1. STOK KAVRAMI 1.1.

Stokların Tanımı Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaysız veya dolaylı olarak katılan bütün fiziksel varlıklar ve mamulün kendisi stok kavramı içerisinde düşünülebilir. Stoklar, döner sermayenin bağlı bulunduğu iktisadi kıymeti olan ve bir sermaye yatırımı olarak kabul edilen fiziksel unsurlardır. Genel anlamda stok, üretilen veya satın alınan ve kullanılmak için bekletilen malzemedir. Ekonomik değeri olan, atıl kaynaklar olarak tanımlanan stoklar, birçok işletmede büyük yatırımları temsil ederler. Çoğu zaman stok ve envanter sözcükleri birbirlerine yakın anlamda kullanılmıştır. Ancak bu iki kavram özde farklılık taşır. Stok, somut olup, belli bir sınıra sahip, birikmiş bir düzeydir. Envanter ise, bir birime sahip ölçülmüş stok büyüklüğüdür ve muhasebede genellikle yıl sonlarında yapılan fiziksel sayım yolu ile stok tespiti anlamına gelir. Envanter aynı zamanda işletmenin sahip olduğu malların ve servetin gerekli özellikleri ile birlikte gösterildiği ayrıntılı bir listenin hazırlanmasını ifade etmektedir. Stok’ un, iktisadi yönden bir tarifini vermek gerekirse: “ Ekonomik değeri olan, atıl bir kaynaktır ” diyebiliriz. Bu tarif analiz edildiğinde, şu unsurlar görülecektir: Bu kaynak içinde talep vardır. Talep, stoktan yapılan çıkışlarla karşılanmaktadır. Stoklar ise, yeni girişlerle beslenmektedir. Stokları, bir diğer şekilde şöyle tanımlayabiliriz: Eksiksiz, tahmine dayanan bir ekonomide, zorunlu bir yatırım olup, değişen bir talep veya tam tersi, mevsimlik karakterdeki doğal kaynaklar aracılığıyla karşılanan, devamlı bir talep karşısında, muntazam bir üretimi, süratli ve düzgün satın almayı sağlar. Başka bir deyişle stok, gelecekteki ihtiyaçları karşılamak için, en iktisadi olan stok miktarlarının, işletmenin üretim, satış ve mali durumu da dikkate alınarak belirlenmesini ve stok miktarlarının sürekli kılınmasını kapsar. 1.2. Stok Bulundurma Nedenleri Stok bulundurmanın üç nedeni vardır: 1. Faaliyetin düzenli sürdürülmesi 2. Emniyet 3. Spekülasyon Genel olarak; mamul mallar, yarı mamuller ve hammadde diye üç sınıfa ayrılan stoklar, çeşitli görüş açısından farklılıklar gösterirler. Çeşitli faaliyetler için zamana ihtiyaç olması, talebin değişebilirliği, belirsizlik şartları, işletmenin kapasitesi, stokların oluşmasının ana nedenlerindendir. Üretim sürecinde malzemeler, çeşitli üretim kademelerinde değişik işlemler görmektedir. Bu ise, üretim sistemini dengelemek, daha açık bir deyimle, kademeler arasındaki farklı üretim hızlarının oluşturacağı aksaklıklar veya sistemin bir kısmında meydana gelebilecek arızalardan, sistemin tamamının etkilenmesini önlemek için, yarı mamul stoklarının ortaya çıkmasına neden olmaktadır. Diğer taraftan, son talebin belirlenmesi, yöneticileri tahminler yapmaya yöneltmektedir. Ancak, tahmin edilen talep ile, gerçekleşen talep arasındaki farkların meydana gelmesi, kaçınılmaz bir sonuçtur. Geleceğin belirsizliği nedeniyle, üretimin kesilmesi ve bunun sonucunda, üretim araçlarının atıl bırakılması, fiili ve potansiyel satış olanaklarının kaybedilmesi gibi risklerle karşı karşıya kalınabilir. Bu nedenle, gerçekleşen ve talep edilen arasında farklılık olması normaldir. Bu farklılığı ortadan kaldırmak, stoklarla olur. Bu ifadesi ile stoklar, talep tahminindeki yanılmaların ortaya çıkardığı zararları, minimum kılan unsurlardır. Mevsimlik dalgalanmaların geçerli olduğu piyasalarda, denge unsuru olarak stoklara ihtiyaç vardır. Müşteri talep düzeylerinde değişkenlik, üretimden ziyade, stoklar

aracılığıyla karşılanır. Aynı şekilde, malın üretiminin mevsimlik olduğu durumlarda da, devamlı ve düzenli bir seviyede olan talebin karşılanabilmesi için, üretim devresinde bütün dönemin talebini kapsayacak ölçüde üretim yapmak, bunu stok olarak bulundurmak ve talep edildiğinde, piyasaya sunmak gerekir. Hammaddelerin ve satın alınan diğer malzemelerin stoklanması ise, bütün miktarlarda satın almanın avantajlarını elde etmenin, herhangi bir nedenle aksamasından doğacak riskini, azaltmak gibi nedenlerle gerekli olabilir. 1.3. Stokların Faydaları Stoklar rasyonel esaslara göre faaliyet gösteren ve iktisadi düzende, fonksiyonunu gerektirdiği gibi yerine getirmek isteyen işletmeler için, kaçınılmaz bir unsurdur. Stok bulundurmadan çalışan işletme, stok bulundurarak çalışan işletmeye göre, daha az kârlı ve daha çok masraflıdır. Stok bulundurmadan faaliyet gösteren bir işletme, tahmininin üzerinde bir taleple karşılaştığı zaman, ilave teçhizat ve ilave işgücü bulmak zorunda kalacak, stok tükenmesinden doğan, fiili ve potansiyel talebin kaybı ile karşılaşacaktır. Doğuş nedenleri ne olursa olsun, stoklar fayda sağlayan unsurlardır. Stokların sağladıkları bu faydalar, stokların üretim ve pazarlama faaliyetlerini, birbirinden ayırma fonksiyonuna bağlanmaktadır. Malzeme stoklarının temel fonksiyonu, üretim – dağıtım – tüketim zincirinde, birbirini izleyen kademelerin uyum halinde çalışmasını sağlamaktır. Stoklar, işletmelerde üretim seviyelerinin düzenli olmasını sağlar. Talep miktarı ile, tedarik süresindeki dalgalanmalar, üretimi aksatarak, makine ve teçhizatın atıl kalmasına neden olur. İşletme, stok bulundurarak, üretimin duraklamasından doğacak bu zarardan, kendisini korumuş olur. Ayrıca, teçhizat ve işgücünden de, daha rasyonel olarak yararlanır. Yine stoklar sayesinde, üretim ve tedarik işlemlerinin en az masrafa sebep olacak miktarlar halinde, düzenlenmesi sağlanmış olur. İşletmenin ürettiği mala yönelen talep, önceden tahmin edilen dalgalanmaları gösterdiğinden, ek kapasiteye ihtiyaç duyulmadan, stoklar yardımı ile talepteki artışlar karşılanabilir. Stoklar, talep tahminlerinin hatalı olmasından doğacak sonuçları hafifletir, tüketicilere kısa zamanda ve üstün bir seviyede hizmet temin eder. Stokların sağladığı faydaları, prodüktivite ve rekabet gücünü arttırıcı etkileri bakımından, iki grupta düşünebiliriz. Buna göre stoklar, perakendeciyi, toptancıyı, üretim faaliyetleri içinde çeşitli safhaları ve tedarik kaynaklarını birbirinden ayırır. Dolayısıyla, üretim faaliyetlerinin verimi artar, talebin zamanında karşılanması sağlanır. Talebin zamanında karşılanmasının, işletmeye sağladığı fayda, talebin zamanında karşılanmaması halinde ortaya çıkacak kayıplarla belirlenir. Bu kayıplar, kısa vadede karşılanamayan satışların, dolayısıyla satış kararlarının kaybı, uzun vadede, müşterilerdeki güvenin zayıflaması kaybıdır. Endüstri işletmelerinde, girdi kalemi olarak stoklar, üretim faaliyetlerinin, daha düzenli şekilde devamını sağlar, üretim kapasitesinin, daha verimli kullanılmasını mümkün kılar, üretim faaliyetlerinin minimum maliyete sebep olacak şekilde planlanmasını ve bunun bir sonucu olarak da, toplam maliyetlerin, minimum düzeyde seyrini gerçekleştirir. Stoklar, sağladıkları faydalar nedeniyle, tasarruf unsurlarıdır. Ancak, stokların aynı zamanda maliyet nedeni olmaları, sağlanan bu tasarrufların, stoklardaki artışlarla, doğrusal bir ilişki içinde artmadığını gösterir. Bu durumda, stoklara ilave edilen, her birimin sağladığı marjinal tasarruf, azalarak artar ve belli bir ölçüden sonra, stoklarla ilgili maliyetler, stoklardan sağlanan tasarrufları aşar. Rasyonel davranmak isteyen bir işletme, stokların sağladığı tasarruflarla, sebep oldukları maliyetler arasında, ekonomik bir denge kurmak suretiyle, kendisine minimum maliyete sebep olacak, stok seviyelerini tespit etmek durumundadır. Aslında stok kontrolünün esas gayesi, belirli bir stoku elde bulundurmak veya bulundurmamaktan doğan maliyetleri, minimum kılmak başka bir deyişle, elde stok bulundurmakla doğacak maliyetlerle, bulundurmamaktan doğacak kayıplar arasında, bir

çok çeşitli şekillerde olabilir.İşletme Malzemeleri 2. Stok politikası.Hammaddeler . ortak temel oluşturur. bir malın tüketim hızı ( fiili ve tahmini olarak ) ile. belirlemenin uygulanabilir olmasına karşılık. stokların. sipariş için bir ölçü olamaz. Yani. eldeki ve siparişteki mal miktarları ile birlikte gözönünde tutar.1. metre. stokların sınıflandırılması gerekir. Mamul Stokları 2. Bu yüzden. “ fiziki miktarlarla ” veya “ günlük tüketim miktarları ” ile ifade edilebilir.Yedek Parçalar . Stok Politikasının Önemi Stok politikası kavramı genel olarak. stok miktarı arasındaki oran ile ilgilenir. günlük tüketim miktarları. litre. malzeme kullanma hızını. işletmenin belli devreler arasındaki stok durumunun karşılaştırılmasında yardımcı olur. ton. STOK POLİTİKASI 2. yani finansman gücüne . Daha yaygın olarak kullanılan. günlük tüketim miktarları cinsinden belirlenmesinin bu üstünlüklerine karşılık.Satın Alınan Montaj Parçaları . Bundan başka. Burada. unutulmaması gereken nokta. Böyle bir sınıflandırma. stokların üretim sürecindeki yerlerine göre sınıflandırılması gösterilecektir: 1. Ancak. TL gibi çeşitli standartlarla. 1. günlük tüketim miktarları yöntemi. verilerle.4. stok kontrolü konusunu incelerken öncelikle. Yarı Mamul Stokları 3. işletmenin stoklara bağlayabileceği para miktarına. 30 günlük tüketimi karşılayacak kadar sipariş vermeyeceğidir.dengenin sağlanmasına çalışmaktır. Stokların Sınıflandırılması Stoklar farklı durumlarda ve farklı amaçlarla elde bulundurulur ve stok terimi ile anlatılan unsurlar. Bu oran. eldeki veya siparişe bağlanmış bulunan. İşlem Öncesi Stoklar . ölçümü yapılan geniş çaptaki değişik malzeme istekleri arasında. tüketim günü veya fiziki miktarlar cinsinden. uygun şekilde dengeye getirilmiş bir stok bulundurmak için. bir işletmenin. aynı karakterde değildir. Bu yöntem ayrıca.

idare giderlerinde tasarruf sağlama. Bir kısım stok kalemlerinin. Örneğin ( hammadde. Stoklarla ilgili bilgilerin düzenli ve yararlı olabilmesi için. Stok yönetimi politikasında etkinlik sağlanabilmesi için. Kuşkusuz stok bütçeleri. Şayet. stoklar sınıflandırılırken. başta satış olmak üzere. yarı mamul. zamanında temini gerekir. stokta bulunduruyorsa. Gereğinden fazla. aşırı derecede ayrıma gitmek. Yöneticilerin bu amaçla kullanabilecekleri oran. yöneticilere bilgi akışının. stokların sınıflandırılması ve gruplara ayrılması gerekir. stoklardan kaçınmak gerekir. gerekli koşulların başında. stoklara ilişkin karar almayı kolaylaştırma. sürekli olarak kontrol edilmelidir. devamlı kontrol ile. yöneticilerin stoklarla ilgili olarak. Asgari stok miktarları tespit edildikten sonra. kaç günlük stokla çalıştıklarını hesaplamak yerine. işletme üretimde kullandığı birçok maddeyi. Buna karşılık. ellerinde kaç günlük stok bulunduğu veya stokta kalış süresidir. alt gruplara ayrılması gerekir. her bir stok kalemini ihtiyacına göre ayarlamalıdır. “ Çok fazla ”. ilgili dönem giderlerinin uyumunu belirler ve yönetimin ileride alacağı kararlara dayanak olur. “ çok az ” veya “ kötü ” bir şekilde dengelenmiş. kontrol konusunda yöneticiler için yol gösterici olduğu gibi. Stokların iyi hesaplanması. Hemen hemen bütün endüstri işletmeleri. daha uygun bir politika olacağı açıktır. stok ve stok hareketleri konusunda. işletmeye pahalıya mâlolur. yeterli değildir. aşağıdaki bilgilerle donanmaları gerekir: • Tedarik süresi • Elde bulunan miktar • Sipariş edilen miktar • Emniyet stoku İşletmelerde. yöneticiler elinde. mamul ). planladıkları süre ve devir hızı ile karşılaştırmak suretiyle değerlendirebilirler. Bu nedenle stoklar. Yine etkin bir stok yönetimi politikasında. olağanüstü veya beklenmeyen gelişmeler hakkında da yöneticileri uyarır. sağlıklı karar almayı da güçleştirebilir. stok politikalarının amaçlarını. 2. etkin bir kontrol sistemi yadsınamaz. Bu tip stoklar. Stoklara ilişkin bazı oranlar. stok bulundurma masrafları yüksektir. stokları. nedenleriyle sınıflandırmaktadır. yani stok kalemlerindeki dengenin bozukluğu işletmeyi güç duruma düşürür. Bu ana grupların. eldeki stokların fiilen bu miktarların altına düşüp düşmediği. sınıflandırmanın yararlarını ortadan kaldırabilir. stokları az sayıda birkaç başlık altında toplamak. yöneticileri ayrıntıya boğduğu gibi. ayrıma tabi tutulmalıdır. Ancak. “ optimum stok yatırım düzeyini planlamak ” ve “ kontrol kanalıyla planlanan optimum düzeyleri muhafaza etmek ” şeklinde sıralayabiliriz. Etkin bir stok kontrol düzeninin sağlanması için. etkin bir kontrol aracıdır.2. stok devir hızını da bulabilir ve bu süreyi veya stok devir hızını. diğer stok kalemlerine uygun oranlarda bulundurulması. Stok Politikasında Etkinlik Sağlanması Stok yönetimi politikasında etkinlik sağlanabilmesi için.cevap verebilecek bir stok politikasının. yöneticilere gerekli bilgileri sağlayacak şekilde. dönemsel gelirlerle. Yöneticiler. yönetim açısından yararlı olmakla beraber. tüm departmanların katkısıyla kurulacak. stoklarda istenmeyen gelişmelerin anında saptanması ve gerekli önlemlerin anında alınması gerekir. Bu faktörlerin ışığı altında. işletme yönetimince alınabilecek önlemlerin başlıcaları aşağıdaki gibidir: .

iadelerin ve firelerin azaltılması sağlanır. Üretim işlemlerinin hızlandırılması. Stoklar sözkonusu varlıkların miktarı veya parasal değeri ile ölçülür. üretim akışının iyi organize edilmesi. bilimsel olarak kontrol edilmesi sanatıdır. başarılı bir yerleşme planı ile. gerçek dışı kârlar üzerinden. genel olarak stok tutarını yükselterek finansman gereksinimini arttırmaktadır. teknolojik faktörlere bağlı olmakla beraber. aksamalara yol açtığı gibi. stokların daha çok gelecekteki bir talebi veya ihtiyacı karşılamak. Stok Kontrolü Kavramı. ileride gelinmesi beklenen bir problemin çözümündeki riski azaltmak. Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaysız veya dolaylı olarak katılan bütün fiziksel varlıklar ve mamulün kendisi. üretim sürecinin tamamlanması için. . STOK KONTROLÜ 3. Üretim sürecinin uzunluğu. ekonomik taleplerle karşı karşıya olan bir işte ( piyasada ). Endüstri işletmelerinde yarı mamul stokunu tayin eden en önemli faktörlerden biri de. e) Stoklar için en uygun değerlendirme yöntemi uygulanarak. c) Üretim süresinin kısaltılması. bazı stok kalemlerinde aşırı şişkinliğin önlenmesi. b) Satın alma ( tedarik ) ve üretim bölümleri arasında. hızlı bir üretim artışına olanak verir. 3. üretimde duraklamalara. Tanımı Stok kontrolü. Bazı kalemlerde aşırı birikim. yöneticilerin de alabilecekleri tedbirle bu süre kısaltılabilir. Stok kontrolünün gereği gibi yapılamaması. Sipariş üzerine çalışan atölye büyüklüğünde bir sistemde stok bulundurmaya gerek yoktur. Tedarik ve üretim bölümleri arasında işbirliğinin sağlanamaması.1. Bundan çıkarılacak sonuçlar: a) Stok kalemlerinin stokta tutuldukları sürece bir kullanım değerine sahip olmadıkları b) Daha çok gelecekteki kullanım veya tüketim sonucunda sağladıkları fayda ve sonrası için elde tutuldukları şeklinde özetlenebilir. yarı mamul stokunda birikime yol açmadan. üretim için gerekli hammadde veya yarı işlenmiş stoklarda dengesizlik yaratmaktadır. gerekli sürenin uzunluğudur. Stoklanan maddelerin elde tutulmalarının arkasındaki gerekçe ne olursa olsun. yakın bir işbirliği sağlanması. Zira. Kavramın daha geliştirilmesi halinde. stok kavramı içinde düşünülebilir. vergi ödenmesi önlenir. üretim faaliyetlerinin kesintisiz devamının sağlanması gibi önlemler. mal veya hizmet üreten sistemde kabul eder. zaman kayıplarının önlenmesi. hammaddeler sipariş alındıktan sonra tedarik edilir ve mamul bittiğinde müşteriye derhal teslim edilir. bazı stok kalemlerinde de aşırı birikimlere sebep olabilmektedir. ya da gelecekte bugünküne oranla daha büyük faydalar sağlamak. Bu sistemin içinde işlem görmek üzere bekleyen veya görünen ve bu değişim sürecinden çıktıktan sonra sistemin çıktısı halini alan ve başka sistemlere gönderilmek üzere bekletilen her şey stok olarak ele alınabilir. elde tutulan stok miktarının çeşitli şekiller de. d) Kalite kontrolüne gereken önem verilerek.a) Çeşitli stok kalemleri arasında denge sağlanarak.

aslı İngilizce’ de “ Inventory ” olan “ envanter ” kelimesinin kullanıldığı görülür. mamul çeşidi arttıkça. yöneticileri işletme sermayesini daha dikkatli ve rasyonel kullanmaya yöneltirken. malzemelerin ve ürünlerin gerektiği zaman yeterli miktarda sağlanmasını güvence altına almalı ve aşırı stok maliyetlerine engel olmalıdır. Aynı şekilde Türkçe literatür de envanter sözcüğünün her iki anlamıyla da kullanıldığı görülür. talep ve imalata ilişkin faktörlerdeki belirsizlik ve aralarındaki ilişkilerin karmaşıklığı. sözcük dönem sonundaki veya belirli dönemlerde işletmelerde yapılan mal sayımı anlamında kullanılmaktadır. üretim sürecinde kullanılan hammadde ve malzeme girdi ve çıktılarının kayıtlarını. tutarak. uygun bir stok politikası belirleyerek. 3.3. birbiriyle ilişkili olan masrafları. İşletmelerin bu stoklara sahip olmamalarının da yarar ve sakıncaları vardır. malzeme sayımlarını gerçekleştirmek ve sonuçları kontrol ederek. işletme bünyesinde. pek çok işletmenin kritik duruma düştüğü bir gerçektir. gerek stok bulundurma amaçları farklı olan hemen her türlü işletme için yadırganmayacak büyük önemleri vardır. Yatırımlarındaki verimliliğin artması. minimum düzeyde tutmaktır. Rekabet şartları güçleşen ve kâr marjları azalan işletmeler. bugün. “ envanter almak ” şeklinde alınırken. Stok kontrolü. Fakat bu kelime muhasebe de. genellikle yıl sonlarında yapılan fiziksel sayım yolu ile stok tespiti anlamına gelir. Özellikle muhasebe ile ilgili yazılmış eser ve uygulama çalışmalarında “ envanter çıkarmak ”. ucuz satış gibi tedbirlerle fazla . kâr zarar hesaplarında yer alan rakamlar sadece finans yöneticilerini ilgilendirir. istenen anda. aksaklıkları ortaya çıkarmak. sipariş verilen malzemelerin kayıtlarını. birkaç önemsiz parça yüzünden tüm imalatın aksaması gibi durumlara rastlanır.2.Bir anlamda gelecekte sağlanacak daha büyük fayda gelir ve uğruna bugünkü tüketim ve kullanımdan vazgeçmek şeklinde yorumlanabilecek olan stokların. daha titiz bir stok politikasını da zorunlu hale getirmiştir. faaliyetlerini sürdürebilmek için stokları üzerinde daha titiz kontrol kurmuşlardır. gerek faaliyet alanları ve amaçları. Bazı işletmelerde. artışları endişe ile karşılaşılan ve devamlı kontrol edilmesi gereken bir duruma gelmiştir. Yanlış stok politikaları seçilmesi veya uygulama hataları yüzünden. Bazen büyük nakit sıkıntısı içinde olduğu belirtilen bir işletmede. nakit ihtiyacını karşılayabilecek miktarda lüzumsuz yarı mamul stokları bulunduğu görülür. tedarik. Bazı kitaplarda stok yerine. imalat bölümleri arasına dağılmış halde. Stok kontrolünün başlıca amaçları şunlardır: • Stok yatırımını minimize etmek • Depolama giderlerini minimize etmek • Üretimin hammaddesiz ve yarı mamulsüz kalmasını engelleyecek miktarda stok bulundurmak • Etkin bir stok kayıt sistemi kurmak • Muhasebeye. stok bulundurmayı zorunlu kılar. İşletmeler. Üretim sistemi büyüdükçe. İşletmeci için stoklar. stok konusunda doğru ve yeterli bilgi vermek • Ekonomik sipariş için. Asırlarca önce servetin göstergesi olan stoklar. Halbuki etkin bir stok sisteminde her bölümün rolü vardır. Stokların İşletme Açısından Önemi Modern üretim sistemlerinde stoklar her kademeden yöneticiyi yakından ilgilendirir. satın alma bölümü ile işbirliği yapmak 3. ayrıntılı bir şekilde tutmak. yeterli hammadde stoku bulundurulduğu bilindiği halde. Stok Kontrolünün Amacı ve Önemi Stok kontrolünün amacı.

koşullar değiştiği zaman. yöneticiler. 3. İşletmenin amacı. Tedarik ve satış masrafları azalır. daha ucuza satın alınabildiği için. maliyetleri minimum kılan bir karar probleminde. satış hacminde. 2. Piyasanın genel gidişi. Özellikle. olumsuz yöne çevrildiğinde. Bu nedenle. düşük fiyatlar. Etkili bir maliyet muhasebesi sisteminin ihtiyacı olan bilgilerin pek çoğu kolay ve duyarlı biçimde toplanabilir. Malzeme ve parça yokluğu yüzünden boş beklemeler minimuma iner. gerekli stok miktarının çerçevesini. üretim faaliyetlerinin ana unsurunu oluşturması nedeniyle. bir düşüşle karşı karşıya kalındığını hissedeceklerdir. “ ne kadar ” ve “ ne zaman ” sipariş verilmeli sorularına cevap gerektirir. Gerek bilançonun aktif tarafında bir varlık olarak yer alması. Üretim programlarının kolay ve gerçeğe uygun düzenlenmesi mümkün olur. işletme gereksinimlerine uygun düzeylerde bulundurulmalıdır. tamamen şişkin bir stok haline gelebilir. optimal çözümü gerekir. Fakat amaç. bu miktar malzeme. 6. Ancak. Bu nedenler. stokları ortadan kaldırmaktır. sağlam olan bir stok politikası. stoklarını daha önceden kontrol etmeye başlamışlardır. miktar ve zamanı ifade eder. stoklarla ilgili olarak. Stok Kontrolünün Organizasyondaki Yeri . bir karar verme problemidir. düzeltme için vakit geçmeden müdahale edilebilir. yüksek fiyata satın alınmış stoklar ve stokta kullanılmadan duran malzemeler. Bu faktörler. satın alma veya üretim siparişlerinin miktarı. Etkin bir stok kontrolü için. ne olacak kararlarının. daha da büyük önem kazanmaktadır. gereğinden çok veya az. İş istasyonları arasındaki yığılmalar azalır. Dikkatsizlik yüzünden ziyan olan malzeme ve mamullerin miktarı azaltılır. üretimde ve dolayısıyla önemli derecede malzeme ihtiyacında. bir başkası için isabetsiz bir politika olabileceği gibi. 3. miktar olarak. hammadde tedarik ve stoklaması. gerekse. ileride yapılacak “ siparişler hacminin daralması ”. Böyle bir sistemin işletme ekonomisi açısından sağlayacağı yararlardan başlıcaları şöyle sıralanabilir: 1. ne ölçüde. 3. Bir endüstri işletmesi açısından. stoklama politikalarını. hangi kalemler üzerinde kontrol kurulacak. çok çabuk fazla stok haline gelebilir. daha sonra kullanılsalar dahi.5. bir süre sonra. doğrudan maliyetlerle ilgilidir. çok az olan stok miktarı. herhangi bir endüstri işletmesinde. zamana göre değişiklik gösterebilir. Stoklara bağlanan parça tam ihtiyaca göre saptandığından sağlıklı bir finans yönetimine imkan sağlar. toplam maliyetlerin minimum kılınmasıdır. aynı zamanda maliyetin de düşmesine neden olacaktır. üretim ve satış planlaması belirler. Belli bir zamanda. Belirli koşullarda küçük olan stoklar. alınan kararlar maliyetleri değil. Bu ifadesiyle “ stok yönetimi politikası ”. 5. Şu hususu da belirtmek gerekir ki. Faaliyetin sürdürülmesi için. enflasyon olgusunu değerlendirerek. enflasyonist dönemlerde. 4. İşletmeler. yeniden biçimlendirmek zorundadır. Üretim faaliyetlerinin düzgün biçimde yürütülmesine yardımcı olur. Stok Kontrol Politikası Stok kontrolü. elde “ daha az stok bulundurulması ” sonuçlarını doğuracaktır. maliyetleri minimum kılan bir karar problemi ile karşı karşıya kalınır. bir kayıp ifade ederler. İhtiyaç olunduğunda. Stoklarla ilgili bazı maliyet unsurları arttığı ( veya azaldığı ) zaman.stoklarını nakite çevirdiklerinde zarara uğradıklarından. ayrı bir önem taşıyan stoklar. hatta aynı endüstri işletmesi için dahi. stoklarla ilgili olarak. diğer bazı maliyet unsurları da artmakta ( veya azalmaktadır ). her kalem için satın alma veya üretim emirleri ne zaman çıkarılacak.4.

bunu stok halinde muhafaza etmek ve talep geldikçe arz etmek gerekmektedir. stok kavramı içinde düşünülebilir. 3. Depolama 3. belirsizlik içinde bulunan yöneticileri tahmin yapmaya yöneltmektedir. Elde Stok Bulundurma Nedenleri Taleplerin tam ve iyi olarak bilinebildiği ve mal arzını sağlayanlardan tam zamanında malın . dar anlamıyla ele alınıp ikincil derecede bir fonksiyon olarak görülmesi ve üretim bölümüne bağlı bir alt birim olarak örgütlenmesi doğru değildir. stoklarla mümkün olacaktır. yönetim politikalarına. devamlı ve istikrarlı bir seviyede olan talebin karşılanabilmesi için. stok kontrolünü onunla ilgili bölüme bağlamak yerinde olur. Stok kayıtlarının tutulması Bunlardan ağırlık taşıyan hangisi ise. diğer bir ifade ile maliyet. organizasyonlarda değişik şekillerde göstermek mümkündür. kâr ve işletmenin geleceği üzerinde büyük etkisi bulunan eylemlerin. Stok kontrolü.6. üretim tipine veya başka faktörlere bağlı olarak. talebin değişebilirliği. Diğer taraftan. Üretim faaliyetlerinde malzemeler çeşitli işlemler görmekte ve bu işlemler çeşitli üretim kademelerinde yapılmaktadır. Aynı şekilde malın üretiminin mevsimlik olduğu durumda. Stoklar. Genel olarak mamul mallar. modern işletmecilik anlayışına daha uygundur. muhasebe veya imalat departmanlarından birinin içinde yer alabilir. tedarik faaliyetlerinin. belirsizlik şartları vb. varlıkların miktarı veya parasal değeri ile ölçülürler. Bunun aksine. işletme kapasitesi. Stok kontrolünde belli başlı üç fonksiyon vardır: 1. çeşitli finansal durum. işletmelerde stokların varlık nedenleridir. beklemelere ve yığılmalara neden olacak. gelecek talebin belirlenmesi. stok kontrolünün etkinliğini arttırır. Aksi halde stoklar tarafından dengelenmeyen üretim hızları. 3. Stokların Doğuş Nedenleri ve Stokların Faydaları Bir üretim sisteminde üretilen mamule dolaylı veya dolaysız olarak katılan bütün varlıklar ve mamulün kendisi. en üst yönetim basamağına doğrudan bağlı ve üst yönetim yetki ve sorumlulukları ile donatılmış olarak örgütlenmesi. Aslında stok kontrolünün organizasyonda alabileceği yerden çok. yarı mamuller ve hammaddeler diye üç sınıfa ayrılan stokların doğuş nedenleri çeşitli açılardan farklılık arzeder. Ancak tahminlerde yanılmalar olabilir. İşletme açısından önemli faaliyetlerin. Bu nedenle fiili ve tahmin edilen talep arasında bir dengesizlik olacağı açıktır. diğer ünitelerle olan ilişkileri büyük önem taşır. Bazen ayrı bir müdürlük olarak organize edildiği de görülür. bir denge unsuru olarak yarı mamul stoklarını ortaya çıkarır. talep tahminlerindeki yanılmaların ortaya çıkardığı zararları minimum kılan unsurlardır. Bu nedenle. üretim devresinde bütün dönemin talebini kapsayan ölçüde üretimde bulunmak.7. Satın alma ve satış 2. Üretim kademeleri içinde birbirini izleyen işlemlerin farklı üretim hızları içinde bulunmaları. Bu eşitsizliğin eşitlik haline dönüştürülmesi.Stok kontrolü kapsamına giren faaliyetleri. Mevsimlik dalgalanmaların geçerli olduğu mallarda denge unsuru olarak stoklara ihtiyaç vardır. üst yönetim tarafından ele alınması örgütlenmenin temel ilkelerindendir. ve sonuçta üretim maliyeti artacaktır. Çeşitli faaliyetler için zamana ihtiyaç olması. Bu ilişkilerin verimli bir haberleşme düzeni içinde sağlıklı yürütülmesi. Bu durumda stoklar.

bu maldan geniş bir stok bulundurulması istenmeyen bir durumdur. Yaz dönemlerinde kömür satın alan bir aile reisi. stok bulundurma gereği olan bütün işlerde karşılaşılan bütün maliyetleri düşürmek. Müşterinin mal kontenjanları malları geç kaldığında bir mazeret bulunarak tamamlanamaz. müşteri nezrinde firmanın itibarını korumak için özel imalat usulleri ve program dışına çıkma gibi bazı pahalı yollara başvurulur. İskonto mallarından yararlanmak için. Böyle olmasına rağmen kömür üreticileri için bu mevsime bağlı fiyat düşümleri. ısıtma gibi maliyetleri kapsamaz. Bu durum genellikle stok kontrolünde sevk ( tedarik ) zamanı ( Lead time ) olarak ifade edilir. üretim sisteminde ortaya çıkan bir talebi karşılamak için bir tampon görevi yapar. Ortalama mal teslim süresinden daha uzun bir süreye karşı bir sigorta gibi kullanmak. Çok az stok bulundurmanın bariz dezavantajları vardır: 1. Böylece talep yıl boyunca canlı tutularak üretim maliyetleri azaltılır. 3. 2. peşin satış değeri ancak hurda fiyatına eşit olan satılamayan bir mala. 3. Stoklara bağlanmış sermaye nedeni ile para alternatif kaynaklar için kullanılmaz. Parçaların eksikliğinden doğan üretimdeki gecikmeleri en aza indirmek için. Bir stok kontrol sisteminin amacı. 3. Bu durum. Depolanan ürünün modası geçtiğinde. 5. Ayrıca yüksek stok seviyesinin dezavantajları da şöyledir: 1. Bir maldan çok miktarda alınması sonucunda birim maliyette azalma. Stok bulundurmanın başlıca sebepleri şöyle sıralanabilir: 1. Müşteri talebi çoğunlukla karşılanamaz. diğer maliyetleri dengeleyebiliyorsa gerekenden fazla mal almak ( depolama ve elde tutma maliyetlerine nazaran ) avantajlı olabilir. kömür fiyatlarındaki tasarrufu gözönüne alır. belirli bir müşteri servisi sağlamak vb. Ayrıca hasar ve bozulma masrafları da gözönüne alınmalıdır. Ürünlerle ilgili birçok parça ve grupların her birinin aynı zamanda en son montaj noktasına ulaştırılması yönetim açısından hemen hemen imkansızdır. imalatta kullanılan tali maddelerden biraz karmaşık. işin kârlılığını arttırmak. işçilik. Bu durumda parçaların ve grupların montaj noktasında stokta bulundurulması. Bu hatalı. Bu durum müşterinin memnuniyetinden dolayı artan talebi karşılamaya yardımcı olur. Halbuki pratikte talep bilinemez ve mal arzını üstlenenler çoğunlukla mal tesliminde geç kalırlar veya teslimi erken yaparlar. ama gerçek durumda. Özellikle müşteriler bu malı başka bir kaynaktan temin edebiliyorlarsa. bu gecikme müşteri kaybına neden olur. herhangi bir şekilde elde stok bulundurmaya. Müşteri talebinin karşılanamaması nedeniyle. Bunlar yalnızca depo. buna rağmen bütün parametreleri tamamen bilinen veya bütünü ile tespit edilebilecek bir liste yapmak olacaktır.teslim edilebildiği bir piyasanın var olduğu ideal bir dünyada. . piyasanın durgun olduğu bir dönemde talebi teşvik eder. gibi bazı işletme ölçütlerini optimize etmek ve bu amaçlarla. Rasyonel bir servis sağlamak için. Çok yüksek depolama maliyetleri ile karşılaşılır. 2. 4. Böylece daha yüksek tedarik maliyeti ortaya çıkar. bir sermayenin bağlanmasıdır. daha yüksek stok seviyesinin mevcut olduğu bir durumdan daha sık mal siparişi vermek gerekecektir. 2. elde tutulan stok miktarını korumaktır. Mevsime ve diğer fiyat dalgalanmalarına karşı avantaj elde etmek. daha ağır basan artan depolama ve yatırım maliyetlerinden çok. stoklar arz ve talep dalgalanmalarına karşı bir tampon görevi yaparlar. Bu durumda müşteri kaybına sebep olabilir. Ortalama talepten daha yüksek taleplere karşı bir sigorta gibi kullanmak.

4. Bütün bu sayılan faktörler. yeniliklere açık bir işletmeci kadrosunun yetişmesini sağlamış. bu stokun nasıl ve ne zaman yapılacağını bildiren kesin kararla ilgili bir seri kurallar yürütülür. stok politikası olarak bilinir. Bu kurallar serisi. İşletmelerin Zararları İşletmelerin fazla stoklarını elden çıkartmak için aldıkları tedbirler ( ucuz satış gibi ) neticesinde uğradıkları zararlar. kıt bir faktör olan çalışma sermayesini daha ihtiyatlı ve rasyonel bir şekilde kullanmaya. Döner Sermayenin Daha Rasyonel Olarak Kullanılma Mecburiyeti Sermaye için artan ihtiyaç ve yatırımların çoğalan verimliliği işletmeleri. ayrıca mühendislerin işletme içinde önem kazanmaları da meselelere ilmi yaklaşım tarzları getirilmesine yardım etmiş ve bu suretle stok kontrolünün gelişmesine sebep olmuştur. Stoklara yüksek miktarda para bağlamak ister istemez işle ilgili diğer faaliyetler için elde daha az paranın olmasına neden olur. Yüksek seviyede bir hammadde stoku bulunduğunda piyasada ani fiyat düşmelerinde malın daha önceki yüksek fiyat satın alınmış olması dolayısıyla bir nakit kaybı meydana gelir. ilgilileri daha önceden stokları kontrol etmeye zorlamıştır. 3. işletmenin yatırımlarının kârlılığını . Rekabet şartlarına dayanabilmek kâr marjları ile hayatlarını devam ettirebilmek için işletmeler stokları üzerinde daha titiz bir kontrol kurmaya yönelmişlerdir. 5. Bir işletmenin stok bulundurma politikası. Stok Kontrolünün Önem Kazanmasında Rol Oynayan Faktörler Bundan önceki asırlarda servetin belirtisi olarak telakki edilen stoklar. sevkederken. mamul bünyelerinin komplike bir hal almasına neden olurken. Stok kontrolünün bir bütün olarak uzun devredeki gayesi.8. Buna karşılık piyasadaki malın fiyatı yükseldikçe nakit kâr elde edilir. prodüktivite artışları. Stok kontrolünün önem kazanmasında ve gelişmesinde rol oynayan faktörler şöyle sıralanabilir: Üretim Tekniğindeki Gelişmeler Üretim tekniğindeki gelişmeler ( otomasyon. stok kontrolünü kaçınılmaz bir unsur haline koyarken diğer yandan da işletme iktisadı eğitiminin gelişmesi. İşletmelerin Sayıca Artması ve Büyümesi İşletmelerin sayıca artması neticesinde kâr marjları azalmış ve rekabet şartları ağırlaşmıştır. zorunlu hale gelmiştir. stoklarla ilgili daha şuurlu bir politika takibi. Ayrıca işletmelerin büyümesi stok kontrolü sayesinde küçümsenmeyecek miktarda tasarrufların sağlanmasını mümkün kılmış ve stok kontrolü işletmeler için cazip bir konu haline gelmiştir. yığın halinde ( kütle üretimi ) üretim gibi ) mamulün miktar ve çeşit itibari ile artmasına. bu kontrol edilmesi gerekli hususlar olarak ortaya çıkmakta ve artışları endişe ile karşılanmaktadır. diğer yandan işletmeleri bir stok problemi ile karşı karşıya bırakmıştır.

İşletme için minimum masrafa sebep olacak stok seviyenin tayini ise her şeyden önce bir karar alma meselesidir. Tedarik müddeti 4. aşağıda belirtilen dört faktörün bilinmesi gerekir: 1. 3. stoklarla ilgili değişkenler arasındaki fonksiyonel ilişkiler ifade olunurken geniş ölçüde matematikten yararlanılır. gerekli miktar ve kalitede stoku gerekli zamanda. işletmeye minimum masrafa mal olacak stok seviyesinin tespiti. Stok kontrolü ile yapılmak istenen de. Daha açık bir ifade ile. İşletme için asgari masrafa neden olan stok seviyesini tayin ederken. Stok kontrolü. Stok kontrolünde matematiğin büyük ölçüde uygulanması. Adı geçen sistematik usullerin tespitinde. işletmenin isteklerine uygun olarak. Stok kontrolünün bununla birlikte kısa devrede de bazı hedefleri vardır. tedarikin zaman ve miktarı ile ilgili olarak sistematik usuller ortaya koyar ve bunlara uyulmasını temin eder. Bunlar. asgari bir yatırıma neden olacak şekilde bulundurmaktır. stok kontrol sistemini belirleyen ve üzerinde karar alınmasını gerektiren iki değişkendir.artırmaktır. Talep durumu 3. iki karar değişkenine bağlı olmaktadır. yani siparişin miktar ve zamanının ne olması gerektiği konusunda bir karar verirken. Optimum Stok Seviyesinin Tespiti İçin Cevap Verilmesi Gerekli Sorular ve Bilinmesi Gerekli Faktörler Her stok kalemi için o kalemle ilgili toplam masrafları minimize edecek bir stok seviyesi mevcuttur. yukarıdaki hedeflere ulaşmak için. Stoklarla ilgili masraflar 2. işletmenin iktisadi miktarlarda stok bulundurmasını sağlamak. bir stok kalemi ile ilgili olarak cevaplanması gereken “ ne kadar sipariş verilecek ” ve “ ne zaman sipariş verilecek ” sorularıdır. Ne kadar sipariş verilecek ve ne zaman sipariş verilecek soruları. sezgi yoluyla verilen kararların yerlerini ilmi karar verme usulüne terk etmesine neden olmuştur. Ünite değeri . Kısaca stok kontrolünün gayesi.9. Bu iki sorunun cevabını verirken stok probleminin bünyesine uygun modeller kurulacak adı geçen sorulara matematik yolla cevap vermeye çalışılacaktır. denilebilir. bu optimum seviyenin tayininden ibarettir. Bunlar şöyle özetlenebilir: • Stok tükenmelerini belli ve kabul edebilecek bir sayıda tutmak sureti ile tüketiciye üstün seviyede hizmet temin etmek ve işletmenin rekabet imkanlarını arttırmak • Sipariş ve stok bulundurma masraflarını asgariye indirecek şekilde tedarik işlemlerini organize ederek.

Özetle. toplam maliyetin minimum kılınmasıdır. STOK ÇEŞİTLERİ VE STOK YÖNETİM PROBLEMLERİ 4. Üretim Prosesi İçindeki Durumlara Göre Stoklar a) İşlem öncesi stoklar a1) Hammaddeler a2) Yedek parçalar a3) Satın alınan montaj parçaları a4) İşletme malzemeleri a5) Konsinye stoklar b) Yarı mamul mallar ( Process stocks ) c) Mamul mallar c1) Yavaş hareket eden stoklar c2) Modaya tabi stoklar c3) Ölü stoklar 4. stokların bir tasnife tabi tutulması olmalıdır. bir işlem sonucunda tespit edilen elde mevcut mallar hammadde ve malzeme gibi maddi varlıkları ifade eder. Stok terimi ile ifade edilen unsurlar. Stoklarla ilgili bazı maliyet unsurları arttığı veya azaldığı zaman. Bu nedenle. Bu nedenle rasyonel bir stok yönetiminde ilk hareket noktası.4. stok yönetim problemi. Stoklarla ilgili araştırmaların neleri ihtiva etmesi gerektiği hakkında pek çok farklı görüş vardır. toplam maliyetleri minimum yapan “ Ne kadar sipariş verilecek ” ve “ Ne zaman sipariş verilecek ” şeklindeki iki kararın alınması şeklinde ifade edilebilir.1. diğer bazı maliyet unsurları da artmakta veya azalmaktadır. bir karar problemidir. Stok Yönetim Problemleri Stok yönetim problemi. miktar ve zamanı ifade eder. Fonksiyonlarına Göre Stoklar a) İşlem ve hareket stokları ( Process and movement stocks ) b) Organizasyon stokları ( Organization inventoires ) b1) Emniyet stokları ( Safety stocks ) b2) Beklenilen veya mevsimlik dalgalanmalara karşı koruyucu stoklar (Anticipation inventoires ) b3) Devre stokları ( Cyale stocks ) II. Farklı durumlarda ve farklı amaçlarda elde bulundurulurlar. Bunlar: . Amaç. Ancak böyle bir tasnif çokluk ve çeşitlilik gösterir: I. aslında aynı karakterde değildirler. Ancak alınan kararlar maliyetleri değil. Bu soruların cevaplarını vermek üzere pek çok araştırmacı matematik modeller ve teknikler geliştirmişlerdir. stoklarla ilgili olarak maliyetleri minimum kılan bir karar problemi doğrudan maliyetlerle ilgilidir.2. Stok Çeşitleri Stoklar.

4. stok kontrol sistemlerinin tamamı olmadığı hatırlanmalıdır. b) Stoklara yapılan yatırımların kârlılığı ve bu yatırımlara bağlanan fonların finansmanı.a) Stok hareketlerini gösteren kayıtların tutulması. 4. Burada problem. . eldeki mevcut stokları önceden belirlenen maksimum stok seviyesine tamamlayan miktarlarda siparişler verilmelidir. hangi bilgilerin. Stok Yönetim Sistemleri Miktar ve zamanla ilgili stok problemleri genellikle iki şekilde cevaplanır: A1. neyin. Uygulamada kullanılabilme niteliklerini de gözönüne alırsak bu sistemler: a) Sabit sipariş miktarı sistemi. Önceden tayin olunan zaman aralıkları ile. Siparişler önceden belirlenen zaman aralıkları ile verilmelidir. Siparişler. Literatürde bu dört sistem: 1. 3. Sabit sipariş devresi sistemi olarak ifade edilmektedir. nerede ve ne zaman kayıtlara geçirileceğidir. Burada ise problem. önceden belirlenen miktarında siparişler verilemelidir. İhtiyari sipariş sistemi veya ( SS ) sistemi 3. Bu sistemlerin. B1. Siparişler önceden saptanan miktarlarda verilmelidir. Sabit sipariş miktarı sistemi 2. iki temel sistemin özelliklerini taşımaktadır. Her iki sorun dört muhtemel cevabı arasından bir kombinezon kurulursa ortaya dört stok yönetim sistemi çıkar: 1. B2. Eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman. eldeki mevcut stokları. Eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman. önceden saptanan miktarında siparişler verilmelidir. Tadil edilmiş yeniden sipariş noktası sistemi 4. Ancak bütün sistemler. ne zaman ve ne kadar stoklanacağıdır. Önceden tayin olunan zaman aralıkları ile. eldeki stoklar önceden tayin olunan bir seviyeye eşit veya bu seviyeden az olduğu zaman verilmelidir. önceden saptanan maksimum stok seviyesine tamamlayan miktarlarda verilmelidir. A2. muhtemel satışların daha az stoklarla karşılanmamasını sağlamak üzere stokların devir hızını arttırmaktır. Siparişler elde mevcut stoklar önceden saptanan maksimum stok seviyelerine tamamlayan miktarlarda verilmelidir. kimin tarafından.3. c) Stokların fiziksel yönetimi ve kontrolü. Burada problem. b) Sabit sipariş devresi sistemi’ dir. 2.

buna bağlı olarak kontrol edilecek kalemlerin cinslerine göre tayin edilmesi nedeniyle. mali imkanlarına ve daha birçok faktöre göre oluşturduğu bir stok kontrol sistemi uygulanır. kayıt ve personele ait imkanlarını da değerlendirmelidir. üretim faaliyetlerinde kullanılmaktadır. Stok kontrolünün amacı. üretim tipine. üretim faaliyetlerinde çok miktarda stok kaleminin bulunması nedeniyle. yukarıdaki faktörlerin yanında haberleşme. Gözle kontrol yöntemi 2. Sabit sipariş periyodu politikası 5. STOK KONTROL YÖNTEMLERİ Endüstri işletmelerinde. bir başka endüstri işletmesi için geçerli olmamasının başlıca nedeni. Bunların tümünün izlenmesi. Çünkü metot. nitelik ve nispi önemlerinin her birinde farklı olmasıdır. istenilen zamanda hazır bulundurmak ve bunu en ekonomik biçimde gerçekleştirmektir. en çok rastlanan kriterlere göre. bunlar tarafından kullanılmakta olan hammadde. Periyodik denetlemeli yeniden sipariş seviyesi politikası 4. Bu sistemlerde kullanılan yöntemler. gerçekleştirilmesi gerekir. doğru bir uygulama olarak kabul edilmez. Özetle. çok değişik sayıda ve değişik tutarlarda stok kalemleri. bilgisayarların desteğinde karmaşık olasılık modellere kadar değişen niteliklerde olabilir. Ayrıca. basit sayma ve gözle kontrol yöntemlerinden. bir değil. en iyi bir stok kontrol sistemi diye bir şey. istenilen malı. aynı temel hammaddeleri kullanan işletmeler arasında da farlılıklar bulunabilir. yarı mamul . Herhangi bir endüstri işletmesine adapte edilen bir stok kontrol sisteminin. aynı hammadde veya malzeme kullanıldığı zaman endüstrinin niteliği ne olursa olsun. Bir başka deyişle. çeşitli maliyet unsurları arasında denge unsurlarının araştırılması ve bulunması ile sağlanabilir. Birleştirilmiş yeniden sipariş düzeyi ve devresi politikası 7. Her işletme büyüklüğüne. aynı tip stok kontrol metotlarının kullanılması. basit sayma ve gözle kontrolden. ABC yöntemi Ayrıca stoklar. Bozulabilen ürünlerin. Stok kontrol sistemlerinde kullanılan yöntemler. birkaç stok kontrolü metodu bulundurması zorunludur. uygulamada oldukça zor ve karmaşıktır. daima belli bir duruma göre ortaya çıkar. Şunu da belirtmekte yarar vardır ki. Stok kontrolün kapsamına giren değerleme yöntemlerinin belli başlıları şöyle sıralanabilir: 1. yardımcı madde kullanmaları ve stok kontrol sisteminde. stok kontrol metotları. Stokların ekonomik düzeyde bulunması. Bir işletme uygulayacağı stok kontrol sistemini seçerken. yardımcı malzemeler. Yeniden sipariş seviyesi politikası 3.5. şu şekilde sınıflandırılabilir: a) Üretim projesi içindeki durumlarına göre ( hammaddeler. aynı tip endüstri kolunda. herhangi bir endüstri işletmesinin. kabul edilemez. maddelerin. uzun süre dayanabilen ürünlerin stok kontrol metotlarına uygulanmaz. Endüstri işletmelerinin çoğunun önemli derecede çeşitli hammadde. üst yönetim politikalarına. istenilen zamanda kullanıma hazır bulundurulması ve bunun ekonomik bir şekilde. yardımcı madde vb. istenilen zamanda kullanıma hazır bulunması nedeniyle. ( SS ) politikası 6. Sabit sipariş miktarı politikası 8. elektronik bilgi işlem sistemlerine doğru aşama gösterir.

f) Tedarik edilme ve üretim sürelerine göre. stok kalemlerinin. toplam içindeki kümülatif yüzdelerine göre sınıflandırmasından ibarettir. nispi önemlerini belirten kriterlere göre gruplara ayrılmakta ve kontrol işlemi farklılaştırılmaktadır. Stok yönetiminde en etkili yöntemlerden biri olan ABC analizinde amaç. yönetimlerinin kolaylaştırılmasıdır. toplam değerin % 75 – 80’ ini oluşturur. hem lüzumsuzdur hem de gerektiğinden fazla masrafa sebep olacağından iktisadi değildir. belirli bir kritere göre tasnif edilmeyip. Özellikle çok sayıda stok bulunduran işletmelerde. Önem dereceleri farklı olan stok kalemlerini aynı titizlilikle kontrol etmek. stok kalemlerinin birbirlerine göre nispi önemlerini belirtmeleridir. b) Stok kalemlerinin değerlerine göre. Bu nedenle stok kalemleri. i) ABC esasına göre. B Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 30 – 40’ ını. c) Kalemlerin hacmine göre. C Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 40 – 50’ sini. stokta bulunan malların. Ford Dickie tarafından ortaya konulan ABC sınıflandırmasında stoklar. toplam değerin % 10 – 15’ ini oluşturur. toplam değerin sadece % 5 – 10’ unu oluşturur. bir analiz aracı olarak kullanılan bu yöntem. Stok kontrolü açısından. A Grubu Stok Kalemleri: Toplam miktarın % 15 – 20’ sini. e) İktisadi yıpranma derecelerine göre. . 6. d) Sebep oldukları depo ve sigorta masraflarına göre. çeşitli kriterlere göre sınıflandırılır. Buradaki çeşitli kriterlerin ortak özellikleri. g) Harcama temposuna göre. Sınıflandırmada stoklar. ABC YÖNTEMİ Stokların ABC esasına göre sınıflandırılması General Electric’ in üretim yöneticisi H. genellikle üç gruba ayrılır: A – En önemli B – Orta önemli C – En az önemli gruplardır.ve mamul maddeler gibi ). stokların önem derecelerine göre sınıflandırılması ve kontrolün stokların önem dereceleri ile orantılı olarak uygulanması gereklidir. h) Fonksiyonlarına göre. yıllık tüketim değerlerine göre sınıflandırarak.

mamul çeşidi. C grubu stok kalemlerinin kontrolünde. stok kayıtları tutulmalı. kontrol fonksiyonunun hassasiyeti artar. b) Siparişleri arasında geçen zaman ( sarfiyat tempoları ). yüksek seviyeli emniyet stokları tesis edilir. nispi önemlerine göre. toplam değer içinde. Ancak. ABC analizinin uygulanmasında öncelikle şu iki kural gözönüne alınmalıdır: 1. tedarik süreleri izlenmeli ve bu faktörler. A grubu stok kalemleri. ABC analizi. ortalama stoklar yükselir. A grubu stok kalemlerinin kontrolünde. Stok kalemlerinin toplam stoklar içindeki nispi önemini belirten kriterler şunlardır: a) Toplam satış hasılatı içindeki nispi payları. her kalem için. stok tükenme hadisesinin sebep olacağı. stok kalemlerinin. Bu ayırım. Sık sık siparişlerle. talebe mümkün olduğu kadar yakın bulunmasını temin etmektir. Belirlenen bir politika ile. elde stok bulundurma masraflarının azalmasına. maliyetlerin azalmasına ve emniyet stok seviyesinin. aynı zamanda birim maliyete de bağlı olduğundan. miktar ve değer yüzdelerini de yine bu kritere göre saptamak zorundadır. uyulması gereken yöntem ve politikaların tamamen aksinde bir davranış gösterilebilir. muhtemel talep değişmelerine göre revize edilmelidir. En çok uygulama alanı bulan sınıflandırma şekli. Düşük kalemlerden ( değerce ) bol miktarda bulundurmak . elde bulundurma masraflarının. Stok yönetim sisteminin. Büyük miktarda ve uzun aralıklarla sipariş verilir. yüksek emniyet stokları ekonomiktir. düşük değerli stok kalemlerini temsil eder. miktar ve zaman kararıyla ilgili olarak. bir kontrol sistemi kurulmalıdır. tedarik süresi. yüksek değerli. C grubu stok kalemlerinin birim maliyeti. daha az kabul yapılmasını mümkün kılacağından. çok sıkı bir kontrole tabi tutulmalıdır. emniyet stoku. bir yılda stoklara bağlanan döner sermaye içindeki payı. siparişlerin az fakat büyük miktarlarda olması neticesinde. Stok kalemleri incelenirse. raporlama ve kontrol faaliyetleri azaltılır. Böylece emniyet stoklarının. eskime ve yıpranma riski azdır. elde bulundurma masrafı. dolayısıyla elde stok bulundurma masrafları artar. toplam stok değerinin büyük bir kısmını meydana getirdiği görülür. bu kontrol sürecinde. satış ve dağıtım. kalite kontrolü. Yani. C grubu parçalar. her kalem için. stok kontrolünün yanı sıra. Bütün faktörlerin sık sık kontrol edilmesi. raporlama sistemleri çalışmalı. minimum seviyede tutulması sağlanmış olur. Siparişlerin sık sık verilmesinden amaç. Bu grup kalemlerin. talebin karşılanmama ihtimallerinin azalması nedeniyle. birim başına elde bulundurma masrafı düşük olduğundan. fiili stokların. minimum tutulabilmesi nedeniyle. c) Her stok kaleminin. kayıt. Buna göre. B. ayrı ayrı emniyet stoku seviyesi tayin etmeye lüzum yoktur. bu kalemlerin küçük bir yüzdesinin. yukarıda açıklanan iki aşırı durum arasında. malzeme tedariki ve üretim planlama sorunlarında da başarı ile uygulama imkanı bulmuştur. yıllık talebin değer olarak toplamında işgal ettikleri nispi öneme göre ABC grupları altında sınıflandırılmasıdır. C grubu stok kalemleri için. genellikle standart mallar olması nedeniyle. B grubu stok kalemleri için. yine bu stoklarla ilgili. orta değerli.Böylece belirlenen A. bütün C grubu kalemleri için emniyet stokları tayin edileceğinden. C grubu stok kalemlerinin. Bazı firmaların stokları üçten daha fazla sayıda grupta topladığı veya ABC’ nin her biri içinde alt gruplar tanımladığı görülür. sipariş miktarı. düşük unsurlar olması nedeniyle. stokların işletmede bekleme sürelerinin azalması dolayısıyla. stoklarının özelliklerine uyan bir sınıflandırma yapmak. fiili stoklar gibi sistemin temel faktörlerinin hepsi dikkatle kontrol edilmelidir. Her işletme. bu artış çok büyük değildir. sipariş miktarları ve emniyet stokları tayin edilmeli. azalmasını mümkün kılar. stokların kontrol faaliyetlerinin farklılaştırılmasını sağlar.

daha az kalifiye personelle yürütülür. bazıları elimine edilir. Toplam Miktarın % 20’ sini A. A grubu stok . sipariş ve kayıt işlemleri basit tutulur. B grubundaki stok kalemleri içinse A ve C grubu stok kalemleri arası bir yol izlenir. Baz makinelerde önemli rolü olan parça veya yıpranabilir parçalar.2. sipariş miktarı değerleri titizlilikle araştırılır ve hesaplanır. İşlemlerin gidişi veya sonucu üzerinde büyük tesiri olan parçalar. Kontrol. 3. İşlemler basit olduğundan. sık gözden geçirme ve sipariş işlemlerine gerek kalmaz. 4. Gözden geçirme periyotları sıklaştırılır. %50’ sini C Grubu Stoklarının Oluşturulması Halinde ABC Analizi C grubundaki stoklar içinse yukarıdaki hususlara mümkün olan en alt seviyede tutulur. Ayrıntılı kayıt sistemleri uygulanır. Tedarik süresi. Yüksek değerli kalemlerin miktarlarını düşük tutup. Tedarik işlemleri yakından takip edilir. % 30’ unu B. sipariş noktası. Kümülatif 100 % Değer 70 40 ABC 10 10 20 30 40 50 60 70 80 90 100 Kümülatif % miktar Şekil 1. 5. Stok miktarı yüksek tutulduğundan. emniyet stoku. Kontrol sorumluluğu daha üst düzeydeki personele verilir. kontrolü sıklaştırmak ABC analizi ile stok kontrolünde A grubundaki kalemlerin kontrolünün daha sık yapılabilmesi için şu yollara başvurulabilir: 1. Ayrıca kontrol için stok kalemlerinin değerlerine göre tasnif edilmesi yeterli değildir. bir darboğaz teşkil edilebilir. 2.

000 2 06 / 606 16. Her malın yıllık tüketim miktarı belirlenir ( Bu analiz. B. kümülatif yüzdelerine göre sınıflandırılırlar. 2.000 3 06 / 604 2.000 5 03 / 334 195. sonraki kalem B. Bir işletmenin stokları 10 kalemden oluşmaktadır. Tüketim miktarları. daha önce verilen oranlar civarında kalmak yeterlidir. C ). Mallar. Bunların kod numaraları. değerleri ise C grubu stoklar olarak tanımlanabilir.000 4 . en yüksek tüketim değerinden en düşük değere kadar sıralanırlar. Bundan sonra. Örneğin. Stok kalemlerinin değerlerinden başka diğer faktörlere göre sınıflandırılması ( A. Belirlenen stok yüzdelerinin tespiti etkin bir kontrole imkan verir.000 10 06 / 605 240.000 10 40.000 1 03 / 335 4.000 9 06 / 603 100. Sınıflama işlemi. Mallar.000 14 28. 4.000 8 128. İşletmede Kullanılan Stok Kalemlerinin Değerleri Kod No Yıllık Tüketim ( Adet ) Birim Fiyat ( $ ) Yıllık Tüketim ( $ ) Sıra No 03 / 323 40.000 6 480. Bu durumda. Tablo 1. Bu ayrım için kesin bir formül olmadığından. % 50’ sini C grubu stoklarının oluşturması öngörülebilir. Stokları ABC analizine göre sınıflandırılmasını bir örnekte göstermek istersek: Örnek.000 7 280. adet cinsinden yıllık tüketim miktarları ve birim fiyatları aşağıdaki Tablo 1’ de gösterilmiştir. yıllık tüketim değerleri bulunur. stok kalemleri toplam tüketimdeki ağırlıklarına göre yeniden sıralanarak kümülatif tüketim yüzde değerlerine bakılarak ilk iki kalem A. daha önceki Şekil 1’ deki grafik elde edilir.000 5 500. tecrübeye dayanan bir husustur. Ayrıca sınıflama işlemi şu durumlarda yapılmalıdır: • Mamul hattında yapılan önemli bir değişme.000 11 2. Son sütundaki sıra no’ ları.145.680. %30’ unu B. birim fiyatlarla çarpılarak. talep ve maliyetlerin önemli miktarlarda değişeceği ümit edilen her ana program devresi için tekrarlanmalıdır.kalemleri grubuna dahil edilmelidir. 3. toplam miktarın % 20’ sini A. Tahmin devrelerinin kısa olduğu veya talep miktarı tahminlerinin iyi bir şekilde yapılmadığı hallerde bir önceki devreye ait sarfiyat ve maliyet rakamlarından yararlanılabilir. genellikle gelecek yıl için yapıldığından tahmini miktarlar kullanılır ). yıllık tutarı en yüksek kalemden başlanarak oluşturulmuştur. Örneğin üretim kapasitesinin azaltılması veya arttırılması • Mamul konstrüksiyonunda yapılan önemli değişiklik • Satın alma veya imal etme politikasındaki değişiklikler Bütün bunlardan sonra ABC analizinin hazırlanış aşamalarını şöyle sıralayabiliriz: 1.000 6 12 / 152 8.000 7 1.

328.000 5.2 B 12 / 152 480.12 / 153 10.000 7 12 / 154 5.000 2. Örneğin.0 A 06 / 603 500.213.0 C . stok kalemleri toplam tüketimindeki ağırlıklarına göre yeniden sıralanarak kümülatif tüketim miktarları ve yüzdeleri hesaplanır.000 98.000 71.7 C 12 / 153 70.368.000 96.4 B 06 / 606 128.085. yıllık tutarı en yüksek kalemden başlanarak oluşturulmuştur.000 5. Bu ayrım için kesin bir formül olmadığından daha önce verilen oranlar civarında kalmak yeterlidir. Bu durumda.000 4. Bundan sonra.000 94.3 B 03 / 323 280.000 39.805.000 4. toplam miktarın % 20’ sini A.000 97.000 80. Tablo 2 elde edilir. % 50’ sini C grubu stoklarının oluşturması öngörülebilir.145.000 89.680.283.6 C 06 / 604 28. % 30’ unu B.825.000 5.000 8 Son sütundaki sıra no’ ları.000 99. sonraki üç kalem B değerleri ise C grubu stoklar olarak tanımlanabilir. Tablo 2. Belirlenen stok yüzdelerinin tespiti etkin bir kontrole imkan sağlar.8 A 06 / 605 1.396.6 C 12 / 154 45.000 100. ABC Analizine Göre Stok Kalemlerinin Dağılması Kod No Yıllık Tüketim ( $ ) Kümülatif Tüketim Kümülatif ( % ) Sınıf 03 / 334 2.000 9 45.145.000 5.000 3.325.000 7 70.9 C 03 / 335 40.000 5.000 5. Kümülatif yüzde değerlerine bakılarak ilk iki kalem A.

YTÜ. Doğan Basımevi. Y. Ankara. Semra. MPM Yayın No: 281. Erenoğlu. Estaş. Yalkın. Duymaz. Envanter Kontrol Yöntem ve Uygulamaları. İsmail. Halis. 1977 . Yönetim Aracı Olarak İşletme Bütçeleri. İşletmelerde Stokların Yönetimi ve Değerlenmesi.. Ankara.KAYNAKLAR 1. 1973 3. Ankara. Temel İşletmecilik Bilgileri Ders Notları. 1983 4. 2000 2.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful