DİFERANSİYEL DENKLEMLER

Mühendisler İçin

Doç. Dr. Tahsin Engin

Sakarya Üniversitesi Makina Mühendisliği Bölümü

Haziran 2008 SAKARYA

-1Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

İÇİNDEKİLER
BÖLÜM 1 BİRİNCİ MERTEBEDEN DİFERANSİYEL DENKLEMLER 1.1. GİRİŞ 1.2. BAZI TEMEL TANIMLAMALAR 1.3. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN ÇÖZÜMLERİ 1.4. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN DOĞRUDAN İNTEGRAL YOLUYLA ÇÖZÜMLERİ 1.5. PROBLEMLER BÖLÜM 2 BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 2.1. GİRİŞ 2.2. BİRİNCİ MERTEBE DİFERANSİYEL DENKLEMLERE GENEL BAKIŞ 2.3. BİRİNCİ MERTEBE LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 2.4 LİNEER OLMAYAN BİRİNCİ MERTEBEDEN DİFERANSİYEL DENKLEMLER 2.4.1. Değişkenlerine Ayrılabilir Tipte Birinci Mertebeden Denklemler 2.4.2. Homojen Tipte Birinci Mertebeden Denklemler 2.4.3. Tam Diferansiyel Denklemler 2.4.4. Bazı Özel Tip Diferansiyel Denklemler 2.5. BİRİNCİ MERTEBEDEN DENKLEMLER İÇİN SİSTEMATİK YAKLAŞIM 2.6. BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN MÜHENDİSLİK UYGULAMALARI 2.7. PROBLEMLER BÖLÜM 3 İKİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 3.1 GİRİŞ 3.2. LİNEER BAĞIMSIZLIK VE WRONSKIAN FONKSİYONLARI 3.3. HOMOJEN DENKLEMLER TEORİSİ 3.4. SABİT KATAYILI HOMOJEN DENKLEMLER 3.5. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER TEORİSİ 3.6. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER; BELİRSİZ KATSAYILAR YÖNTEMİ 3.7. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER: SABİTİN DEĞİŞİMİ METODU 3.8 EULER DENKLEMLERİ 3.9. İKİNCİ MERTEBEDEN SABİT KATSAYILI LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN MÜHENDİSLİK UYGULAMALARI 3.10. PROBLEMLER BÖLÜM 4 YÜKSEK MERTEBELİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER 4.1. GİRİŞ 4.2. HOMOJEN DENKLEMLER TEORİSİ 4.3. SABİT KATSAYILI HOMOJEN DENKLEMLER 4.4. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER TEORİSİ 4.5. HOMOJEN OLMAYAN DİFERANSİYEL DENKLEMLER: BELİRSİZ KATSAYILAR METODU 4.6 HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER: SABİTİN DEĞİŞİMİ METODU 4.7 EULER DENKLEMLERİ 4.8. PROBLEMLER
-2Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

BÖLÜM 5 LAPLACE DÖNÜŞÜMÜ 5.1. LAPLACE DÖNÜŞÜMÜ 5.2. LAPLACE DÖNÜŞÜMÜNÜN TEMEL ÖZELLİKLERİ 5.3. TÜREVİN VE DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN LAPLACE DÖNÜŞÜMLERİ 5.4. TERS LAPLACE DÖNÜŞÜMÜ 5.5. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN LAPLACE DÖNÜŞÜMÜ İLE ÇÖZÜMÜ 5.6. KONVOLÜSYON TEOREMİ 5.7. PROBLEMLER BÖLÜM 6 SABİT KATSAYILI LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN SERİLER YARDIMIYLA ÇÖZÜMÜ 6.1. GİRİŞ 6.2. KUVVET SERİLERİNİN GÖZDEN GEÇİRİLMESİ 6.3. KUVVET SERİLERİ İLE ÇÖZÜM 6.4. ADİ VE TEKİL NOKTALAR 6.5. ADİ BİR NOKTA CİVARINDA KUVVET SERİSİ ÇÖZÜMÜ 6.6. LEGENDRE DENKLEMİ VE LEGENDRE POLİNOMLARI 6.7. BESSEL DENKLEMİ VE BESSEL FONKSİYONLARI 6.8. PROBLEMLER BÖLÜM 7 LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİNİN ÇÖZÜMÜ 7.1. GİRİŞ 7.2. LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİNİN ELİMİNASYON YÖNTEMİ İLE ÇÖZÜMÜ 7.3. ÖZDEĞER YÖNTEMİ İLE ÇÖZÜM 7.4. LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEM SİSTEMLERİNİN MÜHENDİSLİK UYGULAMALARI BÖLÜM 8 DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN SAYISAL ÇÖZÜMÜ 8.1. GİRİŞ 8.2. SAYISAL İNTEGRAL ALMA 8.3. EULER YÖNTEMİ 8.4. TAYLOR SERİSİ YÖNTEMİ 8.5. RUNGE-KUTTA YÖNTEMİ

-3Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

1. BÖLÜM BİRİNCİ MERTEBEDEN DİFERANSİYEL DENKLEMLER

1.1. GİRİŞ Diferansiyel denklemler uzun yıllardır, dünyada çoğu fiziksel bilimler ve mühendislik dallarında önemli bir yer tutmaktadır. Bilim adamları ve mühendisler genellikle değişime uğrayan sistemleri incelerler ve diferansiyel denklemler mühendislere bir sistemdeki anahtar değişkenlerin değişimini inceleme ve fiziksel olayı daha iyi anlama olanağı getirir. Bilim ve matematik öğrencilerine yönelik matematik öğretimi uzun süredir bilim ve mühendislik fakülteleri arasında bir anlaşmazlık konusu olmuştur. Bilim ve mühendislik fakülteleri öğrencilerin teorik matematikle aralarının çok da iyi olmadığı konusunda hemfikirlerdir. Zira bu tarz öğretim öğrencilerin problem çözme becerilerini geliştirebilmelerine yardımcı olamamaktadır. Bu uygulama çoğu üniversitede bu dersten başarısızlık oranını % 50’lere kadar çıkarmıştır. Bu ise doğa bilimleri ve mühendislik bölümleri için önemli bir kayıptır. Bu tartışma ve anlaşmazlık genellikle matematik öğrenimi gören öğrencilerle doğa bilimleri ve mühendislik öğrenimi gören öğrencilere farklı içerikli derslerin oluşmasıyla sonuçlanmıştır. Böylece doğa bilimleri ve mühendislik fakülteleri öğrencilerine kendi disiplinleri içerisinde karşılaştıkları problemleri çözebilmeleri için matematik derslerini kendileri verme yolunu benimsemişlerdir. Diferansiyel denklemleri cebirsel denklemlerden ayıran en önemli özellik “fonksiyon türevleri” içermeleridir. Diferansiyel denklemlerin incelenmesi iyi bir matematik altyapısı gerektirir ve dolayısıyla öğrencilerin bu derse başlamadan önce bağımlı ve bağımsız değişken, sürekli ve süreksiz fonksiyon, adi ve kısmi türevler, farklar ve artırımlar ile integral gibi temel konuları gözden geçirmeleri kesinlikle önerilir. 1.2. BAZI TEMEL TANIMLAMALAR Bir ya da daha fazla fonksiyonun türevlerini içeren denklemlere diferansiyel denklem diyoruz. Diğer bir ifadeyle diferansiyel denklem bir takım fonksiyonlar ile bunların türevleri arasındaki ilişkiyi temsil eder. Bu kavram ilk olarak 1676 yılında Leibniz tarafından kullanıldı ve diferansiyel denklemler uzun zamandır çok çeşitli pratik problemin modellenmesi ve çözülmesi için bilim adamları ve mühendisler tarafından kullanılmaktadır. Çoğu bilimsel problemlerin tarif edilmesi bazı anahtar değişkenlerin diğer değişkenlere göre olan değişimlerini içerir. Genellikle bu değişkenlerdeki çok küçük değişimlerin dikkate alınması daha genel ve hassas bir tanımlama sağlar. Değişkenlerin sonsuz küçük veya diferansiyel değişimlerinin dikkate alınması durumunda, değişim hızlarını türevlerle ifade etmek suretiyle, fiziksel prensip ve kanunlar için kesin matematiksel formülasyonlar sağlayan diferansiyel denklemler elde edilir. Bu yüzden diferansiyel denklemler uzun zamandır doğa bilimleri ve mühendislikte karşılaşılan çok farklı problemlere başarıyla uygulanmaktadır. Araştırmalar, diferansiyel denklemlerin yeni uygulamalarını keşfetmeye sadece fiziksel bilimlerde değil aynı zamanda biyoloji, tıp, istatistik, sosyoloji, psikoloji ve ekonomi gibi alanlarda da devam etmektedirler. Hem teorik hem de uygulamalı diferansiyel denklem araştırmaları günümüzde çok aktif araştırma konuları arasında bulunmaktadır. Fiziksel kanun ve prensiplerin, göz önüne alınan değişkenlerdeki sonsuz küçük değişimleri dikkate almak suretiyle, bir probleme uygulanmasıyla diferansiyel denklemler elde edilmektedir. Dolayısıyla diferansiyel denklemin elde edilmesi problem hakkında yeterli bilgi sahibi olmayı, probleme dahil olan değişkenleri belirleyebilmeyi, uygun basitleştirmeler
-4Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

Düzenleme yapılırsa d 2s F( t ) = diferansiyel denklemi elde edilir. Örnek 1-1 Newton’un hareket yasası Newton’un ikinci kanununu kullanarak düz bir çizgi boyunca F kuvvetinin etkisi altında hareket eden m kütleli bir cismin konumunu s tanımlayan diferansiyel denklemi elde ediniz. kullanılacak fiziksel prensip ve kanunları bilmeyi ve de dikkatli bir analiz yapabilmeyi gerektirir. yani Δt→0) dT ( t ) hA (T ( t ) − T0 ) = dt mc diferansiyel denklemi elde edilir. Newton’un ikinci kanunu Kuvvet = Kütle × İvme şeklinde ifade edildiğinden d 2s F ( t ) = m a( t ) = m 2 dt yazılabilir. cismin sıcak suya daldırıldığı andan itibaren (t=0) sıcaklığını verir ve dolayısıyla elde edilecek çözüm 0≤ t≤ ∞ aralığında geçerli olacaktır.ve varsayımlar yapabilmeyi. bu sınırların dışında geçersizdir. Diferansiyel denklemler fiziksel olayı. Bu denklem küresel cismin sıcaklığını zamanın fonksiyonu olarak ifade etmektedir.Dr. Bunun yanında içerisinde bir ya da daha fazla bağımlı değişkenin. cisme ısı transferi başlayacağı bilinmektedir. Cisim sıcak suya bırakıldıktan Δt süre sonra cismin enerjisindeki artış. Tahsin ENGİN . Her iki tarafı Δt’ye bölersek ΔT hA (T ( t ) − T0 ) = Δt mc Zaman dilimini sonsuz küçük aldığımızda (limit durumunda. Aşağıda bazı örnekler verilmiştir. Çözüm Suyun bulunduğu kabı mükemmel şekilde yalıtılmış düşünelim (çevreye ısı kaybı yok) ve buna göre enerjinin korunumu prensibini uygulayalım. Bu derste ADD konusu üzerinde durulacak olup KDD konusu daha çok lisansüstü düzeylerde ele alınmaktadır. Çözüm Dinamik derslerimizden hız ve ivme tanımlarının ds V= dt dV d ⎛ ds ⎞ d 2 s a= = ⎜ ⎟= dt dt ⎝ dt ⎠ dt 2 olarak verildiğini biliyoruz. m dt 2 Örnek 1-2 Newton’un soğuma kanunu Başlangıçta belirli sıcaklığa sahip küresel metal bir cisim sıcaklığı T0 olan sıcak su içerisine bırakılıyor. Buna göre cismin herhangi bir t anında sıcaklığını T(t) veren diferansiyel denklemi belirleyiniz. bağımsız değişken(ler)in belirli bir aralıktaki değerleri için tanımlayabilir. Buna göre mcΔT = hA(T ( t ) − T0 )Δt elde ederiz. Ayrıca denklem. bir ya da daha çok bağımsız değişkene göre türevleri bulunan denkleme ise Kısmi Diferansiyel Denklem (KDD) diyeceğiz. Adi bir diferansiyel denkleme örnek olarak -5Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. cismin yüzeyinden cisme taşınımla (konveksiyon) geçen ısı enerjisi kadar olacaktır. Cismin başlangıç sıcaklığı su sıcaklığından düşük ise. Örneğin bu denklem küresel cismin merkezinden yüzeyine kadar olan sıcaklık değişimini tanımlar. Bir ya da daha fazla bağımlı değişkenin tek bir değişkene göre adi türevlerini içeren diferansiyel denklemlere Adi Diferansiyel Denklem (ADD) denir.

Bir diferansiyel denklemde en yüksek mertebeli türevin mertebesi diferansiyel denklemin mertebesini verir. mertebe-lineer-homojen) (2. e y gibi terimler bulunan denklemler lineer değildir. Aksi durumda denklem homojen olmayan diferansiyel denklem adını alır. -6Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bunun yanında. mertebe-lineer değil-homojen değil) y ′′′ + sin x y ′ + cos y = e −2 x Diferansiyel denklemler bağımlı değişken ve türevlerinin katsayılarının durumuna göre de sınıflandırılmaktadır. mertebedendir denir. Tahsin ENGİN . Örneğin y ′ + 2 y = sin x denklemi sabit katsayılı.3. Tüm diferansiyel denklem tiplerine uygulanabilen genel bir çözüm yöntemi ne yazık ki mevcut değildir. Bunun yanında denklem x 2 . yy ′. y ′y ′′′. Dolayısıyla bir diferansiyel denklemi çözmek bilimden ziyade bir sanat dalı gibidir. sin y . Dolayısıyla içerisinde y 3 . Bir diferansiyel denklemdeki bağımlı değişken ve tüm türevleri birinci dereceden ise. Diğer yandan bu denklemin çözümünün bulunması ise genellikle zordur. Örneğin üstteki denklem 3. cosh x z ′′′ + x 2 z ′ = x ise değişken katsayılı bir diferansiyel denklemdir. aksi halde lineer olmayan bir diferansiyel denklem söz konusudur. mertebe-lineer değil) (3. e − sin x . sin x .( y ′′ )2 .y ′′′ + 3 x 2 y ′ − 4 y = xe x + 2Cotx verilebilir.. Çözüm (1) y ′′ + 3 y = 0 (2) y ′′ + 3 y = 2 x + sin x y ′′ + 3 yy ′ = 0 (3) (4) (2. Bir diferansiyel denklemin çözümü bazen bir ya da birkaç defa integral alma işleminden ibaret olabilse de bu tür durumlar genellikle istisnadır. Bir diferansiyel denklemde bulunan en yüksek mertebeli türevin üssüne. Eğer bu katsayılar birer sabitse denklem sabit katsayılı diferansiyel denklem. Daha genel bir ifadeyle eğer bir diferansiyel denklem 3 y ( n ) + f 1 ( x ) y ( n − 1 ) + f 2 ( x ) y ( n − 2 ) + . mertebe-lineer-homojen değil) (2. mertebeyle sıkça karıştırılan bir kavram olan derece’ye de değinmek gerekir. bu diferansiyel denklemin derecesi denecektir. Bu denklemde eğer R( x ) = 0 ise lineer diferansiyel denklem homojendir.. xy ′′.Dr. ln x türünden ifadeler içerebilir. Bazen bir diferansiyel denklemi çözmek birden fazla tekniğin beraber kullanılmasının yanı sıra bu tekniklerdeki yeterli bir uzmanlık düzeyi ve hüner gerektirir. Örnek 1-3 Diferansiyel denklemlerin sınıflandırılması Aşağıdaki diferansiyel denklemleri sınıflandırınız. Çeşitli sınıflara ayrılan diferansiyel denklemler için bunlara özgü çözüm metotları geliştirilmiştir. 1. Bazı diferansiyel denklemler sadece ustaca yapılmış bir takım manipülasyonlarla çözülebilirken bazılarının analitik çözümleri imkansız olabilir. diferansiyel denkleme lineer diferansiyel denklem denir. eğer bağımsız değişkene bağlı fonksiyonlar ise değişken katsayılı diferansiyel denklem adını alır. + f n ( x ) y = R( x ) formunda ifade edilebiliyorsa denkleme lineerdir diyeceğiz. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN ÇÖZÜMLERİ Bir problem için diferansiyel denklemin elde edilmesi genellikle kolaydır.

belirli bir aralıkta denklemi sağlayan fonksiyonlar aranır. Örnek 1-5 Bir diferansiyel denklemin çözümü 2e 2 x − 2e 2 x = 0 olur ve denklem y = 1 − x2 ifadesinin yy ′ + x = 0 diferansiyel denkleminin bir çözümü olduğunu gösteriniz. Çözüm Verilen çözüm diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Tıpkı cebirsel denklemlerin çözümünde olduğu gibi. Buradan (1 − x)(1 + x) ≥ 0 ⇒ 1 ≥ x ve − 1 ≤ x yazılarak − 1 ≤ x ≤ 1 elde edilir. y ′′ − 4 y ′ + 4 y = ( 4Ce 2 x + 4Cxe 2 x ) − 4( Ce 2 x + 2Cxe 2 x + 2 ) + 4( Cxe 2 x + 2 x − 3 ) = 8 x − 20 elde edilir. Örnek 1-6 Bir diferansiyel denklemin genel çözümü y = Cxe 2 x + 2 x − 3 ifadesinin y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 8 x − 20 diferansiyel denkleminin. Eğer sağlamıyorsa. Örnek 1-4 Bir diferansiyel denklemin çözümü y = e 2 x ifadesinin (-∞. C sabitinin herhangi bir değeri için. dolayısıyla verilen çözüm denklemi sağlamaktadır. ⎫ y = e2x ⎪ ⎬ alınarak diferansiyel denklemde yazılırsa y ′ = 2e 2 x ⎪ ⎭ sağlanır. y ′ = C( e 2 x + 2 xe 2 x ) + 2 = Ce 2 x + 2Cxe 2 x + 2 ve y ′′ = 2Ce 2 x + 2C( e 2 x + 2 xe 2 x ) = 4Ce 2 x + 4Cxe 2 x bulunup denklemde yerine yazarsak. Tahsin ENGİN .+∞ ) aralığında y ′ − 2 y = 0 diferansiyel denkleminin bir çözümü olduğunu gösteriniz. Çözüm Verilen çözüm diferansiyel denklemde yazılırsa 1 − x 2 − 2x 2 1 − x2 + x = 0 elde edilir. Eğer diferansiyel denklemin herhangi bir çözümü. Benzer şekilde diferansiyel denklemi sağlayan ve içerisinde bir ya da daha fazla keyfi sabit bulunduran ve bu nedenle bir eğri ailesini oluşturan çözüme genel çözüm denir. diferansiyel denklemin bir çözümüdür. Verilen çözümün her x değeri için geçerli olup olmadığını irdeleyiniz. -7Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. çözümü olduğunu gösteriniz. Genel çözümden elde edilen her bir çözüm ise özel veya özgül çözüm adını alır. Çözümün tanım aralığı için 1 − x 2 ≥ 0 olması gerektiği açıktır. Öte yandan bir diferansiyel denklemi çözerken. Diferansiyel denklemi sağlayan herhangi bir fonksiyon. diferansiyel denklemlerde de. elde edilen çözüm hatalıdır demektir. Dolayısıyla verilen çözüm genel çözümdür. Yukarıdaki cebirsel denklemi sağlayan değerler 2 ve 5 tir. Eğer diferansiyel denklemin her çözümü genel çözümdeki keyfi sabitlere değerler atanarak elde edilebiliyorsa bu genel çözüm aynı zamanda tam çözüm adını alır. bir çözüm diferansiyel denklemi mutlaka sağlar. Oysa y ′ − 7 y = 0 diferansiyel denklemini herhangi bir x değeri için e7x sağlamaktadır. Çözüm y = Cxe 2 x + 2 x − 3 . genel çözümdeki sabitlere değerler atanarak elde edilemiyorsa bu çözüm tekil çözüm adını alır. hangi isim altında olursa olsun.Cebirsel denklemlerin çözümünde genellikle x 2 − 7 x − 10 = 0 türünden bir denklemi sağlayan ayrık değerlerin (köklerin) bulunması hedeflenir.Dr.

denklemi sağlayan y=y(x) fonksiyonunun bulunması arzu edilir. Bunun nedeni. Bir diferansiyel denklemi çözmede. Bu ifadede C bir keyfi sabittir. Elde edilen diferansiyel denklemin çözümünden cismin sıcaklığının zamanla değişimi. Tahsin ENGİN . bir fonksiyon veya türevlerinin belirli bağımsız değişken değerlerine karşılık gelen bağımsız değişken değerleri konusunda bilgi içermez. diferansiyel denklemin. Çözüm Newton’un ikinci kanununa göre (yukarı yön pozitif seçilirse). problemin türünü (başlangıç veya sınır değer) belirtiniz. z=h yüksekliğinden ilk hızsız olarak aşağıya doğru bırakılan bir cisim düşünelim. Cisim ilk hızsız olarak bırakıldığından dz V (t = 0) = 0 = yazılabilir. Farklılık ise elde edilen genel çözümden bizim ilgilendiğimiz problemin özel çözümüne geçebilmemizi sağlayan özel şartların tanımlanmasıdır.Şimdi tekrar bir su banyosuna daldırılan küresel cisim örneğimize dönelim (örnek 1-2). T (t ) = T0 − (T0 − C )e − hA t mc olarak elde edilir. Sonuç olarak aynı fiziksel olayla ilgili pek çok farklı problem aynı diferansiyel denklemle ifade edilir. T eksenini Ti sıcaklığında kesen özel çözüm olacaktır. z (t = 0) = h Her iki şart da bağımsız değişkenin (t) aynı değerinde verildiği için bu problem bir başlangıç değer problemi olmaktadır. bu problemi temsil eden diferansiyel denklemlerin sonsuz sayıda çözüme sahip olmaları mümkündür. ⎫ y ′′ − 3 y ′ + y = 2 xe −4 x ⎪ ⎬ ⇒ başlangıç değer problemi y ( 2) = 5. Dolayısıyla başlangıç sıcaklığı belirtildiğinde. Bir diğer şart ise cismin başlangıçta h yüksekliğinde dt t =0 bulunması şartıdır. bir cismin serbest düşme hareketi yerçekimi kanunu ile gerçekleşir. bağımlı değişkenlerle bağımsız değişkenlerdeki değişimler arasındaki bir ilişki olmasından başka bir şey olmamasıdır. Dolayısıyla C’nin alabileceği sonsuz sayıda değere karşılık sonsuz sayıda özel çözüm elde etme imkanı vardır. bağımsız değişkenin birden fazla değeri için belirlenmişse bu şartlara sınır şartları diyeceğiz.Dr. y ′(8) = −2 ⎪ ⎭ Örnek 1-7 Serbest düşme hareketi Hava sürtünmeleri ihmal edildiğinde. Ancak çoğu zaman bu mümkün olmaz ve yaklaşık çözüm teknikleri çözüm için -8Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Eğer bu şartlar bağımsız değişkenin aynı değeri için verilmişse bu şartlara başlangıç şartları. Diferansiyel denklem. Buradan şu önemli sonuç çıkmaktadır: Belirli bir problemin tek bir çözümü olsa da. Diğer bir ifadeyle. y ′(2) = −3 ⎪ ⎭ y ′′ − 3 y ′ + y = 2 xe −4 x ⎫ ⎪ ⎬ ⇒ sınır değer problemi y ( 2) = 5. Bu hareket ile ilgili matematiksel ilişkileri yazınız. Genel çözüm içerisinde cismin başlangıç sıcaklığı (t=0 anında) olan Ti bulunmadığından bu sonuç sürpriz değildir. Bizim ilgilendiğimiz çözüm de. cismin hareketi d 2z = −g dt 2 diferansiyel denklemiyle belirlidir. Kolaylıkla gösterilebilir ki bu çözüm C’nin aldığı değerden bağımsız olarak diferansiyel denklemi sağlar. verilen diferansiyel denkleme olan çözüm de özel bir çözüm kimliği kazanır.

4. y ′′′ − x 2 e −6 x = 0 ⇒ doğrudan integral yoluyla çözülebilir. (2) Bu denklem lineerdir ve türevli tek terimi bulunmakta ve diğer terimlerde bilinmeyen fonksiyon y bir çarpan veya faktör durumunda değildir. Dolayısıyla bir diferansiyel denklemin genel çözümünde.tek alternatif kalır. Tahsin ENGİN . bilinmeyen (aranan) fonksiyonun bir çarpan olduğu terimleri içermezler. verilen çözüm aralığında. sürekli bir fonksiyondur. y ′′′ + 3 xy − x 2 e −6 x = 0 ⇒ doğrudan integral yoluyla çözülemez. Bu nedenle denklem çözülebilir. çünkü bilinmeyen fonksiyonun bir çarpan durumundan olduğu 3xy terimi doğrudan integrallenemez. ancak bağımsız değişkenin daha önceden tanımlanmış değerlerine karşılık gelen bağımlı değişken değerlerini yaklaşık olarak vermektedir. (1) y ′ − 5 y + 3 = 0 (2) y ′′ − 6 x 2 = 0 (3) 2 yy ′ − 4 = 0 Çözüm (1) Bu denklem. ikinci teriminin bilinmeyen fonksiyonu (yani bağımlı değişkeni) içermesinden dolayı çözülemez. Eğer integral işlemi yapılabiliyorsa. Kapalı çözümlerin elde edildiği analitik yöntemlerle bağımsız değişkenin sonsuz değerine karşılık sonsuz sayıda bağımlı değişken değeri hesaplamak mümkündür. Bunun yanında diğer bazı diferansiyel denklem türleri lineer olmayan terimlere sahiptir ve bu yolla çözülmeleri mümkün değildir. diferansiyel denklemde bulunan en yüksek mertebeli türevin mertebesi kadar keyfi sabit elde edilir. diferansiyel denklem de doğrudan integralleme tekniğiyle çözülebilir demektir. Yani analitik çözü fonksiyonu. Bir kez dx dx 1 daha integral almak suretiyle dy − 2 x 2 dx = C1dx veya y − x 4 = C1 x + C 2 yazılarak 2 1 4 y = x + C1 x + C 2 aranan çözüm bulunmuş olur. d 2 y d dy y ′′ = 2 = yazılabilir. DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN DOĞRUDAN İNTEGRAL YOLUYLA ÇÖZÜMLERİ Bazı diferansiyel denklemler lineerdir ve türevleri içeren tek bir terime sahip olup. 1.Dr. Denklem 2. Bir diferansiyel denklem doğrudan integral yoluyla çözülürken terim terim integre edilir ve bir integral sabiti eklenir. 2 ∫ ∫ ∫ ∫ ∫ -9Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Her integrasyon adımında türevlerin mertebeleri bir düşürülür ve buna karşılık bir başka integral sabiti eklenir. Diğer taraftan sayısal yöntemler. Sayısal yöntemler bu nedenle ortaya çıkmış yaklaşık çözüm yollarıdır. mertebeden olduğundan art arda 2 kez integral alınıp her seferinde bir sabitin eklenmesi gerekir. dx dx dx Denklemde yerine konursa ve her iki taraf dx ile çarpılırsa dy dy d ( ) − 6 x 2 dx = 0 denklemi bulunur. İntegral alırsak − 2 x 3 = C1 elde ederiz. Örnek 1-8 Doğrudan integrasyon ile çözüm Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin doğrudan integral yoluyla çözülüp çözülemeyeceklerini belirtiniz ve çözülebilir olanları çözünüz.

Oysa genel çözüm bunlar konusunda hiçbir bilgi vermez. Ancak doğal olarak cismin 3 s sonraki konumu bu durumda farklı bir yerde olacaktı. Bu çözümler serbest düşme hareketi yapan her cisim 2 için aynıdır. Daha önce de belirtildiği gibi bir diferansiyel denklem bağımlı ve bağımsız değişkenlerdeki değişimler arasındaki ilişkiyi tanımlar ve probleme özgü verilen bağımsız değişken değerine karşılık gelen bağımlı değişken değerlerinden etkilenmez. Dolayısıyla aranan özel çözüm ifadesi 2 1 2 z = z( t ) = − gt + 100 olacaktır. Hız ifadesi ise C1=0 olduğundan V ( t ) = − gt olur. Bu sürpriz bir durum değildir çünkü bu konum cismin atıldığı yüksekliğe ve cismin ilk hızına bağlı olarak değişebilir. Dikkat edilirse bir diferansiyel denklemin genel çözümü. C1 = 0. elde edeceğimiz genel çözüm yine aynı kalacaktı. Birinci koşulumuzu hız denkleminde yazalım: V ( 0 ) = 0 = − g × 0 + C1 . ∫ ∫ Örnek 1-9 Serbest düşme hareketi 100 m yükseklikten bırakılan bir cismin 3 saniye sonraki yerden yüksekliğini ve hızını belirleyiniz. bilinmeyen fonksiyon ile bağımsız değişken arasında bir ilişkidir ve kesinlikle bir bağımlı değişkene ait bir türev terimi içermez. 1 z( 3 s ) = − ( 9.(3) Bu denklem lineer değildir ve doğrudan integral yoluyla çözülemez gibi görünüyor. Ancak dikkatli bir kontrol ile 2 yy ′ teriminin y 2 ’nin türevinden başka bir şey olmadığı açıkça görülmektedir. t=3 2 saniye sonraki değerler hesaplanırsa.10 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.81 )( 3 ) = −29. d ( y 2 ) − 4 = 0 . Tahsin ENGİN .81 )( 3 )2 + 100 = 55. . Hava direnci ihmal edildiğinde cismin bu serbest düşme hareketinin z ′′ = − g diferansiyel denklemiyle tanımlı olduğunu biliyoruz. Art arda iki kez integral alarak z ′ = V ( t ) = − gt + C1 ve 1 z( t ) = − gt 2 + C1t + C 2 elde ederiz. İkinci koşulu da konum denkleminde yerine koyalım: 1 z( 0 ) = 100 = − g × 0 + C1 × 0 + C2 . Bu koşullar dz V(0 ) = =0 dt t = 0 z( 0 ) = 100 olarak verilmiştir. Denklemin her iki tarafı dx ile çarpılarak d ( y 2 ) − 4 dx =0 yazılıp dx integral alınırsa y 2 − 4 x = C1 veya y = ± 4 x + C1 genel çözümü elde edilir. C 2 = 100 .43 m/s (aşağı 2 yönlü). O halde denklem şu şekilde düzenlenebilir.85 m ve V ( 3 s ) = −( 9. Genel çözümün 2 adet keyfi sabiti bulunmaktadır ve bunları bilmeksizin cismin 3 s sonraki konumu için bir hesaplama yapılamaz. Genel çözüm denklemini bizim problemimize uygun hale getirebilmek için içerisindeki sabitlerin problemde verilen koşullara göre belirlenmesi gerekir. Örneğin 100 m yerine 250 m düşünülseydi. Çözüm Zemini z=0 kabul edelim ve cismin bırakıldığı yüksekliği de z=100 m alalım.Dr.

dx (f) f 6 = sin 2 x x .7. Aşağıdaki fonksiyonların tanım aralıklarını belirleyiniz. 2 dx ∂x ∂t (e) f 5 = e x − tx tan x 1 − x3 .Bölüm 1 ile ilgili problemler 1.1.Dr. dereceden bir diferansiyel denklem örneği veriniz. Sabit hızla (V0) düşmekte olan bir paraşütün hareketini tanımlayan diferansiyel denklemini Newton’un ikinci kanununu ( F = m a ) kullanarak elde ediniz.5. (b) f 2 = 7 x 4 − sin 3 x 3t + t 2 e −2 x . başka bir element veya aynı elementin başka bir izotopunu oluşturmak üzere tabii olarak bozunduğu bilinmektedir. 2. 2. Bozunma hızı henüz bozunmamış miktar ile doğru orantılı olarak değişmektedir. 2. 1. =? (c) f 3 = ln( x 2 − t 2 ) .4.8. 2 = ? (a) f 1 = 7 x 4 − sin 3 x 3 + 2e −2 x . bu kütlenin zamanla değişimini veren diferansiyel denklemi elde ediniz.2. 2. Not: Bir değişkenin (örneğin A) başka bir değişkenle(örneğin B) doğru orantılı olması matematiksel olarak A=kB olarak ifade edilir. Tahsin ENGİN . =? . (d) f 4 = ( x − 1 )e 3 x sin x .6. başlangıç konumuna göre (x=0). 2.1.3. (a) (d) ∫ (x 2 + e −3 x + sin 5 x dx −2 tx ) (b) −2 ∫ ⎜ ln 3 x + x ⎟ dx ⎝ ⎠ x 3 5 ⎛ 5⎞ (c) ∫ (x 2t + sin 2ωt + 3t 2 x dx ) ∫ (y′′( x ) + 3e + cos ωxt dx (e) ) ∫ ( y′( x ) + t ln 2 x )dx (f) ∫ (x − 2)( x 3 − 1 ) dx . Bağımlı ve bağımsız değişken nedir. ∂f ∂f 1 = ? . bir fonksiyonda bunları birbirinden nasıl ayırt edersiniz. Radyum ve C14 gibi Karbon izotoplarının. x=5 noktasındaki teğeti x eksenine paralel olan bir f(x) fonksiyonunun bu noktadaki birinci türevi konusunda ne söyleyebilirsiniz. Fiziksel problemleri modellemede cebirsel denklemler neden yetersiz kalır. ∂f 5 ∂ 2 f5 = ?. Newton’un hareket kanununa göre kütlenin konumunu. (h) f 8 = df 6 =? dx (g) f7 = ( x 3 − 1 )2 e ln x . ∂x ∂x 2 ∂f 3 ∂ f3 df 4 = ?. Aşağıdaki türevleri elde ediniz (x ve t bağımsız değişkendir). Yaylar genellikle deformasyon miktarlarıyla orantılı ve yönü sürekli olarak denge konumuna doğru olan bir kuvvet oluştururlar. ∂f 8 =? ∂t 2. Bir radyoaktif malzemenin herhangi bir t anındaki miktarını M(t) alarak. Kütlesi m olan bir taş yerden yukarıya doğru V0 düşey hızıyla atılmaktadır. Burada k orantı katsayısı adını alır.3. e2 x (b) ( x − 1 ) ln x (c) 1 / x (d) cos x / x 2 (e) (a) x + 2 x( x − 1 ) 2. yay denge konumundayken (x=0) m kütleli bir cisim bağlanmakta ve kütle yayın ucuna bağlı olarak yerçekimi ve yay kuvvetinin bütünleşik etkisiyle salınım yapmaya terk edilmektedir.5. Bir diferansiyel denklemin mertebesi ile derecesini belirtiniz. ∂x ∂t 2 df7 =? .11 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. . 1. Adi ve kısmi diferansiyel denklemler arasında ne fark vardır. mertebeden . Newton’un hareket kanununa göre cismin yerden yüksekliğini ve hızını zamanın fonksiyonu olarak elde edebileceğiniz diferansiyel denklemi yazınız. Türevin geometrik anlamını açıklayınız.4. diferansiyel denklemlere neden ihtiyaç duyulmuştur. x cos 2t ln t 2 . 2. 1. Aşağıdaki integral işlemlerini yapınız. 3. Yay katsayısı k olan böyle bir yay ucuna. Örneğin x kadar gerilmiş bir yayın oluşturacağı kuvvet F=kx ile verilir ve burada k yay katsayısı adını alır.2. 2. Plütonyum. 1. zamanın fonksiyonu olarak veren diferansiyel denklemi yazınız.

Tahsin ENGİN . Küresel cismin sıcaklığı yalnızca yarıçapı doğrultusunda değişmektedir (T=T(r)). y ′′ − xy = 0 (c) y ′′′ − 5 y = 0 . açıklayınız. y1 = e x sin 2 x ve y 2 = 3e x sin 2 x + cos 2 x (f) y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0 .3. (a) y ′′′ + 3 y = 8 x . Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin doğrudan integral yoluyla çözülüp çözülemeyeceklerini inceleyiniz. Bu denklemin lineer olup olmadığını. y1 = e x . Üretilen ısı kararlı bir rejimle küresel yüzeyden ortama salınmakta. e x y ′′ + xe 3 x = 0 (b) y ′′ − 4 xe −4 x = 0 . (k) Genel çözüm (l) Özel çözüm. (b) Kısmi diferansiyel denklem. y1 = e − ln x ve y2 = x 4 (d) y ′′ − y = 0 . yy ′′ + 2 xe x yy ′ − 5 y = 0 (c) z ′′′ + xz ′ − sin x sin z = x ln x − 1 3 Verilen fonksiyonların yanındaki diferansiyel denklemin bir çözümü olduğunu gösteriniz. Aşağıdaki kavramları. (g) Sınır değer problemi. (a) y ′′ = 0 . 2 yy ′ + sin 3 x = 0 . 4. mertebe ve derecesini.(g) (k) ∫ 2 − x2 dx (h) ∫ x 2 + 1dx (l) 2t (i) ∫ ln xdx (j) ∫ x sin xdx xdx (n) ∫ tan x sec xdx ∫x 2 ln x 3 dx (m) ∫ ( x − 1 )( x − 2 )( x 2 + 2 ) ∫ x ln xdx 2. homojen olup olmadığını . (j) Lineer olmayan diferansiyel denklem.Dr.2 m çapında küresel şekle sahip radyoaktif bir madde içerisinde g0=4×107 W/m3 ısı üretmektedir. Bu denklemin çözümünden kaç tane keyfi sabit elde edilir. y ′′ + 2 y ′ = e x cot x . xy ′′′ + 2 xy ′ + 5 xy = x 3 (b) y ′′ + 2 y ′ = sin x + 1. (e) Sabit katsayılı diferansiyel denklem (f) Başlangıç değer problemi. (a) y ′ = 0 . Cismin ısı iletim katsayısı k=15 W/moC olarak verilmektedir. y ′ + y = 0 . Çözülebilecek durumda olanları çözünüz. sabit katsayılı mı veya değişken katsayılı olduğunu. (a) Adi diferansiyel denklem. (h) Sınır şartları (i) Lineer diferansiyel denklem. her birine örnekler vererek. R=0. (m) Tekil çözüm 2. y 2 = e − x ve y3 = cosh x (e) y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 . y ′′ + e 2 x − y = 0 .9. Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin mertebelerini. Bu keyfi sabitleri belirli bir problem için bulmak isterseniz. y1 = e 2 x ve y 2 = −3e −2 x (c) x 2 y ′′ − 2 xy ′ − 4 y = 0 . y ′′ + 2e x y = 0 . Küresel cisim içerisindeki sıcaklık dağılımı 1 d ⎛ 2 dT ⎞ g 0 =0 ⎟+ ⎜r r 2 dr ⎝ dr ⎠ k diferansiyel denklemiyle tanımlanır. y ′′ + 3 xy ′y = 0 . böylece yüzeydeki sıcaklığın Ty=80 oC’de sabit kalması sağlanmaktadır. Üçüncü mertebeden lineer ve homojen bir diferansiyel denklem yazınız. mertebe (d) Homojen diferansiyel denklem. kaç adet koşul belirtmelisiniz. y1 = e 2 x . 4 y ′′y ′ − 8 x 3 = 0 .1. y2 = xe 2 x ve y3 = 5 xe − ln x e 2 x ( ) 4. 4. y1 = 5 x ve y 2 = 2 x + 1 (b) y ′′ − 4 y = 0 . lineer olup olmadıklarını ve sabit/değişken katsayılı olduklarını belirtiniz. Ne tür diferansiyel denklemler doğrudan integral yoluyla çözüme elverişlidir.10. xy ′y ′′ − 8 x 4 = 0 4. y ′′′ − y ′′ = 0 . (c) derece.3.12 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y ′ − e y cos x = 0 .2.

bunları bulabilmek için hangi koşulları önerirsiniz. Not: Yalıtılmış yüzeyde dT/dx=0 alınır. Bu denklemi çözerek küresel cisim içerisindeki sıcaklık dağılımı yarıçapın fonksiyonu olarak (T(r)) elde ediniz. Duvarın sol yüzü (x=0) mükemmel şekilde yalıtılmış olup diğer yüzü (x=L) üniform olarak 30 oC sıcaklıktadır.4. Kalınlığı L=0. Elde ettiğinin ifadeyi bir sıcaklık-yarıçap (T-r) eğrisinde gösteriniz.belirleyiniz. . 4.Dr. Duvar içerisinde g ( x ) = g 0 e0. Tahsin ENGİN . Duvar içersinde sıcaklığın sadece x doğrultusunda değiştiğini (T=T(x)) ve bu değişimin d 2T g ( x ) + =0 k dx 2 diferansiyel denklemi uyarınca olduğu bilindiğine göre duvardaki sıcaklık dağılımını (T=T(x)) ve yalıtılmış yüzeydeki sıcaklığı hesaplayınız.13 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.5 olan geniş bir duvar göz önüne alalım.02 x ifadesine göre ısı üretilmektedir. Denklem çözümünden gelecek kaç adet sabit mevcuttur.

ardından sistematik bir yaklaşımla her zaman çözümü mümkün olan birinci mertebeden lineer denklemler ve uygulamaları işlenecektir. = 2y x + dy e2 y e .1. bu tür denklemlerin çözümünün de basit olacağı şeklinde yanlış bir anlamaya neden olabilir. bu büyüklüğün kendisine ve bağımsız değişkene bağlıdır. Bazı istisna durumlar dışında bu tür denklemleri çözmede karşılaşılan zorluklarla daha yüksek mertebeli denklemleri çözmede karşılaşılan zorluklar aynı düzeyde olabilir. aşağıdaki denklem lineerdir ve kesin olan bir çözüm yolu vardır. BİRİNCİ MERTEBE DİFERANSİYEL DENKLEMLERE GENEL BAKIŞ Tanımından anlaşılacağı üzere birinci mertebeden diferansiyel denklemlerde sadece birinci türev yer alır. Ardından lineer olmayan türler için verilen bir çözüm aralığında çözümün var olup olmadığı tartışılacaktır. y) sadece bağımsız değişkene bağlıdır ve doğrudan integral yoluyla genel çözüm y = 2 x 3 − 5 x + C olarak kolayca elde edilir. Bu nedenle birinci mertebe denklemler de kendi aralarında alt sınıflara ayrılmış ve her bir sınıf için farklı yöntemler geliştirilmiştir. homojen ve tam diferansiyel tipteki denklem çözümleri üzerinde durulacaktır. y ) dx + C şeklinde ifade edilebilecektir. y . BÖLÜM BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 2. Böylece çözüm y= ∫ f ( x . 2. Bu bölümde birinci mertebeden denklemlerin nasıl sınıflandırıldığı anlatılacak. sin 3 y + 1 dx y 2 + 1 denklemi x’e göre lineerdir. Bu basit görünüm.2. verilen diferansiyel denklemin bir integral denkleme dönüştürülmesinden daha öte bir sonuç getirmez. x de bağımsız değişkeni göstermek üzere böyle bir denklem f ( x . Örneğin dy e2 y = 2 dx ( y + 1 )x + sin 3 y + 1 diferansiyel denklemi lineer olmamasına rağmen. Bu tür problemler genelde y ′ = f ( x . Tahsin ENGİN . y ) formunda ifade edilirler. Bu bölümde sadece birinci türevin doğrudan bağımlı ve bağımsız değişken cinsinden yazılabildiği y ′ = f ( x . Birinci mertebeden diferansiyel denklemleri çözmede ne yazık ki genel bir yok yoktur. y ′ ) = 0 formunda verilir. Verilen f(x.14 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bu tür bir değişim bazen çözümü zor olan diferansiyel denklemi. Ancak çoğu kez bu yazım tarzı. çözümü daha kolay bir hale getirebilir. y ) türünden denklemler üzerinde duracağız. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklemi çözerken bağımsız değişken olarak x ya da y seçilebilir. Örneğin y ′ = 6 x 2 − 5 diferansiyel denkleminde f(x. Bu sınıfa giren değişkenlerine ayrılabilir tip.2.Dr. GİRİŞ Pek çok uygulamada bir büyüklüğün değişim hızı (birinci türev). Burada şu hususun altını çizmek gerekir. y) fonksiyonunun sadece x’e bağlı olduğu basit durumlar ancak doğrudan integral yoluyla çözüme uygundur. y bağımlı.

1) formunda verilir. y= 1 μ( x )R( x )dx + C μ( x ) [∫ ] (2.3.2. ∫ (2.3) olduğundan. Verilen P ve R fonksiyonları öngörülen çözüm aralığında x’e bağlı sürekli fonksiyonlardır.7) olarak elde edilmiş olur. İntegral sabitinin bu aşamada dahil edilmesi genel çözüm üzerinde bir değişikliği yol açmayacaktır.5) olarak da ifade edilebilir. μ( x ) y ′ + μ( x )P( x ) y = μ( x )R( x ) [μ( x ) y ]′ = μ( x ) y′ + μ′( x ) y (2. Tahsin ENGİN .1) denkleminin sol tarafı artık tek bir terimin türevi şeklinde ifade edildiğinden [μ( x ) y ]′ = μ( x )R( x ) yazılarak (2.7) denklemine göre genel çözümünün bulunabilmesi için.Dr.1) denkleminde verilen şekle getirilmesi gerekir.5) denklemiyle tanımlanan fonksiyona integral çarpanı diyeceğiz. Bulmaya çalıştığımız çarpanın sıfırdan farklı olduğu durumda. Hatırlatmak gerekir ki x′ + P( y )x = R( y ) denklemi de x’e göre lineerdir ve burada anlatılacak yöntemle çözülebilir. verilen diferansiyel denklemin kesinlikle (2. Bu türden bir denklemin çözümü. (2. eğer denklemin sol yanı tek bir terimin türevi şeklinde ifade edilebilirse. sıradan bir işleme dönüşecektir. . (2. μ( x ) = e ∫ P( x )dx (2. BİRİNCİ MERTEBE LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER Birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem.15 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. (2.2) (2. bu denklemi integre edersek d μ′( x ) ⎡ln μ ( x) ⎤ = P ( x) yazılarak = P( x ) veya ⎦ μ( x ) dx ⎣ μ(x) çarpanı yalnız bırakılıp ve C1 sabiti dikkate alınmayarak μ( x ) = e ∫ P( x )dx ln μ( x ) = P( x )dx + C1 elde ederiz. y ′ + P( x ) y = R( x ) (2. Birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklemin (2.2) eşitliğinin sol tarafının [μ( x ) y ]′ ’nin açılımı olabilmesi için μ′( x ) = μ( x )P( x ) şartı sağlanmalıdır.4) denkleminin sağ tarafı her koşulda pozitif olacağından denklem. Denklemin her iki yanını μ(x) fonksiyonu ile çarpalım. Bunun için denklemin sol tarafını bir terimin türevi haline getirebilecek bir çarpanın aranması gerekir.4) elde edilir. Ayrıca (2.6) μ( x ) y = μ( x )R( x )dx + C veya bağımlı değişkeni yalnız bırakarak diferansiyel denklemin ∫ genel çözümü.

. x +1 Çözüm 1 fonksiyonu x=−1 noktasında süreksizdir. İntegral çarpanı. 13 = 3 ⋅ 2 + 1 + Ce 3⋅ 2 ⇒ C = 6e −6 .Örnek 2-1 y ′ − 3 y = −9 x. Örnek 2-2 1 y′ + y = 5 x 2 . Böylece aradığımız özel çözüm. R(x)=-9x olduğu görülmektedir. Bu kurala göre u dv = u v − v du ⎪ 1 − e−3x = v ⎪ 3 ⎭ olduğundan ∫ ∫ 1 1 ⎡ x ⎤ ⎡ x ⎤ − 9 xe − 3 x dx = −9⎢− e − 3 x − − e − 3 x dx ⎥ = −9 ⎢− e − 3 x − e − 3 x ⎥ = e − 3 x (3x + 1) 3 3 3 9 ⎣ ⎦ ⎣ ⎦ ∫ ∫ Denklemde yerine konursa. y = 6e 3 x − 6 + 3 x + 1 Şu ana kadar yapılan işlemlerde verilen bir çözüm aralığında P(x) ve R(x) ifadelerinin sürekli fonksiyonlar olması gerektiği vurgulanmıştı. dx + C e e − 9 xe −3 x dx integralini almak için kısmi integrasyon yöntemi kullanmak üzere. Çözüm y ′ türevinin katsayısı 1 ve P(x)=-3. −3x −3x y= 1 [∫ e −3x (−9 x) dx + C = ] 1 [− 9∫ xe −3x ] ∫ ⎫ x = u. μ( x) = e ∫ P ( x ) dx − 3dx =e ∫ = e − 3 x elde edilerek (2. y = 3 x + 1 + Ce 3 x elde edilir. Tahsin ENGİN .7) denkleminde yerine konursa. Verilen başlangıç şartı kullanılarak C sabiti belirlenir: y (2) = 13 olduğundan. Dolayısıyla −1<x<∞ aralığında μ( x) = x + 1 yazılabilir.16 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bunu bir örnekle göreceğiz. dx = du ⎪ ⎪ e − 3 x dx = dv ⎬ değişken dönüşümü uygulanır. Eğer bu fonksiyonlardan birinin veya ikisinin süreksizlik noktaları varsa. (2. O halde çözümü −∞<x<−1 veya x +1 −1<x<∞ aralığında aramamız gerekir.7) denkleminde yerine konursa. y ( 2) = 13 lineer başlangıç değer problemini çözünüz. P( x) = μ( x) = e ∫ P ( x ) dx =e ∫ x +1 dx =e ln x +1 = x + 1 . çözüm bölgesi sürekliliğin olduğu alt bölgelere ayrılmalıdır. x>−1 için mutlak değer içi pozitiftir. y (2) = 3 başlangıç değer problemini çözünüz. İntegral çarpanımız.Dr.

varsa tek olup olmadığı konusunda bilgi verir.Dr. Ayrıca lineer olmayan denklemlerin çözümleri genellikle kapalı fonksiyonlar halinde elde edilirler. Teorem: Lineer olmayan birinci mertebeden denklemler için çözüm varlığı ve tekliği Eğer bir f(x. bu durumda birinci mertebeden y ′ = f ( x. Bu tür denklemleri çözebilmek için genel bir metot olmadığı gibi. Çözüme nasıl ulaşılacağı ve bu çözümün hangi bölgede olduğuyla ilgili ipucu vermez. Ayrıca ∂f ∂y türevi de bu D bölgesinde sürekli bir fonksiyon ise elde edilecek çözüm tektir. diğer bir ifadeyle bağımlı değişkeni yalnız bırakmak genelde mümkün olmaz. .y= = ⎞ ⎤ 1 1 ⎛ 5x 4 5x 3 1 ⎡15 x 4 + 20 x 3 ⎜ + + C⎟ = ( x + 1) 5 x 2 dx + C = + C⎥ ⎢ ⎟ x +1 ⎢ 3 12 x +1 x +1⎜ 4 ⎥ ⎝ ⎠ ⎣ ⎦ [∫ ] 5 x 3 (3 x + 4) C + 12( x + 1) x +1 Verilen koşulu yerine yazarak C sabitini bulalım: 3= 5 × 23 (3 × 2 + 4) 73 C + ⇒ C = − . y0) noktasından geçiyorsa. Bunun nedeni (2.4 LİNEER OLMAYAN BİRİNCİ MERTEBEDEN DİFERANSİYEL DENKLEMLER Lineer ve birinci mertebeden diferansiyel denklemlerle ifade edilen başlangıç değer problemleri nispeten çözümleri kolay olan problemlerdir. y) fonksiyonu dikdörtgensel bir D bölgesinde sürekliyse ve aynı bölgedeki bir (x0. y0) noktasını içerisinde bulunduran D’nin alt bölgesinde en az bir çözüme sahiptir. Tahsin ENGİN . diğer bir ifadeyle y ( x0 ) = y0 ise. Eğer bir çözüm varsa bu çözümün tek bir genel çözüm olup olmadığı da ortaya çıkarılmalıdır. Ayrıca bu tür diferansiyel denklemlerin. genel karakteristikleri konusunda da çok az bilgi vardır. böylece aranan özel çözüm. bu kısımda ancak analitik çözümleri var olan belirli tipteki diferansiyel denklemler üzerinde durulacaktır. y ) diferansiyel denklemi (x0. Her ne kadar teoremin şartları oldukça kısıtlayıcı görünse de.17 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. çünkü öncelikle verilen çözüm bölgesinde bir çözümün olup olmadığı dahi kesin değildir. tek bir genel çözümleri vardır. tüm özel çözümlere ulaşabileceğimiz bir genel çözüme sahiptirler. Durum lineer olmayan diferansiyel denklemlerde biraz daha zordur. Buna karşın lineer olmayan denklemler için aynı durum geçerli değildir. Lineer diferansiyel denklemler. belirli bir fiziksel problemi temsil eden ve bir çözümü bulunan diferansiyel denklemler tarafından bu şartların sağlandığı kolayca gösterilebilir. 12(2 + 1) 2 +1 3 5 x 3 (3x + 4) 73 olacaktır. ve bu tür uygulamalar lineer olmayan diferansiyel denklemleri ortaya çıkarır.7) denklemiyle verilen analitik bir genel çözüme sahip olmalarıdır. Teorem sadece çözümün olup olmadığı. P(x) ve R(x)’in sürekli olduğu öngörülen çözüm bölgesinde. − 12( x + 1) 3( x + 1) y= 2. Çoğu pratik uygulamanın doğasından gelen bir lineer olmayışlık vardır. Dolayısıyla. bunun öncelikle belirlenmesi gerekir.

dx 2. Verilen bir eğri ailesine ortogonal (dik) olan eğri ailesini bulmak için şu adımlar izlenmelidir: 1. Tanımı genişletecek olursak. Bu nedenle doğrulardan birinin eğimi m ise buna ortogonal olan diğerinin eğimi -1/m olacaktır (geometriden birbirine dik iki doğrunun eğimleri çarpımının –1 olduğunu hatırlayınız).18 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y x dy dy = 2 xy 2 ⇔ 2 = 2 x şeklinde değişkenlerine ayrılıp terim terim integre dx y −1 ∫ y2 ∫ 2 dy = 2x ⇒ − 1 y y = x2 −1 x 2 ⎛1 1 ⎞ 2 2 ⇒ −⎜ − ⎜ y − 1 ⎟ = x − 2 ve sonuç olarak. verilen başlangıç şartı doğrudan integral işlemi 3 − x2 sırasında hesaba katılmış. bu diferansiyel denklem değişkenlerine h ( x. y (2) = −1 başlangıç değer problemini çözünüz. Örnek 2-4 dx + ( y 4 + x 2 y 4 )dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz.2. Örnek 2-3 Değişkenlerine ayrılabilir denklem y ′ = 2 xy 2 . f ( x) şeklinde ifade edilebiliyorsa.1. Çözüm Verilen denklem edilirse. y) ve bunun türevini veren denklem) C yok edilir. ⎟ ⎝ ⎠ elde edilir. Tahsin ENGİN . y ) şeklinde verildiğini düşünelim. dy dx yerine − alınarak elde edilecek diferansiyel denklem dx dy .Dr.Verilen ifadenin (F(x. y)=C) x’e göre türevi alınıp dy oluşturulur.4. Eğer denklemin sağ yanı. aynı düzlemdeki G(x. Çözüm y= 1 Verilen denklem dx dx 1+ x 2 + y 4 dy = 0 şeklinde yazılıp doğrudan integre edilebilir. Dikkate edilirse. ∫ 1+ x2 ∫ + y 4 dy = 0 ⇒ arctan( x) + ∫ y5 = C aranan çözümdür.Bu iki denklemden (F(x. böylece özel çözüm elde edilmiştir. Değişkenlerine Ayrılabilir Tipte Birinci Mertebeden Denklemler Birinci mertebeden bir diferansiyel denklemin y ′ = h( x. y)=C eğri ailesinin her bir eğrisi.İkinci denklemde çözülür. örneğin bir x-y düzlemindeki F(x. bu eğriler birbirinin ortogonalıdır. y)=K eğri ailesinin her bir eğrisini dik olarak kesiyorsa. 3. y ) = g ( y) ayrılabilir tiptedir. 5 Örnek 2-5 Ortogonal (Dik) Yörüngeler Birbirini 900 açıyla kesen doğrulara birbirinin ortogonalıdır denir.

