YAYIN NO: DPT: 2689

DÜNYADA VE TÜRKİYE'DE ENERJİ VERİMLİLİĞİ VE TÜRK SANAYİİNDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNİN İNCELENMESİ

Kubilay KAVAK Uzmanlık Tezi

İKTİSADİ SEKTÖRLER VE KOORDİNASYON GENEL MÜDÜRLÜĞÜ EYLÜL 2005

ISBN 975 – 19 – 3782-5 (basılı nüsha)
Bu Çalışma Devlet Planlama Teşkilatının görüşlerini yansıtmaz. Sorumluluğu yazarına aittir. Yayın ve referans olarak kullanılması Devlet Planlama Teşkilatının iznini gerektirmez; İnternet adresi belirtilerek yayın ve referans olarak kullanılabilir. Bu e-kitap, http://ekutup.dpt.gov.tr/ adresindedir.

Bu yayın 500 adet basılmıştır. Elektronik olarak, 1 adet pdf dosyası üretilmiştir

ÖNSÖZ Son yıllarda dünya enerji gündeminde ağırlıklı bir yer işgal eden belli başlı konular olarak enerji piyasalarının serbestleştirilmesi, alternatif yakıt seçeneklerinin uygulanabilirliği, yenilenebilir enerji kaynakları, enerji kullanımının yol açtığı çevre sorunları için aranan ve üretilen çözümler, fosil kaynakların enerji piyasalarına ulaştırılması stratejileri sayılabilir. Bütün bu konularla ilgili olarak Türkiye’de de çok çeşitli araştırmalar yapılmış, çok sayıda kitap ve makale yayımlanmıştır. Yukarıda sayılan bütün konularla az ya da çok ilgili ve en az onlar kadar önemli olan bir diğer konu ise, enerji verimliliği program ve uygulamalarıdır. Hem sürdürülebilir kalkınma, hem alternatif yakıtlar, hem yenilenebilir kaynaklar, hem de çevre duyarlılığı ile doğrudan ilgili olan bu kavramın, enerjinin verimli tüketimi çerçevesinde piyasa serbestleştirmeleriyle ve enerji taşımacılığıyla da dolaylı bir bağı bulunmaktadır. Dünyada özellikle son yirmi yıldır son derece popüler olan ve üzerinde pek çok araştırma yapılmış böylesine önemli bir konunun Türkiye’de yeterince iyi anlaşıldığını söylemek pek mümkün değildir. Öyle ki, Türkiye’de enerji verimliliğinin çeşitli yönleriyle ilgili spesifik ve dar kapsamlı bazı çalışmalar bulunmakla birlikte, konunun bütün boyutlarıyla ele alındığı müstakil telif eserler yok denecek kadar azdır. Bunda enerji verimliliğinin nihai karar alıcılar tarafından önemsenmemesinin önemli bir rolü vardır. En az bunun kadar önemli olan bir başka husus ise, çeşitli alanlarda alınacak tedbirler ve verimli enerji kullanımlarıyla her yıl milyar dolarlarla ifade edilebilecek tasarruflar yapılabileceğinin ve birincil enerji kaynakları açısından büyük bir dış bağımlılığı bulunan Türkiye’de arz güvenliğine önemli bir katkı sağlanabileceğinin bilinmiyor oluşudur. Diğer yandan, Türk sanayiinin dış pazarlarda rekabet gücünü artırmak için gerekli olan maliyet azalmalarının, sadece verimli enerji kullanımıyla bile belli oranlara kadar mümkün olacağı da halen yeterince iyi anlaşılabilmiş değildir. Özellikle enerjinin çok temel bir girdi olduğu bazı sanayi kollarında, enerjinin verimli kullanımıyla sağlanabilecek faydalar şaşırtıcı ölçüde fazladır. Bu çalışmada, enerji verimliliğinin bir bütün olduğu ve pek çok sektörü kestiği düşüncesinden hareketle, enerjinin verimli kullanılabileceği belli başlı tüm alanlar incelenmiş, dünyadaki örnekler değerlendirilmiş, Türkiye’nin bu alandaki fotoğrafı çekilmiş ve böylece yapılabilecekler konusunda genel bir perspektif sunulmuştur. Diğer yandan, iktisadi hayatın en aktif unsurlarından olan sanayi kesimi özel olarak tahlil edilmiş, imalat sanayii sektörlerinin enerji kullanımları, enerji verimlilikleri ve enerji yoğunlukları ayrı bir başlık halinde araştırmaya tabi tutulmuştur. Politika yapıcısından sanayicisine, sivil toplum kuruluşlarından vatandaşına kadar geniş kesimli bir katılım ve sistemli bir yaklaşımla hayata geçirilecek bir enerji verimliliği seferberliğinin, Türkiye’nin enerji sorunlarının en azından bir kısmına kalıcı çözümler getireceği açıktır. Bu tezin, söz konusu geniş çaplı enerji verimliliği seferberliğine bir zemin hazırlamasını ümit ederim. Ankara / 2004 Kubilay Kavak

TEŞEKKÜR DPT’de göreve başladığım günden bu tarafa ortaya koyduğu bilgilendirici, eğitici, yönlendirici ve yetiştirici yaklaşımı, sabırlı ve paylaşımcı tutumu, güven aşılayıcı tavrıyla bu tezin oluşmasında büyük rolü ve katkısı bulunan “DPT Müsteşarlığı” Uzmanı Sayın Dr. Vedat ŞAHİN’e, Enerji verimliliği konusundaki büyük birikimini benimle paylaşan, farklı kaynaklara ulaşmamda yol gösterici olan, özellikle sanayiye ait istatistiklerin yorumlanmasında değerli katkılarını esirgemeyen “EİEİ Genel Müdürlüğü” Uzmanı Sayın Tülin Keskin’e, Eksik kalan çeşitli istatistiklerin derlenmesi ve veriler arasındaki farklılıkların açıklanması konusunda katkı sağlayan “DİE” Enerji İstatistikleri Birimi çalışanlarına, Tez çalışması boyunca anlayışlı ve yapıcı bir yöneticilik örneği sergileyen “DPT Müsteşarlığı” Altyapı Hizmetler Dairesi Başkanı Sayın Hülya TOKGÖZ’e, Bir tezin içeriğinin nasıl olması gerektiği hakkındaki düşüncelerini benimle paylaşan ve tez yazımı konusunda beni yüreklendiren “DPT Müsteşarlığı” İktisadi Sektörler ve Koordinasyon Genel Müdürü Sayın Cüneyd Düzyol’a, en kalbi ve içten teşekkürlerimi sunmayı bir borç bilirim.

1 .

Türkiye’de son yirmi yıldır bazı çalışmalar yapılmakla birlikte. Anahtar kelimeler: Enerji. Türkiye’nin imalat sanayiindeki enerji tasarruf potansiyeli finansal açıdan değerlendirilmektedir. enerjinin verimli kullanılmasını sağlamak için çok çeşitli programlar uygulanmaktadır. Enerji ihtiyacının sürekli arttığı ama kaynakların gittikçe azaldığı dünyada. Türkiye’nin çeşitli sektörlerinde enerji verimliliği alanında yapılan çalışmalar ve yapılması gereken çalışmalar da bu tezde ele alınmaktadır. Türkiye’de enerji verimliliği için alınması gereken tedbirler farklı sektörler için sıralanmaktadır. enerji yoğunluğu. enerji tasarrufu. Bu çalışmada. verimlilik uygulamalarına öncülük eden bazı ülkelerin durumları. iii . Dünyada ve Türkiye'de enerji verimliliği hakkında yapılan çalışmalar incelenmektedir. Sonuç bölümünde. Türk sanayiinin enerji tüketimleri ise. 1995 ve 2002 yılları arasında temel imalat sanayii sektörlerindeki genel enerji tüketimi ve enerji yoğunluğu eğilimleri araştırılmakta ve kaynak kullanım oranları incelenmektedir. bütün enerji kaynaklarının verimli bir şekilde kullanılması büyük önem taşımaktadır. ulaştırma gibi sektörlerde alınabilecek tedbirlere ve bunların enerji ekonomisi açısından sağlayacağı faydalara işaret edilmektedir. kişi başına enerji tüketimi ve enerji yoğunluğu gibi temel göstergeler ışığında Türkiye’nin enerji durumu. enerji verimliliği.ÖZET Planlama Uzmanlığı Tezi DÜNYADA VE TÜRKİYE'DE ENERJİ VERİMLİLİĞİ VE TÜRK SANAYİİNDE ENERJİ VERİMLİLİĞİNİN İNCELENMESİ Kubilay KAVAK Halihazırda dünya enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılamakta olan fosil yakıtların rezervleri hızla tükenmektedir. enerji verimliliği ile Türkiye’nin elde edeceği fırsatlar ve faydalara dikkat çekilmektedir. enerji verimliliği. İncelemenin sonuçları kullanılarak. Bu yüzyılın ikinci yarısında petrol ve doğalgaz gibi bazı fosil yakıtların rezervlerinin sonuna gelineceği tahmin edildiğinden. binalar. Bu kısım. Çeşitli ülkelerin enerji verimliliği çalışmalarındaki başarılı uygulamaları. bütün inceleme ve analizlerin bir sonucu olarak. enerji yoğunluğu ve enerji kaynakları dikkate alınarak ayrı bir başlık halinde incelenmektedir. Sanayi. santraller. konunun önemi henüz anlaşılabilmiş değildir. Türkiye’nin genel enerji politikası hâlâ arz güvenliğine ve talebin enerji verimliliği yoluyla azaltılması yerine büyüyen talebin karşılanması için yollar bulunmasına odaklanmaktadır. Türkiye’deki imalat sanayii için ne tür enerji verimliliği tedbirlerinin uygun olduğunun ortaya çıkarılmasını sağlamaktadır.

energy saving. many types of programs are implemented to provide efficient energy use. In this study. the importance of the issue could not be understood yet. Throughout the world where the energy demand grows continuously but the resources decrease gradually. the possible opportunities and benefits that Turkey would gain by energy efficiency is pointed out. Turkish industry’s energy consumption is analyzed as a seperate chapter by taking into consideration energy efficiency. power plants. buildings. The succesful practices of energy efficiency studies in various countries. energy intensity and energy resources. energy intensity. This chapter provides to find out what kind of energy efficiency measures are available for different manufacuring industries in Turkey. the energy efficiency studies that have been done and should be done in various sectors of Turkey are also discussed in this thesis. iv .ABSTRACT Thesis for Planning Expertise ENERGY EFFICIENCY IN THE WORLD AND TURKEY AND INVESTIGATION OF ENERGY EFFICIENCY IN TURKISH INDUSTRY Kubilay KAVAK The reserves of fossil fuels which currently respond to the major part of world energy requirements are being running out very fast. By using the results of this investigation. transportation and the utilities of these measures for energy economy are indicated. Because it is forecasted that reserves of some fossil fuels like oil and natural gas will come to an end in the second half of this century. although there have been some efforts in last two decades. rather than decreasing the demand by energy efficiency. as a result of all investigations and analyses. In the final part. The studies about energy efficiency which have been conducted in the world and Turkey are examined. In Turkey. the state of some countries which pioneer efficiency implementations. The measures that can be taken in the sectors such as industry. The general energy consumption and energy intensity tendencies of main manufacturing industries between 1995 and 2002 are explored and resource utilization ratios are investigated. Key words: Energy. exploiting all energy resources in an efficient manner has great importance. energy efficiency. the energy saving potential in Turkey’s manufacturing industry is financially evaluated. Turkey’s situation in energy in the light of basic indicators such as energy consumption per capita and energy intensity. the measures that should be taken for energy efficiency in Turkey are listed for different sectors. Turkey’s general energy policy still focuses on supply security and finding ways to meet the growing demand.

.................................................................. ii ÖZET. 55 3.................................................................3.........................iii ABSTRACT......................40 3........... 80 4................................ Dünyadaki Enerji Verimliliği Uygulamaları.................. 32 2.. Sanayide Enerji Verimliliği Uygulamaları....................... Ulaştırmada Enerji Verimliliği Uygulamaları.......................... Elektrik İletim ve Dağıtım Alanında Enerji Verimliliği Uygulamaları.......... 49 3... Binalarda Enerji Verimliliği....................................1..................... 94 v ...............3......................................3............................................................ 46 3..4........................İÇİNDEKİLER TEŞEKKÜR........................ 76 4..........................3..... Enerji Verimliliği ....3.....................................1............................51 3.................................................................................................................................................................. 46 3....................4...............6.......................................................................3..............2..... v ÇİZELGELER..... Enerji Verimliliği Nedir?....1............................... vii ŞEKİLLER........ i ÖNSÖZ...........................................4......2.................... Çeşitli Alanlarda Enerji Verimliliği Uygulamaları...... Gelişmiş Bazı Ülkelerde Enerji Verimliliği Uygulamaları...... 10 2................................................................. ABD.........................5............................. Ev Aletlerinde Enerji Verimliliği Uygulamaları..................... Santrallerde Enerji Verimliliği...................................1..........................1.................................... İngiltere............. 7 1............... Elektrik Üretim Tesislerinde Enerji Verimliliği Uygulamaları.................. Almanya......................1................................................... Enerji Verimliliğini Artırmaya Yönelik Çalışmalar.. Türkiye'de Enerji Verimliliğiyle İlgili Gelişmeler................ AB'nin Verimlilik Mevzuatı Çerçevesinde Uyumlaştırma Çalışmaları.......................................................... Japonya. Enerjide Genel Yönelimler..................................3...................................................................................................1....73 4........ Ulaştırmada Enerji Verimliliği.................. 26 2.......................................................................2..........2............... Sanayide Enerji Verimliliği Uygulamaları........ 5 1.......................................... 18 2...............................4................................... 61 3......... Fransa..................................................................................... Talep Tarafı Yönetimi ve Bütünleşik Kaynak Planlaması..........18 2...............................................................1..................83 4....................... 66 3........................................3.... ix GİRİŞ...... viii KISALTMALAR.........3............. Enerji Yoğunluğu Nedir?...........................3........................................................................63 3...................2......................................................72 4.......................................89 4............59 3.5.....................................................1............. Sanayide Enerji Verimliliği............................. 5 1... 45 3.......................... 54 3........................................................................................... Ulaştırmada Enerji Verimliliği Uygulamaları...........................2...........59 3..................... iv İÇİNDEKİLER................................3....... Binalarda Enerji Verimliliği Uygulamaları.............................................................. 68 4........ 1 1................................................. Binalarda Enerji Verimliliği Uygulamaları..........................1...

....1............................................................................. 150 EK-2.........................................................................2.................1995 Yılı Fiyatlarıyla)…………………………....1................................ Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Tüketimi (TEP)......2...............5.............. Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Harcamaları (Bin Dolar ........... Kâğıt Sanayii............ Tekstil Sanayii........1.......…………………................................................................................................ Elektrik Üretim Tesisleri....................... 141 6......... Kurumsal ve İdari Tedbirler...........................................2...............................130 6........ Hukuki Tedbirler...... 149 EK-1.................................................................... 136 6..................... Demir-Çelik Metal Ana Sanayii..................................... 114 5.......................... Orman Ürünleri Sanayii.................... Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayii..............117 5.............................................. 161 EK-4......................8.1.........……………………………………......................... 166 EK-5.....................................1..............................1995 Yılı Fiyatlarıyla)….3.................. 155 EK-3..........2..........................................2........ Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Ettiği Gelirler (Milyar TL .................9............................ 189 vi ................................................................1..........5........................……………………........................................................ 124 5................................................. 133 6...................................2......................1995 Yılı Fiyatlarıyla)…………………………………........................2...............................10............................................................5............ Türk Sanayiinde Enerji Verimliliği......................................... Hukuki ve Mali Tedbirler..................6....... 111 5................... Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi.......................... 143 6... 144 SONUÇ............................................. Elektrik İletim ve Dağıtım Tesisleri.......... 133 6................99 5....... 134 6............................. 109 5............... 135 6..................2......... İdari. Ulaştırma .............................121 5................. 182 DİZİN............................................ 100 5..................................7..............136 6.............................. Mali Tedbirler.... Kurumsal. 178 KAYNAKLAR.............. 119 5........... Türkiye’de Sanayi Alt Sektörlerinin Enerji Tüketimlerinin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde)….11................. Kimya Sanayii.............. Gıda Sanayii...................................2........1...................... İmalat Sanayiinde Enerji Tasarrufu Potansiyeli................ Çeşitli Alanlarda Alınabilecek Enerji Verimliliği Tedbirleri............. 106 5..3......................................... Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Ettiği Gelirler (Milyon Dolar .............. Metal Eşya ve Makine-Teçhizat Sanayii..................... 139 6................... Binalar........ Sanayi Satış İstatistiklerinde Yer Alan Alt Sanayi Kolları……………… 171 EK-6.... 174 EK-7.1995 Yılı Fiyatlarıyla)…...4................... Sanayi..................3. Genel Değerlendirme.............. 135 6.......... Tasarruf ve Verimlilik Artışı İçin Öneriler................................................................................... 146 EKLER...................4................ Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Harcamaları (Milyon TL ........................ 103 5.

.. Orman Ürünleri Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……………....... Türkiye’nin Komşu Ülkelerle Olan Elektrik Bağlantısı..…....11..…….ÇİZELGELER Çizelge Sayfa Çizelge 1....7.2..... Türkiye’deki Önemli Linyit Yataklarının Rezerv ve Isıl Değerleri….. Ülkeler İtibariyle 1998 Yılı Sanayi Toplam Enerji Yoğunlukları ………….....2.……........ Dünyanın Çeşitli Bölgelerindeki Kişi Başına Enerji Tüketimleri…….... Avrupa’daki Konutlarda Nihai Enerji Kullanımının Dağılımı.....6.. Türkiye’deki Kombine Çevrim Santralleri…………………………………… 93 Çizelge 5...... Santrallerin Asgari Birim Yatırım Maliyetleri……………………………….…… 40 Çizelge 3...4....14.13. 110 Çizelge 5..... 127 Çizelge 5... Sektörler İtibariyle Taşınan Yolcu Başına Enerji Tüketimleri……... ERDEMİR’in Bazı Yıllardaki Çelik Üretimi ve Enerji Tüketimi………….…... 65 Çizelge 4....5......…...……...2..1...6...3.......... Dünyanın Çeşitli Bölgelerindeki Enerji Yoğunlukları (TEP/Bin $)………. Bazı Ülkelerdeki Enerji Yoğunlukları (TEP/Bin $)....3...5...4........ 128 Çizelge 5.14 Çizelge 1.4. Sanayi Sektöründe Mümkün Olan Yıllık Tasarruf Miktarı………………..…….1.........… 131 vii ..……16 Çizelge 2...............……….…….....…… 104 Çizelge 5.... Demir-Çelik Metal Ana Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi………… 119 Çizelge 5.... Türkiye-IEA 1998 Yılı Sanayi Enerji Yoğunluğu Karşılaştırması………….. 30 Çizelge 2.... 13 Çizelge 1....... 123 Çizelge 5.. Tekstil Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……………….. 102 Çizelge 5.14 Çizelge 1.. Kimya Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi…………………... 15 Çizelge 1..…....3.......-Teçh. 112 Çizelge 5...……… 40 Çizelge 2... Sektörlere Göre 1 TEP Enerjinin Maliyeti …………………………...12....... Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi…… 120 Çizelge 5.……........ 130 Çizelge 5.... Bazı Bölgeler ve Bazı Ülkeler İtibariyle Dünyadaki Enerji Tüketimi (MTEP). Elektrik Üretiminde Kullanılan Yakıtların 2000 Yılı Fiyatları………………...…………. Sektörler İtibariyle Taşınan Yük Başına Enerji Tüketimleri...1...........2...........……....2.. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Enerji Yoğunluğunun Gelişimi…….......9.....126 Çizelge 5.....1.... Metal Eşya ve Mak..…....1....…… 88 Çizelge 4..... İngiltere’de Çeşitli Tiplerdeki Enerji Verimli Soğutucu Ev Araçlarının Sağlayacağı Tasarruf Miktarı. Bazı Ülkelerin Enerji Yoğunluklarındaki Gelişmeler (TEP/Milyon $)…....………………………………. 91 Çizelge 4..10. 7 Çizelge 1...... Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……. Kâğıt Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……………….3... 30 Çizelge 2.. Gıda Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi……………………………...……...115 Çizelge 5. Bazı Ülkelerdeki Kişi Başına Enerji Tüketimleri (KEP). 107 Çizelge 5.........……… 47 Çizelge 3.8.

ŞEKİLLER Şekil Sayfa

Şekil 2.1. Doğalgaz Kombine Çevrim Santralindeki Enerji Çevrimi…………………. 28 Şekil 2.2. Çeşitli Bölgeler İtibariyle Ulaştırma Enerji Yoğunluğunda Gelişmeler....….35 Şekil 3.1. Bazı Avrupa Ülkelerinde Yeni Binaların Enerji Tüketim Gelişimleri...…… 47 Şekil 3.2. 11 Avrupa Ülkesinde Etiket Tiplerine Göre Buzdolabı Satışları...............… 50 Şekil 3.3. Avrupa Ülkelerinde 1995 Sanayi Enerji Yoğunluğu Değerleri……………. 52 Şekil 3.4. Bazı AB Ülkelerinde Yeni Arabaların Birim Tüketimlerindeki İyileşmeler…..……………...............................................................……. … 55 Şekil 5.1. Türkiye’nin Gıda Sanayiinde Gelişmeler…………………………………... 101 Şekil 5.2. Türkiye’nin Tekstil Sanayiinde Gelişmeler….……………………………... 104 Şekil 5.3. Türkiye’nin Orman Ürünleri Sanayiinde Gelişmeler…...………………….. 106 Şekil 5.4. Türkiye’nin Kâğıt Sanayiinde Gelişmeler……………………………….…. 109 Şekil 5.5. Türkiye’nin Kimya Sanayiinde Gelişmeler………………………………… 112 Şekil 5.6. Türkiye’nin Taş ve Toprağa Dayalı Sanayiinde Gelişmeler...……………... 115 Şekil 5.7. Türkiye’nin Demir-Çelik Metal Ana Sanayiinde Gelişmeler……………….118 Şekil 5.8. Türkiye’nin Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiinde Gelişmeler….……… 120 Şekil 5.9. Türkiye’nin Metal Eşya ve Mak.-Teçh. Sanayiinde Gelişmeler…………… 122 Şekil 5.10. Türk İmalat Sanayii Enerji Yoğunluğundaki Gelişmeler….……………… 125 Şekil 5.11. Türk ve Japon Demir-Çelik Sanayiilerinin Karşılaştırması (2001)……….. 129

viii

KISALTMALAR ACEEE ADEME AG a.g.e. Bkz. BRE BTEP C. CBEE DC Der. DİE DM DMS DOE DSM ECEEE Ed. EDMC EEBPp EEO EIA EİE EPDK ETKB ETSU : American Council for an Energy-Efficient Economy (Enerji Verimli Ekonomi İçin Amerika Konseyi) : l'Agence de l'Environnement et de la Maitrise de l'Energie (Enerji Yönetimi ve Çevre Ajansı). : Alt gerilim : Adı geçen eser : Bakınız : Building Research Establishment (Bina Araştırma Kuruluşu) : Bin ton petrol eşdeğeri : Cilt : California Board for Energy Efficiency (California Enerji Verimliliği Kurulu) : Direct current (doğru akım) : Derleyen : Devlet İstatistik Enstitüsü : Dağıtım merkezi : Distribution management system (dağıtım yönetimi sistemi) : Department of Energy (ABD ve İngiltere’de Enerji Bakanlığı) : Demand side management (talep tarafı yönetimi) : European Council for an Energy-Efficient Economy (Enerji Verimli Ekonomi İçin Avrupa Konseyi) : Editör : Energy Data and Modelling Center (Enerji Veri ve Modelleme Merkezi) : Energy Efficiency Best Practice Program (Enerji Verimliliği En İyi Uygulama Programı) : Energy Efficiency Office (Enerji Verimliliği Birimi) : Energy Information Administration (Enerji Bilgi İdaresi) : Elektrik İşleri Etüd İdaresi : Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu : Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı : Energy Technologies Supporting Unit (Enerji Teknolojileri Destekleme Birimi) ix

EÜAŞ GIS GJ GSMH GSYİH GWh HEES IEA IRP JICA Kcal KEP KJ koe kV kW kWh LNG LPG MAGLEV Mcal MTEP MVA MW NOVEM OECD OG ÖTV p.

: Elektrik Üretim A.Ş. : Geographical information system (coğrafi bilgi sistemi) : Giga (milyar) joule : Gayri safi milli hasıla : Gayri safi yurtiçi hasıla : Giga (milyar) watt-saat : Home Energy Efficiency Scheme (Konutlarda Enerji Verimliliği Programı) : International Energy Agency (Uluslararası Enerji Ajansı) : Integrated resource planning (bütünleşik kaynak planlaması) : Japanese International Cooperation Agency (Japon Uluslararası İşbirliği Teşkilatı) : Kilokalori : Kilogram petrol eşdeğeri : Kilojoule : Kilogram oil equivalent (kilogram petrol eşdeğeri) : Kilovolt : Kilowatt : Kilowatt-saat : Liquified natural gas (sıvılaştırılmış doğal gaz) : Liquified petroleum gas (sıvılaştırılmış petrol gazı) : Manyetik kaldırmalı : Mega (milyon) kalori : Milyon ton petrol eşdeğeri : Mega (milyon) volt-amper : Mega (milyon) watt : Netherlands Agency for Energy and the Environment (Hollanda Çevre ve Enerji Ajansı) : Organisation for Economic Cooperation and Development (Ekonomik İşbirliği ve Kalkınma Örgütü) : Orta gerilim : Özel tüketim vergisi : Page (sayfa)

x

PEM PJ s. SAVE SCADA ss. TCDD tce TEDAŞ TEİAŞ TEP TM toe TÜBİTAK TWh UCTE UETM UNIDO vb. vs. Yİ YİD

: Proton alışverişli membran : Peta (katrilyon) joule : Sayfa : Specific Action on Vigorous Energy Efficiency (Etkin Enerji Verimliliği İçin Spesifik Faaliyet) : Supervisory Control And Data Acquisition (Dağıtım Şebekelerinde Denetimli Kontrol ve Veri Toplama Sistemi) : Sayfadan sayfaya : Türkiye Cumhuriyeti Devlet Demiryolları : Ton coal equivalent (ton kömür eşdeğeri) : Türkiye Elektrik Dağıtım A.Ş. : Türkiye Elektrik İletim A.Ş. : Ton petrol eşdeğeri : Trafo merkezi : Ton oil equivalent (ton petrol eşdeğeri) : Türkiye Bilimsel ve Teknik Araştırma Kurumu : Tera (trilyon) watt-saat : Union for the Coordination of Transmission of Electricity (Elektrik İletim Koordinasyon Birliği) : Ulusal Enerji Tasarruf Merkezi : United Nations Industrial Development Organization (Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü) : Ve benzeri : Ve saire : Yap-işlet : Yap-işlet-devret

xi

hem de enerji verimliliği kavramını gündeme getirmiş. Mevcut kullanım düzeylerinin sabit kalması durumunda bile özellikle petrol rezervlerinin uzun olmayan bir süre içerisinde tükeneceği tahmin edilmektedir. Özellikle kalkınmakta olan ülkelerin fosil yakıt taleplerinde kesintisiz bir artış söz konusudur. Ancak. enerji-kalkınma ilişkisi bu çerçeve içinde değerlendirilmiştir. doğalgaz) gittikçe ve süratle azalmakta oluşu. Bir tarafta daha az maliyet ve daha az birincil kaynak kullanımıyla daha çok enerji üretimi yönünde çalışmalar sürerken. yaşam standartlarının yükseltilmesinde hayati bir rol oynadığı bilinmektedir. diğer tarafta aynı miktar enerjiyle daha çok iş yapılması veya aynı miktar 1 . Buna karşılık fosil yakıt rezervlerinde paralel bir artış meydana gelmemektedir. diğer yandan mevcut kaynakların etkin biçimde değerlendirilmesi gündeme gelmekte ve enerji tüketiminin konforu etkilemeden düşürülmesi yönünde eğilimler oluşmaktadır. hem bu kaynakların rasyonel ve ekonomik biçimde kullanımı olgusunu. petrol. Bu eğilimler genel olarak enerji verimliliği başlığı altında değerlendirilmektedir. Hızla tükenen fosil yakıtların yerine bir yandan alternatif enerji kaynakları aranırken. halihazırda en önemli enerji kaynağı olan fosil yakıtların (kömür.GİRİŞ Enerjinin ekonomik ve sosyal kalkınmanın önemli bileşenlerinden biri olduğu. Sürdürülebilir bir kalkınmanın sürekli ve kaliteli bir enerji arzıyla mümkün olacağı da çok bilinen bir diğer husustur. diğer yandan bu kaynakların yarattığı çevresel problemler. Enerji verimliliği hem enerjinin üretimi ve iletimi. hem de tüketimi alanında genel etkinlik çalışmalarının tümünü kapsamaktadır. Bugün itibariyle dünya enerji ihtiyacının önemli bir bölümünü karşılamakta olan fosil yakıt rezervlerinin kullanım hızı sürekli artmaktadır. Biraz daha fazla ömür biçilen doğalgaz kaynakları için de benzer bir durumun söz konusu olduğunu söylemek mümkündür. sürdürülebilir kalkınmayla ilgili çalışmalara bu konuların dahil edilmesi sonucunu doğurmuştur. çok uzun bir süre boyunca enerjinin tüketicilere güvenli biçimde sunulması ekseninde ele alınmış. Sürdürülebilir kalkınmanın enerjiyle olan bağlantısı.

politika ve stratejiler üretilmektedir. Türkiye’de son yıllarda enerji verimliliğine yönelik bazı çalışmalar yürütülmeye başlanmış. elektrik gibi çok değişik formlarda olabilen enerji kayıpları ile her çeşit atığın değerlendirilmesi veya geri kazanılması veya yeni teknoloji kullanma yoluyla üretimi düşürmeden. bina mimarisi. gaz. tedbirler geliştirilmekte. basınçlı hava. Özellikle uluslararası pazarlarda rekabet etme durumu içinde olan Türkiye'deki sanayi kesiminin enerjiyi verimli kullanamadığı da istatistiki verilerden anlaşılmaktadır 2 . belli limitlerin altında yakıt tüketen araçların üretimi için getirilen zorunluluklardan gelişmiş toplu taşıma sistemlerine. cam ve ısıtma/aydınlatma sistemleri ekseninde yürütülen ısı yalıtım çalışmalarından akıllı bina uygulamalarına. bir kısmı da büyük endüstriyel şirketler ile üniversiteler tarafından yürütülen ve bazılarını hükümetlerin de desteklediği teknoloji geliştirme programlarıdır. eğitim ve bilgilendirme faaliyetleri. iletim ve dağıtım süreçlerindeki kayıpların azaltılıp performans standartlarının yükseltilmesinden bütünleşik enerji arz ve talep yönetimlerine kadar bir dizi uygulamayı içermektedir.işin daha az enerji tüketilerek yapılması konusunda çeşitli çalışmalar yürütülmekte. Isı. Enerjinin verimli kullanımıyla ilgili göstergelere göre Türkiye’nin dünya ortalamasından bile geride olduğu ve bir birim katma değer üretebilmek için pek çok ülkeye göre oldukça yüksek düzeyde enerji harcadığı görülmektedir. dış yapı elemanları. talep tarafı yönetimi ışığında puant yükün tasarruf yoluyla yataylaştırılmasından yeni tip santral teknolojilerine. elektrik üretim. enerji verimli teknolojilerin geliştirilmesi ve yaygınlaştırılması için büyük bütçeli programlar uygulanmaktadır. ancak konunun önemi enerjide etkin rol oynayan çevrelerde dahi henüz yeterince anlaşılamamıştır. bir kısmı yaptırımlar getiren yasal düzenlemeler. televizyon. buzdolabı. sosyal refahı engellemeden enerji tüketiminin azaltılması olarak tarif edilebilecek enerji verimliliği çalışmaları. özellikle de gelişmiş ülkelerde enerjinin verimli kullanılması için çok çeşitli çalışmalar yapılmakta. çamaşır makinesi. Dünyada. buhar. bir kısmı sivil kuruluşlar tarafından yürütülen kampanyalar ve gönüllü faaliyetler. Bu çalışmaların bir kısmı kamu eliyle yürütülen çeşitli uygulamalar. fırın gibi ev aletlerinde uygulanan etiketleme yaklaşımlarından yüksek verimli sanayi süreç dönüşümlerine.

genel hatlarıyla enerji verimliliğinin ne olduğu. pek çok farklı program geliştirilmektedir. Türkiye’nin sektörler itibariyle enerji verimliliği açısından durumu. Son yıllarda. Diğer yandan. meselenin anahatlarıyla ortaya konulmasına dikkat edilecektir. Türkiye’de enerji verimliliği alanında yapılan ve yapılması gereken çalışmalar anlatılacaktır. bu alanlarda dünyanın çeşitli yerlerinde yapılmış başarılı uygulama örneklerinin neler olduğu.Bugüne kadar Türkiye’de binalar ve ev aletlerindeki enerji verimliliğinde bazı düzenlemeler yapılmış. Bunlar olabildiğince bütüncül bir perspektifle ve gruplandırılarak sunulmaya çalışılacaktır. alınması gereken çok sayıda tedbir vardır. yeni inşa edilen elektrik üretim tesislerinde verimlilik kavramı ve verimli yakıt teknolojileri dikkate alınmaya başlamıştır. Ulaştırma sektöründe enerji verimliliğinin önem ve ifade ettiği anlam yeterince anlaşılamamıştır. Bu konuda katedilmesi gereken büyük bir mesafe. Bu çalışmada. AB müktesebatına uyum kapsamında bazı yönetmelikler çıkarılmıştır. Ancak bunların uygulama sonuçları henüz ortaya çıkmamıştır. Öyle ki. Bahsi geçen incelemeler sırasında. kişi başına enerji tüketimi ve enerji yoğunluğu gibi göstergeler ekseninde Türkiye’nin genel durumu ve dünya genelindeki konumu. 3 . çünkü her bir sektörde çok sayıda verimlilik alanı bulunmakta. Bu yönetmeliklerin kısa sürede olumlu sonuçlar doğurması pek mümkün gözükmemektedir ve bu yüzden başka düzenlemelerin gündeme gelmesi söz konusu olabilecektir. Enerji verimliliğiyle ilgili olarak. Buna karşılık elektrik iletiminde. hangi alanlarda ne tür uygulamalar yapılabildiği. konunun Türkiye’nin gündemine girmesinden tatmin edici bir seviyeye ulaşamamıştır. Bazı sanayi kuruluşları da konunun önemini anlamaya ve enerji verimliliğine yönelik tedbirler almaya başlamıştır. sanayiye yönelik olarak bazı eğitim ve bilgilendirme çalışmaları devlet eliyle yürütülmektedir. sektörde verimli enerji kullanımı henüz bir değerlendirme ölçütü olarak politikalara dahil edilmiş değildir. her biriyle ilgili çok sayıda teknolojik araştırma yapılmakta. Genel bir değerlendirme yapılarak söylenecek olursa. özellikle de dağıtımında çok büyük bir verimsizlik söz konusudur. enerji verimliliğinde öncü çalışmaları bulunan bazı ülkelerin durumları. konuyu bütün yönleriyle ele alan ve makro değerlendirmeler yaparak Türkiye’nin durumunu etüt eden çalışmaların sayısı yok denecek kadar azdır.

genelde enerji verimliliği. Bunun için resmi yazı ile DİE’den elde edilen. çalışmadan elde edilen veriler ışığında Türkiye’de enerji verimliliği için alınması gereken tedbirler sıralanacaktır. İmalat sanayii enerji tüketimleriyle ilgili veri setinin en son 2001 yılı verilerini içermesinden dolayı. Çalışmanın devamı kapsamında. imalat sanayii dalları itibariyle enerji kaynaklarına göre dağıtılmış enerji tüketim oranlarına yönelik istatistikler analitik bir yaklaşımla ele alınacaktır. Fransa ve Japonya’nın bu alandaki bazı çalışmalarına yer verilecektir. Türk sanayiinin enerji tüketimleri. özelde ise enerji yoğunluğu ile enerji kaynakları açısından incelenecektir. Çalışmanın son kısmında. Ülke örneklemesi yapılırken. Türkiye’deki ortama ışık tutabilecek ve model alınabilecek uygulamalara öncelik tanınacaktır. Almanya. elektrikli ulaşım araçları. hidrojen enerjili arabalar. akıllı binalar. Ayrıca. vb. Ayrıca dünyada enerji verimliliği alanında gelişmiş ve uygulamaya konulmuş çeşitli teknolojik yenilikler (yeni santral teknolojileri.) da dikkat çekilecektir. vb. dünyadaki örnekler incelenirken. bunlar ekler kısmında tablolar halinde sunulacaktır. hem milli gelir hem de enerji tüketimi açısından ileri seviyelerde olan ve enerji verimliliğinde büyük aşamalar kaydetmiş bulunan ABD. ısıtma sistemleri. alt sanayi dallarının üretimden elde ettikleri gelirlere yönelik veriler esas alınarak enerji yoğunluğu değerleri hesaplanacak ve bu değerler karşılaştırmalı olarak irdelenecektir.Dünyada enerji verimliliğiyle ilgili konularda birbirinden farklı pek çok uygulama örneği bulunduğundan. Enerjinin önemli bir bölümünün tüketildiği Türk sanayi sektörü. hangi sanayi dallarında ne tür yakıt verimliliği tedbirleri geliştirilmesi gerektiğine dair genel ipuçları da elde edilecektir. enerji yoğunluğu karşılaştırmaları 19952001 yılları arasında yapılacaktır. 1995 yılından itibaren temel imalat sanayii sektörleri bazında enerji yoğunluğundaki eğilimlerin ortaya çıkarılacağı ve enerji kaynaklarının kullanım oranındaki değişimlerin izleneceği bu kısımda. İngiltere. 4 . Türk sanayiindeki enerji tasarrufu potansiyeli hakkında genel bir değerlendirme yapılacaktır. Çok sayıda enerji kaynağına göre hazırlanmış veriler ana enerji kaynaklarına göre düzenlenecek. ayrı bir başlık halinde değerlendirilecektir.) ile üzerinde çalışmaların sürdüğü ve henüz ticarileşememiş teknolojik uygulamalara (yakıt pilli ev ısıtma sistemleri.

1. hem de enerjiyi üzerinde durulması gereken en önemli sorunlardan birisi haline getirmiştir. sermaye hareketleri için sınırların hemen hemen kalkmış bulunması ve iletişim alanındaki devasa gelişmeler hem dünyadaki enerji kullanımının miktar ve hızını artırmış. Bir yandan enerjiyle ilgili olarak ortaya çıkan ozon tabakasındaki incelme. çevre standartlarını dikkate alan ve riski en aza indirgenmiş enerji politikaları üretmek için çalışmaktadırlar. 2003b. 5 . enerji ve elektrik enerjisi sistemlerinde tasarruf uygulamalarını ve verimlilik yaklaşımlarını zorunlu hale getirmektedir. karar vericileri ve üst yöneticileri güvenli. dünyada enerji alanında 2030 yılına kadar yapılması gerekli enerji yatırımları incelenmiştir. Bütün dünyada ülkelerin enerji konusuyla ilgili birimleri. Enerjide Genel Yönelimler Enerji. özellikle dünyadaki stratejik dengeleri zaman zaman yerinden oynatan petrolün fiyat istikrarının bulunmayışı.1. Kitapta öne çıkan bazı bulgular şunlardır1: 1 IEA (International Energy Agency). özellikle geride bıraktığımız yüzyılın başlarından itibaren ülkelerin rekabet üstünlüğü sağlamada istifade ettikleri en önemli unsurlardan biri olmuştur. İçine girdiğimiz yeni çağda ise. hem de insanlık adına düşünme sorumluluğunda olan bilim adamlarını ve aydınları enerji konusuna daha çok yoğunlaşmaya ve bu alan üzerinde daha çok araştırma yapmaya sevk etmektedir. dünyadaki teknolojik yenilikler. Enerji arz sisteminin sürekli değişmesi. ENERJİ VERİMLİLİĞİ 1. enerji materyallerinin fiyatlarının kısa periyotlar içinde dramatik değişiklikler sergilemesi. yeni yeni teknolojilerin geliştirilmekte oluşu. Uluslararası Enerji Ajansı tarafından hazırlanan “World Energy Outlook” isimli kitapta. bütün bunlara karşın enerjinin gündelik hayatımızdaki kullanım oranının ve vazgeçilmezliğinin son yıllarda fevkalâde artmış olması. uluslararası sınırların geçirgenliğinin artması. diğer yandan dünyadaki doğal enerji kaynaklarının (özellikle fosil yakıtların) hızla tükenmesi gibi riskler hem birer müstakil varlık olarak devletleri. sera gazı emisyonlarının insan yaşamını tehdit eder boyutlara ulaşması gibi sorunlar.

6 . √ Öngörülen yatırımların önemli bir bölümü. Department of Energy) bağlı olarak çalışan EIA (Energy Information Administration)’inn dünyadaki enerji tüketimleri hakkındaki güncel tahminleri aşağıdaki tabloda yer almaktadır2: 2 EIA (Energy Information Administration). √ Gelişmekte olan ülkelerde. enerji alanında yapılacak yatırımlar ve bu alandaki yatırımlar için harcanacak miktarlar bütün dünya ülkelerini ilgilendirse de. özel sektörün piyasalara daha yoğun bir şekilde müdahil olması gereklidir. 2002. en büyük zorluğu oluşturmaktadır.√ 2001-2030 yılları arasında dünyadaki enerji arzı altyapısı için gerekli toplam yatırım miktarı 16 trilyon ABD dolarıdır. özel yatırımların 1997 yılından beri gerilemekte bulunduğu dikkate alınırsa. Gelişmekte olan ülkelerin ihtiyaç duydukları yatırımlar için gereken finansmanın temin edilmesi. Enerji tüketimlerinin. Bu miktar. mevcut arz seviyesinin muhafaza edilebilmesi için gereklidir. enerji arz kapasitesini artırmak ve önümüzdeki dönemde tükenecek olan veya kullanılmaz duruma gelecek mevcut veya müstakbel arz tesislerinin yerine yenilerini yapmak için gereklidir. 2030 yılına kadar yapılacak yatırımların %51’inin. bu ülkelerin özel sermayeyi ne ölçüde başarılı bir şekilde cezbedecekleri gelecekteki elektrik yatırımlarının en büyük bilinmeyenlerinden birisidir. kendi öz kaynaklarıyla yatırımlarını finanse etmekte zorlanan gelişmekte olan ülkeler açısından bu veriler daha büyük bir önem taşımaktadır.S. √ Enerji kaynakları için gereken mali kaynakların geçmişte olduğundan daha fazla oranda özel ve yabancı kaynaklardan temin edilmesi gerekmektedir. ABD’deki Enerji Bakanlığı’na (U. mevcut veya müstakbel kapasitenin korunması için harcanacağı tahmin edilmektedir. Öte yandan. özellikle gelişmekte olan ülkelerde hızla artacağı tahmin edilmektedir. Her ne kadar enerjinin kullanımı. üretimin ve talebin çok hızlı arttığı gelişmekte olan ülkelere yapılması gerekecektir. √ Enerji sektöründe zorunlu yatırımların yaklaşık yarısının.

dünya enerji tüketiminin 2030 yılından önce bugünkünün yaklaşık iki katı olması beklenen bir gelişmedir. 1. Diğer yerler Avustral-asya kısmında gösterilmiştir.Çizelge 1.2. Enerji yatırımlarının yüksek bedeller gerektirmesi kadar. Bazı Bölgeler ve Bazı Ülkeler İtibariyle Dünyadaki Toplam Enerji Tüketimi (MTEP) Yıllar Ülke ABD* Kanada İngiltere Almanya Fransa İtalya Çin Hindistan Japonya Güney Kore Avustral-asya Eski SSCB Ülke. Kaynaklara rahatça erişimin yokluğunun veya kaynakların belli coğrafi bölgelerde yoğunlaşmış olmasının. Bütün bu gelişmeler karşısında enerji kullanımına ilişkin yeni stratejiler oluşturmak kaçınılmaz hale gelmiştir: 7 . Enerji Verimliliği Nedir? 1970’lerin ortasından itibaren sanayileşmiş Batı ülkelerinin enerji tüketimindeki büyümede güçlü bir azalış meydana gelmiştir. ancak yine de eğer mevcut yönelimler devam ederse. enerji ürünlerinin maliyetlerindeki artışın ve enerjinin daha tehlikeli formlarının kullanımının krizleri ve ekolojik felâketleri tetiklemesi muhtemeldir. özellikle de petrolde son yıllarda görülen artışlar da. Doğu Avrupa Afrika Brezilya Türkiye Dünya Toplamı Geçmiş Veriler 1990 1998 1999 2121 2383 2446 275 305 316 234 251 250 373 357 352 222 256 258 176 201 203 681 890 803 196 293 307 452 541 547 92 73 185 122 153 157 1529 975 988 399 299 283 235 292 297 142 208 215 50 76 74 8724 9568 9623 2005 2712 346 269 387 282 223 1080 384 578 243 171 1112 321 352 237 85 11053 Projeksiyonlar 2010 2015 2913 3116 374 398 282 295 400 412 296 309 237 249 1388 1734 459 549 609 640 270 302 184 196 1210 1337 348 382 395 455 289 353 99 113 12413 13902 2020 3297 422 308 428 328 262 2127 639 671 327 209 1439 411 510 424 127 15410 * 50 eyalet ve Columbia bölgesini içermektedir. birincil enerji kaynaklarında.1. dikkate alınması gereken önemli hususlardan biridir.

bunların dışında kalan genel tedbirler olup dolaylı enerji tasarrufu olarak nitelendirilmektedir: İnsanları her türlü eşyanın uzun süre kullanımına teşvik ederek yenilerinin üretim hızını düşürmek. kalite ve 4 performansı düşürmeden enerji ihtiyacının en aza indirilmesidir. “Halk arasında genellikle enerjinin az kullanılması.“Bugün. 2001:271. Enerji tasarrufu ise. ekonomide materyal tüketiminin olmadığı faaliyetlere geçiş yapmak. Böyle bir strateji.” Enerji verimliliğiyle ilgili stratejinin en önemli basamaklarından birisi hiç şüphesiz enerji tasarrufudur. hem de çevresel tehlikelerle enerji üretim ve tüketiminden kaynaklanan ekonomik ve sosyal maliyetleri en aza indirgeyen bir strateji oluşturmak için. enerji kaynaklarının üretimden tüketime kadar tüm safhalarda en yüksek etkinlikte değerlendirilmesini ifade eden bir kavramdır. alışkanlık ve günlük davranışları nihai kullanım teknolojilerini daha dikkatli kullanmaya göre ayarlamak. yerleşim yerlerini enerji sarfiyatını minimize edecek şekilde seçmek. aslında enerji atıklarının değerlendirilmesi ve mevcut enerji kayıplarının önlenmesi yoluyla tüketilen enerji miktarının ekonomik kalkınmayı ve sosyal refahı engellemeden. en ileri teknolojileri kullanan ve belirgin biçimde etkin 3 ekonomilere sahip olan ülkeler için de geçerlidir. ekonomik ve siyasi kısıtlarla birlikte düşünülmektedir. 1997:17-18. maliyet-etkin yaklaşımları (daha enerjiverimli araç. İkincisi ise.” Enerji tasarrufu kalemleri genellikle ikiye ayrılmaktadır. Basitçe ifade edilecek olursa enerji verimliliği. vb. enerji ve enerji kaynaklarının verimli olarak değerlendirilmesi amacıyla kullanıcılar tarafından 3 4 Laponche at al. Bunlardan birincisi doğrudan enerji tasarrufu uygulamaları olup. çeşitli nihai kullanım teknoloji stoklarını sınırlandırmak) ve somut tedbirleri içermektedir. Burada bahsedilen strateji de enerji verimliliği stratejisidir. 5 Norgard. Her ne kadar enerji tasarrufu. hem sürdürülebilir kalkınmanın gereklerini yerine getiren. enerji tasarrufunu da kapsayan daha geniş bir kavramdır. iki ampulden birinin söndürülmesi şeklinde algılanmakta olan enerji tasarrufu. 2004:59. en önce enerji ihtiyacı kavramının dramatik biçimde yeniden ele alınmasına dayanmaktadır. Aynı hizmet bugünkünden daha az enerji kullanarak ve toplamda bugünkünden daha az bir maliyetle yerine getirilebilir.5 Bu çalışmada sıklıkla kullanılacak olan enerji verimliliği. Çalıkoğlu. Bu durum. genelde basit kısıntı tedbirleri uygulamak olarak algılanıyor ise de. aslında çok daha geniş bir tedbirler dizisini içermektedir. ev ve arabaları kullanmak. 8 . çevresel kısıtlar.

termal konfor.alınan tedbirler sonucunda belirli miktardaki üretimi ve hizmeti gerçekleştirmek için her aşamada harcanan enerji miktarında sağlanan azalmayı anlatmaktadır. elektrik gibi çok değişik formlarda olabilen enerji kayıpları ile her çeşit atığın değerlendirilmesi veya geri kazanılması veya yeni teknoloji kullanma yoluyla üretimi düşürmeden. ulaştırma ve ürün imalatı gibi alanlarda enerji kullanan ekipmanlar tarafından sağlanan fiziksel rahatlığa işaret etmektedir. Nihai kullanım enerji verimliliği ısıtma. yiyecek soğutma. hem de arz tarafına yönelik önleyici yaklaşımları kapsamaktadır. kojenerasyon ve enerji geri kazanımları gibi sonuçları olan 6 performans temelli iyileştirmelere yoğunlaşır. iklimlendirme. buhar. daha verimli enerji üretimi. enerji verimliliği için yatırımlar yaparak olabilecek enerji arz yatırımlarını azaltmak yerine. basınçlı hava. Arz tarafı enerji verimliliği ise. gaz. yemek pişirme. enerji ve enerjiyle ilgili hizmetlerin başarılı bir 6 The WEHAB Working Group. söz konusu çalışmaların en önemli kısıtlarından birisi durumundadır. Söz konusu aktörler. sektörlerinde ve hizmetlerinde bulunabilir ve bu alanda büyük bir potansiyel henüz değerlendirilmemektedir. enerji alanındaki çeşitli aktörler tarafından enerji verimliliği sorununa çare olarak görülmektedir. Dünyadaki yaygın eğilim. Burada sözü edilen öz enerji hizmetleri. bu bütünleşmenin öz enerji hizmetlerinin (alan ısıtması gibi) yerine getirilmesinde çok daha iyi bir enerji verimliliği sağlayacağı düşüncesindedirler. 9 . aydınlatma gibi hizmetleri sağlayan ekipmanların geliştirilmesine odaklanır. Bir başka deyişle enerji verimliliği. Enerji verimliliğine yönelik çalışmalar hem tüketim alanındaki tasarrufları. tam tersine. Enerji piyasalarının ve enerji tüketim ekipmanlarının bütünleşmesi. eğer çatı çalışmaları doğru bir şekilde yapılırsa. ısı. aydınlatma. Öz enerji hizmetlerinin karşılanması genellikle enerji kullanan ekipmanlar. “Enerji verimliliği fırsatları neredeyse bütün enerji nihai kullanımlarında. sosyal refahı engellemeden enerji tüketiminin azaltılmasıdır.” Bugün dünyada enerji verimliliği geliştirme konusunda pek çok çalışma bulunmaktadır. 2002:12. doğrudan enerji arzına yönelik yatırımlara ağırlık vermek şeklinde tezahür etmektedir. ancak enerji verimliliğinin yaygınlaştırılması için gereken yatırımlar. gelişmiş endüstriyel süreçler.

ekonomik denge açısından gelişmekte olan ülkelerde Batılı sanayileşmiş ülkelere göre daha önemlidir: “Enerji verimliliği stratejilerinin gelişmekte olan ülkelerde daha önemli olması. Bu programların çevresel faydaları son derece açıktır. Herhangi bir ihtiyaç için enerji tüketiminin azaltılması (evleri yalıtarak. motor verimliliğini artırarak. uzun vadeli bir enerji tasarruf politikasının 8 bölümleri olarak şekillendirilmelidirler. Bu alanda ekonomik araçlar ile normatif araçlar (örneğin minimum enerji standartları) genellikle en etkili ve en maliyet-etkin tedbirler olmaktadır. enerjiyle ilgili salt bir alana odaklanmanın istenilen sonuca ulaşılmasına yetmeyeceği de genel kabul gören bir diğer husustur: “Enerji verimliliğini teşvik edecek güçlü bir politika farklı tedbirlerin bir kombinasyonuna sahip olmak zorundadır. GSYİH (Gayri Safi Yurtiçi Hasıla) başına tüketilen birincil enerji miktarını temsil eden ve tüm dünyada kullanılan bir göstergedir. ama bir yandan da enerji talebinin hızla büyümesi. çünkü en az kirlilik yaratan enerji hiç üretilmemiş enerjidir. vb. Enerji verimliliği programlarının bir diğer önemli özelliği de. otomatik ve oransal olarak kirletici emisyonlarını da azaltmaktadır. sürdürülebilir kalkınmanın vazgeçilmez bileşenlerinden olan çevresel öncelikleri dikkate alan modeller önermeleridir. Genellikle 1000 7 8 Adnot at al. Bach. 1. 2001:84. 10 . Enerji yoğunluğu. Enerji Yoğunluğu Nedir? Enerji verimliliğinin önemli göstergelerinden birisi enerji yoğunluğudur. enerji verimliliği stratejilerinin önemini bu ülkelerde bir kat daha artırmaktadır. 1997:55.kombinasyonunu gerektirmektedir.” Güçlü enerji verimliliği stratejileri. 9 Laponche at al.” Gelişmekte olan ülkelerde enerji yatırımları için ayrılabilen kaynakların sınırlı olması.). biraz temel altyapı ve ekipman kullanımının büyümesinden kaynaklanan yüksek enerji verimliliği potansiyeliyle ilgilidir. Çünkü tek başına tüketimde yeterli azalmayı sağlayan hiçbir tedbir yoktur. 2001:348-349.7 Enerji verimliliğinin geliştirilmesi açısından stratejik bir yaklaşımın gerekli olduğu. Yine bu araçlar. biraz da temel enerji ihtiyaçlarını karşılamaya yönelik sermaye ve dış ticaret harcamalarının toplam gelirin önemli bir 9 bölümüne karşılık gelmesiyle ilgilidir.3. Enerji verimliliği tedbirleri. maliyet-etkin oldukları ve çevre korumaya yönelik ekstra maliyet gerektirmedikleri için çevreyi korumanın en ucuz yoludur.

41. yakıt ikamesindeki değişimler birlikte ifade edilmektedir ve değişimlerin tek tek bu gösterge içinde ayırt edilmesi mümkün değildir. Bu indikatörün kullanılması bazı sorunlara yol açabilmektedir. 11 . EIA’in 2002 yılı değerlendirmelerinde. Burada TEP. Enerji yoğunluğuyla ilgili küresel ölçekli veriler incelendiğinde. uluslararası yayınlarda enerji yoğunluğu göstergesi olarak tercih edilmektedir. bir ülkenin artı ya da eksi parasal değiş tokuşunu gösteren GSYİH esas alınmaktadır.8x109 joule’e ve 11. Bununla birlikte enerji yoğunluğu. Bu durumda. Enerji yoğunluğu seviyeleri ise iki temel faktöre bağlıdır: ekonomik faaliyetin yapısı ve farklı enerji kullanımları için enerji verimliliği seviyesi. ton. “Farklı ülkelerdeki enerji durumlarının ekonomik durumlarıyla bağlantılı olarak karşılaştırılması için iki temel indikatör kullanılmaktadır: birim hasıla başına enerji (birincil ya da nihai) tüketimi ve toplam enerji (birincil ya da nihai) tüketiminin GSYİH’ya oranıyla bulunan enerji yoğunluğu.$’lık hasıla için tüketilen TEP (ton petrol eşdeğeri) miktarı. bu da enerjinin verimli kullanıldığına işaret etmektedir. özellikle enerji açısından GSYİH’nın seviyesinden ziyade bileşenlerinin önemli olduğu düşünüldüğünde muhtemel zorluklar daha iyi anlaşılabilir. çeşitli enerji kaynaklarının miktarlarını tanımlamak için kullanılan kg. “Enerji Yoğunluğu” başlığı altında şu hususlara yer verilmektedir: 10 Laponche at al. 1997:45. bir ülkenin enerji yoğunluğu ne kadar düşükse. ülkeler arasında ciddi farklılıklar olduğu. ama yine de evrensel ölçekli en önemli karşılaştırma ölçütünün halen enerji yoğunluğu olduğunu söylemek mümkündür. bu farklılıkların da gelişmişlik düzeylerinden kaynaklandığı görülmektedir. bu da yaklaşık 107 Kcal (kilokalori)’ye.” 10 Genellikle enerji yoğunluğu yaklaşımlarında. Enerji yoğunluğu göstergesi içinde ekonomik çıktı. 1 ton petrolün yakılmasıyla elde edilecek enerjiye tekabül etmektedir ki. o ülkede birim hasıla üretmek için harcanan enerji de o kadar düşük demektir ki. dünyada enerji verimliliğin takip ve karşılaştırılmasında yaygın olarak kullanılan bir araçtır. enerji verimliliğindeki artış veya azalma. kWh gibi farklı birimleri aynı düzlemde ifade etmeye yarayan bir tanımdır. 1 TEP.6x103 kWh’a karşılık gelmektedir. m3.

bu ülkelerde 1990’larda yaşanan ekonomik ve sosyal gerilemenin düzelmesiyle birlikte. enerji yoğunluğunun da gelişme göstermesi beklenmektedir. Kişi başına enerji tüketiminin yüksek olması. Bu durumda bir ülkede enerji açısından gelişmişliğin ideal şartı. hem ülkedeki ekonomik faaliyetlerin canlılığını. Yaklaşık otuz yıldır eski Sovyet cumhuriyetleri ile Doğu Avrupa ülkelerinde.“Sanayileşmiş ülkelerde enerji yoğunluğunun 1999 ile 2020 yılları arasında. gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin çok üzerinde bir enerji yoğunluğu oluşmaktadır. hem de (ulaşım araçlarının çokluğundan elektrikli aletlerin yaygınlığına ve yüksek konforlu barınma imkânlarına kadar geniş bir alanda) refah düzeyinin yüksekliğini gösterir. (…) Belirli bir bölgede ekonomik gelişmenin düzeyi ve insanların yaşam standartları.2 civarında gelişme göstereceği tahmin edilmektedir. fakat bu ekonomilerde birim hasıla başına enerji kullanımı sabit kalma veya çok yavaş değişme eğilimindedir. Enerji yoğunluğunun düşüklüğü ise. 2002:15-16. ama bu bağlantının gücü bölgelere ve ekonomik gelişmişlik düzeyine göre değişmektedir. 12 . EIA (Energy Information Administration). 11 12 EIA (Energy Information Administration). Gelişmekte olan ülkelerde ise. Bugüne kadarki durum göstermektedir ki. kişi başı enerji tüketiminin yüksek ve enerji yoğunluğunun düşük olmasıdır. diğeri ise enerji yoğunluğudur. ekonomik büyüme ve enerji talebi arasındaki ilişkiyi doğrudan etkilemektedir. enerji yoğunluğunu doğrudan etkileyen enerji talebi ile büyüme arasındaki ilişkinin (talep esnekliğinin) gelişmiş ve gelişmekte olan ülkeler bazında farklılık göstermesinin sebebi. Tahmin ufku içerisinde. Bunlardan biri kişi başına enerji tüketimidir. 2002:6. enerji talep büyümesinin ekonomik genişleme oranını takip etme eğiliminden dolayı. enerji yoğunluğunun 2020 yılında hâlâ gelişmekte olan ülkelerin iki katı ve gelişmiş ülkelerin beş katı düzeyinde olacağı düşünülmektedir. sanayileşmiş ülkelerde enerji talebi ekonomik büyümenin gerisinde kaldığından bu bağ görece zayıftır.” Bir ülkenin gelişmişlik düzeyi. şu ifadelerle anlatılmaktadır: “Ekonomik büyüme ve enerji talebi birbiriyle bağlantılıdır.”11 Aynı çalışmanın “Enerji Yoğunluğunda Yönelimler” başlığı altında ise. enerji kullanımındaki artış da 12 istihdam ve nüfus artışıyla bağlantılı olma eğilimindedir. geçmişte talep ve ekonomik büyüme arasında yakın bir ilişki olmuştur. aynı miktar enerjiyle daha çok katma değer üretilmesini simgeler. bununla birlikte. umulan ekonomik genişlemenin hayat standardını yükseltmesinin bir sonucu olarak.3’lük bir gelişme (azalma) göstereceği beklenmektedir. ülkelerin ekonomilerinin gelişmiş ülke ekonomilerine daha fazla benzeyeceği ve enerji yoğunluğunun yıllık %1. Gelişmekte olan ülkelerde. hemen hemen 1970 ile 1999 yılları arasındakine benzer bir iyileşmeyle yıllık %1. Yüksek hayat standartlarının olduğu gelişmiş ekonomilerde birim hasıla başına enerji kullanımı görece yüksektir. enerji açısından iki temel göstergeyle izlenebilir.

bu değer ABD’de 7.7 1.3 99.278.985 KEP. 2001 yılında Türkiye’de kişi başına enerji tüketimi 1.102.6 1.Kişi başına enerji tüketimleri incelendiğinde. 2003a 13 .5 10. 2003a.1 5.029. IEA (International Energy Agency).155.138.3 449.643 4.6 1. Nitekim dünyanın gelişmiş çeşitli ülkelerinin kişi başına enerji tüketimleri incelendiğinde.056 KEP (kilogram petrol eşdeğeri) olurken. Almanya’da 4.9 812.308 3.8 389.9 1. coğrafi ve nüfus büyüklükleri dikkate alınarak seçilmiş bazı ülkelerdeki kişi başına enerji tüketim değerleri.935.5 168.7 935.332. OECD ülkelerinin toplam kişi başına enerji tüketimleri ortalaması ise.979 KEP.264 KEP. Fransa’da 4.2.1 57. Dünyanın çeşitli bölgeleri itibariyle kişi başına enerji tüketimleri 2001 yılı itibariyle aşağıdaki çizelgede gösterilmektedir13: Çizelge 1.360 KEP ve Japonya’da 4.235 1.093 KEP olarak gerçekleşmiştir.152.9 289.066 633 Türkiye’nin kişi başına enerji tüketimlerinin sadece Afrika ve Asya ülkeleri ile nüfusu 1. Dünyanın Çeşitli Bölgelerindeki Kişi Başına Enerji Tüketimleri Nüfus (Milyon) Tüketilen (MTEP) Enerji Kişi Başı Enerji Tüketimi (KEP) Dünya OECD Ortadoğu Eski Sovyet Ülkeleri OECD-Dışı Avrupa Çin Asya Lâtin Amerika Afrika 6. Kanada’da 7.9 514.684 2. Türkiye’nin kişi başına enerji tüketiminin dünya ortalamasının altında olduğu görülmektedir.713 904 595 1.2 421. Ekonomik. Türkiye’deki değerin (1. Türkiye’nin bu ülkelerin çok gerisinde bir enerji tüketimine sahip olduğu görülmektedir.3 1. söz konusu ülkelerin toplam enerji tüketimleri ve nüfuslarına ilişkin değerler de verilerek aşağıdaki çizelgede sunulmaktadır14: 13 14 IEA (International Energy Agency).2 1.056 KEP) dört katından fazladır.3 milyara yaklaşan Çin’den yüksek olması. bir gelişmemişlik göstergesi olarak ortaya çıkmaktadır.

2 152.6 115.029.6 2281.8 11.3 0.056 Kişi başına enerji tüketimi açısından yeterli gelişmişlik seviyesine ulaşamayan ülkemizde.1 57. Aşağıdaki çizelgede dünyanın çeşitli bölgelerindeki enerji yoğunluğu değerleri gösterilmektedir15: Çizelge 1.7 72.4 6.536 5.9 57.0 520.8 172.9 82.1 144.332.536 4.7 248.000 1.979 4.5 58.65 0.9 1032.985 1.8 389.3 99.0 68.9 588.72 0.6 235.2 185.264 1.0 1.3 37.5 7.3.29 0.282.4 28.6 531.1 99.155.77 0.605.2 527.7 1.Çizelge 1.4 60.5 19. (TEP/Bin $) Dünya OECD Ortadoğu Eski Sovyet Ülkeleri OECD-Dışı Avrupa Çin Asya Lâtin Amerika Afrika 10.093 7.4.152.939 4.5 21.28 0.1 5.2 31.736 2.332 5.90 0.4 8.4 351.1 172.9 127.0 138.765. Dünyanın Çeşitli Bölgelerindeki Enerji Yoğunlukları (TEP/Bin $) Tüketilen (MTEP) Enerji GSYİH 95 $) (Milyar Enerji Yoğunl.9 514.360 515 3.3 34.7 935.3 621.399.5 1. Bazı Ülkelerdeki Kişi Başına Enerji Tüketimleri (KEP) Tüketilen (M TEP) Enerji Kişi Baş ı Enerji Tüketimi (KEP) Ülkeler Nüfus (M ilyon) ABD Almanya Arjantin Avustralya Birleşik Krallık Brezilya Fransa Hindistan İsrail İsveç İtalya Japonya Kanada Meksika Rusya Yunanistan Türkiye 285.2 51.66 1.3 449.2 612.6 1.19 0.2 1. enerji yoğunluğu ile ilgili rakamların da gelişmiş ülkelerin gerisinde olduğu gözlenmektedir.84 15 IEA (International Energy Agency).1 265.969 4.074 4.880. 14 . 2003a.293 2.619 1.8 27.

13 0. Bunların dışında kalan büyük ülkelerin hiçbirisinde (Meksika hariç).9 57.17 0.14 0.3 280.08 0. Rusya’daki durum ise teknolojinin geriliğiyle izah edilmektedir.38 TEP/Bin $ olmuştur.1 99.21 0. 1980’li yılların başından itibaren söz konusu ülkelerin pek çoğunda enerji yoğunluğu düşmeye başlamıştır.15 1.23 0. Bazı Ülkelerdeki Enerji Yoğunlukları (TEP/Bin $) Ülkeler Nüfus (Milyon) GSYİH 95 $) (Milyar Enerji Yoğunl.5 58.9 1.9 492.804.1 144. 2003a.5 294.25 0.0 1.0 1.20 0.9 377. enerji yoğunluğu Türkiye’nin enerji yoğunluk değerinden yüksek değildir.032.9 82.18 0.334.3 5.09 0.225. hem de dünya genelinde enerji yoğunluğunun. Türkiye’deki enerji yoğunluğu ise aynı yıl 0. 1980’den 1999’a kadar olan süreçte istikrarlı bir biçimde düştüğü 16 IEA (International Energy Agency).8 190.41 1.0 68.3 37.4 60.8 2. Dünyanın enerji yoğunluğu açısından en gelişmiş ülkesinin de Japonya olduğu görülmektedir.25 0.7 717. (TEP/Bin $) ABD Almanya Arjantin Avustralya Birleşik Krallık Brezilya Fransa Hindistan İsrail İsveç İtalya Japonya Kanada Meksika Rusya Yunanistan Türkiye 285.4 371. enerji yoğunluğunu düşürmek için çeşitli tedbirler geliştirilmiş ve muhtelif enerji verimliliği programları hayata geçirilmiştir. hem OECD’de.8 172.703.6 8.5 105.3 0.5.Enerji yoğunluğunda dünya ortalaması 2001 yılında 0.977.0 468.8 11. Enerji yoğunluk değeri Türkiye’den yüksek olan Çin ve Hindistan’daki durum nüfusun aşırı fazla oluşuyla.4 6.5 19.8 798.38 Gelişmiş ülkelerin pek çoğunda.647.9 127.6 144.4 8. Hem AB’de.29 TEP/Bin $ olarak gerçekleşmiştir. seçilmiş bazı ülkelerdeki enerji yoğunluk değerleri sunulmaktadır16: Çizelge 1.65 0.35 0. 15 .20 0.2 31.8 1. Aşağıdaki çizelgede.

Aşağıdaki çizelgede enerji yoğunluğunun çeşitli ülkeler itibariyle gelişim seyri sunulmaktadır17: Çizelge 1. 16 . Bazı Ülkelerin Enerji Yoğunluklarındaki Gelişmeler (TEP/M $) (TEP/Milyon US$. 2002. buna karşılık kişi başına enerji tüketiminin OECD ortalamasının yaklaşık dörtte biri olduğu görülmektedir. ancak enerjinin verimli kullanımı ile mümkün olabilecektir. Enerji yoğunluğunda kısa ve orta vadede bir düşüşün sağlanması.görülmektedir. Kişi başına enerji tüketimindeki artış oranı kalkınma için olumlu bir gösterge olmakla birlikte. 1995 Fiyatlarıyla) Yıllar Ülke ABD Kanada İngiltere Almanya Fransa İtalya Çin Japonya Tayvan Güney Kore Malezya Hindistan Avustralya Yeni Zelanda OECD Ortalama AB Ortalama Dünya Ortalama 1980 380 479 252 197 163 168 2508 107 320 287 334 588 300 212 254 191 332 1985 320 418 230 184 158 151 1883 96 275 252 347 630 271 227 227 180 315 1990 295 393 205 157 153 147 1696 92 259 269 360 646 275 271 208 165 298 1995 284 400 199 138 154 146 1234 97 248 305 404 686 251 266 206 160 285 1999 265 365 184 130 150 145 908 96 244 320 391 609 242 277 198 153 270 Ülkemizin enerji yoğunluğunun OECD ortalamasının üzerinde olduğu ve yakın geçmişte artış eğilimi gösterdiği. 17 EDMC (The Energy Data and Modelling Center).6. ülkemizdeki mevcut ekonomik faaliyetler ve yaşam standardı için harcanan enerjinin azaltılması gereğini ortaya koymaktadır. enerji yoğunluğundaki artış eğilimi.

Entegre demir-çelik tesislerimizin enerji yoğunluğu 26-28 GJ/ton ham çelik iken. DPT. hangi alanlarda ne tür verimlilik yöntemlerinin kullanıldığına değinilecektir. “Bugüne kadar ülkemizdeki enerji arz politikaları yeni tesis yatırımlarının plânlanmasına yönelik olarak geliştirilmiştir. Ülkemizde enerji verimliliğinin geliştirilmesinin başlangıç şartlarından birisi.Türkiye’nin enerji yoğunluğunun yüksek olduğu. elektrik üretim tesislerinden iletim ve dağıtım hatlarına.5 GJ/ton iken. örneğin yurt çapında konut ve işyerlerinde ampul değiştirme kampanyası ile kolayca. “Türkiye’deki binalarda 200-250 kWh/m2 olan ısı kaybı. 17 . devlet yatırımı olmaksızın ve pik saatlerde sağlanabilecek minimum 500 MW kurulu güç tasarrufu gözardı edilmektedir.5 MW’lık rüzgâr santraline bile enerji arzına olacak katkısı nedeniyle büyük önem verilirken. benzer iklim şartlarındaki Almanya için 75-100 kWh/m2’dir. Buna rağmen ülkemizde enerji verimliliğini artırmaya yönelik çalışmalar bugüne kadar çok sınırlı bir gelişme göstermiştir.5-7 GJ/ton civarındadır. 18 19 Keskin. 2001a: 8-1. bu değer Japonya’da 18 GJ/ton ham çeliktir. bu alandaki bilinç eksikliğinden ve gerekli yatırımların yeterince yapılamamış olmasından kaynaklanmaktadır. Son yıllardaki mevzii birtakım çalışmalar hariç tutulduğunda Türkiye’nin enerji verimliliğinde yıllardır ciddi bir gelişme gösterememiş olması.” 19 Enerji verimliliğin binalardan sanayiye. Önümüzdeki plân döneminde yeni tesis yatırımlarının yanısıra enerji verimliliğini artıracak yatırımların (nihai sektör yatırımları dahil) plânlara dahil edilmesi gerekli görülmektedir. Pilot olarak seçilen binalarda yapılan ölçümler ısı kayıplarının büyüklüğünü ortaya koyarken.” Enerjinin ülkemizde yeterince verimli kullanılamadığı hem makro rakamlardan hem de spesifik saha araştırmalarından anlaşılmaktadır. Yine seramik fabrikalarımızda toplam enerji tüketimi 8. hem binalardaki ve hem de sanayideki enerji kullanım oranlarından görülebilmektedir. 1. ulaştırma sektöründen ev aletlerinin kullanım standartlarına kadar pek çok alanda farklı uygulamaları bulunmaktadır. 2000:2. çeşitli sanayi alt dallarında yapılan etütler de enerjinin verimsiz kullanımını gözler önüne sermektedir. hangi sektörlerde ne tür yaklaşımlar olduğunun bilinmesidir. İzleyen bölümde enerji verimliliğinin sektörler itibariyle incelemesi yapılacak. 18 Avrupa ülkelerinde 6.

18 . çatı. 2001:234. Ne var ki elektrik talebindeki payları IEA genelinde %60. dolayısıyla enerji verimliliğinin iyileştirilebileceği bugüne kadarki uygulamalarda görülmüştür. Binalardaki enerji verimliliğinin en önemli ayaklarından biri olan bina dış kabuğunun (duvarlar. Binalarda Enerji Verimliliği Dünya genelinde binalarda tüketilen enerji.” Binalarda uygulanacak çeşitli teknikler ve alınacak çeşitli tedbirlerle büyük miktarlarda enerji tasarrufu yapılabileceği.2. tanburlu veya serpantinli) kullanılması bu alanda ele alınabilecek başlıca tasarruf kalemleridir. Konutlar ve ticari binalar. malzeme sevkıyatı amaçlı ısıtma merkezi ve makine dairelerinin tasarımı gibi hususlara önem verilmesi. Pek çok IEA üyesi ülkedeki konutlarda alan ısıtma nihai enerji kullanımında en yüksek paya sahiptir. 2. döşemelerden geçen dikey tesisat deliklerinin belirlenmesi. toplam enerji tüketiminde daima önemli bir yere sahip olagelmiştir. benzer şekilde su ısıtma da 20 enerji tüketiminde rol oynayan önemli kalemlerden biridir. tesisat borularının donmasının önlenmesine yönelik tasarım. ENERJİ VERİMLİLİĞİNİ ARTIRMAYA YÖNELİK ÇALIŞMALAR Enerji verimliliği için pek çok alanda değişik programlar uygulamak. baca gazlarının soğumasının ve bacaların kurum tutmasının önlenmesine yönelik tasarım. kesintisiz dış kabuk yalıtımı. enerji verimliliğine katkısı olan uygulamalardan ve bu uygulamaların sağlayacağı muhtemel faydalardan bahsedilecektir. farklı tedbirler geliştirmek mümkündür. AB genelinde en az %40 civarındadır. Binaların proje aşamasında baca ve tesisat borularının dış duvardan korunması. kazan kapasitelerinin doğru seçimi. ısı geri kazanım ünitelerinin (plakalı. Bu bölümde etkisi genel enerji dengesi içinde önemli yere sahip bütün alanlar için. yapı elemanlarının ısı geçirme katsayılarının düşürülerek ısıl direncin yükseltilmesi ile ilgili bir konudur. “IEA üyesi ülkelerin toplam nihai enerji tüketimlerinin yaklaşık üçte biri konutlar ve ticari binalarda gerçekleşmektedir. petrol talebinde sadece %11’lik bir paya sahiptirler ve ulaştırma ve sanayi sektörlerinden daha az petrol tüketmektedirler. zemin ve çerçeveler) enerji etkinliğinin iyileştirilmesi. enerji tasarrufuna yönelik doğal temiz hava temini. 20 Koch.1.

yoğuşmayı engellemek. kışın bina ısısının dışa kaçışını azaltarak ısıtma enerjisi tüketimini düşürmek ve iç mekânın bütününde dengelenmiş bir sıcaklık ortamının devamını sağlamaktır. sıcak içeriden soğuk dışarıya sabit şartlardaki ısı akımını ifade etmektedir. yalıtım değeri de o kadar artmaktadır. %30 oranında iletimle dışarı kaçmaktadır. Binalarda bunun için kullanılan araçlardan biri de çift cam üniteleridir. camın (kaplamanın) yayınım (emissivity) değeridir. Bu alanda sürdürülen en önemli çalışmalardan bir diğeri ise.” İçeriden dışarıya sıcaklık kaçışının ölçüsü.“Gerekli ısı yalıtımına sahip olmayan binalarda ısıtma ve soğutma için tüketilen enerjiyi azaltmak. cam üzerine yapılan low-E kaplamalar ile sağlanır. Üçüncü faktör ise. Genellikle 616 mm. Yayınım. Binalarda Isı Yalıtım Yönetmeliği’nde Türkiye’deki bölgelere göre Upencere değerleri şöyle belirlenmiştir: 21 22 Özkan ve ark. 2004:87-88. yüksek verimli köpük yalıtım (foam insulation) yaklaşımıdır Isı yalıtımında amaç.. 1997:94. Yüksek U katsayısı ısı yalıtımının kötü olduğu anlamına gelmektedir. arasında olan bu boşluk ne kadar fazla olursa. iç konfor şartlarını sağlamak gibi hedeflere ulaşmak için dış kabuğun yeni malzeme ve 21 bileşenlerle yenilenmesi (retrofitting) önem kazanmıştır. Oda sıcaklığı çift camlı sistemlerden %70 oranında ışınımla. ısı kontrolünde bu derece etkili 22 olabilmektedirler. ısı geçirgenlik katsayısı (U) ile belirlenmekte olup. yüksek yalıtıma sahip cisimleri yayınım değeri ise 0’a yakındır. iki cam arasına hapsedilen kuru ve durgun hava sayesinde bina ısısının dışa kaçısı yarı yarıya azaltılabilmektedir. Bu da tek cama göre yaklaşık 3-4 kat iyileştirme demektir. bir cisim üzerinden elektromanyetik enerji transferinin ölçüsüdür. U katsayısı. Türkiye’de 1970’lerden beri kullanılan bu teknikte. Diğer bir faktör ise ara boşluk gaz dolgusudur. birimi W/m2K’dir. Güreren. “Isı yalıtımını etkileyen üç ana faktörden biri ara boşluk genişliğidir.” Birçok ülkede konutların yapı kabuğundan kaybettiği ısıyı sınırlandırmak için duvar ve çatılara ait en yüksek ısı geçirme katsayıları standart hale getirilmiştir. argon gibi ağır gazların kullanılması da yalıtımı artırmaktadır. Yine genellikle gaz dolgusu olarak kuru hava kullanılmaktadır. 19 . Low-E ısı kontrol kaplamalı çift cam ünitelerinde oda ısısını görünmez bir ayna gibi tekrar içe yansıtarak bina sıcaklığının dışa kaçışını ikinci kez yarıya yakın bir düzeye indirebilmektedir. Camın yayınım değerinin azaltılması ve dolayısıyla da ısı transferinin yavaşlatılması. ısı köprülerini engellemek. ‘Mutlak siyah’ cisimlerin yayınım değeri 1’dir. Low-E kaplamalar ısı kaçışının bu %70’lik bölümünü denetleyebildiği için.

8 W/m2K 2. DPT.4 W/m2K “Isı yalıtımı. dış yüzey alanını artıracağından. 2001b:. soğuk ortamlarda ısı kazancını önleyen direnç olarak tanımlanabilir. Bütün bunlar kadar önemli olan bir diğer husus ise. Dolayısıyla toplam ısı kayıp ve kazancında. büyük ve yüksek yapılarda merdiven.82. toplam ısı akımı azalmaktadır.1. Pasif yöntemlere sahip binaların tasarlanmasında mimarların bilgili ve ilgili olması binanın daha ilk aşamasında enerji tasarrufu ile doğmasına yol 24 açacaktır. Isı Bölgesi : U-pencere = 2. Isı Bölgeleri : U-pencere = 2. ve 3. asansör ve tesisat kovalarının binanın dış yönlerinde yer alması. “Dış ortamla ilişkide bulunan yüzey alanı. ısı iletkenlik katsayısı bu 23 değer üzerinde kalan malzemeler ise yapı malzemesi olarak kabul edilmektedir. bu yapılara çatı ilave edilmesi yüzey sayısını 4’e.065 W/m2K’nin altında olan malzemeler ısı yalıtım malzemesi. Pasif yöntemlerle bölgelere göre ısıtma veya soğutma ihtiyaçlarında önemli düşüşlerin sağlanabildiği bilinmektedir. bitişik nizam uygulaması ise 3’e. 20 . Aynı 23 24 Turan. 2004:93. çatısız (izolasyonsuz) 4 cepheli yapılarda dış ortamla münasebet eden yüzey sayısı 5 iken.6 W/m2K 4. dış yüzey alanları ve bunların şeklidir.” Mimari tasarımlarda enerji verimliliği açısından dikkat edilmesi gereken en önemli nokta. ısı kayıp ve kazançlarının artmasına neden olacaktır. en genel anlamı ile sıcak ortamlarda ısı kaybını. Dünya literatüründe 0.” Isıtma ve serinletme sistemlerini ihtiyaçlara göre ayarlayan ileri konrol sistemleri ile elektronik cam ve süper ısı yalıtkanlardan oluşan duvar sistemleri de. Örneği tek katlı zemine oturan. binanın yönlendirilmesi. hatta 2’ye indirebilecektir. dolayısıyla yüzey sayısı azaldıkça. yüzey alanının azalmasına paralel olarak ortalama %20 ile %50 oranında azalma meydana gelebilecektir. Benzer şekilde dış yüzey uzunluğunun fazla tutulması. binada doğal konforun sağlanmasına yönelik enerji verimli mimari tasarımlardır. enerji verimliliği çalışmaları da o kadar zorlaşmaktadır. “Yapılarda enerji verimliliği açısından mimari tasarım olanakları arasında cam/duvar oranı. Çünkü bina dışıyla temas halindeki yüzey ne kadar çok ve büyükse. Hatta dünyada bu yöntem kullanılarak pilot tesis aşamasında ‘0’ enerji ihtiyaçlı binalar geliştirilmektedir. bugün dünyada üzerinde araştırmaların ve uygulamaların sürdüğü önemli enerji tasarruf kalemleri arasında yer almaktadır. Isı Bölgesi : U-pencere = 2. pasif tasarımlar ve kullanılan bina dış elemanlarının renk seçimi (örneğin bina dış çatısında açık renk kiremit kullanılması) gözönüne alınmalıdır.

basınçlandırma. bu ısının oluşturulması ve iletilmesi süreçlerinde de daha verimli uygulamalar mümkündür. çok özellik arz eden binalarda enerji tasarrufu sağlanmasına yönelik bilgisayar kontrollü otomasyon sistemlerinin kurulması. son yıllarda üzerinde durulan bir diğer önemli gelişmedir. dolayısıyla dış yüzey alanına sahip binalar 25 yapmak mümkündür. 21 .” Binaların ısıtma düzeneklerinin gelişmiş sistemlerle donatılması ve mimari tasarımların ısı taşıma tertibatlarındaki kayıpları minimize edecek şekilde yapılması da önem taşımaktadır. 2001:132-133. Hidrojen ve oksijenin soğuk yanmasıyla yakıt pillerinden (fuel cell) elektrik üretilmesi ve bunun da evlerde kullanılması düşüncesi. süreğen DC gücü sağlayan bir pile benzeyen ve elekto-kimyasal enerjiyi dönüştürmeye yarayan bir cihazdır ki. işletme giderlerinin ise %45-50 düşebileceği 26 görülmüştür. 2000:11. “20.) Keskin. debi kontrollü pompaj sistemleri önem kazanmıştır. uygun nitelikli binalarda hareket sensörlerinin kullanılması. Üstelik süreç sonunda atık olarak sadece su buharı çıkması ve sürecin titreşimsiz ve gürültüsüz olması. saha aydınlatmalarında gün ışığına ayarlı fotosellerin kullanılması. Özellikle ısı kayıp ve kazanç hesaplarında daha gelişmiş ve bilgisayar programlarına dayanan hassas yöntemler kullanılmaya başlanmıştır. çevresel endişeler de dikkate alındığında bu teknolojiyi daha cazip hale getirmektedir. standartlara uygun malzemelerin kullanılması. Yakıt pili. akkor flamanlı ampullerden oluşan armatür yerine floresan armatürlü ampullerin tercih edilmesi. yüzyılda tercih edilen 90/70 Co sıcak su sistemleri günümüzde orta kapasiteli bölgesel ısıtma dahil yapılarda düşük sıcaklık işletme sistemlerine dönüşmüş. Çünkü yakıt pillerindeki elektro-kimyasal reaksiyonlarda teorik olarak daha yüksek verim ve daha iyi yük performansı elde edileceği düşünülmektedir.” Binalarda enerji verimliliğine yönelik elektrik tesisatı ile ilgili genel tedbirler ise şöyle özetlenebilir: Elektrik enerji girişine kompanzasyon tesisatı yapılması. Termostatik vanaların kullanımı yaygınlaşmıştır. normal bir bataryanın 25 26 Oğulata. Bütün bu önlemlerle kurulan güçlerin enerji tüketimini %30-35 azaltabileceği. Yakıt pili doğrudan hidrojen üzerinden çalıştırıldığında.oturumlu farklı dış kenar uzunluğuna. “Yakıt pili. ısı taşınımında zonlamalar. enerjiyi temiz sudan elde eder. temel işlevi bir yakıttan elde edilen kimyasal enerjiyi elektrik ve ısıya dönüştürmektir. Binadaki ısının korunması kadar.

) sağlanacak hidrojenin kullanılmasını da mümkün kılmaktadır.” Yakıt pillerinin kömür dahil her türlü yakıtı yakabilme imkânına sahip olmaları. Ültanır. 22 . diğer yandan da kalabalık bir makine topluluğu devreye girmekte ve çevre kirliliği ortaya çıkmaktadır. vb. “Batarya bir tür enerji depolama aygıtı olup kendisinde depolanmış kimyasal enerjinin miktarı ile belirlenen maksimum enerjiyi depolamaktadır. doğalgaz ve propan veya hidrojen içeren herhangi bir yakıttan (metanol. yapısı itibariyle klasik bataryalardan farklı bir nitelik arz etmektedir. Yakıt pili ise. dolayısıyla verim düşmekte. birinci derecede hidrokarbon yakıtlarının yakıt pilleriyle kullanımını mümkün kılmakta ve yakıt pili teknolojisini içten yanmalı motorlara göre daha avantajlı bir konuma sokmaktadır. 27 28 29 Plug Power. mekanik enerji ise jeneratör vasıtasıyla elektrik enerjisine dönüştürülmektedir.sınırlı kapasitesine karşılık. Elektroliti fosforik asit olan yakıt pilleri 190 Co’de. Bütün bu dönüşümler yapılırken birtakım kayıplar oluşmakta. elektroliti ergimiş karbonat olan yakıt pilleri 650 Co’de. etanol. LPG. klasik çevrim teknolojisinde önce yakıtta kimyasal biçimde depolanan enerji ısı enerjisine dönüştürülmekte. 2002:79-80.” Yakıt pillerinin -en verimli olması sebebiyle. Oysa yakıt pili. yakıtın yeniden şekillendirilmesi işlemi. kendisine yakıt sağlandığı müddetçe güç üretme 27 yeteneğine sahiptir. 1998:193.birincil yakıt kaynağı hidrojen olmakla birlikte.” Bilindiği üzere. elektrotlar beslenmeye devam edildiği süre boyunca elektrik enerjisi üretme yeteneğine teorik olarak sahip olan bir 28 enerji dönüşüm aygıtıdır. depolanmış kimyasal enerji bitene kadar (deşarj olana kadar) elektrik enerjisi üretmeye devam edecektir. Bu nedenle batarya. Bu yüzden çok çeşitli tiplerde ve farklı sıcaklık aralıklarında çalışan yakıt pilleri bulunmaktadır. 2004. TÜBİTAK. hareketli parçası olmayan yapısıyla hem ideal bir tasarım ortaya çıkarmakta. elektroliti seramik olan katı oksitli yakıt pilleri 1000 Co’de ve elektroliti polimerik katı olan geçirgen zarlı (proton exchange 29 membrane) yakıt pilleri 80 Co’de çalışmaktadır. “Elektrolite bağlı olarak yakıt pillerinin tipleri ve çalışma sıcaklıkları farklılıklar gösterir. Yakıt pili. bu enerji daha sonra mekanik enerjiye çevrilmekte. hem de doğrudan çevrim yaptığı için az kayıpla yüksek enerji verimliliği sağlamaktadır.

elektrik üretiminde %35-40 civarında ve 31 toplam performansta %80 civarında bir verimlilikle çalışacağı beklenmektedir. TÜBİTAK. Pazarın bu teknolojiye olan talebinin artması durumunda. 30 31 32 Plug Power. ihtiyaç duyulan elektrik akım ve gerilimini sağlayacak şekilde monte edilmektedir. Düşük sıcaklıklı yakıt pillerindeki 3.” Yakıt pili ısıtma sistemlerinin. 2001:18. Söz konusu sistem. bu ise sistemin cazibesini ve güvenilirliğini artırmaktadır.500 $/kW olan kurulu sistem maliyetinin. baz saatlerde hem ısı hem de elektrik ihtiyacını tek başına karşılamaya gücü yeten. doğru akım şeklinde elektrik ve 90 Co sıcaklıkta ısı üreten bir PEM (polimer-elektrolitmembrane) tipi yakıt pili kümesi. Diğer yandan. pazarın ilgisiyle birlikte kısa sürede 1. yakıt pili imalatçısı Amerikan firması Plug Power ile işbirliği yaparak. bu sistemlerinin önümüzdeki süreçte yaygınlaşması ihtimalini ortaya çıkarmaktadır. kış aylarındaki puant zamanlarda oluşan talebi karşılamak için ekstra bir brülör (yakıcı) içermektedir. Sistemin doğalgaz-hidrojen dönüşümünde hâlâ teknik sorunlar olmakla birlikte. “Gaz yakıtlı ısıtma sistemleri konusunda Avrupa’nın lider firmalarından olan Vaillant. bir yakıt pili kümesi oluşturulması gerekmektedir.500 $/kW olacağı tahmin edilmektedir. 2004.” Yakıt pillerinin kombine yaklaşımla yaygınlaştırılması için çalışmalar sürmektedir. doğalgazı saf hidrojene dönüştüren bir işlemci. Bu kümede her biri 1 volt civarında gerilime sahip olan yakıt pilleri.“Kullanılır miktarda elektrik enerjisi üretmek için. Yüksek sıcaklıklı yakıt pilleri için 2010 yılındaki kurulu sistem maliyetinin de 1. ama puant saatlerde elektriğe verdiği ağırlık sebebiyle ısı üretiminde yetersiz kalan bu sistemlerin konvansiyonel bir brülörle desteklenmesi de mümkün olabilmekte. Üretilen doğru akım. yakıt pillerinin maliyetlerinin düşeceği ve hizmet sunumundaki kalitenin hızla artacağı düşünülmektedir. 23 . Barthel et al. gaz yakıtlı ısıtıcı ve kazanları ikame etmesi planlanan bir yakıt pili ısıtma sistemi geliştirdi.500 $/kW’a düşeceği öngörülmektedir. bu teknolojinin gelecekte etkin olacağına dair bir işaret sayılabilir.32 ABD başta olmak üzere çeşitli ülkelerde 1980’li yıllardan günümüze kadar yakıt pili araştırmaları için yıllık neredeyse milyar dolar mertebelerinde bütçeler ayrılmış olması. alanın büyüklüğü ve kümede kullanılan 30 yakıt pili sayısına göre değişiklik göstermektedir. şebeke kaybı sorunu bulunmadığı için en azından mevcut elektrik sisteminin verimliliğinde çalışmayı garanti ediyor olması. 2002:82. üretilen doğru akımı alternatif akıma dönüştüren bir güç ayarlayıcı.200-1.000-1.

“Bilgi ve iletişim teknolojileri enerji tasarrufunun çok az rol oynadığı alanlarda hızlı bir şekilde gelişmektedir. Kjellgren and Persson. bilgi teknolojileri ve bina yapı elemanlarıyla ortak bir çerçevede düşünüldüğü bu akıllı binalarda. Kanada. Çok sayıda ailenin barınabileceği büyüklükte apartmanlar yapan İsveçli SBC firmasının geliştirdiği Kobben blokları bu konudaki iyi örneklerden birisidir. zira enerji tasarrufunun konfor.ABD. çeşitli ülkelerde yaygınlaşmaya başlamıştır. Japonya ve Almanya’daki ileri teknoloji laboratuvarlarının yanı sıra çeşitli kamu kuruluşlarının. bilgi ve iletişim teknolojilerinin de yardımıyla elektrikli ev aletlerinde verimlilik standartlarının yükseltilmesidir. büyük özel sektör firmalarının ve üniversitelerin de konuya ilgisi büyüktür. 2001:24. 24 . Konforun aydınlatma. her türlü tasarım enerjinin verimli kullanımına yönelik olarak yapılmıştır. Yükselen gelir düzeyiyle birlikte. lükse olan eğilimin artması ve bunun da enerji tüketiminde artışa yol açması kuvvetle muhtemeldir. sağlık ve/veya zamanın etkin kullanılması gibi kavramlara göre daha öncelikli olmadığı toplum davranışlarından gözlenebilmektedir. 2001:48-50. Bu artış. Avustralya. konfor talebinin (kışın daha yüksek sıcaklık ve yazın daha ılık bir hava 33 34 Barthel et al. Gelişmiş ülkelerde uygulamaya yönelik olarak atılan bazı adımlar da. konfor ve kolaylık trendinin gelecek yıllarda enerji talebini artıracağı görülmektedir. Bu dezavantajı en aza indirebilmenin makul yollarından birisi. özellikle çeşitli cihazların sayısındaki büyümede.” Her açıdan enerji verimliliğinin esas alındığı yeni tip bina sistemleri uygulamaları da. saha testlerini organize etmeleri ve yakıt pili kontrol stratejileri 33 geliştirmeleridir. “Isı ve elektrik üretimini birleştirmeye yönelik yakıt pili girişimlerinin elektrik piyasasının karakterini önemli ölçüde etkilemesi beklenmektedir. Bu konudaki ilk işaretlerden birisi. Lüks.34 Artan refahın ve gelişen teknolojinin sağladığı konforla birlikte enerji tüketen araçların konutlarda ve diğer binalarda daha çok kullanılması beklenen bir gelişmedir. söz konusu teknolojinin yaygınlaşmasının çok uzun zaman almayacağını göstermektedir. Almanya’daki büyük elektrik şirketlerinin sektördeki ağırlıklı rollerini korumak için yakıt pilli ısıtma imalatçılarıyla stratejik ortaklıklar geliştirmeleri.

enerji için harcayacakları gideri düşünerek enerji verimli binaları tercih ederler. enerji etiketlemeleridir. 2001:160. Aynı sistemlerin evin içindeki odalara bile uygulanabildiği ve böylece ısıtma ya da havalandırmanın sensörün algılamasına göre gerçekleştirildiği tasarımlar. Bunun bir sonucu olarak. havalandırma ve aydınlatma sistemlerinde. bu bilgiyi işletme giderleri ve ürünün kalitesi ile birlikte karar alma sürecinde kullanırlar. Oturankullananlar yatırımlarını kâr esasına göre ya da evdeki konforun güçlü biçimde geliştirilip geliştirilemeyeceğine göre yaparlar. Hem mevcut binalar hem de yeni binalar için uygulanabilen etiketleme yöntemi. Binalarda enerji verimliliği çalışmalarının bir diğer önemli ayağı da. 2.” Bilgi ve iletişim teknolojilerinin çok çeşitli kullanım alanları bulunmaktadır. alıcılar ya da kiracılar) kararlarını rasyonel biçimde verirler. Etiketleme sistemleri oluşturulmasının temel gerekçelerini aşağıdaki gibi özetlemek mümkündür: “1.ihtiyacı) artışında ve muhtemelen kişisel bilgisayar türünden araçlardaki 35 dayanıklılığın (ve stand-by modunun) çoğalmasında kendini gösterecektir. Müstakbel alıcı ya da kiracılar. Isıtma. 3. Henderson at al. doğal olarak binanın değerini yükseltir. Bina/ev alımı ve 35 36 Trines and van Geet. zorunluluk getirmeyen ya da finansal yaptırımı bulunmayan uygulamaların ev sahipleri ve/veya kiracılar açısından çok çekici bulunmamasıdır. 2001:97. Satıcılar ise. Ürünün müşterileri (oturan-kullananlar. 25 . binaların enerji performanslarını göstermesi ve konut sahiplerini enerji verimliliğine yönelik çalışmalara teşvik etmesi bakımından büyük önem taşımaktadır.”36 Enerji etiketlemelerindeki en büyük zorluklardan birisi. Enerji etiketi bir ürünün (binanın) performansı hakkında tüketiciye (binayı alacak ya da kiralayacak kişiye) bilgi sağlar. konfordan taviz vermeyen ama aynı zamanda enerji verimliliği sağlayan seçenekler olarak modern mimarinin ilgi alanına girmiş bulunmaktadır. bu uygulamaların şimdilik en yaygınlaşmış örneklerinden birisidir. herhangi bir yerde insanların varlığını farkeden sensörler (algılayıcılar) vasıtasıyla ihtiyaç fazlası tüketimin en aza indirilmesi. binaları enerji verimli hale getirmek için yatırım yaparlar ve bu yatırımı belli bir sürede amorti etmek için kira/satış bedeline belli bir miktar ilâve yaparlar. Bu çevrimin sonunda yapılan yatırımlar. sübvanse edilmeyen. her bir aktör tercihlerini yeniden değerlendirir.

kazan tasarımına uygun yakıt tedarikinin temini.2. buna karşılık işletme maliyetlerinin (ki enerji maliyeti bunun ancak bir kısmını oluşturmaktadır) görece daha az dikkate alınması da. bir kısmı ise standartların evlerin yüksek kalitesinin sergilenmesinde iyi bir vasıta olduğunu düşünmektedir. kendi kullandıkları yakıtın avantajlarını ve yerine getirmek zorunda oldukları yükümlülükleri etiketler aracılığıyla tüketicilere gösterebilmektedirler. pompa ve fanlarda frekans kontrolü ve eşgüdümü ile atık ısının geri kazanılması bu alanda zikredilebilecek belli başlı tasarruf örnekleridir. Binalarda enerji etiketlemesi sürecinde farklı toplumsal aktörlerin farklı tepkileri olmaktadır. vb. Termik santrallerin kül/kömür sistemleri. Bunların içinde en yüksek paya sahip olan kalem baca gazı arıtma tesisleridir ki. Santrallerde Enerji Verimliliği Santrallerin iç tüketimi. su soğutma ve besleme sistemleri. Yalıtım malzemelerini evlere kuran firmalarla bunların imalatçısı olan firmalar. baca gazı arıtma tesisleri iç tüketimi en çok artıran sistemlerdir. komşuluk. 2. Sürece en güçlü itiraz. atık ve ham su arıtma tesisleri. pazarın büyümesinden dolayı enerji etiketlemesi işine doğal olarak sıcak bakmaktadırlar. Hidrolik santrallerde ise iç tüketim oldukça küçüktür. Müteahhitlerin bir kısmı etiket standartlarını ekstra bir maliyet kalemi olarak görürken. hizmetlere yakınlık.kiralanmasında dikkate alınan çok sayıda kriterin (yerleşim yeri. 26 . santralin bizzat üretim yapmak için kendisinin kullandığı enerjidir.) karar alma süreçlerinde büyük etkisi olması. Tüketici organizasyonları da tüketim kalitesi açısından sürece destek vermektedirler. Enerji teminiyle uğraşan firmalar. enerji etiketlemesi uygulamalarının yaygınlaşmasının önündeki engellerin başında gelmektedir. Termik santrallerde kazan verimini artırmaya yönelik teknolojiler. mevcut bir binada yeni yatırımlara yol açabilecek mecburiyetlerle karşı karşıya kalan kiracı ya da ev sahiplerinden gelmektedir. bunlar bir santralin ürettiği toplam enerjinin ortalama %6-7’sini tüketmektedirler. Elektrik üretim santrallerinde enerji verimliliğini sağlamak için birtakım rehabilitasyonlar ve modernizasyonlar gerekmektedir.

Birinci eksende tamamen gaz türbinleri vardır. özellikle sanayide kendisine çeşitli kullanım alanları bulabilmektedir. bu dönme hareketi sonucunda türbin ile aynı şaft üzerinde bulunan jeneratörde elektrik üretilmektedir. Kombine çevrim gaz türbinleri santral verimliliğini %55’e kadar çıkarabilmektedir. diğer petrol türevleri veya biomas yakıtlar) yakılmakta. yanma sonucu oluşan ve çok yüksek sıcaklıklara ulaşan gazlar (genellikle >1000 Co) bir gaz türbininden geçirilerek türbinin dönmesi sağlanmakta. ısıyla elektriği birbiri peşisıra sağlayan bir seçenek olarak şimdilerde yaygın bir geçerliliğe sahiptir. “Klasik santrallerde bir dizi verimli kömür yakma teknolojisi piyasaya inmiş durumdadır ve diğer yakma teknolojileri de ticari yaşayabilirliğe yakın gözükmektedir. Halen bütün dünyada yaygın biçimde kullanılmakta olan doğalgaz yakıtlı teknolojiler ile doğalgaz kombine çevrim teknolojilerinin daha büyük verimlilik ilerlemelerine imkân vereceği umulabilir. gelişmekte 37 olan dünyada kojenerasyon. Örneğin kojenerasyon. Kojenerasyon sistemleri. 37 38 Koch. 2001:232. 27 . Doğrudan elektrik üreten santrallerde ise.” Hem ısı hem de elektrik üretimini aynı çevrim içinde yapan kojenerasyon uygulamaları dünyada ve ülkemizde yaygınlaşmakta. gelişen işe yarar teknolojileri ve herhangi bir yakıt türünü kullanarak toplam verimliliği %90’lara kadar çıkarabilmektedirler. kombine çevrim santralleri olmuştur. bir kompresörde sıkıştırılarak basıncı ve sıcaklığı yükseltilmiş hava ile yanma odalarında doğalgaz (duruma göre fuel-oil. “Kojenerasyon uygulamaları.Dünyada verimli santral teknolojilerinde devasa gelişmeler gözlenmektedir. Koch. 2001:232. Bu aşamada. gelecekte dizayn ve materyal kullanımındaki iyileşmeler ekstra verimlilik artışlarına yol açabilecek ve daha 38 yüksek işletme sıcaklığına izin verebilecektir. bir dizi yeni teknoloji son on yılda büyük yaygınlık göstermiştir. tüketiciye yalnızca elektrik ve/veya ısı verilmesine imkân sağlayan sistemler olmalarından ötürü esnek sistemler olarak kabul edilmektedirler. özellikle yeni santraller için oldukça uygundur.” Son yıllarda bütün dünyada hızla yaygınlaşan en önemli teknolojilerden biri. Daha küçük güç üretim birimlerine doğru olan yönelim dikkate alındığında. Bu santrallerin çalışma prensipleri iki ana eksene dayanmaktadır.

Doğalgaz Kombine Çevrim Santralindeki Enerji Çevrimi ELEKTRİK ENERJİSİ ELEKTRİK ENERJİSİ Jeneratör Çevrimleri KİNETİK ENERJİ Gaz Türbini ISIL ENERJİ Buhar Türbini E n e r ji KİMYASAL ENERJİ Atık Isı Kazanı Doğalgaz Doğalgaz. Aşağıdaki şekilde. buna “entegre gazlaştırma çevrim teknolojisi” (Integrated Gasification Combined Cycle-IGCC) denmektedir. 28 . bu dönme hareketiyle yine benzer şekilde elektrik üretilmektedir. önce temel yakıt olan kömür gazlaştırılmaktadır. kızgın buharın buhar türbinlerinden geçerken genleşmesiyle ısıl enerji dönme hareketine çevrilmekte. yanma sonucu oluşan küllerin gaz türbini kanatlarına yapışması ve kanatları kısa sürede kullanılamaz hale getirmesidir. Entegre gazlaştırma çevrim teknolojisinde ise. motorin ve fuel-oil yakıtlı kombine çevrim santrallerindeki bu yaklaşım. Şekil 2. biraz değişik bir anlayışla kömürlü santrallerde de kullanılabilmektedir ki. Kömürün direkt olarak kombine çevrime sokulamamasının sebebi. yanma atığı gazlar buhar üretmek üzere ısı eşanjörlerinden geçirilmekte.1.İkinci aşamada ise. bir doğalgaz kombine çevrim santralindeki enerji çevrimi basitçe gösterilmektedir.

000 MW ve üzerindeki güçlerde yapıldığında. makul enerji üretim maliyeti ve çevreye olan uyumları nedeniyle her geçen gün daha popüler hale gelmektedir. Klasik santrallerle kıyaslandığında. temizlenen gaz kombine çevrimdekine benzer şekilde yakılmakta ve atık ısı kazanından gelen kızgın buharın basıncının düşürülerek buhar türbininde değerlendirilmesiyle kombine çevrim sağlanmış olmaktadır. Sabit yataklı gazlaştırmada ısı açısından yüksek verim alınması ve yüksek basınçta gaz üretilmesi mümkündür. 6. kömür gazının gaz türbinine girmeden önce seyreltilerek azot oksit oluşumunun minimize edilmesi ve az miktardaki azot oksit bileşiklerinin ise elementsel azota dönüştürülmesi).Kömür gazlaştırma işlemi dört ayrı şekilde (sabit yatakta. Birim enerji maliyeti. sürüklenmeli yatakta ve erimiş yatakta) yapılabilmektedir. Sürüklenmeli yatak ve akışkan yatakta gazlaştırma yaklaşımları her türlü kömürün kullanılmasına imkân verirken. erimiş yatakta gazlaştırma kömür boyutu sınırlamaması ile avantaj sağlamaktadır. 2001:70-71. 39 40 Bekdemir ve Akgün. akışkan yatakta. çünkü bu teknolojide fazladan bir kömür gazlaştırma ünitesine ihtiyaç duyulmaktadır. 29 . bu santrallerin çevre yatırımları ihtiyacını azaltmaktadır. ancak yakıt olarak kömürün maliyetinin doğalgazdan belirgin biçimde düşük olduğu ülkelerde. Yatırım maliyetleri kömürlü santrallere göre daha düşüktür. 2001:76. klasik kömürlü santrallere göre oldukça önemli üstünlükleri olabilmektedir. “Kömür-gaz yakıtlı kombine çevrim santralleri yüksek verim. su kullanımında %20 ve verimdeki artışa bağlı olarak da kömür tüketiminde %7’lik bir tasarruf sağlanabilmektedir. Bu tip santrallerde NOx ve SOx bileşenlerinin daha az üretilmesi ve kömür gazının çevre şartlarına uygun hale getirildiği gaz temizleme ünitelerinden geçirilmesi (kükürtün gaz temizleme aşamasında çeşitli desülfürizasyon yöntemleriyle %95 oranında temizlenebilmesi. Bekdemir ve Akgün.” Entegre gazlaştırma teknolojisinin yatırım maliyeti doğalgaz kombine çevrim teknolojisine göre daha fazla olmaktadır. aradaki yatırım maliyeti farkının kapatılması kısa sürede mümkün olabilmektedir. bacagazı arıtma tesisi bulunan santrallere göre de daha 40 düşüktür.39 Kömür gazlaştırma aşamasından sonra elde edilen sentez gazı (CO-H2) temizlenmekte. Alınan önlemlerle bacagazı emisyonlarını önemli ölçüde azaltmak mümkün olabilmektedir. santral alanında %12.

35 54. 30 .54 116. 41 42 Özden ve Yörükoğlu.47 71. ** 1998 Slovakya 61.47 138.000 900 1.06 75.00 Doğalgaz 128.67 79.100 1. 2003:8.66 (tce. ton coal equivalent=ton kömür eşdeğeri // 1 tce=7000 Kcal/kg) * 1999.2. 2004.96 51.1. ikincisinde42 ise bu yakıtları kullanan santrallerin asgari birim yatırım maliyetleri sunulmaktadır. Elektrik Üretiminde Kullanılan Yakıtların 2000 Yılı Fiyatları (US$/ tce) Ülke Yakıt Cinsi Türkiye İngiltere Almanya Japonya Kömür 49.100 1.57 152.36* 62.250 > 250 1.11 Ağır fuel-oil 147.300 > 300 < 150 150 . EPDK.200 350 400 650 600 550 800 700 600 Yakıt Türü Konvansiyonel Köm ür Akışkan Yatak Basit Çevrim Doğa lgaz Komb ine Çevrim Fuel-oil Kömürle ilgili gelişmiş teknolojilerden bir diğeri de akışkan yatakta yakma teknolojisidir.10** 164. Çizelge 2.17 123. Santrallerin Asgari Birim Yatırım Maliyetleri Üretim Teknolojisi Kurulu Güç Toplam Yatırım Tutarı (US$/kW) (MW) < 150 150 .16 Çizelge 2.000 1.250 > 250 < 50 50 .300 > 300 < 50 ? 50 < 50 50 .Aşağıdaki çizelgelerden ilkinde41 bazı ülkeler itibariyle çeşitli yakıtların birim maliyetleri verilmekte.

Yanma sıcaklığının görece düşük olması ise. “Akışkan yataklı kazanlarda önce kömüre kireçtaşı katılmaktadır.“Akışkan yatak terimi.” Akışkan yatak teknolojisinde yatak içinde ısı transfer katsayısının yüksek oluşu (konvansiyonel kazanlara göre 3-5 kat daha fazla). 2004:6. bu tekniğin bir başka avantajlı yanıdır. Ültanır. 31 . yakıt ve yatak malzemesi (genellikle yakıtın kendi külü) arasındaki oran çoğunlukla %5’tir. Sonra öğütülerek mikron mertebesine indirilmiş kömür ve kireç partikülleri. Kömürün yararlı hale getirilmesi (zenginleştirilmesi) yoluyla mineral miktarı. İşleme katılan kireç. ızgara altından verilen basınçlı hava ile bir hava yastığı üzerinde asılı biçimde kazandan geçerken yanma gerçekleşmektedir. kömür madenciliği atıkları. biomas katı yakıtlar kullanılabilir. ötekilere göre daha düşük 45 sıcaklıkta kaldığından. taşkömürü. Akışkan yataklı santralin yanma sıcaklığı 850 0C gibi. 2002:30.” Bütün parçacıkların havada asılı kaldığı yatak akışkan özellikleri gösterdiği için. bu teknolojiye akışkan yatak ismi verilmektedir. bir dağıtıcı plaka aracılığıyla homojen bir şekilde alttan verilen bir gazla hazne içinde hareketlendirilmiş haline verilen addır. santral verimliliği açısından ele alınması gereken bir diğer önemli husustur. nem. “Akışkan yatak içerisindeki yakıt miktarı çok düşük olup. kömür taneciklerinin kazanın içine homojen dağılmasıyla elde edilen yüksek yanma verimi gelmektedir. 1998:183. 800-900 Co aralığında gerçekleşen yanma sonucunda çıkan SO2’nin ek bir baca gazı arıtma tesisine ihtiyaç duyulmadan yanma odasına beslenen kireçtaşı ile tutulması ve çevresel etkilerin azaltılması da. Bu durumdaki katı parçacıklar. kazan boyutlarının konvansiyonel kazanlara göre daha küçük olmasını sağlamaktadır. Yanma öncesi kömür iyileştirme teknolojileri de. Ültanır. linyit. Yanmada akışkanlaştırmaya başvurulmasının sebebi ise. kent 44 çöpleri. kömürdeki kükürtten çıkacak kükürt oksit gazlarını tutarak desülfürizasyon işlemini kazan içinde gerçekleştirmektedir.” Akışkan yatakta yakmanın sağladığı diğer avantajların başında. Bu özellikten ötürü. çok düşük kaliteli yakıtlar bile akışkan yatakta yüksek yanma verimi ile yakılabilmektedir. oluşacak azot oksitler minimuma indirgenmektedir. oksijenin yeterli ölçüde sağlanması ve yanmanın yüksek verimle gerçekleştirilmesidir. ağır yağlar. ısı transfer yüzeylerine kül yapışmasını engellemekte ve kazanın emre amadeliği %98’lere kadar ulaşmaktadır. bir akışkanın 43 gösterdiği fiziksel davranışı gösterirler. Burada turba. bir hazne içerisinde öbeklenmiş katı parçacıkların. kükürt ve kül miktarının 43 44 45 TÜBİTAK.

Sürdürülebilir bir ulaşım sağlamak ve bu temel amacı gerçekleştirmek üzere dünyadaki pek çok kuruluş çeşitli çalışmalar yapmaktadır. 46 TÜBİTAK. Ancak ileri kömür temizleme tekniklerinden hiçbiri henüz ticari uygulamaya geçebilmiş değildir. kükürt gibi kirleticilerin ve bazen. 32 . Taşınacak olan şeyin mal veya yolcu olmasına göre ortaya pek çok yan faktör çıkmaktadır: Şehirlerdeki yerleşim planları. iş alanlarıyla oturma alanları arasındaki yolların özellikleri. tam anlamıyla bir temizleme için kimyasal ve/veya biyolojik yöntemler gerektiği zikredilmesi gereken önemli bir husustur.azaltılması termal tüketim verimliliğini artırmaktadır. İkinci ana faktör.” Yanma öncesinde kömürün bileşenlerinin ağırlık farkından yararlanılarak ayrıştırılmasına fiziksel temizleme denilmektedir. uygulanan yönteme ve kömürün özelliğine bağlı olarak SO2 46 emsiyonlarının %10-40 arasında azaltılması mümkün olabilmektedir. Düşük kaliteli (ısıl değerleri düşük) kömürlerin yanma öncesinde iyileştirilmesi. 2. manyetik temizleme gibi fiziksel yöntemler. bu çalışmalara paralel biçimde ulaştırma sektör politikaları geliştirmektedir. vb. Yolcu veya yükün hangi araçla taşındığı enerji verimliliğinde belirleyici bir etkendir. 2002:34.) bu yan faktörlere örnek olarak gösterilebilir.külün kömürden ayıklanması demek olup genellikle fiziksel yöntemlerle gerçekleştirilmektedir. Ulaştırmada Enerji Verimliliği Ulaştırma sektöründe ekonomik büyümeyi. Ulaştırmada enerji verimliliğini etkileyen üç ana faktörden bahsetmek mümkündür. taşıma modudur. Hükümetler ve kamu kuruluşları da. Konvansiyonel olarak nitelenen fiziksel temizleme yöntemleriyle kömürün içine dağılmış olan organik kükürdün yeterince iyi ayrıştırılamadığı. Bunlardan birincisi ihtiyacın niteliğidir.3. çevresel gelişmeyi ve enerji güvenliğini birlikte sağlamaya yönelik çabalar pek çok hükümet tarafından temel amaç olarak benimsenmektedir. Kükürdün giderilmesi için uygulanan kimyasal ve biyolojik yöntemlere ise. yüklerin tam zamanında ulaştırılma zorunlulukları. elektrostatik temizleme. santrifüjleme. ileri temizleme teknolojileri denilmektedir. “Yıkama. flotasyon. kömürün içermekte olduğu kükürdün uzaklaştırılabildiği yöntemler olup. dağıtım yönetimi (en kısa yol uygulamaları.

bütün bu unsurların dikkate alınması gerekmektedir. motor performansı ve bakım durumudur.147.11 milyon varildir48. Her ne kadar petrol rezervleri bugünkü değer itibariyle 1970 ve 1980’lerdeki tahminlere göre artmış ise de. Bugünkü tahminler.” Ulaştırma sektöründe enerji verimliliğini zorunlu hale getiren en önemli gelişme. Bu verilerden. Bu yüzden enerji verimliliği için oluşturulan politikaların başında. 33 . enerji tüketim ve tasarruf kapasitesi.510.88 milyon varil olduğu anlamına gelmektedir. Henüz ispatlanmamış ama mümkün kategorisinde değerlendirilen petrol rezervlerin devreye girmesinin büyük yatırımlar gerektirdiği. aracın karakteristiği ile sürücünün kullanma biçimidir. dünya üzerindeki petrol rezervlerinin hızla azalmasıdır. önümüzdeki süreçte ulaştırmada enerji kullanımının artması beklenmektedir. ki bu rakam yıllık petrol tüketiminin 28. 20 yıllık periyot içerisinde ulaştırmadaki potansiyel enerji kullanım iyileştirmelerine paralel olarak bütün bölgelerde düşeceği tahmin 47 edilmektedir. sektörde artması beklenen enerji tüketimine karşı enerji yoğunluğunun düşürülmesi gelmektedir.800 milyon varildir.Üçüncü ana faktör ise. 2002:145. Dünyadaki günlük petrol tüketimi ise günlük 78. önümüzdeki yıllarda ulaştırmada enerji tüketiminin artacağına yöneliktir. 2004. dünyadaki toplam petrol rezervleri 2003 yılı sonu itibariyle 1. BP. petrol tüketim hızındaki artış. Ulaştırma enerji yoğunluğunun -buradaki anlamıyla bir birim yurtiçi hasıla için ulaştırma sektöründe tüketilen enerji miktarı-. dünyadaki ispatlanmış petrol rezervlerinin 40 yıllık ömrünün kaldığı sonucu çıkmaktadır. BP’nin verilerine göre. ekonomik hale gelerek devreye girenlerin ise ancak 47 48 EIA (Energy Information Administration). Ulaştırmada enerji verimliliğiyle ilgili strateji oluşturma sürecinde. “Ekonomik genişleme ve daha yüksek gelir düzeyinin. mevcut kullanım düzeyinde artış olmaması durumunda bile. motor gücü. Aracın karakteristiğini belirleyen başlıca unsurlar arabanın modeli. bunların bir kısmının ekonomik olmayabileceği. kullanıma sunulacak ispatlanmış rezervlerin hızla tükendiğine işaret etmektedir. ürün ve bireylerin daha fazla mobilizasyona ihtiyaç duymalarını beraberinde getirmesinden dolayı.

51 EIA (Energy Information Administration). ulaştırma sektörünün toplam petrol tüketiminde önemli bir paya sahip olduğu OECD ülkelerinde. kişi başına araç sahipliği miktarında artma olacağı öngörüsüdür: “1999 yılında bin adam başına 122 olan araç sahipliğinin. Fakat zaman içinde gelişen yeni teknolojiler ile ulaştırma sektörü petrol talebinde bir duraklama ve hatta gerileme yaşanacağı da yapılan tahminler arasındadır. OECD ülkelerindeki ulaştırma petrol talebinin yarısından yolcu araçları ile yurtiçi taşımacılığında kullanılan kamyon ve kamyonetler sorumludur.” Petrol kullanımındaki ulaştırma payının bir müddet daha artmaya devam edeceği. petrol kullanımında ulaştırma sektörünün payının gittikçe büyümesi beklenmektedir: “1971 yılındaki %35’lik pay 1997 yılında %54’e çıkmıştır ve bu oranın 2020’de %62’ye ulaşacağı tahmin edilmektedir. 2020 yılında bin adam başına 144 rakamına ulaşacağı tahmin edilmektedir.” Ulaştırma sektörünün petrol bağımlılığının artacağına dair tahminlerin dayandığı en önemli gerekçelerden birisi. 2002:146. IEA (International Energy Agency). 34 . 2003b. konuyla ilgili hemen bütün tahminlerin ortak noktasıdır. bununla birlikte havayolu yakıt talebi ise en hızlı artan 50 kalemdir. Araç sahipliğindeki büyümenin sanayileşmiş ülkelerde doygunluk seviyesine yaklaşılmış olması hasebiyle daha az olacağı düşünülmektedir. Örnek olarak. ülkelerin ulaştırma sektöründeki petrol bağımlılığında ciddi bir azalma beklenmemektedir.tüketimdeki artış hızını dengeleyebileceği de çeşitli kaynaklarda dile getirilmektedir.49 Petrol kaynağının hızla tükenmesine karşılık. Gelişmekte olan ülkelerin pek çoğunda ise. Bunda alternatif kaynakların henüz ticari açıdan ekonomik hale gelmemiş olmasının payı büyüktür. Energy Information 49 50 EIA (Energy Information Administration). Yüksek büyüme oranları ve yüksek enerji yoğunluklarıyla gelişmekte olan ülkelerin ulaştırma amaçlı enerji taleplerinin dünya toplamındaki payının artması ve 2020 yılında. 2002:25. bu oran hızlı bir şekilde devam edecektir. Diğer yandan. 1999’daki %29 seviyesinden %38 51 seviyesine çıkması beklenmektedir. mevcut tedbirler ve iyileştirme çalışmalarının sektördeki enerji yoğunluğunu uzun vadede düşürebileceği iddia edilmektedir.

EIA (Energy Information Administration). 2002:146. sürekli değişken iletim tekonolojisi ile sürüş şartlarına göre silindirleri açma-kapama işlevi gören isteğe göre kaydırım (deplasman) teknolojisi sayılabilir. bu öngörüyü güçlü biçimde desteklemektedir. 52 53 EIA (Energy Information Administration). özellikle motorların yakma verimliliğinde ciddi artışlar sağlayacak gelişmelerin yaşanmakta oluşu. 35 . Hibrid ve yakıt pilli teknolojiler ise. Bu çalışmaların başında motorların daha verimli işletilmesi ve yakıtların yanma veriminin artırılması gelmektedir.6 0. hem de yeni yakıt teknolojilerinde kaydedilen ilerlemeler.” Halen dünyanın pek çok ülkesinde araçların enerjiyi verimli kullanmaları için pek çok çalışma sürdürülmektedir. Çeşitli Bölgeler İtibariyle Ulaştırma Enerji Yoğunluğunda Gelişmeler 1 0. aşağıdaki şekilde grafik biçiminde sunulmaktadır52: Şekil 2. Gazdan sıvıya (GTL) teknolojisi ise. “İçten yanmalı motorların verimliliğini artırmak için tasarlanan çok sayıda teknoloji yavaş yavaş piyasaya girmektedir ki. 2002:147. Hem mevcut teknolojilerin verimlerinde.8 Varil/1000$ GSYİH Doğu Avrupa + Eski SSCB Ülkeleri Kalkınmakta Olan Ülkeler SanayileşmişÜlkeler 0. yakıt dağıtım altyapısında büyük değişiklikler gerektirmeden petrol dışı bir kaynaktan sıvı yakıt sağlayabilecektir.Administration (EIA)’nın çeşitli bölgeler itibariyle ulaştırma enerji yoğunluğu hakkındaki tahminleri. bu teknolojiler arasında.2.2 0 1990 1999 Yıllar 2010 2020 Dünya Ortalaması Ulaştırma sektörünün enerji yoğunluğunda düşme olacağı tahmininin dayandığı varsayımlardan biri. yeni yakıt ve araç teknolojilerinin pazara giriş yapacağı yolundaki öngörüdür.4 0. gelecekteki ulaştırma petrol talebini derinden etkileyebilecek teknolojiler olarak 53 dikkat çekmektedir.

” Yapılan bu hesaplara. Uzun yıllardır üzerinde çalışmalar sürdürülen elektrikli taşıtlar. 2001:233 Koch. yeni güç elektroniği ve kontrol devreleri. Almanya ve ABD) yakıt ekonomisi potansiyeli göstermektedir ki. 2002:72. düşük yuvarlama direncine sahip tekerlek yüzeyleri. yakıt ekonomisini sabit tutup araçları daha büyük ve daha güçlü hale getirmek için kullanılabileceğini göstermektedir. Avrupa’da. hem sivil kullanım alanında hem de savunma alanında giderek yaygınlaşmaktadır. Enerji verimliliği açısından hiç de istenilir bir durum olmayan bu gelişme. son zamanlarda yapılan çalışmalar.” Araç teknolojileri üzerine sürdürülen çalışmalar. spor amaçlı arabalar ve karavanlarla yollarının dolduğu bugünkü ABD’ye bir hayli benzeyecektir. 2001:233. üzerinde önemle durulan konulardan birisidir: “Eğer son on yıldaki trend devam ederse. hibrid-elektrik ve yakıt pili (fuel cell) itme sistemleri gibi daha gelişmiş teknolojiler dahil değildir. Düşük ağırlıklı karoser malzemeleri kullanmaya ve gövde hava direncini azaltmaya yönelik araç gövde teknolojileri.” 54 55 56 Koch. büyük. elektrik enerjisinin araca iletimi veya araçta üretilmesi ile depolanması gibi konular. spor amaçlı arabaların Avrupa’da yayılmaya 55 başladığının sinyalleri mevcuttur. Bir başka çalışma konusu da elektrikli taşıtlardır. TÜBİTAK. ağır. sadece gelecek için tahmin edilen yakıt fiyatlarında maliyet-etkin olan teknolojilerin kullanılması durumunda bile. bu teknolojilerden pek çoğunun yakıt ekonomisini ilerletmek yerine.“Yapılan analizlere göre. Her ne kadar yakıt fiyatları ve arazi kullanım kalıpları Avrupa’da ABD’dekinden epeyce farklıysa da. veri işleme ve sistem entegrasyonu gibi konular bu 56 çalışmaların merkezinde yer almaktadır. üç ülkenin (Danimarka. hatta belki Kuzey Amerika’da yeni tip araçların yakıt verimliliğinde 54 %25’e varan kazançlar sağlanabilecektir. “Bu taşıtlar hareketli oldukları için. sadece motor üzerine yapılan araştırmalarla sınırlı değildir. yeni elektrik motoru topolojileri. orta vadede yakıt ekonomisinde büyük gelişmeler yaşanacağını varsaymak mümkündür. 2010 yılındaki Avrupa. Bu türden verimli teknolojilerin de pazara yavaş yavaş girmekte olduğu gözönüne alınırsa. 36 . Bununla birlikte. sürtünme azaltıcı malzeme ve tasarımlar da üzerinde çalışmalar sürdürülen konulardır.

Yakıt pilli araçların yaygınlaşabilmesi için bugünkü benzin istasyonları gibi güçlü bir dağıtım şebekesinin kurulması gerekmektedir. Yakıt pilli araçların yaygınlaşmasının önündeki en önemli engellerden biri altyapı sorunudur. Bugünkü şartlarda hibrid ve yakıt pilli araçların ticari uygulamaları için en az 10-15 seneye ihtiyaç olduğu dile getirilmektedir. yüksek kapasiteli akülere ve akülerin belirli aralıklarla doldurulmasını sağlayan gelişmiş güç elektroniği devrelerine ihtiyaç duyulmaktadır. hava ve deniz taşımacılığında kullanılması için çalışmalar halen sürmektedir. Bu çalışmaların içinde en göze çarpan gelişmeler elektrikli kara taşıtlarında ve özellikle de elektrikli demiryolu taşıtlarında yaşanmaktadır. Almanya’da Berlin-Hamburg ve Japonya’da Tokyo-Osaka hattı için hazırlanan bu trenlerde süperiletken teknolojisi kullanılmaktadır. yakıt pilli araçlar için gereken dağıtım altyapısının kurulmasının kolay olmadığı görülür.Elektrikli taşıtların kara. Bu araçların piyasada yaygınlaşmaya başlamasını müteakip verimli ve verimsiz araçlar için uygulanan petrol fiyatlarının farklılaştırılması tüketicileri bu araçlara yönlendirebilecektir. Bu alandaki çalışmaların daha uzun zaman alacağı tahmin edilmektedir. Hibrid ve yakıt pilli araçların. ama özellikle yakıt pillerinde kaydedilen gelişmeler dikkat çekici bir boyuta ulaşmış durumdadır. gelecekte bugünkü test sonuçlarından daha iyi yol performansına sahip olacakları tahmin edilmektedir. 37 . Elektrikli kara taşıtlarında ise. Hükümetlerin bu tür enerji verimli araç üreten firmalardan daha az vergi almak gibi mali teşviklere yönelmesi de. Hemen her yerde rastlanılan benzin istasyonları ve bunlara yakıt dağıtan tanker filolarının uzun yıllar içerisinde milyarlarca dolarlık bir altyapı yatırımının neticesinde oluştuğu gözönünde bulundurulursa. fakat bu altyapı metanol veya hidrojen için de geliştirilmek zorundadır. üretici firmaları bu tür araçların imalatı için özendirecektir. Elekromanyetik itme gücüyle havada asılı bir biçimde hareket eden MAGLEV (manyetik kaldırmalı) trenlerin 500 km/saat hız değerini aşabileceği düşünülmektedir. Benzinli yakıt pili altyapısı bugün için hazır durumdadır.

çinko-hava gibi farklı kaynaklara dayanan çeşitli pil teknolojileri arasında. Singapur ve Avustralya’da bu konudaki çalışmalar sürmektedir. ABD’de bu konudaki çalışmalar Daimler-Chrsyler. Ford. benzin istasyonlarının hidrojen istasyonlarına çevrilmesidir: “Bu tür bir çevrimin istasyon başına 400.” Bütün bu zorluklara rağmen hidrojene dayalı ulaştırma seçenekleri üzerinde ısrarla durulmaktadır. Portekiz. Texas El Paso’da yakıt pilli bir Ford Fiesta aracını 1986 yılından beri posta dağıtım işlerinde kullanmaktadır. Ültanır. 2004:20. alkalin. 38 . Hollanda. Danimarka.58 Yürütülen çalışmaların sadece teorik düzeyde kalmadığı. “Kanada’da demiryolu elektrifikasyonunda. depolanması ve dağıtılması için gereken altyapının halen çok pahalı olduğunu ortaya çıkarmıştır. ABD’de hidrojen temelli yakıt pilleri ve güç santrallerinin altyapısı ile ilgili bir taslak plân hazırlamak üzere bir çalışma grubu oluşturulmuş durumdadır. Fosforik asit. İsveç. Eyalet ve yerel hükümet teşvikleri ile önümüzdeki birkaç sene içerisinde 10-12 yeni istasyonun bu rakama eklenmesi 57 beklenmektedir. İngiltere. Bu ülkelerden Japonya. mevzii olmakla birlikte bazı projelerin uygulamaya sokulduğu da bilinmektedir.” Mevcut durumda ulaştırmada kullanılacak yakıt pillerinin maliyet ve güvenlik başta olmak üzere çeşitli dezavantajları bulunmaktadır.000 dolar tutması beklenmektedir. İzlanda. Grubun bugüne kadarki çalışmaları. proton alışverişli membran (PEM). hidrojenin üretilmesi. GM ve Enerji Bakanlığı’nın öncülüğünde yürütülmektedir. Daimler-Benz yakıt pilli otomobil geliştirmiştir. Almanya’da denizaltıların çalıştırılmasında yakıt pillerinin kullanımı üzerinde durulmaktadır. Toyota ve Honda gibi dünyaca ünlü iki marka ile önce hibrid araba ve şimdi de yakıt pilli araba alternatifine geçişte öncü konumda olan bir ülkedir. ergimiş karbonat. 2001:14. katı oksit. PEM 57 58 59 Gülen. Clean Air Report. İspanya. direkt metanol. Kanada’da Ballard Power Systems tarafından imal edilmiş yakıt pilli otobüs deneme seferleri yapmaktadır. ABD Posta İdaresi. 1990’ların başından beri sadece altı hidrojen istasyonu kurmayı başarmıştır. taşınması. Japon Toyota firması 1996 yılında yakıt pilli deneme 59 otomobilini üretmiştir.Dağıtım altyapısı ile ilgili bir diğer alternatif ise. California Fuel Cell Partnership. Çin. 1998:194. Japonya.

yerini elektromekanik sistemlere bırakmaktadır. Yeni geliştirilen taşıt teknolojilerinde fren. Bugün itibariyle ileri teknolojiye sahip araçlar henüz yaygınlaşmadığından. başlangıçta yeni dağıtım altyapısı yatırımlarına ihtiyaç duyulmadan yakıt pillerinin yaygınlaşmasını ve hidrojen istasyonlarına dönüşümün zaman içinde tedrici bir biçimde yapılmasını mümkün kılabilir. EDMC. büyük otomobil ve petrol şirketlerinin konuya duyduğu ilginin artmakta oluşudur. amortisör. Diğer yandan yakıt pillerinde benzin. doğalgaz veya başka hidrokarbonların kullanılabiliyor olması. taşıt teknolojisinde elektrik enerjisinin kullanımının artırılmasıdır. Yük taşımacılığında ise trenler kamyonlara karşı aynı 60 avantajlara sahiptirler.teknolojisi hem üretime geçiş hem de verimlilik açısından diğer teknolojilere göre daha ileri bir seviyeye ulaşmış durumdadır. çevreyi daha az kirletmekte ve özel araçlara oranla çok daha az kazaya sebebiyet vermektedir. hükümetlerin bu konuda alabilecekleri en önemli tedbir. toplu taşıma sistemlerinin yaygınlaştırılmasıdır. Ama onun bile henüz ticari açıdan diğer enerji üretim kaynaklarıyla rekabet imkânı bulunmamaktadır.” Yük ve yolcu taşımacılığında enerji açısından en verimli taşıma modunun demiryolu taşımacılığı olduğu aşağıdaki çizelgelerden rahatlıkla anlaşılabilmektedir. 1997:33. daha az enerji harcamakta. Bu alanda özellikle kentsel taşıma sistemleri önem kazanmaktadır: “Kentsel kitle taşıma sistemleri. 2000 yılı itibariyle taşınan kişi ve taşınan yük başına enerji tüketimleri ulaştırma alt grupları açısından şöyledir: 60 61 Laponche at al. direksiyon gibi pek çok mekanik düzenek. 39 . büyük ve çok yakıt tüketen araçların kullanımını yüksek vergi gibi caydırıcı yaklaşımlarla azaltmaya çalışmaktır. Ulaştırmada enerji verimliliğin geliştirilmesine yönelik ciddi adımlardan bir diğeri de. Ulaştırma alanında henüz ticari açıdan yeterince geliştirilememiş olan yakıt pilleri için en önemli fırsat. EDMC tarafından yapılan tahminlerde61. 2002:114-115. Verim ve çevre şartlarının sıkılaştırılmasına paralel olarak pek çok otomotiv şirketinde başlayan yoğun araştırma ve geliştirme faaliyetlerinin odaklandığı alanlardan birisi de. özellikle de tramvay ve metro.

en önemli girdi kalemlerinden biri olan enerjiyle ilgili tasarruf ve verimlilik sağlamaya yönelik çabalara girişmişlerdir. sürücüler uzun olmayan mesafelerde araç kullanmaktan kaçınmakta ve enerji tüketiminde önemli bir tasarruf sağlamaktadırlar. şehir içinde bisiklet kullanmak olup. 70’li yıllarda yaşanan enerji krizi ve buna bağlı gelişen fiyat artışları olduğu genel kabul gören bir varsayımdır. 2002 Çizelgelerden görüleceği üzere. demiryolu taşımacılığının hem yolcu ve hem de yük taşımadaki enerji verimliliği.Çizelge 2.3. 40 . piyasadaki sert rekabetin üretim maliyetlerini düşürmeye zorlaması sonucunda firmalar. Sektörler İtibariyle Taşınan Yük Başına Enerji Tüketimleri Ulaştırma alt grubu Yük Başına Enerji Tüketimi 921 kcal/ton-km 169 kcal/ton-km 61 kcal/ton-km Karayolu (kamyon) Denizyolu Demiryolu Kaynak: EDMC. Bununla birlikte. 2002 Çizelge 2.4.4. Bu kapsamda olup bisikletler için ayrılmış yol ve güzergâhların bulunduğu şehirlerde. Taşıma modunda bazı ülkelerde öne çıkan alternatiflerden birisi de. 2. Sektörler İtibariyle Taşınan Yolcu Başına Enerji Tüketimleri Yolcu Başına Enerji Tüketimi Karayolu (otomobil) 567 kcal/kişi-km Karayolu (otobüs) 155 kcal/kişi-km Demiryolu 48 kcal/kişi-km Ulaştırma alt grubu Kaynak: EDMC. karayolu taşımacılığınınkine göre 10-15 kat fazladır. özellikle nüfusu kalabalık ve refah düzeyi düşük ülkelerde bu seçenek yaygınlaşmış vaziyettedir. Sanayide Enerji Verimliliği Enerji verimliliği politikalarını tetikleyen en önemli faktörün.

Bu gerçeğe rağmen, enerji verimliliğindeki gelişmelerin sadece firmaların kâr arzusundan kaynaklandığını ve bunların kendi kendine oluştuğunu söylemek mümkün değildir; bu gelişmelerin arkasında devlet tarafından desteklenen politikalar, kurumlar, organizasyonlar ve ayrıntılı teknik çalışmalar yer almaktadır.
“Sert bir uluslararası rekabetin hüküm sürdüğü dünyada, başlıca enerji-yoğun sanayiler (demir-çelik, alüminyum, kimyasallar, çimento, kâğıt, vs.) ancak enerjietkin üretim süreçlerini bünyelerine adapte ettiklerinde ayakta kalabilmektedirler. Bu sanayiler, devlet yardımı olmadan enerji verimliliği programlarına girişmek için yeterli teşviğe sahiptirler. Bununla birlikte, özellikle OECD ülkelerinde, modernizasyon süreçlerinin hızlandırılması ve ulusal firmaların rekabet gücünün 62 artırılması için hükümet yardımları sıklıkla devreye girmiştir.”

1970’li yılların sonlarından itibaren pek çok sanayileşmiş Batı ülkesinde enerji tasarrufu faaliyetleri özellikle sanayi sektöründe yoğunlaşmıştır. Faaliyetlerin öncelikle bu alana yoğunlaşmasının bir dizi sebebi vardır:
“- enerji tasarrufu potansiyeli diğer sektörlerden, örneğin özel mülkiyetli konutlardan daha az bile olsa, bu tasarruflar görece daha az maliyetle (ortalama konut sektöründekinin üçte biri) gerçekleştirilebilmektedir ve yatırım ortalama üç seneden daha kısa sürede kendisini amorti etmektedir, - enerji tasarrufu önlemleri genellikle sanayinin modernizasyonu ve rekabet gücünün geliştirilmesinde belirgin bir rol oynayabilmektedir, - enerji muhasebesi ve enerji maliyetlerinin anlaşılması, sanayide diğer alanlara göre 63 daha bilinen bir olgudur.”

Sanayide verimlilik kazançları elde etmek için dört çeşit önlem alınabilmektedir: 1) Genellikle sanayi kuruluşunun enerji muhasebesi ve sayaçlama işlerini geliştirmek için gösterdiği çabayla bağlantılı olarak daha iyi yönetim, işletme ve bakım pratikleri, 2) Genellikle düşük harcama gerektiren ve bir yıldan kısa sürede geri ödemesi tamamlanan kontrol sistemleri ve yalıtım gibi basit yatırımlar, 3) Ekipman yenilemesi, yeni teknolojilerin eklenmesi, enerji ikameleri ve benzeri büyük harcama gerektiren yatırımlar, 4) Yeni endüstriyel süreçler (prosesler).
62 63

Laponche at al, 1997:69. Laponche at al, 1997:76.

41

Yine de bu önlemlerin alınması tek başına yeterli olmamaktadır; çünkü değişebilen hammadde özellikleri, ürün çeşitleri, ürün özellikleri, iklim şartları, çevresel etkiler, kapasite kullanımı gibi çeşitli faktörler de enerji verimliliğini etkilemektedir. Sanayide enerji verimli teknoloji ve sistemlerin ilerletilmesinde, yakın dönemli kazançlar öneren pek çok gelişme kaydedilmiştir.
“Verimlilik yükseltmeye yönelik çeşitli yollar arasında süreç bütünleştirmenin altı çizilmelidir, çünkü bu şemsiye kavram; kimya, petrokimya ve rafineri sanayilerinde olduğu gibi, kâğıt ve kâğıt hamuru ya da gıda ve meşrubat işleme süreçlerinde de enerji tüketiminde %40’a varan azalmalar sağlayan derlenmiş ana stratejileri, 64 yöntem ve araçları kapsamaktadır.”

Sanayi sektöründe yüksek enerji kullanım oranı olan bazı alt sektörlerde enerji tasarrufu için alınabilecek başlıca tedbirler şunlardır65: Demir-çelik: Sinterin soğutulmasında kullanılan havadaki ısının geri kazanımıyla malzemenin ön ısıtılmasının tamamlanması, yüksek fırın soba baca gazının geri kazanımı, yüksek fırın tepe basınç türbini uygulaması, konvertör gazı geri kazanımı, tavlama fırınlarında etkili duvar izolasyonu, reküperatörlerin modifikasyonu (seramik kullanımı), asitleme hattında buhar kaçaklarının azaltımı. Çimento: Yanma havası miktar optimizasyonu, zincir taşıma sistemlerinin düzenlenmesi, kaykı ve alkali oranı optimizasyonu, ön ısıtıcı sistem etkinliği, fırında sekonder hava sıcaklığının artırılması. Cam: Rejeneratörlerde kullanıma uygun tuğla türlerinin araştırılması, girdi olarak atık cam kullanan teknolojiler, etkin brülörler, yüzen (float) cam teknolojisinin yaygınlaştırılması. Tuğla-kiremit: Tünel-fırın teknolojilerine yönelinmesi, pişirmedeki soğutma havasının kurutmada kullanımı, baca gazı ısısının geri kazanımı, hammadde karışımına katılacak yanıcı maddelerler homojen pişirme sağlanması.

64 65

Koch, 2001:232. TÜBİTAK, 2002:20-21.

42

Kâğıt: Atık ağaç kabuklarından enerji elde etme, siyah likör buharlaştırmada kademe sayısının azaltılması, kâğıt preslemede azami kuruluğun sağlanması, karşı basınç buhar türbini kullanımının artırılması. Ayrıca gıda sanayiinde66 ve tekstil sanayiinde67 ısı geri kazanım sistemlerinin uygulanmasıyla büyük enerji tasarrufu sağlanabileceği de çeşitli uygulamalardan anlaşılmaktadır. Bu sektörlerde ısıl iyileştirme yaklaşımlarının, kısa vadede önemli tasarruf imkânları sağladığı görülmüştür. Genel olarak sanayi tesislerinde yüksek verimli motor kullanımı, basınçlı hava sistemindeki kaçakların önlenmesi, kompresör emiş havasının dış ortamdan alınması, yakma havasının ısıtılması, kirlenmiş akışkandan ısı geri kazanımı, kondensatın kazana yollanarak geri kazanımı, sıcak ve soğuk yüzeylerin izolasyonu, iç ve dış yalıtım kaplamalarının yaygınlaştırılması, boşta çalışma süresinin azaltılması, tahrik motorlarının, fan ve pompaların frekans kontrolu ile hız ayarı, kazan yüzeyinden olan ısı kayıplarının azaltılması, buhar sistemlerinin iyileştirilmesi, buhar boru sistemlerinin izolasyonları, fırınlara yönelik iyileştirmeler, tesislerde elektrik güç faktörünün düzeltilmesi, fazla havanın kontrolü, kazanlarda blöf miktarının azaltılması, blöften ısı geri kazanımı gibi konular, enerji verimliliği uygulamalarında öne çıkan tedbirler olarak göze çarpmaktadır. Bu tedbirlerin en yaygın olarak uygulanabilecek olanlardan biri motor veriminin artırılmasıdır. Bilindiği üzere, bütün motorlar gibi elektrik motorları da kullandıkları enerjinin tamamını mekanik enerjiye çeviremezler.
“Motorun mekanik güç çıkışının, çekilen elektrik gücüne oranı motor verimi olarak adlandırılır ve motor tipi ve büyüklüğüne göre %70 ile %96 arasında değişir. Ayrıca kısmi yükte çalışan motorların verimleri de düşüktür. Bu verimler de motordan motora değişiklik gösterir. Örnek olarak bir motorun tam yükte verimi %90, yarıyükte %87 ve ¼ yükte %80 iken, aynı özelliklerdeki başka bir motorun tam yükteki 68 verimi %91 iken ¼ yükte %75 verimle çalışabilir.”

Gelişmiş motorların çeşitli yüklerdeki verimleri, eski tip teknolojiye sahip motorlara göre daha yüksektir ve dolayısıyla daha enerji verimlidir. Daha verimli motorların sanayide kullanılması, büyük bir enerji tasarrufu sağlamaktadır.

66 67 68

Bilge ve arkadaşları, 1997. Ener, 1997. Kaya ve Güngör, 2002.

43

Verimli motorların kullanılmasıyla büyük bir enerji tasarrufunun sağlandığı, diğer taraftan motor için yapılan yatırımların kendilerini oldukça kısa sürede amorti ettikleri çeşitli çalışmalarda gösterilmiştir.69 Yapılacak iyileştirme çalışmalarıyla önemli enerji tasarrufu sağlanabilecek alanlardan bir diğeri de basınçlı hava sistemleridir. Çünkü basınçlı hava sistemlerindeki yetersiz tesisat ve kontrollü bakım eksikliğinden kaynaklanan enerji kaybı, kompresörün harcadığı enerjinin %50’sine varabilmekte ve basit işletme tedbirleri ile bunun yarısının önlenmesi mümkün olabilmektedir. Bugün neredeyse bütün sanayi tesislerinde kompresör bulunduğu ve bunların arızalanmasının üretimi durdurabildiği veya yavaşlatabildiği düşünüldüğünde, basınçlı hava sistemlerindeki potansiyel enerji tasarrufunun büyüklüğü ortaya çıkmaktadır. Özellikle yeni kazan teknolojileri ile kazan bileşenleri üzerinde yapılan çalışmalar, kazanların daha verimli çalışması yolunda ciddi ilerlemelere yol açmıştır. Örneğin konvansiyonel kazanlarda bacadan atılan duman gazının sıcaklığının kazanın verimini olumsuz yönde etkilediği görüldüğünden, ekonomizör adı verilen eşanjörler ile hava ön ısıtıcıları geliştirilmiş, bu sistemler vasıtasıyla kayıp ısı geri kazanılmış, böylece kayıp enerji azaltılarak tüketilen yakıt miktarında da iyileşmeler sağlanmıştır.
“Kazan besleme suyu, kazanın asıl ısıtma yüzeylerine girmeden önce ekonomizör adı verilen elemanlar içinde duman gazları ile ısıtılabilir. Bu şekilde kazana gönderilen su ile buharlaşmakta olan su arasındaki sıcaklık farkı küçüldüğünden, kazandaki ısıl gerilmeler azalır, su içindeki gazların çıkışı kolaylaşır ve kazanın verimi artar. (…) Hava ısıtıcılarında da duman gazları bir miktar daha soğutularak hem daha fazla yakıt ekonomisi, hem de yakma havasının ısıtılması sayesinde daha iyi bir yanma sağlanır. Havanın her 50 Co fazladan ısıtılması, yakıtta yaklaşık olarak 70 %2,5 değerinde bir ekonomi sağlar.”

Elektrik üretim santrallerinde yüksek verim sağlayan akışkan yatakta yakma teknolojisi de, sanayide uygulama alanı bulan bir diğer önemli yeniliktir. Özellikle sıcak su, buhar ve kurutma amaçlı sıcak gaz elde etme proseslerinde akışkan yatak teknolojisinin başarılı sonuçlar verdiği bilinmektedir.

69 70

Örnek için bkz. Kaya ve Güngör, 2002. Esen ve Kılıçaslan, 1997:192-193.

44

Avrupa’daki 15 ülkenin enerji verimliliği ve çevre politikalarından sorumlu ulusal kuruluşlarının katılımıyla oluşturulan ve 1992 yılından beri yürürlükte olan ODYSSEE veri izleme projesi ile ortak politika ve tedbirler için zemin oluşturulmuştur. politika tedbirlerinden bilgilendirme çalışmalarına. uygulamaya konulan politikalar. Batılı sanayileşmiş ülkeler ve Japonya tarafından petrol krizlerine ve onu izleyen enerji fiyatlarındaki artışlara bir cevap olarak 1970’li yıllarda geliştirilmiş ve uygulanmıştır. getirilen teşvik ve tedbirler. Avrupa’da enerji verimliliği kapsamında yürütülen bir diğer önemli çalışma da SAVE programıdır. 1980’li yıllarda ise enerji verimliliği kavramı. Bu alanda Japonya ve AB’deki çalışmalar. Japonya’daki The Energy Conservation Center (Enerji Tasarrufu Merkezi) çok ciddi ve ileri tedbirler geliştirmesi. DÜNYADAKİ ENERJİ VERİMLİLİĞİ UYGULAMALARI İlk enerji verimliliği stratejileri. AB’nin lokomotifi konumundaki bazı ülkelerin farklı sektörlerdeki öncü rolleri açıkça görülmektedir. AB mevzuatına yansıyan zorlayıcı tedbirler ile mevcut durumu ortak bir veri düzleminde izlemeye yönelik girişimler de zikredilmesi gereken hususlar arasındadır. Sanayi. pilot faaliyetlerden yöresel ve bölgesel enerji ajansları kurulmasına kadar çok sayıda uygulamayı hayata 45 . Avrupa’da ise. Japonya’da çok çeşitli alanlarda geliştirilen verimlilik tedbirleri. tüm dünyada enerji verimliliği alanında rol oynayan aktörlere ışık tutan bir nitelik taşımaktadır. hizmetler ve ulaştırma gibi sektörlerde enerji verimliliğini geliştirmeyi ve enerji tasarrufunu teşvik etmeyi amaçlayan bu program. diğer ülkelerde sürdürülen çalışmalara göre belirgin biçimde farklılaşmaktadır. hükümetleri etkin politikalar uygulamaya yönlendirmesi ile dikkat çekmektedir.3. ABD’nin bazı eyaletlerinde de bu anlamda diğer ülkelere göre büyük ilerleme kaydedilmiş durumdadır. enerji ve kalkınma politikalarının vazgeçilmez bir bileşeni haline gelmiş ve kendisine gittikçe yaygınlaşan bir uygulama alanı bulmuştur. Bunun yanısıra. yasal yaptırımlar ve devlet tarafından sağlanan finansal desteklerle önemli bir yaygınlık kazanmıştır. The Energy Conservation Center tarafından yayımlanan karşılaştırmalı veriler.

Binalardaki etkiketleme çalışmaları özellikle alan ve su ısıtma konularında yoğunlaşmaktadır. Son yıllarda bu alandaki çalışmalar büyük oranda eski binaların rehabilitasyonuna odaklanmaktadır.72 Bu yüzden son yıllarda mevcut binalardaki enerji performanslarını artırmak amacıyla.1. 647/2000/EC sayılı kararla Topluluk stratejisinin anahatlarını belirleyen Enerji Çatı Programı’na dahil edilmiştir. Örneğin Avrupa ülkelerindeki mevcut binaların.71 AB’nin enerji verimliliği konusunda yürüttüğü başka çalışmalar da mevcuttur. Çünkü yeni yapılan binalarda belli hususlara dikkat edilmesinin sağlanması önemli olmakla birlikte. uluslararası işbirliklerine giderek ar-ge çalışmalarına katkı sağlamıştır.1. 1991 yılında başlayıp 1995 yılında biten ilk SAVE programından sonra.geçirmiştir. 1996-2000 yılları arasında uygulanan SYNERGY programı da Birlik ülkeleri ile başka ülkeler arasındaki enerji politikaları konusundaki işbirliğini geliştirmeyi hedefleyen bir program olarak zikredilebilir.1. Henderson at al. 2001:97 46 . Avrupa’nın 2050 yılında binalarda kullanacağı enerjinin 2/3’ünü tüketeceği tahmin edilmektedir. çünkü alan ve su ısıtıcıları enerji tüketiminde önemli bir rol oynamaktadır. 2000 yılında ise program. Enerji verimliliği bu programın öncelikli bir alanı olmuştur. mevcut binalar için bazı tedbirlerin alınmasını gündeme getirmektedir. Çeşitli Alanlarda Enerji Verimliliği Uygulamaları 3. mevcut binalardaki enerji tüketiminin genel içindeki payının çok yüksek oluşu. 3. Binalarda Enerji Verimliliği Uygulamaları Çeşitli ülkelerde enerji verimliliği alanında 1970’lerden beri uygulanan en önemli tedbirlerden biri bina kodları ve standartlarıdır. 2004. birçok ülkede bu standartlar yeni teknolojilere uygun şekilde revize edilmektedir. Yapılan araştırmalara göre. Avrupa’da. Bunlardan 1994-1998 yılları arasında uygulanan JOULE / THERMIE programı temiz ve verimli teknik ve teknolojilerin desteklenmesini öngörmüş. 96/737/EC sayılı Konsey kararıyla SAVE II programı beş yıllığına uygulamaya konulmuştur. hatta Güney Avrupa ülkelerinde bile müstakil konutlarda harcanan enerjinin büyük bir bölümü ısıtma ve 71 72 European Commission.

H ollanda.3% 11. Aşağıdaki şekilde. Bazı Avrupa Ülkelerinde Yeni Binaların Enerji Tüketim Gelişimleri 73 74 Henderson at al. Aynı çalışmalar. 2000:6.0% 58.3% 21.4% 14. alınan tedbirlerin etkisinin yıldan yıla arttığını ortaya koymaktadır.1. 47 . diğer) gösteren çizelge aşağıda sunulmaktadır73: Çizelge 3.8% 22. 2001:98 Bosseboeuf at al. İspanya. Portekiz) 51.1% 5. su ısıtma.74 Şekil 3. yemek pişirme.sıcak su üretimi amacıyla kullanılmaktadır. Avrupa’daki Konutlarda Nihai Enerji Kullanımının Dağılımı G üney-3 N ihai K ullanım A lan Isıtm a Su Isıtm a Y em ek Pişirm e D iğer K aynak: Eurostat. Birleşik K rallık) A B-15 68. Avrupa ülkelerindeki konutlarda gerçekleşen nihai enerji kullanımının çeşitli harcama tiplerine göre dağılımını (alan ısıtma.6% 15. 1995 verileri K uzey-4 (İsveç.1.5% 6.1% (Y unanistan. Avrupa ülkelerinde alan ısıtma konusunda gerçekleştirilen çalışmaların enerji verimliliğinde önemli iyileşmelere sebep olduğunu. bina kodlarının özellikle yeni binalarda etkili biçimde uygulandığını göstermektedir.5% Yapılan değerlendirmeler.3% 13. 6 Avrupa ülkesi için yeni binalardaki enerji tüketimlerinin yıllar itibariyle (1985-1996) değişimleri sunulmaktadır.1% 12. D animarka.

ziyaretçilerin dairenin içinden izlenmesine imkân veren bina girişindeki kameralar. alan ısıtma yoğunluğunun düşürülmesiyle gerçekleştirilmiştir. 1990’lardan sonra İtalya. binanın boş yüzeyleri için enerji-verimli aydınlatma gereçleri. İsveç’te enerji verimliliğinin esas alındığı yeni tip bina sistemlerine verilen teşvikler. dikkat çeken bir başka bir başka uygulamadır. alarmın çalışması durumunda binadaki bütün elektrik ve suyun otomatik olarak kesilmesini sağlayan kontrol 75 Koch.’den açıkça görüldüğü üzere. 1999 yılında kamu binalarındaki enerji tüketimini azaltmak için beş yıllık bir program geliştirmiştir. tüketim oranlarının 1970’lerin başından itibaren azaldığı bilinmektedir. “IEA verileri alan ısıtma verimliliğinde güçlü ilerlemeler olduğunu göstermektedir. ABD ve Kanada’da enerji tasarrufu şirketleri kamu binalarındaki enerji tüketimini azaltmaya yönelik çalışmalar yapmaktadırlar. İngiltere ve İrlanda’da ise. ABD ve Hollanda’da 1982 ve 1995 yılları arasındaki kabaca %25’lik bir tasarruf. Bazı ülkelerde hükümetler kamu kuruluşlarındaki bina enerji verimliliğini artırmaya yönelik programlar geliştirmişlerdir. Fransa ve İsveç’te. her bir evin içine yerleştirilen ekranlar yoluyla yapılan site-içi haberleşme. Danimarka. binalarda ısı yalıtımını iyileştirmek amacıyla sübvansiyon uygulamaktadır. daha uzun bir dönem olan 1972-1994 yılları arasında bu yolla %50 oranında tasarruf sağlamıştır.Şekil 3. Yeni tip bu binalarda asansör ve merdivenlerde heliostat lambalarla aydınlatma. düşük gelirli kimselere oturdukları konutlarda enerji verimliliği tedbirlerini uygulayabilmeleri için mali destekler verilmektedir. Danimarka ise. Avusturya ve Belçika’da hükümetler. ev içi ve dışı sıcaklık ve basınç (hava ve rüzgâr) değerlerini sunan göstergeler. 2001:234. Şekilde binalarındaki enerji tüketiminde belirgin bir değişim gözlenmeyen Danimarka’da ise. Sözgelimi Finlandiya. kamu ve belediye kuruluşlarında ısınma için harcanan enerji ile elektrikli aletlerden kaynaklanan enerji tüketimlerini azaltmayı hedeflemektedir. Aynı şekilde İngiltere. bütün ıslak zeminleri donatan alarmlar. 48 . müşterek alanlarda ses ve hareket dedektörlerine bağlı aydınlatma. 1995’lerden sonra ise Hollanda ve Batı Almanya’da binaların enerji tüketimlerinde ciddi azalmalar meydana gelmiştir.1.” 75 Birçok ülkede binalarda enerji tasarrufu iyileştirmelerini teşvik etmek amacıyla mali teşvikler kullanılmaktadır.

2001:161. Hollanda Çevre ve Enerji Ajansı (NOVEM)’nın yaptığı bir hesaplamaya göre. Böylece.4 TWh]) 10 yıl içinde toplam 15 PJ (peta-joule)’lük [≈4. geridönüşümlü kâğıt. cam şişe ve alüminyum teneke gibi atıkları ayırt eden ve güçlü vakum etkili akıllı çöp ayrıştırma sistemleri bu binaların ilk bakışta dikkat çeken önemli özellikleri arasında yer almaktadır. 2001:51. 76 77 78 Kjellgren and Persson. 1994 49 . 1994 yılında yayımlanan bir direktif ile birlikte78.1. enerji-verimli büyük pencere sistemlerinin alttan ısıtmalı sistemlerle entegrasyonu. DGXVII. bütün dairelere yerleştirilen enerji verimli buzdolapları ve biyogaz ocakları ile mikrodalga fırınları ve elektrikli su ısıtıcıları. ısı geri kazanımına yönelik havalandırma sistemleri. net hacmin her bir litresinde ne kadar enerji tüketildiğini yansıtmaktadır. 3. önemli bir enerji verimliliği yaklaşımı olarak dikkat çekmektedir. son yıllarda pek çok ülkede yayılma eğilimi göstermektedir.8 TWh]).2. Ev Aletlerinde Enerji Verimliliği Uygulamaları AB’nin ev aletlerinde getirdiği sınıflama yaklaşımları. aracın yıllık enerji tüketiminin o aracın net hacmine bölünmesiyle elde edilmektedir ki bu. AB’de bazı ev aletleri için enerji verimliliği endeksleri tanımlanmaya başlamıştır. Bu endeksler süreklilik arz etmekte ve gelişmelere göre yenilenebilmektedir. Hollanda’da hem enerji verimli bina yaklaşımının yaygınlaştırılması (10 PJ [≈2. Örneğin soğutucu ev araçlarında enerji verimliliği endeksi. European Commission.2 TWh] bir enerji tasarrufu mümkün gözükmektedir. Trines and van Geet. hem de enerji verimli ev aletlerinin kullanımının sistematik biçimde artırılmasıyla (5 PJ [≈1.77 Binalarda enerji verimliliğiyle ilgili çalışmalar yapılırken.76 Enerji verimliliğine yönelik gelişmiş tekniklerin çevresel duyarlılıkların merkezde olduğu yeni yapı sistemleriyle bütünleştirilmesi sonucunda ulaşılan yüksek kaliteli bina yaklaşımları. Her bir ev aleti türü için de farklı endeksleme yaklaşımları kullanılmaktadır. bir yandan da evsel konutlar başta olmak üzere tüm binalarda kullanılan elektrikli cihazlar için de çeşitli verimlilik çalışmaları sürdürülmektedir.sistemleri.

farklı oranlarda dondurucu alanı bulunan ve farklı büyüklüklere sahip olan soğutucu araçları aynı düzlemde karşılaştırmak mümkün olmaktadır. AB’nin ev aletleriyle ilgili olarak getirdiği minimum standartlar yaklaşımında.2. 1992 yılındaki 111 TWh düzeyinden 94 TWh’e düşürülmesi öngörülmüştür. G tipi soğutucular ise en yüksek enerji tüketimine sahiptirler) AB’de soğutucu ev aletleri pazarında toplam %25’lik bir satış payına ulaşmışlardır. standartların başarıyla uygulandığının bir başka göstergesidir. vb. 2000 yılında halen 109 TWh düzeyinde olan soğutucu ev aletleri elektrik tüketimi. ev aletlerinin toplam elektrik tüketimi içinde %18’lik bir paya sahiptir. Aşağıdaki şekil etiket tiplerine göre pazar yüzdelerini 3 yıl için ortaya koymaktadır80: Şekil 3. 11 Avrupa Ülkesinde Etiket Tiplerine Göre Buzdolabı Satışları 79 80 Fawcett et al. 50 . 12 AB ülkesinde soğutucu ev aletlerinin toplam elektrik tüketiminin 2010 yılında. 2000. 2000:7. başarılı uygulamalarından birisi soğutucu ev araçlarında (buzdolabı.79 A ve B sınıfı soğutucuların pazarda elde ettikleri pay da. dondurucu. Etiketlemeyle ilgili düzenlemenin çıkmasından 4 yıl sonra.) ortaya çıkmıştır. Bosseboeuf at al. A ve B sınıfı soğutucular (A tipi soğutucular en düşük enerji tüketimine. 1993 yılında yapılan projeksiyonlarla.

ABD ve Japonya olmak üzere sanayisi gelişmiş bütün ülkelerin sanayi enerji verimliliğinde 1970’lerin sonundan itibaren önemli ilerlemeler kaydedilmiştir. Amerika’da 1970 yılında 1. “Elektrik Enerjisi”.Avrupa’daki önemli veri toplama kuruluşlarından olan ODYSSEE’nin verilerine göre. AB’de 1990-2001 yılları arasında büyük ev aletlerinin enerji verimliliğinde yıllık %2’ye yaklaşan (toplam %21) bir iyileşme yaşanmıştır81. televizyon. klima. Japonya’da yeni hedef ise ‘top runner’ programı gereğince piyasada satılan tüm buzdolaplarını piyasadaki en verimli buzdolabı ayarına getirmektir. Sanayide Enerji Verimliliği Uygulamaları Başta Avrupa.6 kWh/ay tüketimi olan 170 litrelik buzdolabının enerji tüketimi 1994 yılında 27 kWh/ay’a düşürülmüştür. 51 . ABD ve Japonya’da da büyük gelişme kaydetmiş durumdadır: “Verimli buzdolaplarının kullanılması Amerika’da 1973’den bu yana yaklaşık 30. 3.” Verimli ev aletleriyle ilgili çalışmalar başlangıçta buzdolaplarına (ve benzer tipten soğutuculara) odaklanmış olmakla birlikte ilerleyen yıllarda çamaşır ve bulaşık makineleri. 82 DPT.1. AB’de ev aletleri konusundaki tüketici davranışlarının istikrarlı ve olumlu yönde değiştiği sonucunu çıkarmak mümkündür. bilgisayar gibi çeşitli araçların tükettikleri birim enerji miktarlarında da önemli iyileştirmeler sağlanmıştır. Verimli ev aletleri konusundaki çalışmalar sadece Avrupa’da değil. 19902001 arasında toplam %18 oranında iyileşme göstermiştir. bu veriden hareketle. Benzer olarak Japonya'da 1973 yılında 79. mevcut buzdolaplarının verimlileri ile değiştirilmesi durumunda 1993-2015 yılları arasında kümülatif olarak 3 senaryoya göre 452 ile 384 TWh arasında tasarruf sağlanacağı hesaplanmıştır. 2001:8-7. 2004. Bu miktar 1991 82 yılında Fransa'nın elektrik tüketimine eşdeğerdir.000 MW güçte yeni santral ihtiyacını ortadan kaldırmıştır.726 kWh yıllık enerji tüketimi. Avrupa’daki 15 ülkenin sanayilerindeki ortalama enerji verimliliği. AB tarafından 1993 yılında hazırlatılan rapora göre. daha büyük ebatlı buzdolabı için 1990 yılında 916 kWh’e düşürülmüştür. Danimarka’daki en verimli buzdolabı modelleri 1975 yılındaki buzdolaplarının kullandığı enerjinin sadece %16’sını kullanmaktadır. 1990’ların ilk yarısında enerji-yoğun alt sektörlere olan yönelim enerji verimliliğindeki gelişmeleri 81 ODYSSEE.3.

2000:4.3. Aşağıdaki şekil. 90’ların ikinci yarısında süreç tersine işlemiş ve daha az enerji-yoğun sanayi kollarına doğru bir yönelim olmuştur. Avrupa ülkelerinde sanayi enerji yoğunluğundaki gelişmeleri göstermektedir84: Şekil 3. 2004. Avrupa Ülkelerinde 1995 Bazlı Sanayi Enerji Yoğunluğu Değerleri Şekil 3.3. 83 Avrupa’daki ülkelerin sanayi enerji verimliliği hesaplamalarında farklı kalıplar kullanıldığı ve her bir ülkede sanayilerin ağırlıkları/dağılımları farklı bir nitelik arz ettiği için. Sabit bazlı nihai enerji yoğunluğu değeri. ODYSSEE veri tabanı 1995 yılını baz alan sabit bir biçim geliştirmiş ve sanayideki enerji verimliliği gelişimlerini bu bazda göstermiştir. AB ülkelerinin sanayi enerji yoğunluk değerleri. 83 84 ODYSSEE. 52 .’den de görüleceği üzere. dünya ortalamasının çok altına inmiş durumdadır.duraklatsa da. endüstriyel GSYİH için enerji tüketimini vermektedir. zaman içinde bir ülke (Yunanistan) hariç 15 Avrupa ülkesinin sanayideki enerji yoğunluğu değerleri istikrarlı bir biçimde düşmüştür. Bosseboeuf at al.

Azımsanmayacak sayıda devlet. Bu 85 86 87 EDMC. 2000:13. Böylece aynı yakıt kaynağıyla hem ısı hem de elektrik enerjisi üretmek mümkün olmaktadır. enerji tasarruf potansiyelinin yerini belirleyen enerji denetimleriyle birleştirilerek gerçekleştirilmiştir.”86 Sanayideki enerji yoğunluğunun tek başına şirketlerin önlemleriyle düşürülmediğinin ve devletlerin kendi ülkelerinin rekabet güçlerini artırabilmek için enerji verimliliği tedbirlerini bir hedef olarak benimsemelerinin de önemli olduğu belirtilmelidir. yani enerji tasarrufu etüdleridir. Enerjiye bir bütün olarak yaklaşılmasını esas alan kojeneratif bir tesiste. Japonya’da da gözle görülür biçimde gelişme göstermiştir. 2001:232. bu değer 2000 yılında 3. Pek çok IEA üyesi ülke.Sanayi tesislerinin enerji yoğunluğundaki iyileşmeler sadece AB ülkelerinde değil. Çeşitli sanayilerdeki süreçler ile ülkeler arasındaki enerji ihtiyaçlarının mutlak değerinin analiziyle.25 iken. “Sanayi sektöründe yaygın olarak kullanılan ve başarılı sonuçlar verdiği gözlenen en önemli faaliyetlerden biri enerji denetimleri (auditleri). Keskin ve Gümüşderelioğlu. Bu çalışmalar bilgilendirme ve eğitimden başlayıp çeşitli teşvik mekanizmaları geliştirmeye kadar çok geniş bir yelpazeyi içermektedir. Japonya’daki imalat sanayiinde (1010 kcal/yen) cinsinden enerji yoğunluğu değeri 1980’de 4. “1950 yılından beri IEA üyesi ülkelerin çoğunda bir birim imalat çıktısı için harcanan enerji değeri sürekli olarak düşmektedir. bazı ülkelerde ise enerji denetimleri sonucu yapılan önerileri yerine getirerek enerji tüketimlerini azaltmayı taahhüt eden sanayi kuruluşları vergi indirimleri ile 87 ödüllendirilmektedir.programlar uygulamıştır. büyük çaplı ve pek çok sanayi alt sektörünü kapsayan bir politika olarak ayrı bir önem taşımaktadır.06’ya düşmüş ve 20 yılda yaklaşık %30’luk bir iyileşme meydana gelmiştir. Bazı ülkelerde bu programlar için mali destek sağlanırken. 53 . 2002:54-55. bu en iyi uygulamaları desteklemek için -bazı durumlarda dünya çapında benzer sanayilerle mukayese yapmayı da içerecek şekilde. bu alanda enerji verimliliğini sağlamak üzere sanayi kuruluşlarıyla uzun dönemli sözleşmeler imzalamıştır. Bunların çoğunda en iyi uygulama programları. sonra aynı buhar ısıtma amacıyla kullanılmaktadır.” Isı ve elektriğin birlikte üretildiği kojenerasyon tesislerinin yaygınlaştırılması. Koch. özellikle enerji tasarrufu açısından ‘en iyi uygulamaları’ tanımlamak mümkündür.85 Gelişmeler IEA üyesi pek çok ülkede farklı oranlarda da olsa benzer bir seyir izlemiştir. yüksek sıcaklığa ulaşmış buhar önce bir türbinden geçirilerek elektrik üretilmekte. Devletlerin bu alanda yapabilecekleri pek çok çalışma bulunmaktadır.

İtalyan hükümeti daha verimli arabalar üretmek için FIAT ile birlikte gönüllü bir program geliştirdi. Bu uygulamayla ulaştırma sektöründeki yakıt verimliliği de izlenmektedir. 2000:15. 3.tesislerin sanayide özellikle yaygınlaşmasının sebebi. kombine çevrim sistemlerinin ticari. Böylece verimli yakıt kullanımı için önemli adımlar atılmıştır. “Alman otomobil sanayi 1990-2005 yılları arasında Almanya’da imal edilen ve satılan yeni otomobiller için yakıt tüketimini %25 azaltma taahhüdünde bulundu. ABD bu programı zorunlu olarak uygulamaya geçirmiştir. 2001:232.” Sanayi sektöründe devlet ile sanayi kuruluşları arasında akdedilen sözleşmeler ve performansa dayalı taahhütler ile resmi kuruluşlar tarafından sağlanan bilgilendirme programları da zikredilmesi gereken diğer önemli örneklerdir. Keskin ve Gümüşderelioğlu. 2010 yılına kadar üye ülkelerde toplam elektrik üretimindeki kojenerasyon payını %9’dan %18’e çıkararak ikiye katlama hedefini benimsedi. Avrupa’da yeni arabalarla birlikte gelen verimlilik artışı ise ODYSSEE kapsamında izlenmektedir.4. pek çok fabrikanın hem buhar ve hem de elektrik ihtiyacının bulunmasıdır. “Avrupa Birliği. Son yıllarda bu alanda önemli gelişmeler kaydedilmektedir. ABD de benzer şekilde. otomobil imalatçılarının kilometre başına belli bir değerin altında yakıt tüketen otomobil üretmeleri için yaptırımlar getirmiştir. sınai ve kamusal binalarda ve ülke genelinde kullanımını 2010 yılına kadar ikiye katlama planlarına 88 sahiptir. Bazı ülkeler bunu belli oranda gerçekleştirirken. Ulaştırmada Enerji Verimliliği Uygulamaları Ulaştırma sektöründe de enerji verimliliğini geliştirmeye dönük çeşitli çalışmalar sürdürülmektedir. Böylece araba imalatçılarının gönüllü taahhütleri.1. araba 88 89 Koch. Bu çalışmaların başında verimli yakıt kullanımıyla ilgili tedbirler gelmektedir. 1970’li yıllarda yeni arabalar için uygulanan gönüllü yakıt verimliliği standartlarının hedefi. Japonya’da 1998’de enerji tasarrufu ile ilgili kanun revize edilerek otomobillere her kategoride mevcut en iyi performansa eşit olacak şekilde daha sıkı yakıt verimliliği standartları kondu. 54 . Bu hedefler. araba ortalama enerji verimliliğini artırmak olarak belirlenmiştir.”89 Japonya’da uygulamaya konulan “Top Runner” programı ile bütün arabalar için hedef değerler belirlenmiştir.

4. Bazı AB Ülkelerinde Yeni Arabaların Birim Tüketimlerindeki İyileşmeler 3. özellikle 1995’ten itibaren bu düşüş daha da hızlı hale gelmiştir.90 Aşağıdaki şekilde Avrupa’da yeni arabaların birim tüketimlerindeki iyileşmeler yıllar itibariyle gösterilmektedir91: Şekil 3.2. Avrupa’da otomobillerin spesifik enerji tüketimlerinde son yıllarda düzenli bir düşüş (yıllık -0. daha verimli araba alınması karşılığında sağlanan vergi indirimleri gibi teşviklerin toplam verimliliğe nasıl bir katkı yaptıkları görülebilmektedir. 2000:11. ama diğer sektörlerde de ciddi getiriler sağlayabilen yaklaşımlardan biri. Kamyon ile kamyonet ve panelvan türü hafif araçlar zaman zaman enerji verimliliğine olumsuz etki yapsalar da. Bosseboeuf at al.sahipliğine getirilen vergiler.6%) vardır. ODYSSEE’ye göre. 55 . 2004. Talep Tarafı Yönetimi ve Bütünleşik Kaynak Planlaması Özellikle sanayi sektöründe büyük önem taşıyan. toplam ulaştırma enerji verimliliği 1990-2001 yılları arasında önemli oranda iyileşme göstermiştir. talep tarafı yönetimi (demand side management) ve bütünleşik kaynak planlaması (integrated resources planning) 90 91 ODYSSEE.

1997:28.” Talep tarafı yönetimi vasıtasıyla elektrik tasarrufuna yönelik finansal programların temelinde. yük faktörünün düzeltilmesi. Danimarka’da bu alanda kaydedilen gelişmeler de dikkat çekici olmuştur.” Talep tarafı yönetimi (DSM) nihai enerji kullanımında verimlilik. Elektriğin dağıtımı ve tüketimi ile ilgili kuruluşlar DSM çalışmalarında sistem yük eğrilerini değiştirmek. elektrik dağıtım şirketleri kadar. akkor elektrik lambalarının kompakt floresan lambalarla değiştirilmesi. DSM faaliyetlerinin uygulanabilmesi için enerji şirketlerinin programa dahil olması. talebin azaltılması veya talebin zamana bağlı olarak kaydırılması yollarına gidebilirler. yakıt ayarlaması ve yük yönetimi konularını içeren bir yaklaşımdır. diğer bir deyişle yük talebindeki tepe değerlerini törpüleyip boş vadileri doldurmak için. Bu yüzden talep tarafı yönetimi. ABD’deki uygulamalarda. üretim kapasitesinde bir ertelemeye (özellikle puant zamanlarda) ve hem tüketiciler hem de elektrik şirketi açısından elektrik tasarrufu yapmaya imkân vermektedir. Laponche at al. müşteriler ve topluma sunulan enerji hizmetlerinin maliyetinin düşürülmesi gerekmektedir. en düşük maliyetle planlama ilkesine dayanan enerji politikalarının önemli bir 93 parçasıdır. Böylece elektrik üretimi için gereken büyük 92 çaptaki yatırımlar azaltılır veya ertelenebilir. Talep tarafı yönetimi ile ilgili uygulamalar ilk olarak ABD’de başlamakla birlikte. 1970’lerden beri Danimarka’nın tarife yapısının marjinal maliyete dayalı olmasının iki türlü (yukarıdan aşağıya ve aşağıdan yukarıya) yük tahmini metoduna imkân 92 93 Ergen ve Yıldırım. elektrik hizmeti sağlayan kuruluşların etkili teşvik mekanizmalarıyla enerji tasarrufunu özendirmelerini ve böylece söz konusu kuruluşların yeni yatırımların maliyetinden kaçınmalarını esas almıştır. elektrikli cihaz satıcıları ve enerji verimli ekipman kullanımını destekleyen mühendislik firmaları da bu süreci desteklemişlerdir. müşterilerin yük kalıpları ve toplam tüketimlerini etkilemeyi hedefleyen bir dizi faaliyeti içermektedir. enerji verimliliği çalışmalarının vazgeçilmez araçları olarak görülmektedir. “DSM (talep tarafı yönetimi) veya talep yönetimi terimi. 56 . “Talep tarafı yönetimi. Örneğin. üretim kapasitesini artırma şeklindeki geleneksel seçenek ile aynı hizmeti sağlayarak elektrik talebini düşürme seçeneğinin eşit şekilde ele alınması bulunmaktadır. 1997:163. müşterilerin elektrik tüketimlerini miktar ve zaman yönünden etkileyecek planlama. Gelişmiş ülkelerde bu uygulamalar. uygulama ve değerlendirme çalışmalarını içerir. 1980’li yıllarda ABD’de uygulanmaya başlayan bu yaklaşım.uygulamalarıdır.

enerji şirketlerine. tavsiye.vermesi ve bunun da talep tarafı yönetimi için uygun veriler elde edilmesine zemin hazırlaması.”94 Ülkeden ülkeye uygulamalar farklılık göstermekle birlikte. “En çarpıcı kampanya örneği. 1997:165. ömrü ise normal ampullerin beş katı. “Programın beklenen enerji tasarrufunu sağlayabilmesi için. 57 .) elektrik tasarrufuna daha fazla ilgi göstermektedirler. Benzer bir kampanya. elektrik üretim/dağıtım tesislerinin yol açtığı çevresel zararları göreceli olarak azaltmaktadır. daha az enerji ile daha çok ışık veren kompakt floresan lamba uygulamasıdır. müşteri ise borcunu elektrik faturası üzerinden ödemektedir. vs. tüketiciler açısından elektrik faturalarının düşmesine sebep olmakta ve nihayet. 1994 kışında ülke çapında büyük bir kampanyaya dönüşmüştür. normal bir ampul tüketiminin beşte biri. talep tarafı yönetiminde elektrik şirketleri genelikle puant zamanlarda (enerjinin pahalı olduğu saatler) ve elektrik satış fiyatının elektrik maliyetinden az olduğu durumlarda (tümüyle izole alanlar veya adaların ihtiyaçları karşılanırken. altı ay içerisinde 7.000 adet eski ev tipi dondurucunun (freezer) düşük enerji tüketen yeni dondurucularla değiştirilmesi şeklinde gerçekleşmiştir. 94 95 Ergen ve Yıldırım. Çünkü sadece puant yükün karşılanması için yapılacak yatırım hem çok kârlı olmamakta. denetim ve mali destek ayaklarının bulunduğu bir dizi teşvik tedbirini müşterilerine uygulaması gerekmektedir. kooperatifler.”95 Kamu yararını gözeten devlet kuruluşları ya da düzenleyici otoritelerin de talep tarafı yönetimine sıcak bakması uzun vadede beklenen bir gelişmedir. kamu şirketleri ve karma şirketler) tüketiciye yönelik çeşitli program ve kampanyalar uygulamasını kolaylaştırmıştır.000 saattir. 1997:30. ABD’de talep tarafı yönetimi uygulaması. bunun yerine bu zaman diliminde tasarrufun teşvikle artırılması ve talebin yataylaştırılması daha rasyonel/kârlı bir yol olarak gözükmektedir. Yoğun reklamlarla desteklenen kampanya sonucunda. elektrik kuruluşlarının (özel şirketler. Şirketler müşterilere tavsiye ettikleri belli yatırımları finanse etmekte. yani 8. Çünkü bu yaklaşım enerji yatırımlarında tasarrufa imkân vermekte. Danimarka’da CFL kullanımı küçük bir kampanya şeklinde başlamış. böylece döviz açığını azaltmakta. Laponche at al. tesislerden elde ettikleri tasarrufu bu işe katılım sağlayan müşterilere daha düşük fatura yoluyla yansıtma imkânı vermektedir. her evde iki tane olacak şekilde beş milyon lamba satılmıştır. Bu ampullerin elektrik tüketimi. enerji kuruluşlarının bilgilendirme. hem de kendisini uzun sürede amorti etmektedir.

üretim ve iletim şirketleriyle bağımsız sistem operatörünün üretim ve iletim için çeşitli senaryolar hazırlamasını da şart koşmuştur. enerji piyasaları serbestleştirildiğinde ve özellikle perakende rekabet başladığında temelden değişmektedir. Hükümet ise 20 yıllık bir planın anahatlarını vermekle sorumlu kılınmıştır.IRP (integrated resource planning / bütünleşik kaynak planlaması)’nin ise. belirli bir yıl içinde yeni enerji üretim ve dağıtım tesislerinin gelişim maliyeti (enerji arz eğrisi) ile talep tarafı yönetimi programının uygulanma maliyetinin (tasarruf edilmiş enerji arzı eğrisinin) karşılaştırılması önemli bir yer tutar.”98 Avrupa Komisyonu konunun incelenmesi için SAVE programı altında 8 Avrupa ülkesinden (Belçika.”97 IRP’yi en etkin biçimde uygulayan ve pratik sonuçlar elde eden ülkelerden birisi Danimarka’dır. talep tarafı yönetimi ve bütünleşik kaynak 96 Nilsson at al. 58 . 2001:300. “Çeşitli ülkelerdeki monopolistik enerji şirketleri yakın zamanda ya serbestleştirilmişler ya da enerji verimliliğini geliştirmek üzere bütünleşik kaynak planlaması (IRP) ve talep tarafı yönetimi (DSM) gibi kamu yararına ilkeler doğrultusunda teşvik edilmişlerdir. enerji şirketleri için en düşük maliyeti sağlamaya yönelik bir iş planlama yaklaşımıdır. Enerji şirketleri için talep tarafı yönetiminin anlamı. Fransa. aynı zamanda. 1994 tarihli Elektrik Kanunu’na dağıtım ve üretim şirketlerinin DSM planları hazırlaması zorunluluğunu koyan Danimarka. içinde enerji santrallerinin de olduğu bağımsız güç üretim birimleri ya da DSM program ve hizmetleriyle. sadece toplum ve tüketici açısından maliyetlerin asgari olması durumunda yatırım yapmak üzere denetleyici otorite (bakanlık ya da düzenleme komitesi) tarafından yönlendirilir. 1997:164. Almanya. İtalya. SAVE programı bünyesinde başlatılan etüd çalışmasının temel amacı. IRP sadece geleneksel arz kaynaklarına (büyük enerji santralleri ve elektrik iletim altyapısı) bakmaz. müşterilerin enerji hizmet taleplerinin düşük maliyetler ve asgari çevresel etkilerle karşılanıp karşılanamayacağını da analiz eder.”96 IRP yaklaşımında. 97 98 Laponche at al. Portekiz. İsveç ve İngiltere) farklı kuruluşları görevlendirmiştir. Nilsson at al. 2001:298. Danimarka. şöyle tanımlanması mümkündür: “IRP. “IRP uygulamasında elektrik şirketleri.

havalandırma ve iklimlendirme sistemlerindeki iyileştirmelere kadar bir dizi ticari açıdan uygun ve maliyet-etkin teknoloji kullanmak yoluyla. Avrupa Komisyonu Enerji Çatı Programı’nın altında yer alan ve AB enerji politikalarını uygulamaya yönelik çeşitli faaliyetlerin gerçekleştirildiği bir program olmasıdır. vb. Enerji tasarrufunun teknik olmayan yönlerine odaklanan.3. Bu rakam. gelişmiş aydınlatma sistemlerinden ısıtma. 2001.planlanması yaklaşımlarının yeniden yapılanan Avrupa elektrik ve gaz piyasalarında uygulanabilirliğinin geliştirilmesidir. 59 .1. aynı süre zarfında enerji kullanım oranındaki artış yalnızca %30 olmuştur. 99 National Energy Policy. aynı yıllar arasında enerji tasarrufu önlemleri için yapılan yatırımın yaklaşık üç katıdır. 1973 yılından bugüne ekonomideki büyüme %126 oranında gerçekleştirilirken.99 ABD’de.) ve elektrikli aletlerin enerji tüketimlerini düzenleyen Avrupa Birliği direktiflerinin de altyapısını hazırlamaktadır. enerjinin rasyonel kullanımı önündeki engellerin üstesinden gelmeyeyi hedefleyen SAVE. SAVE (Specific Action on Vigorous Energy Efficiency)’in. DOE (Department of Energy / Enerji Bakanlığı)’ye göre 1975 ve 1991 yılları arasında bu programlarla yaklaşık 8 milyar $’lık bir tasarruf sağlanmıştır.3. Çalışmanın SAVE bünyesinde yürütülmesinin sebebi. Bu ülkede son otuz yıl içerisinde enerji verimliliği yüksek teknolojiler kullanılarak toplam enerji verimi önemli miktarda artırılmıştır. Gelişmiş Bazı Ülkelerdeki Enerji Verimliliği Uygulamaları 3. ABD’de kullanılan enerji miktarı eğer ekonomideki büyümeye paralel olsaydı. 2001 yılında tüketilen enerji miktarı 29 trilyon kWh yerine 50 trilyon kWh olacaktı. Bu etkileyici başarıya rağmen. ABD Enerji verimliliği çalışmalarında en etkin ve somut sonuç alan ülkelerden birisi ABD’dir. 3. 1970’lerin ortalarından beri Kongre ve ilgili yönetim birimleri tarafından federal kuruluşlarda enerji verimliliğini yükseltmeye yönelik çeşitli programlar geliştirilmiştir. aynı zamanda çeşitli ekipman (kazan.

1988 ve ve 1992 yılındaki yasal düzenlemelerle ürün listeleri genişletilmiştir. kamu yararına çalışan fonlar kurmak suretiyle enerji verimliliği türünden toplumsal faydaları olan çabaları desteklemek üzere yeni bir mekanizma geliştirmişlerdir. standartlar için harcanan her 1$ enerji verimliliği teknolojisinde 60$’lık bir tüketici yatırımı üretmiştir ki. Koch. bu da 160$ ile 220$ arasında bir tasarrufa imkân vermiştir. 1994:1.federal kuruluşlarda dikkate değer büyüklükte bir tasarruf sağlamak halen mümkün gözükmektedir. ABD’nin bugüne kadar uyguladığı en başarılı enerji tasarruf politikalarından biri olmuştur.” Alet ve ekipman verimlilik standartları. Bunu gören eyalet düzenleyici kurumlarından bazıları. doğal olarak enerji verimliliği ile ilgili yatırımların azalmasına yol açmıştır.100 “Birleşik Devletler’de uygulamaya konulan bilgi etiketlemesi ve verimlilik standartları programları etkileyici sonuçlar ortaya çıkarmıştır. Standart geliştirme işlemleri ABD’de 1980’lerin başında başlamış ve National Appliance Energy Conservation Act (Aletlerde Enerji Tasarrufu Ulusal Sözleşmesi) ile 1987 yılında ülke geneline yaygınlaştırılmıştır. ABD cent’inin onda biridir) cinsinden ifade edilmektedir ve bahse konu yaklaşım şu ana kadar 15 eyalet tarafından benimsenmiş durumdadır. 60 . Bu ücret genellikle kWh başına ‘mill’ (1 mill. 2000 yılı itibariyle alet ve ekipman verimliliği için uygulanan standartlar yaklaşık olarak 21. genellikle ‘sistem fayda yükü’ (ya da ‘kamu menfaati masrafı’) olarak adlandırılan mekanizmadır. Tek başına standartlar programı. Department of Energy’ye göre. (…) 15 eyalette kullanılan bu yaklaşımda 100 101 102 US Congress. standartları periyodik olarak yenilemektedir. 2001:235. Nadel. “Bugüne kadar enerji verimliliği çalışmalarını finanse etmekte kullanılan en yaygın fon yaklaşımlarından birisi. çünkü tüketici. Office of Technology Assessment. 2003. ABD’deki standartların 2010 yılından önce evlerdeki enerji kullanımını 101 %5 ilâ %6 arasında azaltacağı tahmin edilmektedir. Diğer taraftan Amerikan Enerji Bakanlığı. elektriği hangi üreticiden alırsa alsın bir ödeme yapmaktadır. dağıtım hizmetlerinde by-pass edilemeyen bir ücrettir.000 MW gücünde elektrik üretim kapasitesinin yerine geçmiştir. Bu.102 ABD’de 1990’ların ortasından itibaren başlayan ve elektrik sektöründe serbestleştirme bağlamında yeniden yapılanmayı hedefleyen dönüşüm. diğer yandan bu durum rekabet açısından da nötr bir durum yaratmaktadır.

2000:265. 61 . eyaletler ortalaması ise 1.104 ABD’de California eyaleti. 2001:256-257. California.3 mill arasında 103 değişmektedir. elektrik sektörü yeniden yapılanmasındaki öncü rolüyle üzerinde durulmasında gereken önemli örneklerden birisidir.3 mill/kWh’tir. bu harcamanın yıllık yaklaşık 825 milyon kWh ve 156 MW’lık puant taleplik bir tasarruf sağladığı. Bu konuda yapılan bir çalışmada. GSMH başına birincil enerji tüketiminde %30 mertebesinde bir iyileşme sağlandığı görülmektedir. California. 2000.2. bunun da 140 milyon dolar civarında net fayda (müşteri maliyetleri ile program fazlasındaki faydalar) ürettiği tahmin edilmektedir. California Enerji Verimliliği Kurulu (CBEE) raporuna göre. enerji verimliliğine yönelik çalışmaların sürmesi için alınan yeni fon yaratma tedbirlerinin bir dereceye kadar başarılı olduğu görülmektedir. yeni fon mekanizmasının 1997’den 1998’e enerji verimliliği için yapılan harcamalarda bir artışa sebep olduğuna işaret edilmektedir. California’yı dünya gündemine taşıyan ve serbestleştirme uygulamalarının tartışılmasına yol açan olaylardan biri olmuştur. geniş çaplı yeniden yapılanma uygulamalarına girişirken. Nadel at al. eşzamanlı olarak enerji verimliliğini desteklemeye yönelik mekanizmalar yaratması ile de dikkat çeken bir model ortaya koymuştur. 2000’li yıllarda elektrik sektöründe yaşanan şiddetli kriz. Almanya Almanya’da 1980-1995 yılları arasında yapılan enerji tasarrufları incelendiğinde. Bu başarıda binalarda uygulanan önlemler büyük 103 104 105 Kushler.” ABD’de sektörün liberalizasyonunu tamamlamış eyaletlerde. kamu sorumluluğu kapsamında enerji verimliliği için 1999 yılında harcanan para 200 milyon dolardır. CBEE. bu fonun yıllık harcama tutarı ortalama 218 milyon dolardır.105 3. başlangıçta dört yıl sürecek bir periyot tanımlamış ve nominal olarak ABD’deki eyaletler arasında en yüksek değere ulaşan enerji verimliliği için özel bir fon tahsis etmiştir ki.enerji verimliliği için kWh başına kesilen fon 0.03 ile 3.3.

yeni yönetmeliğin ölçütü ısıtılan alanın sıcaklığı değil. 62 . 1999 yılında bulaşık makineleriyle ev tipi lambalar da etiketleme cetveline dahil edilmiştir. Bu yönetmelikle birlikte: “Isınma amacı ile kullanılan enerji miktarını azaltmak için binalar ve ısıtma sistemleri üzerinde düzenlemeler yapılmıştır. çamaşır makineleri ve kurutucular kapsama alınmıştır. Bu alanda ciddi adımlar atan ülkelerden biri Almanya olmuştur. direktifin onayından itibaren üç yıl olarak belirlenen bir geçiş sürecinin ardından. halihazırda Almanya’da evlerdeki elektrik tüketiminin yaklaşık üçte biri (1999: 466 PJ ~ yaklaşık 10. kiralama ya da sergileme için nihai tüketicilere sunulan bütün elektrikli aletler.. ısı yalıtımı ve kondens kazan uygulamaları için düşük faizli krediler verilmesi. direktifin esaslarını ulusal kanunlarına yansıtmaları zorunluluğunu getirmiştir. kullanılan ısı enerjisinin kontrolüdür.) EnEv Yönetmeliği yapısal eksikliklerden dolayı ortaya çıkan bireysel iklimlendirme sistemlerinin yerine.” Almanya’da devlet. (. Almanya’da 1998’den beri büyük ev aletlerinden pek çoğuna.rol oynamıştır. Yeni düzenlemede binanın ısıtılması için gereken enerji miktarının kullanım alanı esasına göre sınırlandırılması öngörülmüştür. tüketicileri enerji tasarrufuna yönlendirmek üzere tüketicilere ulaşan birçok kurum ve kuruluş ile işbirliği yapmaktadır. konutların yeniden inşası.. AB resmî yayın organlarında yayımlanarak 04 Ocak 2003 tarihinde yürürlüğe giren Binalarda Enerji Performansı Direktifi (2002/91/EC). Almanya’da bu konudaki kanuna göre satış.5 MTEP) AB enerji etiket standardı tarafından kapsanmaktadır. Çalışmalar. Bu işbirliğinin yeni iş sahaları yarattığı da bilinmektedir. enerji tüketimi ve diğer ürün karakteristikleriyle ilgili bilgileri içeren standart etiketler taşımak zorundadır. Almanya’da 01 Şubat 2002 tarihinde yeni bir “Enerji Tasarrufu Yönetmeliği” (EnEv) yürürlüğe girmiştir. 2004:105-106. yeni yapılarda inşaat sırasında merkezî sistemlerin kurulmasını 106 talep etmektedir. Daha önce ısıtma sistemi baz alınmakta ve oda sıcaklığı ölçüt olarak kabul edilmekteydi. Bu da demektir ki. bu alanda önemli teşvik unsurları olmuştur. Isıtma sistemlerinin modernizasyonu. üretici seviyesinde 106 Hegner. Bir başka ifadeyle. üye devletlerin. enerji tüketimi ve diğer ürün karakteristikleriyle ilgili bilgileri içeren standart etiketlere sahip olma zorunluluğu getirilmiştir. dondurucular. “1998 yılında buzdolapları. Elektrikli ev aletlerini etiketlemeyle ilgili AB Direktifi 30 Ekim 1997 tarihli Enerji Etiketleme Yönetmeliği ile uygulanmaya başlamıştır.

binalarda enerji verimliliğini teşvik etmek için en iyi uygulama modellerini. 3.3. enerji tüketicileri ve bu konuda önerileri olan kesimlerle işbirliği içinde çalışmıştır.3. bu ülkenin sanayi enerji yoğunluğu açısından Avrupa’nın en başarılı ülkelerinden biri olmasını beraberinde getirmiştir.” Almanya’nın sanayide enerji yoğunluğuyla ilgili düzenleyici tedbirleri çok önceden uygulamaya koymuş olması. İngiltere’de 1973 yılındaki petrol krizini takip eden yıllarda Enerji Departmanı (DOE) tarafından enerji verimliliği programları için Enerji Teknolojileri Destekleme Birimi (ETSU) oluşturulmuştur. ancak küçük satış birimlerinde 107 etiket standartlarına yeterince dikkat edilmediğini ortaya koymaktadır. seminer ve çalıştayları 107 Schlomann at al. 63 . HEES (Konutlarda Enerji Verimliliği Programı) düşük gelir düzeyine sahip vatandaşların yakıt ihtiyaçlarını azaltmak ve konfor şartlarını yükseltmek üzere izolasyon ve benzer enerji tasarrufu sağlayan önlemler geliştirmek amacıyla başlatılmıştır. Programla birlikte EEO. Halen yürütülmekte olan bu program. durum çalışmalarını. Birleşik Krallık’ın EEBPp (Enerji Verimliliği En İyi Uygulama Programı) ise. İngiltere Geçtiğimiz 40 yıl içerisinde İngiltere’de enerji yoğunluğu çok önemli oranda düşmüştür. Enerji verimliliğindeki artışların yanısıra enerji yoğun sanayiden daha az enerji tüketimli üretimlere yönelen yapısal değişiklikler de bu sonuçlarda etkili olmuştur. 1992 yılından sonra bu alandaki çalışmalar Çevre Bakanlığı (Department of Environment)’na aktarılmıştır. 2001:91. Programın amacı ülkedeki enerji verimliliğini geliştirmeye yönelik yolların ilerletilmesi ve yayılması olarak belirlenmiştir. büyük mağazalardaki satışlar ile toptan satışlarda etiketleme oranının yüksek olduğunu.standartlara %99 oranında uyulduğunu. sanayi ve konut sektörlerinde 1989 yılında uygulanmaya başlanmış ve Çevre Bakanlığı bünyesindeki EEO (Energy Efficiency Office/Enerji Verimliliği Birimi) tarafından yürütülmüştür.

enerji kullanıcılarının daha enerji-etkin olmalarını sağlayan ispatlanmış teknikleri teşvik etmiştir.” 108 Laponche at al. yeni enerji verimliliği teknikleri için ortak girişimleri desteklemiştir. uygulanan enerji tedbirlerini tanımlayan ve Birleşik Krallık’taki toplam enerji tasarrufunu hesaplayan yıllık bir etütle programın etkisini değerlendirmektedir. Rehberler yeterli bilgi sağlayarak bir sektördeki mevcut enerji kullanımlarıyla aynı sektördeki başka enerji kullanımlarını veya başka sektörlerdeki enerji kullanımlarını karşılaştırma imkânı sunmuştur. hem de düzenlemeler ekseninde enerji etiketlemesiyle ilgili bir piyasasanın oluşturulmasına güçlü biçimde aracı olmuştur. Geleceğin iyi 108 uygulamalarını oluşturacak temel ar-ge projeleri için fonlar sağlamıştır.77 MTEP 109 110 Jackson and Hartless. operasyonlarda ve spesifik süreçlerde kullanılan enerjiyle ilgili veriler sağlamıştır. * Yaklaşık 2. 1999/2000 sonuçlarına göre program. Enerji verimliliği yöntemlerinin uygulanması ve gerekli ekipmanların kurulması için. sonraları Çevre Bakanlığı aracılığıyla hem etiketleme sistemlerine yönelik yöntemlerin geliştirilmesine. 2001. 116 PJ* birincil enerji ve 1. Enerji etiketlemesi hizmeti veren kuruluşlar da sürecin gelişiminde hayati bir rol oynamıştır. basit durum çalışmalarından tafsilatlı rehberlik notlarına kadar geniş bir literatür oluşturulmuştur. Birleşik Krallık’ta bu çalışmaların tarihi 1980’lere kadar uzanmaktadır. 1997:139. önyargısız uzman değerlendirmeleri elde etmek için yeni enerji verimliliği tedbirlerinin ilk ticari uygulamalarını izlemiş ve teşvik etmiştir. Önceleri üniversite ve yerel hükümet gibi başka organizasyonlarda çalışan kişilerin enerji etiketlemesi hizmeti veren ticari 110 organizasyonlar kurmalarıyla enerji etiketlemesi işi piyasalaşmıştır.8 milyon ton karbon tasarrufuna imkân sağlamıştır. Bu alandaki çalışmalar iki ana koldan yürütülmüştür: “Merkezi hükümet önce Enerji Bakanlığı. Program aynı zamanda endüstriyel süreçlerde de enerji verimliliğini teşvik etmektedir Son derece olumlu sonuçların alındığı programın dört ana bileşeni vardır: “1) Enerji Tüketim Rehberleri: Enerji tüketim rehberleri. yıllık 427 milyon pound (1990 fiyatlarıyla) para.” Best Practice programı konusunda çalışmalar yapan BRE (Building Research Establishment / Bina Araştırma Kuruluşu). bina tiplerinde. 3) Yeni Uygulama: Yeni uygulama. Henderson at al. 4) Gelecek Uygulama: Araştırma-Geliştirme: Gelecek uygulama. 2001:102.konu almaktadır. fabrikalarda.109 Binalardaki enerji verimliliği çalışmalarından biri de enerji etiketlemeleridir ki. 2) İyi Uygulama: İyi uygulama. 64 .

dondurucular.728 501.2. söz konusu iyileştirmelerin hesaplanma yöntemini göstermektedir: Çizelge 3. karşılığında 8.923 (Pound/milyon) 15 125 33 31 204 Bir başka çalışmada. * Yaklaşık 36. Birleşik Krallık’ta çatı yalıtımı. boşluklu duvar yalıtımı ve yoğunlaştırıcı kazanlar konularında alınan önlemler neticesinde sağlanan tasarruflar ve kullanıcılara verilen hibelerle önlemlerin kazandırdıkları arasındaki ilişki incelenmiştir. bunun da 205 milyon pound’ın üzerinde bir tasarrufa yol açacağı hesaplanmıştır.224 milyon pound’lık bir hibe sağlanmış. İngiltere’de Çeşitli Tiplerdeki Enerji Verimli Soğutucu Ev Araçlarının Sağlayacağı Tasarruf Miktarı 1998 Satışı 2000 Satışı Yaşam Ömrü Toplam Birim Tasarruf Toplam Satış 2000 Yılı Satışlarının Sağladığı Tasarruf RF FF CF UF (kWh/yıl) (kWh/yıl) 244 226 577 484 402 308 412 353 (Yıl) 13 18 17 15 (kWh) 237 1. Yapılan bir çalışmada. vb. yeni standartlar sonucunda meydana gelen bu araçların yıllık tüketim miktarlarındaki iyileşmeler ve araçların yaşam ömürleri dikkate alınmış ve enerji tüketiminde 3 TWh’e yaklaşan bir azalmanın ortaya çıkacağı.677 1. İngiltere’de çeşitli tiplerdeki soğutucu ev araçlarının 1998 yılı satış rakamları.593 880 (Pound) 17 117 112 62 (1998/Adet) 921.) enerji tüketiminin 1990-92 seviyesine göre ortalama %15 daha az olmasını öngörmektedir.793 471 441 2. Yeni kriterlerin sağlayacağı enerji verimliliğiyle birlikte 2010 yılına kadar tüketimin 16 TWh düzeyine inmesi planlanmaktadır.5 TWh’e çıkmış ve elektrikli ev aletleri enerji tüketiminin %16’sını oluşturmuştur.İngiltere’de 1999 yılında yürürlüğe giren ev aletlerindeki minimum standartlarla ilgili kriterler. 1999 yılına kadar bu rakam 17.069.061 TOPLAM (GWh) 218 1. 1978-2000 yılları arasında çatı yalıtımı.111 Aşağıdaki çizelge.045 1. boşluklu duvar yalıtımı ve yoğunlaştırıcı kazanlar konularında kullanıcılara 1. Bu çalışmaya göre.013 295.845 milyon pound’lık tasarruf 111 Schiellerup. 2001:24-25.0 MTEP (2003 yılında Türkiye’de harcanan toplam enerjinin yaklaşık %44’ü…) 65 . Bu araçlar 1992 yılında Birleşik Krallık’ta 17 TWh civarında elektrik tüketmişlerdir. yeni soğutucu araçlardaki (buzdolapları.

000 karar-destek sistemi çalışması. 1.509 PJ* olmuştur. yenilenebilir enerji kaynaklarının geliştirilmesi ve uluslararası işbirliği konularında destek almıştır. her türden atığın yönetimi ve değerlendirilmesi.750. Enerjinin rasyonel kullanımı. Fransız Elektrik Kurumu EDF ile bir kontrat imzalayarak talep yönetimi alanında yeni bir politika belirleme.112 3. talep tarafı yönetimi ve * Yaklaşık 36 MTEP 112 Shorrock. ADEME’nin enerji verimliliği çalışmalarına ayırdığı bütçe her geçen yıl artmaktadır. 66 . Bu yıllarda.4. 2001:391. Bahse konu yıllar arasında elde edilen tasarrufun enerji cinsinden miktarı ise 1. Yıllık 260 milyon Euro’nun yönetimini yapan.000 adet bina ya da bina eşdeğeri biriminin değerlendirilmesi. temiz ve verimli teknolojilerin geliştirilmesi gibi görevleri bulunan ADEME (Enerji Yönetimi ve Çevre Ajansı) ise 1992’de kurulmuştur. 350 model işlemi. binalar ve ısıtma sistemleri konusunda 35. 280 model işlemi. Fransa Fransa’daki enerji verimliliği çalışmalarının geçmişi 70’li yıllara kadar uzanmaktadır.elde edilmiştir. enerjinin rasyonel kullanımını sağlayıp petrol tüketiminin azaltmak için çeşitli teşvik mekanizmaları geliştirilmiştir. 26 yerde şubesi bulunan ve 400’den fazla mühendis çalıştıran ADEME. çöp ve sanayi atıklarının azaltılmasından çevre dostu ürünlerin teşvikinden yaygınlaştırılmasına.3. 2000-2006 yılları için ADEME’nin belirlediği enerji verimliliği çalışma hedefleri şunlardır: Sanayi ve tarım sektöründe 7.000 enerji bilgilendirme sözleşmesinin imzası. hava kalitesinin yenilenebilir enerji kaynakları bir kullanımının dizi faaliyet yükseltilmesine kadar gerçekleştirmektedir. 140 AR-GE projesi. kirli şehirlerin temizlenmesinden gürültünün azaltımına. Böylece ADEME’nin hedefleri doğrultusundaki faaliyetler için ek fonların kullanımı mümkün hale gelmiştir. Bu faaliyetler arasında doğrudan enerji verimliliği ile ilgili çalışmalarda bulunmaktadır. yenilenebilir kaynakların geliştirilmesi. 1993 yılında ADEME.

8 milyon Euro harcamıştır.6 milyon Euro yardım yapılmıştır. gerçek zamanlı gibi çeşitlendirilmiş fiyat ve zaman dilimlerine göre elektrik kullanmakta. 2002. Bu zorunluluk ve kamunun bu alandaki desteğinin yetersiz kalışı.” Fransa’da enerji verimliliğine yönelik olarak uzun yıllardır sürdürülen bir başka çalışma da.8 milyon Euro olmuştur.2 milyon Euro) makine sanayi. ADEME. Fransa’daki çok zamanlı tarife sisteminde tüketiciler. Bu harcamanın büyük kısmı da (2. 67 . Henderson at al. Binalardaki enerji verimliliği çalışmaları için getirilen 200 öneriden 40’ı desteklenmeye değer bulunmuş ve bu projelere toplam 5. düşük maliyetli ve basit kurgulu 115 oluşunun sistemin hızlı yayılmasına yardım edeceği beklenmektedir. Elektrik talebinin tüketici tarafında tasarrufunu hedefleyen talep tarafı yönetimi kapsamında ise. 2001:101.000 karar-destek işlemi. puant-dışı.bölgesel plânlama konusunda 6. 4 milyon Euro’luk bir projelendirme yapılmıştır. istedikleri 113 114 115 ADEME.113 ADEME’nin ilk üç yıl içinde bu program kapsamında belirlediği hedefleri büyük oranda gerçekleştirdiği görülmektedir. mevsimsel. dökümhaneler. 1996 yılında Hava Kalitesi Kanunu’nun çıkarılmasıyla bina etiketlemesi Fransa’da zorunlu hale getirilmiştir.114 Fransa’da bina etiketlemesi ile ilgili çalışmalarda önemli bir mesafe kaydedilmiş durumdadır. “Fransa’da enerji etiketlemesi alanında oluşan sistem (Danimarka’daki sistemle karşılaştırıldığında) gelişmemiş olmakla birlikte. talep tarafı yönetimine yönelik 120 model işlemi. Fransa’da enerji etiketlemesinin profesyonel destek olmadan basitçe yürütülmesini sağlayacak bir şekilde gelişmesine zemin hazırlamıştır. geçiş döneminin bitmesiyle birlikte bina ve konutlardaki bütün kiralama ve satış işlemlerinde etiket sunumunun zorunlu olması şartını getirmiştir. ADEME’nin 2002 yılında enerji verimliliği için yaptığı doğrudan harcama 13. demir-dışı metal sanayi ve gıda sanayiindeki iyileştirme çalışmalarına yönlendirilmiştir. 2002. Kanun 5 yıllık bir geçiş dönemi öngörmüş. tarife yönetimiyle bağlantılı talep yönetimidir. ADEME 2002 yılında sanayi ve tarım sektöründeki enerji verimliliği çalışmaları için toplam 3.

1999 yılında Gayri Safi Yurtiçi Hasıla başına tüketilen birincil enerji miktarı Türkiye’de 0. bütün ülkelere örnek olacak niteliktedir.401KEP olarak gerçekleşmiştir. hızlı ve başarılı bir gelişim ortaya koymasından dolayı dikkat çekmektedir.” 116 117 Ergen ve Yıldırım. 117 çimento sektöründe %65 ve kâğıt sektöründe %61 olarak gerçekleşmiştir. puant dışı saatler için 116 fiyatlar belirlenmiştir.5. Bir başka ifadeyle.” Fransa’daki enerji verimliliği çalışmaları Avrupa’nın diğer gelişmiş ülkelerinden İngiltere ve Almanya’ya nispetle daha az gelişmiş olmakla birlikte. Bilhassa sanayi sektöründe kaydedilen gelişmeler.09 TEP/Bin US$ gerçekleşmiştir. yılın 365 günü.1 MTEP) yaklaşık 9 katıdır. 300 ucuz gün şeklinde üç kısma ayrılmış.38 TEP/Bin US$ olurken. ayrıca her gün içinde de normal. bir birim malın üretilmesi için Türkiye’de harcanan enerji Japonya’daki rakamın 4 katıdır. 2000 yılında Japonya’da kişi başına enerji tüketimi 4. petrokimya sektöründe %58. Japonya.7 MTEP olarak gerçekleşmiştir ki. 22 pahalı gün. Japonya’da 0.023 KEP) 4 katından fazladır. enerji tasarrufu ve enerji verimliliği konusunda dünyanın en ileri uygulamalarına sahip ülkedir. Japonya’daki enerji kullanım verimliliğinin çok ileri seviyelerde seyretmesidir. 43 orta pahalılıkta gün.3. Japonya Japonya. Japonya’da enerjinin Türkiye’ye göre yaklaşık 4 kat daha verimli kullanıldığını göstermektedir.zaman maliyeti düşürmeye yarayacak şekilde kullanım varyasyonlarına gitmektedirler. 2001:6. Bütün bu değerlerden daha önemlisi. Bu rakam Türkiye’de aynı yıl gerçekleşen kişi başına enerji tüketiminin (1. 2000 yılında Japonya’daki toplam enerji arzı 558. 68 . “Fransa’da 1996 yılında evlere yönelik olarak geliştirilen bir yeni tarife sisteminde. 1997:31. bu rakam aynı yıl Türkiye’deki enerji arzının (63. ileri derecede sanayileşmiş bir ülke olarak enerji tüketimi açısından oldukça yüksek oranlara sahip bir ülkedir. 3. “Japonya’da sanayinin enerji yoğunluk değerlerinde 1973 ve 1994 yılları arasındaki iyileştirme yüzdeleri demir-çelik ana sektöründe %81. Bu rakamlar. puant. Asada.

Yenilenen kanunun en önemli ayaklarından birini “Top Runner Programı” oluşturmaktadır. Örneğin. dolayısıyla Japonya’da günlük hayatta klimalar önemli bir rol oynamaktadır. piyasada satılan aynı gruptan ürünler içinde en yüksek enerji verimliliğine sahip ürünün esas alınarak enerji verimliliği hedefinin belirlendiği ve her tip ürün için tespit edilen zaman zarfında hedeflenen rakama ulaşmak için çalışılan bir sistemdir. klimalar. hem de gece ile gündüz arasında önemli sıcaklık farklarının olduğu bir iklime sahiptir. dizel yakıtlı kamyonlar. Eski enerji tasarrufu kanununa göre dört grup otomobilin ortalama enerji verimliliği olan 13 km/lt hedef olarak seçilmekteydi ve bu değerin altındaki otomobillerin bu hedef değere ulaşmaları gerekiyordu. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı önce tavsiye ve uyarılarda bulunmakta. OECD’ye üye ülkelerin çoğunda. Bu süre zarfında bazı otomobiller hedefe ulaşamadıkları takdirde. floresan lambalar. Program kapsamına giren ürünler farklı boyutta. piyasada farklı enerji verimliliği değerlerine sahip dört tip otomobil satılmaktadır. Bu yüzden elektrik tüketiminde önemli bir paya sahip olan klimalar konusunda Japonya önemli çalışmalar yapmış ve hedefler ortaya koymuştur. 69 . klimalar ve diğer elektrikli ev aletlerinde enerji tasarrufunu teşvik etmek için. daha sonra başarısız imalatçıların isimleri yayınlanmakta ve hatta bu 118 imalatçılar cezalandırılmaktadır. bu cihazlar için bir enerji verimliliği hedefi belirleyen ve imalatçıların belirlenmiş bu hedefe ulaşması için yaptırımlar uygulayan bir ülkedir.” Top Runner Programı’nın kapsadığı ürünlerden başlıcaları otomobiller. buzdolapları. Japonya hem mevsimler arasında.Japonya’da Enerji Tasarrufu Kanunu 1999 yılında yenilenmiştir. ürün grupları çeşitli kategorilere ayrılmakta ve her bir ürün için farklı standartlar tanımlanmaktadır. 118 Keskin ve Gümüşderelioğlu. “Top Runner Programı. Japonya ise. 1999 yılında yenilenen kanunla birlikte piyasadaki mevcut en verimli cihaz hedef olarak alınmaktadır. ürünlerin ne miktarda enerji verimli olduklarını gösteren etiketleme yöntemi imalatçılar açısından zorunlu hale getirilmiştir. kamyonlar. dizel yakıtlı otomobiller. modelde ve işlevde olduğundan. Bu yöntem de Top Runner Programı olarak tanımlanmaktadır. en yüksek değer olan 16 km/lt hedef olarak alınmakta ve hedeflenen yıla kadar tüm otomobillerin enerji verimliliğinin hedef değerinin üstüne çıkması beklenmektedir. videolar ve fotokopi makineleridir. bilgisayarlar. 2000:19. televizyonlar. Japonya’da eski kanuna göre her cihaz için ortalama enerji verimliliği hedef olarak belirlenirken. önemli miktarda enerji tüketen buzdolapları. Bu programa göre ise.

Diğer bir teşvik unsuru da düşük faizli ve uzun geri ödeme süreli kredilerdir.400 MW elektrik talebi oluştuğundan.121 Enerji verimliliği bilincinin çok yüksek olduğu Japonya’da. 70 . kojenerasyon tesisleri ve diğer şirketlere projenin enerji verimliliğine katkısı oranında 1-30 yıl arasında değişen geri ödeme süreleriyle düşük faizli kredi vermektedir. yıllık elektrik tüketimini her yıl yüzde 1 oranında düşürmeyi hedefleyen hayranlık uyandırıcı bir kampanya başlatmıştır. enerji üreten kuruluşlar.000’in üzerindeki irili-ufaklı yatırım için bu teşvik uygulanmaktadır. çalışmalar sadece devlet eliyle yürütülmemekte. Asada. Ergen ve Yıldırım. 4 yılın sonunda ekstra herhangi bir yatırım yapmadan elektrik tüketiminde yüzde 5’lik 119 120 121 DPT. 1997:29. hem sanayi kuruluşları hem de halk çalışmalara gönüllü destek sağlamaktadır.” Yaz günleri klima kullanımı sebebiyle elektrik enerjisi talebinde artış yaşandığı.” Japonya’da enerji tasarrufu ve verimliliğine yönelik çalışmalar devlet tarafından çeşitli finansal modellerle desteklenmektedir.“Japonya’da enerji tüketim endeksi 100 olan (847 W-1600 kcal/h soğutma kapasitesi) klimanın endeksinin 1994 yılında 56’ya indiği görülmüş ve ileriye doğru 119 %3’ten başlayan oranlarda verimlilik artışı planlanmıştır. Şehir yönetimi. Bunlardan biri olan Kawagoe şehri. 2001:11-12-13. 1996 yılından beri her yıl 20. ekipmanın %7’si tutarındaki payın gelir vergisinden düşülmesi kolaylığı getirilmiştir. sanayi kuruluşları. elektrik tasarrufu konusundaki uygulamasıyla çok ilginç bir örnek ortaya koymuştur. Bu yöntemlerden biri vergi teşvikleridir. Diğer yandan. soğukluğu buz içinde depolayan hava soğutma sistemleri (ice-thermal storage air conditioning) geliştirilmiş ve geceleri buz oluşturup gündüzleri buzun soğukluğundan yararlanılması suretiyle 120 elektriğin daha akılcı tüketilmesi yoluna gidilmiştir. mevsime bağlı enerji talebi değişikliklerini yönetmek için talep tarafı yönetimi uygulamasına geçilmiştir. puant yükteki talebin yazın gündüz saatlerinde ortaya çıktığı tespit edilince. “Japonya’da hava sıcaklığının 30 derece üzerindeki her bir derecelik artşında yaklaşık 4. 2001a:8-10. şehir yönetimleri de kendi sınırları içinde zaman zaman çeşitli verimlilik programları uygulamaktadırlar. Devlet bankaları. Enerji verimliliğine yönelik ekipman satın alan üretim şirketlerine.

2000: Norgard’dan 2001:267.) bilgi servisi. Japan. Bütün fabrikalarda her yıl %1 oranında enerji tasarrufu programı.) uygulamaya konulması. vb.bir tasarruf sağlamayı başarmıştır ki. otomatik satış makineleri. Sanayide gönüllü faaliyet programı. 6. 2010 yılına yönelik başlıca enerji tasarrufu programları şunlardır: 1. 123 122 Asada. 1-3-1 Moto-Machi. elektrik transformatörü) uygulanması. “The One Percent Power Saving and More Steps Campaign”. Saitama Perfecture. petrolle çalışan sıcak su sistemi. 5. Enerji verimliliğinin stratejik bir hedef olarak görüldüğü ve buna yönelik düzenlemelerin gerçekleştirildiği Japonya’da. note from Kawagoe City. Bu yüzden de konuyla ilgili plan ve programlar geniş bir çerçevede ele alınarak uzun vadeye yayılmaktadır. elektrikli geçiş parası toplama sistemi. Enerji verimli ekipmanların alımı için finansal destek yaklaşımı. 2001:14-15-16. 4. Enerji verimliliği. 2. 3. termal mutfak fırınları. Enerji tasarrufu sağlayan ürünler hakkında (giyecek. vs. hemen her alanda enerji verimliliğine yönelik plan ve programlar geliştirilmektedir.122 Enerji tasarrufuna yönelik çalışmalarda dünyanın en ileri ülkesi durumunda olan Japonya’da. elektrikli tuvalet seti. bu 10 milyon kWh’ten fazla bir enerjiye ve 2. 7. 8. gazla çalışan sıcak su sistemi. kent ulaştırma ve park sistemi planlaması. birincil enerji kaynakları açısından büyük oranda dış bağımlılığı bulunan Japonya’da hükümetlerin öncelikli konuları arasında yer almaktadır. Ulaştırma sektöründe Top Runner Programı’nın otomobiller için uygulanması. araç bilgi ve iletişim sismi. akıllı ulaştırma sistemleri. 71 . yiyecek. Enerji verimli aparatları sınıflandırma katalogu. İleri trafik sistemlerinin (ulaştırma talep yönetimi. fanlı ısıtıcılar. Top Runner Programı’nın diğer bazı ürünler için de (ısıtıcılar.5 milyon $’a tekabül etmektedir.123 Kawagoe City.

.” Kalkınma planlarında önem ve gerekliliği bu şekilde vurgulanan enerji tasarrufu ve enerji verimliliğinin artırılması konularında.” Raporun ilerleyen bölümlerinde. Çevresel sorunların giderilmesi ise önemli bir maliyet unsurudur. ithal enerji kaynakları için gerekli döviz ihtiyacı.Enerji kaynakları açısından zengin olmayan ülkemizde. uzun planlama. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda. tüketim gelişirken zaman içinde artacaktır. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda ise. 2000:142. 72 . yüksek finansman ve gelişmiş teknoloji gerektiren yatırımlardır. gelişim ve yatırım süreleri. Küresel kirlenme uluslararası alanda ortak politikalar oluşturulması 125 gereken konulardan biri haline gelmiştir.1. bu kaynakların yerini dolduracak yeni enerji kaynakları geliştirilmediği sürece. enerjinin en tasarruflu ve verimli bir şekilde kullanılması gerektiği” vurgulanmaktadır. aşırı enerji kullanımının çevre sorunu yaratması gibi sebeplerle enerji verimliliğin artırılması gerektiğine dikkat çekilmiştir.Enerji kaynakları.Enerji kaynaklarının üretim ve temin maliyeti yüksektir. bir birim enerji 126 tüketimi ile en fazla üretimi ve refahı yaratmak olarak görülmektedir. yurtiçi enerji kaynaklarının miktar ve kalite olarak yetersiz ve yüksek maliyetli olması. Enerji projeleri. bu alanda halen yüzde 60 düzeyinde bulunan dışa bağımlılık. 1995:138. Türkiye’de bugüne kadar yeterli çalışmaların yapılabildiğini söylemek mümkün değildir. 4. kişi başına enerji tüketimini artırmak değil. enerji verimliliğinin belirleyici bir parçası olan enerji yoğunluğu kavramının önemine atıf yapılmaktadır: “Günümüzde. Amaç. üretim ve tüketim aşamasında çevreyi olumsuz etkileyen özelliklere sahiptir. Sanayide Enerji Verimliliği Uygulamaları 124 125 126 DPT. . DPT.Petrol ve doğalgaz gibi kaliteli fosil yakıt varlığı zaman içinde azalırken. bu kaynakların stratejik önemi yükselecek. Bu bölümde sektörler itibariyle Türkiye’nin enerji verimliliği alanında kaydettiği çalışmalar incelenecektir. . Bu gerekliliğin izahı yapılırken şu hususlar zikredilmektedir: “. enerji tüketiminin kaçınılmaz bir şekilde büyüdüğü ülkemizde “enerji tüketiminin mümkün olan en alt düzeyde tutulması. fiyatları artış eğilimi içine girecektir. 2000:142. DPT.4.124 Uzun Vadeli Strateji ve VIII. TÜRKİYE’DE ENERJİ VERİMLİLİĞİYLE İLGİLİ GELİŞMELER 1996-2000 dönemini kapsayan VII. kişi başına enerji tüketimi bir gelişmişlik göstergesi olmaktan çıkmıştır.

fan ve pompa ünitesi. O tarihten itibaren eğitimler. basınçlı hava ünitesi ve aydınlatma sistemleri bulunan söz konusu fabrikada uygulamalı olarak yapılmaktadır. deterjan ve tuğla sektörlerinde Japon uzmanlar desteğinde enerji tasarrufu etütleri yapılmış ve enerji verimliliğini artırıcı önerilerde bulunulmuştur. yağ. eğitimlerin uygulamaya yönelik yapılmasının faydası da gözönünde bulundurularak. Bu proje sanayiye yönelik olarak başlatılmış ve seçilen bazı alt sektörlerde Japon uzmanlar desteğinde enerji verimliliği etüt çalışmaları gerçekleştirilmiştir. UETM tarafından sürdürülen çalışmalar kapsamında UNIDO (United Nations Industrial Development Organization / Birleşmiş Milletler Sınai Kalkınma Örgütü) tarafından desteklenen bir proje. enerji verimliliğine yönelik bazı çalışmaları da JICA (Japon Uluslararası İşbirliği Teşkilatı) ile işbirliği çerçevesinde yürütmüştür.Türkiye’de ilk planlı enerji tasarrufu çalışmaları. sanayide enerji etütleri gerçekleştirilmesi ve bununla ilgili politika önerileri geliştirilmesi hedeflenmektedir. 1995-1996 yıllarında yapılan "Türk Sanayiinde Enerjinin Rasyonel Kullanımı" proje anlaşması çerçevesinde demir-çelik. 2004. kazan. Bu amaçla. 73 .127 2005 yılında bitmesi planlanan bir başka proje ise 2000 yılında uygulamaya konmuştur. enerji tasarruf odaklarını ve miktarlarını tespit etmek ve fabrikalarda etkili bir enerji yönetimi 127 EİE. Proje kapsamında enerjinin verimli kullanımı için bilgilendirme ve bilinçlendirme çalışmalarının yapılması. içinde sanayi tipi fırın. eğitimler verilmesi. buhar kapanları. Dünya Bankası’ndan sağlanan kredi ile de iki proje tamamlanmıştır. EİE Genel Müdürlüğü içinde faaliyet gösteren bu birim. UETM. 1993 yılında UETM’ye (Ulusal Enerji Tasarruf Merkezi) dönüştürülmüştür. sanayide enerji verimliliği bilincini oluşturmak. 1981 yılında Elektrik İşleri Etüd İdaresi bünyesinde kurulan bir birimle başlamıştır. JICA desteğiyle bir Enerji Tasarufu Eğitim Fabrikası kurulmuş ve 2001 yılında hizmete açılmıştır. tekstil. Diğer yandan.

2001. Bu enerjinin tasarruf edilmesi için gerekli yatırım miktarı ise 2. seramik gibi enerji yoğun sektörlerde gerçekleşmektedir. 74 . bazı tesislerde enerji verimliliği açısından önemli gelişmeler kaydedilmiştir.sistemi kurulmasına katkı sağlamak amacıyla. Sanayi sektöründe enerji verimliliğini artırmak üzere hazırlanan “Sanayi Kuruluşlarının Enerji Tüketiminde Verimliliğinin Artırılması Hakkında Yönetmelik” 11 Kasım 1995 tarihinde yürürlüğe girmiştir. buhar kazanlarının 128 IEA (International Energy Agency). buhar akülerinin kurulması. enerji tüketimi yıllık 2.3 milyar $ olarak öngörülmüştür.2 milyon TEP (ton petrol eşdeğeri) olarak belirtilmiş (sanayinin o yıl için kullandığı enerjinin %24’ü) ve bunun nakit değeri de yıllık yaklaşık 1 milyar $ olarak tahmin edilmiştir. cam.000 TEP ve yukarısında olan tüm fabrikalar. Bahse konu yatırımların geri ödeme süresi bir yıl ile üç yıl arasında değişmektedir. bir süre sonra somut proje uygulamalarına dönüşmüştür. UETM tarafından oluşturulan ekiplerce enerji verimliliği etüt çalışmaları da yapılmaktadır. Türkiye’de sanayi enerji tasarruf potansiyeline ilişkin farklı rakamlar sunulmaktadır. ancak örnek olması bakımından burada birkaç çalışmaya yer verilecektir. Yönetmeliğe göre. 1996’da başlayıp 2000 yılında sona eren tesis çalışmalarının sonunda. çimento. EİE Ulusal Enerji Tasarrufu Merkezi tarafından 1996 yılında yapılan bir çalışmada.128 UETM’nin sanayi kuruluşlarına yönelik olarak başlattığı çalışmalar sonrasında. aynı yıl için enerji tasarruf potansiyeli 4. Resmi enerji balansına göre sanayi sektöründeki nihai enerji tüketiminin yaklaşık %60’ı demir-çelik. Gaz beton üretimi konusunda sektörünün önde gelen kuruluşlarından olan Türk Ytong’da 1995 yılında başlayan enerji tasarrufu çalışmaları. Enerji verimliliğine yönelik sanayi tesislerinde gerçekleştirilen bütün çalışmaların zikredilmesi mümkün değildir. Halihazırda toplam endüstriyel tüketimin %70’ini oluşturan 600 civarında fabrika yönetmelik kapsamına girmektedir. enerji yönetim sisteminin kurulması kapsamında belirli yükümlülükleri yerine getirmek zorundadırlar.

2001 yılı kazan dairesi doğalgaz tüketimi 4. Yapılan yatırımlar ile 1 m³ gaz beton üretiminde harcanan ısı enerjisi 130 kWh’tan 91 kWh’a düşürülmüş. doğalgaz tüketimleri düşürülmüştür.839. 1996-2001 yıllarını kapsayan 5 yıllık dönemde. 2002 yılı 2001 yılından daha soğuk olmasına rağmen (klimatik değer rakamları sırasıyla 1. elektrik enerji tüketimlerinin izlenmesi için SCADA sistemi. elektronik balastlı flüoresan armatürlerle değiştirilerek atölyelerin aydınlatma düzeyi iyileştirilmiş ve bu yolla sağlanan elektrik tasarrufu %47. bu çalışmaların sonucunda tüm tasarrufların toplamı 935. merkezi basınçlı hava sistemi gibi yaklaşımlardır.000 $’a ulaşmıştır. 1997.129 Bir başka dikkate değer çalışma da Oyak-Renault’da gerçekleştirilmiştir. 2002 yılında bu değer 3. Yurtman. sobalarda kullanılan yakma havası ön ısıtılmasında ve kömür enjeksiyon tesisinde öğütülen kömürün kurutulmasında kullanılmasıyla yıllık yaklaşık 51. Atmosfere atılan yüksek fırın atık gazlarının. Diğer yandan.581 ve 1. bu son derece teşvik edici bir süre olarak başka firmalara da örnek olacak bir nitelik arz etmektedir.000 TEP’lik bir tasarruf sağlanmıştır. 129 130 131 Sümer.130 Erdemir’de ise birden çok enerji verimliliği projesi hayata geçirilmiştir.987 m3/yıl’a düşmüştür. kazan dairesinde proses ve ısıtma devrelerinin birbirinden ayrılması çalışmaları sonucunda.9 civarında olmuştur.verimliliğinin artırılması ve atık buhar geri kazanım sisteminin devreye alınması olarak başlıklandırılan üç temel proje hayata geçirilmiştir. 2004.131 Erdemir’de yürütülen diğer çalışmalar gaz türbinlerinde kojenerasyon. bu da yaklaşık %22’lik bir tasarrufa işaret etmektedir. Tavan aydınlatmalarında kullanılan manyetik balastlı yüksek basınçlı civa buharlı armatürler.783.921 olarak ölçülmüştür) tesiste bir milyon metre küp civarında daha az doğalgaz tüketilmiştir ki. Turan. 75 .250 m3/yıl iken. Yatırımların kendilerini göre ödeme süreleri 4 ay ile 18 arasında değişmiştir ki. tam kapasite üretimde yaklaşık %30 enerji (doğalgaz) tasarrufu ve üretim prosesinde kullanılan hammaddelerden de %5 oranında tasarruf sağlanmıştır. 2004.

Bu sebepler kısaca şöyle özetlenebilir: 1. Son yıllarda ekonomik şartların ağırlaşması ve sermaye kıtlığı sebebiyle yeni yatırımlara sınırlı miktarda kaynak ayrılabilmesi. Bu da göstermektedir ki. Enerji tasarruf yatırımlarının görece kompleks oluşu. sanayide enerji verimliliğine yönelik gelişmelerin bundan sonraki süreçte daha hızlı olmasına katkı sağlayabilecektir. Binalarda Enerji Verimliliği Uygulamaları Türkiye’de binalarda kullanılan enerji. 4. Şişe-Cam.Başka sanayi tesislerinde de benzer çalışmalar yapılmış ve önemli tasarruflar sağlanmıştır. İzocam. Bütün bu zorluklara rağmen yapılan yatırımların başarılı sonuçlar vermesi ve bu örneklerde yatırımların kendilerini kısa sürede amorti etmesi. toplam elektrik tüketiminin %43’üne karşılık gelmektedir. toplam enerji tüketiminin %34’üne ve kullanılan elektrik. Enerji yönetimi konusunda uzman kadroların eksikliği. 2. İpek-Kâğıt gibi sektörlerinde lider konumda olan firmaların fabrikaları gelmektedir. Ülkemizde çok sayıda eski binanın bulunması. gerekli revizyonlar sebebiyle üretimin aksamasının istenmemesi. 3. Fiyat değişmelerine olan tepkinin yavaşlığı ve mevcut işletmelerin verimli çalıştığının düşünülmesi. 76 . Türkiye’deki bina enerji kayıplarının fazla olması sonucunu doğurmaktadır. bina sektörü toplam enerji kullanımı içinde en büyük tüketim grubunu oluşturmaktadır.2. uygun teknik imkânların bilinmemesi. TOFAŞ. bunların inşa edildikleri sırada enerji tüketimi ile bina tasarımı arasında bir ilişki bulunduğu düşünülmeden yapılmış olmaları. Bu tesislerin başında Arçelik. Ancak bu çalışmaların henüz istenilen düzeyde yaygınlık gösteremediği de bir vakıadır. Sanayi kuruluşlarında enerji verimliliğine yönelik tedbirlerin çok yavaş biçimde yaygınlaşmasının çeşitli sebepleri vardır. önerilen yeni ekipmanlara tam güvenilememesi. 4.

Keskin. cam. evlerdeki 134 en büyük ısı kaybı odağı olan pencerelerin ısı kaybını %50 azaltmaktadır. sobaların son derece düşük yanma verimine sahip oldukları tespit edilmiştir. yani verimliliği son derece önemlidir. Keskin. duvar ve döşemeden kaynaklanan ısı kayıplarının binanın toplam ısı kaybının %60-70’ine tekabül ettiği bilinmektedir. bu eğilimlere karşı durma ve ruhsatsız bina yapımını engelleme yönünde ciddi girişimlerde bulunmamıştır. 77 . Kalorifer kazanlarının işletme verimsizliği de 133 düşünüldüğünde kayıplar daha da artmaktadır. sadece %10’unda çatı yalıtımı ve %9’unda çift cam olduğu görülmektedir. “Hızlı kentleşme süreci içinde yeni yerleşim alanlarının büyük bir kısmı ruhsatsız ve enerji verimliliği standartlarına uygun olmadan inşa edilmiştir. Yerli olarak üretilen sobaların test edilmesi sonucunda. Bu alanların önemli bir kısmı ruhsatsız olarak.5 milyon konutun. Çatı yalıtımı yapılmış bir bina ile yalıtımsız bina arasında ortalam 40 kWh/m2 tasarruf potansiyeli olduğu görülmektedir. İstatistiklere göre ülkemizdeki konutların sadece %14’ü merkezi ısıtmaya. Bu ise.” 132 133 134 Turan. Büyük şehirlerde kaloriferli binaların sayısı her geçen gün artmaktadır. %10’u çatı ısı yalıtımına ve 132 %9’u çift cam uygulamasına sahiptir. Bir binada çatı. Teknik zorluğu çok az olan basit önlemlerle bu ısı kayıplarını asgariye indirmek mümkündür. Benzer olarak kalorifer kazanlarında da tasarımdan kaynaklanan verim düşüklüklerinin yaygın olduğu bilinmektedir. Benzer olarak tek camın çift cama çevrilmesi. dolayısıyla da enerji verimliliği standartlarına uygun olmayan şekilde inşa edilmiştir. Ancak ısıtma sistemlerinin ülke genelinde istenilen verimlilik düzeyine ulaştığını söyleyebilmek mümkün değildir. “Ülkemizde ısınmada yaygın olarak soba kullanılmaktadır. Isınma sistemi soba veya kalorifer olsun. 2000:9.” Ülkemizde konutlar ve ticari binalarda tüketilen enerjinin %80’i ısıtma amacıyla kullanılmaktadır. İnşaat verme yetkisi bulunan belediyelerin önemli bir kısmı. Ne var ki ülkemizde bu alanda da yeterli gelişme sağlanamamıştır: “Ülkemizdeki 11. 2004:93. yakıtın faydalanılabilecek ısıya dönüşme oranı. yeni yapılan pek çok binanın enerji israf eden konutlar arasına girmesine yol açmıştır. 2000:10. Yalıtımsız binaların bir kısmına yalnızca çatı yalıtımı yapılması durumunda bile önemli bir enerji tasarrufu sağlanabilir.” Isıtma sistemlerindeki durumun bir benzeri yalıtım sistemlerinde de görülmektedir.Türkiye’de hızlı kentleşme olgusu sebebiyle birçok yeni yerleşim alanı inşa edilmiştir.

çatı. Bu çerçevede ihtiyaç duyulan enerji kullanımını. merdiven boşluğu. 78 . Yönetmelik kapsamında Türkiye 4 temel ısı bölgesine ayrılmıştır. Isıtma mevsimi boyunca bir yapının toplam ısı kaybını belirlemek için yararlanılan ölçülerden biri “derece-gün” sayılarıdır. pencere gibi yapıların projelendirilmesinde uyulması gerekli ısı geçirgenlik katsayıları listelenmiştir. Buna göre yeni binaların enerji tüketiminin 200-250 kWh/m2’den 100-120 kWh/m2’ye indirilmesi hedeflenmektedir. en uygun yapı ve izolasyon malzemesi ve yalıtım kalınlığını seçerek minimum seviyeye indirmek yönetmeliğin temel amacıdır. Söz konusu bölgeler için binadaki dış duvar. Başta deprem konutları olmak üzere. o tarihten sonra inşa edilen bütün kamu ve özel sektör binalarında yeni standartlar esas alınmaktadır. döşeme. 14 Haziran 2000 tarihinden itibaren zorunlu standart olarak uygulamaya girmiştir. Bu yönetmelikte yer alan maddeler Ağustos 1999 depreminden sonra geliştirilen Yapı Denetim Sistemi’nin içine dahil edilerek Haziran 2000 tarihinden itibaren yeni ruhsat alınan ve inşa edilen binalarda uygulanmaya başlanmıştır. Söz konusu standardın uygulanması ile yeni inşa edilen binalarda (veya %15’ten daha fazla oranda yenileme yapılan binalarda) bina zarfından olan ısı kayıplarının yarı yarıya azaltılması hedeflenmektedir. 1985 tarihli Bayındırlık ve İskân Bakanlığı yönetmeliğinin de yeni standartla paralellik sağlayacak şekilde değiştirilmesi için gerekli çalışmalar yapılmış ve yeni yönetmelik (Binalarda Isı Yalıtım Yönetmeliği) 8 Mayıs 2000 tarihinde Resmî Gazete’de yayımlanarak 14 Haziran 2000 tarihinden itibaren yürürlüğe girmiştir. Yeni standart. Derece-gün sayıları.Türkiye’de binalarda birim alanı veya hacmi ısıtmak için harcanan enerjinin Avrupa Birliği ülkelerine göre 2-3 kat daha fazla olması nedeniyle 1985 tarihli binalarda ısı yalıtımını belirleyen Türk Standardı TS 825 revize edilmiştir. TS 825 Standardı revizyon çalışmasının tamamlanması üzerine. ısıtma mevsimi boyunca değişken olan hava sıcaklığı günlük ortalalaması ile bina içi ortalama sıcaklığı arasındaki farkın ısıtma yapılan gün sayısı ile çarpımı sonucu bulunmaktadır.

Bu yönetmeliklerle. bulaşık makineleri) ile lambalarla ilgili etiket yönetmelikler. Bu projenin temel bileşenleri arasında Erzurum Belediyesi’nde bir enerji yönetimi sisteminin oluşturulması. evlerde kullanılan buzdolabı. kurutucular. klima ve beyaz eşya üreticileri. AB direktiflerinin uyumlaştırılması kapsamında Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nca 2002 yılı içerisinde değişik zamanlarda yayımlanmıştır. binalardaki enerji verimliliği konusundaki çalışmalarda bazı yabancı kuruluşlardan teknik ve mali destek almaktadır. Binalardaki enerji kullanımında önemli paya sahip olan faktörlerden biri de elektrikli ev aletleridir. ilgili kamu kuruluşları ve EİE Genel Müdürlüğü katılmaktadır. Bu projede binalarda enerjinin rasyonel kullanımına yönelik çalışmalar yapılmıştır. çamaşır makinesi ve bulaşık makinesinin daha az enerji tüketir hale gelmesi hedeflenmektedir. Beyaz eşya ve klima cihazlarının enerji verimliliğinin artırılması amacıyla başlatılan çalışmalara. 135 DPT.” Türkiye. Böylesi önemli bir alanla ilgili olarak ülkemizde gerçekleştirilen çalışmalar henüz tatmin edici bir noktaya ulaşamamıştır. Türkiye genelinde iki adet enerji yöneticisi eğitim merkezinin kurulması ve geliştirilmesi gibi hususlar yer almaktadır. %60-70’i de ev aletlerinin çalıştırılmasında kullanılmaktadır. 2002 yılında ise Alman-Türk Teknik İşbirliği programı dahilinde “Erzurum’da Binalardaki Enerji Verimliliğinin Artırılmasının Desteklenmesi” isimli bir proje hayata geçirilmiştir. bir enerji etkinliği programı olan SAVE kapsamında 1994 yılında Ankara’da uygulamaya konan bir “Kentsel Enerji Planlaması” programına destek vermiştir. 2001b:81. Buzdolabı ve diğer elektrikli ev aletleri (çamaşır makineleri. 79 . Örneğin Avrupa Birliği. Evlerde kullanılan elektrik enerjisinin yaklaşık %30-40’ı aydınlatmada.“Derece-günler kullanılarak ısı bölgelerinin tespiti. Benzer uygulamanın ülkemiz için de adaptasyonu TS 825’in revizyon 135 çalışmasında da esas alınmıştır. bu üreticilerin birlikleri ve ithalatçıları. ısı bölgeleri ve binanın ısı kaybeden yüzeyine bağlı olarak m2 başına ısı kayıp miktarı sınırlamaları dünyanın bütün gelişmiş ülkelerinde uygulanmaktadır ve ihtiyaçlara göre sık sık revize edilmektedir. yapı sektöründe verimlilik ile ilgili ikincil mevzuatın oluşturulması.

Türkiye’de toplam taşımacılığın büyük bir kısmı kara ulaştırma sistemleri ile yapılmaktadır. Bu rakamlardan da anlaşılabileceği üzere. Önümüzdeki 30 yıl içinde karayolu taşımacılığının temelde petrole dayalı olarak devam edeceği görülmektedir.2) payı ile önemli bir role sahiptir. yük taşımacılığında ise %90. en çok yakıt tüketen taşımacılık sistemi olan karayolu sektörü ülkemizde ağırlıklı bir paya sahiptir. Mevcut taşıma sistemlerine (taşıtlar.3. bu sistemlerin daha uzun süre kullanılacağını göstermektedir. Özel sektör filoları veya kentsel toplu taşıma gibi konularda enerjinin rasyonel kullanımına yönelik herhangi bir gelişme projesi de henüz hayata geçirilmiş değildir. sürdürülebilir kalkınma için anahtar bir unsur olarak görülen ulaştırma sektörü için enerjinin rasyonel bir şekilde kullanımını teşvik eden hiçbir mevzuat hükmü. Bu konuda tek örnek Ankara Belediyesi tarafından 1992 yılında uygulanmaya başlayan “Toplu Ulaşım Sisteminin İyileştirilmesi” konulu ve Dünya Bankası destekli pilot çalışma olmuştur.8’lik.8’lik bir pay elde etmiştir. özellikle 1990 yılından sonra motorlu araçlarda alternatif yakıt kullanımında hızlı bir gelişme görülmektedir. Karayolu sektörü 2002 yılında yurtiçi yolcu taşımacılığında %94.4. altyapı. enerji açısından tamamen ithal kaynağa bağımlıdır ve ülkemizde kullanılan petrolün önemli bir bölümü bu sektörde kullanılmaktadır. Ulaştırma sektörü ülkemiz nihai enerji tüketiminde %20’ler civarındaki (2001 yılında %21. Dünyada olduğu gibi Türkiye’de de son yıllarda. Bu durumda hem taşıt tasarımlarında iyileştirmelere gidilmesi. Ulaştırmada Enerji Verimliliği Uygulamaları Ülkemizde. Yolcu ve yük taşımasında karayolunun payının azaltılarak diğer taşımacılık türlerine ağırlık verilmesinin önemli miktarda yakıt tasarrufu sağlayacağı açıktır. donanım ve gereçler) yapılan devasa yatırımlar da. Yani sektör. 80 . yönetmeliği veya standardı bulunmamaktadır. hem de alternatif yakıtların verimliliği artırmada oynayacağı muhtemel rol üzerinde önemle durulması gerekmektedir. Bu sektördeki enerji tüketiminin %99’dan fazlasını petrol ürünleri teşkil etmektedir.

Çünkü dünya üzerinde üretilen veya elde edilen LPG’nin %60’ı doğalgazdan kaynaklanıyor. yüksek oranda bulunan ve doğalgaz olarak kullandığımız madde de budur. İkinci madde etan. devletin Özel Tüketim Vergisi (ÖTV) ile perakende fiyatlara getirdiği yük önemli bir rol oynamıştır. Bu yük 2001 öncesinde %5 civarında iken.4 milyon ton olduğu tahmin edilmektedir. onun artık bir petrol ürünü olmadığı görülür.5 milyon ton olan LPG. dolayısıyla hem devletin vergi gelirlerinde bir azalma olmuş. son birkaç yıldır düşmektedir. şu anda KDV dahil tüplüde %54. Bunlardan bir tanesi metan.. dünyada hem ulaştırma ve hem de konut sektöründe ilginç uygulamaları geliştirilen ve gelecekte büyük enerji verimliliği sağlayacağı düşünülen yakıt pili alanında. Alkan. diğerleri de propan ve bütan. otogazda ise %61 civarında seyretmektedir. bu gazın kullanıma sevki mümkün olmuyor. uçucu. hem de yeterli güvenlik sistemine sahip olmayan yeraltı ve yerüstü dolum istasyonlarının hızla yayılmasına yol açmıştır. Türkiye’deki toplam tüketimin 2003 yılında 3. Eskiden olduğunun aksine. 2003:30-31. 2003:25. Sektörün 2000 yılına oranla yaklaşık %23 oranında küçülmesinde.137 Alternatif yakıt kullanımları denilince ilk akla gelen konulardan birisi olan. Doğalgaz. Diğer ülkelerle kıyaslandığında 136 137 Şiper. hafif. 81 . 2000 yılında sektör tüketimi toplam 4. Bunlardan bütan ve propan komponentleri LPG’dir. Dolayısıyla doğalgaz üretiminin artmasıyla LPG üretiminin artması 136 arasında neredeyse doğrudan bir bağ var. Bu düşüş 2002 ve 2003’te de sürmüştür. çıkan gazdan propan ve bütan etap etap ayrılamadığı takdirde. Doğalgaz üretimi esnasında. petrol rafinerilerinin petrol arıtması esnasında hammaddenin bir bölümünün LPG olarak ortaya çıkması keyfiyeti giderek azalıyor. kaçakçılık oranı hızla büyümüş.” Türkiye’nin enerji tüketimi içinde %6’lık bir paya sahip olan LPG kullanımı. Birincil enerji kaynağı olarak doğalgaz kullanımının artmasına paralel olaral ulaştırmada LPG kullanımının da gittikçe yaygınlaşması beklenmektedir: “Dünyanın toplam LPG tüketimine bakıldığında. kaynağından çıktığı zaman 4-5 hidrokarbondan oluşuyor.. bir o kadar da yüksek basınç altında kontrol edilebilen oynak bir gazdır. Türkiye’de henüz bir ilerleme kaydedilmiş değildir. 2001 yılında ani bir düşüş yaşamıştır. Etan.Motorlu araçlarda LPG kullanımı ile hem egzost emisyonlarında hem de yakıt tüketim maliyetinde bir azalma meydana gelmektedir. yasal olmayan ortamlarda çalışmayı sevenleri sisteme davet etmiş. Bu durum.

” Ulaştırma alanında çok sık sözü edilen yakıt ekonomisi. ekonomik ve sosyal yaşamın gereksinimlerinin yerinde. meselenin bir bütün dahilinde ele alınması ve farklı ulaşım modaliteleri arasında bir denge kurulması gerekmektedir. sadece kullanılan yakıtın cinsi ve gelişmiş taşıt teknolojiyle halledilemeyecek kadar karmaşık bir meseledir. bu yüzden. “Ulaştırma sektöründe alt sistemlerin birbirini tamamlayıcı biçimde gelişebilmesi.Türkiye’de yakıt pilleri teknolojisinin tanınması oldukça yenidir. talep yönetimi. zamanında. Bu konuda yapılan çalışmalar da genellikle bilgilenme ve teknolojiyi tanıma yönünde sürdürülmektedir. ulaştırmadaki bu sorunları 139 aşmaya yardım edebilir. The WEHAB Working Group. Beş Yıllık Kalkınma Planı’nda. Kara elektrikli platformlarda kullanılan yakıt pili simülasyonu. 2002:85. Gelişmiş ülkelerdeki toplu taşıma oranlarına ulaşılabilmesi için. yakıt verimliliği ve temiz yakıtlar gibi konuları içeren bütünleşik yaklaşımlar. PEM yakıt pili reformer simülasyonu. 2002:13. “Ulaştırma sektöründe enerji sorunlarının yarattığı tehditler ve olumsuz çevresel etkiler sanayileşmiş ülkelerde en ileri seviyededir. ekonomik ve güvenli biçimde gerçekleştirilebilmesi için sistemin bir bütün olarak ele alınmasını sağlayacak bir Ulaştırma Ana Planı bulunmamaktadır” denilmekte ve farklı ulaşım modaliteleri 138 139 TÜBİTAK. Gelişmiş planlama. uzun vadeli çözüm için şehir planlamacılığı ve onunla bütünleşik toplu taşımacılığın payının artırılması bir gerekliliktir. 3. bunlardan biri temiz yakıtların daha yaygın kullanımı ve diğeri de daha etkin ulaştırma biçimlerine yönelmedir.138 Ulaştırma sektörü için dünyada halihazırda üzerinde en çok durulan iki temel konu vardır. 2. Bu konuyla ilgili olarak 2002 yılında TÜBİTAK-MAM Enerji Sistemleri ve Çevre Araştırma Enstitüsü’nde uygulamaya yönelik olarak şu üç proje başlatılmıştır: 1. VIII. 82 . fakat gelişmekte olan ülkelerde de bir sorundur. Ergimiş karbonatlı yakıt pili geliştirme.

2000:153. ulaştırma sektöründe demiryolu taşımacılığının payının artmasına yol açacağı beklenmektedir.5 kV. yasa ve standartların belirlenmesidir. Yüksek gerilim hatlarıyla trafolara ulaşan elektriği daha alt gerilim seviyeleri (33 kV.4 kV) ile nihai tüketiciye ulaştırmaya yarayan sistemlere ise dağıtım sistemi denilmektedir. 6. 4. 3.4. 0.3 kV.arasında denge sağlayacak bir master planın hazırlanması gereğine işaret edilmektedir. Bu master planın temel hedeflerinden biri de enerji kullanımı ve emisyon konularında düzenleme.8 kV. birinci etap yatırımlarının 2005 yılında bitmesi planlanan Ankara-İstanbul arası hızlı demiryolu taşımacılığının da.140 Bugüne kadar söz konusu master plan henüz tamamlanabilmiş değildir. Demiryolu sektörünün 2002 yılındaki yurtiçi yolcu taşımacılığındaki payı %3. Elektrik İletim ve Dağıtım Alanında Enerji Verimliliği Uygulamaları Üretim tesislerinden itibaren dağıtım sistemine kadar olan ve elektrik enerjisinin iletiminin yüksek (154 kV) ve çok yüksek (380 kV) gerilim hatlarıyla gerçekleştirildiği tesislere iletim sistemi denir. İzmir. 140 DPT. 83 . Son derece düşük kapasite kullanım oranlarıyla çalışan demiryolu taşımacılığının rehabilitasyonu. iletim trafo ve anahtarlama merkezleri (indirici trafo merkezleri ve transformatör bulunmayan şalt sistemleri)dir. yük taşımacılığındaki payı ise %4. İletim tesisinin ana bileşenleri iletim hatları ve ana kabloları. 10.2.3 kV.3 olarak gerçekleşmiştir. Ulaştırma Bakanlığı 2003 yılında Türkiye’nin ulaşım sektörüne yönelik bir master plan hazırlanması için bir proje başlatmıştır. Diğer yandan. sektörde enerjinin en verimli biçimde kullanıldığı toplu taşımacılığın geliştirilmesine yönelik çeşitli faaliyetler de sürdürülmektedir. Konya. Bursa ve Eskişehir gibi illerde metro ve hafif raylı sistem çalışmaları yürümektedir. Ankara. İstanbul. yurtiçi ulaşımdaki enerji verimliliği açısından büyük önem arz etmektedir. Adana. Ulaştırma sektöründe bir master plan henüz yapılamamış olmakla birlikte. 15.

Elektrik iletiminde mesafe uzadıkça kayıp oranının arttığı dikkate alındığında. 2002 yılında alınan bütün tedbirlere rağmen bu oranın %21’i aştığı. Dolayısıyla Türkiye’deki iletim sisteminde oldukça uzun hatlar kullanılmak durumundadır. düşük güç faktörü. iletim hatlarındaki kayıpların gelişmiş ülke standartlarına yakın olduğu anlaşılmaktadır. Müşteri kayıtlarının yetersizliği. dünya standartlarına yakın bir değerdir. Ancak aynı şeyi dağıtım kayıpları için söylemek mümkün değildir. İyi bir sistemde kayıpların yıllık toplam üretimin %4 ile %8’i arasında ve puant gücün %7 ile %12’si arasında olması beklenir. Hollanda. kaçak bağlantılar. yetersiz denetim gibi sebeplerden kaynaklanan kayıplar ise teknik olmayan kayıplar şeklinde nitelenmektedir. Batı Avrupa ülkelerinde ortalama %7-8 civarında olan dağıtım kayıpları. 1998 yılında %16 olarak ortaya çıkmış. Türkiye’de elektrik dağıtımında meydana gelen kayıplar. yine büyükşehirlerdeki bazı üretim alanlarında 84 . Türkiye’de elektrik enerjisinin iletiminde meydana gelen yaklaşık %3’lük kayıp oranı. İsviçre gibi Avrupa ülkeleri ile kıyaslandığında oldukça geniş bir alana sahiptir. Bir başka ifadeyle. Türkiye’de 1990 yılında %9. Türkiye’de üretim kaynakları ile yoğun enerji tüketen noktaların arasındaki uzaklıklar da çok fazladır. Ancak Türkiye’de bu oran çok daha yükseklerde seyretmekte. gelişmiş ülkelere kıyasla çok büyüktür. 2001 yılında ise %20. Türkiye yüzölçümü açısından Belçika. Yeterli denetimin olmayışı sebebiyle kırsal bölgelerde ve büyükşehirlerin kenar mahalleleri ile. Türkiye’de elektrik dağıtımındaki kayıpların önemli bölümü teknik olmayan kayıplardan oluşmaktadır.Üretim santrallerinden müşterilere uzanan süreçte elektriğin iletim ve dağıtımda kayba uğraması. genelde tellerin veya transformatörlerin dirençlerinden kaynaklanmaktadır. reaktif enerji tüketimi. toplam kayıp oranı %20’leri geçmektedir. Türkiye’nin iletim hatlarındaki kayıpları kabul edilebilir bir düzeydedir. uzun iletim hatları gibi sebeplerden kaynaklanan kayıplara teknik kayıplar denilmektedir. bunun da yaklaşık %15’inin teknik olmayan sebeplerden kaynaklandığı tahmin edilmektedir.2 olarak gerçekleşmiştir. hatalı endeks okuma. bozuk sayaçlar. Dağıtım hatlarının ve trafo merkezlerinin çok fazla veya kapasitenin çok altında yüklenmesi.

Halen yazılım çalışmaları devam eden ve pilot uygulamada (Kastamonu ve Çorum illerindeki elektrik dağıtım merkezleri) alınan başarılı sonuçlar üzerine ülke geneline yaygınlaştırılması düşünülen ABONE-NET projesi.) coğrafi koordinatları ve karakteristik bilgilerinin saklandığı bir sayısal ortam yaratılmakta.kaçak enerji kullanımı yaygınlaşmakta. bakımların etkin yapılamaması. Web tabanlı ve çok katmanlı olarak geliştirilen bu proje doğrudan müşteri hizmetlerine 85 . bir şehirdeki orta gerilim dağıtım ve trafo merkezleri (DM/TM) ile seçilmiş fiderleri. ayırıcı. böylece şebeke katmanlar halinde sayısal ortama aktarılmış haritalar üzerinde görüntülenebilmektedir. kesici. Dağıtım Şebekelerinde Denetimli Kontrol ve Veri Toplama Sistemi/Dağıtım Yönetimi Sistemi (SCADA [Supervisory Control And Data Acqusition] / DMS [Distribution Management System]) projesidir. bir dağıtım kontrol merkezinden canlı izleyen ve anahtarlayan on-line bir veri toplama ve kumandalama sistemidir. kurulu şebeke kapasitelerinin etkin kullanılamaması (şebeke yük bilgileri gerçek zaman bazında izlenemediği için kurulu gücün büyük bir bölümü yedek olarak rezerv edilmektedir). Coğrafi Bilgi Sistemi (GIS) projesidir. işletme ve bakım maliyetlerinin yüksekliği ve şebekede oluşan yüksek teknik kayıplar sayılabilir. direk. Bir diğer proje ise. ana indirici merkezden abone sayacına kadar şebeke elemanlarını sistemden izlemeyi hedeflemektedir. SCADA projesi ile çözülmek istenen temel sorunlar arasında. arızaya müdahale zamanlarının uzun olması. Teknik kayıpların önlenmesi ve hizmet kalitesinin artırılması amacıyla TEDAŞ tarafından başlatılan çalışmalardan biri. Elektrik dağıtım sistemlerinde uygulanması düşünülen şekliyle SCADA.)’ın finansal yapısını bozmaktadır. Söz konusu sistem ile bir şehrin orta gerilim (OG) ve/veya alt gerilim (AG) şebekesindeki belli başlı saha elemanlarının (trafo. vs. bu da hem insan sağlığını tehdit etmekte hem de dağıtım şirketi TEDAŞ (Türkiye Elektrik Dağıtım A. Bu sistem sayesinde orta gerilim (OG) şebekesinin belli noktalarındaki elektriksel büyüklükler ile anahtarlama teçhizatının konum bilgileri gerçek zamanlı ve sürekli olarak izlenebilmektedir.Ş.

trafo bazında okuma sistemine geçilmesidir. Abonelerin yerleşim birimleri (il. bina dosyaları arasında ilişki kuracak. TEDAŞ’ın faaliyet 86 .) merkezden ulaşmayı mümkün kılacak bu sistem sayesinde. parsel) bilgi olarak kullanacak bu proje ile kaçak elektrik kullanımına ilişkin lokal tespitler yapılabilecek. ödemeler. Hangi trafodan ve hangi direkten enerji alındığının sağlıklı olarak tespit edilmesi. ada. Her iki yöntemin de büyük miktarlarda yatırım ihtiyacı gerektirdiği (tahmini maliyetler 1 ilâ 1. daha önce borçlarını sürekli gecikmeli ödemiş ya da ödemeyip kaçmış kişilerin yeni abonelik yaptırmalarının da önüne geçilebilecektir. kayıp kaçaklarla etkili mücadeleye imkân tanıyacak yollardan biri olarak gözükmektedir. talimatlı abonelerin tahsilatları ve taksitli abonelerin taksit ödemeleri gibi işlemlerin on-line yapılabilmesiyle tahsilat da artırılacaktır. kaçak kullanımların izlenmesi mümkün olabilecektir. ayrılan kaynakların da TEDAŞ tarafından verimli biçimde kullanılamamasının başlıca sebebi.000 trafosu bulunmaktadır. sokak. Aynı zamanda abonelerin vergi ve vatandaşlık numaralarının tutulması sayesinde borçlu abonelerin takibi kolaylaşacaktır. Sektördeki pek çok belirsizliğe son vermek için 17 Mart 2004 tarih ve 2004/3 sayılı YPK Kararı ile kabul edilen “Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Özelleştirme Stratejisi Belgesi”nde. kaçakları yüksek olan trafoların (trafo toplam tüketimi ile bu trafodan enerji çeken abonelerin tüketim toplamlarının karşılaştırılması yoluyla) tespit edilerek o bölge abone sayaçlarının ağırlıklı olarak kontrol edilmesi. kasaba ve köy) işletme kodları ile mahalle.yöneliktir. Aboneye ait tüm bilgilere (abonenin geçmiş dönem abonelikleri. vb. Dağıtım işleri kapsamında elektriğin kayıp kaçağını önlemek ve böylece enerjinin verimli kullanılmasını sağlamak için yapılabilecek işlerden biri de. gecikmeler. Bunun için ya enerji analizörü ve trafo sayaçları kullanılacak ya da telsizli uzaktan okuma sistemine geçilecektir. geçmiş dönemdeki elektrik faturaları. TEDAŞ’ın yukarıda bahsedilen çeşitli projelerine bugüne kadar yeterli kaynak ayrılamamasının. kuruluşun uzun yıllardır özelleştirilmeye çalışılıp bunun bir türlü başarılamamış olmasıdır. ABONE-NET projesi ile dönem faturaları. TEDAŞ’ın yaklaşık 25 milyon abonesi ve bu abonelere hizmet veren yaklaşık 145. ilçe. kent imar kodlarını (pafta. sayaç bilgileri.5 milyar dolar arasında değişmektedir) bilinmektedir. kalıntı faturaları.

toplam enerji verimliliği açısından önemli aşamalardan birisi olarak zikredilmelidir. Türkiye’de konunun önemi bilinmekte ve bu alanda çalışmalar yapılmakla birlikte henüz somut bir adım atılamamış olup. Söz konusu belge kapsamında. TEDAŞ’a bağlı dağıtım şirketlerinin öncelikli olarak ve mümkün olan en kısa sürede özelleştirilmesi öngörülmüş ve 2006 yılı sonuna kadar TEDAŞ’ın tamamıyla özelleştirilmesi bir hedef olarak belirlenmiştir. talebin azaltılması veya talebin zamana bağlı olarak kaydırılması yollarına gidilebileceği bilinmektedir. genellikle kamu sektörüne göre daha rasyonel bir işletmecilik anlayışına sahip olduğu görülen özel sektörün. şimdilik belli aboneler için ve üç zamanlı bir tarife kullanılmaktadır.” Sistem yük eğrilerini değiştirmek.alanlarında verimliliğin ve kalitenin sağlanması amacıyla. Talep 141 DPT. Özelleştirme sonrasında. sistem yük eğrisinde marjinal yatırım maliyetini artıran günlük puant talebini yataylaştırmayı hedefleyen bir uygulamadır. toplam verimlilik açısından önemli katkıları olacak bu tür projelere ağırlık vermesini beklemek mümkündür. İlerleyen dönemlerde. sadece üretimin artırılmasına dayanan ve sadece yatırımları bu alana yönelten enerji 141 politikasına devam edilmektedir. o ülkenin pik yükü karşılayabilmek için mali kaynaklarından önemli bir kısmını yılda 1500-2000 saat çalışarak elektrik üretimi yapacak santrallere ayırmasına neden olacağından kaçınılması gereken bir husustur. Tüketicilere tasarruf imkânı sağlanması açısından TEDAŞ tarafından 1999 yılından başlatılan “çok zamanlı elektrik tarifesi” uygulaması da. Çok zamanlı tarife. 2001a:8-7. her saat için ayrı ücretlendirmenin yapıldığı bir tarife sistemine geçilmesi planlanmaktadır. “Bir ülkede pik yükün kontrolsüz olarak artması. Özelleştirme Yüksek Kurulu’nun 02 Nisan 2004 tarih ve 2004/22 sayılı Kararı ile TEDAŞ özelleştirme programına alınmıştır. Bu nedenle Talep Yönetimi adı da verilen bir kontrol mekanizmasına gelişmiş ülkelerde büyük önem verilmekte ve uygulanması için çeşitli fon ve teşvikler uygulanmaktadır. 87 . diğer bir deyişle yük talebindeki pik değerlerini törpüleyip yük eğrisini yassılaştırmak için. Bundan sonraki süreçte TEDAŞ’ın bölgeler itibariyle şirketleştirilip özel sektöre devredilmesi planlanmaktadır. Günlük elektrik talebinin pik yaptığı zaman dilimlerinde elektriğin daha pahalı satılması olarak uygulanan ve böylece söz konusu saatlerde daha az elektrik kullanılmasını teşvik eden bu sistemde.

”142 Türkiye’nin komşu ülkeleriyle kurduğu çeşitli iletim hatları mevcuttur. Bunlar aşağıdaki tabloda gösterilmektedir: Ülke Bağlantı İstasyonu Maritsa East Maritsa East Batum Leninkan Babek Bazargan Khoy Zakho Halep Bağlantı İstasyonu Babaeski Hamitabat Hopa Kars Iğdır Doğubeyazıt Başkale PS3 Birecik Bugaristan Bugaristan Gürcistan Ermenistan Nahcivan İran İran Irak Suriye Gerilim Seviyesi (kV) 400 400 220 220 154 154 400 400 400 Hat Kapasitesi (MVA) 1000 2000 300 300 100 100 1000 500 1000 Çizelge 4. diğer zamanlarda ise ihracat yoluyla sistem yük eğrisinin olabildiğince düzleştirilmesinin sağlanmasıdır.eğrisinin basıklaştırılmasıyla. Bu alanda yapılabilecek bir başka çalışma da. farklı saatlerdeki puant güç taleplerinin karşılıklı olarak sağlanması gerçekleştirilebileceği gibi iletim kayıpları da azalacaktır. yeni yatırım yapma zorunlulukları azaltılmış olmaktadır. Türkiye’de elektrik sektöründeki serbestleşmeye paralel olarak yaygınlaşacağı düşünülmektedir. “Geniş bir coğrafyaya sahip Türkiye'nin ulusal elektrik güç sisteminin komşu ülkelerin güç sistemlerine bağlanması ile ilgili çalışmalar tamamlanmalıdır. ünite yönlendirme ve DC bağlantı olmak üzere farklı 142 DPT. senkron paralel bağlantı ile asenkron paralel bağlantı arasında fark olduğu ve Türkiye’nin her ülke ile senkron paralel biçimde iletim bağlantısı kuramayacağıdır.1. komşu ülkelerle olan elektrik bağlantılarının güçlendirilmesi ve böylece puant saatlerde ithalat. Talep yönetiminin en önemli ayaklarından biri olan çok zamanlı tarife uygulamasının. Bu şekilde enerji alışverişleri ile saat farkının yarattığı. Uluslararası elektrik ticaretinde izole bölge besleme. 88 . Türkiye’nin Komşu Ülkelerle Olan Elektrik İletim Bağlantıları Fakat burada altı çizilmesi gereken önemli hususlardan biri. 2001a:8-5.

Bunlar asenkron paralel bağlantılar kapsamında yer almakta olup. pik yükün kontrol edilmesi ve talep tarafı yönetimi uygulamalarının gelişmesi çok daha kolay hale gelecektir. Bütün bu bağlantılar gerçekleştiğinde. 89 . Bu konuda. hem de genel yanma verimleri açısından. Hattın 200 km’lik kısmının Yunanistan. Libya.yöntemler vardır. Fakat enterkonnekte bir sisteme dahil olabilmek için. Hem iç tüketimler.5. Daha uzun vadeli bir çalışma ise. Tunus. Türkiye. Birliği) Türkiye ile ile enterkonneksiyon çalışmalarını sürdürmektedir. Cezayir. Libya. Elektrik Üretim Tesislerinde Enerji Verimliliği Uygulamaları Santrallerdeki enerji verimliliği. bir ülkenin ticaret yaptığı ülkedeki dalgalanmalardan etkilenmesinin önüne geçen bağlantı tipleridir. Akdeniz Elektrik Ringi projesi kapsamında UCTE’nin resmi süreci yürümektedir. tasarruf ve verimlilik çalışmalarına daha üretim aşamasında başlanması açısından büyük önem taşımaktadır. ülkedeki elektrik sisteminin diğer ülkelere ait elektrik sistemi ile senkron paralel işletilebilmesi gerekmektedir. 60 km’lik kısmının Türkiye tarafında olması kararlaştırılmıştır. Avrupa ülkelerinin dahil olduğu UCTE (Union for the Coordination of Transmission of Electricity/Elektrik İletim Koordinasyon Bu kapsamda.Ş. Ürdün ve Suriye) İspanya ve Türkiye üzerinde UCTE’ye bağlantısıdır.) ile Yunanistan Elektrik Şirketi arasında imzalanmış bulunmaktadır. kömür yakıtlı santrallerin düşük verimli çalışması bu alanda yapılacak çok şey olduğunu göstermektedir. Mısır. 4. Türkiye’deki termik santrallerin azımsanmayacak bir bölümünün (özellikle kömür yakıtlı santrallerin) yeterince verimli olduğunu söylemek mümkün değildir. Her ne kadar son yıllarda Türkiye’de doğalgaz yakıtlı santrallerin çoğalması ve bunların ekseriyetle kombine çevrim esasına göre çalışması toplam verimliliği artırmışsa da. Yunanistan arasında 400 kV gerilim seviyesine sahip 260 km’lik hattın yapımına ilişkin anlaşma 2003 yılında TEİAŞ (Türkiye Elektrik İletim A. Akdeniz etrafındaki ülkelerin (Fas.

arıza müdahale ve periyodik bakım sürelerinin kısaltılması. İç tüketime esas olarak santralin. son beş (5) yılda.” Bu açıdan. otomasyonun geliştirilmesi. 90 . kazan ve genel tesis verimi yanma kontrolleri. 2001a:8-2. 17 Mart 2004 tarih ve 2004/3 sayılı Yüksek Planlama Kurulu Kararı ile kabul edilen “Elektrik Enerjisi Sektörü Reformu ve Özelleştirme Strateji Belgesi”dir. Bu belgeye göre. elektrofiltreler. bacagazı arıtma tesisleri. periyodik bakım ve onarım çalışmalarının aksamadan yapılması ve santral modernizasyonu ile azaltılması mümkündür. Bu amaçla işletmenin dışından uzmanlar tarafından enerji etütleri yürütülerek enerji tasarruf önlemlerinin belirlenmesi gerekmektedir. pompa ve fanlardaki frekans kontrolleri ve atık ısı geri kazanımı gibi teknik önlemlerle artırılabilir. teçhizat kayıpları. yıl bazında ortalama 3 milyar 144 kWh enerji kaybı söz konusudur. bu yolla yeni kurulacak pek çok santralin üretebileceği kadar bir enerjinin kaybolmasının önüne geçilmesi önem taşımaktadır. “Linyit santrallerindeki kömür kalitesinin değişkenliği ve genellikle santral dizayn değerinin altında olmasından dolayı. üretim özelleştirmelerinin 1 Temmuz 2006’dan itibaren başlaması öngörülmüştür. (…) İç tüketimlerin teknoloji seçimi. su soğutma ve besleme sistemi. 2001a:8-2. Rehabilitasyonlarla ilgili en kritik konu. verimlilik artırılması. koruyucu bakım sistemlerinin oluşturulması sonucu arızaların azaltılması. mevcut kömür rezervlerini randımanlı olarak kullanacak teknolojilere. DPT. termik santrallere yeterli miktar ve dizayn kalitesinde yakıtın sürekli olarak sağlanması. Çalışmaların belgede belirtilen takvim dahilinde gerçekleştirilmesi durumunda.” Türkiye’nin. santral rehabilitasyonu ve modernizasyonu çalışmalarına öncelik verilmesi. kazan dizayn değerlerine uygun yakıt temini. Oysa. kül-kömür sistemi.Santrallerde üretim verimliliği bir dizi faktöre bağlıdır ve bunların her birinin ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekmektedir. Bunların dışında santrallerde üretim veriminin artırılması. en azından bundan sonraki süreçte önem vermesinde büyük fayda 143 144 DPT. EÜAŞ Genel Müdürlüğü’nün elinde bulunan üretim tesislerinin 30 Eylül 2005’e kadar özelleştirme kapsamına alınması planlanmış. kömür yakıtlı santraller için gerekli olan iyileştirme yatırımlarının ancak 2006’lardan sonra yapılması mümkün olacaktır. yedek parça stok kontrolü sistemlerinin kurulması ve kalifiye eleman temini ve çalıştırılması ile 143 mümkündür. Santral verimi. “Santralin üretim yapabilmesi ve çevre koruma parametrelerini sağlayabilmesi için gerekli olan tesislerin ihtiyacından kaynaklanan enerji tüketimi ‘santral iç tüketimi’ olarak bilinmektedir. atık su arıtma tesislerinde kullanılan enerjidir.

2.3 G 221.979 7.6 G+M 130.4 G 18.3 G 89. Kütahya-Tunçbilek 16.396 16.0 G 89.494 7.7 G 34.0 G 334.0 G 140.985 14.323 8.0 G 109.374 10.0 G 89.792 9.0 G 92.226 3.4 G 31.0 G+M 78. 91 .3 G 104.908 8.700 145 Ültanır. 1998:60.0 G 59.Maraş (Elbistan) Kütahya (Tunçbilek) Beypazarı Manisa (Soma-Eynez) A B Alt Damar KM1 KM2 KM3 Kütahya (Seyitömer) Adana (Tufanbeyli) Manisa (Soma-Işıklar) Bolu (Mengen-Salıpazarı) İstanbul (Silivri-Sinekli) Muğla (Turgutlu) Manisa (Soma-Deniş) Muğla (Bayır) Çanakkale (Çan) Muğla (Yatağan-Eskihisar) Muğla (Milas-Karacahisar) Muğla (Milas-Ekizköy) Sivas (Kangal-Kalburçayırı) Muğla (Milas-Hüsamlar) Muğla (Milas-Sekköy) Tekirdağ (Saray-K.5 G 123.900.634 6.4 G+M 107.0 G SAHA K.6 G 205.9 G 109.494 9.795 11.213 Görünür/ Rezerv (milyon ton) Muhtemel 3758. Türkiye’deki Önemli Linyit Yataklarının Rezerv ve Isıl Değerleri Isıl Değer (kJ/kg) 4. Bolu-Mengen linyiti 19.0 G 85.513 5.654 19.352 7.0 G 142. bu alanda yeni teknolojilere öncelik verilmesinin gerekliliği daha iyi anlaşılmış olur.4 G 11.886 8.183 12.2 G+M 186.5 G 94. Türkiye’de en bol bulunan fosil yakıtın kömür olduğu ve Türkiye’deki toplam enerji arzının %27-28’lik kısmının kömür kaynağından karşılandığı düşünülürse.705 11.204 6.4 G 31.815 11.326 8.747 10.762 7.441 9.186 10.0 G+M 183.0 G+M 59.7 G 57.0 G+M 331.232 9.7 G 83. Aşağıdaki çizelgede Türkiye’nin önemli linyit yataklarının rezervleri ve bu rezervlerdeki kömürlerin ısıl değerleri gösterilmektedir145: Çizelge 4.286 5.0 G 38.Yoncalı) Eskişehir (Mihalıççık) Bingöl (Karlıova) Manisa (Soma-Mumyatepe) Çankırı (Orta) Erzurum (Horasan-Aliçeyrek) 1 2 Açık Kapalı Açık Kapalı Açık Kapalı Çizelgeden de görüldüğü üzere ülkemizdeki linyitlerin önemli bölümünün ısıl değeri yüksek değildir.573 6.247 11.104 12.0 G 63.bulunmaktadır.698 14.630 6.

700 kJ/kg ısıl değeri bulunduğu gözönüne alındığında. Kalan %9. 8. Türk linyitlerinin ne kadar düşük ısıl değere sahip oldukları daha iyi anlaşılabilir. Uygun santral tasarımlarıyla. Mevcut santrallerde ise kömür iyileştirme yöntemlerinin uygulanması büyük önem taşımaktadır. son on-on beş yıldır Türkiye’nin gündemindedir.800 kJ/kg arasında bulunmaktadır. Çanakkale-Çan yöresindeki ısıl değeri görece yüksek (12. rezervin %60’ının nem içeriği %40’ı aşmaktadır. Toplam linyit rezervinin %85’inin kül içeriği %20’den daha yüksektir. başka bölgelerdeki daha düşük ısıl değere sahip kömürlerin değerlendirilmesi için de aynı teknolojinin kullanılması mümkündür. Önemli bir bölümü olan %29’unun ısıl değeri ise.6’sının kükürt içeriği %2-3 arasındadır.6’lık bölümde kükürt içeriği %3’ten de yüksektir. Ülkemizdeki kömürlerin ısıl değerinin düşük olmasında bu kömürlerde nem.146 Bütün bu veriler Türkiye’de yapılacak kömür yakıtlı termik santrallerde mümkünse yüksek yanma verimi sağlayan akışkan yatak ve entegre gazlaştırma teknolojilerinin kullanılmasının enerji verimliliği açısından ne kadar gerekli olduğunu göstermektedir. 1998:60-61. Verimli santral teknolojileri denildiğinde ilk akla gelen uygulamalardan birisi olan kombine çevrim santralleri. kül ve kükürt miktarının yüksek oranda bulunması önemli bir etkendir. İthal linyitlerin ortalama yaklaşık 21. Türkiye’de elektrik üretiminde akışkan yatak teknolojisinin ilk uygulaması.8’idir. 92 .400-16.kJ/kg ısıl değerle diğer linyitlere göre daha iyi durumdadır.400 kJ/kg’dan azdır. 2004 yılında EÜAŞ Genel Müdürlüğü tarafından devreye alınan Çan Termik Santrali ile gerçekleştirilmiştir. Ülkemizdeki linyit rezervinin %69’unun ısıl değeri 8. 2x160 MW’lık kurulu güce sahip olan ve tam kapasite çalıştığında 2 TWh (2 milyar kWh) elektrik üretmesi beklenen Çan Termik Santrali. Toplam rezervin %54. Kükürt içeriği %2’den az olan bölüm toplam rezervin ancak %35.326 kJ/kg) kömürü değerlendirmek üzere kurulmuştur. 146 Ültanır. Türkiye’deki toplam linyit rezervinin %70’inin nem içeriği %30’dan daha yüksek olup.

744. 93 .330.081 Çizelgeden de görüleceği üzere. Bütün bu rakamlara.Ereğlisi Adapazarı Adapazarı Ankara İzmir TOPLAM Kurulu Güç (MW) 1. Elektrik üretiminde verimliliği etkileyen önemli unsurlardan birisi de.648 YİD 1. Bu santrallerin Türkiye toplam kurulu gücü içinde yaklaşık %30’luk ve toplam elektrik üretimi içinde yaklaşık %33’lük bir payları bulunmaktadır.177.710.120 1.000 EÜAŞ 309. Bu açıdan Türkiye’deki termik santrallerin veriminde son yıllarda önemli bir artış yaşandığını söylemek mümkündür.(Enron) Doğalgaz Uni-Mar Doğalgaz Adapazarı Doğalgaz Gebze Doğalgaz Ankara Doğalgaz Aliağa Doğalgaz Santral Adı Yer Kırklareli İstanbul Bursa İzmir Gebze İstanbul M.240.351 1.591 10.500 Yİ 9.212.312 YİD 3. Türkiye’deki Kombine Çevrim Santralleri Yakıt Tipi Hamitabat Doğalgaz Ambarlı Doğalgaz Bursa Doğalgaz Aliağa Motorin Dilovası (Ova Elk.209.Ereğlisi M.699.432 180 258 189 499 504 778 1.078.693. kurulacak üretim tesislerinin ünite güçleri ile bunların hangi zaman dilimlerinde çalıştırılacaklarıdır.Türkiye’de halen faaliyette olan doğalgaz yakıtlı kombine çevrim santrallerinin listesi aşağıdaki çizelgede sunulmaktadır: Çizelge 4.429.576 YİD 3.666.681. çoğunluğu aynı zamanda ısı da üreten (yani kojenaratif çalışan) ve sanayi kuruluşları tarafından kullanılan otoprodüktör tesisleri eklendiğinde. son yıllarda Türkiye’de büyük çoğunluğu doğalgaz yakıtlı ve sadece elektrik üretimi amacıyla kurulmuş olan kombine çevrim santrallerinin sayısı artmıştır.267 2003 Üretimi Modeli (kWh) 2.000 EÜAŞ 0 EÜAŞ 2.982.000 EÜAŞ 6.335 Yİ 10.143.525.048.931 YİD 5.) Doğalgaz Trakya Elk.817 Yİ 876. verimli enerji üretimine yönelik gelişmelerin payı daha iyi anlaşılabilir.) Doğalgaz Esenyurt (Doğa En.506.3.596.595 770 1.109.962 Yİ 46.818.996.

sistemin yük eğrisi ve tesisin hangi yük konumlarında çalıştırılacağı da dikkate alınmalıdır. Söz konusu rapor. Raporda bundan sonraki süreçte. 147 DPT. uzun vadede hidrojen) kullanımını teşvik edecek önlemlerin uygulamaya konulması gerekmektedir. Eğer bu santraller yük regülasyon konumunda çalıştırılırsa. araçlar için doğalgaz. Örneğin GTKÇ santralinin yüksek veriminden yararlanabilinmesi için tesisin baz yükte çalıştırılması zorunludur. Rapora göre: 1. Tesislerin kapasitesi büyüdükçe üretilen birim elektrik başına yatırım. Bu yüzden ihtiyaçlara paralel olmak kaydıyla küçük ünite güçleri yerine büyük santrallerin tercih edilmesi önem taşımaktadır. konvansiyonel tip santrallerin tercih edilmesini gerektirebilir. yalnız elektrik üretimi için kullanıldıklarında verimleri oldukça düşüktür. enerji verimliliği alanındaki çabaların iki önceliğe odaklanacağı belirtilmektedir. 2010 yılına gelindiğinde binalarda tüketilen enerjiden %22 tasarruf sağlanmasını. verimleri basit gaz türbinlerinin verimi seviyesine düşer. teknolojik gelişmeler konvansiyonel araçların yakıt verimliliğini artırmaya ve daha etkin elektrikli ve hibrid araçlara doğru bir gelişimin sağlanmasına yardım edecektir. GTKÇ santrallerinin yük regülasyon konumunda çalıştırıldıklarında verimlerinde ortaya çıkan düşme sistem yük değişimi. bu sebeple de üretim maliyeti düşmektedir. Küçük gaz türbinleri.“Kurulacak yeni kapasiteler için seçilecek teknolojilerin belirlenmesinde. enerji verimliliğine vurgu yapan önemli dokümanlardan birisidir. yakıt tüketimi ve işletme bakım giderleri azalmakta. tesislerin kapasite büyüklükleridir.” Santrallerde önemli verimlilik kalemlerinden bir diğeri ise.6. Yakıtlarla ilgili olarak. 2001a:8-3 ve 8-4. Taşıtlar ayağında. Bunlar. 4. 94 . ulaşımda kullanılan petrol tüketiminin %20’sinin diğer kaynaklarla ikame edilmesini öngörmektedir. ancak kojenerasyon olarak çalıştırıldıklarında buhar üretimi de 147 dikkate alındığında toplam verimleri % 60’ların üzerine çıkmaktadır. özellikle ulaştırma ve ısıtmada alternatif yakıt ikamesi (biyoyakıtlar. 2. AB’nin Verimlilik Mevzuatı Çerçevesinde Uyumlaştırma Çalışmaları Önümüzdeki 20-30 yılda AB’nin arz güvenliğini sağlamayı ve Kyoto Protokolü çerçevesindeki taahhütlerini karşılamayı hedefleyen “Yeşil Rapor”. basit çevrim gaz türbinleri genellikle kojenerasyon çalıştırılabilme imkânlarını sağlamaktadır ve küçük ölçekli üreticiler için uygundur.

2000:83 vd. 148 Commission of the European Communities. 31976H0495. ısı jeneratörleri ile sıcak su ısıtıcılarına ilişkin iki Direktif (78/170/EEC. 31976H0492) konularında ilke kararları ve tavsiyeler bulunmaktadır. enerjinin sınai tesislerde. kent içi yolcu taşımacılığında daha rasyonel kullanımı ve binaların ısı yalıtımını sağlamak suretiyle enerjinin daha rasyonel kullanımı (31977H0713. orada da amaç üye ülkelerin binalarda enerji verimliliği ile ilgili programlar geliştirmeleridir.11. enerjinin rasyonel kullanımı için yapılacak yatırımların teşviki (31982H0604). 92/42/EEC) yer almaktadır. 95 . Binalarda Enerji Performansı Direktifi (2002/91/EC) enerji standartları için ortak bir metodoloji belirlemeyi.148 AB’nin enerji verimliliği ile ilgili mevzuatı. bu alanda yeni bir direktife ihtiyaç duyulmuştur. hâlen maliyet-etkin iyileştirmeler için dikkate değer bir potansiyel bulunduğu ifade edilmektedir. binaların inşası. enerji verimliliği programlarının geliştirilmesi (31985Y122). Komisyon. sanayide. özellikle de enerji-yoğun sektörlerde yüksek seviyede verimlilik için önemli gelişmeler sağlanmış olsa da. Avrupa topluluklarında enerji verimliliği (31998Y1217). 29. bu alanda atılacak adımlarla önemli miktarda enerji tasarrufu yapılabileceğini düşünmektedir. En son olarak 16 Aralık 2002 tarihinde Binalarda Enerji Performansı Direktifi (2002/91/EC) Komisyon’ca kabul edilmiştir. binalarda tüketilen enerjinin AB’de tüketilen nihai enerjinin yüzde 40’ından fazlasını oluşturduğundan hareketle. enerjinin tasarrufu alanında yeni Topluluk faaliyetleri (31980Y618). enerjinin rasyonel kullanımı ve enerji tasarrufu başlığı altında yer almaktadır. Yine bu başlık altında. bu metodoloji uyarınca oluşturulacak enerji performansı standartlarını yeni binalarda ve mevcut binaların büyük çaplı yenileme çalışmalarında uygulanmasını sağlamayı. satışı veya kiralanması durumlarında binanın enerji performansını gösteren enerji sertifikasının kullanımını. Aslında Birlik içinde enerji verimliliğini artırmak suretiyle karbondioksit emisyonlarını sınırlamayı hedefleyen başka bir direktif (93/76/EEC) daha önce yayımlanmıştır. ancak söz konusu direktif Kyoto Protokolü’nden önceki bir dönemde kabul edilmiş olduğu ve üye ülkelerin uygulamaları arasında önemli farklar gözlendiği için.Raporda ayrıca.

Söz konusu maddede AB’nin kısa vadeli bir beklentisi olarak şöyle denilmektedir: 149 AB Genel Sekreterliği. uygun maliyetli olmalı ve binanın güvenliği. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı’nın yapı malzemeleri ve enerji performansı ile ilgili tüm işlemlerin yürütülmesi amacıyla yeniden yapılandırılması.149 AB enerji verimliliğine gösterdiği önemi Katılım Ortaklığı Belgesi. erişilebilirliği gibi özellikleri ile ters düşmemelidir.3 milyon Euro arasında AB kaynağına ihtiyaç duyacağı Ulusal Program’da altı çizilen hususlardan biri olmuştur. Yine söz konusu direktife göre. İlerleme Raporu gibi mevzuat uyumu ile ilgili olarak aday ülkelere yol gösterdiği veya aday ülkeleri değerlendirdiği belgelere de yansıtmaktadır. bir binanın enerji performansı. kullanım amacı. bunlardan biri enerji verimliliği ile ilgilidir. binaların sertifikasyon sisteminin oluşturulması ve denetim sisteminin belirlenmesi. binanın standart kullanımı neticesinde ısı yalıtımı. havalandırma.kazanlar ile soğutma ve ısıtma sistemlerinin düzenli şekilde denetlenmesini içermektedir. Direktif. ısı geri kazanımı gibi farklı ihtiyaçlarını karşılamak için gerçekten veya tahmini olarak tükettiği enerji miktarını ifade etmektedir. Türkiye’nin AB’ye katılım kapsamında söz konusu direktife uyum çalışmaları devam etmektedir. binanın bulunduğu yerin iklim şartları ile yerel özellikleri de dikkate almalı. aydınlatma. 2003:531. ayrıca kamu personelinin eğitilmesi ve özel sektörün bilinçlendirilmesi bu konudaki mevzuat uyumunun sağlanması için gerekli görülmektedir. sıcak su. ısıtma tesisatı. Direktif uyarınca. Katılım Ortaklığı Belgesi’nde enerjiyle ilgili beş madde zikredilmiş olup. 96 . soğutma. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı’nın bu çalışmaları tamamlayabilmesi için 2004-2005 yılları arasında yaklaşık 800 bin Euro ile 1. binaların enerji performanslarını artırmaya yönelik önlemler. bu şekilde tanımladığı enerji performansının hesap edilmesine yönelik bir metodolojinin uygulanması şartını getirmektedir.

151 Aynı bölümün “genel değerlendirme” başlıklı ikinci kısmında ise şunlar söylenmektedir: “Enerji verimliliği ile ilgili olarak. Enerji verimliliğine ilişkin önlemlerin etkin koordinasyonunun sağlanması ve uygulanması amacıyla enerji verimliliği ile ilgili 152 bir çerçeve kanunun hazırlanması önerilmektedir.Isı jeneratörlerinin ısıtma performansı ve yeni ya da mevcut sanayi dışı binalarda sıcak su üretimi hakkında ve yeni sanayi dışı binalarda ısının izolasyonu ve iç sıcak su dağılımı hakkında 78/170/EEC sayılı Konsey Direktifi 150 151 152 153 DPT. Türkiye mevzuatın yakınlaştırılması bakımından ilerleme sağlamıştır. İnşaat sektörüne daha fazla önem verilmelidir. 2003a:89. taşımacık. AB enerji verimliliği mevzuatına uyum faaliyetleri çerçevesinde. 2003:527. DPT..(. net bir takvim çerçevesinde. enerji verimliliği ile ilgili ve halen uyum sağlanmamış müktesebata uyuma yönelik bir program oluşturulmalıdır. Hükümet. özellikle enerji etiketi ve ev aletlerinin verimli kullanımıyla ilgili konular çerçevesinde hızlı bir uyumlaştırma performansı sergilemiştir. DPT. 2003a:7. müktesebatla tam uyumun sağlanabilmesi için daha fazla çaba gösterilmesi gerekmektedir.” 2003 Yılı İlerleme Raporu’nun “enerji” alt başlıklı bölümünün ilk kısmında “Enerji verimliliği ile ilgili olarak. Bununla birlikte. sanayi ve çevre gibi çeşitli sektörlerdeki enerji verimliliğine ilişkin yatay konuların uygun bir şekilde ele alınması için gerekli kurumsal ve idari düzenlemeler yapılmalıdır.. özellikle enerji etiketi ve enerji verimliliği gerekleri çerçevesinde. 540. 97 . AB Genel Sekreterliği. 539.” 2003 Yılı İlerleme Raporu’nda da belirtildiği üzere Türkiye. Bu strateji ile. kapsamlı bir enerji verimliliği stratejisi benimsemelidir. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın sorumluluk alanında bulunan 13 direktifin 11 tanesine uyum sağlanması amacıyla yönetmelikler hazırlanarak Resmî Gazete’de yayımlanmıştır.“Enerji verimliliğine ilişkin müktesebat uyumunun daha ileri düzeyde sağlanması ve 150 enerji tasarrufu uygulamalarının güçlendirilmesi. inşaat. 2003b:14. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından çıkarılan yönetmeliklerle uyum sağlanan AB mevzuatı şu direktiflerden oluşmaktadır153: . buzdolaplarında/soğutucularda ve floresanlarda enerji etiketi tüzüğünün kabulü ile müktesebat uyumu bakımından ilerleme sağlanmıştır” denilmektedir.) Enerji.

Bu konudaki AB mevzuatının önemli bir kısmı Türkiye mevzuatına aktarılmış olup uygulamalar başlamıştır.Ev tipi ampullerin enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 98/11/EC sayılı Komisyon Direktifi .Ev için bulaşık makinelerinin enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 97/17/EC sayılı Komisyon Direktifi . 98 .Ev için elektrikli buzdolapları. çıkarılan mevzuat kapsamında yapılan düzenlemelerin yeterince uygulanması olduğu açıktır.Ev için elektrikli buzdolapları.Ev tipi elektrikli fırınların enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 2002/40/EC sayılı Komisyon Direktifi . Ancak önemli olanın mevzuatın çıkarılması değil. Türkiye’nin uygulamalar konusunda ne kadar başarılı olacağını değerlendirmek için biraz daha zamanın gerektiği açıktır.Ev için elektrikli çamaşır kurutucularının enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 95/13/EC sayılı Komisyon Direktifi . soğutucular ve bunların bileşimleri için enerji verimlilik ihtiyaçları hakkında 96/57/EC sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi .Sıvı ya da gazlı yakıtlarla ateşlenen yeni sıcak su ısıtıcıları için verimlilik ihtiyaçları hakkında 92/42/EEC sayılı Konsey Direktifi .. çünkü söz konusu mevzuat kısa süre önce çıkarılmış bulunmaktadır.Floresan aydınlatma için balastların enerji verimliliğine ilişkin 2000/55/EC sayılı Avrupa Parlamentosu ve Konsey Direktifi. soğutucular ve bunların bileşimlerinin enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 94/2/EC sayılı Komisyon Direktifi .Ev için çamaşır makinelerinin enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 95/12/EC sayılı Komisyon Direktifi .Ev için kombine çamaşır makinesi-kurutucusunun enerji etiketleri ile ilgili 92/75/EEC sayılı Konsey Direktifini uygulayan 96/60/EC sayılı Komisyon Direktifi .

sanayinin toplam satış geliri gibi başlıklarla sunulmakla birlikte. Türkiye’nin sanayideki toplam enerji tüketimi. DİE’den elde edilen veriler iki ayrı sınıflama koduna (Tüm Ekonomik Faaliyetlerin Uluslararası Standart Sanayi Sınıflaması [Usss-2. söz konusu yıllarda ilgili sanayi dallarından yeterince iyi veri alınamadığı da gözlemlenmiştir. Bu bölümde çeşitli sanayi dalları itibariyle enerji tüketimleri. TÜRK SANAYİİNDE ENERJİ VERİMLİLİĞİ Türkiye’de sanayinin enerji verimliliği konusunda yeterince gelişmemiş olduğu genellikle kaynaklarda zikredilen bir husustur.3) göre biçimlendirildiğinden. 10 ve daha fazla kişi çalışan özel sektör imalat sanayi işyerlerinin katma değerinin yaklaşık %80'ini oluşturan büyük ölçekli imalat sanayi işyerlerine aittir. Yine bazı ürün dallarında bazı yıllara ait verilerin kesiklik veya kopukluk gösterdiği. anlamlı sonuçlar elde edebilmek için öncelikle kategoriler birbiriyle uyumlulaştırılmıştır. 10 ve daha fazla kişi çalıştıran özel sektör imalat sanayi işyerlerinin katma değerinin yaklaşık %20'sini oluşturan büyük ölçekli imalat sanayi işyerlerinin bilgileri istatistiklere dahil edilmemiştir. özel sektöre ait 3’ten daha az işyerince üretilen madde varsa. bu rakamların bütünüyle toplam rakamları yansıttığını söylemek mümkün değildir. Çünkü DİE’nin istatistiklerinde yer alan bilgiler. Rev. DİE’ye ait veriler uzun bir zaman aralığını kapsamakla beraber. enerji verimliliğindeki gelişmeler verilere dayanılarak incelenecektir. 1996 yılı ve sonrasında KDV hariç tutulmuştur. Ayrıca satış değerlerinde 1995 yılına ait verilerde KDV dahilken. tablolarda. 1994 yılındaki kriz gözönüne alınarak 1995 yılından sonraki veriler çalışmaya dahil edilmiştir. 99 .Rev] ve İmalat Sanayii Sınıflaması US-97/ISIC. Bu durumda 10’dan daha az sayıda işçi çalıştıran işyerlerinin bütün bilgileri ile. İncelemelere esas veriler DİE’den sağlanmıştır. toplam enerji gideri. ama bu konu üzerinde objektif verilere dayalı fazlaca bir çalışma bulunmamaktadır. İncelemeye esas veriler. enerji tüketimlerinin kaynaklar itibariyle dağılımı.5. Diğer yandan. bu maddenin üretim bilgisinin gizlilik sebebi ile alınamadığı da DİE tarafından belirtilmektedir. kamu kesimine ait tüm imalat sanayi işyerleri ile.

Bunun için DPT’nin 1994 yılı bazlı imalat sanayiine göre TEFE serisi 1995 yılı baz olacak şekilde dönüştürülmüş. 2001 yılında 2.754. Buna karşılık. dolar kurundan kaynaklanan sapmalar ortadan kaldırılmaya çalışılmıştır. imalat sanayiindeki üretim miktarları ile satıştan elde edilen gelirlere yönelik veriler en son 2003 yılına kadar çıkarılabilmiştir. enerji verilerinin sanayinin çeşitli dalları ve kaynaklar itibariyle 2002 ve 2003 yılları için henüz hazırlanamamış olması.948. Enerji yoğunluğu hesaplamalarında kullanılan imalat sanayii dalları itibariyle yıllara göre satış rakamları.775. 1996 yılında 2.875. petrol ve elektrik olarak ortaya çıkmıştır. Çalışmanın yapıldığı dönemde. bütün sanayi tesislerinin değerlendirmeye esas alınamayışıdır. diğer enerji kaynaklarındaki nihai rakamların DİE’nin rakamlarına yakınlık gösterdiği tespit edilmiştir. İstatistiklere yönelik olarak belirtilmesi gereken bir başka husus da. 1997 yılında 2. bu seri kullanılarak her bir yıldaki TL cinsinden satış rakamları 1995 yılı bazına çevrilmiş. Verilerde yukarıda sayılan olumsuzluklar/yetersizlikler mevcut olmakla birlikte. Böylece satış rakamlarında görülen yıllık değişimlerde. 2002 yılında 3.829. çıkan sonuçlar da 1995 yılı cari ortalama dolar kuruna bölünerek 1995 yılı fiyatlarıyla (milyon ABD Doları cinsinden) satış rakamları hesaplanmıştır.887.Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın sanayideki toplam enerji tüketimine ait verileri. imalat sanayiine yönelik istatistiklerde.906. 100 . 1995 yılı Amerikan Doları bazında düzenlenmiştir. 1995 yılında 2. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın sanayideki enerji tüketimine yönelik verileri incelelendiğinde. Bu üç enerji kaynağı ise taşkömürü. sanayi dallarında ortaya çıkan genel eğilimleri bu verilerle izlemek mümkün olmuştur. 2003 yılında 3. İmalat sanayiindeki katma değer rakamları. 2000 yılında 2. analizleri zorlaştıran önemli bir eksiklik olarak ortaya çıkmıştır. sadece üç kaynakta büyük farklılık gözlendiği.213 işyerini kapsamakta ve firmaların satıştan elde ettikleri toplam gelire işaret etmektedir. 1998 yılında 2. Enerji istatistiklerinde senede 500 TEP ve üzeri enerji tüketen kuruluşların esas alınması bu farklılığın ana sebebini oluşturmaktadır. DİE’nin toplam enerji tüketimi verilerinden %30-45 arasında fazla çıkmaktadır.188. 1999 yılında 2. İstatistik derleme konusunda yaşanan sıkıntılar ve bazı işyerlerinden gelen yanlış bilgiler de bu farklılıkta rol oynamaktadır.

gıda sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir.1. Türkiye’nin Gıda Sanayiinde Gelişmeler Gıda Sanayii 18000 16000 14000 1600000 1400000 Satış (Milyon $) 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 1000000 800000 600000 400000 200000 0 2003 Enerji Tüketimi Şekilden de görüleceği üzere. Gıda sanayiinde enerji yoğunluğu. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında. Çizelge 5.. 5.1. Şekil 5. Aynı durum satıştan elde edilen gelir için de geçerlidir.’de gösterilen sonuç ortaya çıkmaktadır. Şekil 5. sanayi enerji yoğunluğu değerinden düşüktür. Gıda Sanayii Gıda sanayiindeki enerji tüketimleri incelendiğinde. 2000 ve 2001 kriz yılları hariç. Satıştan elde edilen gelir açısından gıda sanayii.1.Bu bölümde yer alan çizelge ve şekillerle ilgili ayrıntılı bilgi ve istatistikler “EKLER” bölümünde sunulmuştur. yıllar itibariyle istikrarlı biçimde artış olduğu görülmektedir. Türkiye’nin gıda sanayiinde Enerji Tüketimi (TEP) 1200000 enerji tüketimleriyle satıştan elde edilen gelir birbirine paralel bir seyir izlemektedir. 101 . tüm sanayi kolları içerisinde üçüncü sıradadır ve bu alandaki payı yıllara göre %17-21 arasında değişmektedir.1.

095 değerleri arasında seyretmiş olması. Kriz yıllarının etkilerinden arındırmak amacıyla 1999 yılı verileri esas ve 1995 yılı baz alınarak yapılan karşılaştırmada. alkolsüz içkiler. Bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Gıda maddeleri sanayii (mezbaha ürünleri. Gıda Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Gıda sanayii Sanayi genel toplam 1995 0. Pek çok sanayi kolunun aksine.219 1997 0. unlu mamuller. pipo tütünü. vb.007 TEP/Bin $ çıkarken. şekerli mamuller.136 TEP/Bin $ olarak gerçekleşmiştir. bu değer içki sanayiinde 0.034 TEP/Bin $. vb.080 TEP/Bin $. şeker. özellikle şeker sanayii ile yağ sanayiinde enerji-yoğun süreçlerin (proseslerin) fazla olmasının önemli bir payı vardır.215 2000 0. gıda maddeleri sanayiinde ise 0. gazlandırılmış meyve suları. başka yerde sınıflandırılmamış gıda maddeleri sanayiinde 0.095 0.Çizelge 5.197 1996 0.197 1998 0. memba suları.082 0. Türkiye sanayi ortalamasının altında olmakla birlikte.206 1999 0. sebze ve meyveler.081 0. gıda sanayiinde hem istikrarlı bir enerji tüketim seyrinin olduğunu. 2) Başka yerde sınıflandırılmamış gıda maddeleri sanayii (yem.). su ürünleri. yağlar. tömbeki. sigara. Enerji yoğunluğunun düşüklüğü açısından tütün sanayiini içki sanayii izlemektedir. vb. vb. malt ve biralar.212 Gıda sanayiinde enerji yoğunluk değerlerinin 1995-2001 yılları arasında 0. işlenmiş unlu mamuller.). 102 . puro. tütün sanayiinin enerji yoğunluğu 0. hem de sektörün genel olarak enerji-yoğun bir nitelik arz etmediğini söylemek mümkündür.087 0.). Gıda sanayiinde dört ana alt sanayi dalı vardır.090 0.091 0. Gıda maddeleri alt sanayiinin. süt ürünleri.086 0.081 ile 0.1. 3) İçki sanayii (damıtık alkollü içkiler. diğer alt dallara göre daha yüksek bir enerji yoğunluğuna sahip görülmektedir. Bu yükseklikte. 4) Tütün sanayii (normal tütün.212 2001 0. şaraplar.). Bu sanayi kolları içinde enerji yoğunluğu en düşük olan alt sanayi dalının tütün sanayii olduğu görülmektedir. bu sanayi kolunda istikrarlı bir durumun olduğunu göstermektedir.

Fuel-oil’in payının düşmesinin önemli sebeplerinden birisinin doğalgazın payının artması olduğunu söylemek mümkündür. taşkömürü. Aynı şekilde elekriğin %8-9 bandında seyrettiği görülmektedir. odun.2. sonraki yıllarda %32 ile %38 arasında değişiklikler göstermiştir. petrol koku. kriz yılları dahil ihracatı sürekli artan bir sektör olması itibariyle önem arz etmektedir. katran. elektrik ve kokun payının yıllar itibariyle çok az değiştiği görülmektedir. Doğalgaz kullanımının yaygınlaşmasıyla beraber. Gıda sanayiinin enerji tüketiminde benzin. 1996 yılında “diğer” kaleminin payı %8 mertebesinde iken. motorin.) kaleminin büyük payı da dikkat çekmektedir. fırın gazı. 5. siyah likör. nafta. kalorifer yakıtı. asfaltit. ekonomik krizin yaşandığı 2001 yılında bile. 1995’te %7 civarında olan doğalgazın payı. bazı fuel-oil yakıtlı sistemlerde doğalgaza dönüş yaşanmıştır. bu rakam 2001 yılında %11’e yükselmiştir.Gıda sektöründe en çok kullanılan enerji kaynağı linyittir. 1995 yılında %34 olan pay sonraki yıllarda giderek düşmüş ve %22’ye kadar inmiştir. asetilen. Linyitin gıda sanayii enerji tüketiminde 1995 yılında %35 olan payı. Gıda sanayiinde “diğer” (gazyağı. prina. Bu durumda. Nitekim. sektörde enerji tüketiminin genel bir artış eğilimi içinde olduğunu söylemek mümkündür. Benzin ve motorinin görece küçük olan paylarında yıllar itibariyle ufak değişiklikler olsa da. gıda sanayiinde linyit ve fuel-oil yoluyla enerji tüketimi. enerji kullanım miktarlarının inişli çıkışlı bir seyir izlediği görülmektedir. grafit. toplam tüketimin yarıdan fazlasını oluşturmaktadır. 2001 yılında %13’lere çıkmıştır. Gıda sanayiinde bu kalemin tüketim miktarı açısından en önemli maddesi kalorifer yakıtıdır. Bununla birlikte. 103 . pamuk çitiği. üretimin bir kısmının stoğa yapıldığı söylenebilir. talaş. Öyle ki. LPG. saf kükürt. genel enerji tüketimi 1999 değerine yakın bir seviyede gerçekleşmiştir. Satış gelirinin epeyce düştüğü kriz yılı 2001’de. kabuk. propan. Bu sanayi dalının enerji tüketimleri incelendiğinde. genelde sürekli bir azalma seyri görülmektedir. Tekstil Sanayii Tekstil sanayii. Linyiti izleyen fuel-oil’de ise. vb.

.2. Nitekim sayısal veriler.105 0.197 1998 0.076 0.2. Çizelge 5.121 0. Şekil 5.212 104 Enerji Tüketimi (TEP) Satış (Milyon $) .076 0. 1995-2001 yılları arasında %13-18 arasında değişmiştir. Türkiye ortalama sanayi enerji verimliliği ile tekstil sanayiinin enerji verimliliğindeki gelişmeleri göstermektedir. Çizelge 5.Tekstil sanayiinde satıştan elde edilen gelirin de benzer bir şekilde dalgalanma gösterdiği anlaşılmaktadır. Tekstil sanayiinin satıştan elde edilen gelir açısından tüm sanayi kolları içindeki payı. tekstil sanayiinde enerji yoğunluğu sürekli biçimde artmaktadır.105 0. Şekil 5. tekstil sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. Tekstil Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Tekstil sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.. tekstil sanayiinde 1996-2001 yılları arasında enerji yoğunluk değerinin sürekli arttığını göstermektedir.219 1997 0.2.215 2000 0.2.212 2001 0.197 1996 0. Enerji tüketimiyle satış arasındaki aranın ters yönde açılması. enerji yoğunluğunun arttığını göstermektedir.108 0. Türkiye’nin Tekstil Sanayiinde Gelişmeler Tekstil Sanayii 16000 14000 12000 1400000 1200000 1000000 800000 600000 400000 200000 0 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 2003 10000 8000 6000 4000 2000 0 1995 Enerji Tüketimi Şekilden de görüleceği üzere.206 1999 0.081 0.

). Doğalgazın tekstil sanayii enerji tüketiminde 1995 yılında %24 olan payı. konfeksiyon. ancak bu artış istikrarlı biçimde olmamıştır. 105 . Elektriğin tekstil sanayii enerji tüketiminde 1995 yılında %19 olan payı. motorin. yapay süet kürk ve plastik giyim eşyası. vb. Yine de bu değer. 4) Ayakkabı sanayii. halı ve kilim. vb. bazı yıllarda %23-24 bandına düşmüştür. örme işleri.). Tekstil sektöründe en çok kullanılan enerji kaynağının elektrik olduğu enerji verilerinden anlaşılmaktadır. taşkömürü. çeşitli bezler. ip. Dokuma sanayiindeki enerji yoğunluğunun. doğalgazın ağırlıklı bir payının olduğu görülmektedir. şapkalar.02 TEP/Bin $. dokuma sanayiinde enerji yoğunluğu 0. urgan. deri benzeri maddeler ve kürk eşyası sanayii (deri işleme. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada.174 olarak gerçekleşmiştir.033 TEP/Bin $ ve giyim eşyası sanayiinin enerji yoğunluğu 0. hazır dokuma eşya. iç çamaşırları.040 TEP/Bin $ olurken. 2) Ayakkabı dışında giyim eşyası sanayii (hazır giyim eşyası. 2001 yılında %27’ye ulaşmış. pamuk ipliği. kadife ve ipek dokuma ve kumaşlar. ağ. tekstil sanayiindeki diğer alt sanayi kollarına göre oldukça yüksek bir değere sahip olduğu görülmektedir. kaşkol ve eldivenler. deri ve benzeri maddelerden yapılmış eşyalar. 2001 yılında %29’a ulaşmıştır. bereler. ayakkabı sanayiinin enerji yoğunluğu 0. askeri giyim. yün. Türkiye sanayi ortalamasının altındadır. Tekstil sanayiindeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle önemli farklılıklar göstermektedir. takım elbiseler. vb. Tekstil sanayiinde dört ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Dokuma sanayii (elyaf hazırlama. Bazı yıllarda %29’lara ulaşan doğalgaz payı. Benzin.Tekstil sanayiinde enerji yoğunluk değerlerinin. deri sanayiinin enerji yoğunluğu 0.). 3) Deri. spor kıyafetleri. kot giyim. sicim. dokuma ve boyama işleri. iplik haline getirme. kürk işleme ve boyama. pamuk. yıllar içinde artış göstermekle birlikte Türkiye ortalamasının altında olduğu görülmektedir. iş elbiseleri. LPG ve kok tüketiminin çok az paya sahip olduğu ve bu payın da yıllar itibariyle fazla değişmediği tekstil sektöründe.

. 1995 yılında %11 olan linyit payı 2001 yılında %7’ye düşerken. Orman ürünleri sanayiindeki dramatik değişiklikler. fuel-oil payı 1995 yılında %37’den 2001 yılında %21’e düşmüştür. bu sanayi dalının yeterince istikrara kavuşmamış bir faaliyet alanına sahip olduğunu göstermektedir. tekstil sektöründe zikredilmesi gereken önemli enerji kaynaklarından birisidir.Enerji payında gözle görülür ve ciddi oranda düşmenin yaşandığı iki kaynak fuel-oil ve linyittir. Aynı durum satıştan elde edilen gelir için de geçerlidir.3. Orman Ürünleri Sanayii Orman ürünleri sanayiinde enerjiyle ilgili veriler incelendiğinde. Her iki kaynaktaki düşme de yıllar itibariyle istikrarlı biçimde gerçekleşmiştir. Bu kalemin en önemli bileşenleri buhar. Türkiye’nin Orman Ürünleri Sanayiinde Gelişmeler Orman Ürünleri Sanayii 1200 1000 120000 800 600 400 200 0 1995 80000 60000 40000 20000 0 2003 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 Enerji Tüketimi 106 Enerji Tüketimi (TEP) 100000 Satış (Milyon $) . enerji tüketimlerinde yıllar itibariyle ciddi dalgalanmalar olduğu görülmektedir. 1996-2001 yılları arasında %7-9 aralığında paya sahip olan “diğer” kalemi de.3. Şekil 5.3. 5. Şekil 5. Türk orman ürünleri sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. nafta ve kalorifer yakıtı olmuştur.

ambalaj.105 0.197 1998 0. satıştan elde edilen gelir rakamları içindeki payı %1.118 0.1-1.7 arasında. ortaya Çizelge 5. Burada zikredilmesi gereken önemli hususlardan birisi.093 0. hem enerji hem de satıştan elde edilen gelir rakamları açısından bu sanayi kolunun genel sanayi içinde çok küçük paylara sahip olduğudur. Ancak bütün artış ve azalışlara rağmen.Orman ürünleri sanayiinde enerji kullanımı 1997 yılından sonra düşmüş.131 0. Enerji kullanımı ve satıştan elde edilen gelir değerlerinin sürekli değişiklik göstermesi. Orman ürünleri sanayiindeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle önemli farklılıklar göstermektedir. Yıllar itibariyle sektörün enerji tüketimindeki payı %0. Aynı yorumu satıştan elde edilen gelir için de yapmak mümkündür. ancak sonraki yıllarda az da olsa tekrar azalmıştır.3. Satıştan elde edilen gelirdeki dalgalanmalarda.212 Orman ürünleri sanayiinde enerji yoğunluğu değerlerinin yıllar itibariyle istikrarlı bir seyir izlemediği.098 0. 2000 ve 2001 yıllarında enerji tüketiminde meydana gelen azalışta yaşanan ekonomik krizin etkisi olduğu açıktır. Çizelge 5. 1999 yılında tekrar ciddi bir artış göstermiş. Orman ürünleri sanayiinde iki ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Ağaç ve mantar ürünleri sanayii (kereste ve parke. vb.4 arasında değişmektedir.). doğal olarak enerji yoğunluğu değerlerinde de istikrarlı bir gelişim yaşanmasının önüne geçmiştir.’te gösterilen sonuç çıkmaktadır.215 2000 0. özellikle mobilya dışındaki sanayi alt dallarında stok paylarının yüksek olmasının rolü bulunduğunu ileri sürmek mümkündür.206 1999 0.219 1997 0.085 0. mantar ürünleri.105 0. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.3.5-0. Orman Ürünleri Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Orman ürünleri sanayii Sanayi genel toplam 1995 0. 107 . bir azalıp bir arttığı yukarıdaki çizelgeden rahatlıkla görülebilmektedir. bu sanayi kolundaki enerji yoğunluğunun daima Türkiye ortalama sanayi enerji yoğunluğundan daha aşağıda olduğu da bir vakıadır.197 1996 0.212 2001 0.

Mobilya ve döşeme sanayiinin enerji yoğunluğunun çok düşük çıkması beklenen bir sonuçtur. 2001 yılında payını %11. 1995 yılında %17 olan kok payı 2001 yılında %2’ye. Doğalgazın 1996 yılında sektörün enerji tüketiminde %13 olan payı. sektördeki ağırlığını korumayı sürdürmüştür. Orman ürünleri sanayiinde zikredilmesi gereken önemli enerji girdilerinden birisi de “diğer” kalemidir. kabuk ve talaş olmuştur. Taşkömürünün 1996 yılında %9 olan payı sonraki yıllarda %17’lere kadar çıkmışsa da. Türkiye ortalamasına yakın bir enerji yoğunluğuna sahiptir. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. zaman içinde biraz azalarak %22’ye düşmüştür. ağaç ve mantar ürünleri sanayiinde enerji yoğunluğu 0.223 olarak gerçekleşmiştir. 1996 yılında %18 olan linyit payı 2001 yılında %1’e.008 TEP/Bin $ olurken. Doğalgaz tüketiminin çok büyük oranda artışı. çünkü bu sanayi kolunda son derece basit ve az enerji tüketen süreçler bulunmaktadır. Ağaç mobilya ve döşeme sanayii daha karmaşık süreçler içerdiği için. motorin ve LPG’nin düşük paylarında yıllar itibariyle önemli değişmeler meydana gelmemiştir. 108 . fuel-oil. Bu düşüşler büyük oranda istikrarlı bir seyir izlemiştir. 1995 yılında %25 olan elektrik payı. hızlı ve istikrarlı bir artış seyri takip ederek 2001 yılında %41’e ulaşmıştır. Orman ürünleri sanayiinde benzin. kabuk ve talaş) bir enerji girdisi olarak kullanılmasının enerji tasarrufuna önemli bir katkı sağladığı rakamlardan anlaşılmaktadır.5 paya sahip olan “diğer” kalemi. Orman ürünleri sanayiinin hammaddesi olan odun artıklarının (kırık parça odunlar. linyit ve kok kömüründeki çok hızlı düşüşle yakından ilgili bir gelişmedir. 1995 yılında sektörün enerji tüketiminde %6.2) Ağaç mobilya ve döşeme sanayii. Bu kalemin en önemli bileşenleri odun. Orman ürünleri sanayiinin enerji tüketiminde ikinci büyük paya sahip olan elektrik de. bu artış sürmemiş ve taşkömürü payı 2001 yılında %9 seviyesine gerilemiştir. Amcak sektörde elektriğin halen önemli bir enerji girdisi olduğunu söylemek mümkündür. ağaç mobilya ve döşeme sanayiinin enerji yoğunluğu 0. Orman ürünleri sektöründe en çok kullanılan enerji kaynağı doğalgazdır. 1995 yılında %21 olan fuel-oil payı 2001 yılında %8’e düşmüştür.5’e çıkarmıştır.

Kâğıt Sanayii Kâğıt sanayii. Şekil 5.4. kâğıt fiyatlarına sert rekabetten dolayı fazla zam yapılamıyor oluşudur ki. Bütün bu gelişmelerin sebebi olarak iki ana etkenden söz edilebilir. birinci etkene bağlı olarak. kâğıt sektöründe ithalat oranının son on yıldır giderek artmakta oluşudur. satıştan elde edilen gelirlerin giderek azaldığı bir sanayi kolu olması itibariyle dikkat çekici bir özelliğe sahiptir. bu da satıştan elde edilen gelirin dolar cinsinden artmamasını açıklayan bir veridir. 2003 yılında hâlâ 1995 yılının hasılatına ulaşılamamıştır. enerji tüketimi artmasına rağmen. İkincisi ise. Bunlardan birincisi.5. Toplam sanayi satışı içindeki sektörün payı ise. satıştan elde edilen gelirler 1995 yılından itibaren düşme yaşamaktadır.4. Türkiye’nin Kâğıt Sanayiinde Gelişmeler Kâğıt Sanayii 3000 2500 800000 700000 600000 2000 1500 1000 500 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 500000 400000 300000 200000 100000 0 2003 Enerji Tüketimi 109 Enerji Tüketimi (TEP) Satış (Milyon $) . 2001 yılından sonra satıştan elde edilen gelirlerde kısmi bir artış başlamışsa da. Türk kâğıt sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. 1995 yılındaki %3. Şekil 5.. Enerji tüketiminin iniş-çıkış gösterdiği ama nihai olarak artış eğilimi içinde ilerlediği sektörde.7 oranından 2003 yılında %2.4.3 oranına kadar inmiştir.

karton.4. basım-yayın ve bunlara bağlı sanayide enerji yoğunluğu 0.194 0. Kâğıt sanayiindeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle ciddi farklılıklar göstermemektedir.). Enerji yoğunluğunda istikrarlı bir şekilde yaşanan artış sonrasında.Sektörde enerji tüketimi artarken satıştan elde edilen gelirlerin giderek düşmesi. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.287 0. Kâğıt sanayiinde en çok kullanılan enerji kaynağı fuel-oil’dir. ambalaj malzemesi. çeşitli tip kâğıtlar. Yıllar içinde bazı değişiklikler olmakla birlikte.4.285 0. ortaya Çizelge 5.206 1999 0. Kâğıt sanayiinde iki ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Kâğıt ve kâğıt ürünleri sanayii (odun hamuru.215 2000 0. selülöz. Fuel-oil’in toplam tüketimdeki payı 1996’da %41’dir.323 0. toplam enerji tüketimindeki payı 1995 yılında %30 olarak gerçekleşmiştir.’te gösterilen sonuç çıkmaktadır. kâğıt ve kâğıt ürünleri sanayiinin enerji yoğunluğu 0.292 olarak gerçekleşmiştir. mukavva. doğal olarak enerji yoğunluğu değerlerinin de artmasına sebep olmuştur. 2001 yılında sektörün enerji yoğunluk değeri.219 1997 0.331 0.212 Kâğıt sanayiinde 1995 yılında Türkiye sanayi ortalamasının altında olan enerji yoğunluğu değeri. vb. 2) Basım-yayın ve bunlara bağlı sanayii. Kâğıt Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Kâğıt sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.309 0. Türkiye sanayi ortalamasından yaklaşık %65 oranında fazla gerçekleşmiştir. bazı yıllarda %41’e 110 .315 TEP/Bin $ olurken. karton ürünleri. Öyle ki 1995-2001 yılları arasında kâğıt sanayiinde enerji yoğunluğu yaklaşık %80 oranında artmıştır.197 1996 0.197 1998 0.348 0. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. Bu kalemin. fuel-oil’ün sektördeki ağırlığı devam etmiş ve 2001 yılında yine %41’lik bir tüketim payı ortaya çıkmıştır.212 2001 0. Çizelge 5. 2001 yılında %26’ya düşen bu payın. 1996 yılından itibaren artmaya başlamış ve sonraki süreçte bir daha Türkiye sanayi ortalamasının altına düşmemiştir. Kâğıt sanayiinde fuel-oil’den sonra en büyük paya sahip olan enerji girdisi “diğer” kalemidir.

kok. 2001 yılında da yaklaşık %12 olarak gerçekleşmiştir. Elektriğin payı ise 1996 yılında %12 iken. 111 .ve Tic. talaş ve kabuktur. maddenin yakıt olarak kullanılmasıyla elektrik üretmek mümkün olmaktadır.’nin 20 MW.000 kcal (yaklaşık 0. ve Dış Tic.’nin 8 MW. LPG. demir-çelik metal ana sanayii ile taş ve toprağa dayalı sanayiden sonra en çok enerji harcayan sanayi koludur. Bu oranlar açısından kimya sanayii. ZonguldakÇaycuma’daki Oyka Kâğıt Ambalaj San. Kimya sanayiinin satıştan elde edilen gelir içindeki payı yıllar itibariyle %24-31 arasında değişmiş. bazı fabrikaların odun işleme süreçleri sonrasında elde edilen atık maddesi olup. Afyon’daki Gap İnş.5. Sektörün enerji tüketiminde son yıllarda bir duraklama olsa da. Kimya Sanayii Kimya-petrol. 5.28 TEP) enerji sağlayan siyah likör. Kimya sektöründe satıştan elde edilen gelirlerin miktarında 1995 ve 2000 yılları arasında çok büyük bir değişiklik yaşanmamıştır. kauçuk ve petrol ürünleri sanayii.77 MTEP) tüketilmiştir. 1996 yılından itibaren enerji tüketiminin azalma yaşadığı bir sanayii koludur. A. Bilhassa siyah likörün enerji üretmede önemli bir payı bulunmaktadır. 1996 yılından itibaren istikrarlı bir düşüş yaşanan sektörde. sanayide tüketilen enerjinin önemli bir bölümü (yıllara göre %17-24) bu sanayi kolunda harcanmaktadır. A. linyit ve taşkömürünün sektörün enerji tüketiminde çok küçük payları bulunmaktadır. kömür.Ş. Kilogram başına yaklaşık 3. Yat. 2002 ve 2003 yıllarında bu pay %31 olarak gerçekleşmiştir. 1999 yılında bu pay %20’lere kadar ulaşmıştır. MersinTaşucu’ndaki Türkiye Selüloz ve Kâğıt Fab. Kâğıt sanayiinde “diğer” kalemi içinde yer alan en önemli maddeler siyah likör. siyah likör kullanılarak elektrik üretilmektedir. Sektörün diğer önemli enerji girdilerinden doğalgazın payı 1996’da %11 iken 2001 yılında %13’e yükselmiştir.’nin 10 MW kurulu gücüne sahip otoprodüktör tesislerinde. Kimya sanayiinin satıştan elde edilen gelir sıralamasında Türkiye’nin en büyük sanayi kolu olduğu da zikredilmesi gereken bir diğer husustur. A.Ş. 2001 yıllarında hemen hemen aynı miktarlarda enerji (yaklaşık 2. motorin.kadar çıktığı görülmüştür.Ş. 1999. Benzin. 2000.

197 1996 0.206 1999 0.136 0. Kimya sanayiinde beş ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 112 Enerji Tüketimi (TEP) Satış (Milyon $) . enerji yoğunluğunu düşürmüştür.163 0.128 0. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.126 0. Ancak sektördeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle farklılıklar göstermektedir.142 0. kimya sanayiinde enerji yoğunluğu değerlerinde 1996 yılından sonra bir iyileşme yaşanmıştır. Çizelge 5.197 1998 0. Türk kimya sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir.5. Türkiye’nin Kimya Sanayiinde Gelişmeler Kimya Sanayii 30000 25000 4000000 3500000 3000000 20000 15000 10000 5000 0 1995 1996 1997 Satış 1998 1999 2000 2001 2002 2500000 2000000 1500000 1000000 500000 0 2003 Enerji Tüketimi Şekilden de görüleceği üzere. Türkiye sanayi ortalamasının altında olduğu çizelgedeki değerlerden anlaşılmaktadır.204 0.173 0.215 2000 0. Kimya Sanayiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Kimya sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.212 Kimya sanayiinin enerji yoğunluğunun.212 2001 0.219 1997 0. Şekil 5. Satıştan elde edilen gelir sabit kalırken enerji kullanımının düşmesi.. ortaya aşağıdaki çizelgede gösterilen sonuç çıkmaktadır.5.Şekil 5.5.

gübre ve tarımsal ilaçlar. bu sanayi alt dalında enerji yoğunluğunun yüksek çıkmasında etkisi olduğunu söylemek mümkündür. Kimya sanayiindeki enerji tüketimleri enerji kaynakları açısından incelendiğinde. saç kremi ve şampuanlar. Ana kimya sanayiinde ise enerji yoğunluğunun (0. Yüksek enerji ihtiyacı olan kimyasal süreçlerin sektörün enerji tüketiminde belirleyici bir rolü bulunmasının. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. parfüm. makyaj malzemeleri. Türkiye’nin enerji yoğun sanayi dallarından birisidir. taşkömürü ve motorinin %1’in altında paylara sahip oldukları. LPG dolum işlemleri. Bu iki sanayi alt dalında enerji yoğunluğunun oldukça küçük olduğu görülmektedir. plastik. silikonlar. vb. Lastik ürünleri sanayiindeki enerji yoğunluğu (0. 3) Petrol rafinerileri. 2) Diğer kimyasal ürünler sanayii (sentetik. veterinerlik ilaçları. kok kömürü ve briket.). vb. madeni yağ hazırlama ve dolum işlemleri. neft. tiner. “Diğer” kaleminin sektördeki enerji 113 . sentetik reçineler. barut. diğer kozmetikler. sentetik ve selülozik vernikler. tutkal ve benzeri yapıştırıcılar. polimerler. yapay ve sentetik lifler. lak. toz ve kalıp sabunlar.). sıvı. tıbbi ilaçlar. sıvı. 534 TEP/Bin $) çok yüksek olduğu. 4) Çeşitli kömür ve petrol türevleri sanayii (bitüm kökenli inşaat izolasyon ve bağlayıcı maddeler. diş ve traş malzemeleri.1) Ana kimya sanayii (ana kimyasal maddeler. benzin. dinamit. çeşitli petrol ve kömür türevleri sanayiinin enerji yoğunluğu 0. yaş ve selülozik boyalar. kokun payının %2-3 arasında ve linyitin payının %2-3 arasında değiştiği görülmektedir. spreyler. fitil.088 TEP/Bin $) ile petrol rafinerilerindeki enerji yoğunluğunun (0. ülke sanayi ortalamasının epey üzerinde seyrettiği ortaya çıkmaktadır. kolonya. diğer temizleyici maddeler.).016 TEP/Bin $ ve diğer kimyasal ürünler sanayiinin enerji yoğunluğu 0.). vb. toz ve krem deterjanlar.120 TEP/Bin $) da Türkiye sanayi ortalamasının altında kaldığı anlaşılmaktadır.030 TEP/Bin $ olarak gerçekleşmiştir. 5) Lastik ürünleri sanayii (tekerlek iç ve dış lastiği. lastik ve plastik ürünler. LPG’nin payının %1-2 arasında. Rakamlar göstermektedir ki ana kimya sanayii. vb.

Türk taş ve toprağa dayalı sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. genel olarak enerji tüketiminde sürekli artma eğilimi taşıyan bir sanayi dalı olduğunu söylemek mümkündür.6.payında yıllar itibariyle %5-7 civarında bir ağırlığa sahip olduğu ve bunun da büyük oranda buhar tüketiminden kaynaklandığı yapılan incelemeden anlaşılmıştır.. 5. 1995 yılında %56 olan fuel-oil’in payı. 1995 yılında %28 olan doğalgaz payı. Bütün sanayi dalları içinde 1995-2001 yılları arasında doğalgaz payında düşüş yaşanan tek sektör kimya sanayii olmuştur.6. 2001 yılında bir düşme yaşanmakla birlikte. Kimya sanayiindeki enerji tüketiminde en ağırlıklı pay fuel-oil’e aittir. Buna karşılık satıştan elde edilen gelirler uzun süre inişli çıkışlı bir seyir izlemiş. 114 . taş ve toprağa dayalı sanayinin. zaman içine artarak 2001 yılında %67’ye ulaşmıştır. Özellikle ana kimya sanayiinde. Benzer şekilde elektriğin yıllar itibariyle %6-7’lik bir paya sahip olduğu görülmüştür. Taş ve toprağa dayalı sanayide enerji kullanımı 1995-2000 yılları arasında sürekli artmıştır. 2001 yılında %14’e gerilemiştir. Kimya sektöründe en çok enerji tüketen bu alt sanayi dalında yaşanan ciddi gerileme. ekonomik krizi takip eden yıllarda az da olsa tekrar artmaya başlamıştır. aynı zamanda enerjinin en yoğun kullanıldığı sektörlerden birisi olma özelliğine sahiptir. Sektörün ikinci önemli enerji kaynağı olan doğalgazın payı ise zaman içinde düşme göstermiştir. Şekil 5. aynı şekilde enerji harcamaları açısından sanayi geneli içerisinde büyük bir paya sahip bulunan (yıllar itibariyle sanayide enerjiye harcanan paranın %22-25’i bu sektörden çıkmaktadır) taş ve toprağa dayalı sanayi. kimya sektörünün toplam doğalgaz kullanım oranını da etkilemiş ve diğer sanayi dallarında yaşanan kısmi doğalgaz kullanım artışlarını önemsiz hale getirmiştir. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi Sanayi toplam enerji kullanımı içindeki payı son derece yüksek olan (yıllar itibariyle %24-27 arasında). doğalgaz kullanımının yıllar itibariyle miktar olarak azaldığı görülmüştür.

Şekil 5.212 2001 1.782 0.6. Çizelge 5.911 0. 115 Enerji Tüketimi (TEP ) .6. ama satıştan elde edilen gelir açısından (yıllar itibariyle %5-6) harcadığı enerjiye nispetle oldukça düşük bir paya sahip bulunan sektörde.031 0.212 Taş ve toprağa dayalı sanayinin enerji yoğunluğun ne kadar yüksek olduğu yukarıdaki çizelgede sunulan verilerden anlaşılmaktadır.197 1998 0.861 0. Bu verilere göre sektördeki enerji yoğunluğu değeri 7 yıl içinde yaklaşık %20 oranında artmıştır. sektördeki enerji yoğunluğunun zaten fazla olmasıdır.219 1997 0.6.197 1996 0.915 0. ortaya Çizelge 5. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.’da gösterilen sonuç çıkmaktadır. Diğer yandan. Ancak bundan daha önemlisi.215 2000 0.820 0. enerji yoğunluğu değerlerinin yüksek olması kaçınılmazdır. Türkiye sanayi sektörü toplam enerji kullanımı içindeki payı (%24-27) son derece fazla olan -ki demir-çelik metal ana sanayiinden sonraki en büyük paydır-.966 0. Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Taş ve toprağa dayalı sanayi Sanayi genel toplam 1995 0.206 1999 0. Türkiye’nin Taş ve Toprağa Dayalı Sanayiinde Gelişmeler Taş ve Toprağa Dayalı Sanayi 6000 5000 4200000 4100000 4000000 3900000 3800000 3700000 3600000 3500000 3400000 3300000 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 2003 Satış (Milyon $) 4000 3000 2000 1000 0 1995 Enerji Tüketimi Taş ve toprağa dayalı sanayide enerji yoğunluğu değerlerinin gittikçe yükseldiği yukarıdaki şekilden anlaşılmaktadır.

banyo ve mutfak seramik kaplamaları. çimentodan büz ve borular. buzlu camlar.). slikali refrakter malzemeleri. sanayii (porselen ve çini mutfak ve süs eşyaları. 3) Taş ve toprağa dayalı diğer sanayi (tuğlalar.).235 TEP/Bin $. ısıya dayanıklı camlar. floresanlar. kanalet ve direkler. küvet. kavanoz ve damacanalar. cam boru. porselen. mermer levha ve kaplama malzemeleri. cam mozaikler. kristal camlar. Satıştan elde edilen gelir açısından ise bu alt sanayi dalının payı %55-60’lar seviyesindedir. porselen elektrik malzemeleri.). cam tuğla ve karolar. briketler.taş ve toprağa dayalı sanayinin enerji yoğunluk değerinin. kiremitler. sanayiinin enerji yoğunluğu 0. gaz beton yapı elemanları. izolatöler. vb. renkli ve vitray camlar.386 TEP/Bin $. beton bloklar. float. avizeler. Bu sanayi kolu. optik camlar. Cam ve cam ürünleri sanayii ile taş ve toprağa dayalı diğer sanayinin enerji yoğunluklarının Türkiye sanayi ortalamasının çok üzerinde olduğu görülmektedir. Sektörün toplam enerji tüketiminin yaklaşık %80-85’i bu alt sanayi dalı tarafından yapılmaktadır. suni mermerler. 2) Cam ve cam ürünleri sanayii (düz. kurşun geçirmez camlar. portland ve traşlı çimentolar. vb. Taş ve toprağa dayalı sanayinin enerji yoğunluğunun çok yüksek çıkmasının sebebi. Türkiye sanayi ortalamasının yaklaşık 5 katı olduğu görülmektedir. hazır harçlar. çini. vb. vb. çömlek. otomobil camları ve farlar. çubuk ve profiller. 1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. 116 . beton traversler. lavabo. sönmemiş ve söndürülmüş kireç. ekstra ve blok alçılar. cam ve cam ürünleri sanayiinin enerji yoğunluğu 0. Ancak sektördeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle farklılıklar göstermektedir. vb. saksılar. Taş ve toprağa dayalı sanayide üç ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Çanak. çanak.291 TEP/Bin $ olarak gerçekleşmiştir. cam laboratuvar mamulleri. şişe. fayanslar. klozetler. porselen. taş ve toprağa dayalı diğer sanayinin enerji yoğunluğu ise 1. normal. beton yapı elemanları. kristal ev eşyaları. hazır beton. alt sektörlerden en enerji yoğun olan taş ve toprağa dayalı diğer sanayinin sektör içinde çok büyük bir paya sahip olmasıdır. bütün sanayi kolları içerisinde en yüksek enerji yoğunluğuna sahiptir. aynalar. çömlek. çini. alüminyumlu harçlar. sofra ve mutfak eşyaları. hazır sıva. mıcır. beton oluk.

Benzin ve motorinin küçük paylara sahip olduğu ve bu payların da fazla değişiklik göstermediği taş ve toprağa dayalı sanayide.7. ağırlığını sürekli olarak muhafaza ettiği görülmektedir. %4-8 arasında bir seyir izlemiştir. 5. kokun 1995 yılında %2 olan payı da 2001 yılında %9’a yükselmiştir.7. enerjinin en fazla tüketildiği sanayi dalıdır. Bu kadar büyük miktarda enerji tüketen bu sanayi kolunun 1995-2003 yılları arasında satıştan elde edilen gelir içindeki payı ise %7-8 aralığında seyretmiştir. Diğer önemli enerji kaynaklarından elektriğin payı yıllar itibariyle pek fazla değişmemiştir. Demir-Çelik Metal Ana Sanayii Demir-çelik metal ana sanayiinde enerji tüketimi istikrarlı sayılabilecek bir seyir izlemiş ve yıllar itibariyle giderek artış göstermiştir. dikkat çekici gelişmeler taşkömürü ve kok kaynaklarının kullanım oranlarında yaşanmıştır. 1996 yılında %14 olan taşkömürünün payı 2001 yılında %6’ya kadar inerken. LPG de istikrarlı bir seyir izlemiş ve sektördeki payı %4-6 arasında olmuştur. en önemli payın linyitte olduğu görülmektedir. Linyitten sonra en önemli enerji kaynağı “diğer” kalemidir ki. Demir-çelik ana metal sanayii. bu kalemin ağırlıklı olarak buhar ve kalorifer yakıtından oluştuğunu söylemek mümkündür. 1995-2001 yılları arasında elektriğin payı %10-11. Şekil 5. Aynı şeyi doğalgaz için de söylemek mümkündür. Fuel-oil ise. 117 .. Türk demir-çelik metal ana sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. biraz daha fazla iniş-çıkışa sahip olmakla beraber. 1995-2001 yılları arasında sanayinin toplam enerji tüketimindeki payı %30-32 arasında değişen bu sanayi kolunun.Taş ve toprağa dayalı sanayide enerji kullanımının kaynaklara göre dağılımı incelendiğinde. Satıştan elde edilen gelir ise aynı istikrara sahip olmamış ve yıllar itibariyle artmış veya azalmıştır. 2001 yılında bu rakam %26’ya düşmüştür. 1995-2001 yılları arasında “diğer” kaleminin enerji tüketimindeki payı %22-25 arasında seyretmiştir. 1996-2001 yılları arasında doğalgazın payı %9-10 aralığında seyretmiştir. 1995 yılında sektördeki enerji tüketiminin %34’ünde linyit kaynağı varken.

Ancak bundan daha önemlisi. Enerji yoğunluğuyla ilgili sayısal değerler de. sektördeki enerji yoğunluğunun zaten fazla olmasıdır. Türkiye sanayisi içerisinde toplam enerji kullanımı içindeki payı en yüksek olan (%30-32) demir-çelik metal ana sanayiinin.Şekil 5. 2001 yılı hariç tutulduğunda. Yine de. enerji yoğunluğunun kısmi bir artış seyri içinde olduğunu söylemek mümkündür.7. ortaya Çizelge 5.7. Türkiye’nin Demir-Çelik Metal Ana Sanayiinde Gelişmeler Demir-Çelik Metal Ana Sanayii 7000 6000 5000 6000000 5000000 4000000 3000000 3000 2000 1000 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 2000000 1000000 0 2003 4000 Enerji Tüketimi Demir-çelik metal ana sanayiinde enerji yoğunluğu değerlerinin dalgalı bir seyir izlediği yukarıdaki şekilden rahatlıkla anlaşılmaktadır. Çünkü enerji kullanım eğrisi ile satıştan elde edilen gelir eğrisi arasındaki fark yıllar itibariyle artmış veya azalmıştır. bu sanayi kolunun en enerji yoğun sektörlerden birisi olduğunu göstermektedir. 118 Enerji Tüketimi (TEP) Satış (Milyon $) . satıştan elde edilen gelirdeki payının kullanılan enerji miktarına göre görece düşük (%7-8) olması. doğal olarak enerji yoğunluğunun yüksek olması sonucunu doğurmaktadır. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında.’de gösterilen sonuç çıkmaktadır.

LPG ve diğer kaynakların payları yıllar itibariyle hep %1’in altında kalmıştır.833 0.Çizelge 5. önemli bir tehlike sinyali olarak değerlendirilebilir. hem enerji tüketiminde hem de satıştan elde edilen gelirde 1997 yılından sonra süreğen bir şekilde düşüş yaşamıştır. taşkömürünün sektörün enerji girdisinde hâlâ çok ağırlıklı ve önemli bir paya sahip olduğu görülmektedir. Demir-Çelik Metal Ana Sanayiiinde Enerji Yoğunluğunun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Demir-çelik metal ana sanayii Sanayi genel toplam 1995 0. sektördeki enerji yoğunluğu 1995-2000 yılları arasında yaklaşık %30 oranında artmıştır.206 1999 0. 1995 yılında %1 olan kok payı ise 2001 yılında %7’ye yükselmiştir.924 0. külçe.714 0. Enerji kaynaklarının payının incelenmesi. Benzin. Son yıllarda bu sektördeki enerji yoğunluğunun Türkiye sanayi ortalamasının neredeyse 4 katına ulaşması.915 0. Sektörün bir diğer önemli enerji girdisi olan elektrik ise oldukça istikrarlı bir seyir izleyerek %10-12 aralığında seyretmiştir. üzerinde dikkatle durulması gereken bir sonuçtur. 1995 yılında %7 olan doğalgaz payı 2001 yılında %14’e. Bu kadar çok enerji tüketen bir sektörde enerji yoğunluğunun düşeceği yerde gittikçe büyümesi. motorin.791 0.197 1998 0.215 2000 0. 2001 yılında bu oran %65’e kadar gerilemiştir.738 0. pik. plaka. linyit. Her türden demir-çelik metal malzemenin sac.219 1997 0. 1995 yılında %17 olan fuel-oil payı istikrarlı biçimde düşerek 2001 yılında %12’ye gerilemiştir. boru. taşkömürü kullanımındaki düşmenin büyük oranda kokla. vb.212 2001 0. 5.871 0. 1995 yılında %62 olan taşkömürü payı ilerleyen yıllarda istikrarlı biçimde düşmüş ve 2001 yılında %52’ye gerilemiştir. 1995 yılında sektörün enerji ihtiyacının yaklaşık %79’u taşkömürü ve fueloil’den karşılanırken. Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii. profil.7.212 Verilerden de anlaşılacağı üzere.197 1996 0.8. Aynı durum fuel-oil için de geçerlidir. Her iki 119 . şerit. fuel-oil’deki düşmenin de büyük oranda doğalgazla ikame edildiğini göstermektedir. şekillerde üretildiği demir-çelik metal ana sanayiinde kullanılan enerji kaynaklarında yıllar itibariyle bazı dikkat çekici değişiklikler meydana gelmiştir. Bütün bu gelişmelere rağmen. tel.

Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiiinde Enerji Yoğ.315 0.197 1996 0.. Türk demir-çelik dışı metal ana sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir.315 0. Türkiye’nin Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiinde Gelişmeler Demir-Çelik Dışı Metal Sanayii 1400 1200 1000 450000 400000 Satış (Milyon $) 300000 250000 200000 150000 100000 800 600 400 200 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 50000 0 2003 Enerji Tüketimi Demir-çelik dışı metal ana sanayiinde enerji yoğunluğunun yıllar itibariyle çok değişmediği.8.206 1999 0. Çizelge 5.326 0. Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında. Şekil 5.297 0.212 2001 0. çünkü kâğıt sanayii hariç diğer hiçbir sanayi kolunda benzeri bir düşüş görülmemektedir.215 2000 0.’de gösterilen sonuç çıkmaktadır.8.8. ortaya Çizelge 5.369 0. sadece 1996 yılında diğer yıllara göre biraz yüksek çıktığı şekilden anlaşılmaktadır.kalemde yaşanan bu düşüş oldukça ilginçtir.197 1998 0.301 0. Şekil 5.’nun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Demir-çelik dışı metal ana sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.212 120 Enerji Tüketimi (TEP) 350000 .219 1997 0.290 0.8.

şekillerde üretildiği demir-çelik dışı metal ana sanayiinin enerji tüketimindeki sektörel payı. döküm. alüminyum. Bu haliyle sektörün enerji yoğunluğunun Türkiye sanayi ortalamasının üzerinde seyrettiği görülmektedir.1’e düzenli biçimde azalmasıdır. taşkömürü ve linyit kaynaklarının payları genellikle düşük olmuş ve yıllar itibariyle çok önemli değişiklikler göstermemiştir. motorin. şerit. 1995 yılında %8’lik paya sahip olan.Demir-çelik dışı metal ana sanayiindeki enerji yoğunluğunun yıllar itibariyle aşağı yukarı benzer bir seviye izlediği çizelgedeki rakamlardan anlaşılmaktadır. çubuk. profil. folyo. Bu oranda ağırlıklı olarak rol oynayan kaynak ise kalorifer yakıtıdır. pirinç. rulo. Genellikle %5-7 aralığında seyreden diğer yakıtların payı 1998 yılında %11 ve 2001 yılında %12 olarak gerçekleşmiştir. bu payın 1995 yılındaki %1. Buna karşılık sektörün toplam satıştan elde edilen gelir içindeki payı da çok yüksek olmayıp.9’dan 2003 yılındaki %1. nikel. Demir-çelik dışı metal ana sanayiindeki enerji tüketiminde benzin. plaka. 121 . bronz. hatta 1997 yılında %16 oranına ulaşan kok kaynağınının kullanım oranı zamanla düşmüş ve 2001 yılında %1 değerine gerilemiştir. kurşun. 1995 yılında %42 olan fuel-oil payı ilerleyen yıllarda istikrarlı biçimde düşmüş ve 2001 yılında %30’a gerilemiştir. 1995 yılında sektörün enerji ihtiyacının yaklaşık %78’i fuel-oil ve elektrikten karşılanırken. Dikkat çekici olan nokta. kadmiyum gibi demir-çelik dışı metal malzemenin levha. Bakır. LPG. vb. kalay. Doğalgazın payı ise 1995 yılındaki %2 değerinden 2001 yılında %8’e yükselmiştir. Bu da göstermektedir ki sektörün en önemli iki enerji kaynağı fuel-oil ve elektriktir. 2001 yılında bu oran %72’ye gerilemiştir. yaprak. Bu sektördeki “diğer” kaleminin payı yıllar itibariyle farklılıklar göstermektedir. külçe. diğer pek çok sanayi koluna göre oldukça düşük olup yıllar itibariyle %2-3 arasında değişmiştir. tel. disk. 1995-2003 periyodunda %1-2 arasında değişmiştir. Elektriğin payı ise 1995 yılındaki %37 değerinden 2001 yılında %42’ye yükselmiştir. boru. çinko.

Şekil 5.5. Satıştan elde edilen gelirde. Türk demir-çelik dışı metal ana sanayiinde 1995-2001 yılları arasındaki enerji tüketimlerini ve 1995-2003 yılları arasındaki satıştan elde edilen gelirleri karşılaştırmalı olarak göstermektedir. hem enerji tüketiminde hem de satıştan elde edilen gelirde yıllar itibariyle inişli çıkışlı bir seyir izlemiştir..9. Bu da göstermektedir ki. Fakat kriz sonrası yıllarda tekrar düzenli bir artış gözlenmektedir. Türkiye’nin Metal Eşya ve Makine-Teçhizat Sanayiinde Gelişmeler Metal Eşya ve Makine-Teç. Sanayii 18000 16000 14000 450000 400000 Satış (Milyon $) 12000 10000 8000 6000 4000 2000 0 1995 1996 1997 1998 Satış 1999 2000 2001 2002 300000 250000 200000 150000 100000 50000 0 2003 Enerji Tüketimi Metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinde enerji yoğunluğunun yıllar itibariyle birbirine yakın bir değer izlediği.9. Metal Eşya ve Makine-Teçhizat Sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii. 2000 yılı seviyesini aşmıştır.9. metal eşya ve makine-teçhizat sanayii ekonomik krizden en fazla etkilenen sektörlerden biri olmuştur. 122 Enerji Tüketimi (TEP) 350000 . 2003 yılında satıştan elde edilen gelir rakamı. Şekil 5. ancak 1999 ve 2001 yıllarında kısmi bir artış gösterdiği yukarıdaki şekilden anlaşılmaktadır. 2001 yılında krizin etkisiyle çok sert bir düşme yaşanmıştır.

el aletleri ve hırdavat malzemesi. 123 . tarımsal makineler ve gereçler. çamaşır makinesi. makineleri işleyen makineler. Bu sanayi dalının ortalama enerji yoğunluğu değerleri bütün sektörlerden daha düşüktür. bu sanayi dalında büyük oranda yüksek teknoloji kullanılmasının ve bu teknolojilerin enerji verimli teknolojiler olmasının payı büyüktür.197 1996 0. Söz konusu sonuçta. hesap makineleri. telsiz. Çizelge 5. fotoğrafçılık malzemeleri. vb.Enerji yoğunluğuyla ilgili veriler esas alınarak bir karşılaştırma yapıldığında. 3) Elektrik makineleri ve aygıtları sanayii (radyo.). 4) Taşıt araçları sanayii (deniz taşıtları.).021 0. bilgi işlem makineleri.’da gösterilen sonuç çıkmaktadır. Bir başka önemli nokta da.219 1997 0.197 1998 0.022 0. optik aletler. metal yapı malzemeleri. Metal Eşya ve Mak. metal mobilya ve donatım. sektörün enerji kullanımı açısından oldukça oturmuş bir sektör olduğu görülmektedir. demiryolu taşıtları. bisiklet ve motosiklet. saatler.).215 2000 0.9. saç kurutma cihazı.’nun Gelişimi Enerji Yoğunluğu (TEP/Bin $) Metal eşya ve makine-teç.-Teçhizat Sanayiiinde Enerji Yoğ. özel endüstri makineleri.212 2001 0. büro makineleri. vb. vb. 5) Mesleki ve ilmi aletler ile diğer türden araçlar sanayii (ölçme ve kontrol aletleri. vb. 1999 ve 2001 yıllarında kısmi farklılaşmalar olsa da. buzdolabı.). televizyon. 2) Makine sanayii (içten yanmalı motorlar ve türbinler.024 0. ortaya Çizelge 5. Sektördeki enerji yoğunlukları alt dallar itibariyle az da olsa farklılıklar göstermektedir.030 0.022 0. metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinin en düşük enerji yoğunluğuna sahip sektör olmasıdır.020 0.212 Çizelgeden de görüleceği üzere metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinde 1995 ve 2000 yılı enerji yoğunluğunun değerleri hemen hemen aynıdır.9. sanayii Sanayi genel toplam 1995 0.029 0. Metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinde beş ana alt sanayi dalı vardır ve bunlar aşağıdaki şekilde sıralanmaktadır: 1) Metal eşya sanayii (her türlü bıçak. motorlu karayolu taşıtları.206 1999 0. bulaşık makinesi. vb. uçak.). telefon. televizyon.

elektrik ve doğalgazın ağırlıklı paylara sahip olduğu anlaşılmaktadır.023 TEP/Bin $).1999 yılı verileri esas alınarak yapılan karşılaştırmada. 2001 yılında ise %21 olarak gerçekleşmiştir. “Diğer” kaleminin payı 1996-2001 yılları arasında %8-12 arasında seyretmiş.10. metal eşya sanayiinin enerji yoğunluğunun da Türkiye sanayi ortalamasının hayli altında olduğu görülmektedir. Bu sanayi alt dalını sırasıyla elektrik makineleri ve aygıtları sanayii (0. sadece 1999 yılında bir sıçramayla %17 seviyesine çıkmıştır. Metal eşya sanayiinde ise enerji yoğunluğu diğer alt sanayi dallarına göre biraz daha yüksek (0. Genel Değerlendirme Yapılan incelemelerde. Sektördeki diğer alt sanayi dallarına göre kısmi bir yüksekliği bulunsa bile. 2001 yılında ise %9 olarak gerçekleşmiştir. İmalat sanayii alt dalları itibariyle 19952001 yılları arasındaki enerji yoğunluklarının gelişimleri Şekil 5. Metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinin kaynaklara göre enerji tüketimi incelendiğinde.10. Sektörün en önemli enerji kaynağı olan elektriğin toplam enerji tüketimi içindeki payı yıllar itibariyle %32-39 arasında değişmiş. Doğalgazın payı da yıllar itibariyle %20-29 arasında değişmiş. Bu kalemde yer alan ve en çok tüketilen kaynaklar ise kalorifer yakıtı ile buhar olmuştur. 1995 yılındaki %5 seviyesinden 2001 yılında %1 seviyesine inmiştir. 124 . 2001 yılında ise %38 olarak gerçekleşmiştir. Bu iki kaynağın toplam payı %55-62 arasında seyretmiştir.031 TEP/Bin $) izlemektedir. mesleki ve ilmi aletler ile diğer türden araçlar sanayii (0.075 TEP/Bin $) gerçekleşmiştir. LPG’nin payı %9-11. Linyitin enerji tüketimindeki payı giderek azalmış. sonraki yıllarda da aşağı yukarı aynı seviyelerde seyretmiş.’da gösterilmektedir. 5. motorinin payı ise %3-4 aralığında sabitlenmiş görünmektedir. sektördeki en düşük enerji yoğunluğunun taşıt araçları sanayiinde ortaya çıktığı (0.028 TEP/Bin $) ve makine sanayii (0. Fuel-oil kullanımının payı 1995 yılında %23 iken 1996 yılında birden %9 seviyesine düşmüş. Sektörde kok. taşkömürü ve benzinin payları oldukça azdır. her bir sanayi kolu için enerji yoğunluğundaki gelişim eğrilerinin farklılıklar arz ettiği görülmüştür.019 TEP/Bin $) görülmektedir.

Bu iki sektördeki enerji yoğunluklarının diğer sanayi kollarına göre belirgin biçimde yüksek olması normal olup sadece Türkiye’ye has bir durum değildir.100 1. Örneğin cam eldesinde kumun eritilmesi için veya seramik üretiminde toprağın yapısının bozulup dayanıklı malzeme yapılması ve pişirilmesi için çok büyük miktarlarda enerji tüketilmektedir.700 0. Çünkü.800 0. Demir-çelikte de aynı durum söz konusudur.300 0.900 0.400 0.500 0.Şekil 5.-çel. metal dışı ana sanayii Sanayi Ortalama Şekilden da açıkça görülebileceği üzere.000 1995 1996 Gıda sanayii 1997 1998 1999 T ekstil sanayii Kâğıt sanayii 2000 2001 Orman ürünleri sanayii Kimya sanayii Dem.200 0. 125 .100 0. taş ve toprağa dayalı sanayii ile demir-çelik metal ana sanayii.600 0.000 0. metal ana sanayii Metal eşya ve mak.-teç.10. demirin ergitilip sıvı hale getirilmesi büyük miktarda enerji tüketimine yol açmaktadır. demir-çelik ve taş-toprak sanayiilerinde proseslerin (süreçlerin) niteliği gereği çok yüksek sıcaklıklarda (1000-1500 oC) çalışılması zorunluluğu vardır. imalat sanayiindeki en yüksek enerji yoğunluğuna sahip sanayi kollarıdır. Türk İmalat Sanayii Enerji Yoğunluğundaki Gelişmeler İmalat Sanayii Enerji Yoğunluğundaki Gelişmeler 1.-çel. sanayii T aş ve toprağa dayalı sanayii Dem.

enerji yoğunluğu görece daha yüksek olan sektörlerin Türkiye toplam sanayi hasılasındaki payının. İtalya. IEA-11 ülkelerine göre daha fazla oluşudur.’da.20 9 19. IEA’in 11 ülkesinde taş-toprağa bağlı sanayiinin enerji yoğunluğunun -ortalamadan yüksek olmakla birlikte.2 0. beton ve çimento başta olmak üzere ana kalemlerdeki üretim birimlerinde çok büyük verimlilik yatırımları yapılmış olmasıyla izah edilebilir. Fransa.10. bu rakam IEA-11 ülkelerinde %23 civarındadır.ve makina Toplam Enerji Yoğunluğu * Pay IEA-11** Türkiye IEA-11** Türkiye 0. Kâğıt.20 0. Almanya.39 10 24. ana metaller (demir-çelik ve demir-çelik dışı metaller) sanayiilerinin toplam sanayi hasılası içindeki payı Türkiye’de %42 iken.6 0. Japonya. 2005:70.07 20.53 100 100 * Rakamlar 1995 US $ (PPP) bazına getirilmiştir.74 0. IEA (Uluslararası Enerji Ajansı)’in 11 ülkesinin ortalama değerleri ile Türkiye’nin imalat sanayiindeki enerji yoğunlukları karşılaştırılmaktadır.Çizelge 5. Danimarka *** (Demir-çelik) + (demir-çelik dışı) Burada vurgulanması gereken önemli hususlardan birisi de. Çizelge 5.75 4 2.2 0. söz konusu ülkelerde seramik.24 16. Avustralya.diğer sanayi kollarına oranla Türkiye’deki kadar yüksek olmaması. otomatik olarak sanayi enerji yoğunluğu değerlerini artırmaktadır. ileri ülkelerde de demirçelik metal sanayiinin enerji yoğunluğu değeri oldukça yüksektir. metaldışı mineral (taş ve toprağa bağlı ürünler). ABD. İmalat sanayiinde enerji yoğun sektörlerin ağırlığının fazla olması.52 1.4 0. 154 IEA. Türkiye-IEA 1998 Yılı Sanayi Enerji Yoğunluğu Karşılaştırması Sanayi Kolları Kâğıt Kimya Metaldışı mineral Ana metaller*** Gıda Diğer Tekstil Orman Metal eş. kimya.07 68 0.0 0.77 4 6. ** Norveç.8 0.10.03 1. İngiltere.38 0.154 Bu tablodan da görüldüğü üzere. Finlandiya.17 0.3 1. İsveç. 126 .18 1.5 0.77 5 9.

sıcak haddehanede yükleme oranının yükseltilmesi.37 13.11. bazı iş kollarında ve sanayi tesislerinde enerji verimliliği açısından dikkate değer gelişmeler kaydedilmiştir. atık sıcak gazların yeniden değerlendirilmesi. ERDEMİR’de çok önemli iyileşmeler sağlanmıştır.16 22. Türkiye’nin enerji sanayi yoğunluğu değerleri. kok kömürü yerine kömür enjeksiyonun kullanılması ve personelin enerji tasarrufu konusunda bilinçlendirilmesi gibi tedbirlerin sonunda. bu çalışmalara en iyi örneklerden birisini oluşturmaktadır.17 7.24 7.8 0.18 7.3 0. En enerji yoğun sektörlerden biri olan demir-çelik metal ana sanayiinde faaliyet gösteren ERDEMİR’deki faaliyetler ve kaydedilen gelişmeler.155 Çizelge 5. 209.3 0.9 0. 2005:69.18 7.32 11.11.53 * Rakamlar 1995 US $ (PPP) bazına getirilmiştir.17 6.2 0.41 15.27 9.5 0. gelişmiş ülkelere göre oldukça yüksektir.47 17.9 0.5 0. Başlı başına bu değerler bile.0 0.’de.5 0. IEA’ye üye bazı ülkeler ile Türkiye’nin imalat sanayi enerji yoğunlukları karşılaştırılmaktadır.6 0. Hammadde kalitesinin yükseltilmesi.52 19.4 0. Türkiye’de imalat sanayiinin özellikle enerji yoğun sektörlerinde bugüne kadar bazı iyileştirme çalışmaları yapılmıştır.18 7. 155 IEA. Ülkeler İtibariyle 1998 Yılı Sanayi Toplam Enerji Yoğunlukları Ülkeler Norveç Avustralya Kanada Finlandiya İsveç Hollanda ABD Fransa Japonya İngiltere İtalya Almanya Danimarka TÜRKİYE Enerji Yoğunluğu* MGJ/$-95 TEP/Bin $ 21. 127 .0 0. Bu iyileştirmeler çerçevesinde. sanayi sektöründe enerji verimliliği açısından birçok tedbir alınması gerektiğini ortaya koymaktadır.Çizelge 5. Çizelgeden de görüleceği üzere.6 0.

8.156 Çizelge 5.757 6. ERDEMİR’in ithal slab* hariç bir ton sıvı çelik başına enerji tüketimi 5.110 5. JICA’nın EİEİ bünyesinde yaptığı çalışmalar sonucunda 2002 yılında yayınladığı bir rapora göre. gelişmiş ülkelerden yüksek çıkmaktadır..296 3.12. bu konuda yeterince açık bir fikir vermektedir.783 5.12.544. Yassı ürün üretiminde bir ara girdi olup. 2004.158 156 * Öztabak.400 Mcal (ithal slab dahil edildiğinde yaklaşık 5..840.235 6. ABD’deki muadillerine de yaklaşmıştır.122 Mcal’e düşmüştür ki. Bu durum. terimin Türkçesi bulunmamaktadır. Şekil 5.665 2.541 6.105 2. Japonya’da bu değerler 5.481.122 Yıllar 1982 1985 1990 1995 1998 2003 Çizelgeden de görüleceği üzere.041. 2004. ERDEMİR’de enerji yoğunluğunda yaşanan gelişmeleri üretimdeki gelişmelerle karşılaştırmalı olarak göstermektedir. EİE. ne yazık ki Türkiye’deki diğer çelik üreticisi firmalar için geçerli değildir. Öztabak. kimi zaman da yeterli finansmanın bulunamaması yüzünden yeterli yatırımların yapılamamış olması.500-6.944 8.220 Mcal’den 5.11.088.220 1. ERDEMİR’in Bazı Yıllardaki Çelik Üretimi ve Enerji Tüketimi Toplam Ham Çelik Birim Enerji Tüketimi Üretimi (Ton) (Mcal/ton çelik) 1. diğer demir-çelik üreticisi firmaların ERDEMİR’in gösterdiği performansı yakalamalarını mümkün olmaktan çıkarmıştır. Bu yüzden de Türkiye demir-çelik metal ana sanayiindeki oratalama enerji yoğunluğu değeri.Çizelge 5.157 ERDEMİR’deki sıvı ton çelik başına birim enerji tüketimi Japonya’daki muadillerinden daha iyi bir noktaya gelmiş.300 Mcal civarında seyretmektedir. bu da yaklaşık %38’lik bir iyileşmeye tekabül etmektedir. 157 158 128 . Bazen yönetim sorunları yüzünden. 2002.100 Mcal) iken.081. 20 yıl içinde ERDEMİR’de bir ton sıvı çelik üretimi için harcanan birim enerji. bazen fiziki şartların elvermemesi yüzünden.762 1.

ülkede sık sık ekonomik krizler yaşanması gibi olgular. imalat sanayiinde hâlâ önemli bir enerji tasarrufu imkânının bulunduğudur. Şüphesiz şirket yapılanmalarının zayıflığı.11. Tüketimi (Mcal/TÇS) 8000 7000 6000 5000 4000 3000 2000 1000 0 Kardemir Erdemir İsdemir Japonya (Ortalama) Yukarıda kısaca incelenen demir-çelik metal ana sanayiindeki gelişmelerden hareketle. genellikle üretimi artırmaya yönelik tesis yatırımlarına yönlendirilmiş. geleneksel ve rekabetçi zihniyetten uzak yönetim anlayışları. ya da ikincil önemde görülmüştür. Zorlukla bulunan krediler. enerji tasarrufu gibi konularla ilgili yatırımlar ya gereksiz. beraberinde bu tür konulara ilginin az oluşunu da getirmiştir. Türk ve Japon Demir-Çelik Sanayiilerinin Karşılaştırması (2001) Birim Enerji Tüketimleri 9000 Ene. 5. İmalat Sanayiinde Enerji Tasarruf Potansiyeli 129 .11. Burada üzerinde durulması gerekli noktalardan bir diğeri de. Türkiye’nin sanayileşme sürecinin sancılı gerçekleşmekte oluşu. bazı iyileşmeler olmakla birlikte. enflasyonun uzun yıllar yüksek değerlerde seyretmesi. Kredi maliyetlerinin yüksekliği. bu alandaki teşvik mekanizmalarının yokluğu gibi faktörler de enerji verimliliğiyle ilgili yatırımların yetersiz kalmasına yol açmıştır. sanayicilerin enerji verimliliği alanında yatırım yapmalarını engellemiştir. bugüne kadar özel sektör kuruluşlarının enerji verimliliğiyle ilgili gerekli yatırımları neden yapmamış olduğudur.Şekil 5. Türkiye’de imalat sanayiindeki enerji verimliliği için söylenebilecek en önemli şeylerden birisi. finansman imkânlarının darlığı gibi ekonomik zorluklar.

37 Çizelgeden de görüleceği üzere en ucuz enerji kullanımı demir-çelik metal ana sanayiinde çıkmakta. Aşağıdaki çizelgede.-teçhizat sa.443 3.). Kâğıt sa.111 8.230.425.14’te sanayi sektöründe mümkün olan yıllık tasarruf miktarı çeşitli alt sanayi dalları itibariyle gösterilmektedir.498 1.364.239 43.858 328.278 689.341 39. (1995 Milyon TL) 14. en yüksek enerji maliyeti ise metal eşya ve makine-teçhizat sanayiinde gerçekleşmektedir.21 248. her bir sektör için 1 TEP enerjinin maliyetinin 2001 yılı enerji tüketim değerlerine göre ve ABD Doları cinsinden hesaplanması yer almaktadır.64 410. Tekstil sa.165. Kullanılan enerji kaynaklarının farklı dağılım ve nitelikler arz etmesinden dolayı.856 6.208 957. her bir sanayi kolunda enerji yoğunluklarının farklı gelişim çizgileri ortaya koyduğu yapılan analizlerden anlaşılmaktadır.791. Orman ürünleri sa.084.977.560 319.02 221.022.483.409 866.824 297.607 478.86 240.733.551 21.643 624.747 191. her bir sektördeki 1 TEP enerjinin maliyeti de farklılık göstermektedir.363 2.699 1.166.67 582. Her bir sektör için 1 TEP başına enerji maliyeti belli olduktan sonra.739. bu sektörlerde sağlanabilecek enerji tasarrufunu hesaplamak da mümkündür. bu kaynakların birim fiyatları diğerlerine göre daha ucuz olduğundan 1 TEP enerjinin maliyeti düşmektedir.664 39.66 213.75 367. Diğer yandan elektrik. Taş ve toprağa dayalı sa.159 149.867 4. Demir-çelik metal ana sa.542.849.55 442. motorin.Bütün sanayi kollarının farklı enerji tüketim karakteristikleri olduğu. Çizelge 5.485.779.263 106. Sözgelimi linyit veya taşkömürü kullanımının ağırlıklı bir yer işgal ettiği sektörlerde (demir-çelik metal ana sanayii.860.759 6. Çizelge 5.630.889 131.912 31.572. fuel-oil gibi daha pahalı kaynakların ağırlıklı olarak kullanıldığı sektörlerde de 1 TEP enerjinin maliyeti artmaktadır.573. Demir-çelik dışı metal ana sa. vb. 130 .13. Sektörlere Göre 1 TEP Enerjinin Maliyeti 2001 Yılı 2001 Yılı Enerji Harcaması (1995 $) 2001 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) 1 TEP Enerjinin Maliyeti ($/TEP) Değerler Enerji Harcaması Sanayi Türü Gıda sa.080 1.908.574 273.852. Kimya sa.350. Metal eşya ve mak.

124. 131 .2 18.661 226.258.995 708. *** EİEİ'den alınmıştır.374 * Sektörlere göre enerji tüketiminde DİE'nin elinde en son 2001 yılı verileri bulunduğu için sektörel oranlarda bu yıl baz alınmıştır ** ETKB'dan alınan 2003 yılı sanayi sektörü toplam enerji tüketimi rakamı.75 367. kau.7 26.55 442.245.092 539.984.252 1.64 410. 2001 yılı oranları gözönüne alınarak sektörlere dağıtılmıştır.082.553.86 240.116 83.151 156.235 2.722 607.348 8.259.992 54.111.803.201 1.0 2. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.8 0.773 3. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.775 312.000 Muhtemel Sektörel Enerji Tasarruf Oranı (%)*** 20 25 5 20 25 10 35 35 10 - Olabilecek Muhtemel Enerji Tasarrufu Miktarı (TEP) 422.0 2003 Yılı Sanayi Enerji Tüketim Tahmini (TEP)** 2.614.ve plastik ür.3 30.262 5.873 34.533 6.091.67 582.035.14.585.843.112.Çizelge 5.556 527.131.8 7.826 9.229.223 1.887 59. **** DİE'den temin edilen 2001 yılı enerji maliyetleri esas alınmıştır. Sanayi Sektöründe Mümkün Olan Yıllık Tasarruf Miktarı 1 2 3 4=2x3 5 6=4x5 Sanayi Enerji Tüketim Oranları (%) (2001)* Gıda sanayii Dokuma.302 193.2 100.66 213.670.926.782 2.678 595.981 7.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii TOPLAM 7.37 - Sağlanacak Tasarrufun Parasal Olarak Karşılığı (Dolar) 115.2 2.772 216.627.432 188.02 221.332 26.21 248.378 Sektörlere Göre Enerjinin Maliyeti ($/TEP) **** 273.347.7 4.

her yıl Ilısu Barajı büyüklüğünde dev bir barajın ya da 1. özellikle sanayi sektöründe tasarruf imkânlarını daha fazla değerlendirmek olduğu bu analizden anlaşılabilmektedir. 1.14. bu yılın sektörlere göre enerji tüketim değerleri esas alınmıştır. bu tesislerdeki enerji tüketimlerini analiz ederek ve enerji akışlarını izleyerek çeşitli imalat sanayii sektörleri itibariyle alınması gerekli tedbirleri saptamışlar. Türkiye’de imalat sanayiinde yıllık yaklaşık 1. uzun yıllara dayalı sanayi etütleri esnasında pek çok tesisi ziyaret etmişler. Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın 2003 yılı sanayi enerji tüketim tahminlerine. sektörler bazındaki tüketim kompozisyonunun değişmediği varsayılarak 2001 yılındaki sektörel dağılım oranları uygulanmıştır. imalat sanayiindeki mevcut tasarruf potansiyelinin büyüklüğü daha iyi vurgulanmış olur. 132 . sağlanması mümkün enerji tasarrufunun parasal değeri bulunmuştur. EİE uzmanları. 2003 yılında sağlanması mümkün tasarruf miktarı TEP cinsinden bulunmuştur.500 MW büyüklüğünde bir doğal gaz kombine çevrim santralinin üreteceği enerjiyle. enerji mühendisliği yaklaşımlarıyla bunların sağlayacağı faydaları ölçmüşler ve her bir sanayi kolu için yaklaşık tasarruf oranlarını çıkarmışlardır.Çizelge 5. DİE’den temin edilen ve dönüştürülen istatiski rakamlara göre belirlenmiştir. Bu tasarrufun gerçekleştirilmesi durumunda sağlanacak gelirle. Kalkınmayla birlikte gelen enerji yatırım ihtiyaçlarını karşılamada zorlanan Türkiye’nin.500 MW büyüklüğünde bir kombine çevrim doğal gaz santralinin devreye alınması mümkün olacaktır. Enerji istatistiklerinde açıklanan en son yıl 2001 yılı olduğu için.’te kullanılan sanayi enerji tüketim oranları. Muhtemel sektörel enerji tasarrufu oranları EİE’den resmi yazı ile temin edilmiştir. İmalat sanayii sektörlerindeki enerji tüketim miktarları ile EİE tarafından verilen sektörel tasarruf oranları kullanılarak. Bu şekilde yapılan hesaplamada. Türkiye’nin bugünkü elektrik ihtiyacının yaklaşık %5-6’sını karşılamanın mümkün olduğu belirtilirse. yeni yatırım ihtiyaçlarını azaltmak için uygulayabileceği en önemli tedbirlerden birisinin. Daha önceden hesaplanan sektörel TEP maliyetleri ile elde edilen enerji tasarruf miktarları çarpılarak.5 Milyar Dolarlık bir enerji tasarrufu imkânı bulunduğu anlaşılmaktadır.

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı. sadece Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın bünyesinde ve sorumluluğunda yürütülemeyecek kadar önemli bir konudur. uygulamaların büyük önem taşıdığı. Maliye Bakanlığı. Hukuki ve Mali Tedbirler Enerji verimliliği konusu. Hedef enerji tasarrufu miktarlarının belirlenmesi. Çalışmanın bu son bölümünde. TASARRUF VE VERİMLİLİK ARTIŞI İÇİN ÖNERİLER Enerji verimliliğinde artış sağlamaya yönelik olarak dünyada pek çok alanda farklı uygulamalar yapılmıştır. Kurumsal. Halkın enerji verimliliği konusunda bilinçlendirilmesine yönelik çalışmaların daha etkin yürütülmesi. Enerji Piyasası Düzenleme Kurumu. gerekli kurumsal ve hukuki düzenlemelerin gerçekleştirilmesi de enerji verimliliği çalışmalarının temel adımlarından biri olarak ortaya çıkmaktadır. İdari. Zira enerji verimliliği ile ilgili çalışmaların başarılı olabilmesinin asgari şartlarından birisi. kararlı bir tutum ve topyekun bir katılımla yürütülecek çalışmalar sonucunda meselenin bütün toplumca benimsenmesinin sağlanmasıdır. Bütün bunlar yapıldıktan sonra belirlenecek bir ulusal enerji verimliliği stratejisi ile çeşitli sektörlerde tasarruf ve verimlilik çalışmalarının sistemli biçimde 133 . Devlet Planlama Teşkilatı Müsteşarlığı.1. bunun için yasal yaptırımlarla güçlendirilmiş izleme birimlerinin kurulmasının zorunluluk arz ettiğidir. Enerji verimliliği artışı için alınması gereken tedbirlere geçmeden önce belirtilmesi gereken önemli hususlardan biri. Devlet İstatistik Enstitüsü. sanayi odaları. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı. dolayısıyla her bir alan için farklı verimlilik seçenekleri bulunmaktadır. bunlara yönelik kapsamlı enerji verimliliği plan ve programlarının hazırlanması da aynı çerçevede ele alınabilecek bir başka zorunluluktur. mimar-mühendis odaları ve bazı diğer sivil toplum kuruluşlarının da enerji verimliliği süreçlerine aktif biçimde dahil edilmesi önem taşımaktadır. Türkiye’de enerji verimliliğinde artış sağlamaya yönelik olarak alınması gereken tedbirler çeşitli sektörler itibariyle sıralanacaktır. bunun için kamusal tüm birimlerin desteğininin sağlanması. belediyeler. 6. Ulaştırma Bakanlığı. Hazine Müsteşarlığı.6. enerji verimliği ile ilgili politikaların belirlenmesinin tek başına yeterli olmadığı.

Sanayi ve Ticaret Bakanlığı’nın koordinasyonuyla bir ulusal sanayi planlaması yapılmalı. 6.1. Binalarda enerji verimliliğini artırmak için.1. İzleyen bölümde ise. Ülkemizde üretilen tüm araçların birim yakıt tüketimlerinin düşürülmesi ve yurtdışından ithal edilen araçlarda da verimlilik standartlarının yükseltilmesi için. bu kuruluşun koordinasyonuyla bir enerji verimliliği ulusal eylem stratejisi hazırlanmalıdır. Sanayi ve Ticaret Bakanlığı ile Ulaştırma Bakanlığı’nın koordinasyonunda bir program başlatılmalıdır. idari. Malların karayolu dışındaki ulaştırma tipleriyle taşınması 134 . hukuki ve mali bazı önemli tedbirler aşağıda sıralanmaktadır. Bu ekipmanlar için yapılan yatırımlarda. teşvikler ve tesis kurma izinlerinin bu plana göre verilmesi sağlanmalıdır. uzun vadeli enerji verimliliği gelişimi açısından önem taşımaktadır. yerel yönetimlerdeki yapı denetim kadrolarının teknik ve kalifiye elemanlarla zenginleştirilmesi gerekmektedir. bu kuruluşun daha etkin şekilde çalışması için gerekli tedbirlerin alınması önem taşımaktadır. Enerji verimliliğiyle ilgili gerekli mevzuatın çıkarılmasını müteakip. Kurumsal ve İdari Tedbirler Enerji verimliliğiyle ilgili bütün çalışmaları yürütecek olan EİEİ Genel Müdürlüğü’nün kurumsal kapasitesinin güçlendirilmesi. daha az enerji tüketen ancak aynı işlevi yerine getiren ekipmanları belirleyen bir teknik danışman heyetinin teşkil edilmesi yerinde olacaktır. Yerel yönetimlerle ilgili yasa değişikliklerinde bu husus dikkate alınmalıdır. Özel sektör sanayi tesislerinin yatırım için yeni ekipman seçiminde yol göstermek üzere. Bunun için kuruluşun teknik kadrosunun güçlendirilmesi ve oynayacağı role uygun biçimde yeniden yapılandırılması gerekmektedir. Bu planda enerji verimliliği ve sektörel enerji yoğunluğu gibi faktörlerin de dikkate alınması.yürütülmesi mümkün olabilecektir. Bunu gerçekleştirebilmek için Türkiye’de devletçe alınması gereken kurumsal. üretimlerde veya bunların ithalinde teknik heyetin olumlu görüşüne bağlı olarak gümrük vergisi indirimi ve KDV iadesi gibi teşvik edici önlemler alınması da gündeme getirilebilir. sektörler itibariyle alınması gereken tedbirler daha ayrıntılı biçimde sunulacaktır.

Elektriğin verimli kullanımını temin için. Ayrıca. enerji tüketimi hedeflerinin tespiti ve izlenmesi ile enerji yönetim sisteminin kurulmasını öngören yönetmeliğin kapsamına yıllık enerji tüketimi 500 TEP'in üzerinde olan tesislerin de alınması faydalı olacaktır. hem de binaların ısı sertifikası ile alınıp satılması konusunda ihtiyaç duyulan hukuki düzenlemeler. Binaların ısı sertifikası ile alınıp satılması sağlanmalıdır. Türk Ceza Kanunu’na elektriğin kaçak kullanımına yönelik ağırlaştırılmış müeyyideler konulmalıdır. bu Bakanlığın girişim ve hazırlıklarıyla hayata geçebilecektir.1. Bayındırlık ve İskân Bakanlığı’nın bina sertifikalandırma sisteminde etkili bir rol oynaması önem arz etmektedir.3. elektrik motorlarında verimlilik limitleri gibi) yönelik olarak bazı standartlar. 6.1. malzeme ve ekipmanın alınabilmesini sağlayacak esneklikler eklenmesi faydalı olacaktır. bina müteahhitlerinin ısı kayıpları hususunda profesyonel sorumluluk garantisi vermeleri için yasal düzenlemeler getirilmelidir. Hukuki Tedbirler Yıllık 2. kazanlarda. yönetmelikte belirtilen hususları uygulamayan kuruluşlar için müeyyideler getirilmesi uygulamadaki başarıyı artıracaktır.için oluşturulacak bir ulaştırma master planı çerçevesinde alternatif politikalar geliştirilmelidir. 6. TSE ve ilgili meslek kuruluşları tarafından hazırlanmalıdır. Hem bu konuda. 135 .000 TEP ve üzeri enerji tüketimi olan sanayi kuruluşlarında tasarruf imkânlarının tespiti. İhale mevzuatına enerji verimi yüksek taşıt.2. enerji verimliliğini artıracak cihaz alımı ve süreç (proses) geliştirme gibi konularla bağlantılandırılması önemli bir enerji verimliliği aracıdır. Sanayi kuruluşlarının enerjiyi verimli bir şekilde kulllanması için çeşitli sistem ve ekipmanlara (örneğin fırınlarda. Bunu gerçekleştirmek amacıyla. Mali Tedbirler KOBİ kredilerinin.

Geçim problemi olduğu belgelenmiş olan ailelere aylık belirli bir seviyede elektriğin (örneğin 75 kWh’e kadar) ücretsiz verilmesinin sağlanması. fırınlara yönelik iyileştirmeler. kondensatın geri dönüş oranının artırılması. 60 Co üzerindeki sıcak ve ısı kazancı olması istenmeyen soğuk yüzeylerin izolasyonu. kaçak kullandığı için çok yüksek elektrik tüketmekten çekinmeyen aboneler sistem içine çekilebilecek. 136 . tahrik motorlarının. 6. iç ve dış yalıtım kaplamalarının yaygınlaştırılması. Ulaştırma sektöründeki petrol bağımlılığının azaltılması için LPG ile çalışan araçların yaygınlaşmasının önüne geçilmemesi. basınçlı hava sistemindeki kaçakların önlenmesi. buhar sistemlerinin optimizasyonu. yakma havasının atık ısı ile ön ısıtılması.2. buhar boru sistemlerinin izolasyonları. tasarruf sağlayıcı teçhizat ve aletlerin ithaline gümrük muafiyeti. LPG için konulan ve perakende fiyatın önemli bir bölümünü oluşturan özel tüketim vergisinin indirilmesi gerekmektedir. Sanayi tesislerinde yüksek verimli motor kullanımı.Bina rehabilitasyonunu gerçekleştiren mülk sahiplerinden daha düşük emlâk vergisi alınmasında Maliye Bakanlığı’nın ve Hazine Müsteşarlığı’nın tam desteği gerekmektedir. bu değerin aşılması durumunda faturanın tamamının ücretlendirilmesi de dolaylı bir enerji verimliliği tedbiri olabilecektir. boşta çalışma süresinin azaltılması. Bu yolla. Standartlara uyan binaların satışlarında vergi indirimi.1. Verimsiz ev aletlerinin stoktan çekilmesi ve bunların daha verimli cihazlarla yenilenmesi amacıyla vergi indirimi gibi yöntemler uygulanmalıdır.2. enerji tasarrufu sağlayıcı yapı malzemelerine KDV indirimi gibi basit ve uygulanabilir mali teşviklerin çıkarılması da önem taşımaktadır. Sanayi 1. Çeşitli Alanlarda Alınabilecek Enerji Verimliliği Tedbirleri 6. fan ve pompaların frekans kontrolü ile hız ayarı ve kazan yüzeyinden olan ısı kayıplarının azaltılması. onların aşırı tüketimleri de engellenebilecektir. buhar kapanı sisteminin iyileştirilmesi.

Bugün için enerji yoğunluğu düşük (hafif) sanayiler içinde tütün. Türkiye’nin birincil enerji kaynakları açısından büyük oranda (yaklaşık %70) bir dış bağımlılığa sahip bulunduğu. deri. zamanla bunun kazan yenileme işlemlerini kapsayacak şekilde geliştirilmesi önem taşımaktadır. ağaç mobilya ve döşeme. kazanlarda blöf miktarının azaltılması. 4. arıza ve duruşlara bağlı üretim kayıplarının ve enerji tüketimlerinin azaltılması mümkün olabilecektir. temizlik. 2. kazanlarda fazla havanın kontrolü. Üretim süreçlerinde güç ünitelerinin tüketimini kontrol etmek için. Enerji tüketiminde çok önemli bir yer tutan elektrikli motorların seçiminde bilgi ve finansman açılarından küçük sanayi kuruluşlarına yardımcı olacak bir mekanizmanın oluşturulması. Buna bağlı biçimde. ilaç. ayakkabı. elektrik makineleri. Bunun için en kısa zamanda sanayi planlaması yapılarak teşvikler ve tesis kurma izinlerinin bu plana göre verilmesinin sağlanması gerekmektedir. dolayısıyla sanayi üretiminde önemli maliyet kalemlerinden birisi olan enerjinin daima pahalı olacağının beklendiği dikkate alınmalıdır. ürününün pazar hacmi geniş ve istihdam kabiliyeti yüksek hafif (enerji yoğun olmayan) sanayiye doğru yapılandırılması önem taşımaktadır. bazı gıda maddeleri. metal eşya 137 . kozmetik. Bilgisayar destekli koruyucu bakım ve bakım-onarım sistemlerinin yaygınlaştırılması önem taşımaktadır. 5. büyük kapasiteli güç tüketicilerinin sayaç cihazlarıyla donatılması gerekmektedir. Özellikle KOBİ’lerde ana enerji tasarruf noktaları tespit edilmeli ve bunlar yaygınlaştırılmalıdır. lastik ürünleri.tesislerde elektrik güç faktörünün düzeltilmesi. giyim eşyası. Ulusal sanayi planlaması yapılırken. bu alanda yürütülen çalışmaların Sanayi ve Ticaret Bakanlığı tarafından desteklenmesi gerekmektedir. Bu şekilde. taşıt araçları. içki. 3. 6. blöften ısı geri kazanımı gibi teknik konularda geniş bir bilgilendirme ve eğitim ağının kurulması. bunun ilerleyen yıllar içinde artacağının öngörüldüğü. Türk sanayiinin enerji yoğun sanayiden katma değeri fazla. KOBİ’lerde üretim verimliliğinin artırılmasına yönelik yatırımlarla ilgili uygun kredi imkânlarının enerjide tasarruf sağlanması için yapılacak yatırımlarla ilişkilendirilmesi teşvik edici bir çözüm olabilecektir. dokuma.

taş ve toprağa dayalı ürünler (cam. 12. yağ. Kâğıt sanayiinde. ana kimya sanayii (ana kimyasal maddeler. istihdam kabiliyeti. yatırım maliyeti gibi çeşitli teknik ve ekonomik faktörlerin yanında. silikonlar. Gıda sanayiinin bir alt dalı olan gıda maddeleri sanayiindeki enerji verimliliğinin ürün bazında (şeker. 9. mermer. odun işleme süreçleri sonrasında elde edilen atık bir madde olan siyah likörün elektrik üretiminde kullanımının yaygınlaştırılması ve geri kazanım yoluyla sektördeki enerji verimliliğinin yükseltilmesi yerinde olacaktır.).5 katına çıkan tekstil sanayiinin dikkatle izlenmesi. vb. ürünün rekabet şansı. Kimya sanayiinin bir alt dalı olan ana kimya sanayiindeki yüksek enerji yoğunluğu hakkında spesifik bir araştırma yapılması ve hangi ürünlerin üretiminin 138 . Türkiye’nin en düşük ve en istikrarlı enerji yoğunluğuna sahip sanayi sektörlerinden biri olan gıda sanayiinde. kâğıt sanayii. sanayi kollarının enerji yoğunlukları ve yaklaşık enerji tüketim miktarlarının da gözönüne alınması yararlı olacaktır.) sanayiinde ise enerji yoğunluklarının oldukça yüksek olduğu görülmüştür. Demir-çelik ve demir-çelik dışı metal sanayiileri. alçı. 7. polimerler. süt. bu alandaki çalışmaların özelikle dokuma sanayiine yönlendirilmesi faydalı olacaktır. tuğla. seramik. gübre ve tarımsal ilaçlar. vb.sanayiileri olduğu incelemelerden anlaşılmaktadır. Hâlâ Türkiye sanayi enerji yoğunluğu ortalamasının altında olsa da. Yukarıda sayılan enerji yoğun sektörlerdeki yüksek enerji tüketimli tesislerle müzakereler yapılarak enerji verimliliği artırma hedeflerinin belirlenmesi ve bazı mali teşviklerin gündeme getirilmesi kısa vadede alınabilecek tedbirlerden birisidir. Uzun vadeli bir ulusal sanayi planı yapılırken hammadde kaynakları. vb. 19952001 yılları arasında enerji yoğunluk değeri 1. 8. enerji kaynakları arasında büyük bir pay tutan linyitin payının azaltılması için uygun olan yerlerde doğalgaz kaynağına geçiş imkânlarının araştırılması yerinde olacaktır. üretimi) incelenerek enerji-yoğun üretim kalemlerinin belirlenmesi ve buna yönelik tedbirler geliştirilmesi gerekmektedir. 11. 10. et.

Binaların ısıtma. Sanayi toplam enerji kullanımı içinde en yüksek paya sahip olan (%30 civarı) demir-çelik metal ana sanayiinde. 3. 2. 14.2. Toplam enerji kullanımı içindeki payı %25’ler seviyesinde olan ve halihazırda Türkiye’deki en enerji-yoğun sektör olan taş ve toprağa dayalı sanayinin. Ruhsatsız ve/veya kaçak oldukları için ısı yalıtım standartlarına uyması beklenemeyecek binalarla ilgili kapsamlı bir rehabilitasyon projesinin geliştirilmesi de ayrı bir başlık olarak ele alınmalıdır. Türkiye’deki binalarda enerjinin verimli kullanılması ve enerji verimliliğinin yükseltilmesi için alınabilecek tedbirlerin başında. enerji verimli yöntemlerin uygulanması için geniş çaplı özel kurslar düzenlenmesi yerinde olacaktır. özellikle seramik. belirlenen standartlarda bina rehabilitasyonunu gerçekleştiren mülk sahiplerinden daha düşük emlâk vergisi alınması teşvik edici olabilecektir.enerji-yoğun süreçler içerdiğinin belirlenerek bunlar için tedbirler geliştirilmesi gerekmektedir. binaların ısıtma ve soğutma yüklerinin düşürülmesi gelmektedir. Bu fabrikalardaki verimsiz enerji kullanımlarının başta İtalya olmak üzere gelişmiş ülkelerin benzer fabrikalarındaki süreç iyileştirmeleri örnek alınarak gözden geçirilmesi yerinde bir tedbir olacaktır. çatı izolasyonu ve çift cama dönüşüm gibi yöntemlerle rehabilitasyonu büyük önem taşımaktadır. enerji verimliliği incelemelerinde ilk sıraya alınması. Konutların yapı kabuğundan kaybettiği ısıyı sınırlandırmak için duvar ve çatılara ait en yüksek ısı geçirme katsayılarının düşürülmesi. 13. Bunun için yerel yönetimlerin denetim konusundaki yetersizliklerinin 139 . tuğla-kiremit ve beton fabrikalarının bir program dahilinde enerji denetimlerinden geçirilmesi gerekmektedir. Hem ev sahipleri hem de kiracılar bu tür çalışmalara isteksiz oldukları için. 4. 6. Binalar 1.2. havalandırma ve iklimlendirme sistemlerinin denetimiyle ilgili düzenlemelerin gerçekleştirilmesi enerji verimliliği açısından oldukça önemli bir konudur. bunun için ısı yalıtım malzemeleri kadar yapı elemanlarının da yaygınlaştırılması önem taşımaktadır. Bunun için daha önceden yapılmış binaların.

giderilmesi şarttır. atık madde. Kamu hizmet binalarında bütünleşik kaynak yönetimi (elektrik. İmkân olan yerlerde ısı geri kazanımı ve kojenerasyon sistemlerinin uygulanması verimlilik hesapları doğrultusunda teşvik edilmelidir. müteahhitlik şirketleri. Devlet tarafından kullanılan hizmet binalarına ve konutlara yönelik geniş kapsamlı bir enerji tasarrufu ve verimliliği programı başlatılması. Yerel yönetimlerdeki yapı denetim kadrolarının eğitilmesi. 6. Yurtdışında yürütülen konutlarda yakıt pilinden üretilen elektriğin kullanılması projeleri dikkatle izlenmeli. hastaneler. 140 . enerji kullanımına yönelik programlar uygulanmalıdır. mevcut bina ve inşaat standartlarının uygulanmasının kontrolünde de belediyelerin yetersiz kaldıkları gözlenmektedir. 5. Binalar bütünü içinde azımsanmayacak bir yer tutan kamu hizmet binaları. atık su) ile ilgili projeler geliştirilmelidir. su. Aynı şekilde. müteaahhit ve mühendislerin bilgilendirilmesi için çeşitli sivil toplum kuruluşlarıyla (meslek odaları. Bunun için enerji denetimleri yapılmalıdır. Belediyelerde baca bakımı servisi içeren bağımsız kazan kontrolü mekanizmalarının oluşturulması da bu alanda alınabilecek bir başka tedbirdir. 8. Enerji verimli mimari tasarımlar konusunda mimar. mimarlık büroları.) kamu kuruluşlarının ortak eğitim projeleri gerçekleştirmesi ve varolan projelerin yaygınlaştırılması. 1997 yılında başlatılıp sonuç alınamayan kamu binalarında enerji yönetimi için bir koordinasyon grubunun kurulması çalışmaları canlandırılmalıdır. kömür/fuel-oil/doğalgaz. özellikle ısı ve elektrik üretimini birleştirmeye dönük çalışmaların takibine önem verilmeli. bu alanda Türkiye’de yapılacak ar-ge faaliyetleri desteklenmelidir. belediyelerin bu konuyla ilgili kadrolarının takviye edilmesi gerekmektedir. topluma örnek olacak ve bu alanda teşvik edici bir rol oynayacaktır. vb. okullar. binalarda enerji verimliliğinin geliştirilmesi için önem arz etmektedir. turistik ve eğlence amaçlı binalarla özellikle büyük toplu konut alanlarında. ticari binalar. 7.

4. 6. 3. yakıt verimliliğinde uzun vadede önemli bir gelişme sağlayabilecektir. Ulaştırma 1. üretilen veya ithal edilen araçların bu prosedüre göre testten geçirilerek sertifikalandırılması sağlanmalı ve satış sırasında etiketlenerek halkın düşük yakıt tüketimi olan araçları seçimi için teşvik ortamı yaratılmalıdır.9. düşük yuvarlama direncine sahip tekerlek yüzeyleri. Şehir içi toplu taşıma filoları ile sanayi ve kargo filolarında sıkıştırılmış doğalgaz (LNG) türünden alternatif yakıtların kullanımının teşvik edilmesi yerinde olacaktır. 10. Verimsiz ev aletleri stoktan çekilmeli ve bunların daha verimli cihazlarla yenilenmesi amacıyla vergi indirimi gibi yöntemler uygulanmalıdır. Özellikle büyük. Piyasada satılan elektrikli ev aletlerinin üzerinde bulunan enerji verimliliğini gösterir etiketlerin önemi halka anlatılmalı. 141 . yüksek katlı ve hacimli binalarda her açıdan enerji verimliliği sağlayan ve raporda özellikleri izah edilen akıllı bina sistemlerinin uygulanması için teşvikler geliştirilmelidir. toplumun bu konuda bilinçlendirilmesi için eğitici faaliyetler düzenlenmelidir. Bu uygulama. ithal edilen araçlarda ise benzer verimlilik standartlarının zorunlu hale getirilmesi gerekmektedir. sürtünme azaltıcı malzeme ve tasarımlar üzerinde çalışmalar yapılmasının teşvik edilmesi ve bu konudaki ar-ge faaliyetlerinin desteklenmesi gerekmektedir. 2. 11.2. araç verimliliği konusunda Japonya’daki Top Runner programını örnek alan bir program geliştirilmesi. Ülkemizdeki araçların yakıt verimliliğinin tespiti için AB ve ABD’deki gibi bir test prosedürü geliştirilmeli. Türk otomotiv sanayiinde düşük ağırlıklı karoser malzemeleri kullanmaya ve gövde hava direncini azaltmaya yönelik araç gövde teknolojileri. Ülkemizde üretilen tüm araçların birim yakıt tüketimlerinin düşürülmesi amacıyla üreticilerden gerekli üretim değişikliklerine gitmelerinin istenmesi.3.

böylece yüksek kapasiteli raylı toplu taşımanın halka benimsetilmesinin kolaylaştırılması gerekmektedir. başka toplu taşıma modlarının (otobüs. 7.5. vb. 142 . Yakıt ekonomisi açısından şehir içindeki trafik akışı optimize edilmeli ve yavaş trafik akışı olabildiğince engellenmeli. Şehir içindeki otobüs seferlerinin sadece ana yollardan değil ara caddelerden de geçerek servis yapmaları ve böylece bunların frekans ve hizmet düzeyinin fazla olmasının sağlanması gerekmektedir. 10.) yardımıyla aşılması.) trafik denetimlerinin sıkılaştırılması gerekmektedir. Malların karayolu dışındaki ulaştırma tipleriyle taşınması için alternatif politikalar geliştirilmeli. çeşitli tip karayolu taşıtlarının tam kapasitelerinde yüklenmeleri için trafik denetlemelerinde bu konuya ağırlık verilmesi gerekmektedir. bunun için sinyalizasyon sistemleri geliştirilmeli. Çok yüksek hızlı araba kullanımından kaynaklanan enerji kayıplarının azaltılması için özellikle şehirlerarası gelişmiş yollarda (otoyollar. 9. 11. Metroyla toplu taşımanın cazip hale getirilmesi için. bu alanda geniş kapsamlı bir reform paketinin hazırlanarak TCDD’nin yeniden yapılandırılması sağlanmalıdır. bölünmüş yollar. özellikle de tramvay ve metronun yaygınlaştırılmasına önem verilmesi bir zorunluluktur. böylece düşük hızlı trafik akışından kaynaklanan enerji kaybının azaltılması sağlanmalıdır. 8. vb. değerleri yüksek çıkan araçların bakımlarının yapılması da yakıtın verimli kullanılmasına katkı sağlayacak unsurlardan birisidir. özellikle demiryolu yatırımları desteklenmeli. 6. Şehir içindeki belediye taşıt filolarında taşıt başına katedilen yol uzunluğuna göre yakıt tüketimlerinin izlenmesi. 12. Taşınan birim yük başına yakıt tüketimlerinin azaltılması amacıyla. fiziki altyapı eksikliği gibi durumlardan kaynaklanan bazı bölgelere ulaşamama dezavantajının. Daha az enerji tüketen kentsel kitle taşıma sistemlerinin.

özellikle kombine çevrim santrallerinin yapımının özendirilmesi gerekmektedir. lisans almış şirketlere santral kurmada öncelik tanımak şeklinde bir teşvik uygulaması düşünülebilir. 15. yük ve yolcu taşımacılığının daha verimli seçenekler olan demiryolu ve denizyolu ulaştırma modlarına kaydırılması amacıyla altyapının ve filoların iyileştirilmesi için tedbir alınmalı. aynı çalışmaların elektrikli hibrid araçlar üzerinde de sürdürülmesi faydalı olacaktır. düzenleyici kurum olan EPDK’nın ve politika belirleyici kurum olan Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanlığı’nın koordineli çalışması yerinde olacaktır. Elektrik üretiminde enerji verimliliğini %90’lara kadar çıkarabilen kojenerasyon uygulamaları (hem ısı hem de elektrik üretimini aynı çevrim içinde gerçekleştiren sistemler) yaygınlaştırılmalı. 2. 14.2.4. 6. Bu teşviğin serbest piyasa ilkelerini ihlal etmeyecek şekilde yapılabilmesi için. Yeni santrallerin dizayn aşamasında verimlilik kriterlerine uyulması. mevcut termik santrallerin atık ısılarının değerlendirilmesi için çalışmalar yapılmalıdır.13. 3. bu alandaki projelerin desteklenmesi. 500 km/saat hız değerini aşabileceği düşünülen manyetik kaldırmalı (MAGLEV) tren teknolojilerinin uzun vadede Türkiye’de kullanılabilmesi için araştırmalar yapılması yerinde olacaktır. Başlangıç olarak. Elektrik Üretim Tesisleri 1. başta kömür gazlaştırma sistemleri ve akışkan 143 . Uzun dönemde. bu modlardaki atıl kapasitelerin değerlendirilmesi için işletme iyileştirmeleri yapılmalıdır. Hidrojene dayalı ulaştırma seçenekleri üzerinde uzun vadeli bir perspektifle çalışmalar yapılması. büyük kurulu güce sahip olacak termik santrallere küçük olanlara göre öncelikli biçimde yatırım izni verilmesi de önem taşımaktadır. Avrupa ve Kuzey Amerika’da bu ülkelerin kaynaklarına göre geliştirilmiş kömür yakma teknolojilerinin ülkemize özgü kömürlere birebir uygulanamayacağından hareketle. 3. Elektrik üretiminde yeni santral teknolojilerine sınırlı da olsa teşvik verilmesi.

Mevcut termik santrallerde insan gücü verimliliğinin artırılması. OG dağıtım trafolarında puant gücünün kurulu gücün %35’i mertebesinde olmasının. Elektrik iletiminde eskiyen hatların yenilenmesi için çok kapsamlı bir proje geliştirilmeli. Santrallerin yüksek verimle ve mümkün olduğunca yüksek kapasitede çalışması. 6. yeni santral ihtiyaçlarını öteleyecek ve birincil kaynakların verimli kullanılmasını sağlayacaktır.5. otomasyon ve koruyucu bakım uygulamaları ile arızaların azaltılması. Mevcut termik santrallere yeterli miktar ve dizayn kalitesinde yakıtın sürekli olarak temin edilmesi. Özellikle puant zamanlardaki sıkışıklığın aşılmasında ve sistem yük eğrisinin yataylaştırılmasında belli bir oranda katkı sağlayacağı düşünülen senkron paralel esaslı elektrik ithalatı için gerekli altyapı tamamlanmalı. 4. piyasa serbestleştirmesi sürecinde de üretim verimliliğinin devam etmesine katkı sağlayacaktır. 3. 144 . bitümlü şist ve turbaya adaptasyonu için pilot ölçekte çalışmalar yapılmalıdır. projeyle ilgili harcamalar iletim tarifesinden gelen gelirle karşılanacak şekilde yıllara sari biçimde planlanmalıdır. Özelleştirilecek santrallerin satış şartnamelerine alıcı firmaların belli verimlilik uygulamaları için yatırım yapacaklarına dair hususlar konulması. yedek parça stok kontrolü sistemlerinin kurulması. Elektrik İletim ve Dağıtım Tesisleri 1. 5.2. ihtiyacın çok üzerinde bir kurulu gücün varlığına ve ihtiyaç fazlası kurulu güçten dolayı gereksiz bir teknik kaybın söz konusu olduğuna işaret ettiğinden hareketle. rehabilitasyonların zamanında yapılması gibi önlemlerle santral iç tüketimleri azaltılmalı ve santrallerin en yüksek verimle çalışması sağlanmalıdır. 6. 2.4 kV arasındaki gereksiz gerilimler iptal edilmelidir. bu kapsamda 400 kV gerilim seviyesine sahip Türkiye-Yunanistan hattı zamanında bitirilmelidir.yatak olmak üzere çeşitli temiz kömür yakma teknolojilerinin Türk linyitleri. 33 kV ile 0. linyit santrallerindeki kömür kalitesinin değişkenliğinden kaynaklanan enerji kayıplarının azaltılması da aynı kapsamda ele alınabilecek tedbirlerdendir.

şebekelerin plan ve proje aşamasında bir dağıtım trafosuna bağlı çok sayıda direğe sahip uzun hatların ilk yatırım sırasında ucuz olduğu ilkesinden vazgeçilmesi ve bunun yerine en yakın trafodan beslenen kısa hatların tercih edilmesi gerekmektedir. Akıllı sayaç kullanımı yaygınlaştırılarak abonelerin bir merkezden kontrol edilmesi. 10. Bir şehirdeki orta gerilim dağıtım ve trafo merkezlerini. Yaz aylarında özellikle turistik bölgelerdeki otellerin. Uzun hatlarda enerji kaybının çok yüksek olduğu gözönünde bulundurularak. Dağıtım varlıklarının özelleştirmesinden sonra sektörde başlayacak serbestleşme sürecinde bu yaklaşımları uygulamaya koyacak yasal mevzuat ve ikincil düzenlemeler şimdiden oluşturulmalıdır. 5. 8. dağıtım kontrol merkezinden canlı izleyen ve anahtarlayan on-line bir veri toplama ve kumandalama sistemi olan SCADA yaygınlaştırılmalıdır. Dağıtım kaçaklarının azaltılması için en etkili yöntem olacağı düşünülen dağıtım varlıklarının özelleştirilmesiyle ilgili program aksatılmadan yürütülmelidir.3. 9. Talebin yönlendirilmesinin son derece başarılı bir maliyet-etkin enerji yatırım programı ortaya çıkardığı gözönünde bulundurularak. yaz mevsiminde bu yerlerdeki denetimlerin artırılması önem taşımaktadır. 145 . diğer ülkelerdeki tüm DSM ve IRP programları incelenmelidir. bunun için ciddi bir mühendislik çalışması yapılarak düşük kapasite ile çalışan ancak kurulu güçleri yüksek olan transformatörler uygun güçlü transformatörler ile değiştirilmelidir. 7. 4. eğlence yerlerinin ve turizm merkezlerinin elektrik kaçaklarında önemli bir paya sahip oldukları tespitinden hareketle. Ana indirici merkezden abone sayacına kadar şebeke elemanlarını sistemden izlemeyi sağlayan ABONE-NET projesi yaygınlaştırılmalıdır. 6. Puant güce göre kapasite kullanım oranı %35’ten %65’lere çıkarılmalı. abonelere ait istatistiksel verilerin tutulması. Elektrik kayıp-kaçak oranları çok yüksek olan İstanbul’un Avrupa yakası ile bazı Güneydoğu illeri için kaçağı azaltmaya yönelik özel tedbirler geliştirilmelidir. çok zamanlı sayaç uygulamalarının yaygınlaştırılması gibi teknik önlemlere yaygınlık kazandırılmalıdır.

hem ulaştırma maliyetlerinde büyük yer tutan. Enerji sektöründe sadece muhtemel talebi karşılamaya yönelik biçimde oluşturulacak enerji stratejilerinin hem yetersiz kalacağı. Petrol ve doğal gaz kaynakları açısından büyük oranda dış bağımlı olan. hem de dünyadaki yaygın eğilimlerle uyumlu olmayacağı görülmektedir. bu planda enerji verimliliği ve sektörel enerji yoğunluğu gibi faktörlerin de dikkate alınması büyük önem arz etmektedir. 146 . Uluslararası pazarlarda rekabet etme durumu içinde olan Türkiye'deki sanayi kesiminin de enerjiyi yeterince verimli kullanamadığı istatistiki verilerden anlaşılmaktadır. kömürlerinin ısıl değerlerinin düşük düzeylerde seyrettiği. Bu çerçevede. hem de ticarethanelerden konutlara kadar pek çok yerde halkın doğrudan kullandığı ve maliyetini karşıladığı enerjinin verimli kullanılması daha da önemli hale gelmektedir. bütün hidrolik kaynaklarını değerlendirmesi durumunda bile 2015-2020 yılları arasında başka kaynaklardan üretilmiş elektriğe ihtiyaç duyacağı öngörülen Türkiye’nin. enerjiyi en verimli biçimde üretmesi. iletmesi ve tüketmesi gerektiği açıktır. bir ulusal sanayi planlaması yapılması. bunun ilerleyen yıllar içinde artacağının öngörüldüğü gözönüne alındığında. Bazı sanayi kollarının enerjiyi oldukça verimsiz kullandığı Türkiye’de. enerji verimliliği gelişimi açısından uzun vadede büyük önem taşımaktadır. Böyle bir plan sonucunda uygulamaya konulacak politikalar. tüketime arz edilen enerjinin verimli kullanılması ve genel enerji tüketiminin konforu etkilemeden düşürülmesi büyük önem taşımaktadır. Türkiye’nin birincil enerji kaynakları açısından büyük oranda (yaklaşık %70) bir dış bağımlılığa sahip bulunduğu. Oysa enerjinin verimli kullanımıyla ilgili göstergelere göre Türkiye’nin dünya ortalamasından bile geride olduğu ve bir birim katma değer üretebilmek için pek çok ülkeye göre oldukça yüksek düzeyde enerji harcadığı görülmektedir.SONUÇ Stratejik bir alan olan enerji sektöründe meselelere stratejik bakış açılarıyla yaklaşılması bir zorunluluktur. hem sanayi üretiminin önemli girdilerinden birisi olan.

hidrojene dayalı ulaştırma seçenekleri. halkın bilinçlendirilmesi gereği hâlâ devam etmektedir. duvar ve cam izolasyonları açısından yetersiz. bütünleşik kaynak planlaması. Yük ve yolcu taşımacılığında en verimli seçenekler olan demiryolu ve denizyolu ulaştırma modlarının payları ülkemizde çok düşüktür. Türkiye’de elektrik enerjisinin verimli tüketildiğini söylemek mümkün değildir. akıllı bina uygulamaları. vb. yakıt pili uygulamaları. Dünyadaki başarılı enerji verimliliği programlarının ancak çok az bir kısmının (binaların sertifikalandırılması. Binaların ısıtma. Bu binaların enerji tasarrufu açısından rehabilitasyonu büyük önem taşımaktadır. Türkiye’nin eski tarihli termik santrallerinde elektrik üretim verimliliğinin son derece düşük olduğu da bu tabloya eklendiğinde. Türkiye’deki binaların büyük çoğunluğunda enerji verimliliğinin yükseltilmesi için alınabilecek en temel tedbirler bile bugüne kadar yeterince uygulanamamıştır. Ulaştırma sektöründe enerji verimliliği. diğer yandan karayolu taşıtlarının birim yakıt tüketimlerinin düşürülmesi için çok kapsamlı verimlilik programlarına ihtiyaç duyulmaktadır. Binalardaki enerji tasarrufunun içinde değerlendirilebilecek olan elektrikli ev aletlerinin verimliliği konusunda. elektrikli ev aletlerindeki verimlilik uygulamaların başarılı olması için. Türkiye’de enerji verimliliği açısından en az gelişme sağlanan konudur. cihazların etiketlenmesiyle ilgili mevzuat tamamlanmıştır. Buna karşılık karayolu taşımacılığının payı yüzde 90’ların üzerindedir.) Türkiye gündeminde hak 147 . havalandırma ve iklimlendirme sistemlerinin denetimi konusundaki zaafiyet. kaçak kullanıcıların aşırı ve pervasız sarfiyatları da enerjinin israf edilmesine yol açmaktadır.Türkiye’deki verimsiz enerji kullanımında binalarda tüketilen enerjinin de önemli bir payı bulunmaktadır. bütünleşik kaynak yönetiminden uzak ve enerji tasarrufu açısından geri olması sonucunu doğurmuştur. elektrik sektöründe de enerji verimliliği açısından alınması gereken birçok tedbir olduğu ortaya çıkmaktadır. ancak. talep tarafı yönetimi. Bir yandan yük ve yolcu taşımacılığında demiryolu ve denizyolu seçeneklerine ağırlık verilmesi. enerji verimli mimari tasarımlar. Türkiye’deki binaların büyük çoğunluğunun çatı. Elektrik dağıtımında yaşanan kayıp ve kaçaklar elektrik tüketimini artırararak yeni enerji yatırım ihtiyaçlarını artırırken.

enerji açısından büyük bir tasarrufun sağlanması mümkün gözükmektedir. çalışmada sanayi sektörü için hesaplanmıştır. Alınması önerilen tedbirler doğrultusunda diğer sektörlerde de benzer tasarrufların yapılmasıyla. Bu açıdan. halkın enerji verimliliği konusunda bilinçlendirilmesine yönelik çalışmaların daha etkin yürütülmesi ve bunun için kamusal tüm birimlerin desteğininin sağlanması.ettiği yeri bulabilmiş olması. enerji verimliliği çalışmalarının temel adımlarından biri olarak ortaya çıkmaktadır. 148 . konunun bütün toplumca benimsenmesinin sağlanması açısından büyük önem taşımaktadır. İlgili bütün kuruluşların katılımıyla oluşturulacak bir enerji verimliliği ulusal eylem stratejisinin hazırlanarak uygulamaya konulması ve uygulama sonuçlarının periyodik olarak izlenmesi ise. Büyük çoğunluğunun kendisini birkaç sene içerisinde amorti ettiği yatırımlarla ne oranda büyük bir tasarruf sağlanabileceği. Türkiye’de enerji verimliliği ile ilgili yeterli bilincin oluşmadığını ve konunun öneminin yeterince iyi anlaşılamadığını göstermektedir. Oluşturulacak bir enerji verimliliği ulusal eylem stratejisinin gecikmeden hayata geçirilmesiyle. Türkiye’nin her yıl hızla artan enerji talebinin kısmen de olsa yavaşlatılması ve enerji kaynakları için yurtdışına aktarılan dövizin azaltılması mümkün olabilecektir.

EKLER .

Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Tüketimi (TEP) .EK-1.

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1995 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 2653 17438 329597 64537 623 14518 360706 239744 116 1100 14840 5609 633 3457 286920 68619 1226 13495 1298868 644560 1130 26112 215857 188135 717 17680 688860 302724 944 8171 150886 8074 5003 10828 67350 58517 LPG Taş köm. Kok köm. 19796 52879 23358 29110 15300 674 406 3678 12098 4623 366 0 58783 15 44383 172613 407657 70722 27615 2527702 56113 9393 0 29761 28219 1838 3187 Linyit Elektrik 345472 79352 104004 190054 10113 17995 13558 82084 90276 166216 1232536 404215 224 468205 1852 133059 15429 100571 Diğer* Toplam 27740 962.822 23763 978.496 4685 70.640 17900 478.160 6387 2.324.209 886300 3.605.277 845 4.090.685 20307 362.447 937 291.879 TOPLAM 13.164.615

* Diğer=Gazyağı, odun, petrol koku, prina, nafta, talaş, asetilen, asfaltit, grafit, fırın gazı, propan, pamuk çitiği, kalorifer yakıtı, katran, kabuk, siyah likör, saf kükürt, vb.

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1996 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 2153 19868 288710,7 98998 1062 5616 272991 220676 123 1236 9106 9529 333 1997 233625 64221 1050 9936 2266571 736394 1268 35566 145373 348915 671 17670 746526 299113 675 8635 135919 8967 2628 11920 28080 78192 LPG Taş köm. Kok köm. 18509 60519 45329 14337 12470 3342 1365 6947 5604 7027 890 8442 10178 109 142117 132467 502315 54401 22671 2700915 188838 15611 7526 33432 25727 4727 5789 Linyit Elektrik 432101 90185 106302 239249 12988 21870 13595 70514 97415 181673 1185164 414028 195 554648 783 134859 11605 102128 Diğer Toplam 94864 1.151.237 71667 947.712 4190 72.958 175022 575.666 228468 3.673.911 803703 3.623.200 19709 4.550.956 21490 367.897 25513 296.309 TOPLAM 15.259.846

151

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1997 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 4041 24919 293370 102814 1501 8702 285882 280238 112 1856 11015 21700 104 2291 265204 74368 4035 13501 1835261 810854 1415 49791 164703 388251 606 22066 697017 472496 372 6249 148252 7081 2944 12313 27411 100631 LPG Taş köm. Kok köm. 28832 92497 48815 36546 9 16 5038 10624 0 21071 4790 0 17397 108 77719 136239 402239 30969 29129 2671410 364206 5998 7530 66288 29810 8081 6347 Linyit Elektrik 453632 92984 100768 264805 13693 21403 4922 71495 94108 182340 1305727 432189 2 576456 589 141643 10099 112764 Diğer Toplam 110034 1.251.938 75098 1.053.565 4065 89.506 156293 600.538 235874 3.271.197 890185 3.801.708 49816 4.883.204 23089 407.091 37526 347.926 TOPLAM 15.706.673

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1998 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 5394 30652 322808 113231 1935 8198 275875 298587 155 2083 7570 21872 354 5053 273610 55534 2290 14172 1832064 709005 4492 31072 170992 326359 864 28211 710131 579975 264 2919 113288 12836 3627 9767 21609 83317 LPG Taş köm. Kok köm. 32127 94551 53585 53034 425 425 5915 9828 0 28870 8574 0 20577 12 120338 179473 254719 217924 36186 2598426 431293 4483 12539 18033 34510 5881 6670 Linyit Elektrik 537000 92923 84105 248377 7034 20447 2272 77814 100595 189241 1247007 425424 0 566725 250 133050 10139 110785 Diğer Toplam 97503 1.379.774 72366 1.043.327 7575 82.479 185118 637.199 248402 3.236.696 946800 3.804.262 146021 5.097.832 38551 336.213 32393 318.698 TOPLAM 15.936.480

152

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1999 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 5531 20078 324351 113629 3905 9549 276919 309143 320 2555 10460 31038 570 3123 170644 62125 3804 22367 1786170,9 294522 3658 71886 266693 373989 955 25834 598083 623353 220 4155 110470 20989 3273 13244 23810 94279 LPG Taş köm. Kok köm. 42843 96992 46040 77472 39983 5 7004 19018 2130 24193 10261 0 39820 0 108553 219113 394768 51080 37749 2702346,6 333227 8841 7430 1813 34575 13 11167 Linyit Elektrik 464833 118742 54292 351016 2765 25594 4313 70397 100652 229212 1027961 437663 49 564407 249 127586 4949 134495 Diğer Toplam 116790 1.349.829 77090 1.199.374 9532 110.416 239994 585.620 184098 2.769.199 1109894 3.956.705 13239 4.899.243 21646 303.399 65865 385.670 TOPLAM 15.559.455

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2000 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 4747 21699 282695 132605 2232 9564 271469 300877 337 2607 10121 40347 827 3543 235173 69586 3812 14232 1760773 343853 3264 64108 348516 422564 646 29981 722604 644829 221 2860 108629 23288 4469 10837 32317 77870 LPG Taş köm. Kok köm. 38026 76577 44582 58260 40086 19970 5127 13447 2090 30261 6292 0 52247 16516 89004 229902 381119 316673 37244 2821268 419707 11257 7804 2168 38850 618 4049 Linyit Elektrik 435020 109836 73006 339924 1470 25381 7820 86298 78253 212692 964978 430658 11 530947 300 123185 5134 136948 Diğer Toplam 148317 1.294.103 112715 1.228.103 6747 107.676 241614 681.414 195008 2.766.390 958329 4.120.111 20167 5.227.404 23812 303.524 42188 353.282 TOPLAM 16.082.007

153

Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2001 Yılı Enerji Tüketimi (TEP) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü
Gıda sanayii Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol, kau.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii
Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 2130 16196 263917 147850 2239 10719 245235 316328 587 2825 8641 43663 820 3123 258129 83413 3170 19257 1867981 379242 3225 51139 274946 401196 310 22169 555438 637090 177 2349 87767 24624 2937 10327 29626 69871 LPG Taş köm. Kok köm. 31276 61134 35811 43953 28382 1340 2217 9637 2090 24073 9329 0 39493 0 69677 208518 251555 353052 40461 2338608 331101 7678 7495 3849 36492 14 9951 Linyit Elektrik 373104 105496 76447 339000 1267 23550 7775 73605 96714 177225 1002959 400913 68621 476189 360 126253 2575 126349 Diğer Toplam 129165 1.166.080 101621 1.165.263 12164 106.643 164096 624.363 126684 2.779.443 961364 3.908.867 13837 4.483.824 37305 297.858 40433 328.574 TOPLAM 14.860.914

154

Türkiye’de Sanayi Alt Sektörlerinin Enerji Tüketimlerinin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) 155 .EK-2.

50 0.26 1.24 9.63 3.97 1.81 4.56 29.00 4.94 27.Gıda Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.79 26.73 34.78 22. 2.07 100.21 0.35 3.43 38.85 3.19 3. Kok köm.18 1.19 1.86 24.92 6.04 0.33 6.46 3.18 100.32 1.32 0.08 100.00 8.00 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.19 0.00 7.07 1.68 5.13 100.72 100.99 23.80 23.13 26.00 8.24 3.44 2.50 0.60 0.41 2.94 5.40 8.15 LPG Taş köm.43 8.00 8.13 8.78 0.90 2.08 8.53 7.00 9.83 36.81 34.62 8.43 100.25 0.43 1.59 28.14 0.00 11.88 100.00 0.00 Tekstil Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.62 0.18 0.27 5.46 100.26 3.61 5.00 8.39 22.77 2.00 7.73 25.21 0.79 100.09 25. Kok köm.33 0.56 100.17 7.39 3.00 6.06 5.42 0.83 27.56 25.00 7.88 3.41 1.92 21.23 7.22 23.06 23.80 33.44 0.49 32.49 24.39 2.44 8.56 0.11 Linyit Elektrik 10.03 8.48 36.10 24.94 2.51 1.24 37.81 23.00 6.88 8.06 1.00 5.05 27.09 Diğer Toplam 2.19 0.74 3.23 6.68 LPG Taş köm.37 1. 2.68 21.24 100.70 0.04 6.42 11.94 100.68 6.63 19.47 0.49 2.22 25.07 Linyit Elektrik 35.63 12.43 100. 156 .60 0.53 29.33 0.30 7.00 11.44 28.08 0.11 0.29 0.00 9.05 Diğer Toplam 2.84 10.28 1.65 100.92 3.

00 40.35 40.42 9.00 6.10 40.02 1.32 25.94 LPG Taş köm.40 100.53 9.19 22.01 14.35 0.98 100.53 24.31 24.00 30.08 9.53 1.47 3.06 0.06 0.04 1.52 0.03 100.52 7.00 Linyit Elektrik 2.25 11.29 2.38 44.68 5.49 0.92 0.52 34.00 1. 0.53 29.25 0.40 37.50 23.21 0. Kok köm.87 0.00 29. 157 .49 1.79 42.14 10.00 Kâğıt Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.16 12.00 5.74 100.46 100.63 100.18 26.94 0.84 17.66 1.01 7.00 3.00 35.13 1.Orman Ürünleri Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.86 1.55 2.80 29.76 12.00 4.94 2.27 100.00 4.31 2.57 1.13 2.51 10.15 1.36 12.87 9. Kok köm.00 8.00 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.93 4.74 12.65 8.11 0.17 11.00 26.74 100.57 5.00 6.17 2.07 12.94 8.72 0.61 0.98 15.22 0.56 21.38 0.02 0.18 1.18 100.58 11.63 100.16 1. 0.17 1.21 17.72 60.47 28.12 0.21 0.00 4.13 0.30 23.51 0.28 100.31 9.96 Linyit Elektrik 14.41 100.13 0.00 7.00 4.19 2.92 0.36 12.69 12.82 11.97 0.34 13.08 0.91 0.10 0.50 41.47 17.00 11.47 0.15 12.36 LPG Taş köm.48 13.08 Diğer Toplam 6.06 0.35 0.91 8.80 0.00 9.00 26.05 100.79 Diğer Toplam 3.79 2.36 23.75 0.44 0.13 1.63 11.24 0.22 1.34 17.54 100.16 0.

82 4.65 100.03 10.00 22. 2.15 2.00 2.50 10.64 LPG Taş köm.00 7.89 100.64 0.94 2.22 1.00 7.00 3.22 0.59 100.19 11.03 0.91 0.00 23.29 5.21 32.81 64.74 9.63 8.85 3.57 3.88 7.79 0.98 4.12 0.58 0.27 100.35 11.42 0.46 10.63 0.31 7.04 0.03 Linyit Elektrik 34.07 0.44 0.00 24.91 0.96 3.21 0.43 0.33 6.45 25.66 10.08 1.00 3.43 34.14 0.25 7.53 0.78 11. Kok köm.72 1.00 4.99 5.00 2.48 6.04 1.73 0.45 0.53 0.67 100.82 6. 4.05 100.83 7.51 Linyit Elektrik 3.98 1.38 Diğer Toplam 0.69 20.00 28.89 0.26 LPG Taş köm.87 0.58 55.71 11.56 100.10 24.09 1.50 3.38 0.00 7.18 25.69 3.58 0.72 5.08 1.73 5.05 0.98 11.00 1.72 6.88 5.65 12.42 100.58 100.60 3.64 0.27 61.81 4.58 10.Kimya Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.21 13.41 56. 158 .60 21.26 0.12 0.00 6.28 0.31 1.33 10.00 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.66 13.42 10.69 5.44 9.56 8.22 100.00 24.18 100.88 27.86 1.26 Diğer Toplam 24.37 32.00 3.06 23.03 0.51 63.05 100.03 0.92 1. Kok köm.01 9.26 100.58 9.79 11.00 23.49 8.44 56.11 0.54 9.28 2.11 5.00 6.00 Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.69 67.14 0.21 100.65 4.70 5.31 4.

55 13.38 Linyit Elektrik 0.80 0.59 0.01 0.71 53.31 100.01 0.71 50.73 5.39 Diğer Toplam 5.94 2.97 8.46 0.07 1.70 3.02 0.00 11.80 0.07 0.00 0.63 2.50 59.57 13.91 2.21 12.21 36.08 0.00 12.00 8.01 0.44 0.51 36. 2.36 2. 159 .71 7.02 100.84 100.21 4. Kok köm.67 100.13 100.45 0.08 42.94 35.05 9.74 0.00 5.58 2.23 0.00 11.60 54.02 0.16 6.00 7.00 1.60 3.67 0.84 7.16 7.07 39.12 0.05 0.40 6.37 0.35 4.25 41.27 LPG Taş köm.38 0.16 1.49 12.52 1.42 1.52 100.00 11.00 12.00 7.71 0.58 0.57 0.87 33.79 0.97 8.85 16.00 2.52 0.68 61.00 10.18 2.57 0.02 0.47 100.29 Linyit Elektrik 0.90 52.26 2.09 1.00 5.14 34.82 12.54 36. 0.01 0.03 0.93 11.39 100.68 0. Kok köm.43 16.00 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.24 2.40 0.62 Diğer Toplam 0.45 14.00 0.72 0.02 100.53 12.92 0.35 36.60 100.00 11.00 Demir-Çelik Dışı Metal Ana Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.37 36.66 0.39 16.57 0.00 0.45 0.79 7.47 1.43 100.39 14.27 9.12 42.79 29.01 11.34 0.46 0.77 55.10 40.33 3.79 1.Demir-Çelik Metal Ana Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 0.41 6.85 100.15 0.27 100.71 2.00 0.71 2.09 1.47 8.21 LPG Taş köm.86 100.06 0.53 10.28 1.19 0.82 0.

85 2.89 4. 160 .90 32.15 22.02 21.83 1.29 34.31 100.78 38.00 10.48 26.57 2.27 3.02 9.18 34.15 11.32 100.85 3.54 7.71 3.07 9.61 100.00 8.26 LPG Taş köm.45 Diğer Toplam 0.06 6.00 2.76 1.79 100.41 3.45 38.96 0.67 0.47 2.14 9.07 20.00 3.76 0.60 1.Metal Eşya Sanayiinde Enerji Tüketimimin Yıllar İtibariyle Kaynaklara Göre Dağılımı (Yüzde) Yıllar 1995 1996 1997 1998 1999 2000 2001 Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 1.00 17.32 1.00 11.14 3.90 11.03 Linyit Elektrik 5.00 12.85 3.04 0.39 0.46 3.43 6.92 1.08 100.05 0.78 26.09 8.09 8.82 10.94 100.17 24.45 1.71 23.00 0. Kok köm.00 10.92 34.14 0.63 1.11 0.00 Bu tablo DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.95 8.89 3.17 1.87 1.28 34. 9.88 28.68 1.16 100.

EK-3.1995 Yılı Fiyatlarıyla) 161 . Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Harcamaları (Milyon TL .

774 462.315.743 Fuel-oil 2.108 0 10.483. 349.677.618.708 211.791 586.624.481 50. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.109.540 183.751 159.121.679.759 13.091 1.599 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1996 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.873 255.169 Taş köm.642 6.258 90.534 236.252 10.929.003 2.567 Fuel-oil 2.742 5.132.037.084 Kok köm.805 4.197 22.860 Doğalgaz 648.264.667 544.108.357 12.481 45.066.235 542.749 1.601 Motorin 525.022.655.971 356.693 Elektrik 3.692.923 1.214 23.699 497 2.950.902 3.941 Diğer 967.016.402.694 2.170.825 525.961 5.161 2.399 2.208 41.284 1.983 42.444.527 6.279 5.085.978 29.777 6.380 18.970.716.603 361. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.873.175 1.860 970.805 4.863.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1995 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.919 60. 298.541 498.884 19.747 25.901 366. 162 .344 299.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 92.635 14.664 2.415.478 109.235 884.618 5.366 6.173.466.885 2.215 237.470 5.927 Doğalgaz 1.349.267.371.001 648. kau.861 566.364 107. 203.261 39.050.917 Toplam 12.510.946 TOPLAM 129.100 2.934 14.446 252.522 6.969 TOPLAM 165.930 33.847 434.197 6.198.632 27.942 37.124 869.702.511 1.914 464.033.732 96.527 39.256 231.706 22.276 2.771 223.150.201.770.097 5.048 357. kau.724.069 17.573 12.422.522.812 5.234 92.010 12.759 4.223 20.637 1.792 5.563 102.245 1.872.158 Linyit 2.669.500 0 364.019.433.721.005 9.829 1.264 11.665 22.769.984 Taş köm.402 140.521 LPG 266.901 6.447 72.263 130.545 196.652 10.666 2.485 2.437 3.ve plastik ür.246 32.572.248 13.373 5.508 3.689.671 1.190.728 344.141 229.255 91.133 LPG 207.818 76.770 Kok köm.636 6.208.197 149.889 964.370 48.374 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.732 874.189 156.201 81.989 113 1.019 3.261 328.079.220 24.668 923.405.643 105.164.515 48.920 291. 365.174 1.558 14.957.611 19.528 38.294 44.325 40.889.102 Motorin 341.137 160.767 53.201.554 152.830 111.127.947 17.385 83.112 126.623.356 223.103 43.429.447.448.377 34.194 503.196 10.664 15. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.716 3. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.718 192.489 1.534.473 Diğer 134.747 6.245 6.958 Linyit 1.244 272.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 73.651 35.259.ve plastik ür.816.093 Toplam 9.256.381 75.055.221 Elektrik 3.602.163 1.460.419 516.516 223.831 270.025 34.493 52.193 38.278 4.657 391.480 226.459.374 23.055 1.

260.144 LPG 485.128 10. kau.454 74.422 Elektrik 3. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.192 165.774 3.517 484.263 39.426 472.311 67.852.688 87.655 815.969 311.590 603.208 7.513 Linyit 3.654 3.653 29.427 39.685 47 1.304 0 0 611.932 4.996 53.419 345.335.044 175 0 0 402.736 16.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1997 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.727 45.565 Fuel-oil 2.183.140 4. kau.305.477 159.907 45.990 Doğalgaz 1.132 853.434.367 349.283 9.491.993 779.510 623.404.030 75.019.547 45.088 38.638 5.629.420 3.605 6.796 10.413 536.665 2.073.177 34.291.590 16.865.046 Diğer 1.155 511.697 1.481 4.914 571.898 272.117 20.031. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.163 78.947 640.441 338.461.458 51.810.155.963. 641.088 411.309.075.656.770.486 66.098 155.062 3. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.629 18.079 7.641 5.711.558 7.458 35.635 1.245.814 836.167 122.774 10.809 506.421 9 5.825 Linyit 3. 530.231.888 Diğer 1.608 Toplam 14.606.841 6.172 5.266 82.584 7. 163 .232.132.086 3.498.501 2.515.062 205.503 1.532 1.544.825 5.498.630.699 Toplam 15.899.576 1.482 4.174 195.939 719.725 23.709 281.394 262.052 31.416 Motorin 824.391 22.148.815 78.536.773.231.168.391 43.654 397.547.433.256 11.424 16.579 12.209.673 70 65.200 2.252.668 77.325.406.109.102 275.154 105.792.867.835 1.095 86.239.101.249 28.763 58.996 7.784. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.366 804.382 425.253.274.271 2.747 3.054 613.ve plastik ür.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 169.052.963 91.154 395.665 Fuel-oil 2.050 18.411 579.281 6.315 6.474 LPG 540.213 334.500 5.449 73.401 TOPLAM 166.748 725.164.982 79.631.854 53.981 413.076 957.540 67.751 797.159 708.218 Kok köm.113.338 88.151 79.022.530.559.515.473 6.ve plastik ür.600.255. 564.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 219.717.458. 634.752.761 135.220 56.294 4.503 7.973 3.841 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1998 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.682 Doğalgaz 1.531.405.062 4.187 404 1.098 Motorin 606.269.230 239.097 0 1.620 19.502 7.519 898.441.090 183.128 134.166 Elektrik 3.152.115 11.195.402 1.903 140.344 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.282 Taş köm.670 TOPLAM 172.748 139.100 121.260.062 83.023 Taş köm.347 Kok köm.918 2.377.575 2.234.736 4.007 334.084 843.731 1.096 7.938.915 138.686 71.661 119.748 3.178 1.816 1.263 18.047 1.726 3.688 83.554.324.737 275.416.357.

097.533 490.786 75.290.936 308.483 11.048 1.025.972. kau.570.108 Fuel-oil 3.639 463.648 Motorin 781.012 472 1.039.722 1.352 1.216 19.697 2.598 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2000 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.965 1.562 8.512.692 11.379 TOPLAM 174.130 123.861 3.945 10.204 14.786 231.382 90.830 49.783 2.528.413 367.683.277 185.945.936 3.004 6.322 2.235 276.833 636.839 217.171 159.418 42.832 Motorin 630. 465.449 6.317 1.281.976 11.405 6.518 795.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 279.863 7.838 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.954 19.640.344.966 6.769 0 670.331.694 39.399.281 243.854 626.376.022 16.220.408 87.306 3.576 695.166 Doğalgaz 1.583 Toplam 15.100 3.440.521 773.087 48.938 3.340.054.563 188.107 4.416 35.939 1.240 1.285.516.881 206.003.445.978 479.843 69.573 3.682 892.211.778.264.775.085 29.987 399.454 2.992 3.891 1.393 315. 387.412 Diğer 1.454.245 0 1.558 9.521.985 9.515 25.433 2.420 2.221 76.121 136.094 4.150 253.317 44.706 TOPLAM 185.ve plastik ür.184 63.784 235.617.612 650.244.413 17.478 46.680 Diğer 1.249.720 5. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.794.481 153.648 111.977.433.103 705.532.550.881.158 116.675.833.167 27.699.300 1.669.115.131 Kok köm.959 163.559.838 Fuel-oil 2.391 197.766 845.886 Linyit 3.093 2.252 38.865 832.610 21.982 5.485 133.346 368.567 6.846 10.293 812.138 40.544.902 1. 597.719 232.384 942.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 239.745 67 Kok köm.431 4.632 43.382 214.252 124.408 2.897.217.208 21.796 Taş köm.252 LPG 807.558 552.484 0 770.970 LPG 596.765.430 8.766 Toplam 17.730 3.543 3.842 6.790 4.967 13.856.594 45.306.230 608.241 124.270.612 35.374 11.873.349 133.167.758 97 2.540 8.309 100.687 Taş köm. 164 .170.463.ve plastik ür.131.851. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt. 379.703 325.418 47.764 30. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.774 35.009 581.969 25.710.463.883 2.248.982.128 65.275.983.355 2. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.889.097.868 95.108.554 2.996 Linyit 2.113 102.897.182.277 1.242.132.016 Elektrik 5.214.556.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1999 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.737.255 15.588.648 981.576 1.361.424 691.938 3.219 5.792 373.784 850.685 43.819.190.178 410.640.617 81.770 243.198 1.658. kau.409 266.729 799.319 2.120.524 15.456 47 4.391.590 2.957.942 5.108.106.955.802 12.405 4.463 241.715 329.949 Elektrik 4.303 Doğalgaz 1.678 661.

179 130.891 852.174.115 Linyit 2.800.780.733.282 171.732 10.151.408 150.788 1.741 2.737 5.455 25.144.416.974.200.096 11.978 3.446 967. kau.743 5.856 6.734.560 13.849.043.492. 165 .704 Elektrik 4.880.482 35 Kok köm.511 60.718 15.810.666 8.791.589 2.707 14.157.635 376.904 461.543 5.349 Motorin 558. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.220.377 15.858.265 24.354.204 556.873.920 268.418.769 Taş köm.937 170.628.495 4.759 6.153 402.784 2.664 529.239 43.948.991 1.214 15.498 1.485 6.742 343.181 Doğalgaz 1.130 1.696 5.111 8.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2001 Yılı Enerji Harcamaları (Milyon TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.383.200 2.527.626 737.357 667.043 331.194 109.189 1.352 116.705 78.672 2.579 20.485.557 LPG 623.705 83.456 1.002 674.738 485.377.052 20.022.982 3.089.341 39.607 1.860.573.053 820.827 Bu tablo DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.381 Diğer 1.438.367 711.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin 65.632 Toplam 14.328 32.175.551 21. 373.031 89.759 2.808 776.549 364. 344.117 1.726 4.837 Fuel-oil 2.746.456 3. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.407 71.739.455 372.224 111.045 200.911 4.633 34.402 0 1.ve plastik ür.560 TOPLAM 174.912 31.536 17.713.572.515 888.910 0 635.217.909.101.634 32.656 931.570.441 27.

Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Enerji Harcamaları (Bin Dolar .1995 Yılı Fiyatlarıyla) 166 .EK-4.

016 LPG Taş köm.004 37.553 7.577 128.603 310.628.ve plastik ür.187 20. Kok köm.851 887 5.021 1.895 14. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.754 2.703 2.350 5.581 3.504 3.378 337.641 63.854 373.004 322 747 2.584 225.358 12. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.021 25. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.776 131.928 7.499 57.728 4.144 48.925 37.287 430.053 837.892 90.975 88.482 58.064 9.404 735 3.633 8.985 7.018 812.037 11.824 376.603 7.324 22.956 66.426 152.612 59.784 2.118 27.596 54.133 227 518 427 1.192 456 4.999 951.245 113. Linyit 5.176 490 5.179 75.197 118 7.028 486 63 10.512 34 2.684 141.009 11 19.723 Diğer 21.815 TOPLAM Toplam 277.361 323.592 49.563 562 10.828.678 1.836 8.306 34.563 6.260 31.943 3.111 21.060 11.665 409.913 52.392 19.085 199. kau.989 4. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.874 Diğer 2.061 5.557 546 8.901 296.447 0 5.789 80.774 Elektrik 67.397 509 866 227 1.920 45.531 265 4.243 130.132 124.194 150.904 221 612 2.396 4.107 2.078 95.788 95.497 2 7.907 140.552 4.540 4.197 859 11.232 133.820 980 1.226 1. Linyit 4.493 23.451 31. Kok köm.972 115 646 2.482 3.207 11.862 127 248 1.719 917 3.312 11.720 755.656 56.189 922 TOPLAM Toplam 199.949 32 3.099 1.871 1.ve plastik ür.366 LPG Taş köm.012 7.184 285.626 30.347 701.599 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1996 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.484 2.658 35.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 1.069 44 0 2.424 53.254 70.330 4.356 6.145 64.863 21.338 19.959 134. kau.323 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.646 1.070 499 129 10.222 130.689 35.300 1.359 31.319 772 12.123 137.422 5.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1995 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.038 7.976 274 1.447 274.274 52.822 Elektrik 84.226 1.019 11.245 5.583 82.166 5.072 149.552 6.627 14.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 2. 167 .962 132 843 2.188 4.447 26.

612 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1998 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz Gıda sanayii 4.647.216 Kimya-petrol. kâğıt ürünleri ve basım sanayii 90 1.272 54.334 1 13. giyim eşyası ve deri sanayii 1.917 990.526 19.568 210.637 0 1.858 136.280 47.231 396.344 244.808 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.571 1.591 150.613 7.302 438.ve plastik ür.694 2.608 156.771.780 3.974 11.059 170.880 42 138 15.028 20.831 9.165 1.829 1.439 0 1.493 28.ve plastik ür.547 15.275 0 1.660 1.063 162.276 369.847 27.603 Taş ve toprağa dayalı sanayii 3.936 Elektrik 82.406 7.139 14.040 11.165 99.798 13.293 93.225 93. Kok köm.147 362.602 2.921 Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii 3.610 82.551 428.623 17.156 10.611 67.446 8.386 12.682 60.028 616.039 140.719 3.989 22.583 12.452 3.575 Diğer 31.591 82.909 121.654 859.597 Dokuma.608 5.659 95.414 73. kau.514 68.367 116.964 Sanayi Dalı \\ Enerji Türü LPG Taş köm.942 Demir-çelik metal ana sanayii 769 18.528 76.080 117 9.418 245.751 2 4 15.313 18.306 1.sanayii 1.512 1.259 Demir-çelik dışı metal ana sanayii 233 1.239 52.478 2.913 32.350 73.016 8.996 Elektrik 79.892 47. kau.274 46. Kok köm.118 6. Linyit 11. giyim eşyası ve deri sanayii 1.012 TOPLAM Toplam 322.764 1.315 Kimya-petrol.481 25.074 7.124 13.058 TOPLAM Toplam 335.969 Dokuma.080 31.684 Kâğıt.410 Demir-çelik metal ana sanayii 643 13.166 234.896 12.228 1.065 Demir-çelik dışı metal ana sanayii 501 4.642 130.650 43 11.951 3.546 Taş ve toprağa dayalı sanayii 1.491 Diğer 22.461 1.818 13.845 159.699 27.sanayii 3.698 6.326 28.840 14.639 151. Linyit 10.743 26.810 991 0 1.650 9.072 66.866 99. 168 .686 101.037 508 0 1.177 2.718 18.970 23.147 3.052 62.768 Orman ürünleri ve mobilya sanayii 163 1.850 684.821 7.780 74.625 17.716 162.719 10.245 4.164 9 8.424 42.025 114.327 5.410 36.066 403.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1997 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz Gıda sanayii 3.143 35.752 72.023 Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii 2.656 272.630 842.987 34.194 752 1.628 13.035 996.503 61.962 Orman ürünleri ve mobilya sanayii 130 1.038 11.740 6.239 17. kâğıt ürünleri ve basım sanayii 365 1.270 70.692 869 0 414 7.039 Kâğıt.938 2.517 223.036 18.540 Sanayi Dalı \\ Enerji Türü LPG Taş köm.918 164.312 6.286 1.925 17.083 156.385 950 5.742 4.

506 839 14.491 15. kau.329 1 1.721 4.967 132.247 134 963 940 117.243 13.324 10.757 44.933 17.031 61 420 21.275 65.738 246.734 8.923 945.054 6.511 43. 169 .849 4.026 2.222 81.506 867.185 55.302 208.315 77.202 67. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.501 16.830 3.069 10.314 668.937 4.651 2.452 4.061 8.289 81.755 18.688 10.237 8.520 1. Linyit Elektrik 13.343 Bu tablolar DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.994 145 40 13.061 1.403 883.643 31.427 75.308 77.599 41.146 179.199 19.670 13.308 30.291 3.921 75. giyim eşyası ve deri sanayii Orman ürünleri ve mobilya sanayii Kâğıt.825 15.128 772 0 566 15.223 104.747 17. kau.274 557.728 6.663 170.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 6.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 1999 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.119 17.237 0 16.155 5.040 1.002 257 2.706 4.sanayii Taş ve toprağa dayalı sanayii Demir-çelik metal ana sanayii Demir-çelik dışı metal ana sanayii Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz 5. Linyit 17.212 55.974 2.845 116.916 62.782 4.690 26.169 972 2.587 234 53 94.551 5.819.711 85.741 280. Kok köm.651 1.427 150.684 12.332 5.487 247 2.039 49.324 34.043 17.572 84.986 996 18.918 98 1.612 59.741 299.449 46.867 18.939 24.638 327.857 13.145 93 0 605 72.843 120.372 95.802 TOPLAM Toplam 384.107 3.494 52.094 8.094 2.428 LPG Taş köm.295 14.074 5.206 135.546 24.937 50.242 1 8.360 375.485 TOPLAM Toplam 334.365 185.074 8. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.490 5.793 1.980 342.173 71.683 1.024 LPG Taş köm.307 4.708 1.179 Diğer 36.878 130.490 56.105 235.827 426 2.675 7.993 27.566 134.447 473.802 70.248 781 21.ve plastik ür.384 775 20.825 357 1.115 91.362 2.055.811 38.868 13.834 12.443 22.073 Elektrik 113.258 5.485 640.ve plastik ür.517 1.367 48.146 177.982 2.518 260.063. kâğıt ürünleri ve basım sanayii Kimya-petrol.551 42.015 Diğer 40.389 8.644 10 5.050 2 349.912 7.093 462.618 96. Kok köm.335 14.447 36.492 10.063 2.524 3.627 49.151 24.940 215.115 57.440 42.298 6.942 1.133 5.232 Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2000 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Dalı \\ Enerji Türü Gıda sanayii Dokuma.

535 148.543 131.700 292.351 3.278 48.230 149. kau.853 191.221 Kimya-petrol.176 338.032 91.340 110.964 1.661 Dokuma.734 720 10.427 12.766 111.730 7.364 866.107 41.450 Orman ürünleri ve mobilya sanayii 561 1.178 26.183 45.431 Demir-çelik metal ana sanayii 343 14.Türkiye'de Sanayi Sektörünün 2001 Yılı Enerji Harcamaları (Bin $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Benzin Motorin Fuel-oil Doğalgaz Gıda sanayii 1.330 535 42 254 10.471 4.sanayii 3.007 7.143 240. 170 .627 600 0 441 15.267 Metal eşya ve makine-teçhizat sanayii 3.514 18.065 103.184 73.667 Sanayi Dalı \\ Enerji Türü LPG Taş köm.240 14.288 12.455 3.567 17.662 25.956 42.981 25.631 39.589 0 13. kâğıt ürünleri ve basım sanayii 753 1.820 11.650 7.498 Taş ve toprağa dayalı sanayii 2.441 314 45 17.988 7.862 32.971 1 2. Kok köm.622 19.818 78.808 Demir-çelik dışı metal ana sanayii 196 1.667 55.976 25.085 478.201 16.618 TOPLAM Toplam 319.147 1.ve plastik ür.889 347.868 Diğer 37. giyim eşyası ve deri sanayii 2.459 Bu tablo DİE verileri esas alınarak hazırlanmıştır.016 107.400 61.823.907 8.393 8.977 689.748 21.546 8.237 52.901 20.604 Kâğıt.184 84. Linyit 13.542 453 Elektrik 96.868 48.396 5.425 957.183 706 61 8.712 38.703 125.745 2.032 117.547 376.

EK-5. Sanayi Satış İstatistiklerinde Yer Alan Alt Sanayi Kolları 171 .

Gıda içki ve tütün sanayii 3111 Mezbaha ürünleri 3112 Süt ve süt ürünleri sanayii 3113 Sebze ve meyve işletme sanayii 3114 Su ürünleri sanayii 3115 Bitkisel ve hayvansal yağlar sanayii 3116 Un ve unlu mamuller sanayii 3117 İşlenmiş unlu ürünler sanayii 3118 Şeker üretimi ve arıtımı sanayii 3119 Şekerleme, kakao, çikolata, vb. maddeler sanayii 3121 Başka yerde sınıflandırılmamış gıda maddeleri sanayii 3122 Yem sanayii 3131 Damıtık alkollü içkiler üretimi 3132 Şarap sanayii 3133 Malt ve bira sanayii
Alkolsüz içkiler, gazlandırılmış meyve suları, doğal maden suları ve

3134 memba suları sanayii 3140 Tütün sanayi Dokuma, giyim eşyası ve deri sanayii 3211 3212 3213 3214 3215 3219 3221 3222 3231 3233 3240
Elyafın hazırlanması, iplik haline getirilmesi, dokunması, boyanması, vb. bitirme işlemleri Giyim eşyası dışında kalan hazır dokuma eşya üretimi Örme sanayii Halı ve kilim sanayii İp, sicim, ağ ve urgan sanayii Başka yerde sınıflandırılmamış dokuma ürünleri sanayii Deri ve kürk giyim eşyası sanayii Deri ve kürk dışında kalan hazır giyim eşyası sanayii, konfeksiyon, yapay süet kürk ve plastik giyim eşyası Deri işleme sanayii Deri ve benzeri maddelerden yapılmış eşya sanayii (Ayakkabı ve giyim eşyası hariç) Ayakkabı sanayii (Kalıp mamulü lastik ve plastik ayakkabılar hariç)

Orman ürünleri ve mobilya sanayii 3311 Kereste ve parke sanayii 3319 Diğer ağaç ve mantar ürünleri sanayii 3320 Ağaç mobilya ve döşeme sanayii Kâğıt, kâğıt ürünleri ve basım sanayii 3411 Selüloz kâğıt ve karton sanayii 3412 Kâğıt ve karton ambalaj maddeleri sanayii 3419 Başka yerde sınıflandırılmamış selüloz kâğıt ve karton ürünleri 3421 Basım, yayın ve bunlara bağlı sanayi Taş ve toprağa dayalı sanayi 3610 Çanak, çömlek, çini porselen, vb. sanayii 3620 Cam ve cam ürünleri sanayii 3691 Pişmiş kilden yapı gereçleri üretimi 3692 Çimento, kireç ve alçı sanayii 3699 Başka yerde sınıflandırılmamış taş ve toprak ürünler yapımı

172

Kimya-petrol, kömür, kauçuk ve plastik ürünleri sanayi 3511 Ana kimyasal maddeler sanayii (Gübre hariç ) 3512 Kimyasal gübre ve tarımsal ilaçlar sanayii 3513 Sentetik reçineler, plastikler, yapay ve sentetik lifler sanayii 3521 Boya, vernik-lak sanayii 3522 İlaç sanayii (Veteriner ilaçları dahil) 3523 3529 3530 3541 3542 3543 3544 3551 3559 3560
Sabun, temizleyici maddeler, parfüm, kozmetik ve diğer tuvalet malzemesi sanayii Başka yerde sınıflandırılmamış kimyasal ürünler sanayii Petrol rafinerileri Bitüm kökenli inşaat izolasyon ve bağlayıcı maddeler üretimi Kok kömürü ve briket üretimi Madeni yağ hazırlama ve harmanlama işlemleri LPG dolum işlemleri (Tüpleme) Tekerlek iç ve dış lastiği yapımı Başka yerde sınıflandırılmamış lastik ürünleri sanayii Başka yerde sınıflandırılmamış plastik ürünleri sanayii

Demir-çelik metal ana sanayi 3710 Demir-çelik metal ana sanayi Demir-çelik dışında metal ana sanayi
3720 Demir-çelik dışında metal ana sanayi

Metal eşya, makine-teçh., ulaşım aracı, ilmi/mesleki ölçme aletleri sanayii 3811 Her türlü bıçak el aletleri ve hırdavat malzemesi sanayii 3812 Metal mobilya ve donatım sanayii 3813 Metal yapı malzemesi sanayii 3819 Diğer metal eşya sanayii 3821 İçten yanmalı motorlar ve türbinler sanayii 3822 Tarımsal makine ve gereçlerin yapım ve onarımı, paperboard 3823 Metal ve metal dışı makineleri işleyen makinelerin yapımı ve onarımı 3824 Özel endüstri makinaları ve gereçleri yapım ve onarımı 3825 Bilgi işlem, büro, muhasebe ve hesap makineleri yapımı ve onarımı
Başka yerde sınıflandırılmamış makine ve gereç yapım sanayii (Elektrik makineleri sanayii hariç) Elektrik sanayi makineleri ve aygıtları sanayii Radyo, televizyon ve haberleşme alet ve aygıtları sanayii Elektrikli ev aletleri sanayii Başka yerde sınıflandırılmamış elektrik mak.ve aletleri yapım sanayii Deniz taşıtları yapım ve onarımı sanayii Demiryolları ulaşım araçları yapım, montaj ve onarımı sanayii Motorlu kara taşıtları yapım, montaj ve onarımı sanayii Triportör, motosiklet, moblet, bisiklet yapım ve onarımı sanayii Mesleki ve ilmi aletler ile başka yerde sınıflandırılmamış ölçme ve 3851 kontrol aletleri yapım sanayii 3852 Fotoğrafçılık malzemesi ve optik aletleri imali 3854 Diğer

3829 3831 3832 3833 3839 3841 3842 3843 3844

173

EK-6. Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Ettiği Gelirler (Milyar TL - 1995 Yılı Fiyatlarıyla)

174

Gıda Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla)
Sanayi Kodu 3111 3112 3113 3114 3115 3116 3117 3118 3119 3121 3122 3131 3132 3133 3134 3140 TOPLAM
1995 37.630 18.764 37.927 7.172 83.169 22.531 42.486 44.926 25.508 40.822 24.516 10.969 2.554 23.057 32.461 82.585 537.077 1996 37.553 21.056 37.025 4.643 78.383 30.156 48.896 50.252 24.187 46.175 30.550 17.067 3.086 23.145 31.898 68.741 552.813 1997 40.981 26.470 39.686 6.804 85.843 31.073 48.811 78.235 25.721 63.161 33.147 24.619 3.083 23.029 32.074 100.350 663.086 1998 53.425 28.395 42.831 4.455 91.431 29.046 47.833 85.205 24.162 75.776 33.763 18.966 3.519 21.663 31.612 105.180 697.263 1999 48.128 28.864 37.036 3.781 69.206 28.056 46.265 74.613 18.190 76.633 41.641 27.324 6.168 21.529 43.323 109.873 680.632 2000 44.717 37.326 32.581 3.957 62.362 26.780 36.495 64.914 25.254 71.149 39.777 27.168 6.126 21.843 55.240 120.045 675.734 2001 41.039 33.254 34.585 3.576 58.850 24.508 32.266 77.909 27.692 78.236 29.477 21.446 5.493 20.723 39.713 128.909 657.676 2002 40.223 34.267 32.533 2.584 60.736 26.208 36.309 68.005 27.257 67.022 28.472 17.882 5.492 20.720 27.515 123.594 618.821 2003 41289 43735 34891 3826 63481 28999 38624 79418 26109 65861 28634 19024 8084 22486 29809 119561 653.830

Tekstil Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla)
Sanayi Kodu 3211 3212 3213 3214 3215 3219 3221 3222 3231 3233 3240 TOPLAM
1995 262.538 18.099 37.866 15.625 0 536 13.152 67.230 2.858 931 8.592 427.426 1996 246.950 0 0 0 0 246.950 21.779 36.752 14.578 9 558 567.576 1997 277.571 0 0 0 0 277.571 22.845 40.269 15.771 56 432 634.516 1998 248.877 0 0 0 0 248.877 28.839 43.275 15.203 62 465 585.598 1999 213.564 0 0 0 0 213.564 27.507 37.814 15.170 15 383 508.016 2000 226.527 0 0 0 0 226.527 29.486 36.849 13.679 70 1.092 534.230 2001 228.441 41.389 41.197 9.080 33 3.049 11.602 91.842 3.287 2.353 5.814 438.088 2002 246.605 34.227 65.062 10.195 28 4.269 10.211 104.413 3.611 2.104 7.465 488.191 2003 228.841 37.512 61.726 9.829 30 4.068 9.805 100.873 4.324 2.185 7.120 466.314

175

320 2000 20.865 8.215 110.539 828.170 34.584 1996 30.747 58 10.189 28.533 Kâğıt Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3411 3412 3419 3421 TOPLAM 1995 50.128 2002 19.838 391.706 4 16.709 35.889 49.421 2.027 926.097 24.894 19.656 1997 32.151 88.382 28.100.733 Kimya Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3511 3512 3513 3521 3522 3523 3529 3530 3541 3542 3543 3544 3551 3559 3560 TOPLAM 1995 18.039 24.058 72 15.541 6.682 26.667 24.244 1998 32.333 26.648 45.644 346.528 20.377 71.816 91.307 2.454 39.693 0 20.928 42.429 23.820 0 18.407 73.007.737 25.130 28.944 65.846 1.516 24.297 65.390 2001 31.829 1996 20.170 68.192 40.025 32.435 37.088 89.367 44.406 30.267 29.718 27.132 82.788 488.944 86.238 41.474 388.446 2 14.649 35.839 1997 19.715 62.693 2.385 1999 21.423 29.326 37.599 1996 17.668 2000 37.340 10.677 51.149 823.489 0 19.906 23.878 4.475 91.195 176 .438 890.051 35.004 30.316 0 24.096 343.432 2003 17.917 68.176 83.973 4.460 95.570 1997 17.993 2.793 28.196 73.356 24.040 53.198 36.518 566.198 47.677 24.785 25.925 38.352 76.169 5.652 35.005 1999 30.658 35.317 25.Orman Ürünleri Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3311 3319 3320 TOPLAM 1995 22.742 62.343 1.509 44.920 91.094 66.315 11.764 88.339 2001 21.398 86.542 112.654 28.285 9.445 46.764 1998 21.739 2003 21.116 2.761 2001 16.024.050 409.114 77.237 81.549 72.540 5 14.674 81.412 96.988 38.889 25.556 4.751 22.633 0 11.751 20.496 853.805 2000 22.035 18.872 3 22.631 49.526 24.383 23.379 45.605 7 15.392 49.122 50.099 79.286 84.082 0 13.981 42.303 5.820 54.884 27.746 29.204 0 16.380 12.036 25.542 0 17.064 1998 20.878 0 20.633 25.979 45.684 25.965 19.668 18.681 25.532 327.645 89.534 64.933 2002 37.806 56.096 11.319 96.572 87.793 0 16.744 1.713 65.465 917.820 18 18.266 26.043 42.777 88.329 37.701 9.671 3.896 1.162 7.337 85.235 1999 18.951 2003 29.776 11.068 7.303 35.381 51.927 67.278 2002 19.422 36.984 11.051 2.341 458.223 5.767 15.433 77.

141 1.316 234.190 3.075 354 1.510 56.022 22.291 9.458 2.421 84.062 85.021 12.083 180.440 56.002 73.615 73.953 2.460 41.522 37.492 46.523 15.033 1999 244.868 606.373 45.872 92.006 290.149 5.306 2.921 2.735 667 1.145 2001 8.897 35.'de Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiy.654 50.485 13.297 3.845 40.709 14.872 49.947 1999 14.885 6.381 39.362 6.078 3.220 1998 267.620 74.518 257.162 2.155 194.715 6.519 846 1.203 3.697 367 89.734 4.666 38.445 211.170 2.223 19. San.039 1.508 45.075 1999 32.432 4.439 12.365 Metal Eşya ve Mak.417 3.104 71.172 1997 302.115 244.256 100.996 36.842 6.142 2002 29.681 247.763 2.519 198.269 1996 31.232 68.430 22.250 2003 8.381 2.130 500.316 2.200 1.810 10.063 39.957 11.329 20.898 3.916 10.081 1.403 88.011 10.762 1996 249.287 1997 16.447 94.175 78.086 2.831 1.544 295.071 43.707 2001 27.335 5.095 1.245 701.297 2000 11.319 37.640 467 5.699 35.209 2003 29.244 49.487 448 2.832 630 7.711 26.533 3.003 2.) Sanayi Kodu 3610 3620 3691 3692 3699 TOPLAM 1995 37.953 9.135 41.769 43.912 491 5.206 718.438 89.470 93.238 56.-Teçh.313 3.921 39.009 5.757 31.091 85.940 1.710 33.206 202.598 305.478 47.618 100.445 2.412 3.259 2.473 36.307 16.568 11.394 2.573 53.157 318.301 16.962 7.378 4.314 2.308 31.727 6.128 2.035 19.598 16.436 1.816 316.660 Metal Ana Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3710 3720 TOPLAM 1995 261.657 46.375 2000 32.488 478 1.578 44.859 47.097 2003 287.947 13.481 1.596 2.162 3.865 4.189 301.103 3.149 12.106 8.941 44.527 72.844 7.223 1.628 45.087 729.958 2002 257.287 6.932 1.090 2001 258.347 34.257 38.053 92.725 601.012 173.078 839 10.039 577 1.381 8.861 1997 41.935 1.542 304.359 35.474 604 8.037 730 14.641 90.045 4.055 29.432 3.742 17.349 22.232 587 6.663 2000 258.131 293.217 48.516 8.483 85.255 49.862 177 .893 5.252 298.718 680.121 85.910 7.594 179.460 13.314 10.051 222.893 1996 15.624 1998 40.739 9.875 3.471 5.369 191.427 18.553 4.694 93.751 0 825 322.) Sanayi Kodu 3811 3812 3813 3819 3821 3822 3823 3824 3825 3829 3831 3832 3833 3839 3841 3842 3843 3844 3851 3852 3854 TOPLAM 1995 12.402 50.766 1.437 15.457 564.982 359.008 5.035 15.229 6.397 3.883 75.083 17.852 325.812 9.513 37.737 99.748 8.946 9.862 29.151 8.874 348.725 1.991 2002 9.533 31.506 9.283 2.787 1.517 32.624 177.751 37.971 811 8.112 2.Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyar TL-1995 Yılı Fiy.438 759 8.923 633.403 1.092 1998 16.605 57.

1995 Yılı Fiyatlarıyla) 178 . Türkiye’de Sanayi Sektörünün Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Ettiği Gelirler (Milyon Dolar .EK-7.

358 1996 5.821 493 930 984 558 894 537 240 56 505 711 1.427 1997 6.902 2000 979 817 713 87 1.209 2.518 1998 1.759 1996 822 461 811 102 1.549 2003 904 958 764 84 1390 635 846 1739 572 1442 627 417 177 492 653 2618 14.286 79 46 163 10.449 0 0 0 0 5.399 749 1.960 646 807 299 2 24 11.013 1.515 614 1.123 2000 4.716 660 1.011 72 52 127 9.449 631 947 333 1 10 12.505 12.315 Tekstil Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3211 3212 3213 3214 3215 3219 3221 3222 3231 3233 3240 TOPLAM 1995 5.425 223 1 93 224 2.047 1.071 1.100 530 1.706 13.365 586 799 1.077 500 882 345 1 9 13.077 0 0 0 0 6.209 95 48 156 10.822 14.010 821 1.406 14.697 2001 5.822 1999 4.706 606 1.472 63 20 188 9.808 11.210 179 .960 0 0 0 0 4.676 0 0 0 0 4.011 669 374 68 507 698 1.002 906 902 199 1 67 254 2.467 623 392 120 454 602 2.197 14.866 529 1.748 396 829 342 0 12 288 1.893 1998 5.069 1.303 15.676 602 828 332 0 8 11.407 477 805 319 0 12 12.330 574 795 1.400 2002 881 750 712 57 1.628 14.054 632 811 83 1.880 680 1.489 597 1.170 622 938 98 2.104 1997 897 580 869 149 1.289 537 706 1.002 636 1.351 215 1 89 215 2.634 398 1.592 2002 5.421 553 1.678 912 598 135 471 949 2.407 0 0 0 0 5.383 726 539 67 504 702 2.Gıda Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3111 3112 3113 3114 3115 3116 3117 3118 3119 3121 3122 3131 3132 3133 3134 3140 TOPLAM 1995 824 411 830 157 1.558 871 595 134 478 1.689 2003 5.266 1999 1.713 563 1.795 2001 899 728 757 78 1.713 645 470 120 454 870 2.659 739 415 77 474 692 2.

079 1998 445 818 1.001 213 1.999 1.928 568 1.090 565 10.946 24.607 986 527 8.475 1.035 58 0 253 1.511 24 0 306 926 773 245 1.240 631 8.445 1.904 2003 646 544 190 409 1.202 599 10.847 22.032 1997 377 905 1.433 514 8.010 1.110 2001 693 551 129 421 1.116 261 1.099 1.000 581 7.704 22.036 561 7.865 749 1.500 18.054 2002 424 621 1.919 768 243 1.361 18.822 1.102 576 118 669 2.282 2001 475 550 1.107 1998 717 443 115 652 1.142 1996 376 893 1.465 1996 668 450 102 786 2.181 57 0 348 518 1.592 609 1.790 Kimya Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3511 3512 3513 3521 3522 3523 3529 3530 3541 3542 3543 3544 3551 3559 3560 TOPLAM 1995 402 968 2.746 492 2.417 519 1.123 213 1.Orman Ürünleri Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3311 3319 3320 TOPLAM 1995 498 1 219 719 1996 439 2 344 785 1997 434 0 414 849 1998 479 0 493 972 1999 479 0 458 937 2000 489 0 535 1024 2001 365 0 447 813 2002 428 0 377 804 2003 464 0 358 822 Kâğıt Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3411 3412 3419 3421 TOPLAM 1995 1.686 20.927 1999 668 537 146 546 1.493 2000 442 616 1.608 20.498 19.966 1.074 937 250 1.415 775 269 1.557 536 2.175 559 12.570 61 0 359 1.007 1997 722 435 109 841 2.949 1.460 540 1.681 1999 394 669 1.956 59 0 351 780 1.430 2003 381 637 1.395 62 0 415 1.667 617 1.525 56 0 324 627 1.794 2002 818 529 154 403 1.432 805 332 1.812 637 1.136 549 7.089 180 .898 2000 826 549 159 576 2.590 75 0 316 857 1.080 228 1.369 18.706 98 0 428 1.

924 2003 654 1.343 2000 713 982 141 1.660 1.414 48 64 25 194 13.364 2000 5.111 190 2.621 429 3.980 493 4.466 997 6.876 777 1.611 2002 5.295 829 7.645 881 6.866 1997 357 47 275 1.728 1.979 1996 5.949 121 696 40 29 5.357 1.006 200 1.583 147 733 10 26 4.251 6.862 1999 721 982 167 1.791 2002 640 1.463 1997 6.Taş ve Toprağa Dayalı Sanayide Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiy.071 369 2.055 637 1.093 158 1.007 6.919 1999 5.034 145 1.'de Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiy.057 53 76 28 60 14.002 63 773 87 210 57 2.969 2002 200 116 358 766 18 179 44 110 53 1.069 6.633 1998 885 1.022 442 1.614 318 1.352 91 84 14 169 13.527 2003 6.653 207 800 19 34 6.354 2003 195 114 422 833 16 327 51 111 75 2. San.851 1.124 Metal Eşya ve Mak.133 41 108 11 119 12.-Teçh.275 2000 242 98 295 899 30 484 72 200 45 2.184 373 4.608 394 3.036 72 681 56 256 8 1.081 177 856 8 24 5.643 107 75 17 195 13.444 53 71 13 134 10.877 213 821 10 47 6.038 382 4.873 330 3.248 7.617 1.246 226 826 15 33 5.890 Metal Ana Sanayiinde Yıllar İtibariyle Satıştan Elde Edilen Gelirler (Milyon $-1995 Yılı Fiyatlarıyla) Sanayi Kodu 3710 3720 TOPLAM 1995 5.666 118 67 18 221 15.640 34 102 10 115 15.566 187 811 13 37 5.865 1998 5.741 1999 313 53 264 951 50 359 52 149 32 2.871 293 4.163 66 793 73 227 49 2.928 338 1.) Sanayi Kodu 3811 3812 3813 3819 3821 3822 3823 3824 3825 3829 3831 3832 3833 3839 3841 3842 3843 3844 3851 3852 3854 TOPLAM 1995 279 40 229 1.855 573 4.020 6.178 1996 337 43 250 1.666 946 6.489 495 3.192 917 1.960 706 1.030 133 656 23 41 7.960 1997 912 1.188 1996 687 872 198 1.) Sanayi Kodu 3610 3620 3691 3692 3699 TOPLAM 1995 818 1.729 173 870 0 18 7.089 145 1.419 74 71 22 267 15.680 2001 5.892 2001 183 108 299 842 13 180 41 133 22 1.228 191 2.963 1998 360 53 340 1.367 181 .263 2001 610 1.197 777 1.106 82 698 66 222 24 1.

KAYNAKLAR 182 .

fr/anglais/technical%20files/vaindicators. 14 Nisan 2004. Ekonomik İşbirliği Örgütü (ECO).org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel5/01p5_5_155lm.30-34.bp. Hasan HEPERKAN. Avrupa Komisyonu Türkiye Delegasyonu.htm> BP. Muammer AKGÜN. “Integrated Energy Services: The Panacea for Energy Efficiency?”.org/makina/teskon97/010> BOSSEBOEUF. pp. Rational Use of Energy. Iwao. Summer Study Proceedings. “Gıda Endüstrisinde Enerji Geri Kazanım Sistemlerinin İncelenmesi ve Uygulanması”. pp. Didier. Yüksel ÜSTÜNDAĞ. Bruno LAPILLONNE. Şükrü. European Council for an Energy-Efficient Economy. Ankara. BENHKE. Jérôme.78-87. Ankara. ECO Ülkeleri Enerji Tasarrufu Metodolojisi Özel Komite Toplantısı.pdf> ALKAN. Claus. Stephan RAMESOHL. <www. Barriers and Possibilities”.eceee. Orhan.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/panel1/01p1_1_069sp. 01 Nisan 2004. Lionel CAURET.07.eceee. MVV Consultants and Engineers GmH. 15 Mart 2004.kongre. ADEME (l'Agence de l'Environnement et de la Maitrise de l'Energie / Enerji Yönetimi ve Çevre Ajansı). World Energy Council Turkish National Committee. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Summer Study Proceedings.AB Genel Sekreterliği. “Türkiye’de Enerji Verimliliği İhtiyaçlarının Değerlendirilmesi Çalışması”. Rainer.17-28. III. “Energy Conservation Programs and Policies in Japan”. Ole BÖRNSEN.2003 tarih ve 25178 mükerrer sayılı Resmî Gazete).pdf > ADNOT. 05-06 Aralık 2001. <www. Cilt:IV. 15 Mart 2004. “The Role of Fuel Cells in Buildings As a Part of Sustainable Energy Systems”.69-77.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/panel4/01p4_4_019wq. Christian JUNGBLUTH. Ağustos 2003. 06 Ağustos 2004. UNFCC Workshop Best Practices in PAM’s. “An Energy Efficiency Policy-Problems. “Aygaz Yurtdışında Büyümeyi Hedefliyor”. April 2000.pdf> BARTHEL.ademe. 2001.348-361. London. 20-23 Kasım 1997.ademe. Statistical Review of World Energy-2004. Avrupa Birliği Müktesebatının Üstlenilmesine İlişkin Türkiye Ulusal Programı (24. <www. 1997. <http://www. <www. ss. 2001. Dünya Enerji Dergisi.eceee. “Kömür-Gaz Yakıtlı Kombine Çevrim Santralleri”. 2001. “Monitoring Energy Efficiency and CO2 Abatement Policies: What Can We Learn from Indicators”. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. 05 Ağustos 2004.do?categoryId=111&contentId=2002152> 183 .com/subsection. Carlos LOPES.fr/anglais/publication/pdf/energy. <www. Mülâkat. Sayı:34. pp.22-25. Peter. “Review by energy type/Oil/Oil reserves and oil consumption”. İzmir.pdf> BEKDEMİR. <http://www. Bertrand CHATEAU. Türkiye 7. pp.1-11. European Council for an EnergyEfficient Economy. Copenhagen. European Council for an Energy-Efficient Economy. 01 Nisan 2004. Summer Study Proceedings. BACH. June 2004. 2003. ss. BİLGE. Summary Annual Report 2002. pp. Düriye. ASADA. Ankara.

<ttp://www. 20-23 Kasım 1997. Handbook of Energy & Economics Statistics in Japan.html> ENER. 2004. EİE (Elektrik İşleri Etüd İdaresi). Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu Raporu. Ankara. Vol. “Sanayide Enerji Verimliliği”. The Institute of Energy Economics-The Energy Conservation Center. JICA tarafından hazırlanan rapor. Ankara. DPT Yayını. 23. 2000. Washington. DC. Ulusal Tesisat Mühendisliği Kongresi. Brussels. Enerji. Türkiye İçin Katılım Ortaklığı Belgesi. pp. EİE (Elektrik İşleri Etüd İdaresi). III.1-14. Ankara. International Energy Outlook 2002. “Tekstil Sektöründe Isı Geri Kazanım Sistemi”. EIA (Energy Information Administration). Annual Report on 1999 Energy Efficiency Programs and Activities. Devlet Planlama Teşkilatı. 29 Nov.doc> 184 . Yedinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 1996-2000. Uzun Vadeli Strateji ve Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı 2001-2005. Sekizinci Beş Yıllık Kalkınma Planı Özel İhtisas Komisyonu Raporu. ÇALIKOĞLU. DPT Yayını.gov. Enerji Verimliliği. 2002. Devlet Planlama Teşkilatı. DPT Avrupa Birliği İle İlişkiler Genel Müdürlüğü Yayını.kongre. <http://www. 16 August 2001.59-64 Devlet Planlama Teşkilatı.tr/duyuru/elektrik/acil/topyat. Türkiye’nin Avrupa Birliği’ne Katılım Sürecine İlişkin 2003 Yılı İlerleme Raporu. Tokyo. <http://www. Ankara. EDMC (The Energy Data and Modelling Center).epdk. Ankara.doc> Clean Air Report. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. 12 Nisan 2004. CA. 14 Mayıs 2004. 1995.org/makina/teskon97/014> EPDK (Elektrik Piyasası Düzenleme Kurumu). 2002. “Energy Conservation Diagnosis on Integrated Steel Industry in Turkey”. “Yakıt Türü Bazında Toplam Yatırım Tutarları”. 2003b. Green Paper: Towards a European Strategy for the Security of Energy Supply. Ulusal Enerji Verimliliği Kongresi. DPT Yayını.tr/turkce/en_tasarrufu/uetm/calismalarimiz. Erdal. 2001b. Elektrik Enerjisi.org.support. Erden. “Plans for Hydrogen Infrastructure May Be Bush Response to Kyoto”. “Enerji Verimliliği ve EİEİ Tarafından Yürütülen Çalışmalar”. 12 Ağustos 2004. Devlet Planlama Teşkilatı. US Department of Energy.eie. <http://cpuc. No:17. Ankara. 2001a. 2000. 2003a. April 2000. DPT Avrupa Birliği İle İlişkiler Genel Müdürlüğü Yayını.:12. ss. Ankara. 06 Ağustos 2004.net/library/DOCS/1999AnnRptTextFiguresDMar28. Devlet Planlama Teşkilatı. San Francisco. Devlet Planlama Teşkilatı.CBEE (California Board for Energy Efficiency). Chou-ku.ee. March 2002. İzmir. COM (2000). DPT Yayını. Commission of the European Communities.

Cilt:IV. “Enerji Tasarrufu Açısından Isı Geri Kazanım Sistemleri”. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. Ankara. UK. OECD/IEA. “Almanya’da ‘Binaların Enerji Performansı’ Konusundaki Hazırlıklar”. Richard HARTLESS. Ocak 2004. No: L 45. DGXVII. Lower Carbon Futures for European Households. Commission Directive 94/2 EC of 21 January 1994 implementing Council Directive 92/75/EEC. Dilek Özlem.104-109. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. ss. Dünya Enerji Dergisi.18-20. Paris. pp. Ankara. 17. Haluk. 1997. HENDERSON. 2005.ERGEN. Kevin LANE. Kenya TILLERSON. Sayı:39. Emma. Gürcan. 2004. GÜRELEN.int/comm/energy/en/pfs_save_gen_en. ss. Ulusal Enerji Verimliliği Kongresi. ESEN. OECD/IEA.eceee. Official Journal of the European Communities. Ayşe. Environmental Change Institute. “Enerji Tasarrufu ve Cam”. 30 Years of Energy Use in IEA Countries. 2003a. World Energy Council Turkish National Committee.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel4/01p4_4_129sp. IEA (International Energy Agency). ss. IEA (International Energy Agency). OECD/IEA. 23.27-37. University of Oxford. Nilgün YILDIRIM. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. IEA (International Energy Agency). Brenda BOARDMAN. 2001. 04 Haziran 2004 <http://europa. European Council for an 185 . 2004. Energy Framework Programme.pdf> IEA (International Energy Agency). 2002. Directorate General for Energy and Transportation.html> European Commission. 23. Energy Policies of IEA Countries. “Talep Yönetimi Çalışmaları”. 2003b. ss. Paris. George. JACKSON. Turkey 2001 Review. <www. İbrahim KILIÇASLAN. “Building Energy Labelling in Existing Buildings”. “Energy” website. European Union Energy&Transport Figures 2001. Ankara.eu. Tina. European Council for an EnergyEfficient Economy. “Hidrojen Ekonomisi”. World Energy Outlook. 1997.191-200. ss. Key World Energy Statistics. Paris. Cilt:IV.1994. 2001. Edgar BLAUSTEIN. Hans Dieter. European Commission. HEGNER. Summer Study Proceedings. OECD/IEA. GÜLEN.86-90. “Impact Assessment of the Energy Efficiency Best Practice Programme for Buildings”. 2000. Paris. 14 Nisan 2004. ECI Research Report 23. Ulusal Enerji Verimliliği Kongresi. Türkiye 7. World Energy Council Turkish National Committee.97-106. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. FAWCETT. European Commission.02. Ankara. Türkiye 7.

19.org/library_links/proceedings/2003/abstract/1045nadel.228-237. pp.org/library_links/proceedings/2001//abstract/Panel1/01p1_1_100dk.eceee. 186 . 06 Ağustos 2004. Ankara.eceee. 2003.Energy-Efficient Economy. Tommy. <www. European Council for an EnergyEfficient Economy. “Sanayide Enerji Tasarrufu-I”. Washington. Abstract.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel1/01p1_1_202mn. “Energy Efficiency and Environmental Awareness Integrated in the Every Day Living . Summer Study Proceedings. NADEL. “An International Catalyst for Energy Efficiency”. Abstract. ss. KJELLGREN. 2001. NILSSON. Durmuş. Mühendis ve Makina Dergisi. “Appliance & Equipment Efficiency Standards in the US: Accomplishments. <www.aceee. Kasım 2002. 24 Mart 2004.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel4/01p4_4_068od. Sayı:54. Summer Study Proceedings. 2001. Summer Study Proceedings. Steven.eceee. 15 Mart 2004. pp.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel5/01p5_5_024ao.C. KESKİN. 12 Nisan 2004. Stefan THOMAS.tr/muhendismakina/arsiv/2002/kasim/makale_sanayide_enerji.org. Lorenzo PAGLIANO. Tülin.Awarded in the Environment 2000 Competition.S Goverment Printing Office. 2001.htm > KESKİN. Bernard JAMET. International Conseil Énergie. 14 Nisan 2004.pdf> KUSHLER. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. Şüheda GÜMÜŞDERELİOĞLU. Enerji Kongresi İçin Tebliğ. April 2000. “State Scorecard on Utility Energy Efficiency Programs”. “Energy Efficiency Policy in Restructuring European Electricity Markets”. <www. Ankara. <www. “How Energy Efficiency Has Survived Restructuring in the US: A Review and Initial Assesment of Public Benefits Policies and Programs in the United States”. ICE Editions.254-267. U.pdf> LAPONCHE.lasso> National Energy Policy. Summer Study Proceedings. “Türkiye’de Enerji Verimliliği ve Tasarrufu Potansiyeli”.org/pubs/u004. Toru KUBO. American Council for an Energy-Efficient Economy. <www.mmo.eceee. Paris. Next Steps and Lessons Learned”. European Council for an Energy-Efficient Economy. Cengiz GÜNGÖR.pdf> KAYA. DC 20402-001. <http://www.11-22. Martin G. Howard GELLER.htm> NADEL. Agneta PERSSON. European Council for an Energy-Efficient Economy. Bernard. 1997. pp. Lars J. Summer Study Proceedings. European Council for an Energy-Efficient Economy. 18 Mart 2004. Steven. Washingnton. 23 Mart 2004. D. Sophie ATTALI. Hans Joergen.. Carlos LOPES.pdf> KOCH.48-59. 2000b. New Building Class”. World Energy Council Turkish National Committee (Dünya Enerji Konseyi Türk Milli Komitesi) Türkiye 8. 2000a. Tülin. “İklim Değişikliği Sözleşmesinin Şartlarını Yerine Getirmek İçin Dünyada ve Türkiye’de Uygulanan Enerji Tasarrufu Programları”. Enerji Tasarrufu Haftası. Michel COLOMBIER. <www. Report of the National Energy Policy Development Group. 2001. 2001. Energy Efficiency for a Sustainable World.eceee.

“Assessing the Effect of Grants for Home Energy Effiency Improvements”.org/indicators/indicators. Energy Efficiency Profile: European Union. Ekim 2004.eceee.91-105.European Council for an Energy-Efficient Economy.doc> ÖZKAN. 1997. 01 Nisan 2004. <www. 1997. “What is a Fuel Cell?”. <www.tr/personelden/GENEL%20ENERJI%20POLITIKALARI%20ICERISI NDE%20KOMURUN%20YERI. Cilt:IV.127-138. Summer Study Proceedings. Summer Study Proceedings.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel1/01p1_1_024vs. Abdülkadir. European Council for an Energy-Efficient Economy. Nil ŞAHAL.eceee. World Energy Council Turkish National Committee. 2001.plugpower. Türkiye 7. 22. “Labelling of Electrical Appliances: An Evaluation of the Energy Labelling Ordinance in Germany and Resulting Recommendations for Energy Efficiency Policy”.390-393. 15 Nisan 2004. Barbara.odyssee-indicators. “Can Energy Saving Policy Survive in a Market Economy”. pp.1-12. ss. “Mevcut Konutlarda Isı Korunumu Önlemlerinin Enerji ve Ekonomi Etkinliği”. Cilt:IV.298-309.html> OĞULATA. Verimlilik Sunumları. pp. EİE Genel Müdürlüğü. Summer Study Proceedings.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel5/01p5_5_110pm.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel1/01p1_1_084ml. Murat. İstanbul. European Council for an Energy-Efficient Economy. “Yapı Elemanları Özelliklerinin Enerji Tüketimi Üzerine Etkileri”. Aslıhan TAVİL. Enerji Kongresi. 30 Nisan 2004. 02 Nisan 2004. “An Examination of the Effectiveness of the EU Minimum Standard on Cold Appliances: The British Case”. 24-27 Eylül 2003. Enerji Tasarrufu Haftası Etkinlikleri.eceee. World Energy Council Turkish National Committee. <www. “Energy Efficiency and Environmental Situation of ERDEMİR”. Les. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. 2001. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. pp. ss.pdf> NORGARD.tki.cfm> SCHIELLERUP. <http://www. pp. “Genel Enerji Politikaları İçinde Kömürün Yeri”. 11 Ağustos 2004. 9.pdf> SCHLOMANN. 2001. Ertan.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel1/01p1_1_222pm. Jorgen Stick. 15 Mart 2004. 14 Mayıs 2004. Mustafa YÖRÜKOĞLU.pdf> SHORROCK. 04 Haziran 2004.pdf> ODYSSEE. Ankara.eceee. Summer Study Proceedings. Tuğrul. 187 .20-27. Ali.eceee. New York. Wolfgang EICHHAMMER. ss. Energy Efficiency Trends. Pernille. “Ytong’da Enerji Tasarrufu Çalışmaları”.93-108. 23-24 Ocak 2004. Latham. <www.gov.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel5/01p5_5_176dw. pp. European Council for an Energy-Efficient Economy. 2001. Summer Study Proceedings. Türkiye 7. ÖZDER.pdf> SÜMER. ÖZTABAK. 25 Mart 2004. Ankara. 2004 Uluslararası Enerji Yönetim Kursu. European Council for an Energy-Efficient Economy. 2001. R. Edelgard GRUBER. Plug Power.261-273. <www. <www. <http://www.com/technology/overview_cell.

Mülâkat. İstanbul. Johannesburg. 11 Ağustos 2004. Selim.gov. s.eie.html> 188 . Tokyo. M. The Institute of Energy Economics-The Energy Conservation Center. TÜSİAD Yayınları. The WEHAB Working Group. Sayı:36. Ulusal Enerji Verimliliği Kongresi. Office of Technology Assessment. US Congress. Worldwide Energy Conservation Handbook.eie. European Council for an EnergyEfficient Economy. YURTMAN. Enerjide Verimlilik. ÜLTANIR. Mart 2004 . World Energy Council Turkish National Committee (Dünya Enerji Konseyi Türk Milli Komitesi). “Enerji Panoraması: Mart 2004”. Enerji Tasarrufu Haftası Etkinlikleri. ss. Enerji Kongresi. 21. Türkiye 7. “Energy Efficiency in Federal Facilities: Update on Funding and Potential Savings”.tr/turkce/en_tasarrufu/murat_sumer. TRİNES. Summer Study Proceedings. TURAN. ss.4-8. 2004. Ankara.< http://www. Basılmamış Çalışma.html> ŞİPER. M. 1996. Cilt:IV. “Binalarda Enerji Verimliliğinin Önemi ve Çözüm Önerileri”. March. Yayın No: TÜSİAD-T/98-12/239. “A Framework for Action on Energy”. Ankara. TÜBİTAK.pdf> TURAN. Türkiye 7. Dünya Enerji Dergisi. Türkiye Enerji Teknolojileri Araştırma Programı. Chou-ku. EİEİ Genel Müdürlüğü (Enerji Tasarrufu Koordinasyon Kurulu) Yayını. Ekim 2003. Orhan. Ağustos 2002. 1998.157-168. 23. Ankara. Cuno van GEET. ÜLTANIR. Ruud. 2001. ss. “Oyak-Renault’da Enerjinin Verimli Kullanılması”. “Erdemir Yüksek Fırınlar Soba Bacaları Atık Gazlarının Soba Yakma Havası Ön Isıtılmasında Kullanılarak Enerji Tasarrufu Sağlanması”. OTA-BP-ETI-125. 14 Nisan 2004. Yüzyıla Girerken Türkiye’nin Enerji Stratejisinin Değerlendirilmesi. Washington. 1994. DC. Vizyon-2023 Öngörü Panel Toplantısı Notları.tr/turkce/en_tasarrufu/ nasit_yurtman. World Summit on Sustainable Energy Development. Özcan. pp.gov. Özcan. 23-24 Ocak 2004.91-97. Cilt:4. “Smart Technology for Homes – An Integrated Approach to Sustainable Development”. Enerji Kongresi: Enerjide Verimlilik. Sayı:41. 1997. Ali. “Petrol Piyasası ve LPG Piyasası Düzenleme Çalışmaları”. <www. < http://www. 1997. Naşit.org/library_links/proceedings/2001/pdf2001/Panel4/01p4_4_191zu. 22.201-209. 2002. World Energy Council Turkish National Committee.24-38. Dünya Enerji Dergisi.eceee.

DİZİN 189 .

50. 27. 74. 105. 138. 20. 58. 98 Armatür 21. 42. 117. 75. 76. 17. 48. 17. 103. 55. 111. 18. 127 Linyit 31. 113. 75. 43. 42. 22. 57. 9. 94. 116. 110. 117. 119. 27. 29. 124. 121. 110 Kalorifer yakıtı 103. 94 . 54. 9. 111. 9. 137. 121. 48. 138. 75. 146 Elektrik 2. 24. 43. 130. 78. 138. 146. 92. 29. 56. 111. 57. 68. 105. 61. 117. 117. 130 Enerji tasarrufu 2. 111. 147 Çatı 18. 72. 129. 31. 20. 85. 103. 8. 114. 24. 78 Duvar 18. 34. 43. 119. 24. 70. 91. 25. 27. 34. 105. 21. 88. 117. 77. 121. 8. 105. 3. 9. 108. 111. 29. 42. 26. 143. 97. 77. 90. 66. 81. 125. 35. 19. 28. 96 Basınçlı hava 2. 139. 94. 48. 65. 108. 49. 33. 94. 29. 146 Kok 103. 121. 44. 119. 145. 22. 103. 49. 119. 73. 81. 20. 58. 44. 124. 117. 108. 95. 29. 135. 147 Fuel-oil 27. 73. 106. 136. 27. 124 Buhar 2. 30. 68. 141 Aydınlatma 9. 130 Odun 103. 93. 8. 9. 53. 79. 108. 28. 18. 139. 5. 117. 103. 121. 70. 105. 136 Doğalgaz 1. 44. 145 LPG 22. 127. 91. 26. 113. 143. 74. 22. 111. 136. 57. 132. 147 Çevre 1. 67. 21. 42. 75. 21. 5. 39. 124. 29. 45. 5. 75 Atık 2. 77. 18. 117. 11. 23.Akıllı bina 4. 123. 108. 65. 39. 21. 59. 7. 138. 15. 108. 121. 139. 119. 37. . 124. 24. 24 Döşeme 18. 4. 19. 57. 37. 134. 121. 27. 36. 94. 124. 24. 105. 124 Kömür 1. 2. 19. 147 Ampul 8. 110. 43. 18. 103. 140. 72. 56. 26. 144. 72. 108. 77. 138 Petrol 1. 130. 53. 147 Emisyon 5. 136 Motorin 28. 75. 8.10. 64. 148 Enerji verimliliği 1. 95 Enerji kaynakları Benzin 37. 28. 39. 130. 86. 127. 25. 113. 117. 89. 5. 136. 110. 132. 29. 59. 147. 105. 60. 124. 3. 22 Bütünleşik planlama 2. 93. 136 Batarya 21. 121. 103. 74. 108. 66. 190 132. 22. 111. 111. 32. 108. 11. 71. 144. 114. 146 Siyah likör 43.18. 140. 113. 78. 98. 84. 119. 103. 16. 54. 30. 74. 102. 136. 73. 113. 113. 27. 138 Talaş 103. 67. 103. 105. 106. 105. 9. 38. 90. 32. 137. 75. 75. 44. 26. 58. 140. 117. 110 Taşkömürü 31. 10. 111. 124. 69. 117. 124. 60. 130. 4. 80. 102. 17. 110. 65. 59. 20. 53. 124. 90. 114. 21. 42. 33. 71. 71. 119. 87. 10. 61. 39. 26. 63. 121. 23. 42. 81. 69. 62. 111. 10. 20. 89. 28. 103. 133. 40. 113. 138. 140 Kabuk 18. 108. 108. 21. 119. 28. 66. 77. 75. 20. 21. 140 Cam 2. 41. 80. 19. 111. 135. 119. 30. 32. 121. 62. 63. 126 Dış yapı elemanları 2. 43. 23. 116. 87. 97 Çimento 41. 108. 90. 42. 31. 49. 72. 92. 114. 113. 140. 83.

40. 51. 19. 49. 35. 12. 74. 123 Fırın 2. 52. 86. 4. 131. 148 Enerji yoğunluğu 3. 90. 133. 137. 50. 109. 96. 9. 75. 62. 33. 135. 128. 87 TEİAŞ 89 UCTE 89 UETM 73. 127. 23. 78. 44. 132 EPDK 133. 123 Buzdolabı 2. 123 Soğutucu 49. 143 Isıtma 4. 141. 147 Isı yalıtımı 2.98 Televizyon 2. 79. 51. 15. 94 Gerilim 83. 139. 135. 70. 37. 17. 25. 139. 79. 77. 143 ETSU 63 EÜAŞ 90. 124. 34. 132. 97. 44.69 TCDD 142 TEDAŞ 85. 64. 107. 22. 129 ETKB 100. 16. 31. 97. 62. 137. 60. 89. 79. 59. 20. 91 Gaz 2. 80 EDMC 39 EEO 63 EIA 6. 20. 49. 35. 59. 28. 69. 92. 49. 46. 24. 145 Havalandırma 25. 56. 89. 97. 62. 128. 52. 55. 119. 94. 90. 79. 93. 49. 77. 49. 70. 65. 79 Kurutucu 62. 53 İSDEMİR 129 JICA 73. 86. 140 Kojenerasyon 9. 43. 48. 96. 59. 136. 128. 47. 62. 128. 96. 2. 132. 78. 27. 75. 73. 97. 93. 147. 75. 69. 62. 49. 75. 62. 35. 61. 79. 26. 53. 65. 99. 79. 53. 74. 65. 136. 72. 139. 39. 29. 64. 67. 50. 27. 62. 104. 43. 63. 25. 72. 114. 19. 68. 65. 94. 23. 11. 144. 20. 43. 76. 24. 126. 10. 49. 99. 71. 141. 35. 46. 36. 96. 60. 68. 98. 131. 69. 77. 57. 53. 146 Etiketleme 2. 118. 83. 77. 62. 64.31. 38. 70. 123 Fırın (sanayi tipi) 42. 136. 137. 122. 121. 73. 14. 112. 140. 41. 67. 17. 123. 131. 48. 16. 74. 133 DOE 59. 18. 133. 128 KARDEMİR 129 NOVEM 49 OECD 13. 144. 11. 31. 71. 63. 28. 44. 34. 136 Floresan 21. 143 ERDEMİR 127. 72. 42. 139 İklimlendirme 9. 110. 43. 56. 147 Isı 2. 63 DPT 126 Dünya Bankası 73. 48. 26. 123. 94 . 66. 95. 98 Klima 51. 69. 33. 51. 21. 95. 48 EİEİ 73. 42. 98. 140 191 . 138. 24. 123 Çamaşır mak. 62. 54. 129. 127. 51. 92 Hazine Müsteşarlığı 133 IEA 5. 129. 27. 59. 9. 143 Kuruluşlar ADEME 66. 5. 59. 20. 143. 50. 12. 51. 59. 62. 9. 79. 43. 139. 46. 116. 60. 51. 146. 74 UNIDO 73 Ev aletleri (çeşitli tiplerde) Bulaşık mak. 41. 23. 44. 69. 51. 136. 85. 26. 97. 23. 81. 141. 98 Fosil yakıtlar 1. 120. 115. 147 Hidrojen (enerjisi) 4. 39. 75. 97. 21. 134. 138. 98. 140 Kazan 18. 98. 67 BRE 64 CBEE 61 DİE 4. 93. 43. 29. 105. 113. 50. 132. 21. 3. 22. 98 Ev aletleri 2. 73. 65. 134. 29. 31. 71. 132. 98. 54. 97. 53. 66. 135. 96. 101. 90. 32. 18. 143. 69. 77. 98. 19.14. 15. 47. 102. 78. 97. 23. 74. 69. 75. 75. 78. 134. 100.

san. 192 . 22. 96. 145 DSM 58. 123. 141 11. 129. 19. 72. 87. 108. 37. 129. 38. 130. 70. 86. 59. 114. 130. 118. 138 Gıda san. 88. 144. 52. 85. 69. 95. 48. 41. 136. 104. 120. 54. 36. 79 SCADA 75. 43. 81. 60. 73. 131. 87 Kredi 62. 130. 67. 126. 105. 84. 29.-çe. 137. 44. 113. 74. 130. 55. 103. 126. 81. 122. 131. 67. 61. 131. 131. 135. 42. 46. 26. 42. 136. 131. 42. 76. 137. 137 Taş ve toprak san. 121. 58. 19. 137 Program ve projeler ABONE-NET 85. 87. 126. 138 Tekstil san. 57. 40. 67. 57. 85. 30. 66. 138 Met. 68. 106. 144. 67. 126. 130. 70. 70.ve mak. 56. 125. 130. 132. 46. 58. 26. 124. 67. 129. 112. 127. 94. 53. 41. 42. 56. 53. 39. 128. 123. 95. 69. 10. 42. 63. 111. 22. 80. 70. 137. 130. 138 Kimya san. 12. 128. 131. 45. 28. 30. 135 Mali teşvik 37. 143. 51. 137. Maliyet 1. 126. 66. 137.eş. 57. 63. 130. 77 Soğutma 9. 116. 62. 71.dışı met. 138 JOULE / THERMIE 46 ODYSSEE 45. 136. 138. 33. 17. 78. 101. 86. 117. 139. 115. 72. 61. 56. 129. 70 Finans 6. 75. 55. 80. 119. 72. 126. 7. 4. 43. 124. 55 SAVE 45. 84. 111. 64. 138 Santral 2. 73. 68. 106. 26. 68. 110. 134. 17. 62. 121. 119. 59. 139. 90. 145. 103. 81. 130. 43. 77. 27. 132 Standart(lar) 1. 43. 21. 89. 131. 134 Puant yük/saat 2. 117. 23. 138. 126. 23. 129 Fiyat 5. 94. 125. 84. 114. 31. 70. 17. 83. 60. 29. 41. 81.san. 50. 24. 26. 139. 147 Seramik 17. 94. 86. 41. 99. 134. 132. 85. 5. 68. 68. 93. 146 Vergi 37. 61. 36. 16. 139 Dem. 20. 126. 90. 124 Fon 60. 45. 63. 96. 73. 95. 139 Soba 42. 70.Mali ve parasal konular Faiz 62. 145 SYNERGY 46 Top Runner Prog. 69. 43. 42. 125. 56. 35. 137. 40. 141 Motor 10. 126. 102. 30. 96. 87. 124. 125. 116. 138. 145 EEBPp 63 GIS 85 HEES 63 IRP 58. 65. 57. 74. 71. 10. 92. 58. 138 Kâğıt san. 54. 25. 137 Orman san. 131. 145 Sanayi dalları Demir-çelik san. 45. 138. 67. 38. 2. 126. 130. 107. 64. 68. 131. 109. 8.

52. 66.10. 70. 68. 44. 71. 72. 84 Çin 7. 5. 24. 145 Tuğla 42. 48. 58. 69. 54. 48. 54. 92. 41. 48. 38. 57.) 4. 7. 60. 54. 87. 126. 16. 133. 127. 63. 4. 56. 73. 57. 11. 24. 13. 51. 27. 24. 75. 22. 96. 127. 127 İngiltere (B. 85. 81. 30. 67. 21. 15. 15. 27. 55. 39. 68. 140. 144.Kral. 141 Almanya 4. 15. 15. 38. 65. 15. 14. 126. 8. 10 Talep tarafı yönetimi Trafo 83. 147 Yapı malzemesi 20. 94. 89. 90. 48. 14. 98. 67. 54. 70. 58. 3. 127. 144 193 . 14. 76. 127 Fransa 4. 30. 16 Yakıt 1. 48. 126. 138. 8. 14. 16 Danimarka 36. 30. 45. 17. 89. 30. 134 ABD 4. 126. 142. 63. 127 Belçika 48. 148 2. 45.38. 37. 29. 37. 49. 51. 53. 93. 128. 24. 82. 24. 36. 33. 13. 9. 97. 34. 61. 63. 48. 15. 26. 23. 16. 126. 16. 44. 74. 38. 51. 134. 59. 56. 14. 13. 16. 127. 139 Ülkeler AB 15. 139 Japonya 4. 6. 132. 24. 37. 146. 14. 7. 69. 51. 5. 138. 16. 82. 86. 96. 16. 46. 127 Sürdürülebilir kalkınma 1. 42. 58. 31. 67. 2. 145 Yeni santral teknolojileri 4. 22. 13. 147 Yakıt pili 4. 87. 59. 143. 7. 49. 84. 16. 13. 24. 127 Avustralya 14. 70. 127 Hindistan 7. 97. 29. 16. 139 Yatırım 5. 23. 56. 127 İtalya 7. 55. 14. 15. 24. 28. 47. 80. 147 Hollanda 38. 53. 95. 45. 134. 66. 15. 58. 38. 54. 94. 58. 15. 56. 68. 33. 50. 86. 84. 15. 10. 58. 90. 29. 35. 7. 98. 23. 61. 48. 58. 36. 7. 128. 51. 64. 62. 94. 141. 116. 39. 62. 58. 25. 26. 57. 81. 35. 126. 13. 80. 126. 126. 86. 137. 57. 30.Strateji(k) 2. 68. 45. 14. 38. 39. 6. 37. 28. 21. 7. 59. 48. 54. 71. 53. 58. 48. 36. 36. 37. 88. 78. 38. 16. 15. 31. 127 İsveç 14. 7. 141 Kanada 7. 103. 126. 30.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful