ANKARA ÜNİVERSİTESİ MÜHENDİSLİK FAKÜLTESİ KİMYA MÜHENDİSLİĞİ BÖLÜMÜ

KALORİMETRE

GRUP 6A
00-143 Hilal ALTINDİŞ (Raportör) 00-146 Soner TURGUT

KM 453 Kimya Mühendisliği Laboratuarı II Deney Raporu

ARALIK 2003 ANKARA

SUNUŞ: KM 453 Kimya Mühendisliği Laboratuarı II dersi kapsamında yapılmış olan“ Kalorimetre” deneyi.2003 tarihinde 6A grubu tarafından Kimya Mühendisliği Bölümüne sunulmuştur. 00-143 Hilal ALTINDİŞ 00-146 Soner TURGUT -i- . 12.12.

.......... 2 2...................... 1 Giriş....................................... 6 4................................................................................................................................................ Deney Sistemi…....................................................2.................................................................... 9 5.....… 12 Kaynaklar................... Deney Verileri…........... 5 3...................... Hesaplamalar.......................................... Denel Yöntem........ 8 4................ Analiz Yöntemi............ Tartışma ve Yorum.... 3 3............…13 1. .................. 5 3............ Hesaplama ve Sonuçlar........İÇİNDEKİLER Özet………………………………………………………….2............ Kuramsal Temeller................................................................................................. 8 4.....................1..........................1.........................

Meryem OZMAK’a başvurmuşlardır. Zeki AKTAŞ ve Araş.Gör. ARALIK 2003 .12.-iii- ÖNSÖZ: KM 453 Kimya Mühendisliği Laboratuarı dersi kapsamında.2003 tarihinde yapılan “Kalorimetre” deneyi Doç. Hazırlanan rapor 12. 05.Gör. Hilal ALTINDİŞ tarafından yazıya geçirilmiştir. Deneye ait veriler kullanılarak hazırlanan bu rapor.12. 9 ve 11 Aralık tarihlerinde.2003 tarihinde Kimya Mühendisliği bölümüne sunulmuştur.Dr. Raporun hazırlanması sırasında. raporun hazırlanması amacıyla grup üyeleri bir araya gelerek ortak çalışma yapmışlar ve eksiklerin giderilmesi konusunda Araş.Meryem OZMAK gözetiminde gerçekleştirilmiştir.

........………(2....... Ho = W * (t m + c − t b ) − b G ...45 kaloridir.... 0.……………………………………........ bN : Numunedeki azotun yanarak N2O5 ‘e dönüşmesi ile açığa çıkan ısı miktarı.. bS : Numunedeki kükürdün yanarak SO3 dönüşmesi ile açığa çıkan ısı miktarı...... 0... sıcaklıkların toplamı to : Yakma safhasından önce kaydedilen son sıcaklık tM : Yakma safhasında kaydedilen son sıcaklık b : Numune dışındaki maddelerin (yakma teli.......kükürt.……………………………………………(2. (2..1) Ho : üst ısı değeri W : Kalorimetrenin su değeri t : Yakma safhasında ilk ve son okunana sıcaklıkların dışındaki...(2...  Üst Isı : Yakıtın yanması sonucu oluşan su yoğunlaşıp sıvı haline geçmiş ise yakıtın verdiği ısıya üst ısı denir...1mm çaplı 1 mg çelik tel için 1..1 N HNO3 ün 1 ml si başına 1.1 N H2SO4 ün 1 ml si başına 3.....4) 1  t +t  *  t + o m − m * tv  tn − tv  2  m :Deney için geçen toplam zaman V: ilk safhada dakikadaki sıcaklık düşüşlerin ortalaması n : Son safhada dakikadaki sıcaklık düşüşlerin ortalaması tV : ilk safhada kaydedilen sıcaklıkların ortalaması tN :son safhada kaydedilen sıcaklıkların ortalaması  Alt Isı : Yakıtın yanması sonucu oluşan su buhar haline geçmiş ise yakıtın verdiği ısıya alt ısı denir.........KURAMSAL TEMELLER : Kalorimetre deneyinde yapılacak hesaplamalar için kullanılan eşitlikler aşağıda verilmiştir[1].. Bu miktar. Hu = Ho – 5...... G : Havada kurutulmuş yakıt numunesi tartımı c : Kalorimetre ile dış ortam arasındaki ısı alışverişi düzeltme faktörü c= m*n –(n+V)* F F = m− ………………………………………………………….3) ...........6 kaloridir. 0. azot) yanması ile oluşan ısı değişimleri toplamı b= bo +bN + bs ….85 (9H + K) Hu : Alt ısı değeri Ho : Üst ısı değeri …………………………………………………(2.-ii- 2.....5) ....2) bo : Numuneyi komprime haline getirirken konulan telin yanması ile açığa çıkan ısı miktarı .6 kaloridir....