Öte yandan x 2 + y 2 = K 2 eğri ailesi ise merkezi orijin noktası olan ve yarıçapı R olan merkezcil çember ailesidir. Çünkü denklemin sağ yanı sadece v’nin fonksiyonu olarak ifade edilebilir. 1. 2 boyutlu bir ısı transferi probleminde ısı akış çizgileri. = x3 − v3 x3 x 2 (vx) Şunu not etmemiz gerekir ki burada kullandığımız “homojen” terimi.Bu adımları bir uygulama ile görelim. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem eğer. y = c x eğri ailesi eğimi c olan ve merkezden geçen doğruları temsil eder. sadece geometriyle ilgili değil.2. sabit potansiyel çizgilerinin ortogonalıdır. veya x 2 + y 2 = R 2 elde edilmiş olur. diğer mühendislik alanlarında da önemli yer tutar. y′ = y′ = x3 − y3 x2 y ifadesinde y=vx dönüşümü uygulanırsa. x2 y2 xdx + ydy = 0 ⇒ + = k .Dr. 2 2 ∫ ∫ ∫ Burada 2k = R 2 aldık. Dik yörüngeler konusu. = dy x Denklem düzenlenirse xdx + ydy = 0 diferansiyel denklemi elde edilir ki bu da değişkenlerine ayrılmış vaziyette olduğundan terim terim integre edilebilir. Tahsin ENGİN 1 − v3 1 = − v2 v v . Bir diğer önemli uygulama da akışkanlar mekaniğindedir. sabit sıcaklık çizgilerinin ortogonal yörüngeleridir.4. Her iki denklem de c’ye eşit olduğuna göre bu eşitliklerin sol yanları da dx birbirlerine eşit olmalıdır. 2. Böylece ilk iki adımı tamamlamış oluyoruz. Örneğin y′ = x3 − y3 x2 y homojen tipte bir diferansiyel denklemdir. 2 Boyutlu bir akışkan akımı probleminde akım çizgileri. Örneğin 2 boyutlu bir elektrik alanındaki kuvvet çizgileri. Pek çok diferansiyel denklemin homojen olup olmadığı basit bir kontrolle ortaya çıkarılabilir.19 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Örneğin y = c x eğri ailesine dik olan eğri ailesini y bulmak isteyelim. diğer bir ifadeyle. Dolayısıyla x dy = c elde edilir. Karmaşık ifadeler için homojenlik testi uygulanması tavsiye . dy y dx = bulunur. y ) = = c olduğu anlaşılmaktadır. Homojen Tipte Birinci Mertebeden Denklemler Değişkenlerine ayrılabilir forma getirilebilecek diferansiyel denklemlerden biri de homojen tipte olanlardır. Gerçekten de bu iki eğri ailesi bireyleri birbirlerini dik açı ile keserler. sabit potansiyel çizgilerinin ortogonal yörüngeleridir. Verilen ifadeden F ( x. Bölüm’deki anlamından farklıdır. Şimdi de türevi − ile yer dx x dy dx y değiştirelim ve çözülecek diferansiyel denklemi − olarak belirlemiş olalım. ⎛ y⎞ y ′ = f ⎜ ⎟ = f (v ) ⎝ x⎠ şeklinde yazılabiliyorsa bu denkleme homojendir denir.

Homojen bir diferansiyel denklemi çözerken aşağıdaki dönüşümleri uygulayacağız: y = vx ve her iki yanın x’e göre türevi olan y ′ = xv ′ + v Örnek 2-6 Homojen diferansiyel denklem y−x diferansiyel denklemini çözünüz. 2 C C arctan(v) = ln − ln v 2 + 1 = ln bulunur. Örnek 2-7 ( y 2 − xy )dx + x 2 dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Çözüm Denklemin ikinci dereceden homojen olduğu açıktır. v2 +1 vx − x v − 1 xv ′ + v = = veya xv ′ = − elde edilir Şimdi denklem değişkenlerine vx + x v + 1 v +1 ayrılabilir. v + 1 dv 1 v +1 dx dv 1 2v dv dx dv = − − 2 = veya ⇒ + 2 =− olur.edilir. 2 dx x v C v y v x y= olarak elde edilir.y) haline gelebiliyorsa denklem n’inci dereceden homojendir denir. Tahsin ENGİN . Düzenleme yapılırsa. arctan⎜ ⎟ = ln ⎝x⎠ C x y x 2 2 = +1 C x +y 2 2 elde edilir. (Not: x 2 = x ) bulunur.Dr. y ′ = f ( x. y ) diferansiyel denkleminin homojen olup olmadığını anlamak için denklemdeki tüm x’ler λx ile. y = vx ve y ′ = xv ′ + v dönüşümü uygulanırsa. x 1 x dv dv dx 1 x + v2 = 0 ⇒ + = 0 ⇒ − + ln x = ln C ⇒ ln = = den genel çözüm. ln ( x C ) ∫ ∫ ∫ . y = vx veya y / x = v olduğu x x v2 +1 y′ = ∫ ∫ ∫ ∫ ∫ ⎛ y⎞ hatırlanırsa. y) fonksiyonu λn f(x. y = vx ve y ′ = xv ′ + v dönüşümlerini y+x uygularsak. İntegraller 2 x dx x x 2 v2 +1 v +1 v +1 v +1 1 alınırsa.20 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. tüm y’ler de λy ile yer değiştirildiğinde eğer denklemin sağ tarafındaki f(x. (v 2 x 2 − xvx) + x 2 ( xv′ + v) = 0 ve gerekli sadeleştirme yapılarak (v 2 − v) + ( xv′ + v) = 0 bulunur. ln(v 2 + 1) + arctan(v) = ln C − ln x ve tekrar düzenleme yapılırsa.

y )dx + N ( x.Dr. y )dx + N ( x. Çözümün tam diferansiyelini alalım: ∂u ( x. y ) dy = 0 diferansiyel denkleminin tam diferansiyel tipine uygun olabilmesi için.4. Buna göre. y ) d [u ( x. Dolayısıyla aranan genel çözüm u ( x. x + 2 ye x y = C > 0 ∫ ∫ ∫ 2. Tam Diferansiyel Denklemler M ( x. (1 + 2e v )(vdy + ydv) + 2e v (1 − v)dy = 0 elde edilir. y )dx + N ( x. y ) ∂u ( x. y ) = dx dy M ( x. y ) dy = 0 formunda yazılan bir ifadenin tam diferansiyel olabilmesi için denklemin sol tarafı u ( x. O halde M ( x. y ) ∂N ( x. x-y düzlemindeki R bölgesinde birinci türevleri bulunan x ve y’ye bağlı sürekli fonksiyonlar olsun. y ) = ve olması gerektiğini söyleyebiliriz. y ) dy = 0 şeklinde verilen bir diferansiyel denklemin tam diferansiyel denklem olabilmesi için. x = vy dx = vdy + ydv ifadeleri diferansiyel denklemde yazılarak. N ( x.21 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. 1 + 2e v dy + dv = 0 ⇒ ln y + ln v + 2e v = ln C veya y (v + 2e v ) = C . Değişkenlerine ayırarak düzenleme yaparsak. y ) = C şeklinde olmalıdır.3. y )] = d [C ] ⇒ dx + dy = 0 . y ) dy = 0 diferansiyel denklemini göz önüne alalım. sağ tarafın da türevlendiğinde sıfır olabilmesi için bir sabit olması gerekir. M ( x. y ) şeklinde bir fonksiyonun tam diferansiyeli. O halde denklem sıfırıncı dereceden homojendir. ∂u ∂u M ( x. Burada M ve N. Ancak çözüm için y = vx dönüşümü yerine x = vy dönüşümü kolaylık sağlar. Buna ilave olarak. = ∂y ∂x . y ) olması gerekir. ∂M ( x. Verilen diferansiyel denklemle bu ∂x ∂y denklem arasında beklenen bir benzerlik olduğu açıktır.Örnek 2-8 x (1 + 2e x / y )dx + 2e x / y (1 − )dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. y Çözüm Verilen diferansiyel denklemde x’ler λx ve y’ler λy ile yer değiştirildiğinde sonucun değişmediği görülür. y )dx + N ( x. y y C sabitinin negatif olamayacağından hareketle mutlak değer kaldırılabilir. Ancak v y v + 2e x x = v olduğundan y ( + 2e x y ) = C veya x + 2 ye x y = C . Tahsin ENGİN .

M ( x. y ) = olması gerekiyor. y ) = ∫ ∫ N ( x. y )dx = (2 xy + 3 y 3 ) dx = x 2 y + 3xy 3 + h( y ) elde edilir. y ) = x 2 y + 3xy 3 = K elde edilir. Mademki N ( x. h′( y ) = 0 veya h( y ) = C ∂y ( ) elde ederiz. y (2) = 1 başlangıç değer problemini çözünüz. Çözüm M ( x. y ) = x 3 + = 10 y . y ) = C şeklindeki genel çözümün iki değişkenli bir fonksiyon olması ve bu aşamada sadece x’e göre integral alıyor olmamızdır. y ) = − 2 ⎪ y ⎭ ⎛ x 1⎞ ∂u M ( x. Bunun nedeni aradığımız u ( x. Zira bu durumda x dışındaki tüm parametreler ∂u sabit gibi işleme alınır. K = 10 1 x u ( x. y ) = x 2 y + 3 xy 3 + h( y ) = x 2 y + 3xy 3 + C = C1 veya sonuç olarak kullandık.Dr. y ) = M ( x. y ) = M ( x. dy ∂ 2 x 2 + 9 xy 2 = x y + 3 xy 3 + h( y ) = x 2 + 9 xy 2 + h′( y ) yazılırsa.22 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Örnek 2-10 u ( x. y ) = ⇒ u ( x. y ) = x 2 + 9 xy 2 ⎪ ⎭ diferansiyel denklem tipindedir. u ( x. y 2 = K . u ( x. =− 2 = ⎬ ∂y ∂x x y ⎪ N ( x. dx ∫ ∫ Dikkat edilirse integral sabitini y’nin fonksiyonu olarak yazdık. y ) = olduğundan verilen denklem tam ∂u ⇒ u ( x.Örnek 2-9 (2 xy + 3 y 3 )dx + ( x 2 + 9 xy 2 )dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. y ) = x 3 + 23 + x = K . Tahsin ENGİN . y )dx = ⎜ 3x 2 + ⎟ dx = x 3 + + h( y ) ⎜ ⎟ y⎠ y dx ⎝ M ( x. Burada K = C1 − C olarak x 3x 2 y + 1 dx − 2 dy = 0. y ) = 2 xy + 3 y 3 ⎫ ∂N ∂M ⎪ = 2x + 9 y 2 = ⎬⇒ ∂x ∂y N ( x. y y Çözüm 3x 2 y + 1⎫ ⎪ y ⎪ ∂M 1 ∂N olduğundan verilen denklem tam diferansiyeldir. bunu sağlamak üzere. y ) = ⎞ ∂u x ∂ ⎛ x x ⇒ − 2 = ⎜ x 3 + + h( y ) ⎟ = − 2 + h′( y ) den h′( y ) = 0 veya h( y ) = C ⎜ ⎟ dy ∂y ⎝ y y y ⎠ buluruz. Denklemde yerine konursa. Sabiti bulmak üzere verilen başlangıç şartını kullanırsak.

y ) − g ( x ) dx ∂x ∂y g ( x) = ifadesinden olmak üzere integral çarpanı μ( x. uygularsak denklem değişkenlerine ayrılabilir Örnek 2-11 (x − y − 1) dx + (x + 4 y − 1) dy = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Tahsin ENGİN . k = 0 olmalıdır.Dr. ∂M ( x. y ) = e ∫ N ( x. Bu durumda a 2 = m a1 ve b2 = mb1 dönüşümüyle denklem [(a1 x + b1 y ) + c1 ]dx + [m(a1 x + b1 y ) + c 2 ]dy = 0 olur.4. y ) bulunur. 2. Bazı Özel Diferansiyel Denklemler 1 – (a1 x + b1 y + c1 ) dx + (a 2 x + b2 y + c 2 ) dy = 0 diferansiyel denklemi Bu denklem eğer c1 = c2 = 0 dönüşümle homojenleştirilir. .23 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y ) ∂N ( x.Bazen verilen bir diferansiyel denklem bir integral çarpanı yardımıyla tam diferansiyel hale getirilebilir. y ) dy = 0 denklemi bundan önceki yöntemlerle çözülemiyor ve aynı zamanda da tam diferansiyel değilse. Bu denkleme a1 x + b1 y = v dönüşümü duruma gelir.4. c1 ≠ 0. y )dx + N ( x. Bu denklemi çözmek üzere. Ancak a 2 b2 = =m a1 b1 ise yukarıdaki dönüşüm çözüme götürmez. x = x1 + h → dx = dx1 y = y1 + k → dy = dy1 Böylece denklem ise homojendir. Böylece denklem h + 4k − 1 = 0⎭ y = y1 + k → dy = dy1 (x1 − y1 )dx1 + (x1 + 4 y1 )dy1 = 0 şeklinde homojen olur. Böylece denklemin her iki tarafı bu çarpanla çarpılarak tam diferansiyel hale getirilebilir. c2 ≠ 0 ise denklem aşağıdaki (a1 x1 + b1 y1 )dx1 + (a2 x1 + b2 y1 )dy1 = 0 homojen denklemine dönüşür. Çözüm x = x1 + h → dx = dx1 (x1 − y1 + h − k − 1) dx1 + (x1 + 4 y1 + h + 4k − 1) dy1 = 0 Elde edilen denklemi homojen hale getirebilmek için h − k −1 = 0 ⎫ ⎬ ⇒ h = 1. Eğer M ( x.

Dr.⎫ ⎬ dönüşümü uygularsak denklem. Başta atadığımız değişkenlerden geri 2 2 dönersek. n ≠ 0 formunda verilir çözüm için ⎫ ⎪ ⎬ dönüşümü uygulandığında denklem lineer denklem haline getirilmiş −n du = (1 − n) y dy ⎪ ⎭ olur. Bernoulli diferansiyel denklemi Bernoulli diferansiyel denklemi y ′ + P ( x) y = R ( x) y n . ln 1 ∫ − dx P ( x ) dx = e x = e− ln x = e x = olarak integral çarpanı bulunup genel çözüm μ ( x) = e ∫ x ifadesinde yazılırsa. x −1 2. dx1 1 + 4v + dv = 0 elde ederiz. ln x1 + x = x1 + h = x1 + 1 → x1 = x − 1⎫ y1 y = ⎬⇒v = y = y1 + k = y1 + 0 → y1 = y ⎭ x1 x − 1 2y ln | 4 y 2 + x 2 − 2 x + 1 | + tan −1 = c elde edilir. u = y1− n = y1− 2 = y −1 ve u ′ = − y −2 y ′ dönüşümleri denklemde yerine yazılır ve gerekli düzenlemeler yapılırsa. dx u = y1−n Örnek 2-12 xy ′ + y = y 2 ln x diferansiyel denklemini çözünüz. n ≠ 1.24 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Tahsin ENGİN . Değişkenlerine ayırırsak. dy1 = x1dv + vdx1 ⎭ (4v 2 + 1)dx1 + x1 (1 + 4v)dv = 0 halini alır. . Verilen denklem y ′ + 1 ln x u′ − u = − x x 1 şeklinde u’ya 1 göre lineer bir denklem elde ederiz. Lineerleştirilen denklemin genel şekli du + (1 − n) P ( x)u = (1 − n) R ( x) haline gelir. x1 4v 2 + 1 y1 = vx1 ln x1 + 1 8v 1 2dv dv + = c veya 2 2 4v + 1 2 4v 2 + 1 ∫ ∫ 1 1 n 4v 2 + 1 + tan −1 (2v) = c elde edilir. Çözüm 1 ln x 2 y= y olarak yazıldığında bir Bernoulli denklemi olduğu x x açıktır.

Clairaut diferansiyel denklemi dy dy ⎛ dy ⎞ ler Bu denklem y = x + ϕ⎜ ⎟ şeklindedir. Bu denklemin tekil çözümü ise y = x c + ϕ(c ) genel çözümü ile bu denklemin her iki tarafının c’ye göre türevini alarak bulunan x + ϕ′(c) = 0 denklemlerinden c’yi elimine etmek suretiyle bulunur. Örnek 2-12 y = xy ′ + y ′ − y ′ 2 diferansiyel denklemini çözünüz. 2 x 1 1 1 y = ( x + 1) + ( x + 1) − ( x + 1) 2 veya y = ( x + 1) 2 bulunur. Örnek 2-13 y = − x y ′ + y ′3 diferansiyel denklemi çözünüz. Lagrange diferansiyel denklemi ⎛ dy ⎞ ⎛ dy ⎞ Bu denklem y = x ϕ⎜ ⎟ + φ⎜ ⎟ şeklinde verilir ve genel çözüm için y ′ = p dönüşümü ⎝ dx ⎠ ⎝ dx ⎠ uygulanır. .Dr. 3. y = x c + ϕ(c) olur. Bu denklemin genel çözümü için y ′ = dx dx ⎝ dx ⎠ yerine keyfi olarak seçilen bir c sabitinin konulmasıyla bulunur. Her iki tarafı x’e göre türetirsek.25 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Çözüm Verilen denklem Clairaut denklemidir. Tekil çözüm için her iki tarafın c’ye göre türevini alalım: x +1 x + 1 − 2c = 0 ⇒ c = bulunan genel çözümde yerine konursa. Genel çözüm için dy →c dx alınarak y = xc + c − c 2 olarak elde edilir. Yani genel çözüm. Çözüm y ′ = p( x) dönüşümü yapıldığında y = − p x + p 3 elde ederiz.u = u ( x) = 1 ⎡ 1 ln x ⎤ ⎛ ln x 1 ⎞ ⎢ ∫ x (− x )dx + C ⎥ = x ⎜ x + x + C ⎟ 1/ x ⎣ ⎦ ⎝ ⎠ 1 y veya ln x + 1 + Cx = elde edilir. Tahsin ENGİN . 4 4 2 2 4.

5 p 5. 2 ′ y1 = P ( x) y1 + Q( x) y1 + R ( x) buluruz. u u 2 y′ − 1⎞ 1⎞ ⎛ ⎛ = P ( x) ⎜ y1 + ⎟ + Q( x) ⎜ y1 + ⎟ + R( x) 2 u⎠ u⎠ u ⎝ ⎝ (1) y1 özel çözümü diferansiyel denklemi sağlamalıdır. Aşağıdaki dönüşümler bu amaçla kullanılır: y = y1 + u′ 1 u′ ′ ⇒ y′ = y1 − 2 alınarak diferansiyel denklemde yerine yazalım.y ′ = p = − p ′x + (− p ) + 3 p 2 p ′ veya p′ = 2p 3p2 − x bulunur. Tahsin ENGİN . Buna göre diferansiyel denklemde yerine koyarsak. dolayısıyla. bu durumda genel çözümü de bulunabilir. 3 c y = − p x + p3 . Düzenleme yapılarak dx x 3p diferansiyel denklemi bulunur ki bu da x’e göre birinci mertebeden lineer + = dp 2 p 2 c 3 bir diferansiyel denklemdir. Riccati diferansiyel denklemi Bu denklem y ′ = P( x) y 2 + Q( x) y + R( x) olarak verilir ve P(x) sıfırdan farklı değerler alır.Dr. Daha 5 p önce de y = − p x + p 3 olduğunu bulmuştuk. (2) (2) denklemi (1) denkleminde yerine yazılıp düzenleme yapılırsa. Bu denklemin eğer y1 gibi bir özel çözümü verilmişse. x = p2 + aranılan çözüme ait parametrik denklemlerdir. u ′ + [ 2 P ( x) y1 + Q( x) ] u + P ( x) = 0 lineer denklemine ulaşılır ki bu da integral çarpanı ile çözümü olan bir denklemdir.26 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Özel durum: Eğer verilen Riccati denkleminin y1 ve y2 gibi iki özel çözümü biliniyor da genel çözümü isteniyorsa bu durumda genel çözüm olarak aşağıdaki ifade elde edilir. Bu denklemin çözümünden x = p 2 + buluruz. Genel çözüm: y − y1 P ( x )( y2 − y1 ) dx = Ce ∫ y − y2 .

u xy − 2 u= x x = + Cx5 sonucuna ulaşılır.Örnek 2-14 1 4 2 y − 2 = 0 diferansiyel denkleminin bir özel çözümü y1 = olduğuna göre bu x x x denklemin genel çözümünü bulunuz. 5 u ′ − u = −1 bulunur. Diğer yandan. u= x ( −1)dx + C ⎤ = x5 ⎜ − + C ⎟ = + Cx5 5 ⎣∫ ⎦ ⎜ −4 ⎟ 4 1/ x ⎝ ⎠ 1 x y = y1 + olduğundan u = bulunur. Tahsin ENGİN . y′ + y 2 + Çözüm y = y1 + 1 2 1 = + ⇒ u x u u′ 2 ′ y ′ = y1 − u′ u 2 =− 2 x 2 − u′ u2 olur.27 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Yukarıdaki ifadede yerine yazıldığında.Dr. x ∫ − dx P ( x ) dx μ ( x) = e ∫ = e x = e−5ln x = e 5 ln 1 x5 ⎛ x −4 ⎞ x 1 ⎡ −5 elde edilir. xy − 2 4 x5 = 1 . Denklemde yerine koyalım: − 2 x2 −− ⎛ 2 1 ⎞ 1⎛ 2 1⎞ 4 + + + ⎜ + ⎟− 2 =0 2 ⎜x u⎟ c⎝ x u⎠ x u ⎝ ⎠ Düzenleme yaparsak.

5. y’li terimler de diğer tarafta toplanabiliyorsa. Kendimize şu soruları sorup cevap bulmaya çalışalım: 1. fakat bir diferansiyel denklemin bu yöntemlerin biriyle çözülebileceğinin garantisi yoktur. ∫e y dy = xe x dx ⇒ e y = e x ( x − 1) + C ve her iki tarafın doğal logaritması alınarak. Denklemin sağ tarafı. karşılaşılacak olan integraller alınabildiği sürece çözümü yapılabilir.2. Şimdi bu sistematik yolu bir örnekle pekiştirelim: Örnek 2-14 y ′ = e x +ln x − y diferansiyel denklemini çözünüz. Tahsin ENGİN . Ardından doğrudan integrasyon ile çözülebilirliğine bakalım. Denklem tam diferansiyel midir?Değilse. Denklem homojen midir? Değilse homojen hale getirilebilir mi? Değişkenlerine ayrılamayan bir denklem. Her iki durumda da probleme sistematik bir mantık çerçevesinde yaklaşım yapmak faydalı olabilir. tam diferansiyel haline getirilebilir mi? Denkleme tam diferansiyellik testi yapılır. denklem değişkenlerine ayrılıyor demektir. y = ln e x ( x − 1) + C ( ∫ ) . Denklem doğrudan integral yoluyla çözülebiliyor mu? Uygulamada karşılaşılan pek çok diferansiyel denklem doğrudan integre edilerek çözülebilecek şekildedir. Çözüm İlk kontrol edeceğimiz konu denklemin mertebesidir. Verilen denklem birinci mertebedendir. Bazen bir ya da iki yöntem yeterli olabilirken. 2. bilinmeyen fonksiyon. Eğer tam ise çözümü yapılır. bilinmeyen fonksiyon y’ye bağlı olduğundan değişkenlerine ayıramayız. Denklemin sağ tarafı. v = y / x gibi bir parametrenin tanımlanmasıyla daima değişkenlerine ayrılabilir duruma getirilebilir. çünkü iki veya daha fazla mertebeden türev terimi bulunmamaktadır.Dr. Denklemi biraz basitleştirmeye çalışalım. Bu yöntemler uygulamada karşılaşılan çoğu problemi çözmek için yeterlidir. Eğer tam değil ve diğer formlara da uymuyorsa denklemi tam diferansiyel duruma getirecek bir integral çarpanı aranır. Ardından doğrudan integrasyon ile çözülebilirliğine bakalım. Değişkenlerine ayrılan denklem doğrudan integral yoluyla çözülür. y ′ = e x e ln x e − y = xe x e − y elde ederiz. Verilen denklem lineer midir? Tüm lineer denklemlerin. y ) diferansiyel denkleminin ön görülen çözüm aralığında çözümünün var olduğunu ve bu çözümün tek olduğunu düşünelim. BİRİNCİ MERTEBEDEN DENKLEMLER İÇİN SİSTEMATİK YAKLAŞIM Şu ana kadar birinci mertebeden diferansiyel denklemlerin çözümüne yönelik çeşitli yöntemler öğrendik. 4. Denklem lineer değildir. Denklem değişkenlerine ayrılabilir midir? Verilen diferansiyel denklemde x’li terimler bir tarafta. y ′ = f ( x. sağ taraftan gelecek olan e − y terimi lineer değildir.28 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Denklem değişkenlerine ayrılabilir duruma gelmiştir. çünkü iki veya daha fazla mertebeden türev terimi bulunmamaktadır. eğer homojense. 3. bazen hiç birinin işe yaramadığı gibi bir durum ortaya çıkabilir. y ′ = f ( x) şekline getirilebilen tüm denklemler bu yolla çözülebilir. 5.

yukarıdaki denklem. Bozunmanın hızı genellikle mevcut element miktarıyla orantılı olarak değişir. N(t). miktarı sürekli düşen M(t) ile orantılı olduğundan başlarda dt bozunma hızı çok yüksektir ve zaman geçtikçe bu hız düşer.Dr. y büyüklüğünün t = 0 anındaki değeridir. bulduğu kemik kalıntısı üzerinde.6. t = − ln buluruz. Örneğin k = 0. Ancak sayı çok fazlaysa değişim zamanın sürekli bir fonksiyonu olarak düşünülebilir ve bu nedenle yapılacak hesaplama hatası genellikle makul sınırlar içerisinde kalır. böceklerin ve bakteri kolonilerindeki bakterilerin kendileriyle orantılı biçimde arttığı gözlenmiştir. dy dy ∝ y veya = ky dt dt yazılabilir. Örnek 2-16 Radyoaktif bozunma ve Radyoaktif Karbon Yaş Tayini Plütonyum. Mevcut bir radyoaktif maddenin yarısının bozunması için geçmesi gerekli süreye yarı ömür süresi diyoruz. Bu durumda 1 M (t ) = M 0 alınırsa. Diğer bir ifadeyle. Fiziksel olaylarda genellikle değişim sürekli bir fonksiyon özelliğinde olmasına rağmen biyoloji ve sosyal bilimlerde kesikli değişimler söz konusudur.015/yıl. t anındaki sayı olmak üzere ve t=0 anındaki sayıyı N0 alarak. Burada k doğum ve ölüm hızları arasındaki farkı tanımlayan net nüfus değişim hızıdır. Örnek 2-15 Nüfus artışı: Malthusian yasası Belirli zaman periyotlarında insan topluluklarının. biyolojide ve sosyal bilimlerde karşılaşılan çok sayıda problemde bir büyüklüğün değişim hızının büyüklüğün kendisiyle orantılı olduğu gözlenmiştir. C14 izotopunun bozunma sabiti 1. nüfusun değişim hızı (artış veya azalma hızı). BİRİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN UYGULAMALARI Fizikte. Radyum ve C14 olarak bilinen Karbon izotopu gibi bazı radyoaktif elementlerin diğer bir element veya aynı elementin farklı bir izotopunu teşkil etmek üzere tabii olarak bozundukları bilinmektedir. bu durumda. y büyüklüğünün zamanla değişim hızını temsil eder. Bir arkeologun.29 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. eğer y ilgilenilen büyüklüğün t anındaki değeriyse. Bir hayvan türünün sayısı veya bir kolonideki bakteri sayısındaki değişimler buna örnektir.24×10-4/yıl olduğuna göre kemiğin yaşını hesaplayınız. 1000’de 15’lik bir nüfus artışı demektir. 2 . N (t ) = N 0 e kt olacaktır. bir canlı hayvanda bulunan miktarın %8’i oranında C14 izotopunun olduğunu saptamıştır. Bu denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olup değişkenlerine ayrılmak suretiyle kolayca çözülür: y = y 0 e kt Burada y0. hayvan türlerinin.2. Çözüm 1 M (t ) Yukarıda verilen denklemden t’yi çekersek. Burada k orantı sabiti olup deneysel veya gözlemsel sonuçlardan belirlenir. dolayısıyla radyoaktif bozunma süreci de yukarıdaki denklemle tanımlanır: dM = − kM . Denklemin solundaki terim. Tahsin ENGİN . veya M (t ) = M 0 e − k t dt Bu ifadede k > 0 olup bozunma sabiti adını alır. k M0 dM (t ) ile verilen bozunma hızı.

Bu metodun temelinde. canlının çevresinden besin ve solunum yoluyla aldığı karbon atomlarıyla yerine konur. β ışınları yayarak Pa234’ye dönüşmektedir. Tahsin ENGİN . M(t=7 gün) = 82. a) herhangi bir t anında geriye ne kadar Th–234 kaldığını. Ancak ölen canlıya artık karbon girişi olmayacağı için sürekli bir bozunma söz konusu olacaktır. Th–234 izotopunda bir hafta içinde geriye 82. Radyoaktif bozunmanın önemli bir uygulama alanı.04 k = − ln = 0. dt bakır bilyenin t anındaki sıcaklığı Daha önce Newton’un soğuma kanununun Değişkenlerine ayırarak çözdüğümüzde. 1.04 mg.2 0C olur. Bu oran canlının yaşamı boyunca yaklaşık olarak sabit kalmakta. C14’ün yarı ömrü 5568 yıldır. Çözüm (a) Verilenlere göre M0=100 mg (t=0 anında).5 gün. Radyoaktif maddelerin yarı ömürleri gelişmiş laboratuarlarda ölçülür.24 × 10 −4 Örnek 2-17 Bir radyo aktif element olan Toryum–234 (Th234) izotopu .1 1/s. canlının sahip olduğu C14 sürekli bir azalma sürecine girer. mc Çözüm dT = −λ (T0 − Ti ) olduğunu görmüştük. M (t ) = 100 e −0. b) mevcut miktarın yarıya inmesi için ne kadar zaman geçmesi gerektiğini bulunuz. kaldığı bilindiğine göre. Diğer bir ifadeyle canlı öldüğünde. Bu açıklamaların ışığı altında aranan süre. Diğer yandan (b) t = t H = ln 2 ln 2 = = 24. yaşayan herhangi bir canlıdaki karbon atomlarının küçük bir oranının C14 izotopu meydana getirdiği gözlemi vardır. elementin mevcut miktarı ile doğru orantılıdır.0283t olacaktır.30 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. 0. Dolayısıyla herhangi bir t anındaki bozunmamış 7 100 miktar. λ = = 0.ln 2 k olur. t = tH = Atmosferdeki C14 miktarı.04 mg.0283 /gün elde edilir.0283 k Örnek 2-18 Newton’un soğuma kanunu Başlangıçta Ti = 20 0C olan bakırdan küçük bir bilye T0= 100 0C’de kaynamakta olan su banyosuna bırakıldıktan 20 saniye sonra sıcaklığı ne olur.08) = 20 369 yıl olacaktır. çünkü bozunan miktar. . T (t ) = T0 − (T0 − Ti ) e − λ t olur.Dr. Su banyosu yeterince geniş olup hA sıcaklığı değişmemektedir. Verilen değerler yerine konursa T (20 s ) = 89. 1 82. azotun atmosferdeki kozmik ışınlar nedeniyle C14 izotopuna dönüşümü yoluyla sürekli olarak yenilenir ve böylece C14’ün atmosferdeki C12 miktarına oranı sabit kalır. C14 izotopunun bozunumu esasına dayanan Radyo Karbon Yaş Tayini’dir. 1 t=− ln(0. Bu izotopun bozunma hızı. Ayrıca 100 mg. içerisinde C14 izotoplarının da bulunduğu karbon girişi kesilir.

05 t 3 ( ) Örnek 2-21 Bir kimyasal madde.05 t y= μ( x )R( x )dx + C ⇒ M (t ) = e μ( x ) ⎣ ⎢0 ⎥ ⎣ ⎦ [∫ ] ∫ ( ) t 0⎥ ⎦ ⎤ M (t ) = 100 e −0. 100 g’lık bir doymuş çözeltide 50 g maddenin çözündüğü biliniyor.05 t ⎢5 20e 0. durumunda parantez içi 1 olacağından M (t → ∞) = 100 kg olur. Tank içerisindeki bir karıştırıcı. Çözüm M(t) tankta t anında bulunan tuz miktarını göstersin.05 t − 1 = 100 1 − e −0. = (50 L / dak )(0.Örnek 2-19 Karışım problemi İçerisinde başlangıçta 1000 L temiz su bulunan bir tanka.05 dt = e 0.7’den ⎡t ⎤ 1 ⎡ −0. Tankta belirli bir t anında bulunan tuz miktarını veren ilişkiyi geliştiriniz. Tahsin ENGİN . t anında tankta mevcut tuz miktarını veren Q(t) ifadesini bulunuz.05. Buna göre 5 saat sonunda ne kadar çözünme olacaktır.1 kg / L ) − (50 L / dak ) ⎜ kg / L ⎟ ⇒ dt dt ⎠ ⎝ 1000 Denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olup M (t = 0) = 0 koşuluyla bir başlangıç değer problemidir.05 t + Q 0 e −0.05 t ⎢ 5e 0.05 t dt ⎥ = e −0. .05 t elde edilir. çözünmemiş miktarla (x) ve doymuş bir çözeltiyle doymamış bir çözelti arasındaki konsantrasyon farkı ile doğru orantılı olarak çözünmektedir. 100 Cevap: Q (t ) = 1 − e −0.31 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. R (t ) = 5 alınmak suretiyle μ(t ) = e ∫ 0. Beklendiği gibi. P (t ) = 0. Denklem 2. 10 g 2 saatte çözünüyor. Litresinde 1/3 kg tuz bulunan başka bir tuz çözeltisi 5 L/dak’lık bir hızla tanka akmaktadır. Karıştırma ile tank içinde sürekli olarak homojen bir tuz karışımı elde edilmekte ve karışım aynı hızda (5 L/dak) tanktan dışarı çıkmaktadır. ( ) ( ) Dikkat edilirse t→∞ Örnek 2-20 Bir tank. Tankta bulunabilecek maksimum tuz miktarı nedir. içerisindeki tuz konsantrasyonu 0. tanktaki karışımın homojenliğini sağlamaktadır.05 t .05 t e 0. tanktaki su seviyesi sabit kalmasına karşın içerisindeki tuzlu sudaki tuz konsantrasyonu sürekli olarak yükselecektir. t = 0 anında içinde Q0 kg tuz içeren 100 L tuzlu su çözeltisi ile doludur. ve aynı zamanda tanktan yine 50 L/dakika debisinde tuzlu su çekilmektedir.1 kg/L olan tuzlu su 50 L/dakika debisinde girmekte. Eğer 30 g kimyasal madde 100 g suyla karıştırılırsa.05M = 5 elde edilir. Tanktaki tuz miktarına kütlenin korunumu prensibini uygulayalım: Tanktaki tuz miktarının değişim hızı = Tanka birim zamanda giren tuz miktarı-Tanktan birim zamanda çıkan tuz miktarı dM dM ⎞ ⎛ M + 0.Dr.

872 → 7 20 + 35 Şimdi denklem k = −0. Bulunan ifadede k ve C 7 7 7 x + 35 bilinmemektedir. .255 → x = 11.265 → = 0. ∫ dx x ⎞ ⎛ 7 x⎜ + ⎟ ⎝ 26 130 ⎠ = ∫ k dt 26 26 26 x ln x − ln(35 + x) = ln = kt + C sonucuna varılır. t = 0 → x = 30 g (başlangıçtaki toplam çözünmemiş madde miktarı) t = 2 → x = 30 – 10 = 20 g (2 saat sonra kalan çözünmemiş madde miktarı) 26 30 ln = k (0) + C → C = −2.98 g ≈ 12 g ln x + 35 x + 35 Böylece 5 saat sonunda çözünen miktar 30−12 = 18 g olur. maddenin çözünme hızının. Problemde. Her iki tarafın integrali alındığında ise. Bu durumda mevcut çözeltinin 30 − x konsantrasyonu olacaktır. x 26 = −0.872 olarak ifade edilebilir.44 × 5 − 2. konsantrasyonu 100 100 çözünmemiş madde miktarı ve bu iki konsantrasyon arasındaki fark ile orantı bir hızda çözündüğü ifade edildiğine göre aranan diferansiyel denklem dx dx x ⎞ ⎛ 50 30 − x ⎞ ⎛ 7 =k x⎜ − = k x⎜ + ⎟ ⇒ ⎟ veya düzenleme yapılarak dt dt ⎝ 100 130 ⎠ ⎝ 26 130 ⎠ dx x ⎞ ⎛ 7 x⎜ + ⎟ 26 130 ⎠ ⎝ = k dt elde edilir.872 7 30 + 35 26 20 ln = k (2) − 2. Artık t = 5 saat 7 x + 35 sonunda çözünmemiş olarak kalan miktar x bulunabilir. Ancak verilen iki şart kullanılarak bunlar belirlenebilir. Tahsin ENGİN .Dr.872 ln 7 x + 35 x x = −1.Çözüm x → t saat sonra çözünmeyen madde miktarını göstersin. Çözelti tamamen doymuş hale geldiğinde ise 130 100 − 50 50 = olacaktır.44t − 2.44 26 x ln = −0.32 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.

izolasyon dış yüzey sıcaklığı ise 30 0C’dir. Okyanus gibi çok derin sıvı yüksekliğinin söz konusu olduğu uygulamalarda ρ = f ( p ) olduğundan bu diferansiyel denklemin integre edilebilmesi için yoğunluk ile basınç arasında bir ilişkinin kurulması gerekir. Bu ifadeden yoğunluğu çekersek. k ısı iletim katsayısıdır. ρ = ρ 0 dp = ρg = ρ 0 dz −E e − p p( z) E 0 p E ge elde edilir. Bu ifadeye göre sıkışma dp modülü E = ile tanımlıdır.Örnek 2-22 Sıcaklığı 100 0C olan bir cisim 50 0C sıcaklığında bir odaya bırakılıyor 10 dakika sonra cismin sıcaklığının 90 0C’ye düştüğü görülüyor. Bunu hidrostatiğin temel denkleminde yazalım: p( z ) . Çözüm p ρ (a) E = dp = sabit olduğundan. Bu ilişki sıvının sıkışma modülünden elde edilir.33 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. dρ ρ p E e ∫ 0 dp = E ρ0 ∫ ρ dρ ⇒ p = E ln ρ ρ0 elde edilir. sıvının yüzeyinden aşağıya doğru inildikçe artar. diğer ucuna ise kütlesi m olan bir cisim asılmıştır.0003’tür. Borunun bir metresinden saatte kaybolacak ısıyı ve boru civarındaki (x >10 cm ) sıcaklık dağılımını belirleyiniz. E ⎠ ⎝ Örnek 2-24 dT ile verilir. Başlangıç anından itibaren ne kadar zaman sonra cismin sıcaklığının 60 0C’ye düşeceğini bulunuz. Tahsin ENGİN .Dr. Bu ifadede ρ sıvının yoğunluğu. g ise yerçekimi ivmesi ve z yüzeyden itibaren derinliktir. dx Bu ifadede A yüzey alanı. Belirli koşullarda bir duvardan x doğrultusunda geçen ısı miktarı Q x = − k Ax Örnek 2-25 Kütlesi ihmal edilebilir bir yay düşey olarak bir yüzeye tutturulmuş. 20 cm çapındaki bir buhar borusu 6 cm kalınlığında izolasyon malzemesi ile kaplanmıştır. Cevap: 115 dakika Örnek 2-23 Bir sıvı içerisindeki basınç. . kütlenin hızını yayın yer değiştirmesine (x) bağlı olarak ifade ediniz. p ( z ) = − E ln⎜1 − 0 ⎟ bulunur. Yay denge konumundayken (x=0) asılı bulunan kütlenin hızı V0 ise. Bu artış hidrostatiğin temel denklemi olan dp / dz = ρg diferansiyel denklemiyle verilir. Sıkışma modülünün sabit kaldığını ve yüzeydeki basıncı dρ ρ sıfır ve yoğunluğu ρ0 alarak basıncın derinlikle değişimini elde ediniz. İzolasyon malzemesi ısı iletim katsayısı k = 0. Buharın sıcaklığı 200 0C. ve değişkenlerine ayırarak p( z ) E ∫ 0 dp p E e p( z) = ∫ 0 e − p E dp = ρ 0 g dz 0 ∫ z = ρ0 g z ⇒ − E e − + E = ρ0 g z ⇒ e − P( z ) E ⎛ ρ gz⎞ = ⎜1 − 0 ⎟ ve her iki tarafın E ⎠ ⎝ ⎛ ρ gz⎞ doğal logaritması alınarak.

Hava direncini ihmal ederek . Tahsin ENGİN .R 2 m. x(t ) = t − 2 1 − e − k t / m .M =− elde edilir. Bu durumda V0 = 2 gR = 2 × 9. Çözüm x ekseninin (+) yönü yukarı olsun.R 2 d 2x m. Değişkenlerine ayırarak integre edersek. Fx = mg − kx . Diğer taraftan cismin ivmesi için a x = V dx dV = mg − k x yazılabileceğinden cismin hareketini tanımlayan diferansiyel denklem. Hava direnci ihmal edildiğine göre .81 × 6. Buna göre. Evrensel Çekim Kanunu’na göre g . Buna göre hareket denklemi dv g . Örnek 2-28 γ maddesi. b gr β reaksiyon sonucu (a+b) gr γ vermektedir. x+R Cismin yerküreye geri dönmemesi için sürekli olarak pozitif bir hıza sahip olması gerekir. kanununa göre Fx = m a x olduğundan kütleye etki eden x doğrultusundaki net dV kuvvet belirlenmelidir. Başlangıçta x0 gr α ve y0 gr β vardır. burada hareketi etkileyen tek kuvvet yer çekimi kuvvetidir. cismin yerküresinden olan uzaklığı x ve hızı v olsun. herhangi bir t anında cismin başlangıç noktasından hangi uzaklıkta olduğunu ve o anda hangi hıza hareket etmekte olduğunu mg m2 g mg (1 − e − k t / m ) . γ maddesi oluşum hızının tepkimeye girmemiş α ve β . Dolayısıyla a gr α ile. α ve β gibi iki kimyasal maddenin reaksiyonu sonucu oluşmaktadır. 2 ⇒ G = M R t anında.R 2 dv =− ⇒ dx ( x + R) 2 V V0 2 ∫ vdv = − ∫ ( x + R) 2 dx 0 x gR 2 ifadesinden hızın yükseklikle değişim ifadesi. v g . hiç γ bulunmamaktadır. k=orantı sabiti buluz. yerküresi üzerinde yerçekimi ivmesinin değeri g ile. Denklemin sağ yanı x’e bağlı m 2 = −G veya dt ( x + R) 2 dt ( x + R) 2 olduğundan sol yanında da x’e bağlı ivmesinin kullanılması yerinde olacaktır. V 2 = V0 2 − 2 gR + 2 gR olarak elde edilir. Cevap: V (t ) = k k k ( ) Örnek 2-27 Kütlesi m olan bir cisim yer küresi üzerinde bir yerden yukarıya doğru bir V0 ilk hızı ile fırlatılıyor. Bu kuvvetin değeri ise Newton’un Evrensel Çekim Kanununa göre değişir.34 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.4 × 10 6 ≈ 11205 m/s. cismin bir daha yer yüzüne dönmemesi için V0 ilk hızının ne olması gerektiğini bulunuz. V ( x) k ⎞ V2 ⎛ V dV = ⎜ g − x ⎟dx ⇒ m ⎠ 2 ⎝ 0 V ∫ ∫ x V ( x) = gx − V0 0 k 2 k x ⇒ V ( x) = V02 + 2 gx − x 2 2m m Örnek 2-26 Kütlesi m olan bir cisim yerden oldukça yüksekte bulunan bir noktadan ilk hızsız olarak serbest düşmeye bırakılıyor. yerküresinin kütlesi M ve yarıçapı R ile gösterilirse.Dr. Bu ise ancak V0 − 2 gR ≥ 0 şartı sağlanırsa mümkün olabilir.M mg = G.Çözüm Newton’un 2. Bu durumda. Cisme etki eden yerçekimi kuvveti sabit ve hava direncinin cismin hızı ile orantılı olduğu kabul edildiğine göre. m V dx olacaktır.

a+b a+b az bz dz = k ( x0 − )( y 0 − ) halini alır. (a) 20 dakika sonunda kaç gr Z oluşur. oluşan γ miktarını. dt a+b a+b k ab ⎛ a + b dz ⎞⎛ a + b ⎞ = x 0 − z ⎟⎜ y 0 − z ⎟ = K ( A − z )(B − z ) elde Düzenleme yaparsak ⎜ 2 dt (a + b) ⎝ a ⎠⎝ b ⎠ k ab a+b a+b A= x0 B= y0 edilir. 2. t=0 anında devreden geçen akımın i0 ve elektromotor kuvvetin E(t)=E0 olması durumunda devreden geçecek olan akımı i(t) zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. A>B için çözüm z (t ) = A − B e − ( A− B ) k t ( ) A2 k t 1+ Ak t Öğrencilerin bu sonuçları elde etmeleri tavsiye edilir. A ve B pozitif ülke sabitleri. Dolayısıyla t cinsinden ise z(t) gr γ içerisinde a+b a+b az bz anında tepkimeye girmeyen α ve β miktarları sırasıyla. Ülkelerin gelecekteki nüfus tahminlerinde kullanılan Örnek 2-31 Seri olarak bağlı bobin ve dirençten kurulu bir alternatif akım devresinden geçen akım di L + R i = E (t ) diferansiyel denklemi uyarınca değişmektedir. Tahsin ENGİN . ABD için A=3.13×10-8 B=1. Burada K = 2 a b ( a + b) t anında oluşan z(t) gr γ içerisindeki α’nın oranı Diferansiyel denklemin çözümü A ve B arasındaki ilişkiye bağlıdır. β’nın oranı olacaktır. 40/3 dakika.35 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. z (t ) gr β bulunacaktır. L bobinin indüktansı (Henry). zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Başlangıç anındaki (t=0) nüfusu N0 alarak nüfus zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.maddelerinin çarpımı ile doğru orantılı olduğu bilindiğine göre.Dr. Kütle a+b a+b a b z (t ) gr α. Cevap: 75 gr. 100 gr Y 50 gr X iyice karıştırıldığında 10 dakika sonra 50 gr Z maddesi oluştuğu gözlenmiştir. R direnç (ohm) ve E(t) ise volt olarak elektromotor kuvvettir. N ise nüfusu göstermektedir. Bu durumda aranan diferansiyel denklem. ( x 0 − ) ve ( y 0 − ) olur.9 milyon olarak alınabildiğine göre 2003 yılındaki ve 2050 yılındaki nüfusları bulunuz. Örnek 2-30 dN = AN − BN 2 diferansiyel dt denklemi oldukça kabul görmektedir. Burada i devreden geçen dt akımı (amper). A=B olursa çözüm z (t ) = Örnek 2-29 2 gr Y ile 1 gr X tepkimeye girerek 3 gr Z oluşturmaktadır. İki durumu dikkate alalım: AB 1 − e − ( A− B ) k t 1. . Çözüm a b .5887×10-10 ve 1970 yılındaki nüfus 3. z(t). (b) 60 gr Z elde etmek için ne kadar beklenmelidir. Bu denklemde.

Tahsin ENGİN .. Burada biz ∫ e a t sin b t dt = (a sin b t − b cos b t ) kalıbını kullanacağız. i (t ) = R ( ) Örnek 2-32 Yukarıda verilen 2-26 nolu soruda elektromotor kuvvetinin E (t ) = 110 sin 120π t uyarınca değiştiği bilinmektedir. Devreden geçen akım L μ(t ) = e ∫ 5 dt = e 5 t elde edilerek genel çözüm ifadesinde (2. L + R i = 110 sin 120π t veya dt dt L L di 110 Verilen değerler yerine konursa denklem. E ⎤ E ⎡ i (t ) = e − R t / L ⎢ e R t / L 0 dt + C ⎥ = 0 + C e − R t / L bulunur.7 eşitliği) yerine konursa. + 5i = sin 120π t olur. . 1 i (t ) = μ [∫ μ R(t )dt + C ] ve μ(t ) = e ∫ ∫ L dt R = e R t / L alarak.Dr. Çözüm di + R i = E (t ) diferansiyel denklemiyle tanımlı olduğuna göre dt di di R 110 + i= sin 120π t olacaktır.Çözüm Elimizdeki denklem birinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem olduğundan doğrudan integral çarpanı kullanılarak çözülebilir. t=0 anında i=i0 olduğundan L ⎦ R ⎣ E yerine koyarak C = i0 − 0 elde edilerek diferansiyel denklem çözümünde yazılırsa. R=15 ohm olarak verildiğine ve t=0 anında i=0 amper olduğuna göre devreden geçen akımı zamanın fonksiyonu olarak bulunuz. R E0 1 − e − R t / L olduğu görülür. ∫ e 5 t sin 120π t dt = 5 1 + 576 π 2 ( e5t ) (sin 120π t − 24π cos120π t ) elde ederiz. çözümü aranan denklem. L=3 henry. Problemimizde a=5 ve b=120π olduğundan yerine yazıp bazı sadeleştirmeden sonra.36 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Birinci mertebeden 3 dt lineer olan bu denklem integral çarpanı metodu ile çözülür. Dolayısıyla aranan çözüm. İntegral işlemi için ⎣ ⎦ ∫ kısmi integral yöntemi kullanılmalıdır (bu kısım öğrenciye bırakılmıştır). −5 t i (t ) = 1 μ [∫ μ R(t )dt + C ]= e eat a2 + b2 ⎡100 5 t ⎤ ⎢ 3 e sin 120π t dt + C ⎥ elde edilir.

Çözüm 20(25 + 36π 2 ) ifadesinde yerine yazılarak.Dr. genel 22 × 24π çözümde yerine konup C çekilirse. t=0 anında i=0 amper olduğuna göre. b=120π alınarak ∫ ∫ e a t sin b t dt = eat a2 + b2 (a sin b t − b cos b t ) e100 t (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) bulunur. verilenlerin yerine konmasıyla 10 dq + 10 3 q = 100 sin 120π t veya dt dq + 100q = 10 sin 120π t halini alacaktır. Verilen başlangıç 3 1 + 576 π değerlerinden integral sabiti belirlenebilir. C = elde edilir. −5 t Örnek 2-33 Seri bağlı direnç ve kondansatörden oluşan bir alternatif akım devresinde.37 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. C sabitini bulmak üzere q(t ) = 2 50 + 72π verilen koşul sağlatılırsa. ⎛ ⎞ e100 t (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) + C ⎟ veya q(t ) = e −100 t ⎜ ⎜ 2 ( 25 + 36π 2 ) ⎟ ⎝ ⎠ 1 (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) + C e −100 t elde edilir. İntegrali almak üzere olduğundan hareketle a=100. q (t ) = e −100 t 10 e100 t sin 120π t dt + C [ ∫ ] elde edilir. kondansatörde dq q + = E (t ) uyarınca değişir. μ(t ) = e ∫ 100 dt = e100 t alınarak genel çözüm ifadesinde yerine konursa. 3 1 + 576π 2 2 i (t ) = ( 22 ) (sin 120π t − 24π cos 120π t ) + C e −5 t ( ) i (t ) = 3 1 + 576 π ( 22 2 ) (sin 120π t − 24π cos120π t + 24π e ) şeklinde olacaktır. Çözüm Diferansiyel denklem. 0= 2 50 + 72π 25 + 36 π 2 e100 t sin 120π t dt = q(t ) = 1 50 + 72π (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) + 2 3π e −100 t 25 + 36π 2 . Böylece aranan çözüm. Bu ise birinci mertebeden lineer bir diferansiyel dt denklemdir.olacaktır. Böylece aranan özel çözüm. c=10-3 depolanarak elektrik yükü zamanı R dt c farad. R=10 ohm. E (t ) = 100 sin 120π t olarak verildiğine ve t=0 anında q=0 olduğuna göre kondansatörde depolanan elektrik yükünün zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. 3π − 6π +C⇒ C = bulunur. Tahsin ENGİN .

Örnek 2-34 Örnek 2-34’te t=0 anında geçen akım i=5 A olduğuna göre akımın zamanla değişimini elde ediniz. Çözüm Bir önceki örnekten q(t ) = i= 1 50 + 72π 2 (5 sin 120π t − 6π cos 120π t ) + C e −100 t elde edilmişti. dq olduğundan türev alma işlemi yapılarak. Tahsin ENGİN . 5= 600π 50 + 72π 2 bulunur.Dr.38 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. ⎟e 25 + 36π 2 ⎠ ⎝ . i (t ) = 300π cos 120π t + 360π 2 sin 120π t 25 + 36π 2 300π ⎞ −100 t ⎛ − ⎜5 − olacaktır. dt 600π cos 120π t + 720π 2 sin 120π t i (t ) = − 100 C e −100 t 2 50 + 72π yazılırsa. Böylece aranan özel çözüm. Verilen koşul yerine − 100 C veya 100 C = 5 − 300π 25 + 36π 2 elde edilir.

çözünüz.2. (a) y ′ + y = 0. Birinci mertebeden diferansiyel denklemlerin uygulamaları (a) Malthusian nüfus artış yasası nedir? Neden gerçekçi tahminlerde daha uygundur. y’yi bağımsız değişken alarak çözümü yapınız.2 olan bir ülkenin kaç yıl sonra nüfusunu ikiye katlayacağını belirleyiniz. tüm işlem adımlarını göstererek.1. y ′ gibi terimler bulundurabilir mi? 1. y (0) = 1 (b) y ′ − 2 xy = cos 2 x.4. Tahsin ENGİN ( ) .6. Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin hangileri birinci mertebeden lineerdir: (b) 2 y ′ + 3 x y = e x (c) y ′ + xe y = 2 (d) (a) y ′ + 3x 2 y = sin x xy ′ 2 + x 2 y = 1 (e) y ′y 2 + cos y = xy (f) yy ′ + xy = x (g) y ′ 2 − y 2 = x 2 (h) y′ + y = x 2. Lineer birinci mertebeden diferansiyel denklemler 2. Aşağıdaki diferansiyel denklemleri.1. y (1) = 2 = dx 1 − x dx e − 2 x 2. 2. y ( 0) = 1 (b) = −y . her yıl balık sayısının ikiye katladığı gözlenmiştir.Dr. Mathusian artış yasasını kullanarak ve her gün ortalama 0.39 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Başlangıçtaki balık sayısını N0’dır. (f) Yıllık nüfus artış hızı % 0. 1. y ( π) = 1 (c) y ′ − 2 xy = e x .5. çözünüz. y ′ 2 .3. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem hangi şartlarda doğrudan integral yoluyla çözülebilir. Aşağıdaki sorularda x’i bağımlı. . eğer hiç balık avlanmazsa. (c) 2 xy ′ − y = x 2 (a) y ′ − 3xy = 2 x (b) (1 − x 2 ) y ′ − 2 y = 0 (d) y ′ + (3 − 1 / x) y = 2 (g) y ′ + (e) x 2 y ′ + 2 xy = 1 (f) y ′ + y tan x = sin x 4 y = sin x x e 2 y= x x 2x (h) xy ′ + (1 + x 2 ) y = 2 (i) y ′ + 2. (b) Radyoaktif karbon ile yaş tayininin esası nedir. y (2) = 8 (e) x 2 − 1 y ′ − xy = 1 2.3. (e) Belirli bir bakteri kolonisindeki bakteri sayısının her 3 saat iki kat arttığı bilinmektedir. 2.Bölüm 2 ile ilgili problemler 1. Birinci mertebeden bir diferansiyel denklem y ′′. Genel değerlendirme soruları 1. Bu iş için neden C14 uygundur. dy y2 dy ey (a) . tüm adımları göstererek. Aşağıdaki başlangıç değer problemlerini.2. balık sayısını zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. y (1) = 4 (d) y ′ + 4 x 2 y = x 4 . (c) Bir yağmur damlasının limit hızını tanımlayınız. C y1 ( x) ifadesinin de aynı denklemin çözümü olduğunu gösteriniz. Bu hız damlanın düştüğü yüksekliğe bağlı mıdır? (d) Yeterince besinin bulunduğu bir balık gölünde.002N0 adet balık avlandığını kabul ederek. y ′ + P( x) y = 0 birinci mertebeden diferansiyel denkleminin bir çözümü y1 ( x) olsun. Birinci mertebeden diferansiyel denklem ne demektir. Mathusian artış yasasını kullanarak başlangıçtaki bakteri sayısının 4 katına çıkabilmesi için ne kadar süre geçmesi gerektiğini bulunuz.

3. y ( π / 4) = 1 3. Aşağıdaki diferansiyel denklemlerde değişken dönüşümü yaparak değişkenlerine ayrılabilir duruma getirip çözünüz.3. y (0) = 1 (j) y ′ = (h) y ′ = e 2 y cos 2 x. Yukarıdaki problemi yatay olarak konumlandırılmış R yarıçaplı ve L boyundaki silindirik tank için tekrarlayınız. Cisme etkiyen hava direncinin cismin hızıyla orantılı olduğu bilindiğine göre. (b) y ′ = ( x + y )e x + y (c) y ′ = x + 2 y − 3 (a) y ′ = (x + y + 1)2 − ( x + y ) ey 3. Tuz miktarının 1 kg’a kadar düşmesi için ne kadar süre geçmesi gerekir. Kürenin sıcaklığı 1 dakika sonra 20 0C’ye düştüğüne göre.5.1. Tank tabanına açılan a yarıçaplı bir delikten su boşaltılacaktır. cismin hızı ve konumunu zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Değişkenlerine ayrılabilir tipteki diferansiyel denklemleri çözünüz. Birinci mertebeden lineer olmayan diferansiyel denklemler 3. ancak daha gerçekçi bir model dN = −(a − bN ) (1 − cN ) N diferansiyel denklemiyle verilir.6. 30 dakika sonra tankta ne kadar tuz kalır. Tanka. y ( π / 2) = 1 (i) x 2 y ′ = 1 − y 2 . (d) y ′ = ( x − y ) 2 (e) y ′ = e x ( x − y) 3. Tahsin ENGİN .2. bir karıştırıcı devredeyken. Aşağıdaki eğri ailelerinin ortogonal yörüngelerini veren eğri ailesini belirleyiniz. dakikada 5 litre saf su ilave edilirken. R yarıçaplı küresel bir tank suyla doludur. 3.7.Dr. Newton soğuma kanununu kullanarak 2 dakika sonra kürenin sıcaklığının ne olacağını belirleyiniz. 10 kg tuz kullanılarak elde edilmiş bulunan 200 litre salamura (tuzlu su) bulunmaktadır.(g) Başlangıçtaki sıcaklığı Ti=30 0C olan bakırdan yapılmış küçük bir küre t = 0 anında buzlu suya bırakılmıştır. (b) ( x + 2) y ′ = y 2 + 2 (c) y ′ + 2e x + y = 0 (a) yy ′ = x 3 + 1 (d) y ′ = ( xy ) 3 (e) xyy ′ = e x + y +1 (f) xyy ′ = 1 − y 2 (g) y ′ + 2 xy = 0. y (0) = 0 e x cos y e y sin y . (h) Bir tankta. aynı hacimde tuzlu su da tankın altındaki delikten dışarı boşaltılmaktadır.40 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. 3. Tanktaki su seviyesini zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Lojistik nüfus artışı dN = −(a − bN ) N diferansiyel denklemiyle tanımlanır. Toriçelli kanununa göre tankı terk eden suyun ortalama hızı V = 2 gy olup burada y göz önüne alınan durumdaki su yüksekliğidir. Bu dt diferansiyel denklemin genel çözümünü bulunuz. (i) m kütleli bir cisim belirli bir yükseklikten durgun haldeyken serbest düşmeye bırakılmaktadır. Bu denklemin genel çözümünü dt bulunuz. Tankın tamamen boşalabilmesi için gerekli zamanı veren ifadeyi geliştiriniz.4. Lojistik nüfus artışı kanununa göre biraz daha karmaşık. (a) x 2 − y 2 = C (b) x 2 + y 2 = 2kx (c) x 2 + 4 xy − y 2 + 1 = C . 3.

8. 8. tanktaki su seviyesini zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz. Buna göre sabit bir Qx ısı transferi için duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını elde ediniz. Burada k 0 ve β sabitlerdir ( k 0 > 0 ). eğik düzlem boyunca ve yukarı doğru V0 = 12 m/s’lik bir ilk hızla fırlatılıyor. 3. y (2) = −6 (l) y ′ = . Cisim ile eğik düzlem arasındaki sürtünme katsayısı μ = 0. y (1) = 0 (i) y ′ = . ters çevrilmiş ve taban çapı D olan konik kesitli bir tank için çözünüz. y (1) = 0 x 2x − y x+ y (k) y ′ = 2x − x2 + y 2 − y x2 − y2 . Yatayla 37 0 açı yapan bir eğik düzlem üzerinde bulunan bir cisim.12. 4. Problem 3. y (0) = −2 y 2 xy 2x + y + 4 x + 2y − 3 x + 2 y −1 (n) y ′ = (o) y ′ = (m) y ′ = x− y y x + 2y − 3 x+ y x − 2y − 2 (r) y ′ = (p) y ′ = x−4 2x − 4 y − 8 . Buna göre (a) cisim eğik düzlem boyunca hangi uzaklığa gidebilir ve (b) cisim atıldığı noktaya geri döndüğünde hızı ne olur? Cevap: 9 m. 3. nasıl anlaşılır.Dr. x ısının akış(iletim) doğrultusunu. (K=sabit.1.11. Su dolu bir tankın altından bir delik açılırsa su boşalmaya başlayacaktır. dT olarak verilir. Birinci mertebeden homojen tipte diferansiyel denklemler 4. x3 − 4x 2 y x x + 2y x2 − 6 y2 (d) y ′ = (b) y ′ = (c) y ′ = (a) y ′ = x+ y x− y 2 xy y3 (e) y ′ = y2 − x4 − y4 x2 + y2 3x − 4 y ′= x+ ′= (f) y (g) y y x + 2y x2 y x− y x + 2y (h) y ′ = − 1. H metre yüksekliğinde su bulunduğunu varsayarsak. Aşağıdaki homojen (veya homojene indirgenebilir) diferansiyel denklemleri çözünüz.9’u ters çevrilmiş. A dx dT . Homojen diferansiyel denklem nedir. Tahsin ENGİN . Burada x 3. y3 x +1 x+ y x 3 − 2 xy 2 (c) y ′ = (b) y ′ = 2 (d) y ′ = x 2 − (a) y ′ = x x− y xy x +y 4. Qx = − k . k ısı iletim katsayısını A duvar alanını ve dx doğrultusundaki sıcaklık eğimini (gradyenini) verir. y (0) = 0 (j) y ′ = .41 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Eğer “k” mevcut malzeme için sabitse bu denklem duvar içerisindeki sıcaklık profilini [T = T (x )] bulmak üzere kolayca integre edilir. 3.T ) ilişkisiyle verilir. Problem 3. Düzlemsel bir duvardaki tek boyutlu ısı iletimi. Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin homojen olup olmadıklarını inceleyiniz.3.10.9. Sabit AT kesitli bir tankın tabanına açılan A0 büyüklüğündeki bir delikten birim zamanda çıkan su hacmi KA0 2 gh olarak verildiğine göre.25 ’tir.48 m/s.3. Ancak “k” genelde sıcaklığın fonksiyonudur ve k = k 0 (1 + β . h = t anındaki su yüksekliği) tankın içerisinde başlangıçta (t=0). 4.Ancak tanktaki su seviyesi düştükçe birim zamanda tanktan boşalan su miktarı da azalacaktır. dolayısıyla zamana bağlıdır. alt ve üst taban çapları sırasıyla d ve D olan kesik koni biçimli bir tank için çözünüz.2.8’i.

Tam diferansiyel olanları çözünüz. Tam diferansiyel ne demektir.4. (a) y ′ − y = y 4 . Aşağıdaki Bernoulli tipi diferansiyel denklemleri çözünüz. 5. y ( 0) = 4 (f) y ′ = 2x − 3y −1 . u ( x. y ) = x 2 y sin y − e x + y = 2. y ) = 3 tan x + y 3 x − 5 y = 4 ) ( ) 5. Tam diferansiyel denklemler 5.3. y (0) = 1 (c) y ′ − y = y 2 . (a) f ( x. y (1) = 0 (d) xy ′ + y = y 2 ln x (b) y ′ + 2 y = −4 y 3 . y (0) = 1 (b) (c) ( ) ( ) (3x sin y + xe )+ (x cos y − y 2 x (d) 3x 2 y + e x sin y + x 3 + e x cos y y ′ = 0.5. y (1) = 0 x . y ) = 2 xy 2 − y x fonksiyonunun tam diferansiyelini alınız. Tahsin ENGİN . Aşağıdaki başlangıç değer problemlerinin çözünüz (a) 2 x 2 + 1 + 4 y 3 − 2 y − 1 y ′ = 0. y (π / 2) = 0 (e) y′ = x e +1 y e −1 2 y 2 x ( + 1 y ′ = 0. Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin tam diferansiyel olup olmadıklarını inceleyiniz. y (0) = 0 3 2 ) ) ( ) . y (1) = −2 (2 x + 3 y − 1) + (3x − 2 y + 3)y ′ = 0.2.Dr.1. (a) (3 x + 1) + (3 y − 1) y ′ = 0 (c) y − 2 x + 2 xy − e y ′ = 0 (e) (g) y y ( (e (x ( 2 2 ) ( sin x + 2) − e + sin x ) − (y y ) (b) (3 y − 1) − (3 x + 1) y ′ = 0 (d) y 2 − 2 xyy ′ = 0 x − y −1 x + y +1 − 2 xe y x 2e y + 1 cos x y ′ = 0 (f) (2 x + y )+) + (x − 2 y ) y ′ = 0 (i) 2 − cos y y ′ = 0 (h) y ′ = (l) ) y′ = (k) y ′ = 2 x sin 2 y + xe x x 2 cos 2 y − e 2 y (x + 2 y ) + (x − 2 y ) y ′ = 0 (m) x 2 e x + y + 2 xe x + y + 2 x dx + x 2 e x + y + 4 dy = 0 5. y (−2) = 3 3x − 2 y + 1 6.1 (b) f ( x. Aşağıdaki çözümlere sahip olan diferansiyel denklemleri elde ediniz.42 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.

BÖLÜM İKİNCİ MERTEBEDEN LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLER 3. Bunun için ilk etapta denklemin sağ yanı sıfırmış gibi hareket edilir. x bağımsız değişkenlerine bağlı fonksiyonlardır. 2 xy ′′ − 8 x 2 y = 6 denklemi sayılmaz. Çünkü bu denklemlerin çözümü. R(x) =0 ise bu durumda denklem homojendir denir.1 GİRİŞ Birinci mertebeden diferansiyel denklemler. bu durumda . büyük oranda. Q(x) ve R(x) x’e bağlı sürekli fonksiyonlar ve x0 bu aralıkta bir nokta ise.3.Dr. Çözülecek denklemin integrali alınabildiği sürece. Lineer denklemler ayrıca sabit ve değişken katsayılı olarak da sınıflandırılırlar. Burada P. Bu nedenle bu tür denklemlerin çözüm yollarını iyi kavramak gerekir. y ′′ − 2 y ′ + 8 y = x3 + e −2 x − 1 y ′′ − 2 xy + 8 y = x 2 } sabit katsayılı } değişken katsayılı Teorem 3-1 Çözüm Varlığı ve Tekniği x1 < x < x2 aralığında P(x). Q ve R . İkinci ve daha yüksek mertebeli diferansiyel denklemler için genel bir çözüm yolu yoktur. bir integral çarpanı kullanılarak sistematik bir yaklaşımla her zaman çözülebilirler. Örneğin. Diferansiyel denklemin standart formda olması şarttır. sabit veya değişken katsayılı olması bu durumu değiştirmez.43 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. İkinci mertebeden diferansiyel denklemleri çözerken homojen kısmı ayrı ele almak genellikle daha uygundur. y ′′ − 4 xy = 3 halinde yazılmadıkça standart forma gelmiş x . Ancak y(x0) =0 ve y’(x0) =0 başlangıç şartlarını sağlayan tek çözüm y=0 çözümüdür. R(x) terimi içerisinde y ve türevleri bulunmayan tüm ifadeleri temsil eder ve bu yüzden homojen olmayan terim adını alır. katsayıların sabit olmasına veya belirli şartları sağlayan türden değişken olmasına bağlıdır. Çoğu mühendislik probleminde sabit katsayılı ikinci mertebeden diferansiyel denklemleriyle karşılaşılır. y ′′ + P ( x) y ′ + Q ( x) y = R ( x) diferansiyel denkleminin y(x0) = y0 ve y’(x0) =y0’ iki adet başlangıç şartını sağlayan aralıkta tek bir çözümü vardır. Ancak ikinci veya daha yüksek mertebeli denklemler için aynı şeyi söyleyemeyiz. Tahsin ENGİN . İkinci mertebeden lineer bir diferansiyel denklem en genel halde y ′′ + P ( x) y ′ + Q( x) y = R( x) formunda verilir.

Örnek 3-2 Kararlı rejimde L kalınlığındaki düzlemsel bir duvar içerisindeki sıcaklık dağılımı y ′′ = 0 denklemiyle verilir. y ′( L) = −5 .Dr. bu tür bir problemin çözümünün olup olmadığı konusunda bir garanti vermez. R(x) =cosx -2 x −1 yazalım. Denklemde y veya bunun türevlerinin çarpımı üssü ve lineer olmayan fonksiyonları olmadığından. y ′(0) = 5 tekbir çözüm garanti olmasın karşın. Örneğin. Sadece c1 = c2 elde edilebilen şartlarda sınırdeğer probleminin çözümünün varlığından ve tekliğinden söz edilebilir. Açıkça görülüyor ki Q(x) ve. Ancak iki şart farklı x değerleri için verilmişse ki bir sınır-değer problemimiz var demektir. dolayısıyla homojen değildir. R(x) sürekli fonksiyonlar. Denklemin sağ yanı sıfır değil. Verilen iki koşul için bu sabitler belirlenir. P(x) ise x=1’de süreksizdir. y ′'+2 y '−3 x 2 y = x 3 e − x y(0)=2. hatta hiçbir çözüm bulunmayabilir. Ayrıca denklem standart formdadır. verilen denklem lineerdir. Başlangıç koşulu olan x0=5 noktası ikinci aralıktadır ve bu aralıkta çözüm varlığı ve tekliği garanti altına alınmış olur. 3x y ′′ + y ′ − 5 y = cos x − 2 x −1 y (5) = 3 ve y ′(5) = −1 Çözüm: Bu bir başlangıç değer problemidir çünkü her iki koşul da aynı bağımsız değişken değerinde verilmiştir. Birinci olasılık bu iki şartı aynı noktada (aynı x0 değeri için) vermektir.Örnek 3-1 Aşağıdaki diferansiyel denklemin tek bir çözümünün olduğunu ve bu çözümün çözüm aralığını gösteriniz. Verilen denklemin genel çözümünü ve aşağıdaki durumlar için özel denklemlerini elde ediniz. a) b) c) d) y(0)=10 . y ′′ + 2 y ′ − 3 x 2 y = x3e − x y(0)=2 . x noktasındaki sıcaklığı temsil ediyor. Ancak bir diferansiyel denklemi çözme ile bir başlangıç değer problemini çözme arasındaki ayrımı görmemiz gerekir. p ( x) = 3x Q(x) = -5 . Bu bizi başlangıç-değer problemine götürür ve içerisinde x0’ın yer aldığı bir aralıkta çözümün garantisi vardır. Denklem ikinci mertebeden olduğu için en yüksek mertebe 2’dir. İkinci mertebeden bir diferansiyel denklemin çözümünden c1 ve c2’nin alabileceği sonsuz değere karşılık sonsuz adet çözüm vardır. Tahsin ENGİN . y ′(0) = −5 y(0)=10 .44 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Burada y . Dolayısıyla her üç ifadenin de sürekli olduğu -∞ < x < +1 ve 1 < x < ∞ aralıklarında çözümün olup olmadığı aranmalıdır. y ′(8) = 3 denklemi için çözüm tek olmayabilir. y ′( L) = 10 y ′(0) = −5 . y(L)=0 y ′(0) = −5 . Lineer sabit katsayılı homojen diferansiyel denklemlerin katsayıları zaten -∞ < x < + ∞ aralığında sürekli olduğundan çözüm tüm x değerleri için geçerli olacaktır. Bu tahlilleri yaptıktan sonra. Yukarıda verilen Teorem-3-1.

Verilen koşullar için y’(0)=-5 } c1= -5 y’(L)=10 } c1= 10 bulunur ki bu imkansızdır.0 + c2 . Sabitler belirlenirse c2=10 . Art arda iki kez integre edersek genel çözüm. . c2 = 10 y ( x) = −5.Dr. Dolayısıyla verilen başlangıç-değer probleminin tek çözümüdür. Fiziksel olarak bu problemin duvarın bir tarafından verilen ısının diğer tarafından aynı hızla uzaklaştırıldığı bir duruma karşılık gelir. d. 10 10 bulunur. Diğer hiçbir koşul bu şartları sağlayamaz. c1 = − c. Bu ise duvar içerisindeki sıcaklık dağılımını bulma için yeterli bir bilgi değildir. Fiziksel olarak problem duvarın her iki yanından ısı verilmesini ve kararlı rejim oluşmasını öngörmektedir ki bu imkansızdır.45 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. a. y1 = 3e x ⎫ y1 3 ⎪ = (lineer bağımlılık) ⎬⇒ y2 2 y 2 = 2e x ⎪ ⎭ y1 = 1 ⎫ y1 1 = ⎬⇒ y 2 = x⎭ y2 x (lineer bağımsızlık) Bu ifadeyi daha genelleştirmek için c1y1 + c2y2 = 0 şeklinde verilen y1 ve y2 fonksiyonlarının lineer kombinasyonunu dikkate alalım. Tahsin ENGİN . b. Aksi durumlar için lineer bağımsızlık söz konusudur. y = c1 x + c 2 olur. Diğer bir ifadeyle iki fonksiyonun oranı sabit bir sayı ise lineer bağımlılık vardır denir. Verilen koşullar için y’(0)=-5 } c1= -5 y’(L)=-5 } c1= -5 dolayısıyla y ( x) = −5 x + c 2 elde edilir ki bu çözüm c2 ‘ye bağlı olduğundan tek çözüm değildir.Çözüm: Çözüm aralığımız 0 ≤ x ≤ L olacaktır.x + 10 elde edilir. Dolayısıyla verilen koşullar için problemin çözümü yoktur. Bu ise eğimi c1 olan bir doğru denklemidir. Eğer x1 < x < x2 aralığında c1y1 + c2y2 = 0 ilişkisi sadece c1=c2=0 için sağlanıyorsa y1 ve y2 lineer bağımsız fonksiyonlarıdır denir. y’(0)=-5 } c1= -5 y(0)=10 } 10=-5. 3. Bu durumda y ( x) = − x + 10 L L Buda verilen koşullar için elde edilebilecek tek çözüm olduğundan sınır-değer problemi tek bir çözüme sahiptir. LİNEER BAĞIMSIZLIK VE WRONSKIAN FONKSİYONLARI Verilen bir aralıkta bir fonksiyon diğer bir fonksiyonun bir sabitle çarpımından elde edilebiliyorsa bu iki fonksiyon lineer bağımlıdır denir.2.

W= y1 y2 ≠ 0 ise y '1 y '2 bu iki fonksiyon lineer bağımsızdır denir.46 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y2=2 y1=x2 . tüm x’ler için . y2=x3 y1=ex . a) b) c) d) Çözüm y1=6x . y2=e-x y1=ex . y2=e2x (a) (b) y1 6 x = = 3x (bağımsız) y2 2 y1 x 2 1 = = (bağımsız) y2 x3 x y ex (c) 1 = − x = e 2 x (bağımsız) y2 e (d) y1 e x = = e − x (bağımsız) y2 e 2x İki Fonksiyonun WRONSKIAN’ı Yukarıdaki örneklerin dışında üç ya da daha fazla fonksiyonun lineer bağımsızlığını bulmak durumunda kalındığında daha genel bir yola ihtiyaç vardır. Biz bunu y1 ve y2 şeklinde iki fonksiyon için gösterip genelleştireceğiz.Dr.Örnek 3-3 Lineer bağımsız fonksiyonlar -∞ < x < +∞ aralığında aşağıdaki fonksiyon çiftlerinin lineer bağımlı veya bağımsız olduklarını belirtiniz. y 2 = cos x (c) y1 = x 3 . Aksi halde lineer bağımlılık vardır. Örnek 3-4 Aşağıdaki fonksiyon çiftleri için lineer bağımlı veya bağımsız olduklarını gösteriniz. Tahsin ENGİN . y 2 = −2 x 3 Çözüm (a) W = y1 y2′ − y1′ y2 = ( x + 1)(2 x) − 1( x 2 ) = − x( x + 2) ≠ 0 (b) W = sin x( − sin x) − cos x. (a) y1 = x + 1 . cos x = −1 ≠ 0 (c) W = x 3 (−6 x 2 ) − (3x 2 )(−2 x 3 ) = 0 (lineer bağımlı) . Belirli bir aralıkta verilen y1 ve y2 fonksiyonları. y 2 = x 2 (b) y1 = sin x .

. ( y1 n−1) y2 y'2 .. 3. Ayrıca bu aralıktaki herhangi bir çözüm bu iki çözümün lineer kombinasyonu olarak. .. 3 e-x. Öyle görünüyor ki ikinci mertebeden homojen diferansiyel denklemler sonsuz sayıda çözüme sahiptir.Genelleştirirsek. . ancak bunların çoğu ancak bir sabit çarpan ile birbirinden ayrılmışlardır 1 (e-x. y = c1 x + c 2 genel çözümünü y1=x ve y2=1 almak suretiyle y = c1 y1 + c 2 y 2 olarak ifade edebiliriz.. yn y'n .. y2 . 100 e-x . n adet y1 . .” Örnek 3-5 Süperpozisyon İlkesi (Homojen Denklemler) e-2x ’in y’’.. Yani çözümlerin çoğu lineer bağımlıdır. e − x gibi). Teorem: Süperpozisyon ilkesi y ′'+ P( x) y '+Q( x) y = 0 denklemi .. Çözüm y ′′ − 4 y = (e-2x + e 2x ) − 4(e −2 x + e2 x ) = 4e−2 x + 4e2 x − 4e−2 x − 4e2 x = 0 Ancak bu durum homojen olmayan diferansiyel denklemler ve lineer olmayan diferansiyel denklemler için geçerli değildir. HOMOJEN DENKLEMLER TEORİSİ y ′′ = 0 diferansiyel denkleminin çözümüne tekrar bakalım. . . ( y 2n −1) . ..Dr.. y = c1 y1 + c 2 y 2 şeklinde ifade edilebilir. y = c1 y1 + c 2 y 2 de bu denklemin bir çözümüdür.3. Buna göre aşağıdaki süperpozisyon ilkesi yazılabilir. . ayrıca 5e-2x’ in de aynı denklemin bir çözümü olduğunu gösteriniz. y1 y '1 W = . Tahsin ENGİN .. yn fonksiyonunun x1 < x < x2 aralığında her birinin (n-1) adet türevi varsa bunlara ait W determinantı. O halde bir lineer 2 homojen denklem lineer bağımsız kaç tane çözüme sahip olabilir? Bunun cevabı. ..47 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. ( y nn−1) ≠ 0 ise bu fonksiyonlar lineer bağımsızdır. x1 < x < x2 aralığında sürekli olan P(x) ve Q(x) fonksiyonları için. diferansiyel denklemin mertebesi sayısıncadır. her zaman y1 ve y2 lineer bağımsız iki çözüme sahiptir. .4y = 0 diferansiyel denkleminin bir çözümü olduğunu.. “Eğer y1 ve y2 lineer homojen bir diferansiyel denkleminin çözümleriyse ( y ′′ + P ( x) y ′ + Q( x) y = 0 ) .

2 = − b ∓ b 2 − 4ac 2a ifadesinden hesaplanır. Buna uyan tek elementer fonksiyon emx fonksiyonudur (m=sabit). SABİT KATAYILI HOMOJEN DENKLEMLER İkinci mertebeden sabit katsayılı homojen bir diferansiyel denklem sistematik bir yolla kolayca çözülebilir. Peki y1 ve y2 ‘yi nasıl elde edebiliriz. y = emx çözüm teklifi diferansiyel denklemde yazılırsa.. m1. ay ′′ + by′ + cy = 0 denklemine dikkatli bakıldığında çözüm fonksiyonlarını ve türevlerini belirli sabitlerle çarparak topladığımızda tüm x değerleri için sonucun sıfır olması gerektiği anlaşılmaktadır. Değişken katsayılı denklemler için iş daha zordur. Şimdi ay ′′ + by′ + cy = 0 denklemini dikkate alalım. (am 2 + bm + c) = 0 olmalıdır.. Bu denklemin kökleri olan m1 ve m2 ise karakteristik kökler olup.48 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y ′′ = m 2 e mx gibi. a(m 2 e mx )′′ + b(me mx )′ + c(e mx ) = 0 veya. Eğer m1 ve m2 farklı reel sayılarsa bu iki çözüm lineer bağımsızdır. c sabit katsayılardır. Dolayısıyla iki kök için elde edilecek iki çözüm fonksiyonu . Bu denkleme karakteristik denkleme diyeceğiz. Ancak köklerin eşit olma ve kompleks olma ihtimalleri de vardır. b. Dolayısıyla çözüm aralığımız -∞ < x < +∞ olur. y1 = e m1x ve y2 = em2 x olur. Örneğin.Dr. y ′ = me mx .3. Eşitliğin sıfır olabilmesi için e mx ≠ 0 olduğundan. . Burada a. y = e mx . Bu tür bir denklem her zaman y1 ve y2 gibi lineer bağımsız iki çözüme sahiptir ve denklemin genel çözümü y = c1 y1 + c 2 y 2 şeklinde ifade edilir. e mx (am 2 + bm + c) = 0 olur. Tahsin ENGİN .4. Ve bu tür denklemler genellikle sonsuz seriler cinsinden çözülürler. Dolayısıyla çözüm fonksiyonu ve türevleri en fazla bir sabit çarpan farkıyla benzer olmalıdır.

Dr. Çözüm: Bu bir başlangıç-değer problemidir ve T ' '−4T = 0 T(0) = 200 T’(0) = -480 şeklinde özetlenebilir. Durum: Farklı iki reel kök m1 ≠ m 2 Bu durumda y1 ve y2 lineer bağımsız olacağından denklemin genel çözümü y = c1e m1x + c 2 e m2 x olur. Ayrıca . T(0) = 200 → c1+c2 = 200 T ′(0) = -480 → −2c1+2c2= −480 . Buna göre .5 m) sıcaklığı belirleyiniz.6 y ′′ + y ′ − 2 y = 0 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz . L= 0.7 Silindirik yapılı (D çapında L boyunda) alüminyum kanatlar sıcak yüzeylerden ısının uzaklaştırılmasında yaygın olarak kullanılır. Böyle bir kanat içerisindeki sıcaklık dağılımı.5 m λ= 4 m−1 T(0) = 200 ° C T’(0) = −480 °C/m verildiğine göre kanat boyunca olan sıcaklık dağılımını ve kanat ucundaki (x=L=0. k kanat malzemesinin ısı iletim katsayısıdır. Karakteristik denklem m 2 − 4 = 0 .49 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.1. T ( x) = c1e −2 x + c 2 e 2 x elde edilir. Burada h kanat ile çevresi arasındaki ısı transfer katsayısı. Çözüm: Karakteristik denklem m 2 + m − 2 = 0 veya (m − 1)(m − 2) = 0. λ = kD diferansiyel denklemiyle tanımlanır. Örnek 3. m1=2 ve m2=-2 bulunur. T ′( x) = −2c1e−2 x + 2c2 e2 x yazılarak koşullar yerine konulursa. y = c1e x + c 2 e −2 x Örnek 3. T=T(x) 4h >0 T ' '−λT = 0 . m1=1 ve m2=-2. Tahsin ENGİN .

(m + 3) 2 = 0 veya m1 = m2 = −3 bulunur. T ( x = 0. Dolayısıyla diferansiyel denklemin genel çözümü y = y1 + y2 = c1e mx + c2 xemx = e mx ( c1 + c2 x ) olur. a a a Buna göre υ( x) = ∫ e (−b / a) x ∫ b − dx e a dx = x bulunur.57 °C 2. Lineer bağımsız ikinci çözümü elde etmek için mertebe düşürme yöntemi uygulanır.sisteminden c1=220 .5 = 26. Buradan y2 = xy1 olur.50 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bu yöntemde y2 = υ( x) y olarak verilir ve υ( x) = ay ′′ + by ′ + cy = 0 diferansiyel denklemi y ′′ + ∫ e −∫ P( x)dx y12 dx tanımlanır. Çözüm: Karakteristik denklem m2 + 6m + 9 = 0 . Durum 3: kompleks kök durumu ( m1. Böylece T ( x) = 220e −2 x − 20e 2 x Kanat ucundaki sıcaklık için x=0. Bu durumda özdeş iki çözüm vardır.5 − 20e 2⋅0.5 alınırsa. c b b y ′ + y = 0 yazılırsa P( x) = dır. Buna göre y = e −3x (c1 + c2 x) olur. c2=-20 elde edilir.5 m) = 220e −2⋅0. Durum: Eşit gerçek iki kök m1 = m2 Eğer b 2 − 4ac = 0 ise karakteristik denklemin reel ve eşit iki kökü olur.2 = α ∓ iβ ) Δ = b 2 − 4ac < 0 kökler kompleks olur. Tahsin ENGİN .Dr. . Örnek 3-8 (m1 = m2 ) durumu y ′′ + 6 y ′ + 9 y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. y1 = e m1 x =e m2 x =e mx =e ( −b )x 2a olur.

α = − b 4ac − b 2 ve β = dır. 2a 2a Şimdi y1 ve y2 çözümlerine bakalım. 2 = α ± iβ durumu ( ) y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Tahsin ENGİN . y1 = em1x = e(α +iβ ) x = eα x × eiβ x y2 = em2 x = e(α −iβ ) x = eα x × e−iβ x y = y1 + y 2 = Aeαx e iβx + Beαx e −iβx = e αx ( Aeiβx + Be−iβx ) burada A ve B keyfi sabitlerdir.Dr. ⎫ e −ix = cos x − i sin x⎪ ⎬ Taylor serisi açılımından elde edilerek yerine konulursa.2 = 1 ∓ i 2 olur. Buradan α = 1 ve β = 2 olduğundan y = e x C 1 Cos 2 x + C 2 Sin 2 x bulunur. Burada C1 = A + B ve C 2 = i ( A − B) olarak keyfi sabitlerdir.2 −b ∓ b 2 − 4ac = = 2a − ( −2 ) ∓ ( −2 )2 − 4 × 1× 3 i 2.Burada i = − 1 . Çözüm fonksiyonu komplekstir ancak gerçek fonksiyonlarla da ifade edilebilir. Çözüm: m 2 − 2m + 3 = 0 m1.1 m1. ix e = cos x + i sin x ⎪ ⎭ Aeiβ x + Be−iβx = A(cosβx + i sin βx) + A(cosβx − i sin βx) = ( A + B) cosβx + i( A − B) sin βx = C1Cosβ x + C 2 Sinβ x olur. Örnek 3-9 m1.51 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. ( ) . Böylece aranan genel çözüm y = e α x (C1Cosβx + C 2 Sinβ x ) olur.

Tahsin ENGİN . Kontrol edilirse y = −2 nin verilen diferansiyel denklemi sağladığı görülür. Sonuçta homojen kısmın çözümü y h = c1 y 1 + c 2 y 2 halinde ifade edileceğinden. iki çözümün lineer kombinasyonlarının da çözüm olmasıdır. R ve Q fonksiyonları x1 < x < x2 aralığında sürekli fonksiyonlardır. genel çözüm yine y h = c1 y 1 + c 2 y 2 − 2 olur. Bu çözümün homojen olmayan denklemin de genel çözümü olabilmesi için bir özel çözüme ihtiyaç vardır. Buna göre homojen kısmı y h = c1 y 1 + c 2 y 2 formunda olacaktır. Örneğin y ′′ − 4 y = 8 denkleminin homojen kısmının çözümü y (x ) = c1e −2 x + c 2 e 2 x dir. y ( x ) = c1 e −2 x + c 2 e 2 x − 2 olur. ortak paranteze almak suretiyle. Buna karşın herhangi bir keyfi sabit içermeyen ve homojen olmayan denklemi de sağlayan çözüm bir özel çözüm olarak adlandırılır.3. Bu.Dr. Bir sonraki adımda. Burada. homojen olmayan bir diferansiyel denklem y ′′ + P(x ) y ′ + Q( x ) y = R( x ) Bu denklemin homojen hali R ( x ) = 0 için elde edilir. Homojen olmayan denklemin genel çözümü.5. y ′′ + P( x ) y ′ + Q( x ) y = R(x ) denkleminin bir özel çözümü ise bu halde denklemin genel çözümü y = y h + y ö = c1 y1 + c 2 y 2 + y ö olur. elde dilen homojen kısmın çözümü tüm denklemin çözümü olacak şekilde değişikliğe uğratılır. Böylece homojen olmayan diferansiyel denklemin genel çözümü.52 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. özel çözüm olarak y = −2 + e 2 x veya y = − 2 + 4 e −2 x hatta y = −2 − (3e −2 x + 5e 2 x ) ifadesini de seçsek homojen olmayan denklemin yine sağlandığını görürüz. Homojen olmayan terim R( x ) genellikle birkaç terimden oluşur ve bazen her bir terime karşılık gelen özel çözümler elde edilerek toplanabilir. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER TEORİSİ İkinci mertebeden lineer. P. Bunun nedeni. aşağıdaki teorem ile yapılır: Teorem: eğer yö . Homojen olmayan diferansiyel denklemi sağlayabilecek çok sayıda çözümler vardır ve bunlardan herhangi biri özel çözümün yerini alabilir. Biz. yö = −2 çözümü en basitidir. . Burada şunu belirtelim ki özel çözüm tek değildir. özel çözümün seçiminden etkilenmez.

R( x ) = Pn (x ) → x’e bağlı bir polinom R( x ) = Ae kx → üstel fonksiyon R( x ) = A sin αx veya B cos αx 5. Bunlar: 1. y ′′ + P( x ) y ′ + Q( x ) y = R2 ( x ) denkleminin bir özel çözümü ise yö1 + yö 2 . y ′′ + P(x ) y ′ + Q(x ) y = R1 (x ) diferansiyel denkleminin bir özel çözümü ve yö 2 . 1 x veya tan x gibi sonsuz sayıda lineer bağımsız türevi bulunan R( x ) formları için de metot pratik değildir.53 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Örnek 3-10 R ( x ) = e kx y ′′ − 4 y = 10e 3 x diferansiyel denklemini çözünüz. metodun bir garantisi yoktur. Her ne kadar R( x ) için verdiğimiz bu haller çok kısıtlayıcı görünse de uygulamada karşılaşılan çoğu problem bu sınıfa girmektedir. y ′′ + P (x ) y ′ + Q( x ) y = R(x ) diferansiyel denklemi sabit katsayı halde yazılırsa.Dr. ′ y ö = 3 Ae 3 x ′′ y ö = 9 Ae 3 x olduğundan 9 Ae 3 x − 4 Ae 3 x = 10 e 3 x → A = 2 Dolayısıyla özel çözüm y ö = 2e 3 x olur. R( x ) teriminin alacağı bazı özel haller için bu yöntem son derece kullanışlıdır. Tahsin ENGİN . Eğer denklem değişken katsayılı ise. yö1 . Not: Özel çözümün sabit bir sayı ile çarpımı bir başka özel çözüm olmaz. Bu tür durumlar için ileride görülecek olan sabitin değişimi yöntemi daha uygun olmaktadır. Ae kx Pn (x ) sin αx gibi. 3. 3. HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER. y ′′ + by ′ + c = R( x ) elde ederiz. Ayrıca. BELİRSİZ KATSAYILAR YÖNTEMİ Homojen olmayan bir diferansiyel denklemi çözmenin en basit yolu belirsiz katsayılar yöntemidir. y ′′ + P( x ) y ′ + Q( x ) y = R1 ( x ) + R2 ( x ) denkleminin bir özel çözümüdür. .6.Teorem: Süperpozisyon ilkesi Eğer. 4. Çözüm: yö = Ae3x alalım ve verilen denklemi sağlaması için A sabitinin ne olması gerektiğine bakalım. veya bunların sonlu sayıda çarpanından oluşmuş fonksiyonlar. R( x ) = k → sabit 2.

Dr. ′ Buna göre y ö = 2 A cos 2 x − 2 B sin 2 x ′′ y ö = −4 A sin 2 x − 4 B cos 2 x − 4 A sin 2 x − 4 B cos 2 x + 2 A cos 2 x − 2 B sin 2 x − 3 A sin 2 x − 3 B cos 2 x = 6 sin 2 x sin 2 x(− 4 A − 2 B − 3 A) + cos 2 x(− 4 B + 2 A − 3 B ) = 6 sin 2 x + 0. birincisi 2 ile çarpılırsa 2 A − 7B = 0 ⎭ − 14 A − 4 B = 12 14 A − 49 B = 0 12 53 7 B 7 ⎛ 12 ⎞ 42 A= = ⎜− ⎟ = 2 2 ⎝ 53 ⎠ 53 6 yö = − ( sin 2 x + 7 cos 2 x ) 53 − 53B = 12 → B = − . Çözüm: y ö = A sin 2 x ⎫ ⎪ ′ y ö = 2 A cos 2 x ⎬ denklemde yazalım. ′′ y ö = −4 A sin 2 x ⎪ ⎭ sin 2 x(− 4 A − 3 A) + 2 A cos 2 x = 6 sin 2 x − 4 A sin 2 x + 2 A cos 2 x − 3 A sin 2 x = 6 sin 2 x 6 A = − . Dolayısıyla önerinin y ö = A sin 2 x + B cos 2 x şeklinde olması gerekirdi. Tahsin ENGİN . Önerilen çözümün türevleri lineer bağımlı olmayan fonksiyonlar türetmektedir. A = 0 buluruz ki bu imkansızdır.54 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. cos 2 x − 7 A − 2 B = 6⎫ ⎬ ikinci eşitlik 7.Örnek 3-11 R ( x ) = sin αx y ′′ + y ′ − 3 y = 6 sin 2 x diferansiyel denklemini çözünüz. 2 A = 0 . Peki nerede hata yapılmıştır? Sorunun 7 cevabı basittir.

Ancak bu uzun ve hata yapmaya elverişli bir yol olur. R1 ( x) = 8 x 2 − 3 x + 1 için y ö1 = A1 x 2 + A2 x + A3 R2 ( x) = 2sin x + 4cos x için y ö 2 = B1 sin x + B 2 cos x R3 ( x) = −6e 2 x için y ö 3 = Ce 2 x yazılarak çözüm yapılırsa . b = c = d = −2 Not: Eğer y ö = ax 3 + bx 2 + cx + d bulunacaktı. Çözüm: Çözüm teklifi y ö = Ax 2 + Bx + C şeklinde olmalıdır. B2 . Bunun yerine problemi üç aşamada çözmek ve sonuçta her aşamada elde edilen özel çözümleri toplamak da aynı sonucu verecektir.55 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bu şekilde yö ve yö türevlerini alarak ve verilen diferansiyel denklemde ( ) yerine yazarak A1 .Örnek 3-12 R ( x ) = Pn (x ) y ′′ + 2 y ′ − 4 y = 8 x 2 diferansiyel denklemini çözünüz. aranan özel çözümün ( ) ( ) şeklinde y ö = A1 x 2 + A2 x + A3 + (B1 sin x + B2 cos 2 x ) + Ce 2 x formunda olacağını ′ ′′ söyleyebiliriz. B1 . Çözüm: Verilen denklem y ′′ + 2 y ′ − 4 y = 8 x 2 − 3 x + 1 + (2 sin x + 4 cos x ) − 6 e 2 x yazılırsa.C şeklinde altı katsayıyı belirlemek mümkündür. ′ y ö = 2 Ax + B ′′ yö = 2 A 2 A + 4 Ax + 2 B − 4 Ax 2 − 4 Bx − 4C = 8 x 2 x 2 (− 4 A) + x(4 A − 4 B ) + 2 A + 2 B − 4C = 8 x 2 ⎫ ⎪ 4 A − 4B = 0 ⎬ denklem sisteminden A = B = C = −2 2 A + 2 B − 4C = 0 ⎪ ⎭ − 4A = 8 y ö = −2 x 2 + x + 1 ( ) teklifi yapılmış olsaydı a = 0 . A3 . Tahsin ENGİN . Örnek 3-13 Özel çözümlerin süperpozisyonu y ′′ + 2 y ′ − 4 y = 8 x 2 − 3 x + 1 + 2 sin x + 4 cos x − 6 e 2 x diferansiyel denkleminin bir özel çözümünü bulunuz.Dr. A2 .

Özel çözümün yapısı hakkında bir fikir edinmek için bu fonksiyonun ilk iki türevine bakalım.375 ⎪ ⎪ 2 24 ⎪ yö2 = − sin x − cos x ⎬ y ö = y ö1 + y ö 2 + y ö 3 olur. çarpıma katılan her bir fonksiyonun özel çözümlerinin çarpımıdır. Birinci ve ikinci türevleri alıp diferansiyel denklemde yazalım: ′ yö = Ae 2 x + 2 ( Ax + B ) e2 x ′′ yö = 2 Ae 2 x ′′′ yö = 4 Ae 2 x ⎫ ⎪ ⎪ + 2 ⎡ Ae2 x + 2 ( Ax + B ) e2 x ⎤ ⎬ denklemde yazılırsa ⎣ ⎦ ⎪ ⎪ + 4 Axe2 x + 4 Be2 x ⎭ [e 2x (4 A + 4 B ) + 4 Axe 2 x ] + 2 Ae 2 x + 4 Axe 2 x + 4 Be 2 x − 4 Axe 2 x − 4 Be 2 x = xe 1 x + 5e 2 x e 2 x [4 A + 4 B + 2 A + 4 B − 4 B ] + xe 2 x [4 A + 4 A − 4 A] = xe 2 x + 5e 2 x 1 1⎛ 3⎞ 6 A + 4 B = 5 → 6. . 8⎠ ⎝4 Burada şunun altını çizmemiz gerekir: Fonksiyonların çarpımı şeklinde verilen bir R( x ) için teklif edilecek olan özel çözüm.Dr. + 4 B = 5 → B = ⎜ 5 − ⎟ 4 4⎝ 2⎠ 1 7 4A = 1→ A = ve B = 4 8 7⎞ ⎛1 Böylece özel çözüm y ö = ⎜ x + ⎟e 2 x olur.25 x + 0.56 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Ancak bunu da Be 2 x terimi ile zaten dikkate almış oluyoruz. Tahsin ENGİN . 29 29 ⎪ 2 2x ⎪ y ö3 = − e ⎪ 3 ⎭ Örnek 3-14 Özel çözümler (Fonksiyon çarpımları) y ′′ + 2 y ′ − 4 y = xe 2 x + 5e 2 x denkleminin bir özel çözümünü bulunuz. R1 (x ) = xe 2 x ′ ′′ R1 ( x ) = e 2 x + 2 xe 2 x ve R1 ( x ) = 2e 2 x + 2e 2 x + 4 xe 2 x Görüldüğü gibi türevlerden e 2 x ve xe 2 x gibi lineer bağımlı olmayan iki ifade gelmektedir. Çözüm: Önceki örneklerden farklı olarak burada xe 2 x şeklinde fonksiyon çarpımı vardır. Dolayısıyla y ö = Axe 2 x + Be 2 x = ( Ax + B )e 2 x Denklemin sağındaki 5e 2 x terimi ise Ce 2 x şeklinde bir ifadeyi getirecektir.⎫ y ö1 = −2 x 2 + 1. O halde önerilecek özel çözüm bu iki ifadenin lineer bir kombinasyonu şeklinde olmalıdır.

57 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Sadece homojen kısmın çözümüne veya özel çözüme bu şartlar uygulanmamalıdır. Çözüm: Verilen başlangıç-değer problemi T ′′ − 4T = −80 . λ = 4 . Karakteristik denklem m 2 − 4 = 0 . yani R(x) sabit olduğundan yö = A teklifi uygundur. T ′(0) = − 420 0 C m ve Th = 20 0 C verildiğine göre kanatçıktaki sıcaklık dağılımını bulunuz. Böylece aranan denklem T ( x ) = −15e −2 x + 195e 2 x olur. 0 − 4 A = −80 . T ′(0) = −420 olarak özetlenebilir. Dolayısıyla xe x için y ö = ( Ax + B )Ce 2 x = ⎜ AC x + BC ⎟e 2 x K1 K2 ⎛ ⎜ ⎝ ⎞ ⎟ ⎠ y ö = (K1 x + K 2 )e 2 x olmalıdır.Dr. Örnek 3-15 Başlangıç-değer problemi T ′′ − λ (T − Th ) = 0 Th sıcaklığındaki hava ortamında bulunan bir kanatçıktaki sıcaklık dağılımı ile tanımlanır.Örneğin R ( x ) = xe 2 x için x ’den dolayı Ax + B ve e 2 x ’den dolayı Ce 2 x önerilmelidir. Tahsin ENGİN . Dolayısıyla homojen kısmın genel çözümü T (x ) = C1e −2 x + C 2 e 2 x ′ ′′ denklemin sağ yanı. Buna göre homojen olmayan denklemin genel çözümü T (x ) = C1e −2 x + C 2 e 2 x + 20 Verilen koşulları kullanmak üzere T ′( x ) = −2C 1 e −2 x + 2C 2 e 2 x yazılarak T (0) = 200 → C1 + C 2 = 200 T ′(0) = −420 → −2C1 + 2C 2 = −420 C 1 = −15 C 2 = 195 olarak elde edilir. A = 20 Dolayısıyla y ö = 20 olur. Not: Verilen başlangıç şartlarının problemin genel çözüm denklemine uygulanması gerektiği unutulmamalıdır. T (0) = 200 . T (0) = 200 0 C . yö = yö = 0 alarak denklemde yazalım. . Denklem ikinci mertebeden basit katsayılı homojen olmayan bir diferansiyel denklemdir. m = ∓2 olur.

Dr. Bunu dikkate alarak ikinci türevi alalım. Şimdi kendi şartımızı (bütünler şart) u1 = u1 ( x). diğeri ise bu iki fonksiyonun bizim tarafımızdan seçilecek bir şartı sağlamasından elde edilir. ′ ′ ′ ′ ′ ′ ′ ′ ′ u1 ( y1′ + Py1 + Qy ) + u 2 ( y 2′ + Py 2 + Qy 2 ) + u1 y1 + u 2 y 2 = R ( x ) Ancak y1 ve y2 ilgili homojen denklemin çözümü olduklarından parantez içleri sıfır olur. Ancak iki önemli dezavantaja sahip olması bu metodun genelleşmesini engellemiştir.58 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bu denklem ile bütünler şart olarak elde ettiğimiz denklemin ′ ′ ( u1 y1 + u 2 y 2 = 0 ) oluşturduğu denklem sisteminin çözümünden. ′ ′ ′ ′ ′ yo = (u1 y1 + u2 y2 ) + (u1 y1 + u2 y2 ). Bunlardan biri denklemin sabit katsayılı olmak zorunda olması. ′ u1 = − y2 R ( x ) ′ ′ y1 y2 − y1 y2 ve ′ u2 = y1R( x) ′ ′ y1 y2 − y1 y2 . Böylece aşağıdaki ifadeyi elde ederiz. Bu çözüm metodunun arkasındaki temel fikir y o = u1 y1 + u 2 y 2 formunda bir özel çözüm arayışıdır.belirli tiplerde olması gerekliliğidir. İlk defa Lagrange tarafında geliştirildiği için Lagrange Teoremi veya Green Teoremi olarak bilinir.R( x) . Bu iki eksikliği gideren metot sabitin değişimi metodudur.7. ′′ ′ ′ ′ ′ ′ ′′ y o = u1 y1 + u 2 y 2 + u1 y1′ + u 2 y 2 ′ ′ Şimdi de y o ve y o′ ifadelerini diferansiyel denklemde yerine koyalım. Tahsin ENGİN . HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER: SABİTİN DEĞİŞİMİ METODU Bir önceki bölümde anlatılan belirsiz katsayılar metodu oldukça basit ve düz bir mantıkla hareket etmeyi gerektirir. Bunlardan biri y ö çözümünün diferansiyel denklemi sağlama şartından. Önceki bölümden bildiğimiz gibi y ′′ + P (x ) y ′ + Q( x ) y = R(x ) diferansiyel denkleminin homojen kısmının yani y ′′ + P (x ) y ′ + Q( x ) y = 0 denkleminin y 1 ve y 2 gibi iki tane lineer bağımsız çözüm fonksiyonu vardır ve bu çözüm y h = C 1 y 1 + C 2 y 2 şeklinde bu fonksiyonların lineer bir kombinasyonudur. Böylece ′ u1 y1 + u 2 y ′ = R ( x ) 2 denklemi bulunur. Tek dezavantajı homojen kısmın çözümünün yapılmış olmasını gerektirmesidir. bir diğeri homojen olmayan kısmın . Böylece şu sorunun cevabı aranır: Homojen kısmının çözümünde yer alan C1 ve C2 sabiti nasıl birer u1(x) ve u2(x) fonksiyonları olmalı ki yukarıdaki ifade homojen olmayan diferansiyel denklemin bir özel çözümü olabilsin. u2 = u2 ( x) ′ ′ u1 y1 + u 2 y 2 = 0 olacak şekilde belirleyelim.3. İki tane bilinmeyen fonksiyonu belirleyebilmek için iki denkleme ihtiyaç vardır.

y ö = u1 y1 + u 2 y 2 = − xe x + xe x ln x ve genel çözüm. Bu durumda sayısal integral alma yoluna gidilir. Bu yüzden integral sabitleri bu aşamada dahil edilmez. ′ y1 = e x ′ y 2 = e x + xe x = e x ( x + 1) olduğundan y 2 = xe x tir. u1 ( x) = − ∫ u2 ( x ) = ∫ y2 R ( x ) xe x e x dx = − ∫ 2 x dx = − ∫ dx = − x W e x Böylece y1R ( x) exex dx dx = ∫ 2 x dx = ∫ = ln x W x e x Dolayısıyla aradığımız özel çözüm. genel çözüm. Böylece özel çözüm elde edildikten sonar. Ayrıca R ( x) = ex ve x ′ ′ W = y1 y 2 − y1 y 2 = e x (e x + xe x ) − e x xe x = e 2 x + xe 2 x − xe 2 x = e 2 x olur. Buradaki integrallerin sonucunda gelecek sabitlerin dikkate alınmaması aranan genel çözümü etkilemez. Örnek 3-16 Sabitin değişimi metodu ex y ′′ − 2 y ′ + y = diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz . Yukarıda u1 ve u2 nin elde edilmesi sırasındaki integraller bazen analitik olarak alınmayabilirler.59 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Her iki denklemin paydasındaki y1 y 2 − y1 y 2 Wronskian değeri olup. u1 = − ∫ y 2 R ( x) dx ′ ′ y1 y 2 − y1 y 2 ve u2 = ∫ y1 R ( x) dx ′ y1 y ′ − y1 y 2 2 olacaktır. y = y h + y ö = c1 y1 + c 2 y 2 + u1 y1u 2 y 2 = (u1 + c1 ) y1 + (u 2 + c 2 ) y 2 olur.′ ′ bulunur. x Çözüm m 2 − 2m + 1 = 0 ⇒ m1 = m2 = 1 olduğundan homojen kısmın çözümü y h = c1e x + c 2 xe x Açıkça görülüyor ki y1 = e x . y = c1 y1 − c 2 y 2 + y ö = c1e x + c 2 xe x − xe x + xe x ln x y = c1e x + K 2 xe x + xe x ln x olur. Tahsin ENGİN . Böylece aradığımız fonksiyonlar. K 2 = C2 − 1 dir. . y1 ve y2 lineer bağımsız olduğundan her zaman sıfırdan farklı değerler alır.Dr.

Sabit katsayılı lineer bir denkleme dönüştürülebilen Euler (veya Euler-Cauchy) denklemi buna bir örnektir. y + (b − 1) y + cy = r (e t ) halini alır. Böylece denklem.Dr. Denklem. x x 2 b ⎫ ≡− ⇒ b = −2 ⎪ x x ⎪ ⎬ elde edilerek c 4 ≡ − 2 ⇒ c = −4⎪ ⎪ x2 x ⎭ d2y dt 2 −3 dy − 4y = 0 dt Bu ise ikinci mertebeden.Dolayısıyla çözüm aralığı bu noktayı hariçte bırakacak şekilde seçilmelidir. Euler denklemi sabit katsayılı lineer bir diferansiyel denkleme dönüştürmek için x=et veya t=lnx dönüşümü uygulanır. sabit katsayılı ve homojen bir diferansiyel denklem olup karakteristik denklemi m 2 − 3m − 4 = 0 genel çözümü. x x x ≠ 0 standart şeklinde verilir. Çözüm Verilen denklem bir Euler denklemidir. x 2 y ′′ + bxy ′ + cy = r ( x) formunda verilir ve b. Ancak x<0 için de çözümler yapılabilir.60 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Buna göre dönüştürülmüş denklemin y (t ) = c1e − t + c 2 e 4t olur. Katsayıların değişken olması durumunda ise sadece bazı özel durumlar dışında. ⇒ m1 = −1 ve m2 = 4 bulunur. dt dt x>0 olmak üzere x 2 y ′′ − 2 xy ′ − 4 y = 0 diferansiyel denklemini çözünüz. Euler denklemi genellikle y ′′ + b c y ′ + 2 y = R( x). basit bir çözüm yolu yoktur. Burada. lineer. Denklem standart formda yazılırsa. Ayrıca mutlak değer işaretini kullanmamak için x > 0 durumları incelenecektir. dy d2y . y ′′ − 2 4 y ′ − 2 y = 0 olarak . c sabitlerdir. Ancak t = ln x olduğundan.8 EULER DENKLEMLERİ Şimdiye kadar sabit katsayılı lineer denklemler üzerinde durduk. Açıkça görülüyor ki x=0 için çözüm yoktur. Tahsin ENGİN . y = Örnek 3-17 Euler Denklemi. y = 2 dir. .3.

y = (c1 + c 2 ln x ) x . Tahsin ENGİN .t = x − x 0 c).y ( x) = c1e − ln x + c 2 e 4 ln x = c1e ln x + c 2 e ln x = c1 + c2 x 4 x −1 4 Not: e ln u = u Euler denklemlerinin genel çözümü. x 2 y ′′ + bxy ′ + cy = 0 diferansiyel denkleminde y=xr dönüşümü uygulandığında denklem.y = ( x − x0 ) r b).Dr. 2 = α ± iβ [c1 sin(β ln x + c2 cos(β ln x )]. x r ⎡ r 2 + (b − 1)r + c ⎤ = 0 halini alır. ve y = tr . y = c1 x 1 + c2 x y= x α r r2 r . Bu denklemin r1 ve r2 kökleri için şu genellemeler ⎣ ⎦ yapılabilir.x − x 0 = e t dönüşümlerinden biri uygulanarak verilen denklem sabit katsayılı hale getirilebilir. Burada c1 ve c2 sabit olup x>0 için mutlak değer işaretleri kaldırılabilir. alternatif bir yol izlendiğinde. 2. aşağıdaki gibi de özetlenebilir. 3. 1. r1 ≠ r2 gerçek kökler r1 = r2 = r gerçek kök r1. Bunların dışında eğer Euler denklemi ( x − x0 ) 2 y ′′ + b( x − x0 ) y ′ + cy = r ( x) formunda verilmiş olabilir. Bu durumda. a). Eğer çözüm − ∞ < x < 0 aralığında aranıyorsa x = − x alınır.61 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.

3 x . Böylece. W = y1 y ′ − y1 y 2 = 2 u1 = − ∫ u2 = ∫ Bu 1 1 (4 x 3 ) − (− 2 ) x 4 = 5 x 2 olur. x r r 2 − 3r − 4 = 0 denklemine ulaşılır. Dolayısıyla sabitin değişimi metodu kullanılacaktır. bu çözüme belirsiz katsayılar metodu ile gitmenin bir garantisi yoktur. dolayısıyla parantez içi sıfır olmalıdır. y ′′ − dir. x x y 2 R( x) 10 x 4 dx = − ∫ dx = − x 2 W 5x 2 y1 R( x) 1 1 2 dx = ∫ dx = − 3 2 W x 5x 3x göre duruma y ö = u1 y1 + u 2 y 2 = − x 2 1 2 5 − 3 4 =− x x 3x x 3 ve genel çözüm y = y h + yö = c1 5 + c 2 x 4 − x olacaktır. Özellikle denklemi. x Örnel 3-19 Euler denklemleri (Özel çözümünün bulunması) x>0 olmak üzere x 2 y ′′ − 2 xy ′ − 4 y = 10 x diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. yh = c1 10 1 + c 2 x 4 olduğundan R ( x) = . 2 4 10 y′ − 2 y = x x x . metodun uygulanabileceği standart hale getirmeliyiz. y 2 = x 2 x x x ′ Wronkskian ise. Çözüm Bir önceki örnekten y = c1 + c 2 x 4 olarak elde etmiştik. Buna göre r1 = −1 ve r2 = 4 bulunarak genel çözüm. y1 = . Çözüm y = xr .62 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. [ ] [ ] [ ] y = c1 x 1 + c 2 x r r2 ⇒ y = c1 x −1 + c 2 x 4 = c1 + c 2 x 4 elde edilir. x>0 olduğundan x r ≠ 0 .Örnek 3-18 Metotların karşılaştırılması x 2 y ′′ − 2 xy ′ − 4 y = 0 Euler denkleminin x>0 için ve y = x r dönüşümü yaparak genel çözümünü bulunuz. x 2 r (r − 1) x r − 2 − 2 x rx r −1 − 4 x r = 0 . Her ne kadar denklemin sağ yanı x 10x olduğundan akla ilk gelebilecek özel çözüm teklifi yö=Ax+B olsa da. Tahsin ENGİN . y ′ = re r −1 ve y ′′ = r (r − 1)e r − 2 elde ederek verilen denklemde yazalım.Dr.

x+ k x=0 m veya 2 x + ω0 x = 0 bulunur. r = ∓iω 0 ve x(t ) = c1 cos ω 0 t + c 2 sin ω 0 t c1 ve c2 sabitleri başlangıç şartlarından belirlenirse. Burada m yaya bağlı dt dt cismin kütlesi. Denklemi standart hale getirmek için m ile bölersek. İrdeleme açısından daha uygun olması nedeniyle bu ifade trigonometrik bir dönüşümle. Çözüm: Yay-kütle-sönümleyiciden oluşan bir sistemin hareket denklemi Newton’un ikinci kanunundan dx + kx = Fdış diferansiyel denklemi olarak elde edilir. homojen ve sabit katsayılıdır. Verilen problemde sönümleme elemanı yoktur (c=0). Yayın deforme olmamış konumu x=0 olarak ve aşağı yönü pozitif kabul ederek kütlenin konumunu zamanın fonksiyonu x(t) olarak elde ediniz. Şartlar olarak x(0) = x0 ve x(0) = v0 yazılabilir. c1 = x0 c2 = v0 ω0 v0 elde edilir. Açıkça görülüyor ki bir periyodik harekettir. Ayrıca titreşimin genliğini ve periyodunu belirleyiniz. A ve φ ’nın belirlenmesi için cos(a-b) özdeşliğinden yararlanılarak bu ifade açılır ve yukarıdaki ifadeyle karşılaştırılarak. . Böylece karekteristik denklemimiz. Bu denklem ise lineer. Fdış ise zorlanmış sönümleme durumları hariç sıfırdır.63 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Tahsin ENGİN .Dr. x(t ) = A cos(ω 0 t − φ ) şeklinde verilir. sürtünme veya başkaca bir sönümleme kuvveti bulunmadığından denklem m 2 d 2x +c mx + kx = 0 halini alır. Buna göre x(t ) = x0 cos ω 0 t + ω0 sin ω 0 t bulunur. 2 r 2 + ω 0 = 0. İKİNCİ MERTEBEDEN SABİT KATSAYILI LİNEER DİFERANSİYEL DENKLEMLERİN UYGULAMALARI Örnek 3-20 Sönümsüz Serbest titreşimler k x m Statik durum k m t=0 Sürtünmesiz bir yay-kütle sistemi denge halindeyken kütle aşağı doğru X0 mesafesine kadar çekilip V0 hızına ulaştıktan sonra t=0 anında serbest bırakılmıştır. c sönümleme katsayısı ve k yay sabitidir. Ayrıca dış kuvvet.3.9.

1.3. .⎞ 2 ⎟ + x0 ⎟ ⎠ v φ = tan −1 0 ω0 x0 olup faz açısı adını alır. Böylece kütle –A ve +A arasında salınım yapar. n = 0. cos fonksiyonu 2πn (n tamsayı) açılarında 1 değerini alacağından 2πn + φ .Dr.64 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.. Ardışık iki maksimum nokta arasında geçen süreye periyot (T ) denildiğini biliyoruz. Frekansın birimi çevrim/s olup kısaca Hz. ile gösterilir. olarak kütlenin maksimum genlik ω0 noktalarından geçecegi zamanlar hesaplanabilir.2. Peryodun (T) tersi ise frekanstır (f) ve f = = 0 şeklinde ifade T 2π ω0 n=0 için t1 = k ifadesi ise m edilir. cos(x) fonksiyonunun alabileceği maksimum değer 1 olduğundan buradaki A maksimum genliktir... ω0 t − φ = 2πn ⇒t = Buna göre. ω 0 = sistemin doğal frekansıdır. Elde edilebilir. Tahsin ENGİN .. ⎛v A= ⎜ 0 ⎜ω ⎝ 0 2 v0 ω0 ifadesini x(t ) = A cos(ω 0 t − φ ) basit harmonik hareketi tanımlar. Buradaki φ değerinin A sin φ = sağlaması gerekir. φ ω0 2π + φ 2π φ n =1 için t 2 = = + ω0 ω0 ω0 2π 1 ω T = t 2 − t1 = olur.

Başlangıçta hareketsiz bulunan ( x(0) = 0. Bu tür kuvvetler genel olarak periyodik karakterli olup F0 cos ωt veya F0 sin ωt gibi fonksiyonlarla temsil edilirler. . x ′(0) = 0) bir kütle-yay sistemini dikkate alalım.Dr. x ′(0) = v 0 olarak bir kütle-yay sönümleyici sistemindeki kütlenin konumunu a) c) c 2 − 4mk > 0 c 2 − 4mk < 0 b) c 2 − 4mk = 0 durumları için elde ediniz. Dış kuvvet ise F0 cos ωt uyarınca zamanla değişmektedir. Örnek 3-22 Sönümlü Zorlanmış titreşimler Yukarıdaki örneğin diferansiyel denklemin mx + cx + kx = F0 cos ωt olması halinde c 2 − 4mk > 0 durumu için çözünüz. Standart formda ise k F 2 x + ω 0 x = 0 cos ωt Denklemin homojen kısmının m 0 x ( 0) = 0 çözümü x h = c1 cos ω 0 t + c 2 sin ω 0 t olurken özel çözüm m F0 / m x′(0) = 0 x için xö = 2 cos ω0t elde ederiz. Çözüm Hareketi tanımlayan diferansiyel denklem mx + kx = F0 cos ωt olur. Böylece genel ω0 − ω Fnet = F0 cos ωt F /m cos ω 0 t çözüm x(t ) = c1 cos ω 0 t + c 2 sin ω 0 t + 20 ω0 − ω0 F0 Başlangıç şartlarını dikkate aldığımızda ise. Sonuç 2 m(ω 0 − ω 2 ) olarak aranan genel çözüm. Tahsin ENGİN .65 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Örnek 3-22 Sönümlü Serbest titreşimler Sönümlü serbest titreşim hareketini tanımlayan diferansiyel denklem mx + cx + kx = 0 olrak verildiğine göre. (c=0) ω ≠ ω 0 durumu için kütlenin konumunu zamanın fonksiyonu olarak elde ediniz.Örnek 3-21 Sönümsüz Zorlanmış Titreşimler: Bazen yay-kütle-sönümleyici sistemleri mekanik sistem üzerine etki eden dış kuvvetlere maruz kalır. c1 = ve c 2 = 0 elde edilir. Her üç eğriyi bir x-t grafiğinde gösteriniz. x(0) = x 0 . Sistem sürtünmesiz olup sönümleme elemanı yoktur. x(t ) = F0 / m 2 ω0 − ω 2 (cos ωt − cos ω 0 t ) olarak elde edilir.

R (Ω) S Gerilim(V) Uygulanan C (Farad) L(henry) Devreye elektrik enerjisi bir batarya. Tahsin ENGİN . Ancak dt C denklemin bu hali. dt L .66 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. C sığasına sahip bir kapasitör (veya kondansör) ve L indüktansına sahip bir bobinden oluşur. lineer. basit RLC devreleridir. Bunun dQ yerine denklem I = olduğu dikkate alınarak. R direnci için E R = I R dI L bobini için E L = L dt Q C Şeklinde ifade edilir. Buna göre Kirchhoff kanunundan C kondansatörü için E C = dI 1 + RI + Q = E (t ) elde edilir. veya basit olarak ev cereyanından sağlanır. Bu durumlarda E0. Volt olarak gerilim genliği olur. Bir batarya E0 gibi sabit bir gerilim üretirken bir jenaratör E 0 cos ωt veya E 0 sin ωt şeklinde periyodik gerilim üretir. sabit katsayılı diferansiyel denklemlerin önemli bir uygulama alanıda. bir jenaratör.Çözüm x ö = A cos ωt + B sin ωt A= 2 F0 m(ω 0 − ω 2 ) 2 m 2 (ω 0 − ω 0 ) + c 2ω 2 B = Acω x h = c1e r1t + c 2 e r2t Örnek 3-23 Elektrik Devreleri İkinci mertebeden.Dr.Q içerdiğinden. Bir elektirik devresindeki ana büyüklük devreden geçen akımdır ve birim zamanda akan dQ elektrik yükü olarak I = ile tanımlanır. kullanışlı değildir. radyo veya TV sinyali. Burada E(t) devreye uygulanan gerilimdir.elektrik mühendisliğinde sıklıkla karşılaşılan. Bu gerilim düşümleri. I. Bu tür bir devre R direncine sahip bir rezistör. dt Bir elektrik devresindeki gerilim düşümleinin toplamı uygulanan gerilime eşittir (Kirchhoff kanunu). iki tarafı bağımlı değişken.

Diğer ifadde edilen diferansiyel denklem çözülürse. Rezonans çoğu mekanik sistemler için yıkıcı etkisi olan ve kaçınılması gereken bir olay olmasına karşın elektrik sistemlerinde çoğu cihazlar rezonans esasına göre çalışırlar ve bu durum istenen bir durumdur. dolayısıyla maksimum akım devreden eder ve ω r = LC dz = 0 dan ω bulunur) Frekansın bu değerine ( ω r ) özel olarak geçmeye başlar. ( dω rezonans frekansı denir. I = dt yandan önce I akımı belirlenmişse aynı ifadeden integrasyon yoluyla Q’ya geçilebilir. Akım ifadesinin paydası genelde uygulamada empedans olarak tanımlanır ve 1 ⎞ ⎛ Z = R 2 + ⎜ ωL − ⎟ şeklindedir. Bu denklemin genel çözümünden c1 ve c2 gibi iki dt C dt dt keyfi sabit gelir. ve Örnek 3-24 Basit Elektrik Devreleri Q (0) = Q0 Bir RLC devresine uygulanan E (t ) = E 0 sin ωt periyodik gerilimi için devreden geçen E 0 cos(ωt − φ ) ωRC . Eğer Q’ya göre dQ ifadesinden akımda çözülür. Tahsin ENGİN . L d 2I dt 2 +R dI 1 dQ dE (t ) + = dt C dt dt veya I= dQ alarak dt dE (t ) dI 1 + I= elde edilir.67 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. φ = tan −1 ifadesine göre değiştiğini akımın I (t ) = 1 2 1 − LCω 2 2 R + (ωL − ) ωC gösteriniz.Dr. Ayrıca yukarıda I ya göre verilen denklemi t ye göre türeterek. Empedans bir RLC devresinin etkin direncini temsil ωC ⎠ ⎝ 1 olduğundan minimum olur. 2 .L d 2Q dt 2 +R dQ 1 + Q = E (t ) dt C şeklinde sadece Q’ya bağlı olarak elde edilebilir. Bunları belirlemek için genelikle L 2 d 2I +R Q (0) = I (0) = I 0 şeklinde iki başlangıç şartı tanımlanır.

3.3. ( x − 1) y ′′ + 2 xy ′ − y = e 2 y (0) = 2 ve y ′(0) = 5 −x .Bölüm 3 ile ilgili problemler 3. Denklemin lineer olup olmadığını nasıl anlarsınız. Tahsin ENGİN . a) y ′′ + 3 y ′ = cos x. homojen olup olmadıklarını. Aşağıda genel çözümleri verilen diferansiyel denklemleri elde ediniz.1 a) b) c) d) Bir dif.2. Aşağıdaki başlangıç değer problemlerinin tek bir çözüme sahip olduğu aralığı belirleyiniz. y ( −2) = 3 ve y ′(−2) = −7 d) ( x 2 − 4) y ′′ − 3xy ′ − 2 y = 0.) a) b) c) d) e) f) y = c1e −2 x + c 2 e 2 x y = c1 x + c 2 y = c1 sinh 2 x + c 2 cosh 2 x sin x cos x y = c1 + c2 x x c1 ln x y = + c2 x x 2 y = c1 x + c 2 x . y (π ) = 0 ve y ′(π ) = −2 b) c) x 2 y ′′ + 2 xy ′ − y = e x .4. Sağ tarafı sabit olmayan bir diferansiyel denklem sabit katsayılı olabilirmi? Hangi koşullarda bir lineer başlangıç-değer probleminin kesin bir çözümü vardır. Aşağıdaki denklemlerin lineer olup olmadıklarını. Hangi koşullarda bir ikinci mertebeden lineer sınır-değer probleminin tek bir çözümü vardır. y (1) = 0 ve y ′(1) = 7 3. sabit veya değişken katsayılı olup olmadıklarını belirtiniz. a) y ′′ + 3 yy ′ = 6 x 2 b) y ′′ + xy ′ − 3 y = sin 2 x c) d) e) f) g) h) i) j) y ′′ + 2 y 2 y ′ + 2 y = xe −3 x y ′′ + y ′ = x 2 cos x 1 y ′′ + e x y = x y y ′′ + e y ′ − 2 y = 6 1 y ′′ + = 1 y y ′′ − 8 y ′ − e ln y = 0 y ′′ − 5 y ′ + cos y = x − 1 y ′′ − sin 2 xy ′ + y = 0 3.(ipucu: verilen ifadeyi iki kez türetip c1 ve c2 yi yok ediniz.Dr.68 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.

y2) Değerinin her bir çift için hesabını yaparak düşüncenizin doğruluğunu kontrol ediniz. Hangi çözüm çiftleri için W(y1. Wronskian Değerlerini hesaplayarak aşağıdaki fonksiyonların lineer bağımlı olup olmadıklarını gösteriniz. a) b) c) d) e) f) g) y1 = x + 1 y1 = e x + e x ve y2 = x 2 − 1 ve y 2 = cosh x y1 = x 3 ve y2 = −x3 ve y 2 = e x cos 2 x ve y 2 = x + 2 ve y 2 = sin α + sin β y1 = e x sin x y1 = x + 2 y1 = sin(α + β ) y1 = x 2 ve y 2 = 2 3.6.8.Dr. y1 = x . y 2 = e x cos x.1.69 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Bu fonksiyonlar lineer bağımlı mı lineer bağımsız mıdır? 3. y3 = x 2 e x 3.y2) yanlarında verilmiştir. a) y ′′ + e y y ′ − 2 y = 6 b) y ′′ − 2 y ′ + 3 y = 0 c) d) e) f) y ′′ − 2 y ′ + y = x 3 cos 2 x y ′′ − x 2 y = x + 1 x 2 y ′′ + ( x − 1) y = 1 x 2 y ′′ − 5 y = 0 3. y1 = x 2 .2. y2 = x3 . y1 = e x . Homojen Denklemler Teorisi a) Süperpozisyon ilkesinin uygulanabilmesi için bir diferansiyel denklemin lineer ve homojen bir diferansiyel denklem olması şart mıdır? b) Hangi tür diferansiyel denklemler için bir çözümün sabit bir sayıya çarpımı da çözümdür. 3. y 2 = x. a) b) c) d) e) y1 = x + 1.8. W(y1. y 2 = 5. y 2 = xe x .Aşağıdaki diferansiyel denklemlerin iki çözümü (y1. y3 = x 2 − 1 y3 = x 2 − 1 y3 = 1 y3 = e x y1 = e x sin x.y2)’nin x>0 olmak üzere hiç bir zaman sıfır olamayacağını söyleyiniz. y1 = e 2 x y2 = −3e 2 x a) y′′ − 4 y = 0 b) y′′ − 4 y = 0 y1 = −3e 2 x y2 = e3 − 2 x .8. b) 5 ayrı fonksiyonun wronskian’ı bazı x değerleri için sıfır olurken bazıları için değildir.7.3. y1 aşağıda verilen diferansiyel denklemlerin bir çözümüyse ky (k=sabit) ifadesin de verilen denklemin çözümü olup olmadığını gösteriniz. Tahsin ENGİN . Aşağıdaki fonksiyonların (1) kontrol yöntemiyle (2) Wronskian değerleri yardımıyla lineer bağımlı olup olmadıklarını belirleyiniz. lineer Bağımlılık ve Wronskian Fonksiyonları a) y1 = 0 ve y 2 = f ( x) lineer bağımlımıdır.5.

y′′ − 9 y = 0 da y1 = e3 x ve y2 = e −3 x lineer bağımsız olduklarından Örneğin. Bilinen çözüm y1 ≠ 0 olmak üzere aranan diğer çözüm y2 = v( x) y1 . y1 = e x b) y′′ + 4 y = 0 . y1 = x 3 . y1 = cos 2 x c) d) e) f) g) y ′′ − 4 y ′ + 4 y = 0 . burada − P ( x ) dx e ∫ dx v( x) = 2 y1 ∫ ile verilir.Dr. Bu metod mertebe düşürme metodu olarak bilinir. çözümlerden biri bilinen ikinci mertebeden lineer ve homojen bir denklem ( y′′ + P ( x) y′ + Q ( x) y = 0 ) birinci mertebeden hale getirilebilir.c) d) e) f) g) y′′ + 5 xy′ − 3 y = 0 y′′ + 5 xy′ − 3 y = 0 x 2 y′′ − 2 xy′ − 4 y = 0 y′′ + y = 0 x 2 y ′′ + 5 xy ′ + 4 y = 0 y1 = 1 x3 1 ve ve ve ve y2 = 2 x 1 x − 1 3 y1 = 3 x 3 y1 = 2 x 4 y1 = sin x y1 = y2 = − y2 = −4e 4 ln x y2 = cos x ve y2 = ln x 3 x2 5 ln x x2 3. a) y′′ − y = 0 . x>0 için y1 ve y2 gibi iki çözümü verilen aşağıdaki diferansiyel denklemleri göz önüne alarak bu iki çözümün genel bir çözüm seti oluşturup oluşturamayacağını belirleyiniz. Buna göre aşağıdaki denklemlerin ikinci lineer bağımsız çözümlerini elde ediniz.3. Oluşturulabilen çözüm çiftleri için bu seti oluşturunuz. y1 = e 2 x y′′ − 9 y = 0 .8.70 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Y ( x) = c1e3 x + c2e −3 x tüm çözümlerin elde edilebileceği bir çözüm seti olur. Böylece başta verilen denklemin genel çözümü y = c1 y1 + c2v( x) y1 olur. y1 = 4 x 1 x 2 y′′ + 3 xy′ + y = 0 . y1 = x 1 x 2 y′′ + 5 xy′ − 3 y = 0 . y1 = sin 3x 1 cos x x 2 y′′ + xy′ + ( x 2 − ) y = 0 .9. Tahsin ENGİN .Bazı durumlarda. a) b) c) d) e) f) g) y′′ − y = 0 y′′ − y = 0 x 2 y′′ + 3 xy′ + y = 0 x 2 y′′ + 3 xy′ + y = 0 y′′ − 4 y′ + 4 y = 0 y′′ − 2 y′ + 3 y = 0 y1 = e x ve y2 = e − x y1 = sinh x ve y2 = cosh x 1 ln x y1 = ve y2 = x x 1 3 y1 = − ve y2 = x x y1 = e 2 x ve y2 = xe 2 x ve y2 = e x cos 2 x y1 = e x sin 2 x y′′ − 9 y = 0 y1 = e3 x ve y2 = e 5 − 3 x 3.

y (0) = 100 ve y (5) = 0 y ( 0) = 0 ve y (2) = 6 b) y′′ + 2 y′ + y = 0. Aşağıdaki başlangıç değer problemlerini verilen koşullar için çözünüz. y (π ) = 0 ve y ′(π ) = 1 y (0) = 0 ve y′(0) = 1 b) y′′ + 3 y′ − 5 y = 0.10. Tahsin ENGİN .10.11.11. y (0) = −5 ve y′(0) = 6 c) 2 y′′ + y′ − y = 0.2. y′′ − y = 2. yö = x(1 − x)e −2 x 1 1 yö = x 4 − x 2 12 2 1 4 1 3 yö = x − x + 3 x − 5 12 2 . Bu çözümleri olabilecek en basit formda yazınız.10.1. y′′ + 4 y′ + 4 y = 3e −2 x . b) c) d) e) f) g) y′′ + y = 4e x . c) Özel çözümler için süperpozisyon ilkesinin önemi nedir? 3.10. Aşağıdaki Denklemlerin genel çözümlerini bulunuz. Aşağıdaki denklemlerin. a) y ′′ + 4 y = 0. Homojen Olmayan Denklemler Teorisi 3. y (0) = 6 ve y (10) = 0 d) y′′ − 9 y = 0. b) Homojen kısmın çözümü olan bir ifade homojen olmayan denklemin de bir özel çözümü olabilirmi? Açıklayınız.1. d) y′′ + 4 y′ + 20 y = 0. yö = e x yö = −2 + 3e x yö = x 2e −2 x y′′ + 4 y′ + 4 y = 3e −2 x .3. a) y′′ − y = 0.Dr.Aşağıdaki sınır-değer problemlerini verilen koşullar için çözünüz.3. a) Verilen bir homojen olmayan diferansiyel denklemini sağlayan ve içerisinde bir sabit olan bir fonksiyon bu denkleme ait bir özel çözüm olabilir mi? Açıklayınız. y( ) = 0 2 π ve y′( ) = 2 2 π 3.71 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. a) y′′ + y = 0 b) y′′ + 2 y′ + y = 0 c) d) e) f) g) h) y′′ + λ2 y = 0 y′′ − λ2 y = 0 y ′′ + 5 y′ + 4 y = 0 y′′ + 3 y′ + 4 y = 0 y ′′ + 10 y′ − 25 y = 0 y ′′ + 5 y ′ + 25 y = 0 3.2.11. yö = −2 a) y′′ − y = 2. y′′ = x 2 − 1. Sabit Katsayılı Homojen Denklemler 3. y′′ = x 2 − 1. y (1) = 1 ve y (4) = 10 c) y′′ − 3 y′ − 4 y = 0. verilen özel çözümleri kullanarak genel çözümlerini elde ediniz. 3.

1.12. a) Belirsiz katsayılar metodunun kısıtları nelerdir. d) Homojen olmayan x3 ve x 3 − 4 x + 2 terimleri için önerilecek özel çözüm hangi formda olur. a) Hangi koşullarda bir diferansiyel denklemin homojen olmayan R(x) terimine karşılık gelen özel çözümü AR(x) olur.2. y′′ + y = 2 ’nin birer özel çözümleriyse y′′ + y = 6 sin x + 2 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. b) Sabitin değişimi metodunun esası nedir? .3.3. Homojen Olmayan Denklemler Sabitin Değişimi 3. 3 y′′ − 9 y = 3 denkleminin bir özel çözümü ve x yöz = − `da y′′ − 9 y = x denkleminin bir özel çözümüyse 9 y′′ − 9 y = 3 + x denkleminin genel çözümünü bulunuz.Belirsiz katsayılar Metodunu Kullanarak aşağıdaki diferansiyel denklemleri çözünüz. Homojen Olmayan Denklemlerin Belirsiz Katsaylar Metodu: 3. y′′ − y′ = 4e + x cos x. Aşağıdaki başlangıç değer problemlerini belirsiz katsayılar metoduyla çözünüz. 3. 3.11. f) R(x)=x5’e karşılık gelen bir özel çözüm teklifi neden sadece Ax5 şeklinde yazılamaz. a) Eğer 1 yöz = . e) Belirsiz katsayılar metodu neden R(x)=lnx için uygun değildir. c) Hangi koşullarda Ax2R(x) olur.3. y′′ + y = 6 sin 2 x ’in ve yöz = 2 . y′′ + 4 y = 3 sin 2 x. a) b) c) d) y ′′ + 16 y = sin 2 x − 3 cos 2 x. b) Hangi koşullarda AxR(x) olur. y′′ − 4 y = −3x 2e3 x a) y′′ − 4 y = 4e3 x b) c) e) g) i) y′′ − 4 y = 2e 2 x y′′ + 9 y = −3 cos 3 x d) f) h) j) l) n) p) s) u) y′′ + 9 y = 2 x cos x y′′ + 9 y = xe x sin 2 x − 5 sin 2 x + 3 cos x y′′ − 4 y′ + 4 y = −2e3 x y ′′ − 4 y′ + 4 y = 5 xe 2 x y′′ − 4 y′ + 4 y = 2e 2 x + 3 y ′′ − 4 y ′ + 4 y = e x cos 2 x y′′ − 2 y′ + 2 y = x 3e x k) y ′′ − 2 y′ + 2 y = e x sin x m) y′′ − 3 y′ = x − 2 o) t) y′′ − 6 y′ + 10 y = 20 r) y′′ − 6 y′ + 10 y = e3 x cos x y′′ − 3 y′ = ( x − 1)e x y′′ − 6 y′ + 10 y = x 2e x y′′ − 6 y′ + 10 y = x 2 sin 2 x + cos 2 x y′′ + y = 2 sin x − 3 cos x y′′ + y = e 2 x sin 3x 3. y′′ − 3 y′ = x + 3 − 2e 2 x .12.Dr. b) Eğer yöz = −2 sin 2 x. x y( ) = 1 2 ve ve ve π ve y′( ) = 0 2 π y ( 0) = 0 y (0) = 1 y (π ) = 0 y′(0) = 0 y′(0) = −2 y′(π ) = 1 3.13.131.12. Tahsin ENGİN .72 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.12.

Sürtünmeyi ihmal ederek titreşimin doğal frekansını. peryodunu ve genliğini belirleyiniz. Aşağıdaki Euler denklemlerini çözünüz.3. .14.15.1. Sürtünmeyi ihmal ederek x(t)=? Ayrıca rezonansın oluşacağı frekansı ( ω ) belirleyiniz.4.2. c) k sabitli bir yay ucuna m kütlesi bağlanmış ve başlangıçta statik halde bulunan kütleye F (t ) = F0 cos ωt + F1 kuvveti uygulanmaya başlanmıştır.1. Bulduğunuz çözümün çözüm aralığını belirtiniz. b) m=0. Kütleye başlangıçta statik haldeyken F (t ) = 200 cos ωt uyarınca kuvvet uygulamaya başlıyor. peryodunu ve genliğini bulunuz.1.15.13. Sistemi sürtünmesiz kabul ederek. 1 y ′′ − y′ − 2 y = b) a) y′′ − y′ − 2 y = e3 x sin x 2x e c) y′′ − y′ + 2 y = x 3 − 5 d) y ′′ − 4 y = x 1 y′′ − 9 y = e) y ′′ + 9 y = cos 2 x f) cos 2 x 2x g) y′′ − 4 y′ + 5 y = e cos 3 x h) y′′ − 4 y′ = ln x i) k) y′′ = x 2e x y′′ − 2 y′ + y = e 2 x + 8 j) l) y′′ = 1 x2 ex x y′′ − 2 y′ + y = 3.15.2 cm uzatılmıştır. titreşime ait doğal frekansını. Euler Denklemleri 3. Tahsin ENGİN . Yatay konumlandırılmış bir yay-kütle-sönümleyici sisteminin hareketini tanımlayan diferansiyel denklemi yazınız.2.2. 3. a) Euler denklemini nasıl ayırdedersiniz b) Euler denklemi her zaman sabit katsayılı lineer bir denkleme dönüştürülebilir mi? c) Euler denklemlerinin çözümü neden x = 0 da geçersizdir. a) Yay sabiti k=500 N/m olan bir yayın ucuna m=0. 3. Kütle bir aönümleyiciye bağlı olup sönümleme katsayısı c=200 Ns/m dir.5 kg’lık bir kütle bir yayın ucuna asıldığında yayı aşağı doğru 0. t=0 anında kütlenin x=0 konumundan 10 m/s hızla geçtiği gözlenmiştir. d) m=5 kg kütleli bir cisim bir yaya bağlandığında yayı 2 cm germiştir. Belirsiz katsayılar metodu ile çözülebilecekleri de çözerek sonuçları karşılaştırınız. Aşağıdaki diferansiyel denklemleri sabitin değişimi metodu ile çözünüz.2 kg’lık kütle bağlanıp denge konumundan 1 cm aşağıdayken serbest bırakılıyor. Kütle bu konumdayken çekilip serbest bırakılıyor.14.73 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. İkinci Mertebeden Lineer sabit katsayılı Denklemlerin Uygulamaları 3.Dr. x(t)=? Ayrıca genliğin maksimum olacağı ω değerini belirleyiniz. a) x 2 y′′ + y = 0 b) x 2 y′′ − xy′ = 0 c) xy′′ − y = 0 d) x 2 y ′′ + xy ′ = 0 f) 2 x 2 y′′ + xy′ − 2 y = 0 h) − 2 x 2 y′′ + 6 xy ′ − 12 y = 0 j) x 2 y′′ + 5 xy′ + 4 y = 0 e) ( x − 1) 2 y′′ + 3( x − 1) y′ − 2 y = 6 g) 2 x 2 y′′ + 6 xy′ + 2 y = 4 x 2 1 i) − 2 x 2 y′′ + 6 xy′ − 12 y = x 2 x k) x y′′ + 5 xy ′ + 4 y = xe 3.

74 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. ( R ≅ 0) . ω = ω0 olduğunda t → ∞ durumu için ne söylenebilir. a) Bir RLC devresinin rezonans frekansı nasıl tanımlanır. . c) Bir RLC devresinde R ihmal edilebilir düzeyde küçüktür. ve uygulanan 1 2 almak suretiyle ilgili gerilim E (t ) = E0 cos ωt uyarınca değişmektedir.Dr.3.15. d) Bir RLC devresinde gerilim yokken Q(t ) ’yi 4L R2 − <0 C 4L R2 − =0 C 4L R2 − >0 C için elde ediniz. ω 0 = LC diferansiyel denklemi çözerek Q(t ) ’yi belirleyiniz. Tahsin ENGİN . b) Bir RLC devresinden geçen akım fonksiyonu I(t) bilindiğinde kondansatördeki elektrik yükünün zamanla değişimini nasıl belirlersiniz. e) Bir önceki problemi I(t) için çözünüz.3.

ayrıca R(x)’in x=0’ da süreksiz olduğu anlaşılmaktadır. Burada P. − ∞ < x < −2⎫ −2< x <0 ⎪ ⎪ ⎬ olabilir.. P2 ( x) = 0 . Eğer R(x)=0 ise denklemin homojen olacağını biliyorum. ′ y (0) = y 0 . O halde denklemin. P1(x)’in x=2 ve .1 Çözüm varlığı y ′′′ − 2x 2 x −4 y (1) = 0 y ′(1) = −3 y ′′(1) = 5 y ′′ + 3 y = x +1 x 2 + e x diferansiyel denkleminin . x1 < x < x 2 aralığında bir nokta olmak üzere bu noktada iki başlangıç koşulunun sağlanması durumunda tek bir çözümün olacağı ifade edilmişti.. Örnek 4.75 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. BÖLÜM YÜKSEK MERTEBELİ DİFERANSİYEL DENKLEMLER 4. 0< x<2 ⎪ 2< x<∞ ⎪ ⎭ P1 ( x) = − 2x 2 .. P3 ( x) = 3 ve R ( x) = x +1 2 + e x olduğuna göre. y ′(0) = y 0 .1 GİRİŞ n. Bir önceki bölümde ikinci mertebeden bir diferansiyel denklemin x0 . mertebeden bir denklem için aşağıdaki teoremle ifade edilir.Dr.. y ( n ) + P1 ( x) y ( n −1) + .. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = R ( x) denklemi için. İkinci mertebeden denklemlerde olduğu gibi homojen kısmı çözümün ayrı yapılması daha uygundur. Çözüm: x −4 x x=-2 süreksiz olduğu.. bu üç noktayı dışarıda bırakan bir aralıkta çözümü vardır.. Benzer şekilde bu durum n. P2 ( x). ler x’e bağlı olabilen fonksiyonlardır. Teorem: y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + . mertebeden lineer bir diferansiyel denklem. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = R( x) şeklinde verilir.4. Pn ( x) ve R(x) x1 < x < x 2 aralığında sürekli fonksiyonlar ve x0 bu aralıkta bir nokta ise .. y ( n−1) ( x0 ) = y 0 ( n−1) başlangıç şartlarını sağlayan tek bir çözüm vardır. Bu aralıklar ise.. başlangıç şartları için tek bir çözümü olduğunu ve bu çözümün hangi aralıkta olduğunu gösteriniz.. Tahsin ENGİN . P1 ( x).

Kiriş iki uçtan sabitlendiğine göre y (0) = y ( L) = 0 olur. Böylece elde edilen 4 denklemden sabitler bulunup genel çözümde yazılarak. y ( x) = 3 2 ⎛x⎞ ⎛x⎞ ⎤ ⎢24⎜ ⎟ − 2⎜ ⎟ + ⎜ ⎟ ⎥ 24 EI ⎢ ⎝ L ⎠ ⎝L⎠ ⎝L⎠ ⎥ ⎣ ⎦ 4 ρgL4 ⎡ ⎛ x ⎞ elde edilir. Burada ρ kirişin yoğunluğu. Başlangıç şartları x=1’de tanımlandığından verilen başlangıç değer probleminin sadece 0 < x < 2 aralığında var olan çözümü için tektir diyebiliriz. Tahsin ENGİN . Verilen diferansiyel denklemin genel ve özel çözümünü bulunuz.Dr. Ayrıca kirişin bu iki uçtan sıkıca sabitlenmiş olması sehim eğrisinin bu noktalarda yatay (sıfır eğimli) olmasını gerektirdiğinden y ′(0) = y ′( L) = 0 yazılır. g yerçekimi ivmesi E kirişin malzemesinin Young modülü ve I kiriş kesitinin atalet momentidir. Çözüm: Verilen denklem art arda 4 kez integre edilerek genel çözüm: y ( x) = ρg 24 EI x4 + 1 1 c1 x 3 + c 2 x 2 + c3 x + c 4 6 2 bulunur. Örnek 4.2 Bir kirişin kendi ağırlığı ile oluşturulduğu sehim Şekildeki gibi iki uçtan mesnetlenmiş bir kirişin sehimi y ( IV ) = ρg EI diferansiyel denklemiyle tanımlanır.76 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. .Şimdi de verilen x0 noktasına bakalım.

.. y 2 ... Teorem: x1 < x < x 2 aralığında P1 .... y 2 . y n çözümünün lineer bağımlı olup olmadığını anlamak için bunlara ait Wronskian değerine bakılmalıdır..+c n y n şeklinde ifade edilir.. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = 0 diferansiyel denkleminin çözümleriyse.77 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.+c n y n ifadesi de bir çözümdür. y 2 .. y 2 .. Buna göre y1 . y n olarak n adet fonksiyon y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + .. y 2 .. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = 0 homojen denklemi her zaman y1 ... Bu prensip lineer olmayan homojen denklemler ile lineer olsa bile homojen olmayan denklemlere uygulanmaz. bunların lineer kombinasyonu olan y = c1 y1 + c 2 y 2 +. Teorem: Eğer y1 . Bu teorem n......mertebeden bir homojen denklemin çözümünün n adet lineer bağımsız çözümün bulunmasıyla eşdeğer olduğunu ifade etmektedir....Lineer bağımlılık araştırması yapılırken yukarıdaki Wronskian değerinin....... Verilen n adet y1 ... süperpozisyon kuralı sadece homojen kısım için doğrudur.4.. y n gibi n adet lineer bağımsız çözüme sahiptir.Dr. Pn sürekli fonksiyonlar olmak üzere y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + ...2 HOMOJEN DENKLEMLER TEORİSİ Daha önce değindiğimiz süperpozisyon ilkesi burada da aşağıdaki gibi ifade edilebilir. y n ’den oluşan çözümler grubuna temel çözüm seti adını veriyoruz. göz önünde alınan aralıktaki herhangi bir x0 değeri için hesaplanması yeterlidir. y n ) = k e ∫ 1 ifadesinden hesaplanır. Homojen denklemlerin genel çözümü aşağıdaki teoriyle verilir. Bir kez daha dikkat çekmek gerekirse. Bu değer − P ( x ) dx W ( y1 .. Ayrıca denklemin genel çözümü bu çözümlerin lineer kombinasyonu olup y = c1 y1 + c 2 y 2 +. P2 ... Tahsin ENGİN .

.+ a n −1 y ′ + a n y = 0 a 0 ≠ 0 olmak üzere tüm terimleri a0’a bölünerek elde edilecek olan y ( n) + a a a1 ( n−1) y +..Dr.3 SABİT KATSAYILI HOMOJEN DENKLEMLER Sabit katsayılı lineer ve homojen bir diferansiyel denklemi a 0 y ( n ) + a1 y ( n −1) +.+c k x k −1 )e m1x Örneğin. Eğer m1 = m 2 =.... n ≥ 3 için köklerden biri yada ikisi deneme-yanılma ile bulunmaya çalışılır.+ n −1 y ′ + n y = 0 a0 a0 a0 denklemi her zaman tüm x ’ler için y = c1 y1 + c 2 y 2 +. y ′′ + 6 y ′′ + 8 y ′ − 3 y = 0 m 3 + 6 m 2 + 8m − 3 = 0 veya.. . = m k ise y ( x) = (c1 + c 2 x +. Bu çözüm verilen diferansiyel denklemin karakteristik denkleminden.. Tahsin ENGİN .. -1. Durum 1. Tüm kökler farklı ve reel sayı y ( x) = c1e m1x + c 2 e m2 x +.+c n e mn x örneğin. ve 5 bulunur. m1 = −3.... y ( IV ) + 8 y ′′′ + 18 y ′′ + 16 y ′ + 5 y = 0 için m 4 + 8m 3 + 18m 2 16m + 5 = 0 denkleminin kökleri -1.+c n y n şeklinde ifade edilebilen bir genel çözüme sahiptir...3 = − y ( x) = c1e −3 x 3 13 ± 2 2 + c2 3 13 (− − )x e 2 2 + c3 3 13 (− + )x e 2 2 Durum 2. a 0 m n + a1m n −1 +...4.. -1. ve hatta 4....78 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. dereceden denklemlerde olduğu gibi belirgin bir çözüm yolu yoktur. (m + 3)(m 2 + 3m − 1) = 0 .. Ancak karakteristik denklemin köklerini belirlemek için 2.......+ a n −1 m + a n = 0 elde edilecek köklerle belirlenir.. ve 3.. m2.

Bu metot için geçerli olduğu belirtilen kısıtlamalar burada da söz konusudur. Tahsin ENGİN . Eğer bir diferansiyel denklem lineer olmasına rağmen değişken katsayılı ise veya homojen olmayan .. 4. k R(x)=bir üstel fonksiyon. P2 ( x). (1) (2) (3) (4) R(x)=bir sabit. 4 = α ± iβ ise çözüm y ( x) = e αx (c1 cos βx + c 2 sin βx) + xeαx (c3 cos βx + c 4 sin βx) şeklinde yazılmalıdır. y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + . y = y h + y ö = c1 y1 + c 2 y 2 +. cos(ax) gibi fonksiyonlar veya 4 maddede geçenlerin bir çarpımı olan fonksiyonlar olabilir. Söz gelimi bu metot sadece lineer ve sabit katsayılı denklemlere. 2 = m3.. eğer önerilen özel çözümlerden biri homojen kısmın çözümüyse bu durumda önerilen özel çözüm x ile çarpılır.. Bu ifadelerde P1 ( x). R(x) ‘in aşağıdaki formlardan birine uyması durumunda uygulanabilir. Bu durum da örneğin.. R(x) terimi genellikle birkaç terimi içerir ve bu tür durumlarda her bir terime karşılık gelen özel çözümleri ayrı ayrı bulmak ve bunları daha sonra toplamak daha kolay bir yoldur. Yeni form da homojen kısmın çözümüyse x2 ile çarpılır. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = R( x) lineer ve homojen olmayan denklemin bir özel çözümü ve yh homojen kısmın genel çözümü ise. Bazen kompleks köklerde katlı olabilir..+c n y n + y ö ifadesi verilen denklemin genel çözümüdür. m1. ekx R(x)=P(x)şeklinde polinom R(x)=sin(ax).Dr.. Ancak unutulmaması gereken bir husus.4 HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER TEORİSİ Teorem: Eğer yö.. R(x)’in alabileceği formlar. Kompleks kök durumu Her bir eşlenik kompleks kök için (α ± iβ ) eαx (c1 cos βx + c 2 sin βx) yazabileceğimizi biliyoruz.mertebeden homojen olmayan denklemler konusunda detaylı açıkladığımız bu yöntem yüksek mertebeli denklemlere de uygulanabilir... Farklılık elde edilene kadar buna devam edilir. Bunu önceki bölümde olduğu gibi süperpozisyon ilkesiyle gerçekleştiriyoruz. 4.5 HOMOJEN OLMAYAN KATSAYILAR METODU DİFERANSİYEL DENKLEMLER: BELİRSİZ Daha önce Bölüm 2’de 2.79 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Pn ( x) ve R(x) x1 < x < x 2 aralığında sürekli fonksiyonlardır. Durum 3.k=3 alınırsa y ( x) = (c1 + c 2 x + c3 x 2 )e − x + c 4 e 5 x olur..

80 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. Buna göre y ö = Örnek 4. (e0=1) Burada normalde özel çözüm için akla ilk gelebilecek teklif y ö = Ax + B ’dir. Buna göre y ( x) = c1 + c 2 x + c3 x 2 + c 4 x 3 olur.2 ekx y ′′′ + y ′′ − 4 y = 10e 3 x denkleminin bir özel çözümünü bulunuz. ⎪ y ′′′ = 27 ke 3 x ⎪ ⎭ y ′ = 3ke 3 x 27 ke 3 x + 9ke 3 x − 4ke 3 x = 10e 3 x 32ke 3 x = 10e 3 x ⇒ k = 10 5 = 32 16 5 3x e olur.3 Homojen olmayan denklemin genel çözümü y ( IV ) = x + 2 diferansiyel denkleminin genel çözümünü bulunuz. Bu durum önerilen çözümün homojen kısmın bir çözümü olması sonucunu doğuracak bu durumda y ö = kxe 3 x önermemiz gerekecekti. Böylece genel çözüm ifadesi. Örnek 4. B = bulunur. 16 elde edilir. ( y öIV ) = 120 Ax + 24 B bulunup yerine konulduğunda. O halde 4. Bu da önerilen 4 defa x ile çarpmakla mümkündür.türevini aldığımızda birini mertebeye inecek bir fonksiyon gerekir. 120 12 x4 ( x + 10) 120 y ( x) = y h + y ö = c1 + c 2 x + c3 x 2 + c 4 x 3 + şeklinde yazılır. ⎫ ⎪ ⎪ y ′′ = 9ke 3 x ⎬ diferansiyel denklemde yazılırsa. Ancak diyelim ki 3 rakamı karakteristik denklemin köklerinden birine eşit. Çözüm Karakteristik denklem m4=0 olduğundan çakışı 4 adet sıfır kök vardır. Tahsin ENGİN .Dr. mertebeden bir türev olduğundan böyle bir teklif 0 = x + 2 gibi bir sonuç doğurur. Çözüm: Özel çözüm teklifimiz y s = ke 3 x olacaktır. Ancak sol tarafta 4. A= 1 1 .terimi (R(x)) yukarıdaki formlara uymuyorsa ileride görülecek olan sabitin değişimi metodu uygulanmalıdır. y ö = x 4 ( Ax + B) önerilmesi gereken özel çözümdür. .

.. Bunlardan biri önerilen özel çözümün homojen olmayan denklemi sağlama şartından.. y 2 .... P1 ( x). 2..Bölümde sorduğumuz soruyu burada da tekrarlayalım: c1 .c n sabitleri nasıl birer u1 ( x)... yn ) = Ke ∫ 1 . Tahsin ENGİN .. Teorem: Sabitin Değişimi Metodu P1 ( x)..+u n y n ifadesi homojen olmayan denklemin aradığımız bir özel çözümü olsun? n adet u fonksiyonunun bulunabilmesi için n adet denkleme ihtiyaç vardır.. y 2 ...4.... mertebeden lineer. y ö ( x) = u1 y1 + u 2 y 2 +. c 2 . n olarak verilir. Burada R( x)Wk ( x) uk = ∫ W ( y1 . u 2 ( x)...2. kalanları ise serbest olarak bizim atayacağımız şartların sağlanma koşulundan (bütünler şart olarak) elde edilir. Diğer bir ifadeyle alınacak integral işlemleri basitleştirmek için.... P2 ( x)..Dr. Bu ifadede W ( y1 .+u n y n olur.. Bu çözümün y h = c1 y1 + c 2 y 2 +... Şimdi de n. k = 1.+c n y n olarak ifade edildiğini de öğrenmiştik.. + Pn −1 ( x) y ′ + Pn ( x) y = R ( x) diferansiyel denkleminde... y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + P2 ( x) y n − 2 +... y2 .81 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.. Bu atamalar çözümü basitleştirecek şekilde yapılır.. y n .. P2 ( x)..u n ( x) şeklinde x ’e bağlı fonksiyonlar olmalı ki y ö ( x) = u1 y1 + u 2 y 2 +... − P ( x )dx olarak Wronskian değeri.. Bu denklemin homojen kısmının ( R(x)=0 alınarak elde edilen halinin)..... u fonksiyonlarının ikinci veya daha yüksek mertebedeki türevlerini yok etmekle yönelik şartlar öne sürülür... y n şeklinde n adet lineer bağımsız çözümü olduğunu biliyoruz. y1 ....+ Pn ( x) y = R( x) diferansiyel denkleminin esas çözüm setiyse bu durumda homojen olmayan denklemin bir özel çözümü. Wk(x) ise.6 HOMOJEN OLMAYAN DENKLEMLER: SABİTİN DEĞİŞİMİ METODU y ( n) + P1 ( x) y ( n −1) + .. Pn ( x) verilen bir aralıkta x ’e bağlı fonksiyonlar olsun.. değişken katsayılı ve homojen olmayan bir diferansiyel denklemi çözebileceğimiz sabitin değişimi metodunu bir teoremle özetleyelim. y n )dx.... y 2 . Pn ( x) ve R(x) x1 < x < x 2 aralığında sürekli fonksiyonlar ve y1 .

y1 ′ y1 W ( y1 , y 2 ,..., y n ) = ′ y1′ . . y1
( n −1)

y 2 ... y n ′ ′ y 2 ... y n ′′ ′′ y 2 ... y n . . y2
( n −1)

. .
( ... y nn −1)

determinantındaki k. kolonun ve son satırın silinmesiyle elde edilecek yeni determinantın (−1) k −1 katıdır. Böylece yö çözümü elde edildikten sonra homojen olmayan denklemin çözümü; y = c1 y1 + c 2 y 2 +,...,+ c n y n + y ö olarak elde edilir.
Örnek 4.4 Sabitin değişimi metodu

y ′′′ + 2 y ′′ = e x diferansiyel denklemini sabitin değişimi metoduyla çözünüz.
Çözüm: Homojen kısmın karakteristik denklemi,

m 3 + 2m 2 = m 2 (m + 2) = 0, m1, 2 = 0, m3 = −2
y h = c1e 0. x + c 2 xe 0. x + c3 e −2 x = c1 + c 2 x + c3 e − 2 x

y1 ′ Wronskian, W ( y1 , y 2 , y 3 ) = y1 ′ y1′ Şimdi de Wk değerini bulalım. k=1 için W1 ( x) = (−1)1−1 x 1 1 x 0 1 e −2 x
−2 x

y2 ′ y2 ′′ y2

y3 1 ′ y3 = 0 ′′ y3 0

x 0

e −2 x 4e − 2 x

1 − 2e − 2 x = 4e − 2 x bulunur.

1 − 2e

= −2 xe − 2 x − e − 2 x = 2e − 2 x

k=2 için W2 ( x) = (−1) 2−1 k=3 için W3 ( x) = ( −1) 3−1 Böylece; u1 =

e −2 x

0 − 2e − 2 x =1


R ( x)W1 ( x) e x (−2 xe −2 x − e −2 x ) 1 1 dx = dx = − xe x + e x −2 x W ( y1 , y 2 , y 3 ) 2 4 4e

u2 =

R( x)W2 ( x) e x ( 2 e −2 x ) 1 dx = dx = e x −2 x W ( y1 , y 2 , y 3 ) 2 4e

- 82 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

u3 =

R( x)W3 ( x) e x (1) 1 dx = dx = e 3 x −2 x W ( y1 , y 2 , y 3 ) 12 4e

Buna göre; y ö = u1 y 1 +u 2 y 2 + u 3 y 3 1 1 1 1 = ( xe x + e x ) + e x x + e 3 x .e − 2 x 2 4 2 12 1 x = e 3 sonuç olarak aranan genel çözüm; 1 y = c1 + c 2 x + c3 e − 2 x + e x olur. 3
4.7 EULER DENKLEMLERİ

Değişken katsayılı denklemlerin çözümü için belirli bir genel çözüm yoktur. Ancak özel bir hale sahip Euler denklemleri istisnadır. Tüm Euler denklemleri sabit katsayılı denkleme dönüştürülebilir. n. mertebeden bir Euler denklemi; x n y ( n ) + α 1 x n −1 y ( n −1) +,...,+α n −1 xy ′ + α n y = R ( x) verilmiş olsun. Eğer y=xr dönüşümü uygulanırsa yukarıdaki fonksiyon r’ye bağlı n. dereceden bir polinom fonksiyona dönüşür. Eğer bu denklemin n adet r kökü gerçek ve birbirlerinden farklıysa bu halde n adet çözüm; x r1 , x r2 ,..., x rn esas çözüm setini oluşturun. Eğer örneğin r1, k katlı kök ise bu halde köke karşılık gelen k adet lineer bağımsız çözümler,
x 1 , (ln x) x r1 , (ln x) 2 x r1 ,..., (ln x) k −1 x r1
r

olur. Burada dışında eğer k katlı r1, 2 = α ∓ iβ şeklinde kompleks kökler varsa bu halde bu köklere karşılık gelen 2 k adet lineer bağımsız çözümler x α cos( β ln x), ln x x α cos( β ln x), . . (ln x) k −1 x α cos( β ln x), x α sin( β ln x) ln x x α sin( β ln x) . . (ln x) k −1 x α sin( β ln x)

olur. x>0 için bir Euler denkleminin genel çözümü , aynı karakteristik denkleme sahip lineer sabit katsayılı bir denklemin genel çözümündeki x’leri lnx’lerle yer değiştirerek elde edilebilir.
- 83 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

Örnek 4.5 Üçüncü mertebe Euler denklemi

y=xr dönüşümü (x>0) uygulayarak; x3 y ′′′ − 2 xy ′ + 4 y = 0 denklemini çözünüz.
Çözüm:

Denklemdeki tüm terimler kx m y ( m ) formunda olduğundan bu bir Euler denklemi olup

y = xr y ′ = rx r −1 y ′′ = r (r − 1) x r − 2 y ′′′ = r (r − 1)(r − 2) x r −3 ifadeleri diferansiyel denklemde yazılarak, [ x 3 (r − 1)(r − 2) − 2r + 4]x r = 0 veya x r ≠ 0 olduğundan r 3 − 3r 2 + 4 = 0 karakteristik denklemi elde edilir. bu denklemin kökleri ise 2, 2 ve -1 dir. Buna göre genel çözüm;

y ( x) = c1 x r1 + c2 ln x x r1 + C3 x r3 olarak c y ( x) = (c1 + c 2 ln x) x 2 + 3 elde edilir. x

- 84 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

Bölüm 4 ile İlgili Problemler 4.1 Aşağıdaki başlangıç-değer problemlerinin tek bir çözümünden kesin olarak var olduğu aralıkları belirleyiniz.

a) b) c) d) e)

y ′′′ + 3 y ′ = cos x , y (π ) = 0 ve y ′(π ) = −2

x 2 y ′′′ + 2 xy ′ − y = e x , y (0) = 0 ve y ′(0) = 5
( x − 1) 3 y ′′′ + 2 xy ′ − y = e − x , y (−2) = 3 ve y ′( −2) = −7 x( x − 1) y ′′′ + xy ′ − 2( x − 3) = −3 x 2 , y (1) = 2 ve y ′(1) = −5

( x 2 − 4) y ′′′ − 3xy ′ − 2 y = 0 , y (1) = 0 ve y ′(1) = 7

4.2 Aşağıdaki lineer homojen denklemleri ve x>0 için çözümlerini göz önüne alın. Wronskian değeri x>0 için kesinlikle sıfır olmayan çözümleri belirtiniz.

a) b) c) d)

y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 0 ; e x , xe x ve x 2 e x
x 3 y ′′′ − 3 x 2 y ′′ + 6 xy ′ − 6 y = 0 ; x, x 2 ve x 3 x 3 y ′′′ + 2 x 2 y ′′ − 2 xy ′ = 0 ; e − ln x , x 2 ve 5 1 ln x ve x 2 x 3 y ′′′ + 3x 2 y ′′ − 2 y = 0 ; , x x

4.3 Aşağıdaki lineer homojen denklemleri ve çözümlerini inceleyin (x>0). Verilen çözümlerin bir esas çözüm seti oluşturup oluşturulamayacağını belirleyiniz. Oluşturan seti kullanarak her bir denklemin genel çözümünü yazınız.

a) b) c) d) e) f)

y (iv ) − y = 0; 1, e x , e − x

y (iv ) − y = 0; 1, sinh x, cosh x
y ′′′ − y ′′ + y ′ − y = 0 ; e x , xe x , e − x 2 x 3 y ′′′ + 3x 2 y ′′ − 6 xy ′ − 6 y = 0 ; , x 4 e −ln x , x 3 x ex x + ln x y ′′′ − y ′′ − y ′ + y = 0 ; x , e ,3e − x y ′′′ − 4 y ′′ + 4 y ′ = 0 ; − 5, , e 2 x +1 , e 2 x + 15

4.4 Sabit katsayılı homojen denklemler

a) Üçüncü mertebeden lineer sabit katsayılı bir homojen denklemini y1, y2 ve y3 fonksiyonlarının sağlıyorsa, bunların herhangi ikisinin lineer kombinasyonunun da bir çözüm olduğu söylenebilir mi? b) x, x+1 ,x2 ve x2+5 fonksiyonlarının sağladığı üçüncü mertebeden lineer homojen bir denklem bulunabilir mi?
4.5 Aşağıdaki denklemlerin genel çözümlerini bulunuz.

a) b) c) d)

y (iv ) − y = 0 y ′′′ + 2 y ′ + y = 0 y ′′′ + 3 y ′′ + 3 y ′ + y = 0 y ′′′ + 6 y ′′ + 9 y ′ = 0
- 85 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.Dr. Tahsin ENGİN

9 Sabitin değişimi metodunu kullanarak aşağıdaki diferansiyel denklemlerin özel çözümlerini bulunuz. Bu yolla çözemediklerinizi.mertebe diğeri 3. Bunların aynı olan terimlerine karşılık gelen özel çözüm teklifleri aynı mıdır? Değilse nasıl bir fark vardır? 4. y ′(0) = 1. a) b) c) d) e) f) g) h) i) j) k) l) y ′′′ − y = 4e 3 x y ′′′ − y = −3 x 2 e 3 x y ′′′ + y ′ = 2 sin x . y′′ + y′ = 2x cosx y ′′′ − 4 y ′ + y = −2e 3 x y ′′′ − 4 y ′ + y = e x cos 2 x y ′′′ − 2 y ′′ = x 2 + 1 y ′′′ − 4 y ′ + y = sin x + cos 2 x y (iv ) − y = x − 2 y (iv ) − y = xe x sin 2 x y ′′′ + 8 y = ( x 2 − 1)e x y ′′′ + 8 y = e 2 x sin 3x y ′′′ = 5 m) y ′′′ = −3 x 2 e x 4. mertebe denklem düşünün. y (0) = 0.e) f) y ′′′ − 2 y ′′ + y ′ + 4 y = 0 y ′′′ − y ′′ + 5 y ′ + 25 y = 0 4. a) b) c) d) e) y ′′′ − y = e 3 x 1 y ′′′ − y = sin x y ′′′ + 8 y = cos 2 x 1 y ′′′ + 8 y = cos 2 x y ′′′ + y ′ − y = x + 5 . uygulanabiliyorsa. y ′(0) = y ′′(0) = 0 4.6 Aşağıdaki başlangıç değer problemlerinin özel çözümlerini bulunuz.Dr. y ′(0) = y ′′(0) = 0 y ′′′ − 3 y ′′ + 3 y ′ − y = 0 . y (0) = 1. a) b) c) d) y (iv ) − 81y = 0 . y ′′(0) = 0 y ′′′ − y = 0 . y ′′′(π ) = 1 y ′′′ − 4 y ′′ + 4 y ′ = 0 .8 Belirsiz katsayılar metoduyla aşağıdaki denklemleri çözünüz. Tahsin ENGİN .7 Homojen olmayan denklemler: Belirsiz Katsayılar Metodu a) Belirsiz katsayılar metodunun ikinci ve daha yüksek mertebeli denklemlere uygulanmasında bir fark var mıdır? b) Homojen olmayan terimleri aynı olan biri 2. belirsiz katsayılar metodu ile çözünüz.86 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç. y (0) = 1 . y (π ) = y ′(π ) = y ′′(π ) = 0.

87 Mühendisler İçin Diferansiyel Denklemler Doç.f) g) h) x2 y ′′′ + y ′′ − y = e 2 x + 8 y ′′′ + y ′′ − y = ex x y ′′′ = 1 4. Tahsin ENGİN .10 Euler Denklemi a) Bir diferansiyel denklemin Euler tipinde olup olmadığını nasıl anlarsınız? b) Bir Euler denklemini çözerken (y=xr dönüşümü yaptığınızı düşünün. c) b şıkkında üç katlı α ∓ iβ kökü bulsaydınız durum ne olurdu? 4.Dr. a) b) c) d) e) x 3 y ′′′ + x 2 y ′′ + y = 0 x 3 y ′′′ + 3x 2 y ′′ − 6 xy ′ − 6 y = 0 x 3 y ′′′ + y = 0 x 3 y ′′′ − 6 xy ′ − 12 y = 0 x 3 y ′′′ + 3x 2 y ′′ − 2 y = 0 .) üç katlı kök durumunda homojen kısmın çözümünü nasıl yazarsınız.11 x>0 için aşağıdaki Euler denklemlerinin genel çözümünü belirleyiniz.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful