You are on page 1of 13

Bir Meta zerinden Trkiyede Deiimi Okumak: ay Evrende balangta su vard... ine bir gn bir yaprak dt...

ay oldu Bu almada tketimi ok fetiletirilen rnlerden biri olan ay rn/metas retim-dolamtketim ilikileri erevesinde sre ierisinde deerlendirilerek Trkiye kapitalizmine zg koullar aa karlmaya allacaktr. Kapitalist ilikileri metadan analize balamak kapitalizmin yapsal zellikleri dnda rn/meta baznda sosyal ilikilerin gndelik rgtlenme biimlerini, rnn metalama sreci ve rnn metalamasyla birlikte metalaan emek gc ve ayn zamanda metay reten emein rnyle kurduu ilikileri de analiz etmemizi kolaylatrr. Bu yzden biz de bu en kk yap tandan balayarak Trkiyede kapitalizmin gelime srecini ay rn/metasnn kendi yks zerinden anlamaya alacaz. Tkiye zelinde baktmzda ay meta olarak belirleyen en nemli ey tahl retimi gibi geimlik retimle balamayp direk sanayi rn olarak retimine balanmas olmutur. Kapitalist toplumu anlamak iin bir dizi ipular veren ve aslnda verdii lde de ipularn gizleyen metalara ncelikli olarak bakmak ve meta denilen eklin altnda yatan sosyal ilikileri aa karabilmek nemli bir balang noktasdr. Toplumsal bir iliki olarak retilen ve retimin bir sonucu olarak tketilen ancak grnende nesneler aras ilikiler olarak algladmz1 metalar dnyas metann kendisinde aa kyor. Emek rnlerine, meta olarak retilmeye balandklar anda yapveren ve bu nedenle meta retiminden ayrlmas olanaksz olan fetiistik yanlarn gz ard etmemek gerekir. En ok tketilen metalardan biri haline gelen ayn, retimiyle bann koparak sadece satn alnan bir meta ya da piyasada eitli markalar olan bir meta olarak alglanmas ne gariptir. Toplumsal bir sre olarak retim sonucunda ortaya kan metalarn tketimi bireysel/zneldir. Dolaysyla da bireysel/znel olan alan ifade eden tketim de ilikilerin belirsizlemesi bireyin metayla kurduu ilikiyi metann kendi alglad deeri2 zerinden kurmasyla ilgilidir. Bir meta olarak ayn fetiistik yan olarak tketiminden hareketle, onu reten emein zel toplumsal nitelii aa karlmaya alacaktr. Tarihsel sre ierisinde metalarn retimi ve tketimi de farkllat lde metalarn toplumsal dnmleri de gereklemektedir. nsanln geliim srecinin ilk aamalarnda, yani retim ile tketimin zaman olarak farkllamad ilk dnemlerinde, insanlarn tketimi daha ok biyolojik ihtiyalarn giderilmesi ynnde ve direkt iliki iindeki doann rnleri ile snrlanmtr.3 Tketim daha ok ihtiya duyulan nesnelere yneliktir. Dolaysyla retim de ihtiya duyulan nesnelerin retimi olmutur. 1980 sonrasnda yeniden yaplanan dnyada deiim deerinin egemenliinin artmasyla birlikte yaamn farkl alanlarn da hzla iine almaya balamtr. Pazarda deiim amacyla retimin egemen olmasyla tketim de toplumu daha ok belirleyen bir iliki biimi haline gelmitir. Alveri merkezlerinin yaygnlamas buna verilebilecek en gzel rnektir. Alveri merkezleri tketimi bir yaam biimi olarak yeniden kurgulamaktadr. retimin
1

Her metann deiim ilikisine girdii andan itibaren kendisinin baka bir metayla ifadelendirilmesi. Yani aldmz her nesneyi sadece para gibi bir baka meta iinde dnmemiz bunun en arpc ve bir o kadar en grnmez klan iliki biimidir. 2 Metalarn fiyat ya da markalar bireylerin tketimi ve kendi aidiyetlerini belirleyen bir iliki olarak grnmektedir. Ve bu iliki metann asl deerini oluturan, metay yaratan emei grnmezletirmektedir. 3 Ercan, F.,Toplumlar ve Ekonomiler, stanbul, Balam Yaynlar, syf 108

giderek hzlanmasyla birlikte tketim de e gdml olarak hzlandrlmaktadr. Yani gerek ihtiya ve zorunlu ihtiya dnda, yeni tketim talepleri yaratlmtr. Tketim talebi yaratlan rnlerden birisi de ay olmutur. Bu balantnn kurulmasndaki temel ama ay metasnn da dier tm metalar gibi en grnmez yan olan insan emeinin rn olmasdr. Bir doa rn olarak ay metas yaprak olarak toplanmasndan fabrikada ilenmesine kadar geen srete kimlerin ellerinden ve ne gibi ilemlerden getiini ve hangi emek srelerinin bir paras olduunu grebilmek metay anlamak iin nem kazanmaktadr. ay retenlerin de ayn zamanda tketici olarak ay tketmeleri ve bu tketme eyleminin gndelik hayatlarnda,sosyal ilikilerinde ve anlam dnyalarnda ne ifade ettiini anlamak nemlidir. te ay metasnn en fetiistik ksmlarndan biri de burasdr. reticilerin bile kendi rettikleri rn olan ayn retim srecine dair belirsizlik iinde olmalardr. Yani rettikleri rn sadece para olarak karl olan rnler olarak ya da hangi rnlerle edeer olduunu dnmelerinden teye gememektedir. Bu da bir tketim nesnesi olarak ayn retilme srecini gizlemekte ve sadece deiim ilikisine indirgemektedir. Bu yzden metalar anlamak aslnda kapitalist ilikileri anlamaktr. Trkiyede ay retimi ve tketimi de Trkiyenin kapitalistleme srecini kendine zg koullaryla gzlerimizin nne sermektedir. Trkiyeye direk satmak amacyla giren ay rn Cumhuriyetin ilk kurulu yllarndan itibaren ekim almalarna balanan ve desteklenen rnler arasnda yer almtr. Trkiyede retimi yoksul olan dou karadeniz blgesinde yaplmaktadr. Dou karadeniz blgesinde aydan nce msrla geimlik retim yapan kk kyller ayla birlikte piyasaya dnk iftiler haline gelmeye balamlardr. Blgede ay tarmnn gelitirilmesi sre ierisinde endstriyel tarma geiin izlerini tamaktadr. Bir Meta Olarak ayn retimi ve Tketimi Tkiye Cumhuriyetinin ilk kurulu yllarndaki ekonomi politikasnn ana hedefi ekonominin yeniden inas idi4 ve bunun iin de uzayan savalarla yok olmu tarmsal retimin canlandrlmas temel hedeflerden birisiydi. Trkayn Trkiye Kapitalizmi dnemlendirirken yapt ayrma gre 1923-39 yllar toplumsal kurulu sreci olarak ifade edilmektedir. 5 Bu dnem ay rn iin de Trkiyede Dou Karadeniz Blgesinde hayata balama srecini ifade etmektedir. lk ekimi 1889da yaplan ancak yaln yerde ekildii iin tutmayan bu bitki zerinde neden bu kadar srarla durulmutur? Bunu II. Abdlhamitin Orman, Madenler ve Tarm Bakan Selim Paa, 06.10.1894 tarihinde Sadrazama yazd yazda yle ifade etmektedir: ay bitkisi, besleyici ve iyiletirici zellikleri olduu iin ticaret pazarnda ehemmiyetli bir konuma sahiptir. Bundan dolay Osmanl topraklarnda da yetitirilmesi ve tarmnn da yaygnlatrlmas hususlarna teebbs edilmesi... ay rnnn o dnem de dnya ticaretinde nemli bir yeri olmas sebebiyle tarmnn yaplmas ve yaygnlatrlmasnn nemli olduuna vurgu yaplmaktadr. Dnyada ay ticaretinden elde dilen karlar, Trkiyede ay tarmnn yaplmasn tevike eden en nemli nedenlerden biri olarak saylabilir. ay, Avrupann douyla ticaretinin gelimesine temel salad. ay ticaretinden elde edilen karlar ngiliz Dou Hindistan Kumpanyasnn6, ngilterenin
4 5

Glalp, Haldun, Kapitalizm Devlet ve Snflar, Belge Yaynlar, stanbul 1993, syf 29 almada bu dnemlendirme esas alnacaktr. Trkay, Mehmet. Trkiyede Kapitalist Sermaye Birikiminin Ulusal Dnm. Trkiyede Kapitalizmin Geliimi Demet Ylmaz, Ferhat Akyz, Fuat Ercan, Koray R. Ylmaz, Tolga Tren ve mit Akay. (drl.) iinde. Ankara: Dipnot Yay., 2006, ss. 196 Dou Hindistan Kumpanyas 1608 ylnda kurulmutur. ngilterenin ayn tedarik eden bir rgttr.

doudaki fiili smrge hkmeti haline gelen ticari bir rgtlenmenin Hindistandaki ilerlemesinin finansmanna yardmc oldu.7 Ktl ve yksek deeri dikkate alndnda, ay kiisel ticaret iin ideal bir metayd: Bir ton ayn kar bir ka yllk cret deerinde olabiliyordu.8 Daha nce ekimi konusunda baarsz olan ay bitkisinin retimi konusunda Cumhuriyetin ilk yllarnda tekrar almalar balatlmtr. Blgede ay ncesinde geimlik tarm yaplmakta ve gmen paras nemli geim kaynayd. Toprak vermeyen, sanayi ve ticaretin olmad bu topraklarda baka ne yaplabilirdi ki?9 Blgede erkekler g ediyor, kadnlar ise kk topraklarnda msr, fasulye, kabak ve karalahana yetitiriyorlar ve hayvanclkla urayorlard. Kadnlarn en nemli gelir kayna gmen parasyd, onun dnda ektikleri rnler ve hayvanlardan elde ettikleri rnler sadece kendi ihtiyalarn karlyordu.10 Blgeden erkeklerin gnn youn olduunu nfus saymlarndan da grebiliyoruz. 1935 yl nfus saymna gre Rizedeki kadn saysnn 165.000, erkek saysnn da 150.00011 olmas durumu aka ortaya koymaktadr. Gmen paras balca gda maddesi olan eker, un ve dier ihtiyalar alabilmek iin nemliydi.12 Gler ise daha ok Rusyaya olmaktayd. O dnemde stanbul ve dier blgelerde bugnki gelimi sanayi ve ticaret olmad iin denizin kar taraf onlara daha yaknd.13 1917 Ekim devrimiyle birlikte snr kapsnn kapanmasn ardndan eli kazma krek, mala ve keser tutanlar ve frnclk, pastaclk gibi ileri yapabilen vasfl iiler lkenin eitli yerlerine dalarak i aramaya balamlard.14 Vasfsz ii durumundaki erkekler ise Zonguldak kmr madenlerinde ya da balklk gibi ileri yapmaya gidiyorlard.15 Cumhuriyetin ilk yllarnda ay iin yaplan aratrmalarn16 sonucu olarak ayn Rize Blgesinde yetitirilebilecei ve blgedeki yoksulluu ve gleri engelleyebilecei dnlmtr. Ve ayn zamanda dardan ithal edilen ay miktar da giderek artmaktayd.(tablo I) 17

Tablo I 1917 ylnda Ekim Devrimiyle birlikte blgeden g ederek almak iin Rusyaya geemeyecek olmalar ayn blge halkna sevdirilebilmesi iin iyi bir frsatt. Bu iki yle de okunabilir hem giderek artan ay ithalinin pahalya malolmas, hem blge de igcnn
7

Standage, T., Alt Bardakta Dnya Tarihi, eviren:Ahmet Fethi, stanbul 2005, Merkez Kitaplar, syf

188
8 9

A.g.e., syf 202 Zihniolu, Bir Yeilin Peinde, TBTAK Yayn, stanbul 1998, syf 20 10 Zihniolu, A.g.e.,syf 20-21 11 Cumhuriyetin 50. Ylnda Rize, 1973 l Yll, ss. 13-14. Bu konuda ayrca bkz. Haim Karpuz, Rize, Kltr Bakanl yay., Ankara, 1992, s. 8. 12 Blgenin ekolojik koullar tahl ekip bimeye uygun olmad iin temel gda maddelerini para ile satn almak zorundaydlar. 13 Zihniolu, A.g.e., syf 12-13 14 arlk Rusyas dneminde oraya g edenler inaat ilerini rendikleri iin daha rahat i bulabiliyorlard.(ayrntl bilgi iin bknz:asm zihniolu, bir yeilin peinde) 15 Zihniolu, A.g.e., syf 20 16 Blgede ayn yetitirilebileceine dair raporu halkal ziraat mektebi alisi mderrislerinden botaniki ve eski mardin mebusu ali rza erten hazrlamtr. 17 http://www.biriz.biz/cay/turkcay.htm#yyf

varl hem de tarmsal alan zerinden birikimin salanmas iin ayn nemli bir frsat olmasyd. Ayn zamanda bu dnemde nfusun byk ounluu da krsal alanda yaamaktayd. retimi yaygnlatrmak amacyla 1924 ylnda bir kanun kartlm18 ve kanundan sonra Rizede Bahe Kltrleri stasyonu kurulmutur. Batumdan ay tohumlar getirtilerek Rizede merkez fidanlk kurulmu ve burada deneme retimine balanmtr. Bir yandan da blge halkna ay fidanlar datlmtr. Ancak reticilerin ilgisizlii nedeniyle retimi gerekletirilememitir. reticiler bu yeni rnn ne getireceini bilmediklerinden ve msr, fasulye gibi dorudan gda maddesi olarak kullanlamayan bir bitkiyi ekmek istememilerdir. 1920lerde bahe tarmndaki aratrmalarn rgtlenmesiyle baarlmaya allan, bahe tarmnn yapldklar yerlerin tm tarm alanlar iinde kk olmasna ramen Trkiyenin ihracatnda nemli bir yer tutmasdr. Bir dier yan da meyve trlerinde ve bahe rnlerinde yeni eitlerin sokulmasyla eitlenmenin arttrlmas ve bu yolla ithal ikamenin salanmas olmutur.19 ayn retilmesi iin yaplan giriimler baarszlkla sonulansa da 1933 ylnda tekrar ay tarmnn gerekletirilmesi iin deneme retimleri yaplmas gndeme gelmitir. 1930lu yllar da Trkiye ekonomisi dnyada yaanan byk bunalm sonucunda ekonomide ie kapanma ve devlet nclnde hzl sanayileme gibi ekonomi planlarn nne koyduu yllar ifade etmektedir. Byk bunalm sonucu uluslaras meta dolamnn sekteye uramas ve bunun zm olarak da meta dolamnn iselletirilmesi benimsendi.20 Burada nemli olan ie dnk sanayilemeyle geleneksel ihra rnlerine yeniden i pazar yaratmakla kalmayacak ayn zamanda artk dardan ithal edilemeyen temel tketim mallarnn ihtiyacnn da yerli retimle karlanmas salanacakt. Bunu yapacak olan da bir giriimci olarak harekete gemesi gereken devlet olacakt. Bu dnemin en nemli zelliklerinden biri de sermaye birikiminin tarmsal kaynaklar yoluyla salanmasnn n almtr. Hem lke iin de hem de dnyadaki ekonomik koullar tarmsal retime dayal tccar sermayesinin genilemesine neden olmutur.21 Ama Trkiye tarmnn kapal retim yaps krlarak kapitalistleme srecini hzlandrmakt. ay tarm da 1933 ylnda hkmetin kendi kendine yetme ilkesini benimsemesi zerine yeniden gndeme geldi. Hkmetin bu karar ile, tketim ihtiyac olan ayn lke iinde retilmesi abalar yeniden gndeme gelmitir.22 1935 ylnda smet nn Rizeye yapt bir gezinin sonucunda Rizede ay yetitirilmesinin nemine vurgu yapmtr.23 Dnemin Tarm Bakan olan Muhlis Erkmende 1935 ylnda Samsundan Rizeye kadar olan blgenin doal, ekonomik ve sosyal artlarn aratrmak zere bir inceleme gezisine km ve gezi sonucunda, ilmi bir aratrma iin en nemli konu olarak ay seilmi ve detayl bir aratrma yaplmas kararlatrlmtr.24 Bu da ay retiminin desteklenmesinin nemine dair nemli bir vurgudur. Devletin tarma mdahalesi artarak srmtr. 1930'lardan balayarak devlet, sistemin yeniden retim koullarn salamada dolayl mdahalelerini artrd gibi, youn biimde dorudan mdahalelerde de bulunmutur. Devlet yrrle koyduu birtakm yasalarla sistem ii elikilerin trplenmesini ve sistemin aksamadan kendini yeniden

18

6 ubat 1924 tarihli 407 sayl Rize Vilayeti ile Borka Kazasnda Fndk, Portakal, Mandalina, Limon ve ay Yetitirilmesi adnda bir kanun. 19 Tekeli lhan ve Selim lkin, Devletilik Denemi ve Tarm Politikalar, Trkiyede Tarmsal Yaplar iinde, Derleyenler: evket Pamuk-Zafer Toprak, Tarih Vakf Yaynlar, stanbul, syf 67 20 Glalp, A.g.e., syf 31 21 Ulukan, Umut, 22 Sakl, Ali Rza, Trk aynn Dn ve Bugn, Kakns Yaynlar, stanbul 2008, syf 68 23 Ayrntl bilgi iin bknz: Zihniolu, A.g.e, syf 19-20 24 Sakl, A.g.e., syf 70

retebilmesini amalamtr.25 retiminin yaygnlatrlmas iin Ziraat Umum Mfettii olan Zihni Derin tam yetki ile grevlendirildi. Tohum damzlk baheleri kurmak, fidan retip yeniden retmek amacyla 1937, 1939 ve 1940 yllarnda SSCB Grcstandan getirilen 70 ton ay tohumu ile retimi yaygnlatrlmtr. Artk bu yeni bitkiyi yre halk msr tarlalarnn yerine ekmekte ve ay yetitirmeyi renmektedir. Bu da blgede ok nemli bir deiime iaret etmekteydi: Kendi geimini salamak amacyla retim yapan kk kyller artk yeni bir rn zerinden piyasa iin retim yapan iftiler haline gelmeye baladklarn gsteriyordu. Daha nce rettikleri msr, faslyeyi kendileri reten ve tketen kyller, msr tarlalarn skerek yerine ay ekmeleriyle birlikte artk ektikleri rn satmak iin yetitireceklerdi. Asm Zihniolu anlarnda msr tarlasn ay tarlasna evirek iin Yusuf Ziya Kotil isimli kiiyi ikna ediini anlatmaktadr. Yl 1938, Ekim ay. Rizenin Gndodu Blgesindeyim. ay tohumlarn ekip yetitirmek iin toprak bulma peindeyiz. Danksu Kynden Yusuf Ziya Kotilin dere kenarndaki, hafif meyilli msr tarlasna gz koymutum...Kendisine u teklifi yaptm: Fidanlar skldkten sonra bu tarlay ay bahesi haline getirip teslim edecektim...Msr yerine ayn daha karl olduunu anlatmaya altm...Birlikte yaptmz hesapta msrn kilosunu 5 kurutan, ayn kilosunu da o zamanki fiyat olan 60 kurutan deerlendirdik, hesap sonunda ay lehine arada on misli fark kt.26 1930lu yllar ayn zamanda ay iin nemli bir gelimeye daha ahit olmutur. retimi giderek yaygnlaan27(tablo II)28 ayn miktarnn giderek artmasyla birlikte ilenmesi gerekliliinin ortaya kmas ve bunun iin de ileme atlyelerinin kurulmasdr.29 Bunu Asm Zihniolu30 anlarnda yle anlatmaktadr: nce Rize ve evresinde kyle alt blgeye taksim ediliyor ve her blgenin bana bir teknisyen getiriliyor. Kylerde ay bahesi kurulmas hareketi fiili olarak balarken bir taraftan da ay bahelerinden elde edilecek yapraklarn kuru ay haline getirilmesine yarayacak basit ve kullanl tipte atlyelerin kurulmasna gidiliyor.31 Bu artk ayn retimiyle birlikte ilenerek piyasada dolama girmesini salayacak fabrikasyon srecinin ilk adm olarak okunabilir. Artk ayn piyasa iin retiminin temelleri atlm ve bundan sonra uzun bir sre bu ama dorultusunda devam edilmitir.

25

Oral,Necdet, Tarmda Cumhuriyet Masallar, Bianet, 29 ekim 2003, http://www.antimai.org/bs/noralcum.htm 26 Zihniolu, A.g.e., syf 32 27 retimin yaygnlamaya balad yl olarak 1938 yl gsterilmektedir.(ayrntl bilgi iin bknz:Zihniolu, A.g.e.) 28 http://www.biriz.biz/cay/turkcay.htm#yyf 29 Gnlk kapasiteleri 1 ton civarnda olan ilk atlyeler unlardr: 1939-1946 yllar arasnda alan Fidanlk Atlyesi 1942-1946 Uzunkaya Atlyesi 1942-1949 Gndodu Atlyesi 1945-1949 ayeli Atlyesi http://www.biriz.biz/cay/turkcay.htm 30 Asm Zihniolu, 1949-1954 yllar arasnda Rize Merkez ay Fabrikasnn mdrln yapmtr. 31 Zihniolu, Asm, A.g.e., syf 19

Tablo II Sava ekonomisi olarak ifade edilen 1939-1945 dnemin de sermaye birikiminin daha ok tarmsal kaynaklar yoluyla salanmaya allmasna deinmitik. Devam eden srete sava sonras koullarnda yeniden yaplanan dnyada(1945-1960)32 ve ona eklemlenme ynnde iradesini koyan Trkiyede sermaye birikim srecinde piyasa iin retimin yaygnlatrlmas ve tarm rnleri ihracat konusunda uzmanlamasnn nnn almas gerekiyordu. Sava sonrasnda Trkiyenin tarm ve genel politikalar ABD, IMF ve Dnya Bankas tarafndan belirlendii 1950de Amerikal uzmanlar tarafndan yaynlanan raporda akca belirtilmitir. Rapora gre Trkiyenin ncelii tarm olmaldr vurgusu yaplyordu.33 Bunun iin bu dnem tarmn makinelemesi, gbre kullanmnn ve modern tarm tekniklerinin yaygnlat yllar ifade etmektedir. Bu dnemde kylye ucuz ve kolay kredi imkanlar da salanmtr. Tevik edilen ay tarmn zendirmek amacyla bu dnemde Ziraat Bankasnn reticilere 5 yl sreyle faizsiz olarak 25 lira kredi vermesi buna rnek gsterilebilir. Krediler ve destekleme fiyatlar Trkiyede tarmn grnmnde hem dolayl hem de dolaysz birok etkide bulunmutur. Nicel olarak, tarm sektrndeki en nemli gelime ilenen arazinin genilemesidir.34 ay tarm alanlar da bu dnemde giderek genielemeye balamtr. Gurbetten izinli olarak dnenler bile yeni aylklar kurmak iin almaya balamlard.35 Bu genilemeyle birlikte 1940 ylnda ay kanunu kartlarak ay tarmnn ve reticilerin desteklenmesi gvence altna alnmtr.36 Giderek ya ay retiminin artmasyla birlikte ya aylarn ilenmesi iin atlyeler yetersiz gelmeye balad ve bir fabrika zorunluluu ortaya kt. lk ay fabrikas 1947 ylnda 60 ton/gn kapasiteli olarak Rizenin Fener Mevkiinde iletmeye almtr.37 Tablo IIde gsterilen 1939 ylndan 1940 ylna kadar geen srede ay dikilen alanlar ve retici says yllara gre hzlca artarken bununla birlikte alnan ya ay miktar da zellikle 1943 ylndan sonra ciddi bir art gstermitir(1943 ylnda 68.346 iken 1944 ylnda 160.224, 1945 ylnda 225.088 ve 1946 ylnda 382.316 kga ulamtr). Bu da
32

Trkay bu dnemi Yeniden Yaplanan Dnya Ekonomisiyle Entegrasyon sreci olarak ifadelendirmitir.Trkay, a.g.e. 33 Kymen, Oya, Kapitalizm ve Kyllk, Yordam Kitap, stanbul 2008, syf 135 34 Ulukan, Umut,Trkiye Tarmnda Yapsal Dnm ve Szlemeli iftilik: Bursa rnei, Marmara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits,Yaynlanmam Doktora Tezi, syf 71-73 35 Zihniolu,Asm, Bir Yeilin Peinde, TBTAK Yayn, stanbul 1998, syf 39 36 27 Mart 1940 tarihinde karlan 3788 sayl ay Kanunu. Bu tarihte ayn zamanda bu kanuna dayanarak karlan kararname ile ay tarm alanlar, ekolojik ilkelere gre Arakl deresinden Sovyetler Birlii hududuna kadar ve 15 km ieride olacak ekilde belirlenmitir. http://www.biriz.biz/cay/turkcay.htm 37 http://www.biriz.biz/cay/turkcay.htm

ay tarmnn giderek genileyen bir alanda yaplmasnn fabrika ihtiyacn dourmasyla birlikte kurulacak olan yeni fabrikalarla yeni yatrm ve i alanlar yaratlmasnn nn aacaktr. Ayn zamanda bu dnemde kartlan bir yasa ile Devlet Ziraat letmelerinin mal olan ay fabrikas Tekel Genel Mdrlne geirildi.38 Bu da artk ayn alm, satm ve ilenmesinin devlet kontrolnde gerekletirileceinin bir ifadesiydi. 1954 ylnda alan fabrikalar da yetersiz gelmi ve yeni alacak olan fabrikalar iin ay makineleri ihtiyac domutur. Bunu Asm Zihniolu anlarnda yle dile getirmektedir: Yakn gelecekte ele geecek olan yaprak rnn Hindistan ve Seylanda(Sri Lanka) olduu gibi ileyerek kuru ay haline getirecek yeni ve modern bir fabrikaya ihtiya duymutu. Bu maksatla ngilterede ay makineleri imal eden fabrikalara bavurulmu, onlardan teklif istenmiti.39 Bylece atlyeler kk iletmeler haline gelerek zamanla fabrikalar ina edilir. Atlye tarz retimden fabrika retimine gei retim kapasitesinin giderek daha da arttn gstermektedir. 1963 ylna kadar bir fabrikayla retimine balanan ay 1963 ylna gelindiinde fabrika says 18e km ve ileme kapasitesi de 1.340 ton/gne kmtr. Bundan nce ithalatla dengelenen talep, artk lke iindeki retim ile karlanabiliyordu. Bu tarihte nemli bir gelime daha yaanr ve 143 tonluk ilk ihracat gerekletirilir. Bu dnemde iktisadi politika olarak benimsenen ithal ikameci sanayileme stratejisi tarm ve ticaret sermayesinin birikimine dayal bir modelden arlkl olarak i pazara ynelik sanayi sermayesi birikimine dayal bir modele geii ifade etmektedir. pazara ve yerli tarmsal girdilere dayanan hzl sanayileme, sanayiyle tarmn nemli lde btnlemesini salamtr. Bu dnemdeki devlet politikalar, retimin arttrlmas ve tarmsal retimin ticariletirilmesini amalyordu.40 Bu gelimeler sonucu tarmsal retim, zellikle sanayi girdileri alannda nemli lde artmtr. Bu dnemde ay gibi snai bitkilerin retimi de nemli oranda artmtr.41 1950'lerden nce Trkiye'de, kk reticiler genellikle kendi tketimleri iin retim yapar ve bunlarn ok kk bir ksmn pazara karmalarna ramen42 ay retimi direk pazara kmas iin retilmeye balanmtr. 1950 sonrasnda ise 1939 ylnda balanan ay retimin giderek artmas kk reticinin pazarla kurduu ilikinin farkl mekanizmalarla yeniden retilmesini salamtr.43 1980 sonrasnda en nemli gelime az saydaki byk sermayenin lke iindeki birikim koullarnn sona ermesiyle birlikte bu sermayeyi uluslararas sermaye birikim srecine aktif olarak katlmaya zorlamtr.44 1980de gerekletirilen askeri darbe Trkiyenin dnya leinde gerekleen srece eklemlenmesi iin hem gerekli ortam salam hem de bu sreteki temel aktrlerin belirlenmesine zemin hazrlamtr. Trkiyenin uluslararaslama sreci iin gerekli dnm salayacak temel aktrden bir tanesi, byk lekli sermaye, ikincisi devlet ve siyasal yaplar ve son olarak dnya leinde sermayenin aktrleri olan DB ve IMF olmutur.45 Srecin yeni yn ie dnk sermaye birikimi rejiminden da ynelik sermaye birikim rejimine geilmesi olarak belirlenmitir.
38

1 Ocak 1950de karlan yasa ile Tekele devredilmitir ay fabrikas yani ayn alm, satm ve ilenmesi artk Tekelin kontorolnde olacaktr. Tekel katma bteliydi, artk iletmenin btesi meclis kararndan gemek zorunda kalacakt. Bu da kararlarn ve hizmetin yavalamas demekti. 39 Zihniolu, A.g.e., syf 37 40 Ulukan, a.g.e.,syf 74-75 41 Yakup Kepenek - Nurhan Yentrk, Trkiye Ekonomisi, Remzi Kitabevi, stanbul 2008, syf 88 42 Oral,Necdet, Tarmda Cumhuriyet Masallar, Bianet, 29 ekim 2003, http://www.antimai.org/bs/noralcum.htm 43 Fabrikalarn devletin olmas bu ilikiyi devletin kurduunu gsterir. 1980 sonrasnda da bu ilikiyi sadece devlet deil zel sektr de kurabilecektir. 44 Ercan, elikili Bir Sreklilik Olarak Sermaye Birikimi 1, s.26. 45 Ercan, Sermaye Birikiminin elikili Sreklilii Trkiyenin Kresel Kapitalizmle Btnleme

Buna uygun olarak yeni dzenlemelere gidilmitir. Bunun amac fiyatlara serbestlik kazandrlmas ve sermayenin emee kar glendirilmesini ieriyordu.46 1980lere dein bir yandan krsal alanda Pazar ilikilerinin kkletirilmesi ynnde admlar atlrken bir yandan da kk reticiliin desteklenerek proleterleme ve i g srecinin grece denetim altnda gelitirilmesi hedeflenmitir. Tarmsal girdi, kredi sbvansiyonlar ve temel rnlerdeki fiyat destekleriyle yrtlen bu politikayla krsal nfusun gelir dzeyinin belirli bir seviyede tutulmas esas alnmtr. 47 1980 sonrasnda tarma ynelik yaplan en nemli deiikliklerden biri de tarmsal desteklerin asgariye indirilmesi olmutur. Bu politika deiiklii kylln mlkszletirilmesi ve bu yolla krsal nfusun azaltlmasn gndeme getirmitir.48 1980 ncesine kadar devletin tekelinde olan ayn alm, ilenmesi ve pazarlanmas49 1984 tarihinde karlan bir kanun50 ile gerek ve tzel kiilerin ya ay ileme ve paketleme fabrikalar kurup iletebilecekleri, ihtiyalar olan ya ay yapran dorudan reticilerden satn alabilmelerinin n almtr. 1973 ylndan 1984 ylna kadar, ay tarmnn gelitirilmesi, kalitesinin arttrlmas ve ilenmesini teknik esaslara gre yrtmek ve i ve d Pazar isteklerien uygun retim yapmak gibi konularda tekel konumunda olan aykur karlan yeni kanunla birlikte tekel konumundan karlarak ay tarmnda devlet dnda zel giriimcilerin de yatrmc olarak girilebilmesine olanak tannmtr. Bu byk lekli iletmelerin ay tarmna girmesini kolaylatc bir ilev grmtr. Temel tarm girdilerinin salanmas ve datmda kamunun tekel konumuna son verilmi, kamunun tarmda fiyat ve destekleme alm ilevi byk lde terk edilmi, tarma dayal sanayi tmyle zel sektre braklm, bu deiiklikle birlikte tarmsal kredi sistemi destekleme niteliinden syrlmtr.51 1980 sonrasnda ekonomi politikalar uygulamasnda byk lde ikincil duruma getirilmitir. nce destekleme konusu olan rnlerin says azaltlm, ttn gibi ayda da devlet tekeli kaldrlmas yoluna gidilmitir.52 Bu yasayla ayn zamanda ay tarm alanlarnn daha da geniletilmesinin nn kesmek iin ay tarm alanlarnn ruhsatlandrlmas zorunluluu getirildi. Bugn ise ay retiminin daha da artmasyla birlikte aykur ruhsatlandrlan araziler zerinden ay alm yaparak reticinin elinde kalan aylar zel fabrikalara satmasnn nn amtr. zel fabrikalarda reticiye ya ay rn bedellerini ge demekte, bazen yiyecek ve kuru ay olarak geri vermekte ya da hi dememektedir. Bu da 1980 sonras devletin tarmda destekleme politikalarndan ekildiinin en ak rneidir. 1980li yllarn bandan itibaren sanayi-devlet-tarm zincirinde halkalarn dizili sras deitirilerek devlet-sanayi-tarm haline getirilmitir.53 Metalarn retimi iin mutlaka tketimi olmas gerekir. Trkiyede bu kadar uzun sre boyunca ve srarla retilmek istenen ayn tketimi var myd? 1980 sonrasnda yeniden yaplanan dnyada deiim deerinin egemenliinin artmasyla birlikte yaamn farkl alanlarn da hzla iine almaya balamtr. Pazarda deiim amacyla
Srecine Eletirel Bir Bak , s. 20. Oral,N, ag.m. 47 Oral,N, a.g.m. 48 Oral,N, a.g.m. 49 1928-1948 Devlet Ziraat letmeleri Kurumu, 1949-1973 Tekel Genel Mdrl ve Tarm Bakanl, 1973-1984 ay Kurumu(AYKUR) 50 Aralk 1984 tarih ve 3092 sayl ay kanunu 51 Oral,N,a.gm 52 Kepenek, A.g.e., syf 309 53 Oral,N, a.g.m.
46

retimin egemen olmasyla tketim de toplumu daha ok belirleyen bir iliki biimi haline gelmitir. retimin giderek hzlanmasyla birlikte tketim de e gdml olarak hzlandrlmaktadr. Yani gerek ihtiya ve zorunlu ihtiya dnda, yeni tketim talepleri yaratlmtr. Trkiyede sadace Dou Karadeniz Blgesinde yetitirilen ay, geimlik olarak deil deiim iin yani satmak iin retilen bir rn olmutur. Dolaysyla ay direk bir meta olarak girmitir. Metalarn retimi belirli kullanm deerlerini yaratmay amalamaz, satmak iin retilirler.54 Ve tketimi de retimiyle paralel olarak Trkiyeye zg bir ekilde retimiyle e zamanl olarak gelmitir. Deiim amacyla retilen bir meta olarak ayn metalarn ikili doalarndan kaynakl olarak deiim deerine sahip olmas kadar kullanm deeri de olmas gerekir. Kullanm deeri ihtiyalar karlad lde vardr ve ihtiyalarn giderilmesi de tketim kavramyla tanmlanmaktadr. Bylece aslnda retimin verilmi ihtiyalara karlk veren nesneler, yani rnlerin yaratlmas anlamna geldiini anlam oluyoruz.55 1939 ylnda atlyelerde ilenerek ay retimine geilmesi tketiminin de balad yllar ifade etmektedir. Bir iecek olarak yararllndan te satlabilecek bir rn olarak blgeye giren ayn retim ve ileme kapasitesinin artmas ayn zamanda tketiminin de giderek arttn gstermektedir. Bir nevi sadece deiim amacyla ekimine balanan bir rnn ihtiyac toplumsallatrlmtr. Trkiyede de dnyada olduu gibi ay, tketim alkanl olarak ilk nce belli bir snfn ulaabildii bir iecek olmutur. Daha sonra retimitle birlikte tketimi de yaygnlatrlm ve herkesin ulaabilecei ve tkettii bir iecek haline gelmitir. Bugn ise dnyada en ok ay tketen lke haline gelmitir Trkiye. Trkiyede ayn iecek olarak girmesi 1600l yllara dayanmasna ramen 1930lu yllara kadar tketimi sadece asker ve brokrasi tarafndan yaplmaktayd. 1800l yllarda ay sadece merakllar tanrd. ayla ilgili risalelerin ve kitaplarn varlna ramen ay ancak belli bir kesim tarafndan tketilebiliyordu. nk uzakdou lkelerinden ve inden ithal ediliyordu. Dolaysyla maliyeti yksek olduu iin pahalya satlyordu. 1930lu yllarla birlikte ay retiminin giderek yaygnlamasyla birlikte ayn tketimi de giderek yaygnlam ve daha ok kiinin tketimine yol amtr. Burada nemle vurgulanmas gereken blge halk 1930larla birlikte bir iecek olarak ayla tanmalar kendi rettikleri rnn piyasada dolaarak ellerine ulaamas sonucu olmutur. 1940l yllar ve takip eden yllarda bir yandan Trkiye nfusunun artmas, bir yandan ay ime alkanlnn yaygnlamasna karn; yl ve yl ya ay alanlarnn gelimesi ve buna paralel olarak fabrika says ve ileme kapasitesinin artmasya devam etmitir. Trkiyede II.DSndan sonra ay tketimi byk oranda artarak ylda nfus bana iki kilogramn zerine kmtr. Dnyada ay reten lkeler hem i tketim ihtiyacn hem de dsatm dzeyini koruyabilmek iin retimlerini arttrma yoluna gitmilerdir.56
Bu toplumda ay ime alkanl ok eski deil, ay ime alkanl 1600-1700l yllarda balam olmasna ramen ksmi ite uzakdoulardan ihra edilen ya da birinin hediye gnderdii ay zerinden balam ama bu alkanlk aa yukar 1939 yllarndan sonra aa yukar o zamana kadar ite ayn 24 ylndan o zamana kadar bilebiliyorlard ama aya ulamak zordu imdi ki gibi deildi. nsanlar ncesinde ada ay,hlamur yani bitki aylar arlkl ay retiliyordu tketiliyordu diyim ite yava yava ay bildiimiz kara aya dnme onun tketilmesi 1930lara kadar bir de 1960lara kadar bu lkenin rettii ay i piyasada bitiyordu Bizim buralarda ay biz kendimiz bile parayla bile alamyorduk yaptmz ay kendimiz bahemizden topladmz ay fabrikasyon imalata tabi tutmadan kurutup gmlerde biz ay iiyoduk demlik falan yoktu ay kim iiyordu o zaman ay yksek brokratlar iiyordu o zaman askeri erkan iiyordu yoksa iftilik
54

Hang, F.H., Meta Estetiinin Eletirisi:Kapitalist Toplumda Grnt, Cinsellik ve Reklam, stanbul 1997, Spartaks Yaynlar, syf 24 55 Ercan,F., Toplumlar ve Ekonomiler, stanbul, Balam Yaynlar, syf 107 56 Zihniolu, A.g.e., syf 75

dzeyinde olan insanlarn kuru ay alma v.s. lks yoktu daha dorusu yle bir zenginlikleri yoktu bu alkanlk yava yava dardan gelen turistlerin de ay alkanl olan turistlerin de yava yava etkisiyle balayan ve u anda birinci sray alan bir duruma geldi ay ime alkanl57

Burada nemle vurgulanmas gereken udur ki; ay retenlerin ya da fabrikada ileyenlerin de kendi rettikleri ya da iledikleri ayn piyasada dolatktan sonra ellerine ulamas ve ay retenlerin ve ileyenlerin de ayn zamanda bir tketici olmalardr. Geimlik retimden ziyade piyasa iin retim yapan ve kk aile iftilii yapan reticiler kendi topladklar rn fabraikasyon srecinden getikten sonra ya topladkalr ayn bedeli olarak ya da piyasadan aldklar birrn olarak tketmektedirler. Bu da bir emek rn olan ay kendi gzlerinde dier metalarla edeer58 klmaktadr. Tketim talebi yaratlan bir iecek olarak ayn inde ortaya kt rivayet edilmektedir. inin muazzam imparatorluunun arklar yalayp dzgn altran ay, ngilizlerin gnln kazanarak tm dnyaya yayld ve dnyada sudan sonra en ok tketilen bir iki haline geldi. Tketimi zerinden yaylan ay, retimi konusunda da, Avrupann douyla ticaretinin genilemesine temel salayarak, ay ticaretinden elde edilen karlar ile ngiliz Dou Hindistan Kumpanyasnn, ngilterenin doudaki fiili smrge hkmeti haline gelen ticari birrgtlenmenin Hindistandaki ilerlemesinin finansmanna yardmc oldu.59 ngilterede belli bir snfn tkettii bir zevk ve bu zevke bal olarak bir alkanlk haline gelmitir. Marks Ekonomi ve Felsefe zerine El Yazmalarnda her insan diye yazmtr bir baka eyde yeni bir gereksinim yaratarak, onu yine fedakarlkla yapmaya zorlayan, onu yeni bir bamllk ilikisine sokan ve onu yeni bir tr elenceye ve ekonomik ykntya sokan tarzda bir speklasyon yapar.60 Burjuva kltrnn yeni bir alkanl olarak ay ayn zamanda kendi kltrn de yaratmtr. imi iin kullanlan porselen takmlar, sunumu gibi bir ok yeni kltr ve bu kltr zerinden aidiyeti belirleyen bir ieek olarak ortaya kmtr. Hatta zamann bir kitabnda, Hizmetilerin alma Kurallar zerine yaynlanan bir kitapta ay satn almann ikram etmenin doru yollar tarif edilmitir.61 ayn kendi tketiminin yaratlmas dnda tketimi esnasnda kullanlan ara ve gereler de yeni bir yatrm alan yaratmtr. Hem de ay sadece susuzluk giderici bir iecekten bir kltr ve gelimilik simgesi olarak anlam kazanmaya balad. in ile yaplan ticaret sonucu dnyaya yaylan ay, ime geleneinin yaygnlamasyla da byk kitlelerin tkettii bir iecek haline gelmitir. Avrupaya ilk ay sevkiyat 1610 ylnda Hollandallar tarafndan yaplr. 1630larda Fransaya, oradan da 1650lerde ngiltereye ular. 62 ay, kahveden nce Avrupaya gelen bir iecek olmasna ramen pahal olmasndan kaynakl tketimi ok yaygnlamam bir iecek olmutur. Bir fincan ayn maliyeti bir fincan kahvenin be katyd.63 1641de Hollandal bir doktor olan Bikolas Dirxin ay hakknda yazd kitapta ay tm ulusa ve tm insanlara neriyoruz ars ve kullananlar tm dertlerden kurtulur, son derece uzun yaar vurgular zerine baka bir Hollandal doktor
57 58 59

Erkek, ay reticisi Dardan aldklar dier gda maddeleri gibi.... Standage, T., Alt Bardakta Dnya Tarihi, eviren:Ahmet Fethi, stanbul 2005, Merkez Kitaplar, syf

188 Hang, F.H., Meta Estetiinin Eletirisi:Kapitalist Toplumda Grnt, Cinsellik ve Reklam, stanbul 1997, Spartaks Yaynlar, syf 28 61 Standage, T., Alt Bardakta Dnya Tarihi, eviren:Ahmet Fethi, stanbul 2005, Merkez Kitaplar,, syf 190 62 inden ihracat yaplan ay, taze toplanan yeil yapraklarn bir gece braklp oksitlenmesi sonucu yaplan siyah aydr. Yeil ay kendilerine saklamlardr. 63 Standage, T., Alt Bardakta Dnya Tarihi, eviren:Ahmet Fethi, stanbul 2005, Merkez Kitaplar, syf 203
60

da her erkein, her kadnn her gn ay imesini istiyoruz; olanaklysa her saat; gnde on fincanla balayp, dozu giderek arttrarak-midenin alabildii kadar gibi nerilerde bulunarak ay satnn arttrlmasn64 desteklediler. Bu da retimi ngilterenin smrgesi konumunda olan Hindistan gibi ucuz igcnn youn olduu yerlerde ay tarmna balanmas ve retilen aylarn tketilmesi ihtiyacndan hareketle ayn kullanm deerinin yaratlmasna dair iyi bir rnektir. Bir meta olarak ayn piyasada dolam salanrken ayn zamanda onu tketecek bir kitle de-yani ayn kullanm deeri- yaratlmaya allmtr. Ktl ve yksek deeri dikkate alndnda, ay kiisel ticaret iin ideal bir metayd: Bir ton ayn kar birka yllk cret deerinde olabiliyordu.65 Tketimin srekli pompalanmas, dier yandan bir btn olarak kapitalist ilikilerin yeniden retilmesi iin gerekli ereveyi/koullar hazrlar. Burada birey ile nesneler yani mallar arasnda bir iliki olarak grlen tketim olgusunun aslnda toplumsal bir karakteri olduu ve bireylerin nesneleri tketme biim ve hz, bir btn olarak sistemin yeniden retilme mekanizmasn destekler.66 Temelde burada en nemli olan ey metalarn retilmesi iin temel olan kar etme gds ve karn arttrlmas metalarn retimini snrsz boyutlara ulatrmtr. Balangta lks bir iecek olan ay, tepetaklak dp alanlarn ikisi, makineyle alan yeni fabrikalara insan gc salayan iilerin yakt haline gelmitir.67 Dnyada 16. ve 17. yyda tketimi yaygnlamaya balayan ayn tketiminin daha arttrlmas iin 18. yyda ev hizmetilerinin cretlerine ay denekleri eklenerek ve sradan hizmeti kzlarn bile gnde iki kez ay imesi gerekliliinin propagandas yaplarak ay giderek tabana yaylmaya balayan bir iecek haline gelmitir. Ayn zamanda eker ticaretini de etkileyerek ay ve ekerin biradan daha ucuz bir iecek olduu fikri yaylmaya balamtr. Ve bugn toplam tketimi muazzam boyutlara ulamtr.

ay ticareti o dnemler de Dou Hindistan Kumpanyas zerinden yrtlmekteydi. Hollanda Dou Hindistan Kumpanyas, ay satlarnn artmasndaki yardmlarndan tr Hollandal doktoru onurlandrmtr. 65 Standage, T., Alt Bardakta Dnya Tarihi, eviren:Ahmet Fethi, stanbul 2005, Merkez Kitaplar,, syf 202 66 Ercan,F, Toplumlar ve Ekonomiler, stanbul, Balam Yaynlar, syf 110 67 Standage, T., Alt Bardakta Dnya Tarihi, eviren:Ahmet Fethi, stanbul 2005, Merkez Kitaplar,, syf 188

64

Kaynaka Ercan, F.,Toplumlar ve Ekonomiler, stanbul, Balam Yaynlar Glalp, Haldun, Kapitalizm Devlet ve Snflar, Belge Yaynlar, stanbul 1993 Trkay, Mehmet. Trkiyede Kapitalist Sermaye Birikiminin Ulusal Dnm. Trkiyede Kapitalizmin Geliimi Demet Ylmaz, Ferhat Akyz, Fuat Ercan, Koray R. Ylmaz, Tolga Tren ve mit Akay. (drl.) iinde. Ankara: Dipnot Yay., 2006, ss. 19 Standage, T., Alt Bardakta Dnya Tarihi, eviren:Ahmet Fethi, stanbul 2005, Merkez Kitaplar Zihniolu, Bir Yeilin Peinde, TBTAK Yayn, stanbul 1998 Cumhuriyetin 50. Ylnda Rize, 1973 l Yll, ss. 13-14. Bu konuda ayrca bkz. Haim Karpuz, Rize, Kltr Bakanl yay., Ankara, 1992 http://www.biriz.biz/cay/turkcay.htm#yyf Tekeli lhan ve Selim lkin, Devletilik Denemi ve Tarm Politikalar, Trkiyede Tarmsal Yaplar iinde, Derleyenler: evket Pamuk-Zafer Toprak, Tarih Vakf Yaynlar, stanbul, Sakl, Ali Rza, Trk aynn Dn ve Bugn, Kakns Yaynlar, stanbul 2008 Oral,Necdet, Tarmda Cumhuriyet Masallar, Bianet, 29 ekim 2003,
http://www.antimai.org/bs/noralcum.htm

Kymen, Oya, Kapitalizm ve Kyllk, Yordam Kitap, stanbul 2008 Ulukan, Umut,Trkiye Tarmnda Yapsal Dnm ve Szlemeli iftilik: Bursa rnei, Marmara niversitesi Sosyal Bilimler Enstits,Yaynlanmam Doktora Tezi Yakup Kepenek - Nurhan Yentrk, Trkiye Ekonomisi, Remzi Kitabevi, stanbul 2008 Ercan, elikili Bir Sreklilik Olarak Sermaye Birikimi 1, s.26 Ercan, Sermaye Birikiminin elikili Sreklilii Trkiyenin Kresel Kapitalizmle Btnleme Srecine Eletirel Bir Bak , s. 20 Hang, F.H., Meta Estetiinin Eletirisi:Kapitalist Toplumda Grnt, Cinsellik ve Reklam, stanbul 1997, Spartaks Yaynlar Ercan,F., Toplumlar ve Ekonomiler, stanbul, Balam Yaynlar,