……. ΔH (2..H : Yakıt örneğinin elementel analizinde bulunan hidrojen miktarına karşı gelen %H2O miktarı K : Yakıt numunesinin %nem miktarı 3  Standart Oluşum Entalpisi : Bir mol bileşiğin elementlerinden oluşumunu veren tepkimelerin standart koşullardaki entalpileridir [4].7) Hd : Deneysel ısı değeri Hk : Kuramsal ısı değeri Hd − Hk *100 Hk ο f = ∑(m*ΔH o )çıkan. …………………………………………………… ..6)  Sapma Değeri : Deneysel ve kuramsal ısı değerlerinin farkının kuramsal değere oranıdır.………………………..∑(m*ΔH o )giren ………. % Sapma = (2..

4 3. paslanmaz V2A çeliğinden (veya fonttan) yapılmış kapak ve gövde.2’de verilmiştir. gazların kaçmasını önleyecek şekilde gövde ve kapağı sıkıca birbirine bağlayan ince dişli bilezik ve bombayı tutan ayaklar vardır. Şekil 3. sıvı yakıtlar için kuartz kroze. ayrıca numunenin yakılmasında elektrik akımı geçişini sağlayan kutuplar bulunur.1 ve Şekil 3. Bununla birlikte.DENEL YÖNTEM : 3. . O2 gazının girdiği ve yanma gazlarının çıktığı yol için sübap.1 Kalorimetre kabı [1] Kalorimetre bombasında.1 Deney Sistemi: Kalorimetre deneyinin gerçekleştirildiği kalorimetre kabı ve kalorimetre bombası Şekil 3.

Kapak gövdeye takılır ve sıkıştırılır. 2. Tel komprime makinesindeki yerine yerleştirilir. Tel kroze içindeki sıvıya batırılır. ısıl iletkenliği az olan ayaklar üzerine oturtulmuş nikelanjlı kap. Oksijen tüpünden gelen boru sökülerek kalorimetre bombasından ayrılır. Beckmann termometresi ve kalorimetre kabındaki suyun sıcaklığını ölçmeye yarayan termometre bulunur [1]. motor. Bombaya oksijen tüpünden gelen rekor bağlanır ve bombadaki hava tamamen boşalıncaya kadar oksijen geçirilir. Elektrik bağlantıları yapılır. Üzerine toz halindeki numuneden bir miktar konur. Ayarlanmış Beckmann termometresi ve karıştırıcı yerlerine yerleştirilip kapak kapatılır.2 Analiz Yöntemi: Kalorimetre deneyi üç aşamada gerçekleşir [1]: 1. kalorimetre bombası.Kalorimetre kabının içinde. . 5 Şekil 3.2 Kalorimetre bombası [1] 3. Numunenin Hazırlanması :0. Son olarak kalorimetre kabının içine başka bir kaba konmuş kalorimetre bombası yerleştirilir. teli koparmadan sıkıştırılır ve tartılır. Eğer numune sıvı ise tartım doğrudan kuartz kroze içine alınır.Kalorimetre kabı ise çift cidarlıdır.1 mm incelikteki yakma telinden uygun uzunlukta bir parça kesilir ve hassas olarak tartılır. karıştırıcı. Kalorimetre Bombası ve Kabının Hazırlanması: Hazırlanmış olan numune bombanın kapağında bulunan iki kutup arasına demir telin iki ucundan bağlanır.

3. Beckmann termometresindeki sıcaklık düşüşü dikkatle izlenerek dakikada bir kaydedilir. 2) Yakma Aşaması: Sıcaklığın sabit kaldığı andan 1 dakika sonra yakma devresinin 6 şalteri kapatılarak numune yakılır. 3) Son Aşama : Beckmann termometresindeki sıcaklık düşüşü sabit kalana yada değişme çok az olana kadar her dakikada bir kaydedilir. Sıcaklık maksimuma ulaştıktan sonra tekrar düşmeye başlar. Bu anda işaret lambası da yanıp sönmelidir. Yakmanın Yapılması ve Sıcaklık Okunması : bu işlem üç aşamada gerçekleştirilir. İşleme sıcaklık sabit kalana yada değişme çok az olana kadar devam edilir. 1) İlk Aşama: Motor çalıştırılır ve karıştırıcı harekete geçirilir. Sıcaklık yükselmesi gözlenir ve sabit kalana kadar dakikada bir kaydedilir. .

Deney Verileri: "Kalorimetre Deneyi" ne ait deney verileri Tablo 4.35 19.32 18.32 18.315 18.305 19.005 0.275 18.355 19. "Kalorimetre Deneyi" ne ait deney verileri Zaman (dk) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21   m Tel 1 m Tel 2 İlk Aşama ( C) 18.35 19.005 0 0.005 0.34 19.30 o ∆Tilk 0 0.1.0 oranında nem içeren Zonguldak kömürü kullanılmıştır.295 o ∆Tson 0 0.005 0.005 0 0.31 18.375 o Üçüncü Aşama ( C) 19.00167 g (Yanmadan sonra) 8  mTel+ Num : 0.005 0.31 18.375 19.360 19.31 19.01 0 0.295 19.30 18.375 19.32 19.005 0.29 18.335 19.005 0.005 0.00227 g (Yanmadan önce) : 0.365 19. Numunenin elementel analizi aşağıdaki gibidir: .30 18.31 18.33 19.375 19.005 0 0.01 0 - İkinci Aşama ( C) 18.365 19.60 19.32 19.005 - : 0. Tablo 4.29 18.08 19.28 18.30 19.005 0 0 0.005 0.005 0.7 4.375 19.325 19.30 18.31 19.1 kül ve %1.370 19.005 0.045 0 0.01 0 0.26 19.4651 g  Numune olarak %7.34 19.HESAPLAMALAR ve SONUÇLAR: 4.1.005 0.375 19.005 0.325 19.360 19.28 18.1 'de verilmiştir.

3) denkleminden aşağıdaki gibi hesaplanır. ∆ T1 = 19.0293 9 b değeri hesaplanırken örnek dışındaki maddelerin yanması ile oluşan ısı değişimleri toplamında azotun ve kükürdün yanması ihmal edilmiştir.1’de verilmiştir. Eğer ilk dakikadaki sıcaklık yükselmesi ikinci dakikadakinden büyük ise F değeri 1.08 = 0.375 °C m :10 to : 18.5 ve eğer bu farklar birbirine eşit ise F değeri.29 – 18. Benzer şekilde hesaplanan diğer değerler Tablo 4.08 – 18.004 F değeri hesaplanırken pratikte.1’de verilmiştir.60 = 0.26 – 19. Buna göre c değeri (2. c = m*n –(n+V)* F c = 10* 0.004+0. ∆ T1 = 18.0 = 0.Buna göre.  Üst Isı Değeri hesabı: tm : 19. 4.0067 n değerinin hesaplanması için gerekli ∆T değerlerine ait örnek hesaplama aşağıdaki gibidir.29 C % 1.25 olarak alınır.(0. . ∆ T1 = 19.• • • • •  % 5.2. yakma aşamasında ilk dakikadaki sıcaklık yükselmesi ile ikinci dakikadaki sıcaklık yükselmesi birbiri ile kıyaslanır.5 S % 88.96 O Benzoik asit ile bulunan kalorimetre su değeri (W) : 3300 cal ‘dir.004 .48 ∆ T2 = 19.0 alınabilir.30 °C v değerini hesaplamak için gerekli ∆T değerlerine ait örnek hesaplama aşağıdaki gibidir. 1.375 – 19. Benzer şekilde hesaplanan diğer değerler Tablo 4.29 = 0 Bu değerlere göre v değeri aşağıdaki gibi hesaplanmıştır: v = (∆ T1+∆ T2+∆ T3+ ∆ T4+∆ T5+∆ T6+∆ T7+∆ T8+∆ T9+∆ T10+∆ T11+∆ T12) /12 = 0.24 H % 0.0067)*1.375 = 0 Bu değerlere göre n değeri aşağıdaki gibi hesaplanmıştır: n = (∆ T1+∆ T2+∆ T3+∆ T4+∆ T5+……+∆ T16+∆ T17+ ∆ T18+∆ T19+∆ T20) /20 = 0. durum bunun tam tersi ise F değeri 1.0 .Hesaplamalar: Yapılan hesaplamalardan elde edilen sonuçlar Tablo 4.18 ∆ T1 > ∆ T2 olduğundan F=1.01 N % 4.2’de verilmiştir.

6 cal / mg = 9.0213g / 1 g/mol) = 0.01065 mol H2O ΔH ο f = ∑(m*ΔH )çıkan.00203 g Kalorimetrede yakılan yakıtın yanması sonucu oluşan tepkimelerin oluşum ısıları ile yakıtın ısı değeri kömürün yanma reaksiyonlarına göre teorik olarak aşağıdaki gibi hesaplanmıştır.4066 * 1.7 cal/g  Alt Isı Değeri hesabı: Hu = Ho – 5.3589 g mH = 0.0167 = 0.4066 * 4.4424 g Kuru külsüz temel üzerinden.6 cal m Num = 0. mC = 0.30)-0.0227= 0.Yanan tel miktarı = 0.85*(9H + K) Hu = 8939.67 cal/g  Kuramsal Hesaplamalar: Kuru külsüz temel üzerinden kömürün elementel analizine göre her bir elementin kütlesi aşağıdaki gibi hesaplanmıştır.∑(m*ΔH )giren 10 o o C.7 – 5.0227-0.24 / 100 = 0.071+0.01 / 100 = 0.01) = 0.4424*(0.4651 – 0.4066 * 0. ΔH ο f = ∑(m*ΔH )çıkan o .68317 cal/mol N2 + 5/2 O2 → N2O5 N2O5 + H2O → 2HNO3 S + 3/2 O2 → SO3 SO3 + H2O → H2SO4 nC = nCO2 = 0.0213 g mO = 0.24+1. Kömürün yanma reaksiyonları [2] : C(k) + O2 → CO2 (g) ∆ Ho = .0299 mol CO2 nH = 2*nH2O → nH20 = nH /2 = (0.5 / 100 = 0. H.4066 * 88. Hesaplamalar sırasında azot (N) ve kükürtün (S) kütleleri çok düşük olduğundan ihmal edilmiştir.29 / 100 = 0.85*(9*5.94052 cal/mol H2 + ½ O2 → H2O (g) ∆ Ho = .4651 – 0.4066 = 8939.00411 g mS = 0. O elementlerinin standart oluşum entalpileri “0” olduğundan.57798 cal/mol H2 + ½ O2 → H2O (s) ∆ Ho = .0) = 8657.96/0.4066 * 5.006 g = 6 mg b = bD = 6 mg *1.3589 g / 12 g/mol =0.0293-18.375+0.96 / 100 = 0.4066 g Ho = W * (t m + c − t b ) − b G Ho = 3300*(19. G = m Num’ = 0.02017 g mN = 0.

0299 mol*(-94052 cal/mol)+0.62 Tablo 4.2.Buna göre.4066 g = 8705.16 % Sapma 2.7) denkleminden üst ısı ve alt ısı değerlerin için ayrı ayrı hesaplamalar aşağıdaki gibi yapılmıştır.16 / 8430.74 Alt ısı değeri (cal/g) 8657.74-8705.01065 mol*(-57798 cal/mol)] / 0.0299 mol*(-94052 cal/mol)+0.69 11 .68 8430.16)*100 =% 2.4066 g = 8430.16 cal/g Ho = ΔHo = [0. Hu = ΔHu = [0.01065mol*(-68317 cal/mol)] / 0. % Sapma = H deneysel− H kuram sal *100 H kuram sal % Sapma (Alt Isı) = (8657. "Katı Yakıtlar Deneyi" ne ait deney verileri Deneysel sonuçlar Üst ısı değeri (cal/g) 8939.68)*100 =% 2.67 Kuramsal sonuçlar 8705.67-8430.69 % Sapma (Üst ısı) = (8939.62 2.68 / 8705.68 cal/g  Sapma Değerlerinin hesaplanması: (2.

verilen kömür numunesinin alt ısı ve üst ısı değerlerinin belirlenmesidir. dakikada değer okunmasının bırakılmış olmasının da hataya neden olabileceği düşünülmüştür.Bunun.TARTIŞMA ve YORUM: Yapılan deneyde amacımız.69 ve %2. deney sırasındaki sıcaklık değişimlerinin sağlıklı alınamamış ve standart koşulların tamamen sağlanamamış olması olabilir diye düşünülmüştür. o yakıtın kullanımı tercih edildiğinde ne kadar ısı elde edileceğinin bilinmesi bakımından çok önemlidir. 12 .62 olarak bulunmuştur. sıcaklık düşüşünün çok yavaş gerçekleştiği gözlenmiştir. Bu farkların oluşmasının sebebi. ekonomik açıdan . yakıtın ısı değeri bulunurken ihmal edilmiş olmasının ve üçüncü aşamada sıcaklık değerinin çok yavaş da olsa düşmeye devam ettiği halde sabit olarak kabul edilip 21. kalorimetreden suya ve sudan da atmosfere ısı aktarımının çok yavaş olmasından kaynaklandığı düşünülmüştür. üçüncü aşamada. Yakıtın ısı değerinin bulunması . Teorik ile deneysel sonuçlar arasındaki fark %sapma değeri olarak hesaplanmış ve sırasıyla alt ısı ve üst ısı değerleri için %2.5. Ayrıca kalorimetre bombasının içindeki yanma sırasında ara yüzeylerde gerçekleşen reaksiyonlar sonucu oluşan NOx ve SO2 gazlarının absorbladıkları ısı değerlerinin. Bu nedenlere bağlı olarak yapılan Kalorimetre deneyinde. Ayrıca ısı aktarımının yavaş olmasının sebebinin de ortam sıcaklığının sabit kalmasından kaynaklandığı düşünülmüştür.

Deney üç aşamalı gerçekleştirilmiş ve her aşamada Beckmann termometresi yardımıyla sıcaklık değişimleri birer dakika arayla kaydedilmiştir. açığa çıkan ısı nedeniyle kalorimetre kabı içinde. kömür numunesi. Alınan bu değerlerle kuru külsüz temel üzerinden alt ve üst ısı hesaplanmıştır [1].68 cal/g olarak bulunmuştur. Bu amaçla deney sırasında kalorimetre bombası kullanılmıştır. Yanma tepkimesinden yola çıkarak alt ısı ve üst ısı değerlerinin hesaplanabilmesi için.67 cal/g ve 8939. 1 . Deneysel olarak alt ve üst ısı değerleri sırasıyla 8657.16 cal/g ve 8705. kömür numunesinin elementel analizinden yola çıkarak. yine kuru külsüz temel üzerinden alt ve üst ısı değerleri hesaplanmıştır.62 olarak bulunmuştur. yükselen sıcaklık değerleri tespit edilmiştir. kuramsal olarak. Bu amaçla yapılan deneyde. Ayrıca deneysel verilerden elde edilen değerler ile kuramsal değerlerin karşılaştırılması amacıyla.74 cal/g olarak. üst ısı için %2. içinde iletken tel bulunan bir tablet haline getirilmiş ve kapalı bir ortam olan yüksek basınçlı kalorimetre bombasına konarak saf oksijen ile yakılmıştır.ÖZET: KM 453 dersi kapsamında yapılan Kalorimetre deneyinde amacımız. numune olarak verilen kömürün alt ısı ve üst ısı değerlerinin hesaplanmasıdır. Kuramsal ve deneysel olarak hesaplanan alt ve üst ısı değerleri arasındaki sapma değerleri ise alt ısı için %2. kuramsal hesaplama sonucu ise sırasıyla 8430.69 .

Bu farklılıkları göz önünde bulundurarak doğru yakıt seçimi yapılabilmesi için laboratuarda belirlenen bir özellik olan “Kalorifik Değer” özelliği kullanılır. Elde edilecek ısı enerjisi yakıta ve proses ekipmanlarının verimlerine göre farklılık gösterebilir. Bu şekilde yapılan deney üst kalorifik değeri verir. Kimya mühendisliği açısından bakıldığında amaç. olması gerekenden fazla nemli yakıt alınmamalıdır [3]. gaz yakıtlarda kcal/m 3 olarak ifade edilen kalorifer değeri. Bu sebeple her yakıt alınırken dikkatle kontrol edilmeli. Uygulamada ise yanma gazları yüksek sıcaklıktadır.1. yakıtın yanması sonucu ortaya çıkan faydalı ısı miktarı yakıtın nem miktarı ile doğrudan ilişkilidir. Bu şekildeki bir yanmada elde edilen ısı ise alt kalorifik değerini ifade eder. üst ve alt ısı değerlerinin belirlenmesidir. hafif sıvı yakıtlarda genellikle kcal/litre olarak verilir. Yakıtın ısı değeri. Bu ısı değerinin belirlenmesinde kullanılan en yaygın yöntem de “Kalorimetre” deneyidir. Fakat bazı durumlarda üst kalorifik değerin kullanımına da rastlanabilir. Pratikte alt kalorifik değer kullanımı daha faydalıdır. proses için gerekli olan enerjinin en optimum kaynaktan sağlanmasıdır. 2 . verilen bir katı yakıt örneğinin. birim miktardaki yakıtın belirli koşullarda tam olarak yanması sonucunda oluşan ısı değeridir. Katı ve sıvı yakıtlarda. Avrupada diğer yakıtlarda alt kalorifik değer kullanımının yaygın olmasına rağmen doğal gazda üst kalorifik değerin kullanılması konusunda bir anlaşmaya varılmıştır. prosese enerji üretmek için yakıt olarak kullanılan hidrokarbonların ısı değerlerinin belirlenmesi önemlidir. Birim yakıtın yanmasıyla açığa çıkan ısının belirlenmesi için yapılan deneylerde kalorimetre genellikle 20 °C ortam sıcaklığına ayarlanır. Bu nedenle yakıtların seçiminde veya iki yakıtın karşılaştırılmasında kalorifik değerlerden hangisinin kullanıldığına dikkat edilmelidir. Bu değer bir kilogram veya benzeri birim yakıttan elde edilebilecek enerji olarak ifade edilir. Ayrıca. ısı aktarımına bağlı olarak sıcaklık değişiminin gözlenmesi yoluyla. Kalorimetre deneyinin amacı. Bu durumda gazın gizli ısısı açığa çıkmaz. Kalorimetre . açığa çıkan veya absorbe edilen ısı miktarının belirlenmesini sağlayan bir cihazdır [1]. kcal/kg. Birçok yakıt. Eğer yanma gazı 20 °C ye soğutulursa su buharı sıvı hale geçer ve bu esnada buharlaşma gizli ısısı açığa çıkar.GİRİŞ: Prosesin tasarımı sırasında yüksek verim eldesinin nasıl sağlanacağı konusunda yardımcı olması açısından. Örneğin. içerdiği nem miktarı belirlenmeli. yanma sırasında su buharı haline dönüşen hidrojen içerir.

2.KAYNAKLAR: 1. Ankara.gov. 2003. “KM 453 Kimya Mühendisliği Laboratuarı II Deney Bilgileri” . A.Sarıkaya.Ü.eie. http://www.html 13 .tr/turkce/en_tasarrufu/uetm/teknik_bilgi_serisi. Y. “Kimya Mühendisliği Termodinamik Diyagramlar ve Nomogramlar” 3. Mühendislik Fakültesi.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful

Master Your Semester with Scribd & The New York Times

Special offer: Get 4 months of Scribd and The New York Times for just $1.87 per week!

Master Your Semester with a Special Offer from Scribd & The New York Times