYIM Bu konularda anlamamza olanak olmad artk iyice anlalyor. Bir uyumazlk konusu daha 92 kyor-. *Gler yzl Sosyalizm. Ben soruyu sormadan Boran konuya giriyor: BORAN i Sanrm imdi gler yzl sosyalizm konusuna geebiliriz. Bu, az nce zerinde durduum, eletirdiim ve sonunda topik sosyalizmsin bir tr ada muadili diye nitelediimiz grlerin bir paras.

Sosyalizmde elbette her ey insan iindir. Ne var ki, tm insanlarn madd/manev, ruhsal ve kltrel alardan btn ihtiyalarn karlayabilme, insanca yaama ve kiiliklerini her ynyle gelitirme koul ve olanaklarna kavuabilmeleri, yine ayn insanlarn emeiyle; rgtl, bilinli, dzenli gerektiinde zverili -, yaratc almalaryla gerekleecektir, yalnz retim dallarnda deil, toplum yaamnn her alannda. Bu da bir rgtlendirme ve ynlendirme iidir; stten olta tek tarafl bir emir ve direktifler zinciri ile deil, btnnde toplumsal organizmay oluturan bileenlerin demokratik merkeziyetilik ilkesi temelinde karlkl ietiimi, etkilemesi, katlm srecinde oluturulmu bir ynlendirme. Sosyalizmin btn potansiyelinin tam iek aabilmesi bylesi bir ura ve abayla olanakldr. Her ey halkn yaratc emeiyle gerekleecektir, ama bu, kendiliinden spontane - olmayacaktr, kolay da olmayacaktr. 68 ekoslovakya igali srasnda Aybar'n ortaya att gler yzl sosyalizm kavramna gelelim isterseniz? BORAN Ona gelelim de, nce Trkiye'ye zg, her lkenin kendisine zg sosyalizm, ideolojik bamszlk konusunu ele alsak konular daha yi birbirine balanr gibi geliyor bana. Trkiye'ye zg sosyalizm kategorisi yanl imdi Trkiye'ye zg, falanca, filnca lkeye zg sosyalizm diye yeni bir sosyalizm kategorisi yaratmaya kalkmay ben tmyle yanl buluyorum. Gerekletirilmi ve gerekletirilecek olan btn somut sosyalist sistemlerin ulusal, tarihsel koullarndan doan zellikleri, zgn yanlar vardr ve olacaktr. 93 Ama bu zgnlk mutlak deildir. Zaten her lkenin sosyalist sisteminin zgn olacan vurguluyor, ama yine de btn bu zgn sistemlerden sosyalizm olarak sz ediyorsanz, demek ki, bu zgn sistemlerin hepsine sosyalizm niteliini veren, ortak, zde, yani zgnl aan evrensel taraflar var onlarn. Bu ortak, zde eleri yalnzca retim aralarnn mlkiyetinin devletletirilmi, sos-yalletirilmi olmasna, smrnn ortadan kalkmasna in-dirgeyemezsiniz. Bu kadar bile zgnln mutlak olmadn gstermeye yeter ama, bundan da te, kapitalist lkelerde retim aralarnn zel mlkiyeti ve smr nasl benzer, hatta zde biimlenmeler, ekonomik, sosyal, kltrel sonular douruyorsa, sosyalist lkelerde de retim aralarnn sosyalletirilmesi ve smrnn ortadan kalkmas benzer, hatta zde sonular dourabilir. Sosyalist sistem kendi temellerine oturup gelitike, sorunlar doru zmlere kavuturulduka bu benzerlikler, daha da artacaktr kanmca. ok eskiden kullanlan bir formlasyonu burada tekrarlayabilirim: ekilde mill, muhtevada sosyalist. erikle biim birbirinden kopuk, bamsz deildir. Henz iktidara gelmemi ii snf partileri, kapitalizmden sosyalizme gemeyi hedef alan partiler, gerek iktidara doru ilerleyebilmek, gerekse iktidar alndnda sosyalizmin kuruluuna geebilmek ve bunu baarabilmek iin kendi lkelerinin tarihsel gelime durumlarn, gncel somut koullarn, zelliklerini, snflararas gler dengesini, kitlelerin madd ve znel durumlarn dikkate almak, politikalarn ona gre saptayp uygulamaya geirmek durumundadrlar. Byle davranmamak, ayaklan ye- re basmayan, baarszla mahkm bir politika olur. Ama bu zgnl mutlaklatrarak sosyalizmin bilimselliini, evrensel lkelerini, dorularn, rnein toplumlarn nesnel gelime yasalarn ret veya gzard eden ve zgnlk peinde koan bir politika ve pratikle de bir yere varlmaz. Sonuta ya tam baarszla uranlr ya ne derece sosyalist olduu kukulu bir taslak ortaya kar ya da 04 nesnel olarak kapitalizm ile u veya bu lde uzlamaya-gidilir, sosyal demokraside olduu gibi. Drdnc bir olaslk da macerac ynlere savrulur. Sorun, baarlmas gereken i, sosyalizmin evrensel ilkelerini, bilimsel sosyalizmin ortaya koyduu ve zamanla gelitirilen genel ve temel dorular, sz konusu toplumun zel ve somut koullarnda deerlendirip yaratc bir biimde uyarlayabilmektir. Yani, zaten ierir diyorsunuz...

BORAN Evet zaten ierir. imdi bilimsel sosyalist, daha ak deyimiyle Marksist-Leninist teoriyi yeni nesnel bulgulara, gelimelere gre yorumlayp, gelitirmede, teoriyi pratie geirmede hatalar yaplabilir, yaplyor da kanlmaz olarak. Hibir ie girimeyen ancak, hata da yapmaz. Bunun iin toplumsal gereklii, nesnel olgular inceleyip irdelemek ve renmek, eletiri ve zeletiri temel yntemler kabul ediliyor. Ama bu hata etmek olgusunu kabul etmek baka, buradan hareketle sosyalizmin bilimselliini, evrensel dorularn yadsyp veya yan izip, bizimki kendisine zg olacaktr demek baka. Bu da topik sosyalizmin bir baka paras veya rn m sizce? BORAN -r- Evet, topik sosyalizmin bugnk muadili (*) kendine zg sosyalizm. Benim de tartmay getirmek istediim nokta ite burasyd. Behice Boran'n 1968 ylnda 'Gn Yaynlar tarafndan baslan 'Trkiye ve Sosyalizm Sorunlar* adl kitabnda 'Trkiye'ye zg sosyalizm^ konusu savunulmaktayd. imdi ise 'Byle bir sosyalizm kategorisi yaratmay uygun bulmuyorum diyordu. () Karb. 95 1968'de Boran ne yazmt? eliki deil miydi o dnceleri ile bu szleri? Kitabn 133 ve 134'nc sayfalarnda Boran u dnceleri savunmaktayd: ...Bir lkenin sosyalistleri, ii snf partisi bunu yapabilecek kabiliyette deillerse, onlar adna bunu baka hi kimse yapamaz. Dardan direktiflerle hibir lkenin ii ve emeki snflar hareketi ynel-tilemez. Trk sosyalist hareketinin biricik politik rgt TP, bugn genel sosyalist teori ve dnyadaki uygulamalardan elde edilen tecrbelerin altnda Trkiye'nin artlarna zg sosyalizm yolunu tespit etme, Trkiye'nin durumunu sosyalist adan deerlendirme ve lkenin ii ve emeki snflarn hu ynde rgtleme ve bilinlendirme iini baaracak yetenekte olduunu gstermitir. Ayn kitabn 119'uncu sayfasnda da Behice Boran u dnceleri savunmuyor muydu? Dnya sosyalist hareketini glendirmek iin tek sosyalist lkeyi desteklemek ve onun etrafnda sk rgtler, tek merkezden yrtlen yekpare bir hareket ve yrtmek politikas bir sre gl ve baarl olsa da uzun vadede geri tepen bir silh haline gelir ve gelmitir." Sayn Behice Boran'a soruyorum .Bunlar sizin iin eliki deil midir? Hayr diyor ve anlatyor: BORAN Hibir eliki yok. imdi bu konumamzda da zgnlk konusu zerinde durdum, ama tek tarafl ele alarak ve mutlaklatrarak deil. zgnln ve evrenselliin birbirine zt olmakla beraber birbirlerini tamamlayan, birbiri iine gemi bir btn oluturduklar tezini benimseyerek. Kitapta da zgnlk sorunu byle ele alnmtr. Birinci baskya yazdm, ikinci baskya da yazdm nszde sosyalizmin, ne kadar mahall zellikler gsterirse gstersin, temel ilkeleri, genel teorisi ve metoduyla bir btn oluturduu belirtilir. 96 Daha sonraki bir blmde de TP'in sosyalist bir hareket ve rgt olduu anlatlrken, baka kstaslarn yan sra, bir de TP'in bilimsel sosyalizmin koyduu esaslara dayand iin sosyalist bir parti olduu vurgulanr. Tek tek cmleler zerinde durulmaz da kitabn btn okunur ve dikkat ile ele alnrsa, bu sylediklerimin doruluunun baka belirtilerine de rastlanr. Kitapta zgnlk zerinde belli bir arlkla durulmu-sa, kitabn yazl -maksadndandr. Ele alnd konu genellikle bilimsel sosyalizm deil Trkiye asndan sosyalizm veya sosyalizm asndan Trkiye. nszde bu noktaya da deiniliyor. Bunun iin de ad Trkiye ve Sosyalizm Sorunlar. Trkiye'nin koullarnda ve 1961 Anayasas erevesinde sosyalizme gitmenin olanaklarn aratrmaya almtm. Efendim, bir de son soru olarak bu 'Avrupa Komnizmi' diye 70'li yllarda poplaritesini ykselten ve son yllarda da gerileyen akm nasl deerlendiriyorsunuz? Bunu sormak istiyorum. BORAN imdi bir defa Avrupa komnizmi grebildiim kadaryla - byle nitelenen partileri ayr ayr incelemi, irdelemi deilim - bir yekparelik gstermiyor;

btnletirilmi, sistematik bir teoriye dayanmyor. Oroko-mnizm, rokomnist szckleri de pek kullanlmyor artk. Ortak noktalan Sovyet mdahalesini reddetme Ortak noktalar, kendi lkelerine zg sosyalizm ve Sovyet modelini reddetme, Sovyetler Birlii ile aralarna mesafe koyma. (Marksizm-Leninizm'de model diye bir kavram yoktur. Sosyalizmin evrensel esaslar, ilkeleri vardr ve bir de bunlarn lkelerin koullarna gre somutta biimlenmesi; lkelerin somut koullar arasndaki benzerlikler ve farklara ve o lke partisinin bunlar deerlendirmesine gre somut biimler, benzerlikler ve farklar gsterebilir.) Bunlarn tesinde, rnein Fransz partisf 97 F.: 7 e italyan partisi arasnda belirgin farklar var, zellikle Sovyetler Birli'ne kar alnan tavrda. Fransz partisi, italyan partisinden daha yakn. Fransz sosyalizmi, sosyalizme giden Fransz yol, seimler diyor ama snf mcadelesinin nemini srekli vurguluyor vesaire. ok baka bir diplomatik olay rnek vereceim. Fransz partisi hkmette iken sosyalistlerle birlikte 35 tane Sovyet diplomatn snr d etme kararn da ald. Yani bu da bir bamsz tavr gsteriyor. BORAN Ben ayr bir tavr yok demiyorum. Ama bu verdiiniz rnek pek yerine oturmuyor kanmca. Fransz Komnist Partisi balangta koalisyon kurulurken, ortaklaa saptadklar politikann uygulamaya geirilmesi ve sol iktidarn baarl olabilmesi iin sosyalist orta bu politikadan tmyle vazgeme noktasna gelinceye kadar hkmeti eletirmekle beraber koalisyonu bozmamaya, problem karmamaya alt, semenleri d krklna uratmamak, sa muhalefetin ekmeine ya srmemek iin. Devletleraras ve partileraras ilikiler kinci ve nemli nokta devletleraras ilikiler ile partileraras ilikiler ayr olgulardr. rnein, in ve Arnavutluk ile Sovyetler Birlii arasnda ilikilerin dzeltilmesi giriimlerine oktan balanm ve srdrlmektedir, ama sz konusu olan devlet olarak Sovyetler Birlii ile in ve Arnavutluk devletleri arasndaki ilikilerdir, partiler arasndaki ilikiler deil. Genel Sekreter Mihail Gorbaov Fransa'y ziyaretinden nce Fransz televizyonu birinci kanalna mlakat verirken muhabirlerden biri kendisine Neden Fransa Sovyet diplomatlarn snr d ettiinde misillemede bulunmadnz da ingiltere ayn eyi yapnca hemen misillemeye gittiniz? ki lke arasnda bir ayrm m yapyorsunuz? diye sorunca Gorbaov Devletin kar ne gerektiriyorsa o yaplr cevabn verdi. Ben Avrupa komnizmi derken ona popler ni98 telik kazandran akm spanyol ve Portekiz partilerinin yeni yorumlaryd ve talyan Komnist Partisi'nin yaknlk gstermesiydi, Berlinguer'in o tarih uzlama tezry-di diye dnyorum. BORAN spanyol Komnist Partisi'nin bugnk ha-> lini biliyorsunuzdur herhalde. Franko rejiminde illegal par-* ti olarak etkin varln srdrm, hatta son zamanlarnda sesini ispanya'dan dnyaya duyurmu spanyol Komnist Partisi ve onun ok nl lideri Carillo bugn birbiJ rinden kopmu ve her ikisi de itibarn hayli yitirmi durumda. Partice reddedilen Carillo ayr bir Birlik Partisi -oluturdu. Ayrca bu ikisinin dnda bir nc gruplama meydana geldi. Ksacas Avrupa komnizmi ampiyonluu spanyol komnist hareketine uur getirmedi, italyanlara gelince, tarih uzlama tezinden Berlinguer'in lmnden nce vazgeildi. Tarih uzlama, Hristiyan Demokrat Parti ile anlama, uzlama teziydi. talya'nn iki byk partisi lkeyi birlikte ynetsinlerdi. Berlinguer'in Avrupa komnizmi ve zgn sosyalizm adna yapt ve daha da arlkl olan ey Sovyetler Birlii'nde sosyalizm olmadn iaddia etmesi ve 1917 Ekim devrimine kar tavr almasdr. Tamam, oralara geliyorum. Berlinguer'in bu grleri kesinlikle anti-Leninist oluyor. Byle' bir partiyi nasl nitelendiriyorsunuz? Marksist-Leninist midir? BORAN Bugnk tutumuyla deildir.

Komnist partisi demiyoruz bu nedenle... BORAN Marksist-Leninist deildir bugnk tutumuyla diyorum. Daha nce belirttiim gibi, komnist parti sz daha geni bir kapsam kazand, szn edegel-diimiz gelimeler sonucu. talyanlar bir an nce iktidara gelmenin aresini arama, bulma peinde oldular. lkenin gerekten ikinci byk partisiydil^r. Ama koalisyonlar hep onlarn dnda Kuruluyordu, komnist olduklar iin, engelleniyorlard. Aldo Moro'nun ldrlmesi bile Hristiyan Demokratlar/Komnistler koalisyonuna yaknlk gstermesindendi. 99 talyan partisi hrslyd Evet... BORAN talyan partisini hem zel olarak incelemi deilim, ama bu engellemeleri amak ve iktidar olmak istiyordu besbelli. Hrslyd bu ite kanmca. ktidara gelememekle beraber birok yerel ynetimi ele geirmi ve geiriyordu ve bu ynetimler baarl oluyordu. Kk apta da olsa iktidarda olmann ve ynetmenin deneyimine, birikimine sahip bir parti. Bu birikime ve geni emeki halk kitlelerinin desteine dayanarak devlet iktidarnda da baarl olacaklarn hesaplyorlar. Berlinguer'den sonra durum ve tutum tam nasl bilemiyorum, onlarda da gerileme var. Sanyorum ki bu talyan Komnist Partisi, spanyol Komnist e Portekiz Komnist Partisi'nin ortak izgisi proletarya diktatrlne kar kmalaryd. BORAN Benim bildiim Portekiz partisi, komnist partisi olarak MarksistLeninist bir partidir. Portekiz'i saymyorsunuz. BORAN Saymyorum, Marksist-Leninist bir partidir. (...) Portekiz partisi proletarya diktatrln esas olarak reddetmiyor, yanl anlald ve yle propaganda edildii iin tzne koymuyor, gerekesini de aklyor. Ben unu anlatmaya alyorum. Ben her eyin adn net koymakta yarar gryorum. Yani Avrupa komnizmini komnizm adna ramen, ben dediim gibi ada revizyonizmin bir versiyonu olarak gryorum. Yani bu gre katlyor musunuz, katlmyor musunuz? Onu merak ettim. BORAN imdi Uur Bey, yaamda pek ok soru tek bir kelimeyle kesin olarak evet veya hayr diye yant-lanamaz. Avrupa komnisti denilen partilerin -imdi Avrupa komnizminden pek sz edilmiyor ya - revizyonist diye nitelenmelerine ben itiraz etmem, sonu istle biten baka nitelemeler de yaplabilir. Ama beni asl ilgilendiren nokta olayn kendisini ve nedenlerini anlayabilmek. Sz konusu partiler hem Marksist-Leninist adan eleti100 riliyorlar, hem de genelinde dnya komnist hareketinin iinde, onun bir paras saylyorlar. Neden mi? Sanrm undan : Kapitalizmin emperyalizm aamasnda ilerlemi, ge--limi sanayi lkelerinde Bat Avrupa lkeleri byle - koullar 1917 arlk Rusyas'ndan, gnmzn gelimekte olan lkeler denilen lkeler koullarndan elbette ok farkldr, hem alt yap ekonomi, hem de politika-sosyal st yap asndan. Ve de bu lkeler koullar birbirinden fark-, karmak ve hzl deime halinde. Sz konusu lkelerin komnist partileri bu farkl ve deiken koullarda tutunup glenmenin ve iktidara gelebilmenin yollarnn aray iindeler. Nesnel koullardaki bu nemli farklarn ve farkl durumlarn doal olarak yeni araylara yol amasn kabul etmemek olanaksz. Marksist-Leninist partilerin ban eken SBKP'nin 27. Kongresi'nde esaslar ayn kalarak yeniden kaleme alnan parti programnda bu konuya ilikin u ifadeler var: Sosyalist olmayan lkelerdeki komnist partileri karmak ve ihtilafl bir ortamda alyorlar. Bunlarn mcadele biim ve koullar ok eitli. EMPERYALZM, SOSYALZME GET VERMEMEK N DNYA SAVAINI GZE ALMAYA RAZI Behice Boran, Avrupa komnizminden artk pek sz edilmediini kaydererek ve Avrupa'daki komnist partilerin hem, Marksist-Leninist adan eletirildiini hem de dnya komnist hareketinin bir paras sayldn sylyor. Nesnel koullardaki farkllklar ve yeni araylar kabul etmemenin olanaksz olduunu vurgulayan Boran, SBKP'nin 27. Kongresinde kaleme alnan parti

programndan u ifadeleri aktaryor: Sosyalist olmayan lkelerdeki komnist partileri karmak ve ihtilafl bir ortamda alyorlar. Bunlarn mcadele bi101 im ve koullar ok eitli." Boran konu ile ilgili grlerini aklamay yle srdryor .BORAN Bu durum komnist hareketin olanaklarn daraltmyor, tersine geniletiyor. Ve SBKP'nin bu partilerin deneyim ve sorunlarn tm yanlaryla irdeledii ve onlarn strateji ve taktiklerini gelitirmek istemelerini anlayla karlad kaydediliyor. stelik sz konusu Bat Avrupa partilerinin nemlileri 1920'lerin bandan 3. Enternasyonal'den beri srp gelmi, lkelerinin politik yaamnda nemli ve etkin rol oynam eski partiler. Sovyetler Birlii'nden farkl l-lerde uzaklam olsalar bile, -ama 1970'lerdeki keskin kar klar, tartmalar yok artk - yine de SBKP ile ilikileri koparmyorlar, hatta birou dayanma ve ibirliinin gerekliliini vurguluyorlar. Byle karmak bir durum. Belirttiim karlkl tavrlar bir tr dengelenmi gibi.' Gelecekteki gelimeler sonun-,da hangi noktaya gelineceini gsterecek. Sosyalizmin evrensel dorular ihmal ediliyor Ama imdiden kimi noktalara iaret edilebilir. Sz geen Bat Avrupa partilerince gncel somut koullarn zgnlnn nemi abartlyor mu? Hatta bu nemi mut laklatrma eilimi belirmiyor mu? Kanmca abartma ve mutlaklatrma eilimi var ve bundan tr de sosyalizmin bilimselliinin en azndan alttan alta reddine veya gzard edilmesine kaylyor; sosyalizmin ulusal, yerel zgnlkleri aan evrensel dorulan ihmal ediliyor. O zaman, yeni yollar ararken yolu arma tehlikesi beliriyor, bu bir; ikincisi, komnist partilerin kimlii az ok belir-sizleiyor; sosyal demokrasiyle, Sosyal Enternasyonal'-in partileriyle ayrm izgisi kitlelerin gznde bulanyor. Komnist partilerin oy kaybnda bu nemli bir etmen sanrm. Olumsuz iki etmen daha var. Biri 60'l yllarda ve 70'li yllarn da ilk yarsnda sosyal demokrasinin veya refah devleti politikalarnn izdii grnrde baarl tablo. \ 102 bol, cretler yksek, paral tatil, salk sigortas, sosyal yardmlar, hepsi ferahlatc... i/emeki kitleler burjuvaziden bu dnler koparma srecinin devam edecei varsaymyla dzeni deitirip smry btn sonularyla ortadan kaldrma bilin izgisine ounlukla varamyorlar. Byk sermaye iileri yeni yntemlerle daha youn s-mrecek, eski kolonileri ve geri kalm, baml lkeleri yeni smrgecilikle eskisinden dbha fazla yolarak ii/ emeki kitleleri belli bir honutsuzluk izgisinde tutma politikasnn kendi asndan avantajn anlyor. Sosyal demokrasinin du geici baars Avrupa komnist partilerinin ounu etkiliyor. Bu baarnn geici olduu imdi kriz dneminde ortaya kyor. i/emeki halkn kazanmlar kemiriliyor; buna karn sendikal mcadele ykseliyor, ama sosyal demokrasinin etkisi hl gl. Anti-Sovyet propaganda Bat Avrupa kamuoyunu etkisi altnda tutan bir baka etmen, szl, grntl ve yazl tm iletiim aralaryla aralksz srdrlen anti-Sovyet, antikomnist propaganda seferberlii, halk kitlelerinin sosyalizmi, bir alternatif olarak grmelerini engellemek iin. Bu propaganda furyas baarl olmuyor da deil. Bat Avrupa komnist partileri de - hepsini deil - bir lde etkiler grnyor. Sovyetler Birlii'nden uzak durma, kart tavr alma tutumlarnn bir nedeni de, kanmca byle davranrlarsa kitlelerin desteini ve oylarn daha kolay kazanacaklarn hesaplyorlar. Avrupa komnizmi etiketi altnda gruplandrlan partilere btn bu yanlaryla baktmz zaman, onlarn en belirgin karakteristiinin faydaclk - pragmatizm - olduu sonucuna varyorum. Sosyalizmin bilimselliini, evrensel ilkelerini ve komnist parti olmann gerektirdii dier ilevleri deiik llerde bir yana brakp, oylar arttrmann arelerini bularak bir an nce iktidara gelebilmek ba kayg haline gelmi grnyor. Komnist partinin u veya bu yoldan olsun iktidara gelebilmesinin nesnel ve z1C3

nel koullar olgunlam mdr, olgunlamas ynnde ne yaplabilir, bunun zerinde de durulmuyor gibi. Bence Avrupa lkelerinde henz byle bir olgunlama yok. Oysa bu ve benzeri gncel sorunlarla uramay ihmal etmemekle beraber, sosyalist ilkesellik baa alnmal ve bugnn gncel sorun ve grevlerine, gelecee ynelik olarak daha geni ufuklardan baklmaldr. Bugnn grevlerine ilkesellikle yaklamann yan sra, gelecein olas grevlerine de hazrlkl olunmaldr. Krizin sonu grnmyor Gelecekte olabileceklere ilikin olarak, dnya kapitalizminin 70'lerden beri srp gelen krizi zerinde durulmaldr. Bu krizin sonu grnmyor. Arada greceli ve ksa dzelme evreleri olsa da bu dzelme kriz k erisine dnmyor. 1983'ten beri dnya bankalar sisteminin, para sisteminin kme tehlikesinden sz ediliyor. Bu tehlike bir ara azalr gibi grnd, ama bu grnm doru kmad, yine btn arlyla gndemde. Bu durumun nedenlerine girmeyeceim. Biliniyor, ok sylendi, yazld. Kapitalizm byle veya benzeri bir kle kriz ukurunun ta dibine kebilir ve altst olabilir. Bu henz bir olaslk da olsa, gzden karlmamas gerekecek kadar nemli bir olaslk. Komnist partileri gafil avlanmama-l. Bu olasl ve douraca sonular dikkate alarak buna imdiden hazrlkl olmaya balamaldrlar. Yarn bugnden kurulur. Szn ettiim olaslk gerekletii taktirde, iinden kamad kriz tkankln kapitalizm sava yoluyla amaya.kalkabilir, gemite olduu gibi. Ne var ki bu de-faki sava baka sava olacaktr, btn insanln lmkalrri sava. Nkleer silhlanma yarn durmadan krklemenin ve uzaya da yanstmann yan sra, bu olaslk da dnya barn tehdit etmektedir. Tm hu nedenlerle ya'-nz (....^ deil, bartan, sosyal ilerleme ve adaletten, de mokrasi ve zgrlkten yana olan btn insanlar ve rg* ler sava/bar sorununu, barn kesinlikle korunmasr 104 baa almak btn dier sorun ve konular bu balam iinde grmek ve ilemek durumundadrlar. Gnmz gereksiz sorunlar karmaktan kanarak, dayanmak, g ve eylem birlii etmek gndr; silhlanma ve sava yandalarna ve her trden gericilie kar. Avrupa komnizmi partilerinin ortak bir izgilerinin de proletarya diktatrln reddetmeleri olduuna az nce deinmitim. Bu konuda ne dnyorsunuz? BORAN Marksizm'de hibir ey znel bir tercih sorunu deildir. Her konuda nesnel koullarn analizinden hareket edilir. Devrim srasnda ve hemen sonrasnda nesnel durum ne olacaktr, sorunun yant buna bal. Diktatrlk nedir? 1. Her eyden nce bir noktaya dikkat ekmek isterim. Marksist literatrde diktatrlk kavram ve terimi genel dilde kullanlandan baka bir anlam tar. Dilde yerlemi anlamyla diktatrlk kii olarak bir diktatrn keyf arbitraire - ynetimidir, evresi vardr, ama sz diktatrndr, o ne derse o olur. Marksizm'de ise diktatrlk snfsal bir olgudur. Btn snfl toplumlar birer diktatrlktr. nk snflar arasnda smren/smrlen, ezen/ ezilen ilikileri vardr. Bu adan en demokratik kapitalist lke ynetimi, vicdan, dnce, sz, rgtlenme, grev, gsteri vesair zgrlklerine karn yine de burjuva diktatrldr. Snflararas smren/smrlen ilikisi srmekte, bunun iin de nesnel olarak hak eitlii ve zgrlkler gerekleememekte, k kstl kalmaktadr. 2. Proletarya diktatrl. (.....) 3. Proletarya diktatrl. (...) Bir sosyalist hukuk sistemi, normlar, ltleri vardr. Sosyalist sisteme kar kanlara bu hukuk sistemine gre ilem yaplr. 4. Proletarya diktatrl geicidir. (.....) Bir de bar geiten sz ediyorlar. 105 ^60'larda daha olanaklyd

BORAN Yine nesnel koullara bal. Snfsal gler dengesi ok byk lde ii/emeki kitlelerden yana ar basarsa olabilir. Dier koullar da; kitlelerin dzeni deitirme gereini artk ivedi bir ihtiya olarak duymamalar, iktidar almaya, harekete gemeye znel ve nesnel olarak hazr ve parti bu geii salamaya yetenekli olmaldr. Burjuva iktidarnn lkeyi ynetemez sorunlarla kapitalizm erevesinde ba edemez hale gelmi olmas da bir baka kouldur. 1960'larda bu tr geii daha olanakl ve olas gryordum, ama hep bir olanak ve olaslk olarak, hibir zaman kesin ve mutlak olarak geerli dnmedim bar geii. Bar gei mutlaka seimlerle gei demek de deildir. Snf mcadelesi silhl mcadeleye dnmeden iktidar alabilmektir. 1960'larda bu tr gei bana imdikinden daha olanakl ve olas grnyordu. imdi ok az ans gryo-. rum, hele Bat Avrupa iin. Trkiye iin de yle. Ban ABD'nin ektii emperyaJizm, sosyalizme ve anti-emperya-list ynetimlere frsat vermemek iin sava gze almaya raz. ABD'nin yeni gelitirdii hafif younlukta atma blgeleri stratejisi 3. Dnya lkelerinde sosyalizme ynelik, Sovyetler yanls, anti-Amerikan ynetimlerin olumasna, olumu olanlarn yaamasna silhl mdahalelerle olanak tanmama stratejisidir. Durmadan yeni silhlar, askeri ara-gereler gelitirme, uzay da silhlandrma ise sorunu gerekli grdnde dnya savayla halletmek tasarsnn gstergesidir. Karamsarlk deil Bunlar sylemek karamsarlk deildir. Gerekleri grmek, gereki olmaktr. Sosyalizm genelinde insan toplumlarnn evriminin zorunlu rn olduu iin nne set ekilemeyecek, nitekim ekilemiyor. Tek lkeden balayp bir 106 sosyalist dnya sistemi olutu. Ama rahat, acsz, sancsz olmuyor bu gei. Onun iin daha nce dedim, blgesel, ulusal sorunlar bu geni dnya balamnn iinde grp deerlendirmek, toplum olarak, rgt, kii olarak yolumuzu saptamak, mcadelemizi vermek gerekiyor. (.....) SON 107 "D O > < SOSYALST PART... Son gnlerde Sol kesimde sosyalist parti kurulur mu, kurulmaz m? tartmas yaplyor. Byle bir partinin kurulmasna anayasa engel deildir. Ancak, son on be yl iinde sosyalist partilerin illegale dnmek gerekesi ile ar cezalara arptrlm olmalar, bu ortamda parti kurulmaz grnn de gerekesini oluturmaktadr. Bu partiyi kimler kurar? Siyasal ideolojisi ve yn ne olur? Bunlar belli deildir. Fakat herhalde sosyalist parti konusunu gndemde tutmakta yarar vardr. Sosyalist parti tartmas srp dururken, gelin biz ok gerilere gidelim ve mtareke dnemi ile tek partili dnemde Sosyalist partilerle ilgili ksa ve z bilgiler verelim. Prof. Dr. Tark Zafer Tunaya'nn, daha nce tkenen Trkiye'de Siyasal Partiler yapt yeni ekleri ile birlikte yaymlanyor. Trkiye'de siyaset biliminin en yetkin nclerinden olan Tunaya, bu dev yaptnda Trkiye'de bugne kadar kurulmu btn siyasal partiler ile ilgili belgeleri yaymlyor, bilgiler veriyor. Trkiye'de Siyasal Partiler yaptnn ikinci cildi de yaymland. Bu ciltte mtareke dneminin siyasal partileri anlatlyor. Mtareke dnembnde iki sosyalist parti kuruluyor, bunlardan ilki 1919 yl ubat'nda kurulan Trkiye Sosyalist Frkas, teki de yine ayn yln Eyll aynda kurulan Trkiye ii ve ifti Sosyalist Frkasdr. itiraki Hilmisnin liderliinde kurulan Trkiye1 Sosyalist Frkas, igal altndaki stanbul'da 1 Mays gsterileri yapm; nl tramvay grevini rgtlemiti. tti-hatlara kar tutucu Hrriyet ve tilf Frkasn tutan

111 frka, lideri Hseyin Hilmi'nin bir yakn arkada tarafndan ldrlmesi ile tarihe karmtr. lk kurulu almalarn Berlin'de yapan, Trkiye i ve ifti Sosyalist Frkasdr. efik Hsn (Deymer), Vedat Nedim (Tr), Ali Nizami (Nizamettin Ali Sav), Et-hem Nejat, Mehmet Vehbi (Sandal) ve arkadalarnca kurulmutur. Nzm Hikmet ve evket Sreyya (Aydemir) de bu partiye katlmlardr. Frka, 1919 seimlerine drt aday ile katlm; ancak adaylardan hibiri seilecek oranda oy toplayamamtr. Trkiye i ve ifti Sosyalist Frkas, sava srasnda Ankara hkmetinden yana bir siyaset izlemi; daha sonra da gizli komnist partisi ile de ibirlii yapmtr. Parti kurucu ve yelerinin bir ksm tek parti dneminde eitli grevler alarak hkmetlerle btnlemi; bir ksm da Ankara stikll Mahkemesi'nce ar cezalara arptrlmlardr. Cezaya arptrlanlar arasnda bulunan Dr. efik Hsn, Nzm Hikmet ve Hasan Ali (Ediz) 1925 ylnda yurt dna kamlardr. Ad solcuya km insanlarn devlet hizmetlerine alnmad ve balarna bin trl bel ald ok partili oulcu demokrasimiz ile Trkiye i ve ifti Sosyalist Frkas ynetici ve yelerini en etkin grevlere getiren tek parti dneminin hogrsn ltfen karlatrnz. Bu karlatrmadan bin ders kar; bin ders! Tunaya'nn ilk basm 1952 ylnda yaplan Trkiye'de Siyas Partiler adl yaptnn 697'nci sayfasnda yaymlanan bir mahkeme karar, Trkiye'nin nereden nereye geldiini kantlayc bir baka rnektir. Tunaya'dan aktaryorum : stanbul kinci Ar Ceza Mahkemesi (Esas No: 948/4, karar 948/114 C.S. 948/2030) kararda T.S.P.'nin Emeki Partisi ile birlemesinin bohis mevzuu olduu, fakat tahakkuk etmedii, usulnce kurulmu bir parti olduu, Marksizm'den bahsedilebilecei. Esat Adil'in bu partiyi komnist maksat ve gayelere hizmet iin kurduunun 112 anlalmad belirtilmi ve idarecilerin beraat istenmitir. Grld gibi tek partili dnemde, bir sosyalist partinin Marksizm'den sz edebilecei kabul ediliyor ve bu sosyalist partinin yneticileri ite bu gerekeyle aklanyorlar. Ve Yargtay bu karar onaylyor. ok partili yaama girdiimiz gnden beri sosyalist parti yneticileri ar cezalara arptrlyorlar. Hkmetler sosyalist parti gereini ve gereini bir trl anlamyorlar. Devlet ve demokrasi adna sosyalist partilere dava zerine dava alyor. Sosyalist partilere 1945 ylnn tek parti dneminde beraat; ok partili dnemlerde ise art arda mahkmiyet!.. Neyin gstergesidir btn bunlar? (25 Mart 19X6) OPORTNZM!.. Oportnizm gnlk dilde koullara ve karlara gre ilkelerden sapma eilimi diye tanmlanr. Oportnizmin Trke ok kullanlan karlklar da frsatlk ya da eyyamclktr. Marksist-Leninist terminolojide oportnizm aka 'uzlamaclk' demektir. Leninistler proletarya diktatrln reddeden sosyal demokrat ve sosyalist partilerin tutumlarn oportnizm olarak tanmlarlar. Kk burjuva devrimcilii ve yksek cret almakla snrl sendikaclk anlaynn dourduu ii aristokrasisi ne dayal grler, Leninist kurama gre oportnist saylrlar. Revizyonizm, dogmatizm, sekterlik ve likidatrlk oportnizm eitleridir. Bu gre gre Avrupa komnizmi diye bilinen ideoloji oportnisttir. Sosyal demokrat partiler ise oportnizmin kaleleridir. 113 F.: 8

Leninist gr, oportnizmi, emeki snflar burjuvazinin buyruuna sokmak biiminde yorumlar. Reformcu partiler, Leninistlerin gznde modern re-vizyonizm temsilcileridirler. Gnmzde sosyal demokrat partilere demokratik hak ve zgrlkler savanda byk grevler dmektedir. amzn en tehlikeli anti-demokratik olgusu, ekonomilerin militarizasyonudur. Sosyal demokrat partiler bu olguya kar kp, kitleleri demokratik srece kattka kalc olurlar. Trkiye'de SHP ve DSP'nin de bu anlamda ok nemli grevleri bulunmaktadr. Marksist retinin uygulama alan bulduu dnyamzda Bat lkelerindeki sosyal demokrat partiler, bir eit ada sac saylabilirler; Leninist kurama gre de oportnist ancak, sosyal demokrat partilerin bizim gibi lkelerde nemleri daha fazladr. Sosyal demokrat partiler snf partileri deillerdir. Bu yzden bu partileri, iilerin yannda iadamlarnn ve sz gelii mteahhitlerin de desteklemeleri doaldr. Yine bu yzden sosyal demokrat parti genel bakanlarnn iveren kurulularna gidip, grlerini aklamas da yadrga-namaz. nk sosyal demokrat partiler, temelde kitle partileredir. Kitle partileri de Leninist kuramn oportnist sayd uzlamalarla siyaset yapmaya alr. nemli olan, sosyal demokrat partinin bu uzlama siyaseti ile demokrasiye ve emeki snflara salad kazanmlardr. Mteahhit ve iadamlar ile ayn partide alan sosyal demokratlarn bu ittifak nedeniyle kompleks sahibi olmalarna hi gerek yoktur. nk sosyal demokrasinin doasnda uzlamaclk vardr ve sosyal demokrat partiler snf deil kitle partileridir. iadamlar ve mteahhitlerle ayn partide bulunmaktan tedirginlik duyanlarn yerleri sosyalist partilerdir. Demokratik sosyalist partiler de geri Leninist kurama gre oportnist. saylrlar; ancak bu partilerde emek114 ilerin ncl ilkesi benimsenir. Parti ynetimlerinde iadamlar, mteahhitler ve fndk tccarlar yer almaz. Bu bir ayr siyasettir. Bu yzden de mteahhitlerin, iadamlarnn ve fndk tccarlarnn bir kitle partisi olan sosyal demokrat nitelikli partilerde bulunmalar yadrganmaz. Yadrganmas gereken, yllarca baka siyasetleri savunup bugn mteahhitler, iadamlar ve fndk tccarlar ile birlikte ayn siyaset odaklarnda oluan eski ve keskin devrimcilerdir! Sosyal demokrat partiler Leninist kurama gre oportnist saylrlar; bu gibi keskin devrimciler de gnlk anlamda oportnist, yani frsat ve eyyamc! (17 Mays 1986} BR HASTALIK... Sol kesimde illegalite fetiizmi ad verilebilecek bir hastalk vardr. Nedir bu hastalk? Bu hastalk, rgtlenmeleri ille de yasal olmayan gizli kurulularda yapma tutkusundan kaynaklanr. Baz dnemler olur, insanlar bu tr rgtlenmelere itilirler. Ama yasal rgtlenme olanaklar varken, birtakm insanlar da hep yasal olmayan kurulularda almak isterler. Son zamanlarda, Trkiye'de illegal, fraksiyon gibi Bat kkenli kavramlar kullanlyor. Trkesi varken illegal fraksiyonlar deniliyor. Fetiizm de yle... Bu kavramn kkeni Portekiz dilidir. Szck anlam ile put demektir. Fetiizm de eyann doast g ve etki tamasna inanmak demektir. Kapitalist toplumlarda, mal fetiizmi, faist rejimlerde devlet fetiizmi olur. insanlar, neredeyse mala ve devlete taparlar. Mala ve devlete doast g ve etki tanrlar. 115

Birtakm solcularda da kavramlar ya da ideolojinin kendi feti hale gelir. Sanat iin sanat yaplmas gibi deoloji iin ideoloji yaplr. Bylece bir ideoloji ve kavram fetiizmi yaratlr. llegalite fetiizmi de bu saplantlardan kaynaklanr. Yasal rgtlenmelerle, yasalardan yararlanarak toplumu deitirme yerine kk grupuklar kurup, bunlarn adna da parti ad vererek rgtlenmek isteyenler kar. Devletin istihbarat rgtleri hemen bu rgtlere szarlar, illegalite ilk andan balayarak, devletin istihbarat rgtlerince adm adm izlenir. Bakarsnz en keskin devrimci tavrlar sergileyenlerin bir sre sonra ajan olduklar anlalr. rnekleri, 51 tevkifat diye bilinen davadan verelim : Ankara Garnizon Komutanl 2 No'lu Asker Mahke-mesi'nin 7 Ekim 1954 gn ve 1953/17 esas ve 1954/33 karar sayl gerekeli kararnn 25'inci sayfasn ap, okuyalm : ahitlere kar umumiyetle yaplan itiraza gelince : Duruma srasnda vaka ahidi olarak dinlenen Yusuf Etik, kr Dinsel, Behet ener, brahim Turan, Sabahattin zbay, Necdet Gncakn'n polis ajan olduklar, omme ahidi olamayacaklar ileri srlerek dinlenmemeleri talep edilmitir. Bu ahitlerden Behet ener'in 3 ubat 1948, brahim Turan'n 25 Eyll 1948, kr Dinsel'in 20 Ekim 1946, Yusuf Etik'in 1 Aralk 1944 tarihlerinde mill emniyet tarafndan angaje edildikleri, Ege blgesi bamfettiliinin 4 Mays 1954 gn ve 1257 sayl, Necdet Gncakn'n 1946 ylnda, Sabahattin zbay'n da 1948 ylnda mill emniyet tarafndan angaje edildikleri Ankara Emniyet Bamfettilii'nin 12 Mays 1954 tarihli yazlarndan anlalmtr. Bu cihet ne kadar hakikat ise ad geenlerin gizli komnist partisi faaliyetine agh olduktan sonra emniyete bavurarak, memleket iin zararl olduuna inandklar bu 116 faaliyeti ihbar ettikleri ve mteakiben de emniyetin direk1-tifi dairesinde hareketle ilerine karp, yaplan faaliyetlere vakf olduklar da, mahkeme huzurundaki yeminli ve ak ahadetlerinden ve emniyet bamfettileri yazlarndan anlalan bir hakikattir... Devlet istihbarat rgtleri yalnzca illegal rgte deil, yasal sol partilere de szarlar. Trkiye i Partisi ilk kurulduu gnlerde, Aramzda ajan var m? sorusuna bir deneyli sosyalist aka ile kark u yant vermiti : Ajan olabilir. Vardr. nemli olan ajanlarn ounluk oluturmamalardr; nemli olnn, yasnl olanaklar sonuna dok kullanmaktr. Bunca deney, yaanan bunca olay. illeaalie fetiizminin yalnzca totaliter bir devlet kurmak isteyenlerin ekmeklerine ya srdrdn kantlamtr. Sosyalist olanlar, yasal sosyalist partilere gjtmelidir-ler. br yollar kapaldr. Yolu ak grenlerin yollar da hep kmaz sokaklnr-da son bulmaktadr. llegalite fetiizmi hastaln yenmenin tek yolu ya-sallk ve aklktan geer. (n Mama 19X0) NEGLIGIBLE Amerikan hkmetinin yaymlayp datt Problems of Communism adl bir dergi vardr. Bu dergi, Amerikan hkmetinin Sovyetler Birlii, in Halk Cumhuriyeti bata olmak zere sosyalist lkeler ile btn dnyadaki Marksist hareketleri izler, incelemeler yapar. Amerikan hkmetinin gr asn bu dergiyi izleye--rek renebilirsiniz. Derginin Mart-Nisan saysnda Checklist of Communist Parties in 1985 balkl bir inceleme yazs yaymland. Richard F. Staar imzas ife yaymlanan incelemede, dn117 yadaki yasal ve yasad btn komnist partilerin ye saylar aklanmaktadr. Birka rnek verelim :

Pinochet cuntasnn ynetimde olduu ili'de yeraltndaki komnist partisinin ye says 20 bin dolayndaym, Sovyet igalindeki Afganistan'da ise 120 bin. Sovyetler Birlii Komnist Partisi'nin 18 milyon 500 bin yesi bulunuyormu; Bulgaristan Komnist Partisi'inin 912 bin, ekoslovakya'nn 1 milyon 600 bin, Polonya'nn ise 2 milyon 211 bin. Tabii, bu saylar bir de lkelerin nfuslar ile karlatrmak gerekir. Sovyetler'in nfusu 277 milyon 930 bin, komnist partisi yesi 18 milyon 500 bin. Bulgaristan'da nfus 8 milyon 980 bin, komnist partisi yesi says 912 bin. Fransa'nn nfusu 55 milyon, komnist partisi ye says 610 bin.' Komumuz Yunanistan'n nfusu 9 milyon 966 bin, iki ayr komnist partisinin toplam ye saylar 54 bin. Yunanistan iin bir hesap yaparsak; her bin kiiden 5 kii komnist partilerine yedir. incelemede. Gney Kbrs'taki Komnist AKEL Partisi'nin ye says 14 bin olarak kaydedilmitir. Gney Kbrs'n nfusu 670 bindir. Ayn aratrmaya gre, Msr'n yasad komnist partisinin 500 yesi olduu belirtilmektedir. ran'daki Moskova yanls TUDEH Partisi'nin ye says ise ayn saptamalara gre 1500'dr. Grlyor ki 500 yeli komnist partiler bile bu hesaba girmektedir. Geliyoruz Trkiye Komnist Partisi'ne. Ayn aratrma Trkiye'nin nfusunu 51 milyon 259 bin olarak veriyor. Partinin liderinin Haydar Kutlu olduu, son kongresini 1983 ylnda yapt belirtiliyor. Peki ye says? 0ye saysnn karsnda u szck yeralyor: Negligible... Trkesi: 118 nemsenmeye demez... Msr'n yasad komnist partisinin 500 kiilik ye saysn saptayabilen aratrmac, TKP iin nemsenmeye demez diye bir deerlendirme yapmaktadr. Bundan ne sonu kar? u sonu kar: Amerikan kaynaklar ve Trkiye'deki btn antiko-mnistler Trkiye'de her tan altndan TKP'nin kacan ileri srer, siyasetlerini bu demagoji zerine kurarlar. Oysa Trkiye'de sol kesim iinde en az etkin olan TKP'dir. ye says 500 mdr 1000 midir, bunu bilmeye ve kesin say vermeye tabii ki olanak yok. Yok, ama bu yasad partinin etkin olmad kaba gzlemlerle de anlalabilir. TKP'yi olduundan byk gstermeye alan birbirine dman iki kutup vardr. Bunlardan biri TKP'nin kendisidir. TKP sol hareketlerin tmn kendisinin ynlendirdii savndadr. TKP'nin gcn olduundan ok byk gstermeye alan teki kutup anti-komnist evrelerdir. Bunlar da TKP'yi sanki bu parti solun btnn ynlendiriyormu gibi tantarak dolayl yolla TKP propagandas yaparlar. Amerikallarn TKP'yi bir yandan nemsenmeye demez bulup bir yandan da bu partiyi neredeyse lke ynetimini ele alacak korkun bir g olardk gstermeleri akl almaz bir eliki deil midir? Amerikallar bir daha Trkiye'de komnizm tehlikesinden sz ederlerse siz de onlara Problems of Com-munisrme yollama yaparak Negligible szc ile varit verin. Kendi dilleri ile yakalanmamlar m? Hem de nasl? (12 Haziran 986) ne ADAM KALMAZ!.. Leninist terminolojide likidatr, oportnist, revizyonist gibi sulayc kavramlar vardr, Trkiye'de sosyalist parti kurmak isteyenleri bu terminoloji ile tanmlamaya kalkarsanz sulanmayacak insan kalmaz. Bu kavramlar aracl ile TP'i,

kurucularn ve daha sonraki yneticilerini de ayn kavramlar aracl ile sulayabilirsiniz. Aybar-Aren-Boran oportnist klii sulamas 1965'-ten sonra mill demokratik devrim grn savunan-" larca sk sk kullanlmad m? Szgelii likidatr, sosyalist partilerin illegal almasna kar kan sosyalistlere verilen genel addr. Bu anlamda yasal bir sosyalist parti kurmak isteyen herkes kolayca likidatr olarak sulanabilir. Sulanr da bir yarar olur mu bu sulamalarn? Aln oportnizm kavramn. Bu da Leninist terminolo'-|Ide uzlamaclk anlamna gelir. Proletarya diktatrl-ne aka kar kan sosyalistler bu anlamda oportnist saylr. Bugn Avrupa'daki hemen hemen btn komnist partileri - Moskova izgisine en yakn olan Fransz Komnist Partisi bata olmak zere - proletarya diktatrl ilkesini parti programlarndan karmlardr. Bu anlamda Avrupa'daki btn komnist partiler uzlamac, reformist ve oportnist saylabilirler. Revizyonizm de yle deil midir? Leninist terminolojide revizyonizm bir sulayc ve aalayc kavram olarak Marksizm'i yeniden gzden ge>-irmek isteyenler iin kullanlr. Marksizm'i gnn koullarna gre yeniden deerlendirmek isteyenler revizyo-rlrst olarak sulanrlar. Bu lleri kullanrsanz, Avrupa komnist partilerini, bu anlamda kolayca likidatr, oportnist ve revizyonist olarak sulayabilirsiniz. Bu tartmalarn kilit noktas, proletarya diktatrl kavramdr. 120 Lenin, Devlet ve ihtill adl nl yaptnda Marksizm'i yalnzca snf sava olarak grmenin Marksizm' burjuvazi iin kabul edilebilir bir dnce haline soktuu grn savunarak u tanm yapar: Snf savann kabuln proletarya diktatoryas-nn kabulne dek srdren kii Marksisttir... Lenin'in bu tanmndan yola karsanz, Avrupa'daki btn komnist partileri bata olmak zere, yasal sosyalist partilerin bir tekini bile Marksist saymayabilirsiniz. nemli olnn bu gibi olaylarda hangi llerin kullanlddr. Leninizm'in llerini kullanrsanz, Trkiye'de kurulmu ve kurulacak btn sosyalist partileri likidatr oportnist ve revizyonist sayabilirsiniz. Bu konuda serbestsiniz, hibir engeliniz yoktur. Dnya deiiyor, retim aralar gibi retim ilikileri de bu deiim sreci iinde biim ve z deitiriyorlar. Snflar, toplumsal katmanlar da bu deiim srecinde yeni yeni biimler ve zler alyorlar. Ne proletarya, Marks'n, Engels'in zamanndaki pro-letarya'dr, ne burjuvazi 1848'lerin brjuvazisidir. Dnyada tek bir sosyalizm olmad, yaanan bunca olayla kantlanmtr. Sovyetler Rirlii'ndeki Leninizm do 1917'den bu yana ok deimitir. Lenin dnemindeki Leninizm ile Stalin dnemindeki Leninizm birbirine benzemez. Kruev'in Leninizm'i Brejnev'inkine benzemez, Brejnev'in-ki de Gorbaov'unkine. Bu nedenle 1848'lerin enternasyonalizm! ile bugnn byk devlet siyasetleri ile arptrlm enternasyonalizm arasnda derin farklar bulunmaktadr. Bugn yaplmas gereken, W sosyalist partinin ideolojik bamszlk izgisi iinde yasal ve zgn yolunu kendisinin izmesidir. Bir sosyalist parti kurulma aamasnda yine eski ksr ve biraz da ad kalan tartmalara girilirse bir arpa boyu bile yol alnmaz. Fili iki milyonluk toplumda, krk-elli bin oy alacak marijinal partiler kurulmak isteniyorsa, herkes istedii kadar aydn bilgilii yapabilir. Yok eer ama kitle desteini salayacak bir sosyalist parti kurmak 121 se, o zaman saygnlklarn korumu ii liderleri, ilerici .aydnlar ve fabrikalardaki ii temsilcileri ile kyl nder-.lerinin bir araya gelmeleri zorunludur. Sosyalist parti ancak byle kurulur.

Proletarya diktatrlne ak ve net olarak kar kan, yasall sonuna dek savunan, siyasal bamszl kuvay milliye ruhundan alacak bir sosyalist parti, ynlara g verebilir. Kurulacak parti byle bir parti olmayacaksa ve yine eski krc tartmalar iinde sklp kalnacaksa, eski yanlglarn ksr dnglerine yeniden girilecek demektir. (19 Haziran 1986) SOVYETLER VE BARI Azgelimi demokrasimizde baz szckler sakncal armlara yol acarlar. rnein ada... rnein rgt rnein devrim... Hele hele bar. Bartan sz ettiniz mi, banz hemen belya girer. Ne ajanlnz kalr, ne komnistliiniz, ne suyunuz, ne buyunuz. Yanar gidersiniz... Alt Trk mteahhit firmas, Sovyetler'de i yapabilmek iin bir konsorsiyum kurup, bu konsorsiyuma Bar ad vermiler. Hay Allah... Balarna gelecek pskll bely bilmiyorlar herhalde.. Ne demek bar? Bar demek, dpedz komnistlik demek. Sovyet ajanl demek, casusluk demek, gizli rgt kurup, sosyal tir snfn teki sosyal snflar zerine egemenlik kurmas demek... mi, yatrmm, kazanm, mteahhitlikmi, gelin (klahma anlatn bunlar.. Komnistler her yere szarlar. Her yere szarlar da bar adl mteahhit konsorsiyuma niin szmasnlar? Hem Sovyetler'de i yapacaksnz, hem de bar adn alacaksnz. 122 Olmaz, hi olmaz. Bar adl konsorsiyumu kuranlar arasnda PET diye bir irket de varm... Canm, AP'li Enerji Bakan Esat Kratlolu'nun ilikili olduu irket. Hani anmsayacaksnz. Ben Kratlolu'nun zel telefonunu evirince karma bu irket kmt da sonra yice kurcalamtm bu PET irketini.. Sizler de okumutunuz. Hani canm, u Neftechim-Promexport adl Sovyet irketinin Trkiye temsilcisiydi bu PET irketi de falan da filn da : Bu Sovyetler nedense temsilcilerini hep iddetli anti-komnistlerden seerler, Bulgarlar da yle deil mi? Kimdir Trakya Transport ile Balkan Transport irketlerinin ortaklar ve yneticileri? Kimler olacak? AP'li bakanlar, eski milletvekilleri, emniyet mdrleri... Ya PAN Organizasyon Limited irketi? Bu irket de Milliyeti retmenler Dernekleri Konfederasyonu Genel Bakan Selhattin Arkan'n olu tarafndan kurulmam myd? Peki ne yapard bu irket? Sovyetler'den kitap getirtip satard. Lenin'in nl 45 ciltlik Seilmi Eserler i bata olmak zere, Marksizm'in, Leninizm'in ne kadar klsik kitab varsa, bu kitaplarn hepsi PAN Organizasyon tarafndan Trkiye'ye getirtilip satlrd. Baba Arkan bir milliyeti kurulu bakan olarak sorard: Kim sokuyor bu Marksist yaynlar Trkiye'ye? Olu.. Bu Sovyetler oldum olas byle alrlar. Sleymanclk akmnn kurucusu Sleyman Hilmi Tunahan'n da bir Sovyet irketinin Trakya babayii olduu Diyanet ileri Bakanl'ndaki dosyalarda yazl deil midir? Allah, Allah... 123 Sovyetler, herhalde ticar ilikiler ile siyas ilikileri birbirlerine kartrmamaya zen gsteriyorlar. Siyasal ve ideolojik ilikileri TKP ile... Ticar ilikileri de Trkiye'deki milliyeti, muhafaza-1 kr, oven antikomnist evreler ile. Sonu olarak Sovyetler tavana ka, tazya tut siyaseti izleyerek Trkiye'deki antikomnist evreleri, bu irketler eliyle glendiriyorlar.

Bu evreler de komnizme kar savayorlar. Kahrolsun komnizm... Gelsin paralar... MR Rusada bar anlamna gelirmi.. irketlerin kurduu konsorsiyumun ad da bu yzden MRmi. Bar adl irketler topluluunun ba bir belya girerse karmam.. Bar yerine snf sava adn se-selerdi daha iyi olmaz myd? Hem Sovyetler'in resm ideolojisine uygun derdi hem de kendi snf konumlarna. Bar m? Aman duymasnlar. ovyetler'de de bar dernei hakknda dava almt. Yerin kula var. Sizi gidi Mir rgt yneticileri sizi. (6 Mart 1987) REVZYONST! Sovyet lideri Gorbaov'un uygulad siyasetin, klsik Marksist literatrdeki ad revizyonizmdir. Revizyonizm, Marksist retinin gzden geirilerek gnn koullarna uydurulmas demek deil midir? Eh, yleyse Gorbaov'un yaptklar da adyla sanyla revizyonizm-dir; baka ne olacak? Marksist-Leninistler, revizyonizmi, Leninizm'e dman oportnist bir akm olarak nitelerler. Kendilerine gre hakldr da! yle ya, Leninizm belirli bir siyasal sistem ise bu sistemden u ya da bu nedenle ayrlmann ad, dorudan doruya revizyonizmsdir. Diyelim ki, Macaristan, ekoslovakya ve Afganistan'124 in Sovyet askerlerince igalleri Leninizm'e uygundur.. Varsayalm ki, yledir... yleyse, Afganistan'dan Sovyet askerlerinin ekilmesi Leninizm'e aykrdr... Ya da rejim kart Prof. Saharov'un tutuklanmas Leninizm'e uygun ise Sovyet sisteminde Gorbaov ile balad gzlenen liberalleme Leninizm'e aykrdr. Hangisi Leninizm'dir bunlarn? Sosyalist lkelerin Sovyet tanklar ile igalini ngren Brejnev doktrini mi, yoksa Gorbaov reformlar m? Evet, hangisi? Bugn Gorbaov'un Moskova'da yaptklar, 1968 ylnda Prag'da Dubek tarafndan yaplmas dnlenlerdi. Dubek'in revizyonizmini Sovyet tanklar ezdi; ayn tanklar komuta eden Sovyet ordusu bugn Gorbaov reviz-yonizmini alklyor! Revizyonizm, Marksizm'i dzeltme, eksiklerini tamamlama ve gnn koullarna uydurma anlamna geliyorsa, Gorbaov, Lenin'in, Stalin'in, Brejnev'in deil, Alman sosyalisti Edouard Bernstein'in izindedir. yle ya Bernstein, Marksist-Leninist kuramclarca modern revizyonizmin babas olarak nitelenip, sulanmaz m? Bernstein'in Marksizm'i gzden geiren yaklam, daha sonra Kari Kautsky tarafndan da benimsenmiti. Ka-utsky, bu yzden Lenin'in en sert szcklerle eletirdii dnrlerin banda yer almt. Lenin nl Dnek Kautsky adl yaptnda revizyoniz-me en sert yantlar vermitir. Leninizm ile demokratik sosyalizmin yol ayrm ite bu tartmalardr. yle ya da byle; dnya deiiyor. Deien bu dnya iinde retim ilikileri ve retim gleri de deiiyor. Altyap, styapy, styap da altyapy etkiliyor. Bu karlkl etkileim, bir deiim sreci douruyor. Bu deiim srecinde kuramlar sarslyor.- Sistemler, 19. yzyln tank olmad elikiyi yumaklar ile sarmalanyor. 20. yzyl akl adr. Bu yzylda, her sorun akl yo125 luyla ve ada yntemler ile zlmelidir. Akl ana yaraan da budur. ister misiniz, Sovyet Silhl Kuvvetleri Leninizm ilker leri yok ediliyor diye Gorbaov'u devirip ynetime el koysun? Byle bir olaslk sz konusu deildir. Ancak, varsayalm ki, Sovyet Silhl Kuvvetleri Leninizm'in ilkeleri yok ediliyor, devlet revizyonizme kayd gibi gerekelerle ynetime el koydu... Byle bir asker mdahaleyi, ii snf nderlii diye alklayanlar kmaz m?

kar... Hem de ok... Polonya'daki asker cuntay, benzer gerekelerle savunanlar yok mu? Evet, bamszlk... lle de bamszlk... nce kafada, ideolojide bamszlk... Bamszlk bir kiilik sorunudur. Kii kendi akl ile dnemezse, kii akl yerine dogmalarla dnmeye al-msa, dnyada .'olup bitenleri nasl anlar, nasl kavrar? Yobazlk ve banazlk bir eit deil ki... Bin eit! (26 ubat 1987) ENGELL KOU... Sosyalizm, son yllarda Trkiye'nin siyasal gndeminden hemen hemen km gibi. Oysa altml yllarda byle miydi? Altml yllar, sosyalizmin ykseldii yllard. Demokrasi, bamszlk ve sosyalizm szckleri, iilerde, kyllerde titreim yaratmaya balam; genleri ve aydnlar ise birer mknats gibi kendilerine ekmiti. Trkiye'de demokrasi yeni bir boyut kazanyord. Trkiye i Partisi, sendikaclarn ncl ile kurulmu; ksa srede aydnlarla btnlemiti. TP, 1965 seimlerinde 15 milletvekili ile parlamentoya girmiti. Olanlar bundan sonra oldu. TP, dardan tal sopal saldrlarla karlat. TP'in dzenledii toplantlar, alaturka faist SS ktalar ile basld. Parlamento iin126 de, gz dnm milletvekilleri TP milletvekillerini lin? (etmeye bile kalktlar. Bu saldrlar TP'i ykmaya yetmedi. TP, kendi iinde balayan bir ideolojik sava sonunda ikiye blnd. Daha sonra sra, seim sistemini deitirerek sosyalizmin yasal gelime yollarn kesmekti. Mill bakiye sistemi CHP v& AP oylar ile kaldrld. Daha sonrasn anlatmaya gerek yok; ounu biliyorsunuz. 12 Mart ve 12 Eyll dnemlerinde sosyalist dncenin kk kaznmak istendi. Sosyalizm adna yaplan yanllar ve izlenen yol ve yntem de bu kk kazma operasyonlarna ister istemez yardmc oldu. TP'in ilk Genel Bakan M. Ali Aybar, eski bir mll atlet. O gnlerdeki adyla koucu M. Ali, bugn seksen yana trmanan yaamyks ile yine sosyalizm iin kouyor. Bu engelli kou, 141 ve 142'ye ve evresindeki trl bask, korku ve ylgnlklara karn yine de sryor. Aybar, Neden Sosyalizm adn verdii bir kitabnda Trkiye'ye zg sosyalizmin dayand ilkeleri anlatyor. Yakn tarihimizi yeniden deerlendiren ve Marksizm'in sorunlarna yeni yorumlar getiren kitap, sosyalizm adna ileri srlen basmakalp dnceleri de eletiri szgecinden geiriyor. Trkiye'ye zg sosyalizm, yakn tarihimizdeki hangi siyasal dncenin mirassdr? Aybar, bu soruyu Biz Trkiye sosyalistleri. Kurtulu Sava Trkiyesi'nin uzantlaryz diye yantlyor ve yle srdryor dncelerini : Trkiye'yi bamszlna ancak sosyalist bir iktidar kavuturabilir. Hem Amerika'dan hem Rusya'dan ayn uzaklktaki bir d politika izlenmesini savunan ve ideolojik bamszln ulusal bamszlk kavramnn vazgeilmez bir esi olduunu vurgulayanlar, yalnz Trkiye'ye zg sosyalizmi savunanlardr. Aybar, sosyalizmin ciddi bir bunalm getirdiini bu bunalmn, sosyalizmin moral deerlerini bir yana iterek sosyalizmin gerekletirilmeye allmasndan kaynaklandn ileri srerek, Leninist parti modelini eletiriyor. 127 Sosyalizm iin tek bir model mi geerlidir? Hayr. Aybar, Her lke iin geerli olan bir sosyalist model yoktur diyor ve ekliyor: Sovyet modeli nce 3. Enternasyonal aracl ile ve ikinci Dnya Sava ile Sovyet igallerindeki lkelere dayatlarak gerekletirilen biricik model haline gelmi-tir... Aybar, bu engelli kouda btn glklere karn yine sosyalizmi gndemde tutmaya alyor.

Sosyalizm. Trkiye'nin gndemine yine yerleecektir. Altml yllarda ykselen, 80'li yllarda gndemden km gibi grnen sosyalizm, yakn bir gelecekte yine gndeme gelecektir. nk sosyalizmi yok etmek, kkn kazmak ve bsbtn yok etmek olas deildir. Buna kimsenin gc yetmez. zerinden devlet buldozerleri de geirseniz, sosyalizm yarn kr iekleri gibi fabrika bahelerinde ve tarlalarda aacaktr! lmsz olan Nazm'n deyii ile Ve elbetteki, sevgilim, elbet/Dolaacaktr elini kolunu sallaya sallaya/Dolaacaktr en anl elbisesi ile/i tulumu ile/Bu gzelim memlekette hrriyet... (19 Austos 1987) TKP OLAYI... TKP Moskova dorultusunda gdml bir partidir. Bu konuda hibir phe yok.. Ceza Yasas'nda 141 ve 142. maddeler durduka ve anayasada bu maddelere kout hkmler var olduka TKP yasallamaz. Bunda da hibir phe sz konusu deil... yleyse tartma hangi noktalardan kyor? Tartma, Komnist partisiz bir demokrasinin olup ol-mayaca noktasndan kaynaklanyor. Trkiye'de bir takm evreler, komnist partisiz bir demokrasinin var olabileceini ileri sryorlar.. Byle bir grn Bat tr demokrasi ile badamad bellidir. 128 Bat demokrasilerinde komnist partiler, tpk liberal ve muhafazakr partiler gibi rgtlenme haklarna sahiplerdir. yleyse bu tartmann da anlam yoktur. Bu tartmay bu noktada kapattktan sonra gelelim gdml parti-gdmsz parti konusuna... Evet, TKP gdml bir partidir. Moskova yanls bir partidir TKP... Gdml komnist partinin gdmsz komnist partbden ayrt edilmesi iin tek bir yol var! O da komnist partilerin kurulmasn salamak.. Ancak byle bir dzende komnistin gdmls ile gdmsz birbirinden ayrlabilir. TKP, bugne kadar hep legalite fetiizmi olarak adlandrabileceimiz ekicilikten yararlanarak varln srdrebildik TKP ile savalmak isteniyorsa, bunun yolu, yasak zerine yasak koymak deil; tersine yasaklar kaldrarak komnist partilerin serbeste kurulmalarn salamaktr. O zaman grlecektir ki, TKP, Trk solu iinde en az etkiye sahip bir kurulutur! TP'in TKP ile birlemesi ise balbana daramatik bir olaydr. TP yneticileri -kusura bakmasn- birer ky aas gibi Trkiye'deki parti yneticilerine hi sormadan, sanki bir ky insanlar ve evleriyle bir baka aaya devre-dercesine, TKP ile birlemilerdir. Kime orfTVJcrCm? kim-erin onayn almlardr TKP ile birleirken? Kimsenin! Sosyalist olmak, emekten, bartan ve bamszlktan yana olmak demektir. Sosyalist olmak, bu adan, balbana bir kiilik sorunudur. Bu kiilik sorununda TKP batan snfta kalm; TP ise birleme karar ile ok kt bir snav vermitir. Birleik Komnist Parti'nin bir yanl da Trkiye'ye dnlerinde tam bir Tanzimat kafas ile yanlarna Bat lkelerindeki komnist parti yneticilerini ve avukatlar alarak gelmeleridir. Bu aamada sorulacak soru, Kutlu ve Sargn'n niin birdenbire dn karar verdikleridir. yle sanyoruz ki, bu karar Sovyetler Birlii Komnis Partisi'nin Trkiye 129 F. : 9 Masasunca verilmitir. Ama herhalde aklk politikas gerei, artk illegal ilikilere son verilmesidir. yledir ya da deildir. Bu bilinmiyor. Bir yandan komnistler yurt dna kayorlar diye yaknp, bu komnistler kendi ayaklar ile Trkiye'ye gelip adalete teslim olunca, bu kez de kalkp neden geliyorlar? diye sormann anlam da bilinmiyor. Hem gitmelerinden hem de gelmelerinden yaknmann anlam, evet, ne ola ki? Bu da - tabii - Trkiye'deki antikomnist evrelerin dtkleri elikilerdir. 141-142'nci maddelt-rin kaldrlmalarn isteyen evreler iin bu elikiler, elbette sz konusu deildir.

TKP, hkmetle anlam da ondan sonra m Kutlu ve Sargn Trkiye'ye gelmeye karar vermilerdir? Geri, TKP'nin eski genel sekreterlerinden Dr. efik Hsn, 1939 ylnda hkmet ile anlam ve Trkiye'ye ancak byle dnmtr. Ve efik Hsn Trkiye'ye dner dnmez de Sivas'ta asker doktor olarak da greve balamtr. Ancak Kutlu iin byle bir uzlama sz konusu deildir. Deildir de TKP'nin sradan bir militan yurt dnda hemen yurttalktan karlrken Haydar Kutlu adn kullanan Nabi Yac hakknda hkmetin byle bir ileme bavurmam olmas dndrc de midir? Hi phesiz, insanlarn belli bir siyasal gr savundular diye yurttalktan atlmas antidemokratik bir olaydr. Ancak bu antidemokratik olayda TKP'nin sradan militanlarnn ve hele hele TKP ile uzaktan yakndan ilgileri olmayanlarn yurttalk haklar birer birer ellerinden alnrken, TKP'nin genel sekreterine bu ilemin uygulanmam olmas hi dndrc de midir? Polonya'da Bamsz Dayanma Sendikas yanllarnn kurduklar sosyalist partiye, Polonya'nn Marksist-Leninist yneticileri zin vermiyor. Bizdeki Leninistlik'ten vazgemi komnist partilere de bizim liberal ve muhafazakr evrelerimiz ceza zerine ceza biiyorlar.. TKP, Moskova yanls gdml bir partidir. Ne yapa130 Jm? Bunca Amerikan yanls sac parti varken, varsn bir de Sovyet yanls parti olsun! Bamszlk yanhs partilerin nemleri, ancak Amerikan ve Sovyet yanls partilerin serbeste rgtlendikleri dzenlerde anlalr. yle deil mi, hanmefendiler, beyefendiler? yle deil mi beyler, paalar? Bitsin artk bu maskeli balo! (19 Kasm 1987) BEHCE BORAN... Doum tarihim 1 Mays 1910. Geen yl Mays aynn son gnlerinde Federal Almanya'nn Dsseldorf kenti yaknlarnda bir gl kysnda birlikte yryor ve konuuyorduk. Bir Uzun Yry balkl yaz dizisinde okumutunuz bu syleiyi... Kk burjuva bir ailedenim; kk burjuvazinin aydnlar ve memur/subay kanadndan deil de br kanadndan. Babamn zahirelerin topland halde dkkn vard. Bursa ile ileleri arasnda zahire ticareti yapar, ara sra izmir ve stanbul'a kadar uzanrd. Zengin deildik... Boran, stanbul Arnavutky Kz Koleji'ni 1931 ylnda bitirmi... 1934 ylnda Amerika'ya gitmi; 1938 ylnda Michigan Universitesi'nde sosyoloji alannda dikine sosyal hareketlilik konulu doktorasn tamamlam... O szn ettiim tesadf olmasayd ben Marksist olmayacaktm. Boran'n szn ettii rastlant, Amerika'da sosyoloji profesrlerinden birinin olunun kendisine Marksizm'i okumasn salk vermesiymi... Marksizm ile tanmam bana bildiim bir eye yeni bir adan bakmam da retti. (...) Marksizm'i renmeye devam edince, anladm ki, bireylerin inandklan fikirleri yaamlarna geirmeleri, evet, ama toplumu deitirmek ve gelitirmek tek bana bireyin yapaca i deil, rgt iidir. Yani parti ii... 131 Dnnce, Ankara'da DTCF'de sosyoloji doenti olarak almaya balam Boran... Pertev Naili Boratav, Niyazi Berkes ve Adnan Cemgil ile birlikte Yurt ve Dnya adl bir dergide yazlar yazm... Daha sonra da Muzaffer Ba-olu ile birlikte Admlar dergisini kartm... Krkl yllar, btn dnyada faizm rzgrlarnn estii yllardr. Boran ve arkadalar Trkiye'de bu rzgrla karlamlar.. Arkasna devleti alm olan bu faizm rzgr 1948 ylnda Boran ve arkadalarn niversite dna srklemi... Boran, Trk Barseverler Cemiyetinin Menderes hkmetinin Kore'ye TBMM karar olmadan asker gndermesini eletiren bildirisi nedeniyle yarglanm ve mahkm olmu. Daha sonra 51 tevkifat diye bilinen TKP davas nedeniyle tutuklanm, yarglanm, sonunda aklanm Boran...

27 Mays sabahnn erken saatlerinde haberi duyduumda iimde hem bir ferahlama, hem de kayglanma duydum... lkenin 27 Mays arifesinde iine dm bulunduu durumun yle devam etmeyecei de aikrd. Radyoda okunan aklamada NATO'ya, CENTO'ya ballk cmlesi houma gitmemiti, ama baka trl olacan da beklememitim... 27 Mays'n getirdii zgrlk ortamnda kurulan Trkiye i Partisi'nin yeleri arasna katlm Boran; o gnlerde Parti Genel Bakan M. AN Aybar ve Boran, yanyana ve omuz omuzadrlar. TP'in kuruluu olay ok anlaml ve nemli bir gelimenin ifadesidir. Kurucularn ii snfndan gelii, bu snfn sendikal rgtlenme ve mcadele bilincinden politik dzeyde rgtlenme ve mcadele bilincine ykselmesinin belirli bir belirtisi ve sonucudur... Daha sonra Aybar ile Boran'n yollan ayrlr. Yl 1968'dir. Sovyetler Birlii ekoslovakya'y igal etmitir. TP Genel Bakan Aybar, Sovyet igaline kar kar, Gler yzl sosyalizrmden sz eder. 132 Boran, igali Milliyet gazetesinde yaymlad u yaz ile knar: Sovyetler Birlii'nin Varova Pakt drt yesi ile birlikte ekoslovakya'ya yapt asker mdahalenin hibir ynden hakl, hatta gereki politika bakmndan geerli grlebilecek bir yan yoktur... Sovyetler Biri'nde ii snf diktatrl, partinin, hatta parti iinde belirli bir kadronun gitgide tek bir kiinin keyf idaresi eklini almtr. Aybar-Boran ikilisinin yollan bu tarihten sonra ayrlr. Aybar ile Boran'n yollar ekoslovak igali nedeniyle ayrlm deildir. Yollar daha sonra Aybar ve Boran'n Marksizm konusunda birbirinden ok farkl gr ayrlklar nedeniyle ayrlmtr. Kald ki Boran 1986 Mays'nda bana Almanya'da ekoslovak igali konusunda, Zaman kafamdaki dm zd. ekoslovak Komnist Partisi ve toplumsal sisteminde salkl ve salam unsurlar bulunmasa 1968 krizinden sonra byle abuk toparlanmazd. Ben partideki bu salkl ve salam unsurlarn kimler olduunu tehiste yanlmm diyerek bir zeletiri yapm ve Sovyetler'! eletiren o gnk tavrndan geri dndn bildirmiti. Boran, Aybar ile giritii sava kazanr ve 1970 ylnda TP Genel Bakanl'na seilir. Daha sonra 12 Mart dnemi gelir. Boran ve TP yneticileri, Ankara Skynetim Mahkemesi'nde ar hapis cezalar ile cezalandrlrlar. Sonra 74 aff, daha sonra da 1975 ylnda TP adyla rgtlenme abalar ve 12 Eyll... Yeniden soruturmalar, tutuklanmalar, sekiz yldan on be yla kadar ceza yaptrml davalar... Boran, yedi yldr yurtdndayd. Dsseldorf'taki o uzun yrylerimiz srasnda bana, stanbul'u ylesine zlyorum ki demiti, Ama biliyorum, mrm yetmeyecek Trkiye'ye dnmeye. Behice Boran'n yurtdna ktktan sonra yaptklarn beenmeyebilirsiniz... TKP ile birlemesini yanl ve 133 dramatik bir gelime olarak da grebilirsiniz... Hangimiz hayatta yanl yapmyoruz ki? Dostu ve dman unu kabul etmelidir ki Boran, sosyalizm kavgasnda en soluklu ve direnci olanlardan biriydi. Sosyalizm inancndan bir an geri dnmedi. Uzun savam yllarnn son gnlerinde elikili izgiler de iz-se, genel dorultusunda hi dn vermedi. nanl ve di-Tenli yaad, ileli ve acl ld. Bir bakma, 1 Mays olan doum tarihi, Boran'n Marksizm ile btnleen siyasal ve ideolojik izgisini de belirlemi oldu. Boran' saygyla anyor ve onu yurdundan, Ruhi* Su'-nun Dursun Bebek trksne konu olan olundan, dostlarndan binlerce kilometre uzakta lmeye mahkm eden u yasak dzenin bir demokrasi, uygarlk ve insanlk ayb olduunu bir kez daha vurgulamak istiyorum. (12 Ekim 1987) TEOR VE PRATK...

TKP ve TP, yurtdnda birleerek, Trkiye Birleik Komnist Partisi adn aldlar. Birleik Parti, Sovyetler Birlii Komnist Partisi 27. Kongresi'nin at perspektifsin yeni gr ve araylarna cesaret verdii kaydedilmekte ve Trkiye'de kurulmas amalanan sosyalizmin bize zg renklerinin neler olabilecei konusunun aratrld da ileri srlmektedir. Program tasarsnda proletarya diktatrl terimine niin yer verilmedii anlatlrken, proletaryann diktatrlnn ok partili bir politik sistemi olabilecei de belirtilmektedir. Tasarda kapitalizmden sosyalizme ancak devrimci bir sre ile geilebilecei ileri srlmektedir. Peki bu devrime nasl geilecektir? Birleik Parti, bu geiin demokratik yolla yaplaca kansndadr. Peki nedir bu ngrlen demokratik yol? 134 Demokratik yol, geni demokratik balaklk sistemi ve ounluun kazanlmasyla oluacakm.. i Snf ve emekilerin iktidarna ynelen devrimci gei sreci, demokrasiyi koruma ve glendirme yoluyla olacakm.. Programda, demokrasinin sosyalizmin vazgeilmez nitelii olduu vurgulanmakta; parlamentonun en st organ olmas temel hak ve zgrlklerin eksiksiz salanmas istenmektedir. Lenin, nl Devlet ve htill adl yaptnda, Marksizm'in vazgeilmez koulunun proletarya diktatrln snflarn yol olaca aamaya kadar srdrmek olduunu yazar. Marksizm'i snf sava teorisi ile snrlamak der Lenin, Marksizm'i, arptmak, burjuvazi tarafndan benimsenir bir kavrama indirgemek demektir. Leninizm'in z, proletarya diktatrldr. Proletarya diktatrl amacn terk eden bir dnceye Marksist-Leninist denemez. Proletarya diktatrl Leninizm ile demokratik sosyalizmin yol ayrmnda duran bir iaret levhasdr... Lenin, sosyalizmi burjuva ulusuluuna gre uyarlamay, oportnizm olarak niteler. Lenin'e gre snflarara-s ibirliini savunmak da oportnistliktir. Burjuva parla-mentoculuunu, burjuva yasalln feti olarak benimsemek de! yleyse, Birleik Parti'nin program taslanda yer alan sosyalizmin bize zg renkleri ve proletarya diktatrlnn ok partili bir politik sistemi nerileri ve sosyalizme geiin en geni balaklk sistemi ile gerekleebileceinin ngrlmesi Leninizm ile badamaz. Bu bir ayr siyaset, bir ayr yoldur. Ve bu yol, opor-tnizme ve revizyonizme dn yoludur. yle bir yol ki, bu yolun kilometre talar, kinci Enternasyonal de Alman sosyalisti Eduard Bernstein ve Kari Kautsky tarafndan dikilmitir. Bu yol, gnmzde, talyan Komnist Partisi'nin unutulmaz nderi Berlinguer ve spanyol Komnist Partisi lideri Carillo'nun ideolojik katklar ile yeniden almtr. 135 Bir lkede emeki snflar, eer sosyalizmi kuracak yetenekte deillerse, dardan gelen hibir etki bu lkede sosyalizmin kurulmasn salamaz. Bu yzden bamszlk sosyalizmin vazgeilmez kouludur. Trkiye'de eer bir gn sosyalizm kurulacaksa, bu kendi iimizin, kendi kylmzn ve kendi aydnmzn analarn ak st gibi hell olan emekleri ve katklar ile kurulacaktr. Dardan devrim ithal etmekle deil... Bugn dnya yepyeni bir yol ayrmndadr. Bu yollardan biri, ekonomilerin militarizasyonu olgusudur, ikinci yol, lke bamszln batac yapan temel hak ve zgrlkleri koruyan ve gelitiren, zgrlk ve katlmc demokratik sosyalizmdir. Bu nedenle, Trkiye'ye zg bamsz sosyalizm konusu bugnlerde, her zamankinden daha ok nem kazanmaktadr. Ekonomilerin militarizasyonu bir siyasal ve ekonomik model oluturuyor. Bu modeli savunan partilere pro-Amerikan yani Amerikan yanls deniyor. deolojik dorultusunu Sovyetler Birlii Komnist- Partisi kararlarna 'gre izen Birleik parti gibi partiler de pro-Sovyet, yani Sovyet yanls olarak adlandrlyor.

Trk sosyalistleri iin salkl yol, Trkiye'ye zg bamsz sosyalizm yoludur. Kuvay Milliye ruhundan g a\an ve bugn Bat'-da rnekleri grlen katlmc ve zgrlk sosyalizm... (22 Ekim 19X7) UZLAMA MI? TKP Genel Sekreteri Haydar Kutlu (Nabi Yac) ve TP Genel Sekreteri Dr. Nihat Sargn, Trkiye'ye dneceklerini akladlar. Babakan zal da Kutlu ve Sargn'n yurda dnlerinde haklarnda soruturma alacan bildirdi. Gerekten ilgin bir olay... Bakalm, zal'n ii sen136 dikalar ile partiler arasnda organik ba kurmalarn engelleyen szde liberal dzeni bu sorunu nasl zecek?' Yurtdndaki TKP'liler, herhalde, Eh, Trkiye, Avrupa Topluluu'na girmek zere. Bizler de seimle gelip, seimle gitmek ilkesini benimsediimize gre artk bir sorun kalmaz diye dnp, zal hkmeti ile bir uzlama yolu aryorlar. Bu ak uzlama giriimi ne sonu verecek? Bunu hep birlikte izleyip, greceiz. TKP, Gorbaov'un aklk siyaseti uyarnca legale kmaya karar vermi, yani yasallamak istiyor. Bu anlalyor... Anlalyor ama Ceza Yasas'nn 141 ve 142'nci maddeleri kaldrlmadan ve anayasa ile Siyas Partiler Yasas deimeden TKP nasl yasallaacaktr? Anlalmayan konu budur. TKP'lilerin, haklarnda alaca sylenen soruturmalar gze alarak Trkiye'ye dnmeleri, bu maddelerin kaldrlmalar sonucunu dourabilir mi? Keke doursa ve sendikalar ile partilerin organik ba kurmalarna bile kar kan zal hkmeti Aman, Avrupa Topluluu'na gireceiz endiesi ile rkp, bu maddeleri kaldrm olsa... zal hkmetinin bu maddeleri kaldracan pek sanmyoruz. nk Trkiye'de birok kimse gibi zal'n demokratl da faist talyan Ceza Yasas'ndan alnan bu maddelerin snrnda son bulmaktadr. TKP'nin eski Genel Sekreterlerinden Dr. efik Hsn Demer, 1939 ylnda, Paris'te hkmete bavurarak, Trkiye'ye dnmek istemitir. Dr. efik Hsn'nn bu istei tek parti hkmetince uygun grlm ve TKP Genel Sekreteri, Emniyet Genel Mdrl'nn 11.7.1939 gnl izni ile Paris bakonsolosluumuzca kendisine verilen bir pasaport ile yurda dnmtr. Bu hi phesiz bir uzlamayd. Tek parti hkmetinin kendisine verdii zel izinle yurda dnen Dr. efik Hsn, 1940-41 yllar arasnda doktor yzba rtbesi ile Sivas'ta grev de yapmt. Dr. efik Hsn olay neyi gsteriyor? unla; : 137 nce, TKP'nin uzlamac tavrn... Sonra, tek parti hkmetinin, eer koullar elverirse ve eer bir uzlama olasl belirirse, ok partili dnemin hkmetlerinden ok daha demokrat olabileceini... Dr. efik Hsn'nn yaam, daha sonra soruturmalar, cezalar ve srgnler ile gemitir. Bu uzlama bitmi; o gnlerde btn dnyaya egemen olan faizm rzgrlar ve souk sava frtnalar uzlama koullarn da deitirmi; 1946 ylnda Trkiye Sosyalist Emeki Kyl Partisi kapatlm ve Dr. efik Hsn ve arkadalar tutuklanmlardr. Dr. efik Hsn'nn 946 tevkifatsn-da payna den ceza be yl hapis ve be yl srgndr. Dr. efik Hsn, 1951 tevkifatiwnda da 66 yandayken tutuklanm, yarglanm ve Tevfik Dilmen adl itiraf sankn anlatmlarna dayanlarak, yedi yl ar hapis cezas ile cezalandrlm ve 1959'da Manisa'da srgndeyken lmtr. Dr. efik Hsn'nn, Balkan ve anakkale Savalarmdan sonra, 1919 ylnda balayan ve hapislerle, srgnlerle geen ileli siyasal yaam, bugn bizlere neyi anlatyor? Herhalde u gerei: Marksist partilerin tpk Bat lkelerindeki gibi zgrce rgtlenemedikleri, bizimki gibi lkelerde, yurtdnda yaayan TKP'lilerin ibandaki hkmetler ile uzlamalar ya da kendilerinin bu hkmetlerle uzlatklarn sanmalarnn hi de gvence salamadn.

TKP'lilerin yurda dnmeleri ve partilerini kurmalar gerekir. Bu ada artk Komnist partileri kurulsun mu, kurulmasn m? tartmas yapmak bile yeterince ad bir olaydr. Komumuz Yunanistan'da komnist partileri var.. Var da Yunanistan'da sermaye dzeni mi ykld bu komnist partileri ile? Hayr. Brakn komnist partilerini siz; sorun sayn babakana... i sendikalar, tpk NATO lkelerindeki gibi partiler ile organik ba kursunlar m? sorusunu... Bu sorunun 138 yant bile yeter, u arabesk liberalizmsin kimler iin ilediini ve kimler iin var olduunu anlamaya... TKP'liler yurda dnerlerse ne olur? ANAP'n bir eski Dev-Gen'li ile bir Bar Dernei davas sann milletvekili setirmekle demokrat olmayaca kantlanr, o kadar... Demokrasinin olmaynca olmaz koullar vardr. Bu koullar yaratmayanlara yle kolay kolay liberal ve demokrat denemez. Ne ANAP'a. ne bakasna! (1 Kasm 1987) TKP VE BABAKAN... Babakanlka cumartesi gn yaplan aklamada, TKP ve TP ile ilgili Silhlanmak, silhlar eylem blgesine sevk etmek, bir partinin mensuplarna kar silh kullanmak gibi sulamalar yneltildi. Pazar gn yaplan aklamada ise bu aklamann Babakan zal tarafndan hazrlanmad, aklamann Babakanlk Basn Danmanl'nca yapld kaydedildi. Babakan Le Monde gazetesine komnist partisinin kurulmasna taraftar grnd izlenimi veren bir deme vermi, Babakanlk Basn Danmanl da bu yaynn yarataca sakncalar gidermek iin byle bir aklama gerei duymu. Vah vah... Devletin ciddiyeti buymu demek... Babakanlk Basn Danmanl'na, byle bir aklama yapmadan nce bu kaynaklara bavurmasn salk veririz : Birinci kaynak, Ankara Garnizon Komutanl 2 No'lu Askeri Mahkemesi'nin TKP ile ilgili 7 Ekim 1954 gn ve 1953/17 esas ve 1954/33 karar sayl gerekeli karardr. Bu kararda, TKP'nin silhl eylemleri ynettii ya da silhlar bir yerden baka bir yere aktard yolunda en kk bir ima bile yoktur. Bu konudaki ikinci kaynak TKP ile ilgili son karardr. TKP ile ilgili son karar, Ankara Skynetim Komutanl 139 1 No'lu Asker Mahkemesi'nin 29.3.1985 gn ve 1984/147 esas ve 1985/90 karar sayl karar, geen Ekim aynn 28'inci gn Asker Yargtay 5. Dairesi'nce karara balanmtr. Asker mahkemece verilen gerekeli kararn 107'nci sayfasnda TKP ve iddet balkl blmde u deerlendirme yer almaktadr: Davamzda TKP'nin hedefine varmak iin iddete bavurduu yolunda bir iddia mevcut deildir. Gerekte TKP'nin faaliyetleri ierisinde yaygn iddet eylemine dnt yolunda yeterli delil elde edilememitir. Kararda, daha sonra, TKP'nin, iktidar, ihtill yoluyla ele geirecei, iktidarn bu yolla ele geirilmesinden sonra partinin diktotarya kuraca belirtilmektedir. Demek ki, her iki kararda da Babakanln aklamasnda yer alan anlamda bir terr ve silhl eylem sulamas sz konusu deildir. Geliyoruz TP ile ilgili kararlara... Bu kararlar da Babakanlk Basn Danmanl'nn bavurmas gereken nc ve drdnc kaynaklardr. Trkiye i Partisi ile ilgili ilk karar, Ankara Skynetim Komutanl 3 No'lu Asker Mahkemesi'nin 17 Ekim 1972 gn ve 1972/3 esas ve 1972/ 144 sayl gerekeli karardr. Bu kararda da silhl eylemlerden ya da terrden sz edilmemitir. Gerekeli kararn 62'nci sayfasna gre TP'in cezalandrlma nedeni Yasal yoldan kurulmu bulunan bir partiyi sonradan Marksist-Leninist ilkeler dorultusunda rgtlemek ve ynetmektir. Demek oluyor ki, burada da Babakanln aklad anlamda silhl eylemlerden ve terrden hi sz edilmiyor. Yakn tarihimizde Trkiye ii Partisi adyla kurulmu iki parti bulunmaktadr. lk TP, 13 ubat 1961 gn onbir sendikac tarafndan kurulmutur. Daha sonra TP'in Bakanl'na M. Ali Aybar getirilmitir. 1968

ylndan sonra parti iinde balayan alkant sonucunda TP ynetimi, Behice Boran ve arkadalarnn ellerine gemitir. TP, 12 Mart dneminde, Anayasa Mahkemesi'nce blclk yapt gerekesi ile kapatlmtr. Kurulan ikinci TP'in yneticileri, 12 Eyll dneminde 140 stanbul Skynetim Komutanl 2 No'lu Asker Mahkemesi'nce 26.1.1984 gn ve 1982/33 esas ve 1984/14 karar sayl gerekeli karar gereince cezalandrlm, TP de MGK karar ile kapatlmtr. Gerekeli kararn 638'inci sayfasnda, TP'in Kuruluunu mteakip Trkiye'de snf tahakkm esasna dayal bir dzen kurma amac tad ileri srlmektedir. Burada da Babakanlk aklamasnda yer alan Terr veya silhl eylemden sz edilmi deildir. TP ve TKP'nin birletikten sonra Haydar Kutlu (Na-bi Yac) ve Dr. Nihat Sargn'n Trkiye'ye dnme karar vermelerinin nedeni, yle sanyoruz ki, Sovyetler Birlii Komnist Partisi'nin benimsedii aklk politikas gereidir. SBKP'nin Trk-Sovyet ilikilerinin, artk, TKP ve TKP'nin Sesi Radyosu aracl ile bozulmasn istemedii ve TKP'lilere bu yzden Yurdunuza dnn ars yapld anlalmaktadr. (17 Kasm 1987) tu m * b 4ht 5v f i? * > ; if 8.7.1986 Sayn U&ur Mumcu, Vakit leye dopru. Nihayet ynz gnderilmeye har.r gibi. Son numaralama yaplp, fotokopiler alndktan sonra postalanacak. Sylei uzun oldu yazlnca. lk telefon konumamzda krk sayfayla snrl tutmaya altm sylediimde,."Kerek yok snrlamayn, zetlemeyin" demitiniz, ben de yle yaptm. Olduu gibi kmasn ok isterim, ama ksaltma peremi olabilir tabi. Bu durumda zetleyerek deil, kartarak ksaltn ltfen. Soru ve yant btn'iyl e kan. Hangi bliimlpri kartmay diiUndlIilnz nceden bana bildirirseniz ok memnun olurum. Ola ki ben aap yukar ayn uzunlukta bir baka blUmn kmasn uy-un grrm. Sanyorum ki siz, gazetecilik asndan, politik younlugt azaltc ksaltmalar yeflersiniz, bense politik olrn-yan ksaltmalar. Ortak bir noktada anlaabiliriz her halde. Neleri manete karacak, vurgulayacaksnz, neleri arka plana kaydracaksnz, merakla bekleyeceim dorusu. Burada yaam programm bildi Siniz gibi sryor, tki hafta kadar stanbul'u kskandracak bir yaz yaadk. Bir iki gndr yine bulutlu ve serin ama yamur ok az. Burada buna da gUzel denir. Bu taraflara yolunuz dUerse bize de bekleriz. Selam ve sayglarla, i 144 .. Dostu ve dman unu kabul etmelidir ki. Boran; sosyalizm kavgasnda en soluklu ve direnli olanlardan biriydi. Sosyalizm inancndan bir an geri dnmedi. Uzun savam yllarnn son gnlerde elikili izgiler izse de genel dorultusunda hi dn vermedi; ileli ve acl oldu. Bir bakma 1 Mays olan doum tarihi Bo-ran'n Marksizm ile btnleen siyasal ve ideolojik izgisini de belirlemi oldu... Uur MUMCU ISBN-975-478-012-9