YILDIZ TEKNİK ÜNİVERSİTESİ KİMYA – METALÜRJİ FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

ZEOLİTLERİN SENTEZİ ve UYGULAMA ALANLARI
İsmail Utku YONTAR 05051080

KİMYA MÜHENDİSLİĞİ UYGULAMALARI

İSTANBUL, 2011

ZEOLİTLERİN SENTEZİ ve UYGULAMA ALANLARI
İsmail Utku YONTAR 05051080

Proje Yöneticisi: Yrd. Doç. Dr. İnci SALT Proje Dönemi: 2010-2011 Güz

İÇİNDEKİLER

ġEKĠL LĠSTESĠ .......................................................................................................................... i ÇĠZELGE LĠSTESĠ .................................................................................................................... ii ÖNSÖZ...................................................................................................................................... iii ÖZET ......................................................................................................................................... iv ABSTRACT .............................................................................................................................. iv 1. 2. 2.1 2.2 2.3 2.3.1 2.3.2 2.3.3 3. 3.1 3.2 4. 4.1 4.1.1 4.1.2 4.1.3 4.2 4.2.1 4.2.1.1 GĠRĠġ .................................................................................................................. 1 ZEOLĠTLER ....................................................................................................... 2 Tarihçe ................................................................................................................ 2 Kimyasal BileĢimi ve Kristal Yapısı .................................................................. 3 Fiziksel ve Kimyasal Yapısı ............................................................................... 5 Ġyon değiĢimi ...................................................................................................... 8 Adsorplama ......................................................................................................... 8 Dehidratasyon ..................................................................................................... 9 DOĞAL ZEOLĠTLER ...................................................................................... 10 Zeolit Yataklarının OluĢumu ............................................................................ 10 Doğal Zeolitlerin Türkiye’ deki ve Dünya’ daki Durumu ................................ 11 YAPAY ZEOLĠTLER ...................................................................................... 15 Zeolit Sentezi için Kaynak Materyaller ............................................................ 15 Su içeriği ........................................................................................................... 13 Alüminyum kaynakları ..................................................................................... 16 Silika kaynakları ............................................................................................... 17 Yapay Zeolit ÇeĢitleri ve Sınıflandırılması ...................................................... 18 Zeolit A ............................................................................................................. 19 3A ..................................................................................................................... 20

http://www.kimyamuhendisi.com

4.2.1.2 4.2.1.3 4.2.2 4.2.3 4.2.3.1 4.2.3.2 4.2.4 4.2.4.1 4.2.5 4.2.6 4.2.7 4.2.8 5. 5.1 5.2 5.3 5.4 5.4.1 5.4.2 5.4.3 5.4.4 5.4.5 5.4.6 5.5 5.5.1 5.5.2 5.6

4A ..................................................................................................................... 20 5A ..................................................................................................................... 21 Zeolit Y ............................................................................................................. 21 Zeolit X ............................................................................................................. 23 13X ................................................................................................................... 23 Sodyum yapılı zeolit X kristallerinin geliĢtirilmesi yöntemi ............................ 24 Zeolit ZSM-5 (MFI) ......................................................................................... 24 MFI zeolitinin sentezlenmesi ............................................................................ 26 Zeolit ZSM-11 (MEL) ...................................................................................... 26 Zeolit ZSM-12 (MTW) ..................................................................................... 27 Zeolit ZSM-23 (MTT) ...................................................................................... 27 Zeolit ZSM-57 (MFS)....................................................................................... 28 ZEOLĠTLERĠN UYGULAMA ALANLARI ................................................... 29 Moleküler Elek Uygulamaları .......................................................................... 30 Ġyon DeğiĢimi Uygulamaları ............................................................................ 31 Katalitik Uygulamaları ..................................................................................... 32 Kirlilik Kontrolünde Zeolit Kullanımı.............................................................. 35 Radyoaktif atıkların temizlenmesi .................................................................... 35 Atık suların temizlenmesi ................................................................................. 35 Baca gazlarının temizlenmesi ........................................................................... 36 Petrol sızıntılarının temizlenmesi ..................................................................... 36 Oksijen üretimi ................................................................................................. 36 Çöp depolama alanları ...................................................................................... 37 Madencilik ve Metalurji Sektörlerinde Zeolit Kullanımı ................................. 37 Maden yataklarının aranması ............................................................................ 37 Metalurji uygulamaları ..................................................................................... 37 Tarım ve Hayvancılıkta Zeolit Kullanımı ........................................................ 37

http://www.kimyamuhendisi.com

5.6.1 5.6.2 5.6.3 5.6.4 5.6.5 5.6.6 5.6.7 5.7 5.7.1 5.7.2 5.7.3 5.7.4 5.8 5.8.1 5.8.2 5.8.2.1 5.8.2.2 5.8.2.3 5.8.3 5.8.4 5.8.5

Gübreleme ve toprak hazırlanması ................................................................... 38 Tarımsal mücadele ............................................................................................ 38 Toprak kirliliğinin kontrolü .............................................................................. 38 Besicilik ............................................................................................................ 38 Organik atıklarının muamelesi ......................................................................... 39 Su kültürü.......................................................................................................... 39 Peyzaj planlamaları ........................................................................................... 40 Enerji Uygulamalarında Zeolit Kullanımı ........................................................ 40 Kömür yataklarında kullanımı .......................................................................... 40 Doğal gazların saflaĢtırılması ........................................................................... 41 GüneĢ enerjisinden faydalanma ........................................................................ 41 Petrol ürünleri üretimi....................................................................................... 42 Diğer Kullanım Alanları ................................................................................... 42 Kağıt endüstrisinde zeolit kullanımı ................................................................. 42 ĠnĢaat sektöründe zeolit kullanımı .................................................................... 43 Puzzolan çimento ve beton ............................................................................... 43 Hafif agregat ..................................................................................................... 43 BoyutlandırılmıĢ taĢ .......................................................................................... 43 Sağlık sektöründe zeolit kullanımı ................................................................... 43 Deterjan endüstrisinde zeolit kullanımı ............................................................ 44 Atık suların arıtılmasında zeolit kullanımı ....................................................... 45

SONUÇLAR ............................................................................................................................ 46 KAYNAKLAR ......................................................................................................................... 47

http://www.kimyamuhendisi.com

.........................................................................................................http://www................ 26 Zeolit ZMS-12’ nin kesiti ....... 25 ZMS-11' in kesiti ...................3 Şekil 4................................................... 14 Zeolit A’ nın Genel ve Birim Hücre Yapısı ......9 Şekil 4.........................11 Zeolit kristalinin en küçük yapı birimlerinin şematik gösterimleri ............com ŞEKİL LİSTESİ Şekil 2.....................................1 Şekil 4.......................................................... 22 Zeolit X' in birim hücre yapısı (solda) ve genel yapısı (sağda) .................................................................................2 Şekil 4.................. 23 ZSM-5 görüntüsü ..................7 Şekil 4.......................................8 Şekil 4.......... 27 Zeolit ZSM-57' nin kesiti .................................. 5 Türkiye’deki zeolit yatakları haritası .........................2 Şekil 4.........4 Şekil 4...................5 Şekil 4................................................................ 19 Zeolit 4A ............................................. 21 Zeolit Y' nin yapısı ve genel formülü ...................... 22 Zeolit Y' nin kesiti .................................................................... 28 i ......kimyamuhendisi.6 Şekil 4................1 Şekil 3........10 Şekil 4.................................................................... 20 Zeolit Y' nin birim hücre yapısı ...................... 27 Zeolit ZMS-23' ün kesiti ........................

.......................................................................2 Bazı zeolitlerin bileşimleri.............com ii ..........1 Çizelge 5...... 7 Doğal zeolit yataklarının oluşumu ................................................... 5 Zeolitlerin ve karakteristik özellikleri diğer minerallere göre sahip olduğu avantajlar ..................................................ÇİZELGE LİSTESİ Çizelge 2....... 33 http://www.................................... gözenek çapları ve bozunma sıcaklıkları ...... 11 Dünya zeolit oluşumları ............3 Çizelge 3............................................................ 6 Çizelge 2................................4 Çizelge 5.............. 6 Çizelge 2........................ 33 Seçilmiş bazı katalitik reaksiyonlar için besleme ve ürün değerleri .kimyamuhendisi...........4 Çizelge 3. 10 Bazı doğal zeolitlerin kimyasal formülleri ve gözenek boyutları ..................................... 12 Türkiye'de tespit edilmiş olan zeolit yatakları ve türleri ..........................2 Doğal zeolitlerin yapay zeolitlerle karşılaştırılması .......1 Çizelge 3.............................3 Bazı zeolitlerin termal analiz sonucunda elde edilmiş yaklaşık ısıl kararlılıklarına göre sınıflandırılmaları ...........2 Çizelge 3........... 14 Zeolitlerin kataliz kullanımları .............................1 Çizelge 2.......................

Tuğçe TAN ve S. Doç. benden desteklerini esirgemeyen. çalışmalarım süresince beni sürekli cesaretlendiren Sayın Hocam Yrd.http://www. Selin TOP’ a. hiçbir zaman beni yalnız bırakmayan çok değerli aileme teşekkürü bir borç bilirim. İnci SALT’ a en içten teşekkürlerimi sunarım. Dr. İsmail Utku YONTAR Ocak 2011 iii . ayrıca adlarını tek tek sayamayacağım tüm arkadaşlarıma teşekkürlerimi sunarım.kimyamuhendisi.com ÖNSÖZ Öncelikle bu çalışmayı hazırlamamda bana yol gösteren. İlerisi için yepyeni ufuklar açan bu çalışmamı hazırlamamda desteğini esirgemeyen herkese ve eğitim hayatım boyunca her konuda destek olan. Proje süresince birikimleriyle bana destek olan arkadaşlarım Duygu GÖNÜLKIRMAZ.

Bu çalışmada. Anahtar kelimeler: Zeolitler.com ÖZET Zeolitler. molecular sieving.kimyamuhendisi. sentezlenmesi ve endüstrideki kullanım alanları araştırılmıştır.http://www. In this study. ayrıca çevre dostu yapıları sayesinde endüstride geniş bir kullanım alanına sahiptirler. fiziksel ve kimyasal özellikleri. Keywords: Zeolites. synthesis and industrial application areas investigated. moleküler eleme. catalysis and adsorption are important features such as. Industrial Application Areas. thanks to a wide range of uses has a industrial area. also environmental friendly buildings today. the definition of zeolites. kristal yapıda hidrasyona uğramış alüminyum silikatlardır. Endüstrideki Kullanım Alanları. kataliz ve adsorpsiyon gibi önemli özelliklere sahip olmaları. zeolitlerin tanımı. Synthesis iv . Ion exchange. İyon değişimi. the physical and chemical properties. Sentezlenme ABSTRACT Zeolites are crystalline aluminum silicates have suffered hydration.

1984). Ayrıca doğal zeolitler atık suların arıtılmasında. Zeolitler son 30 yıldır katalizör. aluminosilikat olarak tanımlanmaktadır [1]. Sr‟dir.kimyamuhendisi. su moleküllerinin bulunduğu gözenekleri barındıran. 1988). Li. X ve Y tipi zeolitler ticari bakımdan en çok önem taşıyan yapay zeolitlerdir. GĠRĠġ Zeolitler. Ba. adsorban ve iyon değiştirici olarak kimya endüstrisinde yaygın olarak kullanılmaktadır. Fe. toprak düzenleyici ve gübre katkı maddesi olarak tarımda kullanım alanı bulurlar. Doğal zeolitlerin endüstriyel kullanım alanları henüz yapay zeolitler kadar gelişmiş olmamakla birlikte çimento katkı maddesi olarak inşaat sanayinde. bünyesine su alabilmesi ve kurutulduğunda bu suyun örgü yüzey yapısındaki katyonları bırakarak uzaklaştırılabilmesi gibi özelliklerine bağlıdır. Mg. Zeolit kristalinin en küçük yapı birimi SiO4 ya da Al2O3 dörtyüzlüsüdür. Bu dörtyüzlülerin değişik şekilde uzayda birleşmelerinden zeolitin gözenek ve kanalları içeren kristal yapısı meydana gelir (Dyer. "Zeolit" genel adıyla tanınan yapay ya da doğal zeolitler mevcuttur. http://www. Uygulama yelpazesinin genişliği. (Kocakuşak ve arkadaşları. Bunlara ilave olarak zeolitlerin düşük yoğunluklu olmaları. düzenli kristal yapısı. silisyum bileşimine sahip olmaları özellikle çevre analitik kimyasında uygulama alanı bulmalarına olanak sağlamıştır (Sand ve Mumpton. K. M++)d y/d [ (Aly Six-y)x O2x]. moleküler elek işlevi yapabilmesi. mikro gözenekli yapısı. A. adsorplayıcı olarak kullanılabilmeleri. yüksek iyon değiştirme kapasitesi. üç boyutlu bir ağ örgüsüne sahip. nH2O şeklindedir. 1976). Burada M+ genellikle Na. içinde sınırlı da olsa tersinir iyon değişimine ve hidratasyona izin veren alkali ve/veya toprak alkali katyonlarla. Yapay zeolitler katalizör. katkı maddesi olarak kâğıt sanayinde. Genel yapısal formülleri. 2001). havanın oksijen ve azotunun ayrılmasında.1 1.com . adsorban ve iyon değiştirici olarak kimya endüstrisinde kullanılmaktadır. asit gazların kurutulması ve arıtılmasında kullanılmaktadır (Yücel ve Çulfaz. (M+. M++ ise genellikle Ca.

Endüstriyel kullanımı bu kadar önemli olan zeolitlerin doğada. 1925 yılında suyu uçurulmuş zeolitlerin küçük organik molekülleri adsorbladıklarını ancak büyük molekülleri içerilerine kabul etmediklerini bulmuşlardır. Mumpton. Bu kristal örneklerini açık bir test tüpünde Çulfaz. volkanik kayaçların boşluklarında.D.1. ZEOLĠTLER 2. Kirk ve Othmer 1981). Pauling ve V. zeolit olarak anılmaya başlanılmıştır.2 2. iyon değişim özelliği gösteren tüm alüminosilikatlar. Bu çalışmaların pek başarılı oldukları söylenemez. Elde edilen kristallerin gözenekleri küçük ve gözenek pencereleri dardır. Bu yanılgı. değişik türde kristal örneklerini toplar.B. İlk molekül elek olarak da şabazit kullanılmıştır (Yücel ve Çufaz. H. Önce ingiltere‟ de Barrer ve daha sonra da A. Bu araştırmaların sonucunda. Çalışmalar sırasında doğada bulunmayan ancak şabazitten daha üstün molekül eleme özelliği olan bir zeolit türü http://www. Milton ve çalışma arkadaşlarının Union Carbide laboratuarlarında yaptıkları araştırmaların amacı havanın oksijenini azotundan ayırabileceği düşünülen şabazit zeolitini yapmaktır. Wiegel ve Steinhof. müzelerde saklanabilecek kadar az miktarlarda bulunduğunun bilinmesi. Taylor tarafından 1930‟ da yapılmasına kadar sürmüştür (Dyer. Daha sonra çözünür maddelerle ve düşük sıcaklıklarda yapılan çalışmalar başarılı olmuştur. 1988. Tarihçe 1756 yılında İsveçli mineralog Friedrich Cronstedt İsveç‟ in Lappmark bölgesinde Svappari bakır ocaklarında iyi şekilde oluşmuş. araştırıcıları yapay zeolit üretme olanaklarını araştırmaya itmiştir. yunanca. Zeolitlerin büyüklüklerine göre molekülleri bu ayırma özelliğinden dolayı. 1986).kimyamuhendisi. İlk sentez çalışmaları yüksek sıcaklıklarda ve çözünürlükleri fazla olmayan maddelerle yapılmıştır. zeolitlerin ilk kristal yapı analizinin X ışını toz kırınım yöntemiyle L. 1984). 1945 yılında doğal zeolitlerin iyon değişim özellikleri araştırılmaya başlanılmıştır. başka bir değişle gaz moleküllerine karşı bir elek gibi davranan katı kristaller olmalarından dolayı McBain tarafından zeolitler molekül elekleri olarak 1932 yılında adlandırılmıştır.‟ de Union Carbide firmasının Linde bölümünde zeolitlerin sentezi üzerine deneylere başlanılmıştır. kaynayan taş anlamına gelen zeolit adını verir (Yücel ve . 1984.com ısıttığı zaman yapılarında bulunan suyun çıkarken köpürmesinden dolayı.

.dört yüzlülerinin köşelerinde yer alan oksijen atomları Si ve Al atomları tarafından paylaşılmakta ve bu şekilde bu dörtyüzlüleri üç boyutlu bir yapı oluşturacak şekilde birbirine bağlamaktadır.2 Kimyasal BileĢimi ve Kristal Yapısı Tüm zeolitler [SiO4]4. Bu köşe paylaşımı.ve [AlO4]5. mordenit. Union Carbide firmasındaki yerbilimciler. 1988). Zeolitin türü ve kimyasal yapısı sadece polieder yapılarının uzaydaki üç boyutlu bağlanmalarına değil. birbirine benzeyen hücrelerin birleşmesinden oluşan sonsuz örgü yapıları meydana getirir.B. Bugün yaklaşık 40 tür doğal zeolit bilinmektedir ve yaklaşık 150 zeolit sentezlenmiştir. Türkiye ve Kanada‟ da zengin ve saf doğal zeolit yataklarının varlığı bilinmektedir.D. . doğal zeolitler hakkında çıkan yayınları taramaya başlarlar. Bu [SiO4]4. su alkali ve toprak alkali metalleri içermekle birlikte bunların oluşturduğu polieder yapıların farklı olması ya da aynı yapıların üç boyutlu bağlanmalarının farklı şekilde olmasına bağlı olarak pek çok farklı zeolit türü oluşmuştur. Yücel ve Çulfaz. Dörtyüzlü yapıdaki [SiO4]4.T.D. Doğal zeolitlerin en yaygın olanları eriyonit.com . bu yük Si ile tek bağ yapan her bir -1 yüklü oksijenden kaynaklanmaktadır. alüminyum. Zeolit A olarak adlandırılan bu yapay zeolit bugün de en yüksek miktarda üretimi yapılan zeolitlerden biridir. B. tüm kristal yapılı maddelerde olduğu gibi. aynı zamanda yapıda bulunan silisyum. su alkali ve toprak alkali metallerin miktarlarına ve bu miktarların birbirleriyle oranına göre de değişir (Dyer ve Wiley. Bu taramalar sonunda Union Carbide‟ li yer bilimciler 1958 yıında ticari olarak üretim yapabilecek ilk doğal zeolit yataklarını bulurlar.koordinasyon poliederlerinin (çok yüzlü) birleşmesinden oluşan ve toprak alkali metal iyonlarını değiştirebilir biçimde içeren üç boyutlu bir yapıya sahip sulu alümino silikatlardır. Linde bölümü 1960‟ lı yıllarda Zeolit A‟ nın yanı sıra doğada çok az miktarda bulunan fojasit zeolitinin yapısal benzeri olan Zeolit X ve Zeolit Y‟ yi sentezlemiştir (Break. 1975. 2. şabazit ve klinoptilolittir (Sheppard. Japonya başta olmak üzere Bulgaristan. Bu yük dengesizliği oksijenin tetraeder kristalle birleşirken ki diğer tetraeder kristalle ortak kullanımı sonucu ortadan kalkabilir ve nötrlük http://www. 1982) .kimyamuhendisi. İtalya. 1984). Seyhan 1992. Buradan da anlaşıldığı gibi içeriğinde mutlaka silisyum. Layman. Yeni Zelanda. Yapılan araştırmalar sonucunda ender bulunan bir mineral grubu sanılan doğal zeolitlerin bol miktarda bulundukları görüldü.3 üretilir.-4 yüklü olup. 1978. Bugün A. alüminyum.ve [AlO4]5.

com . Bu halkaların oluşturduğu geçit pencere olarak adlandırılır ve pencere boyutu halkalardaki atom sayısıyla orantılıdır. 10 ya da 12 elemanlı yani 5. Kallo ve Sherry. zeolit yapısında bulunan katyonların sayısı ya da miktarı yapıda bulunan [AlO4]-5 dörtyüzlülerinin sayısına ve miktarına bağlıdır. pencerelerle birbirine bağlanmış gözenekler yerine bir kanallar sistemi olarak daha iyi tanımlanabilir. zeolit minerallerinin bir diğer önemli özelliğidir. Zeolitin yapısında bulunan suyun miktarı ve konumu zeolitin yapısında bulunan kanalların ve boşlukların büyüklüğü. potasyum. şekli gibi tamamen zeolitin moleküler yapısal özelliklerine bağlıdır ( Breck. İçlerinde su bulunan zeolit kristalleri arasındaki boşluklara girerek çatıyla zayıf bir bağ oluşturan bu metaller ve böylece zeolitin iyon değiştirici karakterini oluşturmaktadırlar. 1985). endüstriyel önemi olan zeolitlerde pencereler 8. 6. Bu kanalların pencere boyutları yine pencereleri oluşturan halkaların eleman sayısına bağlıdır. kalsiyum. 1988. iki ya da üç boyutta uzanabilir (Gottardi. lityum gibi alkali ya da magnezyum.4 sağlanabilir. artık birleşimde nötrlük sağlanmamakta ve kütlenin kimyasal dengesi -1 değerliğiyle bozulmaktadır. Bu boşluklar ve bu boşluklara girebilen ve yer değiştirebilen sıvı ve gaz molekülleri ile toprak alkali iyonlardan kaynaklanan moleküller elek olma özelliği. Grek ve Sing. Zeolitin karışık yapı gösteren kristallerinin arasındaki boşluklar 3-13 angström (10-10 m) olup.kimyamuhendisi. Bu duruma örnek olarak mordenit zeoliti gösterilebilir. Pencereler 4-12 arasındaki oksijen iyonu ve eşit sayıda alüminyum ya da silisyum iyonu içerirler. Eğer zeolitte gerçekten bu nötrlük sağlanabilseydi iyon değiştirme özelliği olmayacaktı. AlO4‟ ün yükü -5‟ tir ve tetraeder kristallerinin oksijen atomları yine birleşse de. fakat çoğu zaman oksijen bir başka Si atomuyla bağlanmak yerine. Çoğu zeolitte kristal yapı Si-O-Al atomlarının meydana getirdiği halkalarla bağlanmış gözeneklerden oluşur. 1974. Bu katyonlar +1 veya +2 değerlikli sodyum. stronsiyum gibi toprak alkali metallerin iyonlarıdır. baryum. Zeolitlerin boşluk sistemleri bir. Bu negatif yük ise zeolitin sentezi sırasında ortamda bulunan katyonlarca veya zeolitin kristalizasyonu sırasında kararlı bir kristal yapısı sağlamak amacıyla iç yapısında bulunan katyonlar tarafından dengelenir. 7 angström boyutlarında halkalardan meydana gelir. Bu sebepten. 1982. http://www. 1999). Boşlukların toplam kristal hacmine oranı %20 ile %50 arasında değişmektedir. Bazı zeolitlerin boşluk sistemleri. Şöyle ki. Weitkamp. Al+3‟ ün Si+4 ile izomorfoz yer değiştirmesiyle Al+3 ile bağ yapar.

gözenek çapları ve bozunma sıcaklıkları (Tümsek.1‟ de gösterilmiştir (Tümsek.com .5 Şekil 2.3 Fiziksel ve Kimyasal Özellikleri Zeolitlerin gözenek boyutu kristal yapısına ve türüne göre belirli bir aralıkta değişim göstermektedir. 2001). gözenek çapı ve ısıl bozunma sıcaklıkları çizelge 2. 2001) http://www.kimyamuhendisi.1 Zeolit kristalinin en küçük yapı birimlerinin şematik gösterimleri[2] 2. Çizelge 2. Yaygın olan bazı zeolitler için birim hücre bileşimi.1 Bazı zeolitlerin bileşimleri.

kirlilik arıtımında kullanılması Mikro gözenekli yapı Yüksek su adsorbsiyon kapasitesi Değişken adsorbsiyon özelliği Bazı radyoaktif maddeleri adsorblayabilme Geniş yüzey alanı Bazı mikotoksinleri bağlayabilme özelliği Amonyum adsorbent malzeme oluşu Suda çözünmeme özelliği Geri kazanılabilme özelliği Yüksek ısıl dayanım Her türlü ısı taşınımını doğal olarak dengelemesi Seçimli adsorbsiyon.600 600 Co üstü Harmotom. Isıl kararlılık klinoptilolit. merlionit. stellerit Lomantit. mesolit.3 Bazı zeolitlerin termal analiz sonucunda elde edilmiş yaklaşık ısıl kararlılıklarına göre sınıflandırılmaları [3] Zeolit Türü Bozunma Sıcaklık Aralığı 250 Co üstü 250 . 1968). moleküler elek ve katalitik kullanım alanı Tarım ve diğer alanlarında sudan daha fazla yarar sağlama Katalitik amaçlı kullanım Radyoaktif yalıtım ve diğer çevresel radyoaktif arıtma işlemleri Kirlilik arıtım uygulamalarında bulaşan ve diğer maddelerin giderilmesinde Yem ve gıdalarda toksin bağlayıcı olarak Ahırlarda ve evcil hayvan altlıklarında ortamdaki amonyumun giderilmesinde Uygulandığı ortamda uzun sure kalabilir Su arıtımında geri kazanılıp defalarca kullanılabilirler Yüksek sıcaklık şartlarında kullanılabilme Küresel ısınmayı önleyici malzeme olarak kullanım Su kaybıyla zeolit kendi özelliklerini kaybederek ya farklı bir zeolite. erionit. Çizelge 2. natrolit.2 Zeolitlerin ve karakteristik özellikleri diğer minerallere göre sahip olduğu avantajlar [3] Özellikler Kullanım Amaçları ve Avantajları Katyon değişim özelliğinin yüksek oluşu Tarımda toprak düzenleyici olarak. ZK-4 Analsim. tamsonit. Çizelge 2. polingit. X. bikitait. L. flipsit. skolesit. yugavaralit. lömanit ve natrolitte düşüktür.400 400 . ya amorf bir yapıyla ya da yeniden kristalleşerek zeolit olmayan başka bir maddeye dönüşür. mordenit. stilbit. flipsitte orta. gonnardit.3‟ de bazı zeolitlerin bozunmaya uğradıkları sıcaklık aralıkları verilmiştir ( Barrer ve Coughlan. brevsterit. su. hölandit. vayrakit. hölandit Gismondin.com . P. şabazit ve analsim de yüksek. edingtonit.6 Çizelge 2. Y. A. mazzit.kimyamuhendisi. ZSM-5 http://www. klinoptilolit. omega. Bu kritik su kayıpları geniş bir sıcaklık aralığında gerçekleşebilir. şabazit.gaz vb. dakhiardit. fujusit. ofretit.

Katalizörde ve adsorplamada geniş molekülleri adsorbe eder ya da adsorptif ayırmada küçük molekülleri reddeder. Birçok çeşit elde edilebilir.  Katalizör olarak kullanımı. Erionit ve Şabazit. Genellikle saf değildir. Geniş uygulanabilirlik. Diğer katyonik şekiller katyon değiştirmeyle elde edilir. Elde Edilebilirlik Filipsit. 3 A°‟ dan 8 A°‟ a kadar elde edilebilir. Yüksek saflıktaki zeolit rezervleri sınırlıdır Katyon içeriği karmaşıktır istenmeyen safsızlıklar barındırabilir.1983) Özellik Doğal Zeolitler Yapay Zeolitler 8-9 çeşitle sınırlıdır. Çizelge 2. Saf çeşitler olarak imal edilir. Küçük gözenek boyutu ve safsızlıklar yüzünden kısıtlıdır. Sınırlıdır. Bu özellikleri şu şekilde sıralayabiliriz:  Yüksek iyon değişim kapasiteleri.  Düşük yoğunluk ve silis bileşimine sahip olmaları.  Dehidratasyon özelliği (Chon. sadece şabazit ve erionit iyi gözenek hacmine sahiptir.com . örneğin demir çok yaygındır. Şabazit ve Erionit'te en geniştir. Klinoptilolit.  Moleküler elek olma özelliği.4 Doğal zeolitlerin yapay zeolitlerle karşılaştırılması (Industrial Mineral and Rocks. 1996).7 Doğal ve yapay zeolitler. ayrıcaLamontit ve Fernem. bir çok kullanım alanına uygun fiziksel ve kimyasal özelliklerinden dolayı endüstride geniş bir alana yayılmışlardır.kimyamuhendisi. Gözenek Hacmi (Adsorplama Kapasitesi) Katalitik Aktivite http://www. Hacmin % 50‟ sine kadar. Analsim. Kısıtlıdır. Saflık Gözenek Boyutu Boşluk. Mordenit. Başlıcaları.

bu pencerelerden geçebilecek büyüklükte moleküller adsorplanır.  Ortamın sıcaklığına ve  Zeolit minerallerinin türüne bağlıdır (Minato ve Gottardi. Genellikle 300-400 °C‟ de ısıtılarak buharlaştırılan suyun kristal yapıda bıraktığı boşluklar. 1985).3. zeolitin içinde bulunduğu çözeltideki katyonlarla yer değiştirirler. 2002). Bu özelliği nedeniyle zeolitlere “moleküler elek” denir (Breck. bal peteğine benzeyen.  Yapıdaki görevlerine. 1993). Bununla birlikte zeolitin iyon değiştirme kapasitesi. http://www. Ama zeolitlerin homojen bir mikro pencere ve kanal giriş çapına sahip olmaları nedeniyle. iskelete zayıf bağlarla bağlanmış olan katyonlar..kimyamuhendisi. mikro gözenekli bir yapıya sahiptirler.  Katyon türlerinin cinsine. Bu nedenle zeolitler etkin iyon değiştirici olarak bilinir. mikrogözeneklerin doldurulmasıdır. 1974). normal oda sıcaklığında su molekülleri ile doludur.1 Ġyon değiĢimi Zeolitlerde tetraederlerden oluşmuş. Zeolitlerde adsorpsiyon olayı bir yüzeye tutunmadan çok.  Konsantrasyonuna. İyon değiştirme kapasitesi daha çok iskelet yapısındaki Al miktarının bir fonksiyonudur ve Al miktarı arttıkça daha fazla yük eksikliği ortaya çıkar. bu boşluğa sığabilecek büyüklükteki gaz ve sıvı molekülleri ile doldurulabilir. zeolitler ısıtıldığında yapıdan uzaklaşır. 2.2 Adsorplama Zeolitler. Adsorpsiyon olayını denetleyen mikrogözeneklerin alanı birkaç yüz m2/gr mertebesindedir (Öter vd.  Boyutuna. Zeolitik su olarak adlandırılan bu su molekülleri.  Yüküne. bir gaz veya sıvı karışımdan sadece.com . Zeolitler kuru ağırlıklarının %30‟una kadar gaz ve sıvı molekülünü adsorplayabilirler (Yılmaz vd. Mikro pencerelerle birleşerek bir boşluk ve kanal sistemi oluşturan bu mikro gözenekler. Daha büyük olanlar zeolit yapısı dışında kalır. Bu olay zeolitlerin büyük kısmında kristal yapıda değişikliğe neden olmaz.3.8 2..

9 2.3. Daha yüksek sıcaklıklarda yapısal değişiklik nedeniyle bu minerallerin zeolitik karakterleri kaybolur (Öter vd.com . Bu mineraller bu sıcaklığa kadar zeolitik.  Kristal yapı değişimi ile birlikte sıcaklığa karşı sürekli ağırlık kaybı gösterenler: Natrolit grubu mineraller. 1998).. http://www. Zeolitler 100°C üzerinde gerçekleşen dehidratasyon sırasındaki davranışlarına göre 2 gruba ayrılırlar:  Kristal yapılarında belirgin değişiklik göstermeyen ama sıcaklığa bağlı olarak sürekli bir ağırlık kaybına sahip olanlar: Örneğin doğal zeolitlerden şabazit.. 2002).. erionit ve klinoptilolitin 700-800 °C‟ye kadar kristal yapılarında önemli bir değişiklik gözlenmez. yani dehidratasyon-rehidratasyon özelliklerini koruyabilirler (Öter vd. mordenit.3 Dehidratasyon Zeolitler ısıtıldıklarında yapılarındaki zeolit suyunu verebilmekte (dehidratasyon) ve soğutulduklarında bu suyu tekrar alabilmektedirler (rehidratasyon) (Bish vd. 300 °C‟nin altında dehidrate edildiklerinde tekrar su moleküllerini adsorbe edebilirler.kimyamuhendisi. 2002).

com . 3.  Düşük ısılı gömülme metamorfizması sonucunda. Al-Si' li sedimanter ya da volkanik malzemelerden oluşan zeolit yatakları. W. Tomsonit. bu malzemenin bozulması sonucu oluşan yataklar.1 Zeolit Yataklarının OluĢumu Doğal zeolit yataklarının oluşumu. denizsel veya gölsel ortamlarda oluşan zeolit yatakları.  Genellikle 2. Klinoptilolit.. Analsim Bozunma 4-50 Filipsit. Şabazit. Notralit. Bates R. Gonaidit. 1990.. zaman tortulları arasında görülen ve orijinlerinin volkanik olup olmadığının belirlenemediği.kimyamuhendisi. Fojasit.  Hidrotermal ya da sıcak kaynak sularının Al-Si' li malzemeye etkisi sonucu. Mordenit Alkali ve Tuzlu Göller 20-50 Gismondin. ortamlarına göre altı grupta toplanmıştır:  Suyu tuzlu (kapalı) göllerde volkanik malzemenin birikip göl suyu ile reaksiyonu sonucu oluşan yataklar. Kısaca Klino olarak da bilinen Klinoptilolit doğal zeolitlerden dünyada rezerv olarak en çok bulunan ve teknolojik özellikleri en iyi olanlardan biridir [4]. (Asidik Tefra) Mordenit. Analsim http://www. Çizelge 3. Stilbit (Düşük Isılı Hidrotermal) Deniz Gömülme Diyajenizi 100 Lamontit. Enonit. Mesolit Sığ Gömülme Diyajenizi 25-100 Skolesit. Klinoptilolit.1 Doğal zeolit yataklarının oluşumu (Harben P.  Tatlı veya tuzlu açık göllerde volkanik malzemenin birikip göl suyu ile kimyasal reaksiyonu sonucu oluşan yataklar. Holandit.  Kıyıda veya derm denizel ortamda volkanik malzemenin birikip deniz suyu ile reaksiyonu sonucu oluşan yataklar.10 3. Erionit. Analsim Süzülen Yer altı Suları 20-50 Holandit (Bazik Tefra) Süzülen Yer altı Suları 20-50 Filipsit. Goelogy and World Deposits) OluĢum Tipi Isı (Co) Cinsi Denn Deniz Çökeltileri 4-50 Filipsit. Şabazit. DOĞAL ZEOLĠTLER Şu ana kadar 40‟ ı aşkın doğal zeolit minerali tespit edilmiştir.

42 nm Lamontit Ca4 Al8 Si16 O48. Macaristan.29x0. Mordenit ve Fillipsit'dir. Aybal. Ancak 1950′li yıllardan sonra deniz ve göl tüflerinin de zeolit içerdiklerinin saptanmasıyla.0x5.5/(AlO2)9 (SiO2)27 .1 Devam Isı (Co) 200 200 Cinsi Warakit.000 tona ulaşmıştır. Lamontit. Doğal Zeolitlerin Türkiye’deki ve Dünya’daki Durumu Zeolitlerin endüstriyel alanlarda kullanılabildiği 1940′lı yıllarda ortaya konulmasına rağmen tali mineral olarak volkanik kayaçların boşluk ve çatlaklarında bulunduğunun bilinmesi kullanımlarını sınırlamıştır.18 H2O 4. %10‟unun katalizör ve adsorban üretiminde.Na)10 / (AlO2)10 (SiO2)22. Na)2 (Ca.28 H2O 0. Bugün için 40 adet doğal zeolit minerali bilinmektedir.72 nm Tompsonit Na4 Ca8 / (AlO2)20 (SiO2)20. Dünya üretiminin yaklaşık %60'ı Küba tarafından gerçekleştirilmektedir.37 x 0.39 nm 3. Klinoptilolit.62-0. 27 H2O 0. Mg)2 / Al6 Si30 O72.Na2)4. Ferrierit.000 ton olan dünya doğal zeolit üretimi 1991 yılında 1.11 OluĢum Tipi Düşük Metamorfizma Pnmer Magmatik Çizelge 3.2 Bazı doğal zeolitlerin kimyasal formülleri ve gözenek boyutları (Chenvd.kimyamuhendisi.3 Aº Modernit Na8 / (AlO2)16 (SiO2)40.2x5.20 H2O 0. %8‟inin desikant (nem çekici) üretiminde ve kalan %8‟ininde diğer alanlarda olduğu belirtilmektedir. Holandit.1996.26x0.K2. bu tüketimin %70‟inin deterjanlarda.18 H2O 0.000. 2001) Doğal Zeolit Kimyasal Formülü Gözenek Boyutu Türü Analsim Na16 / (AlO2)16 (SiO2)32. Diğer önemli üreticiler Japonya.16 H2O 0.7-0.67x0. Dünyada zeolitlerin dokuz tanesi ticari önem taşımaktadır.24 H2O 0. Şabazit. G. Analsim..42x0.24 H2O 0.2.5nm Ferrierit (K. http://www. Afrika.44 nm Stilbit Ca4 / (AlO2)8 (SiO2)28.4 x 0. Dünya zeolit rezervlerini net rakamlarla vermek mümkün değildir. Bulgaristan ve İtalya'dır.41x0.4x0. ABD. 1989 yılında 250.16 H2O 0.3‟de verilmiştir. Analsim Analsim Çizelge 3.26x0. Dünya genelinde çıkan zeolit türleri çizelge 3.4 Aº Şabazit Ca2 / (AlO2)4 (SiO2)8.16 H2O 4.26 nm Erionit (Ca. Bunlar.com . Erionit.57 nm Netrolit Na16 / (AlO2)16 (SiO2)40.Mg. Yugovaralit. doğal zeolitlerin kullanım alanları hızla genişlemiştir.39 nm Filipsit (K.000 ton olup. Rezervler 1950‟lerden sonra belirlenmeye başlanmıştır. Dünya zeolit tüketimi yılda 750.

Erionit [1](1) Analsim [ 1 ] ( 1 ). Klinoptilolit(1) İngiltere Lamontit (1). Analsim (1). Klinoptilolit[2] http://www. Mordenit [3]. Şabazit (1). Analsim (2). Klinoptilolit Macaristan [2].kimyamuhendisi. Mordenit (1). Kıta Avrupa Afrika Çizelge 3. Klinoptilolit (1).12 Çizelge 3. Klinoptilolit [ 1 ] Erionit [1]. Mordenit ( 1 ). Mordenit (1) Şabazit [3] (3). Lamontit(3) Klinoptilolit [2] Analsim (2). Afrika Ülkeleri Asya ve Avustralya Tanzanya İran İsrail Pakistan Avustralya Çin Japonya Kore Yeni Zelanda Türü* Lamontit (2). Mordenit(1) Klinoptilolit (1) Klinoptilolit (1) Analsim [1] Holandit(l) Filipsit [1](1). Analsim (1). Natrolit (1) Klinoptilolit [1](1) Çek Cumhuriyeti Klinoptilolit (1) Danimarka Lamontit (1) Finlandiya Klinoptilolit (3) Fransa Şabazit [2] Avrupa Almanya Analsim (1). İtalya Analsim (1) Klinoptilolit [2] Polonya Klinoptilolit [2] Romanya Klinoptilolit [3] (3).3 Devamı Ülke İspanya İsviçre Angola Botswana Kongo Mısır Kenya K. Mordenit Rusya [2].com . Şabazit (1) Filipsit [11. Klinoptilolit (1) Klinoptilolit [1] Klinoptilolit (2) Analsim (1) Klinoptilolit (2) (1) Klinoptilolit [2] Klinoptilolit [3]. 1984) Kıta Ülke Türü* Belçika Lamontit (1) Bulgaristan Klinoptilolit [2] (3). Filipsit[3](3).3 Dünya zeolit oluşumları (International Committee on Natural Zeolites. Analsim [1].

1993).com . Şekil 3.kimyamuhendisi. Doğal zeolit kaynakları bakımından Türkiye‟nin zengin bir ülke olduğu belirtilmektedir.2 ve çizelge 3. Mordenit [1] Klinopilolit [2] Klinoptilolit [2] (2) . Erionit ve Analsim minerallerinden oluşmaktadır.8 milyar ton gibi büyük hacimlerde olduğu tespit edilmiştir (Çetinel. 2002).3 Devamı Kıta Güney Amerika Şili ABD Kuzey Amerika Kanada Küba Guatemala Meksika Orta Amerika Panama Batı Hint Adaları Ülke Arjantin Türü* Klinoptilolit [2].13 Çizelge 3. Ülkemizdeki zeolit oluşumları Klinoptilolit. Mordenit[1] Lamontit (2).4‟de Türkiye‟deki mevcut zeolit yatakları gösterilmiştir: http://www. Bugüne kadar yapılmış olan gözlemlere göre ülkemizin mevcut zeolit rezervlerinin 45. Klinoptilolit (1) * ( ) Oluşum Sayısı. Şabazit. Daha sonra Ankara‟nın batısında Analsim ve Klinoptilolit yatakları bulunmuştur. Filipsit (1) Klinoptilolit (1) Warakit(l). [ ] İşletilen veya büyüklük ve kalite açısından işletilebilir nitelikte olan maden sayısı Dünya‟da 1756 yılından bu yana bilinen zeolitlerin ilk olarak ülkemizdeki varlığı 1971 yılında Gölpazarı-Göynük civarında Analsim türü olarak saptanmıştır (Öter vd. Türkiye‟de detaylı etüdü yapılmış tek zeolit sahası Manisa-Gördes civarındaki MTA (Maden Tektik Araştırma) ruhsatlı sahadır. Mordenit [1].Klinoptilolit(1) Klinoptilolit [2].Şabazit[4] Erionit [2]. Analsim (2) Lamontit (1) Klinoptilolit (1) Klinoptilolit [12]. Diğer zeolit minerallerine daha az rastlanılmıştır [5]. Modernit. Analsim (1) Erionit (1)..

Modernit. Hisarcık Klinoptilolit İzmir-Urla Klinoptilolit Gördes Klinoptilolit Kapadokya Yöresi Klinoptilolit. Şabazit. (Beypazarı. Şabanözü.kimyamuhendisi. Avaş Analsim Mallıhan. Erionit http://www. Göynük Analsim Polatlı.14 Şekil 3.Yukarı Yoncaağaç Klinoptilolit Kütahya-Şaphane Klinoptilolit Geniz. Mülk.4 Türkiye'de tespit edilmiş olan zeolit yatakları ve türleri (Köktürk. Gölpazan. Çandır.1995) Zeolit Yatakları Türleri Bahçecik. Mihalıççık) Kalecik.2 Türkiye‟deki zeolit yatakları haritası [5] Çizelge 3. Hasavaz Analsim Balıkesir – Bigadiç Klinoptilolit Emel .com . Oğlakçı.

safsızlıklar için test ve analiz edilmelidir. Kirleticiler çözülebilir ve çözeltide farklı silikat ve meralosilikat türlerinin oluşumuna neden olabilirler.15 4.1 Zeolit Sentezi için Kaynak Materyaller Zeolit sentez kimyasında en önemli noktalardan biri kaynak materyallerde bulunan safsızlıklardan kaynaklanan kirlenmelerdir. İyon değişimi. 1995).18H2O (%48. Al2(S04)3.6 (ağ. yığından yığına ve farklı tedarikçilerde farklılık gösterebilir. molekül eleme. daha düşük etkin pencereye ve daha düşük adsorplama kapasitelerine sahip olmaları nedenleriyle yapay zeolitlerle rekabet edememektedirler. reaksiyon karışımının bileşimi belirlenirken çözeltinin su içeriği dikkate alınmalıdır. Sentezlenecek zeolit ve ürünün kullanılacağı uygulamaya bağlı olarak maliyeti düşürmek için sıklıkla daha az saflıkta kaynak mataryeller kullanılmaktadır. Bu nedenle. Zeolit sentezinde en önemli şey kaynak materyalleri tanımaktır ve teknik malzemeler. alüminyum nitrat Al(NO3)3-9H2O‟nun %43 (ağ. http://www. Alüminyum nitrat nem çekerek sıvılaşır ve su içeriği kimyasal nemli havaya maruz kaldığında değişebilir. YAPAY ZEOLĠTLER Endüstriyel önemi olan doğal zeolit sayısının sınırlı olması sonucu. 4.) H2O). Çoğu kaynak materyal az ya da çok su bulundurur. kristal yapısı gibi özellikler doğal ve yapay zeolitlerde ortaktır.1. silisçe zengin kimyasal bileşim. Teknik seviyede alüminyum sülfat yapısında %14 H2O barındırır.com . Sıklıkla kullanılan birkaç kimyasala bu bölümde yer verilmiştir. endüstride kullanılan yaklaşık 150 tür zeolit yapay yolla elde edilmektedir. silika dumanının su içeriği yalnızca %3 (ağ. 4. Doğal zeolitler spesifik özelliklerinin sınırlı olması.1 Su içeriği NaOH. atmosfere maruz bırakılarak su kaybedecek şekilde havalandırılır.) olabilirken. H2F2 veya silikat gibi ticari olarak uygun kimyasal çözeltiler kullanıldığında. Ancak doğal zeolitler yapaylara göre daha ucuz malzeme olmaları nedeni ile birim malzeme değerinin düşük olduğu alanlarda kullanılmaktadırlar (U. Köktürk. başlangıç materyalleri olarak saf kimyasalların kullanılması gereklidir. veya çözünmeyen silikat türlerinin çökmesine neden olabilirler. Eğer materyaller saf değilse. Bu gibi kirleticiler kristalizasyon sırasında çözünmeden kalabilir ve istenmeyen türlerin çekirdeklenmesine neden olabilir. adsorblama.) civarındadır.kimyamuhendisi. Diğer tarafta alüminyum sülfat.

Eğer çözünmezse. Sodyum alüminat ortam sıcaklığında su içinde karıştırılarak birkaç dakika içerisinde tamamen çözünmelidir.) H2O barındırabilir. örnek olarak.4 (ağ. Kimyasalın mümkün olduğunca az nem ve CO2‟ye maruz bırakılarak sıkıca kapatılmış küçük kavanozlara aktarılması ve oda sıcaklığında veya daha aşağısında muhafaza edilmesi tavsiye edilir. alüminyum fosfat. Bu gibi teknik sodyum alüminatın bileşimi 1. 4. Küçük miktardaki bir demir içeriği kendisini berrak sodyum alüminat çözeltisinde kahverengimsi solma ile gösterir. Kaynak materyalin su içeriği toplam su içeriğinin önemli bir bölümünü teşkil edebilir veya etmeyebilir. kullanılan herhangi bir hidroksit artık su olarak düşünülmelidir. sodium hidroksit pelletler %97 veya 98% NaOH bulundurabilir.2 Alüminyum kaynakları Tuzların kullanılmasının dezavantajı. AlPO4-2H2O barındıran preparatlar alkali fosfat veya hidroksit çözeltileriyle alternatiflerdir. Fosfat. örnek olarak . NaOH = l/2Na2O + 1/2H2O (%22.1.2‟ye veya daha yüksek Na/Al oranlarında farklılık gösterir.com karıştırılarak hafif ısıtma ile tamamen çözünmeleri mümkün olan . Geniş ölçüde kullanılan bir kimyasal değildir ve herhangi bir kimyasal tedarikçisinden edinildiği zaman sıklıkla zeolit sentezi için uygun olmamasını sağlayacak kadar yaşlanmış olur.5 H2O (ağ.0‟ dan 1. http://www. Bu nedenle özellikle düşük SiO2/Al2O3 oranlarında reaksiyon karışımları için alüminyumu soydum alüminat gibi aniyonik forma sokmak avantajlıdır.6(ağ. bu gibi tuzlar zeolit A tipi materyaller yerine sodalitlerin kristalizasyonuna neden olabilir. Benzer olarak bir %85‟ lik H3PO4. pH ayarlamasından veya alkali silikat çözeltilerinin eklenmesinden sonra jel oluşumunu üzerinde güçlü elektrolitik etkisi olan alkali tuzlar oluşur. Reaksiyon karışımının hazırlanmasında eklenecek su miktarı hesaplandığında bu kimyasalların içerdiği suyun her zaman dikkate alınması tavsiye edilir.kimyamuhendisi. %61. Ayrıca küçük bir oranda serbest su bulunabilir.) P2C5 ve %38. çökelme ya da bulanıklık olu.)) . Genellikle az miktarda alkali hidroksit eklenerek çözülür. Teknik formda taze sodyum alüminat 50 lb‟ lik poşetler gibi büyük miktarlarda temin edilebilir.16 Bir reaksiyon karışımının bileşimi oksitlerin oranı olarak verilmiş olduğunda. Örnek olarak. Sodyum alüminat atmosferik CO2‟ye maruz kalarak veya yalnızca depolama sırasında alüminyum oksit hidratlarının oluşumuyla karşı karşıya kalır. Bu demir hidroksit filtrasyon ile giderilebilir veya bazen ihmal edilir.

PQ N-Marka ürün yaklaşık %8. Çökelti aynı zamanda laboratuvarda da filtre edilebilir. Eklenen alüminyum olmadan SiO2/Al2O3 oranı 3000 ile yaklaşık 3500 aralığında elde edilebilir.3 Silika kaynakları Yaygın olarak kullanılan bir silika kaynağı PQ Corporation.) barındırır. N-Marka genellikle hafif bulanıktır ve filtre edilmiş ürün alınması tavsiye edilir.)‟ ını. Alüminyum bulaşması SiO2/Al2O3 oranı 200‟den yüksek zeolitleri engeller. Ultrasi (Degussa) bir şekilde daha saf bir materyaldir. Örnek olarak. DE. Yüksek silika materyallerin http://www. I. DuPont de Nemours. Bu materyal %30 ve %40 SiO2 (ağ.) konsantrasyonlarında farklı stabilizörler kullanılarak yapılabilir. Bileşimler genellikle hidrolizedir. çözeltide istenilen alüminyumsilikat öncülerini sağlamada çok yavaş reaksiyon verebilir. ayrıca yaklaşık %1 NaCl (ağ.17 4.com .kimyamuhendisi. Ultrasil VN3SP. Düşük alüminyum içerikli zeolitler. SiO2 içeriğine yaklaşmalıdır).9 Na2O (ağ. Wilmington. Çökeltilmiş silika farklı kalitelerde mevcuttur. PA.) içerir (SiO2 yüzdesinin tespit edilmesi tavsiye edilir. Alüminyumla az bir kirlenme SiO2/Al2O3 oranı ~600 yukarı zeolitlerin genelde kristallenmesini önler.1. Çökeltilmiş silikanın partikül boyutunun göz önünde bulundurulması gerekebilir. Silika dumanının su içeriği çok düşüktür (%3). USA „dan su camı gibi sulu sodyum silikattır. Tetrametil ve tetraetilortosilikat yüksek saflıklarda mevcuttur ve en yüksek SiO2/Al2O3 oranlarını sağlarlar. Alüminyum kaynağı eklemeden silika kaynağı olarak silika dumanı kullanıldığında elde edilen ürünlerin SiO2/Al2O3 oranı 20000‟den yüksektir. Pitsburg. kül içeriği eksi %1 NaCl. Hi-Sil (PPG Industries.) ve %28. Üründe düşük alüminyum içeriği istendiğinde E. Bu tür malzemeler Cab-O-Sil (Cabot) veya Aerosil (Degussa) olarak piyasadadır. PA. USA) SiO2/Al2O3‟nın yaklaşık %90(ağ. büyük boyutlu çökeltilmiş silikadan kalın bir reaksiyon karışımı hamuru sağlayabilir. yüksek olasılıkla diğer kaynaklardan gelir. Filedelfiya.7 SiO2 (ağ. silika dumanının silika kaynağı olarak kullanılması ile hazırlanabilir. alternatif olarak. Ancak vakum filtrasyonu yavaştır ve filtratın su içeriği azalmıştır ve tekrardan denenmesi gerekir. USA‟den Ludox gibi kolloidal silika çözeltisi kullanılabilir. Herhangi bir fark edilebilir alüminyum bulaşması. Oysa iyi ayrışmış silika dumanı homojenizasyonu zor.

2001). Zeolit Y ve Zeolit X‟ i  MFI ise ZMS serisi zeolitleri kapsamaktadır.1 Zeolit A En basit sentetik zeolit türüdür.kimyamuhendisi. x. alümina ve borun camdan dışarı süzüldüğü bilindiğinden cam kaplardan kaçınılmalıdır. Kirlenmeyi önlemek için reaksiyon karışımı ve kristalizasyon için bütün çözeltilerin preparatlarına polipropilen veya teflon gibi plastik kaplar önerilir. 4. LTA (Linde Type A) yapısı sergiler.2 Yapay Zeolit ÇeĢitleri ve Sınıflandırılması Her şirket kullandığı zeolitlere farklı isimler vermesi ve dolayısıyla da değişik kısaltmalar koyarak zeolit terminolojisinin oldukça karmaşık olmasına yol açmıştır. Cam reaksiyona katıldığı için ve silika. Sınıflandırma şu şekildedir:  LTA (Linde Type A)  FAU (Fajosit)  MFI (Mobil Five) Bu gruplar aşağıda görüldüğü gibi farklı türde zeolitleri içerebilirler:  LTA. borosilikatın veya ferrosilikatın katalitik aktivitesi alüminyum izleriyle kirlenme ile etkilenebilir. Teflonda ayrıca hidroflorik asit ile temizlenebilir (Kühl G. Örnek olarak.2. Tohumlanmadan kaçınmak için reaksiyon kapları kullanılmadan önce sulu sodyum hidroksit ile ısıtılarak iyice temizlenmedir. Bu sistemde zeolitlerin kimyasal düzenlerinden bağımsız olarak sadece özel yapıları göz önüne alınarak bir sınıflandırma yapılmıştır [6].18 kristalizasyonu üzerindeki etkisi genellikle az olmasına rağmen. 4. z düzlemleri içinde birbirine giderek dikleşen gözenekler ile 3 boyutlu gözenek yapısına sahiptirler ve ikincil yapı http://www. y. oluşan alkolün ısıtma ile uzaklaştırılması önerilir.com . Zeolit A‟ yı  FAU.. Bu sorunun üstesinden gelmek için 3 ayaklı bir sistem geliştirilmiştir.

Şekil 4. Eğer sodyum iyonları daha büyük olan potasyum iyonları ile değiştirilirse gözenek açıklığı azalarak.1).47 boşluk kesrine sahip.kimyamuhendisi. Gözenek çapı. yaklaşık 3Å olur ve 3A olarak adlandırılır. Kalsiyum katyonuyla yapılan iyon değişiminde bir kalsiyum iyonu. Sanayi bakımından en önemli zeolit çeşitleri jel senteziyle yapıldığı için bu üretimlerden en önemlisi Zeolit A„nın sentezidir. sodyum yapılı bir zeolit A yaklaşık olarak 4Å açıklıktaki gözeneklere sahiptir ve bundan dolayı da 4A olarak adlandırılır. Fm-3c simetri ile kübiktir (a = 24. kübik bir yapı içerisinde birbirine kare yüzeyler ile bağlı sekiz sodalit kafesi tarafından çevrilmiştir. 700ºC‟ ye kadar dayanıklı. minimum 11. alüminyumoksit. Si/Al oranı da 1. Bu özellikleri Zeolit A‟ nın farklı şekillerde kullanılmasını sağlar. Bunun sonucunda da gözenek açıklığı artarak yaklaşık 5Å olur ve 5A olarak isimlendirilir. silisyumoksit ve sudan oluşan çözeltiler kullanılır. Birim hücre. Bu boşluk.0 olup yapısında yer değiştirebilir sodyum iyonları.2 Å küçüklüğündedir.4 Å çaplı büyük bir boşluk yaratır. 70º-100ºC arasında jel oluşturan maddelerle kristalizasyona http://www. Sentezlenirken hidroksit.com . Bu. elektriksel yük içeren gözenekler barındıran ve aynı zamanda hidratasyon yapabilen Sodalit mineralinden üretilir. 0. Örneğin. Zeolit A. sekiz parça oksijen atomu tarafından belirlenir ve 4.1 Zeolit A‟ nın Genel ve Birim Hücre Yapısı [43] Zeolit A‟ da kendi içinde gözenek büyüklüğüne göre 3‟ e ayrılmaktadır.19 birimlerinden oluşmuşlardır (Şekil 4.61Å). 2 sodyum iyonu ile yer değiştirir.

4K2O 0.6Na2O Al2O3 2. Özellikleri itibariyle kimya sanayisi için oldukça önemli ve gerekli bir nem çekicidir [11]. Fakat asıl sıcaklık 4A‟nın yapısındaki maddeleri serbest bıraktığı sıcaklıktır.4 °C ile 315.2 4A 4A.2. 4A genel olarak hava kurutucularda cilalama (ağarma) olarak kullanılır ki -84. Bunlar daha sonra sodyum atomları etrafında birleşerek zeoliti oluştururlar [12].5 °C olmalıdır.5H2O şeklindedir.4 °C daki çiy noktasına ulaşılabilsin.OSiO224. 4 Å‟dan büyük molekülleri adsorplamaz.1. Şekil 4.kimyamuhendisi. bütadienin dehidrasyonu 4.2 Zeolit 4A [7] http://www.2‟de zeolit 4A‟nın genel yapısı gösterilmektedir.com .2. Uygulamaları:  Bir çok sıvının dehidrasyonu (etanol gibi)  Havanın dehidrasyonu  Soğutkan dehidrasyonu  Doğalgaz veya metanın dehidrasyonu  Etilen. Sanayi için önemli bir nem çekicidir. 4A yaygın olarak sıkıştırılmış havanın dehidrasyonunda da kullanılır.1 3A Çapı 3Å‟dan daha büyük hiçbir molekülü adsorplamaz. propilen. Kristalizasyon sırasında amorf ve yüksek moleküllü alüminat ve silikat şekillerine dönüşür. Formülü 0.1. 4. Bu işlem için sıcaklık 204. Şekil 4.20 bırakılır.

3. Zeolit Y.43‟ tür. 4.2 Zeolit Y Zeolit Y (Şekil 4. Birim hücre (Şekil 2. 4.  Yüklü elementlerin statik dehidrasyonunda (tıbbi ürünlerde ve kararsız malzemelerde). karbondioksit. etilen ve propilen adsorplanmasıdır. Yüksek saflıkta oksijen derişimi sağlar ve uzun süreli kullanılabilir. Zeolit A‟ daki gibi x.  Su.3 Zeolit Y' nin birim hücre yapısı [15] http://www. 0.47 boşluk kesrine sahip olup Si/Al oranı da 2. çapı 12Å olan daha geniş boşluklar sağlar. y. Bu boşluklar birbirine hekzagonal yüzeylerle bağlı on adet sodalit tarafından çevrilmiştir.2. Aynı iskelet yapısında olduğu Zeolit X‟ e göre %33 daha az katyon barındırır. metanol.11) Fd-3m simetrili kübiktir (a = 24.2. 4.3 5A 5A. z düzlemleri içinde birbirine giderek dikleşen gözenekler ile 3 boyutlu gözenek yapısına sahiptirler ve ikincil yapı birimlerinden oluşmuşlardır.1.4).kimyamuhendisi.21 Uygulamaları:  Hava. tıbbi oksijen üretimi için özel olarak tasarlanmış bir ayırıcı türüdür.4Å‟ dır ve içte.  Argon üretimi ve saflaştırılması. Açıklık. Bu özellikleri itibariyle de sağlık sektöründe geniş bir kullanım alanına sahiptir [11].com . alkanlar ve soğutucuların kurutulması. Şekil 4.7Å). yapı olarak Fajosit‟ e benzer. 12 kısım oksijen atomu tarafından tanımlandığından gözenek çapı büyüklüğü 7.  Boya ve verniklerde nem çekici olarak. etanol. doğalgaz. Bozunmaya başladığı sıcaklık ise 793ºC‟ dir.

doyurma veya iyon değiştirme yoluyla yapılır. Daha sonra bu jel kristallenecek şekilde 70300ºC sıcaklıklarına ısıtılır. Jel elde edebilmek için alümina ve silikat kaynakları sulu alkalin çözeltisi içinde karıştırılır.5 Zeolit Y' nin kesiti [17] Zeolit Y‟ nin en önemli uygulama şekli ayırma katalizörü olarak kullanımıdır.22 Şekil 4. petrolün içindeki ağır parafinlerin bertaraf edilerek ham petrolden ayrılan benzin ve dizel yakıtlarının verimini arttırmak için rafinelerin katalitik ayırma birimlerinde asidik formda http://www. Oluşan zeolit Na+ yapılıdır ama asit formuna dönüştürülmelidir. Şekil 4.com .kimyamuhendisi. Eğer hidrojenleme gerekli ise tıpkı platinyumda olduğu gibi. Zeolit Y.4 Zeolit Y' nin yapısı ve genel formülü [16] Zeolit Y tıpkı Zeolit A gibi jel prosesleri ile üretilir. Asit aşındırmasından ötürü yapının zarar görmesini önlemek için asidik yapıya dönüştürülmeden önce NH4+ formuna dönüştürülür.

Zeolit X‟ in genel ve hücre yapısı şekil 4. temizleme havası ile hava kurutucuların içinde yenilenir.Al2O3. Bu tür uygulamalarda Zeolit X‟ in yerine Zeolit Y tercih edilir. 4.com . Temizleme havası en az 250 °C – 300 °C‟ de olmalıdır ki gözenekler yeniden işlev kazanabilsin.6 Zeolit X' in birim hücre yapısı (solda) ve genel yapısı (sağda) [8.6‟ da gösterilmektedir. -100°F‟ nin altındaki çiy noktalarında da kullanılabilir [11]. 9Å‟ den daha küçük molekülleri adsorplar ve daha büyüklerini dışarıda bırakır.kimyamuhendisi. Zeolit Y‟ ye oranla daha fazla katyon içerir ve Si/Al oranı 1.23 kullanılırlar.2‟ tür. sodyum yapılı X türü bir kristaldir ve geniş gözeneklere sahiptir. 13X.3 Zeolit X Zeolit Y ile aynı iskelet yapısına sahiptir ancak özelikleri birebir aynı değildir. Çünkü Si/Al oranı Zeolit Y‟ de daha yüksek olduğundan yüksek sıcaklıkta Zeolit X‟ e göre daha aktif ve kararlıdır.2. CO2 ve nem tutar. http://www. Bünyesinde 13X Zeoliti vardır.1 13X 13X. 9] 4. Şekil 4.5SiO2 şeklindedir. 13X.3. Zeolit X‟ in genel formülü Na2O.2.2. Yeniden formüle edilmiş rafineri ürünlerinin aromatik içeriklerini arttırmak için ham petroldeki hidrokarbonların kırıldığı ünitelerde plantinyum/paladyum destekli olarak kullanılırlar [11]. 13X.

com . çözeltiye eklenen malzemenin artmasıyla daha büyük bir kristal yapıya erişirler ve çekirdeklerden daha büyük hale gelmiş kristaller çözeltiden alınır [12].2 Sodyum yapılı zeolit X kristallerinin geliĢtirilmesi yöntemi İçinde sulu sodyum çözeltisi ve birbirine oranlanmış bir şekilde alüminyum ve silikon olan aşırı doymuş bir çözelti hazırlanır. -11. NU-1 zeolitleri verilebilir. hidrofobik yapıdaki yüksek Si/Al oranına sahip moleküler elekler sudan organik maddeleri uzaklaştırma amacıyla kullanılabilirler. 34.2. Isıtma işlemi sürdürülürken sodyum yapılı Zeolit X çekirdekleri eklenir. -12. -21. Moleküler eleklere tipik örnekler olarak silikalit-1. Tetrahedra yapısını oluşturan Al3+ ve Si4+ iyonları çerçevede nötr yapı oluşabilmesi için net bir pozitif http://www. Zeolitlerle kataliz endüstriyel olarak özellikle hidrokarbonların dönüşüm reaksiyonları ve aromatik hidrokarbonların alkillenmesi reaksiyonlarında sıkça kullanılmaktadır. Düşük ve orta Si/Al oranına sahip zeolitler organik maddelerden suyu uzaklaştırmak amacıyla kullanılabilirken. Zeolitin alüminyum içeren kısımları asidik özellik göstermektedir.3. Doğrudan sentezleme ile elde edilen yüksek silikalı zeolitlere örnek olarak Beta.24 4. Hazırlanan bu çözelti 9020 0C ile 100 0C arasında değişen yüksek sıcaklıklara ısıtılır. Aksi halde bu koşullar sağlanmazsa amorf bir jel meydana gelir. Bu zeolitlerden endüstride en yaygın kullanılan ZSM-5‟tir. 4.4-0. gözenek büyüklükleri 0. Bu zeolit ilk olarak Mobil Oil firması tarafından sentezi gerçekleştirilmiş olan yüksek alüminyum ve düşük silika içerikli bir türdür.4 Zeolit ZSM-5 (MFI) Si/Al oranı 10-100 olan yüksek silika içeren zeolitler. Bu zeolitin yapısı düz ve sinüzoidal kanallardan oluşmaktadır. Bu malzemeler hidrofobik ve organofilik yapıya sahip olup. silikalit-2 verilebilir.8 nm civarıdır. ZSM-5.2. Sodyum yapılı Zeolit X çekirdekleri.7‟ de görülen ZSM-5 endüstriyel olarak sıkça kullanılmaktadırlar. Silikalit ve şekil 4.kimyamuhendisi. hidrofilik zeolitlerin termokimyasal modifikasyonu veya doğrudan sentez ile elde edilebilirler. Ardından yakılarak toz haline getirilmiş alümina ve silika ile sodyumu kapsayan bir besleme ilave edilir ki yüksek sıcaklıktaki çözeltinin yeterli miktarda ve oranda aşırı doygunluğu devam edebilsin.

hidrokarbon dönüşüm reaksiyonları için kullanılmaktadır. m-ksilen‟in p-ksilene dönüşüm reaksiyonu verilebilir. Bu pozitif yük H+ iyonu tarafından sağlandığında. Birincisi. Asidik özellikteki zeolit izomerizasyonu hızlandırmaktadır. ZSM-5 katalizör olarak petrol endüstrisinde. Dolayısıyla ksilenin ZSM-5 zeoliti ile katalitik reaksiyonu neticesinde p-ksilen‟e dönüşüm daha fazla olmaktadır.İtü.1995) http://www. p-ksilene dönüşüme sebep olan zeolit kanalları içindeki reaktif komponentlerin davranışlarıdır [10].kimyamuhendisi.25 yüke ihtiyaç duyarlar. ZSM-5‟in reaksiyonlarında kataliz yeteneği bu asitlikten ileri gelmektedir. ZSM-5‟in izomerizasyon reaksiyonlarında kullanımına örnek olarak. İkinci mekanizma ise. bu durumda zeolitin asitliği son derece yüksek olmaktadır.7 ZSM-5 görüntüsü (Mesut Demir. ürün molekül şekliyle ilgilidir.com . Bunun için iki mekanizma söz konusudur. Şekil 4. Normalde p-ksilen zeolit gözenekleri içine kolayca difüze olacak şekle sahiptir ve m-ksilen ile kıyaslandığında bu özellik p-ksilen için bir farklılık yaratmaktadır.

Bu ön ısıtma sonrasında karışım. Böylece reaktif miktarları düzenlenerek istenen çeşitli oranlar yakalanabilir. Gözenek yerleşimleri ZSM-5‟ teki gibi zik-zak şeklinde değil yan yanadır [19]. iki boyutlu on halkalı gözenek yapısındadır. 20oC ile 60oC arasındaki bir sıcaklıkta.kimyamuhendisi. 30300 dakika arasındaki bir zaman boyunca karıştırılarak ön ısıtmadan geçirilir.4.2.8).5 Zeolit ZSM-11 (MEL) MEL olarak da bilinen ZSM-11 (Şekil 4. İsteğe bağlı olarak. 4. doğrusal bir aminden dörtlü amonyum ile SiO2/Na2O oranı (ağırlıkça) 1‟ den büyük olan organik bir karışımdan da yapılabilir.com ..02 ile 0.8 ZMS-11' in kesiti [19] http://www.017-0.26 4. Çözeltiye. 2002 ).03 aralığında olacak şekilde 5 dakikalık bir periyotla mineral asidi çözeltisi eklenir. sıcaklığın 100oC ile 200oC arasında olacağı bir ortamda 6 ile 72 saat boyunca ısıtılır ( Demirkan K.2.022 aralığında olabilsin.8‟den büyük olacak şekilde Al2O3 içeren sodyum alüminat ve Na2O barındıran sodyum silikatın sulu çözeltileri hazırlanır. Na2O/Al2O3 oranı (ağırlıkça) 0. bu iki çözelti 15 ile 30 dakika arasındaki bir zaman süresince birbirlerine temas edecek şekilde karıştırılır.1 MFI zeolitinin sentezlenmesi Öncelikle. Bunu takiben tepkime halindeki karışıma yeterli miktarda su konur ki son halde H2O/Al2O3 oranı ile OH-/H2O molar oranı sırasıyla 2000-4000 ve 0. oda sıcaklığında. Şekil 4. Bütün bu işlemlerin ardından oluşan son karışım. OH-/H2O molar oranı 0. Daha sonra.

27 4.7 Zeolit ZSM-23 (MTT) ZMS-23 (Şekil 4.10).6 Zeolit ZSM-12 (MTW) ZMS-12 (Şekil 4.2.9 Zeolit ZMS-12‟ nin kesiti [19] 4.kimyamuhendisi.9). Aslında dairesel bir gözenek yoktur fakat birçoğu hemen hemen daireseldir [19].com . Şekil 4.10 Zeolit ZMS-23' ün kesiti [37] http://www. Şekil 4. bir boyutlu 12 halkalı sisteme bir örnektir [19]. dairesel olmayan 10 halkalı gözenek sistemine bir örnektir.2.

11 Zeolit ZSM-57' nin kesiti [19] http://www.kimyamuhendisi. 293‟‟ kitabı içinde yayınlamıştır.11‟de verilmiştir [19].com . Şekil 4.2. 10 halkalı gözenekler ZSM-5‟ teki gözeneklerden biraz daha büyüktür. Higgins ve Valyocsik tarafından 1990 yılında „‟Zeolitler 10.8 Zeolit ZSM-57 (MFS) ZMS-57‟ nin yapısı ve hazırlama yöntemi ilk olarak Schlenker. ZSM-57‟nin kesiti şekil 4. Yapısı 8 ve 10 halkalı gözeneklerin kesişmesiyle meydana gelmektedir.28 4.

ağır metal iyonlarına (Cu++. Cs+) karşı gösterdikleri özel seçicilik. Pb++.). gaz ve su buharı absorpsiyonu. dehidrate olmuş kristaller içerisindeki düzgün moleküler boyutlu kanal sistemlerine sahip olması. hidrate oldukları zaman sahip oldukları düşük yoğunluk ve boşluk hacmi. gerekse de teknolojik özellikleri hakkındaki bilgi eksikliği araştırmaların sentetik zeolitler üzerinde yoğunlaşmasına neden olmuştur. katyon değişimi özellikleri. katalik davranışları. http://www. geniş uygulama alanları için spesifik kullanımı sağlayan yüksek hidratasyon enerjisi. Doğal zeolitler NH4+'a. elektriksel iletkenlik.kimyamuhendisi. Zeolitler. Hg++ vb. moleküler elek özellikleri ve birim maliyetlerindeki ucuzluk (1'e 4 oranında) gibi nedenlerle sentetik zeolitlerin kullanımlarının uygun olmadığı proseslerde başarılı bir şekilde kullanılmaktadırlar. şeklinde karakteristik yapısal özelliklere sahiptir ve bu özellikler sayesinde pek çok alanda kullanılmaktadır. doğal zeolitlerin o dönemlerde yalnızca volkanik kayaçlar içindeki oluşumlarının bilinmesi ve gerek birkaç mineralin bir arada bulunması nedeniyle tek mineral olarak ayrılmalarındaki zorluk.29 5.com . asit ortamlardaki yüksek stabilite. ZEOLĠTLERĠN UYGULAMA ALANLARI Zeolitlerin endüstriyel uygulamadaki potansiyelleri 1940'lı yıllarda ortaya konulmasına rağmen. Cd++. sedimanter yataklar içerisindeki büyük miktarlardaki zeolit kaynaklarının bulunmasından sonra araştırmacıların artan ilgileri ile spesifik özelliklerinin belirlenmesinin ardından artan bir gelişim göstermiştir. 1950'li yıllara kadar yapı sanayindeki kullanımları ile sınırlı kalan doğal zeolitlerin endüstriyel uygulamaları. radyoaktif iyonlara (Sr++.

Y ve mordenit ticari adsorbantlar olarak kullanılan en yaygın zeolit türleridir. Ca-5A zeoliti doğal gazolin ve gazyağı gibi değişik hidrokarbonlarda normal http://www.30 5.com . kalsiyum (Ca) iyonları ile yer değiştirdiği Ca-Zeolit A'nın gözenek açıklıkları sodyumlu (Na) türüne oranla yaklaşık %30 daha büyüktür. Zeolit A.1 Moleküler Elek Uygulamaları Moleküler elek zeolitlerin ticari absorbant uygulamalarına göre aşağıdaki şekilde özetlenebilir:  Safsızlaştırma  Kurutma         Doğal gaz (LNG içerikli) Parçalanmış gaz (etilen tesisi) Yalıtkan cam Soğutucu Doğal gaz Kroyojenik hava ayırma tesisi Doğal gaz ve sıvılaştırılmış petrol gazının temizlenmesi Hg NO2. Zeolit A'nın gözenek boyutları içerdiği katyon türüne göre farklılık gösterir. Normal parafin molekülleri 3 Å yarıçapa sahip iken bağlı bulunduğu hidrokarbon zincir veya aromatik karbonlar için bu değer 5 Å civarındadır. Aradaki bu fark her iki türün farklı proseslerde uygulanmasını sağlar. X.kimyamuhendisi. SO4'ün uzaklaştırılması  CO2 uzaklaştırılması  Sülfür bileşiklerinin uzaklaştırılması  Kirlilik önleme  Yığın ayırma  Normal / izoparafin ayırma  Xylene ayırma  Olefin ayırma  Havadan O2 ayırma  Şeker rafinasyonu Zeolitlerin safsızlaştırma ve ayırma işlemlerinde seçimli adsorbant olarak tercih edilmeleri moleküler elek özelliklerinden ve diğer adsorbantlarda bulunmayan sürekli dipol moment ve katyonlarla moleküller arasındaki özel etkileşimden kaynaklanmaktadır. Ayırma işlemleri genel olarak moleküler elek özelliklerine dayanırken saflaştırma her iki özelliğin etkisi altındadır. Sodyum (Na) iyonlarının.

Zeolitler su. Ayrıca NaA 1 ve 2 karbon atomu içeren (CO2 gibi) maddeleri kolaylıkla adsorbe ederken yavaş bir şekilde adsorbe olan (propylen hariç) propan ve daha yüksek değerli hidrokarbonlar fiziksel olarak dışında kalır. Ancak organik reçinelerin rejenerasyon safhasında gösterdikleri teknik performans avantajı 1970'li yıllara kadar sentetik zeolit kullanımının sınırlı kalmasına neden olmuştur. Benzer şekilde doğalgazdan sülfür bileşenlerinin ayrılmasında da zeolitlerin hidrojen-sülfür ve merkaptanlar gibi sülfür bileşiklerine karşı gösterdikleri yüksek seçicilik esas alınmıştır. Bu nedenle NaA. bir tanesinin tercih edilerek diğerinin bırakılması şeklinde gerçekleşir. Mikro gözenek sistemine iki molekülün girmesinin mümkün olduğu durumlarda ayrım. X' in endüstriyel ve evsel atık suların yumuşatılmasında yüksek performansları nedeniyle permütit tipi organik reçineler yerine kullanılmaları bu alandaki ilk uygulamalarıdır. doğal gazdan su ve CO gibi safsızlıkların uzaklaştırılmasında kullanılır. deterjan bünyesindeki zeolitlerin su yumuşatma özelliği göstermesi ve çevre koruma kapsamı içerisinde fosfatlı deterjan imalinin sınırlandırılmasıdır. 5. endüstrinin (atık proseslerinde) iyon değişim uygulamalarına olan ilgisini arttırmıştır. İzomerik parafin ve cyclic hidrokarbonlar gözenek dışında kalır.com .31 parafin ayırımı ve elde edilmesi için oldukça uygundur. 1970'lerin sonunda çevre kirlenme standartlarına getirilen yeni düzenlemeler. Moleküler elemeğe bir diğer örnekte 3 Å' lık gözenek açıklığı ile doymamış hidrokarbonların dehidratasyonunda etilen ve diğer molekülleri gözenekleri dışında tutan KA zeoliti için verilebilir. Sentetik zeolitlerin fosfat yerine deterjan üretiminde katkı malzemesi olarak kullanılmasındaki ana avantajlar. Soğutucu molekül boyutlarının NaA tarafında adsorbe edilemeyecek kadar büyük olması kurutma işlemini gerçekleştirir. Oksijen-nitrojen ayırımında ayrımı sağlayan ana parametre nitrojen moleküllerinin selektif olarak adsorbe edilmesidir.2 Ġyon DeğiĢimi Uygulamaları Zeolit A. Sedimanter zeolit yataklarının bulunması ve doğal zeolit özelliklerinin tamamen belirlenmesinin ardından özel seçicilikleri ve proses maliyetleri açısından genellikle modifiye edilmiş doğal zeolitlerin hakimiyetinin gözlendiği bu alanda sentetik zeolitler yaygın olarak deterjan katkı maddesi şeklinde kullanılırlar. CO2 SO2 gibi polar veya polarize olabilen doymamış molekülleri seçimli olarak adsorbe ederler. B. http://www.kimyamuhendisi. Soğutucuların kurutulmasında da zeolitlerin moleküler elek özelliklerinden yararlanılır.

5. Zeolit X' e oranla daha stabil ve aktif olan zeolit Y' nin zeolit X' in yerine almasıyla başlangıçtaki %5 ile %10 arasındaki zeolit katkı oranı http://www.3 Katalitik Uygulamaları Katalitik reaksiyonlar. zeolit A' nın yeni şekil-seçimlilik yapısının geliştirilmesi ile başlamıştır. özellikle toprak alkali metallerin varlığı hidroksil grup içindeki hidrojenin aktivitesini arttırır. Gelişen yıllarda zeolitlerin katalitik parçalama işlemlerindeki kullanımları yeni materyal ve proses uygulamaları şeklinde devam etmiştir. seçimlilik ve diğer amorf silis-alüminyum katalizörlere oranla yaklaşık %20 daha yüksek ürün verimi gibi nedenlerden dolayı zeolitlerin kullanımı katalitik parçalamada yeni bir dönemin açılmasını sağlamıştır. Günümüzdeki yaygın kullanıma temel oluşturan ilk araştırmalar 1958 yılında Union Carbite. kristalin katalizörlerinin boşlukları içerisinde gerçekleşir. ESSO şirketlerine ait laboratuvar çalışmalarıyla hidrojen iyonunun asidik özellikleri ve asidik stabilite. Zeolit A' nın yüksek teorik katyon değiştirme kapasitesi (7meg/g) nedeni ile su içerisinde yapısındaki Na+ iyonları ile Ca+ iyonlarının yer değişim reaksiyonlarında oldukça aktiftir. Bu özellik co-builder olarak deterjan imalinde tercihli kullanımını sağlar.32 Göl veya nehirlere fosfatın artan şarjının eutropehikasyonun oluşumuna neden olması deterjan üreticilerinin STPP (sodyumtripolifosfat) yerine zeolit A' yı kullanmalarına yol açmıştır. Mobil Oil Corp.. Bu nedenle katalizör olarak kullanılacak malzemenin gözenek boyutları mutlaka reaksiyona girecek malzemelerin içeri girebileceği boyutlarda olmalıdır. çok değerli metal katyonları.kimyamuhendisi. Buna ek olarak zeolit A çok az miktarda dahi kirlenmeye neden olabilen demir ve manganez iyonlarını ortamdan uzaklaştırarak deterjan katkılı kirlenmeyi en aza indirmektedir. Hidrokarbon molekülleri ile zeolit katalizörler arasındaki çok yüksek hidrojen iyonu dağılımı yüksek değerli moleküller arası hidrojen transferi hızı gibi özellikler parçalama reaksiyonlarında zeolitlerin kullanım yaygınlığını arttıran faktörlerdir. Lewis merkezleri ile uygun hidroksil gruplarının karşılıklı etkileşimleri kraking proseslerinde çok değerli metallerin. Doğal zeolitlerin küçük gözenek boyu dağılımları ile katalitik reaksiyonlar için uygun olmamaları sentetik zeolit kullanımını gündeme getirmiştir. Çok değerli iyon varlığı ile arttırılmış katalitik aktivite. zeolit X'in de katyonize yapısı. Zeolitlerin hidrokarbon dönüşümleri içerisinde ilk kullanımı parçalama prosesinde ham materyalden sıvı yakıt üretiminde katalizör olarak zeolit X' in kullanımı ile başlar.com .

1 Zeolitlerin kataliz kullanımları [8] Hidrokarbon DönüĢümü Atkilleme Kraking Hidro kraking İzomerleşme Hidrojenasyon ve Dehidrojenasyon Hidroalkilleme Metanlaşma Seçimli ġekillenme Dehidratasyon Metanolden Benzin Eldesi Organik Kataliz İnorganik H2S Oksidasyonu NO2 İndirgenmesi CO Oksidasyonu H2O_O2 + H2 Dönüşümü Çizelge 5.2 Seçilmiş bazı katalitik reaksiyonlar için besleme ve ürün değerleri [8] Proses Besleme / Ürün Rakip Özellikler Aktivatör gerekli değil.com . Besleme için ön zenginleştirme minimum Katalitik reforming Nafta / benzin Düşük moleküler ağırlıklı Olefin/Benzin Polimerizasyon Korozif değil Alkilleme Aromatik ve düşük değerli Olefinik Akımlar / değerli Korozif değil.2‟de verilmiştir. Besleme ön zenginleştirmesi Alkiller minimum Yüksek aktivite. Çizelge 5. düşük polimerizasyon Hidroalkilleme Hidrojerasyon Hidrojerasyon (yağ/oil) Seçici hidrojenerasyon Toluen / Benzen Benzen / Siklohekzan Doymamış yağ / Doymuş yağ Düz ve beyazlatılmış olefinlerin / n-alkanlar ve beyazlatılmış olefinlerin Minimum ayırma problemi http://www. Zeolitlerin kataliz olarak kullanımları çizelge 5. geliştirilmiş seçicilik Geliştirilmiş sülfür direnci Yüksek seçicilik.kimyamuhendisi.33 giderek artarak %40'lara kadar yükselmiştir.1‟ de ve seçilmiş bazı reaksiyonların besleme ve ürün değerleri çizelge 5.

 kömür veya sentetik. Seçilmiş yapılandırma prosesinde offretite-erionite tipi katalizörler non-normal parafin moleküllerini adsorpsiyon reaksiyonlarında dışarıda bırakarak (moleküler eleme özelliği) normal parafin moleküllerinin parçalanmasını sağlar. Zeolit Y izomerizasyon reaksiyonlarında normal parafinin oktan sayınının yükseltilmesinde başarılı bir şekilde kullanılmaktadır. sülfür etkisine karşı direnç ve korozif olmama özellikleri zeolit Y‟yi diğer katalizörlerden ayıran faktörlerdir. Şekil seçimlilik uygulamasına bir diğer örnekte mordenitenin kullanıldığı dewaxing işlemidir. Uzun ömür.1 ve 5. http://www. doğal gazdan sıvı yakıt üretimi gibi proseslerde pilot tesis ölçeğinde 35 yıldır birçok ülkede kullanılmaktadırlar [6].  stiran üretimi içim etil benzen sentezi. Yüksek gözenek açıklığı ve hidrotermal modifikasyon ile elde edilen asidik yapı zeolit katalizörlerin kullanımını sağlar. Zeolitler:  n-hegzan gibi organik safsızlıkların sudan uzaklaştırılması.com . Zeolit bünyesindeki kuvvetli adsorbatif kuvvetlerle ilişkili olarak yüksek asit dayanımları ve seçicilikleri bu proseslerde zeolitlerin tercihini sağlayan faktörlerdir. ZSM-5 katalitik uygulamalarda en fazla ilgi çeken katalizördür.  katalitik mum giderimi. Aktiviteyi sağlayacak yeterlilikte ve hidrofobik yapının korunabileceği miktardaki silisyum içeriği ve 6 A°'luk gözenek ve boyutu reaksiyon esnasındaki yüksek kararlılık ile bir çok katalitik dönüşüm reaksiyonlarında yaygın olarak kullanılmaktadır.2' den görülebileceği gibi bir diğer kullanım alanı da sulu parçalama ve parafin izomerasyonudur. Petrol sanayinde kullanılan diğer zeolitler mordenit ve ZSM-5‟tir.34 Çizelge 5.kimyamuhendisi.  izomerik saf ksilen üretimi için C8 aromatiklerinin izomerasyonu.  metanol'den benzin üretimi.2 Devamı Proses Dehidrojerasyon Dehidratasyon Dehidrohalojerasyon Metanizasyon Besleme / Ürün Etilbenzen / Sitren Alkol+Asit / Ester Alkali halinde / Olefin Sentetik gaz / Metan Rakip Özellikler Geliştirilmiş seçicilik Geliştirilmiş hız ve miktar Molekülerelek Yüksek miktar etkilere karşı direnç Çizelge 5.

Derin su diplerinde depolama. γve nötron radyasyonlarına karşı direncin arttırılması uygulanmaktadır (Orhun. zeolitle birlikte gömülerek zararsız hale getirilmektedir. uzun zaman periyodu içinde düşünülürse. Ca45 gibi izotoplar. [6]. Uzun yıllardan beri nükleer endüstrinin bu gibi arıtma problemlerinin çözümünde zeolitler kullanılmaktadır. Cs137 ve Sr90 gibi radyoizotoplar şeklinde fısyon ürünlerinin. orta düzeyde radyoaktif atıkların büyük kaynağıdır ve arıtılması gerekir.com .kimyamuhendisi. 1997).35 5. Kullanılmış nükleer yakıt elemanları. Böylece atık sudan alınan radyoaktif atıklar. orta düzeyde katı radyoaktif atıkların uzaklaştırılarak depolanması gibi yöntemlere tercih edilmektedir. Bu nedenle atık sularda bulunan azot ve istenmeyen bazı ağır metal katyonları (örneğin Pb++) zeolitler tarafından kolaylıkla tutulmaktadır [8]. Radyoaktif atık arıtılmasında zeolitlerin kullanılması bu gibi nedenlerle. Zeolitler. nükleer ortamların inşa edilmesinde çimentoya karıştırılarak. metal iyonları (Pb.) atıldıkları ortamlarda yer altı ve yerüstü sularını kirletmekte ve bu ortamların gerek temiz su gerekse de kullanma suyu olma özelliklerini yok etmektedirler.4. zeolitlerle tutulabilmektedirler. http://www. suyun dibinde oluşmasına yol açacaktır.4. 5. 5.1 Radyoaktif atıkların temizlenmesi Nükleer santral atıklarında bulunan ve çevre sağlığı açısından tehlikeli olan Sr90.4 Kirlilik Kontrolünde Zeolit Kullanımı Zeolit mineralleri iyon değiştirme ve adsorpsiyon özellikleri nedeniyle kirlilik kontrolünde gittikçe artarak kullanılmaktadır. Co60. Cu.2 Atık suların temizlenmesi Şehir ve endüstri tesislerin atık sularında bulunan azot bileşikleri (özellikle amonyum). Bu ürünleri içeren su. havuzlardaki suyun dibinde depolanırlar. bir nükleer reaktörden uzaklaştırılınca. yüksek dozda β. Bu alanda asitlere dayanıklılıkları nedeniyle klinoptilolit ve mordenit kullanılmaktadır. vb. Cd. Fe. Cs137. Ayrıca bu sularda yaşayan balık ve diğer su faunasına toksik etki yapmakta ve bu faunanın beslenmesi için gerekli alglerin üremesini de engellemektedir.

Bu rakamlardan görüleceği üzere.4. 100 µg/ m3 NO2 ve 200 µg/ m3 toz şeklindedir. önlem alınmazsa doğrudan ve havadaki su buharı ile birleşip asit yağmurlarına yol açarak. kullanılan yatağa bağlı olarak önlem alınmazsa. baca gazlan. bu ortamlarda yaşayan balık ve bitkilerin yok olmasına neden olurken kapalı bir mekandaki oksijen azlığı insan sağlığını tehdit etmektedir. Akarsu ve göllerdeki oksijen eksikliği.36 5. Özgül ağırlığı 0. sıvı ve katı atıklar ile çevreye olumsuz etkileri olan kuruluşlardır.5 gr/cm3 ve yağ adsorblama kapasitesi 0.4. daha çok sentetik zeolitlerden yararlanılmakla birlikte. 5.4. Oysa Hava Kalitesinin Korunması Yönetmeliği'ne göre endüstri bölgesinde uzun vadeli sınır değen. doğal zeolitlerden özellikle mordenit ve bazı klinoptilolitlerle şabazit de kullanılabilir görülmektedir [8]. Yapılan ölçümler baca gazı emisyonlarının. 5. Bu ünitelerde daha çok kireç taşı ve sülfürik asit-kükürt proseslerinin kullanıldığı tespit edilmiştir.3 Baca gazlarının temizlenmesi Termik santraller. ülkemizdeki mevcut termik santrallerde 1000 rng/m3 sınır değerinin üstünde kirletici içerdiğini göstermiştir. 1997). http://www. 250 µg/m3 S02.kimyamuhendisi. tartarik asit ve %20 metilsiloksan içeren bir bağlayıcıyla peletlenmiş halde kullanmaktadır. Oksijen üretiminde. genleştirilmiş perlit. sodyum karbonat.97 gr olan bu malzeme. çevreye zarar veren unsurlardır.4 Petrol sızıntılarının temizlenmesi Kirlilik kontrolü uygulamalarında yeni gelişen bu alanda aktifleştirilmiş zeolit. Bu nedenle.com . Termik santrallerin bacalarından yayılan baca gazlarından SO2 ve diğer kirleticilerin tutulmasında alternatif bir malzeme olarak.5 Oksijen üretimi Yaşam için gerekli olan oksijenin azalmasına yüzyılımızın sorunlarından olan su ve hava kirliliği neden olmaktadır. Bu durumlarda zeolitlerin azotu seçimli adsorblama özelliklerinden yararlanarak bu ortalamalara oksijence zenginleştirilmiş hava sağlanabilmektedir. NOx ve uçucu küller. Baca gazlarının içindeki SOx. yurdumuzda büyük rezervi bulunan doğal zeolitlerden yararlanılabilir (Orhun. ülkemizdeki termik santraliann baca gazı emisyonları hava kalitesi standart değerlerinin yaklaşık 2000 katıdır. 200 saat suda yüzebilmekte ve yüzeydeki petrolü adsorplamaktadır [8]. santrallere desülfirizasyon ünitelerinin monte edilmesi çalışmalarına başlanmıştır.

Killerin zamanla şişerek jelleşmeleri ve asit ortamlardan etkilenmeleri nedeniyle problemler yaşanabilmektedir.com . gübrelerin kötü kokusunu gidermek içeriğine kontrol etmek ve asit volkanik toprakların pH'nın yükseltilmesi amacıyla uzun yıllardan beri kullanılmaktadır.6 Tarım ve Hayvancılıkta Zeolit Kullanımı Zeolitli tüfler. 5. Zeminde kullanılacak astar malzemenin zemini sağlamlaştırıcı geçirgen olmayan bir yapı göstermesi istenir. Aynı zamanda zeolit sızabilecek sulardaki zararlı iyonları tutarak ayrıca filtre görevi görmektedir [8].6 Çöp depolama alanları Düzenli çöp deponi alanlarının en önemli kesimleri zemin ve zemin stabilizasyonudur.37 5. http://www.2 Metalurji uygulamaları Çevre sağlığı açısından tehlike oluşturan bazı ağır metal katyonları içeren madencilik ve metalurjik faaliyetlerinden ortaya çıkan atık sular. aramalarında da kullanılabilir. Bunun için genelde geçirgenliği az olan killer kullanılmaktadır. Yapılan araştırmalar bentonit türü killerle klinoptilolit türü zeolitlerin birlikte kullanılmalarının hem zemin kararlılığına olumlu etki yaptığı hem de daha ince astar malzemesi ile zemin oluşturulabileceğini göstermiştir.5 Madencilik ve Metalurji Sektörlerinde Zeolit Kullanımı 5.kimyamuhendisi. Japonya'da tüflü kumtaşlarındaki uranyum cevherleşmesinin klinoptilolit-hölanditli seviyelere bağımlı olduğu belirlenmiştir.5.1 Maden yataklarının aranması Volkanik malzemenin hidrolizi sonucu oluşan zeolitler cevher yataklarının oluşumlarının açıklanması yanında.4. doğal zeolitlerin katyon değiştirme özelliklerinden faydalanılarak arıtılabilmektedir.5. 5. 5. Ayrıca pirometalurji sanayinde CaCO3 ve doğal zeolit karışımı Cu-Pb alaşımlarının eritilmesinde ortaya çıkan zararlı dumanları %90 oranında yok edebilmektedir [7]. Ülkemizde ise zeolitli tüflerin borat oluşumları ile ilişkileri dikkat çekmektedir [7].

Ayrıca fazla sulama nedeniyle oluşan mantari hastalıklarının da önüne geçtiği belirlenmiştir [8]. Bu alanda kullanılan klinoptilolitin radyoaktif kirlenmenin söz konusu olduğu topraklara ilave edilmesi ile bitki tarafından alınan S90 miktarının büyük ölçüde azaltıldığı da saptanmıştır [8].kimyamuhendisi. Fakat bu avantajın yanında.4 Besicilik Yemlerine zeolit ilave edilen tavuk. Bu alanda kullanılan zeolitlerin başlıcaları klinoptilolit ve modernittir. domuz ve geviş getiren hayvanların normal yemlerle beslenenlere oranla sağlıkları bozulmaksızın ağırlıklarının artığı belirlenmiştir.38 5. Bazı araştırmacılar. Ayrıca yüksek amonyum seçiciliği nedeniyle gübre hazırlanmasında taşıyıcı olarak klinoptilolit kullanılmasıyla amonyumun bitkiler tarafından daha etkin biçimde kullanılması ve gübre tasarrufu sağlanmaktadır. 5.com . Klinoptilolit nem fazlasını adsorpladığı için gübrelerde depolama sırasında oluşan pişme ve sertleşmeyi de önlenmektedir. hayvanlardaki ağırlık artışını zeolitler tarafından soğurulmuş besleyici moleküllerin sindirim sisteminde daha uzun süre tutulması ile izah etmektedirler. 5.6.6. zeolitle beslenmiş hayvanların etlerinin insan sağılığı açısından zararlı olabileceği de ileri sürülmektedir. Buna http://www. 5. çoğunlukla kil bakımından fakir topraklarda yaygın biçimde kullanılmaktadır.1 Gübreleme ve toprak hazırlanması Doğal zeolitler.6.2 Tarımsal mücadele Doğal zeolitlerden iyon değiştirme ve absorplama kapasitelerinin yüksekliğinden dolayı tarımsal mücadele ilaç taşıyıcı olarak yararlanılmaktadır [8].6. Zeolitler katılarak beslenen hayvanların daha kısa zamanda daha çok kilo aldıkları gözlenmiştir. Birçok ülkede yemin nemini almak için katkı olarak % 10 oranında bentonit katılmaktadır. yüksek iyon değiştirme ve su tutma özellikleri nedeniyle toprağın tarım için hazırlanmasında. Diğer taraftan yemlerine zeolit katılarak beslenen hayvanların etlerinin ve dışkılarının zeolitin amonyum iyonlarını soğurmasından dolayı daha az koktuğu ve hayvanların daha sağlıklı olduğu da anlaşılmıştır.3 Toprak kirliliğinin kontrolü Doğal zeolitlerin katyon seçme ve değiştirme özelliklerinden sadece besleyici iyonların bitkiye aktarılmasında faydalanılmayıp aynı zamanda beslenme zincirlerinde Pb-Cd-Zn-Cu gibi istenmeyen bazı ağır metal katyonlarının tutulmasında da yararlanılabilir.

canlı balık taşımacılığı ve su kültür ortamlarında ihtiyaç duyulan oksijence zengin hava akımını ve su içerisindeki amonyum iyon konsantrasyonunun kontrolü temininde de yararlanılmaktadır [8]. özellikle klinoptilolit etkin olarak kullanılmaktadır. 5. Özellikle klinoptilolit ile muamele edilen gübreler (özellikle tavuk gübresi) çok daha kısa zamanda kullanılabilir ve daha zengin içerikli olmaktadır [8]. ağır metaller. düşük yoğunluklu sularda ise ana temizleyici sistem olarak kullanımının daha etkin olduğunu belirlemiştir [6]. Ayrıca. Biyolojik filtre operasyonunun yeniden devreye sokulmasına kadar su içerisindeki amonyum konsantrasyonu hızla yükselir. metanol ve sülfit gibi değişken etkiler nitrifiye edici bakterileri engelleyebilir veya öldürür.5 Organik atıkların muamelesi Bu alanda kullanılan doğal zeolitler dışkıların kötü kokusunun giderilmesini. Bu zararlı etkinin azaltılması için mikrobiyolojik filtreler kullanılabilir. Koku giderimi ve nem içeriğinin kontrolü ile hayvan barınaklarında daha sağlıklı koşul yaratılmaktadır. havuz gibi kapalı sistemlerde ve yüksek yoğunlukta balık kültürünün bulunduğu suların yeniden kullanılması halinde. doğal zeolitler. Tüm bu olumsuz sebeplerden dolayı doğal zeolitlerin tek başına veya mevcut sisteme ek olarak amonyum değişim özelliklerine dayalı kullanımı önem kazanmıştır. 5.6 Su kültürü Göl ve göletlerde biyolojik artıkların neden olduğu kirliliğin temizlenmesinde. hastalık kontrolü için antibiyotik kullanımı. doğal zeolitlerden.6. Belirli bir konsantrasyon değerinin üzerindeki amonyum varlığı su içinde yaşayan organizmalar için toksin etkiye sahiptir. Johnson ve Sieburth çalışmalarında yüksek tuzluluk içeren sularda zeolit iyon değişim sisteminin biyolojik arıtıma ek olarak. Akvaryum.6.39 sebep olarak da Mordenit ve Eriyonit gibi iğne yapısındaki zeolitlerin. asbest ve benzeri minerallerin yaptıkları zararlı etkileri göstereceği ifade edilmektedir [8]. nem içeriklerinin kontrolünü ve dışkılarının oksijensiz ortamda çürümesiyle oluşan metan gazının diğer gazlardan ayrılmasını sağlamaktadır. http://www.kimyamuhendisi. Ancak düşük ısı. balıkların normal biyolojik beslenme aktivitesi olarak veya üre gibi nitrojen içerikli atıklarından dolayı su içerisindeki amonyum konsantrasyonu hızla yükselerek toksin konsantrasyon seviyesine ulaşır.com . şok yükleme.

40 5. Çim sahaları tesis edilirken veya mevcut çim sahalarının ıslahında zeolitlerin başarı ile kullanıldığı belirtilmektedir.kimyamuhendisi. Çim sahalar oluşturulurken toprağın havalandırılması aşamasında. Bu alanda zeolitler kömürün yer altında yakılabilmesi için gerekli oksijenin üretilmesinde ve yanma sırasında oluşan SO2'nin yanında patlayıcı özellikteki azotoksit ve hidrokarbonların temizlenmesinde kullanılabilmektedir.6. Ancak yaygın değildir [8].  Çalı veya ağacın kök zonunun fiziksel özelliklerini ıslah eder.com .  Dikim şokuna karşı bitkinin mücadelesinde bitkiye emniyetli bir şekilde besin maddesi sağlar. daha ince tanecikli zeolit yüzeyden uygulanır. Bu tür yataklarda. Mevcut çim sahalarda ise. Uygulanan zeolit çimlerin köklerinde biriktikçe toprağa ilave edilen besin maddelerinin daha etkin kullanımı sağlanmaya başlar [9].7. Bu kaynakların enerjiye dönüştürülmesi esnasında yapay ve doğal zeolitlerden faydalanmaktadır [8].7 Enerji Uygulamalarında Zeolit Kullanımı Dünyanın gittikçe büyüyen enerji ihtiyacı. çimin köklerinin bulunacağı derinliğe maksimum miktarda zeolit karıştırılır. 5. kömür ve petrol yanında nükleer ve güneş enerjisi gibi kullanılan ve aynı zamanda da geliştirilmekte olan değişik kaynaklardan karşılanmaya çalışılmaktadır.1 Kömür yataklarında kullanımı Kömür ihtiyacının gün geçtikçe artması kaliteli ve kolay işletilebilir rezervlerin azalması. kömür yer altında yakılarak gazlaştırılır ve elektrik enerjisine çevrilir.  Porozite. 5. infiltrasyon ve toprak sıkışmasına karşı mukavemeti artırır.7 Peyzaj planlamaları Park-bahçe düzenlemesinde dikim yapılacak noktalarda zeolit kullanımıyla. çok derinde bulunan veya kükürtçe zengin kömür yataklarının işletilmesini zorunlu kılmaktadır. http://www.

tarafından bu tür dönüşümlerde oldukça etkin kullanıma sahip ZCM-5 ile benzer niteliklere sahip modifiye edilmiş klinoptilolit üretimi ile doğal zeolit kullanımında bir artış gözlenmektedir [6]. Union Carbide benzer şekilde MRG Corp. başlangıçta iki ön işlemle nem. yoğunlaştırma-buharlaştırma prosesine benzer şekilde stok edilir.2 Doğal gazların saflaĢtırılması Asidik gazların kurutulması ve saflaştırılması doğal zeolitlerin kullanıldığı uygulamalardan biridir.com .kimyamuhendisi. içinde tutuldukları kap boyunca güneş kolektöründen sağlanan sıcak hava ile kurutulur. daha sonra Japonya'da hidrokarbon dönüşümleri içerisinde benzen ve ksilen‟ den toluene ayrımı için H-Zeolit (mordenit. peletlenmiş zeolit adsorpsiyon kolonundan geçirilerek CO2den temizlenmektedir. Bu tür uygulama için ilk örmekler 1970-1972 yılları arasında Union Carbide Corp.'ın gerçekleştirdiği klinoptilolit türü zeolitlerin çok düşük pH'larda (pH yaklaşık 2.. klinoptilolit) kullanımı ve birçok ülkedeki benzeri uygulamalara ek olarak son yıllarda Pratley Perlite Mining Co. Zeolit ısıtıldığında adsorbe ettiği suyu dışarıya verir. Bu işlem sonucunda hava su ile dolu konuma dönüşür. [8].5) klorinlerden su. % 40 CO2 içeren gaz.7. diğer bir deyişle. hidrojen sülfür ve diğer gazlardan temizlenmekte ve daha sonra kuru gaz.3 GüneĢ enerjisinden faydalanma Zeolitlerin sıcaklığa bağlı olarak su verip alma özelliklerinden yararlanarak. küçük yapıların ısıtılması ve klimatize edilmesi. 1972 yıllarında Mobil Oil Corp. Uygun bir ısı değiştirici kullanılarak su buharı yoğunlaştırılır ve yoğunlaştırma ısısı dışarıya verilir. stok-gaz emisyonlarından CO2 ve reformer hidrojen akımlarından HCl'ün uzaklaştırılmasına yönelik kullanımlarıdır. 5. Gaz katı tarafında adsorbe edildiğinde genellikle dışarıya doğru bir ısı çıkışı görülür. CO2. Enerji. Doğal malzemenin katalitik proseslerde kullanımına yönelik çalışmalar. Klinoptilolit-mordenitin asit ortamlardaki devamlı operasyonlarda gösterdikleri stabilite doğal gazdan su ve CO2 ayrımında bu tür materyalin ekonomik kullanımı sağlamaktadır.41 5. ve H2S ayrımını % 25'e varan değerlerle elde etmeyi başarmıştır. Kent atık depolama alanlarından metan gazı üretiminde de uygulama alanı bulan bu proses de organik maddenin çürümesiyle oluşan % 50 metan. Su-zeolit sisteminde zeolit malzeme. klinoptilolit ve şabazit üzerinde yapılan uygulamalarda. Zeolit dehidrat http://www. zeolitlerin güneş enerjisinin transferinde ısı değiştirici olarak kullanılması mümkün görülmektedir.7. Ters proses ise ısı girişini gerektirir.'da doğal zeolitleri kullanarak doğal gazdan H2O.

5. petrol ve gaz üretimi ile bunların rafinasyonunda bazı özel uygulamalarda kullanılabilmektedir. parlaklığı 80 civarında bir malzeme özelliği kazanır. mürekkebi az dağıtan ve daha kolay kesilen özellikte olmasıdır [8].kimyamuhendisi. şabazit ve klinoptilolit kullanılarak ayrılmaktadır.4 Petrol ürünleri üretimi Burada genellikle. 5. adsorbsiyon kapasiteleri ve etkin gözenek çapları doğal zeolitlere göre daha yüksek olan sentetik zeolitler kullanılmakla birlikte petrol ve gaz içeren alanların aranması ve paleoortam koşullarının belirlenmesinde önemli bilgiler veren doğal zeolitler. kağıdın daha iyi.42 edildiğinde ısı üretimi için potansiyel hale geçer. Japonya'da her yıl 3000 ton Klinoptilolit iyi kalite beyaz kağıt yapımında kullanılmaktadır. %28 zeolit tozu katılmış bir karışımdan klasik kağıda göre çok daha hafif kağıt üretimi mümkündür. Tabii gazlardan su ve CO2 mordenit. kağıt endüstrisinde dolgu maddesi olarak gittikçe daha fazla kullanılmaktadır. Havadaki su buharı zeolit tarafından adsorbe edilir ve adsorpsiyon ısısı dışarıya verilir. Bu proses ısı alımının olmadığı zamanlarda mümkün olan en yüksek sıcaklığın korunması için etkin bir izolasyonun gerektiği sistemlere oranla daha avantajlıdır [6]. Klinoptilolit katkılı kağıt. kolay kesilebilmekte ve mürekkebi daha az dağıtmaktadır.1 Kağıt endüstrisinde zeolit kullanımı Yüksek parlaklığı olan zeolit cevherleri. Bu işlem sonucunda kuru-ılık hava elde edilir.8. Kurutma işleminde zeolitin su buharını dışarıda bırakarak sürekli enerji stok etmesi.8 Diğer Kullanım Alanları 5. oda sıcaklığını düşürür. Klinoptilolitlerin aynı amaçla kullanılan kaolenin yerine tercih edilmelerinin nedeni daha ucuz olmaları. [8]. normal kil katkılı kağıtlara göre daha tok olup. http://www.7. Ayrıca doğal zeolitlerden petrol rafinasyonunda yararlanılabilecek nitelikte katalizörler üretilmiştir [8]. Klinoptilolit -10 mikrona kadar öğütüldüğünde aşındırma endeksi %3'den az.com .

5. 5.3 Sağlık sektöründe zeolit kullanımı Doğal zeolitler bu alanda çeşitli şekillerde kullanılmakla birlikte.2. genleştirilmiş hafif agregat üretilmektedir. Zeolit puzzolanlar. Zeolitin Avrupa'da yapı endüstrisinde değişik biçimlerde kullanılma olanakları araştırılmaktadır. homojen. Genleştirilmiş zeolitlerin sıkışma ve aşınmaya karşı dayanımı daha yüksek olup. Ayrıca kesik türü yaralanmış hayvanların tedavisinde yaranın enfeksiyon kapmaması için toz olarak kullanılmaktadır [8]. Birçok ülkede uzun yıllar bu amaçla kullanılan devitrifiye volkanik küller ve değişime uğramış tüflerin zeolit içerikli olduğu son yıllarda anlaşılmıştır [8]. Kolayca kesilip işlenebilmeleri ve hafiflikleri ile yapı taşı olarak kullanılırlar. Bu konuda alınmış patentleri bulunmaktadır. birçok ülkede puzzolanik hammadde olarak kullanılmaktadır.1 Puzzolan çimento ve beton Zeolitik tüf yatakları. Klinoptilolitler Küba‟da ülser ve ishal tedavisinde ilaç olarak kullanılmaktadır.2 Hafif agregat Perlit ve diğer volkanik camlar gibi doğal zeolitler de genleşmeye uygundur.8.2. Zeolitlerin sulu altyapılarda kullanılacak puzzolan çimento üretiminde kullanılması.3 BoyutlandırılmıĢ taĢ Zeolitik tüfler. bunlar arasında en önemlisi klinoptilolitin flörürlü diş macunlarında parlatıcı katkı maddesi olarak kullanılmasıdır. Bu sıcaklıktan aniden soğumaya bırakılırsa ses ve ısı izolasyonu için hafif ve poröz bir silikat malzemesi elde edilmektedir [8].com . Klinoptilolit eğer 1673 K sıcaklığına çıkarılırsa içerdiği ettiği suyu tamamen kaybettiği bilinmektedir.2 ĠnĢaat sektöründe zeolit kullanımı 5.8.2. http://www.8. yüksek silis içermeleri nedeniyle betonun katılaşma sürecinde açığa çıkan kirecin nötrleşmesini sağlayabilmektedir [8].43 5. son beton ürününün daima yeraltı su korozyonuna maruz kalacağı hidrolik çimentolarda önemli uygulamalar bulmaktadır. 5. sıkı –sağlam yapılıdırlar.8. düşük ağırlıklı. yüksek gözenekli.8.kimyamuhendisi.

4 Deterjan endüstrisinde zeolit kullanımı Yaklaşık 20 yıldan bu yana.44 5. deterjanlarda polifosfatların kullanılmasının çevreye verdiği zararın giderek artmasının farkına varılması. Kaliteli bir çamaşır yıkama için gereken suyun sertliğini giderme sorunu. http://www.kimyamuhendisi. normal yıkama sıcaklığında. Fakat deterjan endüstrisinde en etkili çözüm olarak zeolit A seçildi. Yüzeye tutunan moleküllerin çökelmelerini engellemek için yıkama suyundan Ca2+ ve Mg2+ iyonlarım uzaklaştırarak. zeolitler kullanılarak etkin biçimde çözülebilecekti. fakat Mg2+ seçiciliği bakımından başarılı değildir. Deterjanlarda kullanılmak üzere geliştirilen zeolit A kristalleri özel bir kristal morfolojisine sahip parçacık boyutu özelliklen taşıyordu. Böylece doğal ve yapay bütün zeolitler önemli bir bileşen olarak göz önüne alınmalıydı. çevre ve insan sağlığı açısından yararlı olduğu da kanıtlanmıştır. parçacıklar daha çok kübik yapıda ve kenarları küt görünüm sergilemektedir.1997).com . Zeolit A' nın bu yararının yanında. Na+ formunda sentezlenen zeolit A. Bu elverişsizliklerin ortadan kalkması halinde doğal zeolitler de çözüm alternatifi olarak gündeme gelecektir (Orhun.8. sodyum tripolifosfattan yararlandılar. hızlı bir değişim gerçekleştirerek. Bazı deterjan formüllerinde NaA ve NaX karışımları bulunmaktadır. Bu morfolojide. sertlik gidermede Ca2+ seçiciliğine sahiptir. çevreye daha az zarar veren bir bileşenin kullanılabilirliğini araştırmaya yöneltmiştir. deterjanların yıkama verimim arttırmak amacıyla polifosfatlar kullanılmaktaydı. Doğal zeolitlerin zeolit üretiminde kullanılabilirliğinin incelenmesi konusunda yapılmakta olan araştırmalar. doğal zeolitlerin özellikle otomatik çamaşır makinelerinde sertliği giderme hızı açısından yeterli olmayışı ve parçacıklarının köşeli yapıda olmasından dolayı çamaşırların yıpranmasına neden olduğu sonuçlarını vermiştir. Deterjan üretiminde zeolitlerin kullanımı 1970'lerde gündeme geldi. Üreticiler bu nedenle Mg2+ 'yı da uzaklaştırmak için. Bu açıdan zeolit X' in Na+ formu da bir çözüm alternatifiydi. Böylece makinede çalkalanan çamaşırın parçacıklarla teması sonucu yıpranmaları engellenmiş olmaktadır. deterjan üreticilerini.

com . bu yüzden zeolit kullanarak amonyum azotu uzaklaştırılmalıdır.  Evsel atıksulardan amonyum giderimi.  Mandıra atıksularından N. rnordenit.8. ucuz ve kolayca elde edilebildiği yörelerde. Ayrıca balıkların yaşadığı kapalı ya da dolaşımlı su tanklarında dışkıların ve yem artıklarının ayrışması ile amonyum azotu ortaya çıkar. P. Bu madde balıklar için zararlıdır ve ölüme yol açmaktadır.D' de kullanılmaktadır. K giderimi.kimyamuhendisi.  Atıksulardan boyarmadde giderimi [8].5 Atık suların arıtılmasında zeolit kullanımı Akarsular ve durgun su kütlelerine kentsel atıkların (çöpler ve lağım sulan) deşarj edilmesi sonucu doğal denge bozulduğu için. Japonya'da çiftçiler. Şehir sularındaki amonyumu. sıvı atıklardan NH4 iyonlarının uzaklaştırılmasında kullanılmaktadır. Klinoptilolit. Klinoptilolitin tarımsal atıkların sıvı kısmında amonyağın oluşmasına yol açan azotu tutmasının yanı sıra.  Atıksulardan civa giderimi. Klinoptilolitle temizleyen tesisler A. birçok göl ve akarsuda.45 5. yükselmesine olan Klinoptilolitlerin amonyum (NH4+) iyonlarına karşı büyük seçiciliği ve yüksek amonyum değişim kapasitesi nedeniyle atık suların amonyumdan arındırılmasında kullanılmaları önemlidir. şabazit ve filipsit gibi doğal zeolitlerin.  Sulu çözeltilerden fenol giderimi.B.  Deri sanayi atıksularından kromun giderilmesi. 1997). hayvan besiciliğindeki sızıntılardan ve yem fabrikalarının atıklarından kaynaklanan kirlenmeden nasibini almaktadır.  Sulardan arsenik giderimi. Atıksu arıtımında zeolit kullanımına aşağıdaki uygulamalar örnek verilebilir:  Sulu ortamdan NH3-N giderimi. tarımsal sulama sonucu taşınan azottan. http://www. protein bozunum ürünlerinin sudan uzaklaştırılması gerekir. Evsel atıklardan ileri gelen kirlenmenin yanı sıra. biriktirdikleri atıkların üzerine yıllarca zeolit kırıklarını serperek pis kokunun ve çevre zararlarının önüne geçmişlerdir. Oysa çok eski yıllarda zeolitik tüflerin adsorplama özelliklen bilinmemekteydi. bu atıkların doğal gübre olarak değerinin katkısı çeşitli araştırmalarda belirtilmiştir (Orhun.

46 SONUÇLAR İnsanoğlunun 18. Teknolojinin ve beraberinde endüstriyel uygulamaların da gelişmesiyle beraber yapay zeolitlere olan ihtiyaç artacak ve bu alanda yapılan çalışmaları ileri bir boyuta taşıyacaktır. yy. Günümüzde yaklaşık 150 kadar yapay zeolit sentezlenmiştir. da tanıştığı zeolitlere iki asır boyunca yalnız volkanik kayaçların boşluklarında yer alan aksesuar minerali gözüyle bakılmıştır.com . Yapılan çalışmaların olumlu sonuçlanması ve doğal zeolitlerden çok daha iyi fizikokimyasal özelliklere sahip zeolitlerin sentezlenmesi sonucu doğal zeolitlerin önemi azalmış ve zeolitlerin yapay olarak sentezlenmesi ile ilgili araştırmalar büyük bir ivme kazanmıştır. iyon değiştirme ve sorpsiyon gibi önemli özelliklerinin keşfedilmesiyle ticari ve endüstriyel kullanım potansiyeli bu kadar yüksek olan zeolitlerin sadece doğadan elde edilmesi endüstriyel ihtiyacı karşılayamamıştır. http://www. Bu da bilim adamlarını zeolitleri yapay olarak sentezlemeye itmiştir. 1950‟li yıllarda zeolitin ilk defa kristal yapısının analizi sonucu moleküler elek.kimyamuhendisi.

Park. Orhun Ö. 138-146. Recent advenced and new horizons in zeolite science and technology.47 KAYNAKLAR Othmer. 313-3244. 1997. Yücel. Dyer A. 420-422. 1978. Pergamon Press.. 938-949.. Use.. İ.. H. Volume 22. Ve Çulfaz. A. Zeoloitlerde İyon Değişimi. and Mumpton. Altıncı Beş Yıllık Kalkınma Planı Ö. Demirkan K..A.T. 1976. 3.. Philadelphia.kimyamuhendisi..com . Volume 4. Tübitak Doğa Bilim Dergisi. H.R. Doğal ve yapay zeolitlerin endüstriyel kullanım alanları. Influence of Synthesis Parameters on the Properties of ZSM-5 and on Their Catalytic Activity for 1-Butene Isomerization. 1990. W.. New York. 1257-1262. 426-476. Chon. Zeolit Madenciliği ve Çevre Sağlığına Etkileri. 1-20.İ.B. Yücel. Doğal ve yapay zeolitlerin endüstriyel kullanım alanları. 391402. U.K. S. A. Yücel. Ankara. Wiley.İ. Sand. 1987. 1978. Köktürk U. 173-184.. Ve Çulfaz. 1-20. 9.. 2001. H. H. Endüstri mineralleri. Zeolitler ve uygulama alanları. Wiley J.. Seyhan. S. AIME.. L. Interscience Publication. A. Encyclopedia of Chemical Technology. Volume 17. D. Source materials for zeolite synthesis. and Mark.. F. ODTÜ Uygulamalı Araştırmalar Dergisi Eki. Sheppard. Zeolites in sedimantary rock. Elsevier Science. Industrial Minerals and Rocks.A. Raporu D.E. 1988.. Natural Zeolites Occurence. Harben P.. 1996. and Woo. Volume9. 1995. H.S.F. 1984. 3. Eskişehir. Endüstriyel Hammaddeler Sempozyumu.. İzmir. Industrial Minerals Geology and World Deposits http://www.. 10. Anadolu Üniversitesi Yayınları.P. Volume 3. 2002. 3. Bates R. A. 1992. Kühl G. Ulusal Kil Sempozyumu Bildirileri. Properties.F. An Introduction to Zeolite Molecular Sieves.. 1984.

chemeducator.tr/tr/turkiyede_ve_dunyada.doc [10] tr.org/wiki/ZSM-5 [11] www.html [17] www.iai.org/Zeolite_Molecular_Sieve.php www.edu/~geoffrey-price/zeolite/ [18] www.personal.htm www.damlakimya.tr/tr/zeolit.com/ukibaroglu/calismalar/zeolit.tr/web/sezginay/yayinlar/zeo-kast.pdf w3.molecularsieve.php www.tr/madencil/sanayiha/oik630.org/zyr/dosyalar/f1e5a844b7.uni-bonn.edu.tr/images?q=zeolit&oe=utf8&rls=org.org.org/databases www.zeoder.gov.mozilla:tr:official&client=firefoxa&um=1&ie=UTF-8&source=og&sa=N&hl=tr&tab=wi&biw=1024&bih=477 [3] [4] [5] [6] [7] [8] [9] www.kimyamuhendisi.com/urunler/DES%C4%B0KANTLAR/Molek%C3%BCler%20Sieve [12] www.utulsa.com.google.com.edu/ [19] www.tc [2] www.utulsa.tr/turkce/zeolit_b.htm http://www.de/~rhino/tourguide/html/zeolite-a-d.ncsu.org/sbibs/s0004003/spapers/430114wv.wikipedia.48 Ġnternet Kaynakları [1] www.oocities.htm [15] www.forumfood.zeoder.teknomin.mpi-muelheim.de/kofo/institut/arbeitsbereiche/schmidt/zeolites_ec.dpt.html [14] www.org.tr.che.personal.com .zeolite.doc [13] www.htm [16] www.info.html ekutup.mpg.crystal.iza-structure.edu/~geoffrey-price/zeolite/mel.gazi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful