Zemin fiziksel parametreleri ile zemin yatak katsayıları arasındaki bağlantı ve zemin yapı etkileşiminde uygulama

Relation between soil physical parameters and modulus of subgrade reaction and application in soil structure interaction
Zeki Karaca, Azer A. Kasımzade, Mehtap Ak
Ondokuz Mayıs Üniversitesi, İnşaat Mühendisliği Bölümü, Samsun, Türkiye

ÖZET: Temeller, üst yapıdan gelen yükü ve kendi ağırlığını, altında bulunan sağlam zemine aktaran mühendislik yapılarıdır. Zemin ortamı yüklendiği zaman, zemin kütlesinde gerilmeler oluşur. Zeminin kayma direnci, dayanabileceği en büyük kayma gerilmesi olarak tanımlanır. Kayma direncinin hesabı, zemine ait kayma direnci parametrelerinin (c,Φ) bilinmesini gerektirir. Bu ise, çeşitli laboratuvar ve arazi deneyleri ile mümkündür. Bu çalışmada öncelikle, zeminin kayma direnci parametreleri ve taşıma gücü bilgileri verildikten sonra, sürekli temellerin ve yatay yüklü kazıkların projelendirilmesinde kullanılan ve ilk olarak Winkler tarafından öne sürülen, yatak katsayısı kavramı incelenmiştir. Yatak katsayısı hesabı yapan bir bilgisayar programı hazırlanmış ve kayma direnci parametreleri ve taşıma gücü bağıntıları kullanılarak yatak katsayısı değeri bulunmuştur. Sürekli temellerin elastik zemine oturan kiriş olarak çözümüne dair yöntemler verilmiş, ele alınan bir örnek analitik ve sonlu elemanlar metodu ile sayısal olarak çözülmüştür. Bildiride bu iki yöntem ile bulunan moment (M), kesme kuvveti (Q) ve yerdeğiştirme (y) diyagramları karşılaştırmalı olarak sunulmakta ve bazı sonuçlara varılmaktadır. Anahtar kelimeler: Yatak katsayısı, taşıma gücü, kayma direnci, elastik zemin

ABSTRACT: Foundations are engineering structures, which transfer its own weight and the load from superstructure to the underlying soil. Loading causes stress increases in soil mass. Shear strength of the soil depends on the shear strength parameters (c,Φ) of soil and these two parameters can be obtained with various laboratory and in situ tests. In this study, shear strength parameters and bearing capacity of soil are briefly described and modulus of subgrade reaction concept, which is used in design of continuous foundations and laterally loaded piles and proposed by Winkler, is discussed. Following this, shear strength parameters and bearing capacity formulae are used to calculate subgrade reaction modulus by a computer program, which is developed in this study. Methods to solve continuous foundations as a beam resting on elastic soil are also given and an example is presented in which solutions are obtained by both analytical and finite element methods. This paper compares the moment (M), shear force (Q) and displacement (y) diagrams obtained from these two methods and some conclusions are drawn. Keywords: Subgrade reaction modulus, bearing capacity, shear strength, elastic soil

1 GİRİŞ Bilindiği gibi; zeminin kayma direnci, onun dayanabileceği maksimum kayma gerilmesi olarak tanımlanmaktadır. Kayma direncinin hesabı, zemine ait kayma direnci parametrelerinin (c “kohezyon”, Φ “içsel sürtünme açısı”) bilinmesini gerektirmekte, bu ise, çeşitli laboratuvar (kesme kutusu deneyi, serbest basınç deneyi, üç eksenli basınç deneyi, vane deneyi, düzlem deformasyon deneyi, hücrede içi boş silindir kesme deneyi) ve arazi deneyleri (arazi vane

deneyi, sondaj kuyusu kesme aleti, konik penetrometreler) ile mümkün olmaktadır. (Aytekin, 2000). Ayrıca, temel zemininde, göçme olayına karşı belli bir güvenliğin olması istenmektedir. Emin taşıma gücü, zeminde kırılma meydana gelmeden ve yapıya zarar verebilecek oturmalar oluşmadan, temel zemininin güvenli olarak taşıyabileceği gerilme değeri olup, taşıma gücünü belirlenmesi için bir çok taşıma gücü teorisi bulunmaktadır (Prandtl, Terzaghi, Meyerhof, Hansen vb.) (Uzuner, 2001).
213

2 ZEMİN YATAK KATSAYISI Yatak katsayısı kavramı ilk önce Winkler (1867) tarafından öne sürülmüştür. ∆H=12 mm. Temeller ve radyeler için (genelde plaklar) As > 0 ve Bs ≅ 0 ’dır. 83. γ zeminin birim hacim ağırlığını göstermektedir. (Bowles. q sınır = cNcs c + γ ZNq sq + 0. zeminin herhangi bir noktasındaki basınç (q) ile. Düşey doğrultuda ise yatak katsayısı özellikle derinlikle değişim göstermekte ve belirli bir sınır değere kadar derinliğin artışına paralel olarak artabilmektedir. c ise . Wölfer ve Sherif bu konudaki ayrıntılı çalışmalarını yayınlamışlardır. Kanıt. yatak katsayısı değerinin (2) eşitliği kullanılarak zeminin sınır taşıma gücüne göre saptanmasının çok yanıltıcı bir sonuç vermeyeceğini ve yaklaşık bir hesap için kullanılabileceğini ifade etmiştir. 2003). Tablo 1. n : mevcut yükleme deneyi sonuçları veya başka bilgilerle verilmiş olan yatak katsayısı değerlerine uygunluğu sağlayan bir değeri göstermektedir. Burada dikkat edilmesi gereken nokta (5) ve (6) eşitliklerinde emniyet katsayısı Gs’nin bulunmayışıdır. As : düşey veya yatay yatak katsayısı için sabit değeri Bs : derinlikle değişim katsayısı.0254m. Vlasov ve Leontiev. Yatak katsayısı değeri genellikle arazide yükleme deneyleri ile belirlenmekte olup. Düşey ks için zemin seviyesinde As=0 fakat herhangi küçüklükteki bir derinlik için As > 0 ’dır. aynı noktanın oturması (∆H) arasındaki oran olarak tanımlanır (Şekil 1) (Uzuner. Bu teorinin temel noktası. homojen ve izotrop bir zemin içerisinde yatay olarak sabit olabileceği gibi değişik değerlerde alabilmektedir. düşey ve yatay yatak katsayısının hesabı için daha genel olarak (3) eşitliğini önermiştir.0254m. Yatak katsayısı ks = q ∆H (1) Bir çok araştırmacı. Z : derinlik. Çeşitli zeminler için yatak katsayısı değerleri (Bowles. 20 mm vb. vb. ks = As + Bs Zn (3) Şekil 1. Ayrıca (6) ifadesi yatak katsayısının derinlikle artışını belirtmektedir. yatak katsayısı belirli bir değere kadar artmakta bu değerden sonra ise değişmemektedir. Yatak katsayısı. 40 katsayısı 0. bir emniyet sayısına (Gs) bölünmesi ile elde edilen izin verilebilir taşıma gücüdür. Fakat yatak katsayısı üzerinde yapılan deneyler göstermiştir ki. (Scott. derinliğinde bir oturmaya yol açacak sınır taşıma gücünün qsınır .5 γ BNγsγ As = C ( cNcs c + 0. Bunun yanı sıra Bowles temel yapısının. 1981). Yatak katsayısı. Bu eşitlikte As veya Bs. oturma değerleri içinse 40 katsayısı. Bowles. Bu orantı Winkler tarafından doğrusal olarak tarif edilmiş ve zeminin elastik davranış biçimi gösterdiği yükleme sınırları içerisinde Hooke kanunlarına uygun olarak değiştiği çeşitli araştırmacılar tarafından yapılmış yükleme deneyleri ile gösterilmiştir. zeminin elastik olduğu ve birbirine bitişik sonsuz sayıda bağımsız yaydan oluştuğu kabulüne dayanmaktadır. ks. Bs tan-1 Z D (7) 214 . oturma değeri için verilmiş olan 40 katsayısını göstermektedir. 2000. Hetenyi. zeminde 0. Terzaghi ve Hansen tarafından verilmiş olan (4) taşıma gücü bağıntısını (3) eşitliğinde yerine koyarak (5) ve (6) nolu eşitliklere ulaşmıştır. Bowles tarafından verilmiş olan Tablo 1 çeşitli zemin cinsleri için yatak katsayısının alabileceği değer aralıklarını göstermektedir. olarak değişir. Nq ve Nγ taşıma gücü katsayıları olup. B temel genişliğini (kısa kenar veya çap). 1996). zemin kohezyonunu. oturma değeri için verilmiştir. 0 olabilir.0254m. ks = 40 qsınır = 40 (Gs) qa kN/m3 (2) Bu eşitlikte qa ifadesi. Bu eşitliklerde belirtilen C. Bu son noktanın da dikkate alınması ile (6) nolu eşitliğin sol tarafı (7) ifadesi gibi olur.5 γ BNγsγ ) Bs Z1 = C (γ Nq sq )Z1 (4) (5) (6) Bowles. zeminden 10 kat ve hatta daha fazla rijit olması sebebi ile. elastik zeminlere oturan kiriş ve plak problemleri üzerinde geniş araştırmalar yapmış ve özellikle Hayashi. 50. Nc. 1996) Zemin Cinsi Ks(kN/m3) Gevşek kum 4800-16000 Orta sıkılıkta kum 9600-80000 Sıkı kum 64000-128000 Killi orta sıkılıkta kum 32000-80000 Siltli orta sıkılıkta kum 24000-48000 Killi zeminler : qa≤200 kPa 12000-24000 200< qa≤800 kPa 24000-48000 qa >800 kPa >48000 Bu ifadede. laboratuvar deneyleri veya aynı bölgede daha önce yapılmış deneylere ait tablolar kullanılarak da elde edilebilmektedir. (2) ifadesindeki 0.

(C) ve (D) zemin gruplarını ifade etmektedir) olmak üzere kullanıcı tarafından girilmesi istenen bilgiler yer almaktadır.21 kNm 1m 8m 1m B=1. Φ. Df. B. formül hesap penceresinde girilen Φ değerine bağlı olarak.836 -884. kesme kuvveti diyagramı Şekil 4’ de. 3 SAYISAL UYGULAMA Bu başlık altında.Nγ ] kh = [80 c Nc +40 γ B Nγ ] + [80 γ z Nq ] khd = s1. Şekil 3’ de görülen elastik zemine oturan bir kirişin sonlu kiriş tesir çizgileri yöntemiyle (Keskinel vd.267 -154.2. Sonlu uzunlukta sürekli bir temel kirişi Son bağıntıda görülen s1 = 1.004858 0.724 -800.As + s2.231 -309. γ. eğilme momenti diyagramı Şekil 5’ de ve çökme değerleri Şekil 6’ da verilmektedir.0-4. ks = 19614 kN /m3 olarak dikkate alınmıştır.40 m 1.63 kN 588.92 106. Nq. γ. kazık boyu.Nc + γ. zemin birim hacim ağırlığı. Nγ taşıma gücü katsayıları olup.0075206 0.298 / 400. SAP2000 (SAP2000.465 473. kare kesitli kazık için enine yatak katsayısı (kh) ve daire kesitli kazık için enine yatak katsayısı (khd)olmak üzere üç hesap seçeneği bulunmakta olup bu hesap seçenekleri sırasıyla aşağıda verilen (8). boyuna yatak katsayısı (ks).3-1. (9) ve (10) nolu bağıntılar kullanılarak hazırlanmıştır. s2 = 2. temel genişliği (kısa kenar veya çap). sabitler ve zemin grubu (Afet bölgelerinde yapılacak yapılar hakkında yönetmelikte (TDY. ks = 40[ c. 1976) analitik çözümü yapılmış ve aynı örnek. standart penetrasyon deneyi darbe sayısı.58 -832.640 0 0 0. boyuna yatak katsayısı programında (Df + 3B) Sayısal çözümlemelerde. L. zeminin taşıma gücü bağıntılarından yararlanılarak.011 0. Bilgiler girildikten sonra "çalıştır" butonu tıklandığında program hesaplamaları yaparak. buna göre yatak katsayısı hesabı yapılmaktadır. Q (kesme kuvveti) ve y (çökme) kesit tesirlerinin karşılaştırılması yapılmış ve bazı sonuçlara varılmıştır. serbest basınç direnci. z.0061 0. kare kesitli kazık için enine yatak katsayısı ve daire kesitli kazık için enine yatak katsayısı) hesabı yapan ve özellikleri yukarıda verilen bilgisayar programı yardımıyla sayısal uygulama için gerekli yatak katsayısı elde edilmiştir.BsZn (8) (9) (10) 294. z değeri ise derinlik olup.1 Zemin Yatak Katsayısının Bulunmasına Ait Oluşturulan Program Yatak katsayısının pratik şekilde elde edilmesi amacına yönelik Excel’ de oluşturulan programa ait görünüm Şekil 2’ de verilmektedir. içsel sürtünme açısı.914 -175. s1 ve s2 .615 -357.42 kN Şekil 2. 1996).4 arasında değişen sabitlerdir (Bowles. Elastisite Modülü E = 28500000 kN/m2. Daha sonra. derinliğine kadar. beton sınıfı C20. Burada c.633 -141.005205 0. temel derinliği. kitaplıkta yer alan tablo sayfasından program tarafından okunarak elde edilmektedir. Sonlu kiriş tesir çizgileri ile çözüm sonuçları Nokta no Kesme Kuvveti (Q) (kN) Eğilme Momenti (M) (kNm) Çökme (y) (m) 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 0 0 209. Çıktı ekranında görülen Nc. Sonlu kiriş tesir çizgileri yöntemi yardımıyla kiriş 10 eşit parçaya bölünmüş.004804 0. zemin yatak katsayısı (boyuna yatak katsayısı.154 -655. qu. hesap sonuçlarını "Çıktı Ekranı" nda vermektedir. 882.005575 0.20 m Şekil 3.7. 2004) ˝Menü˝ sayfasında.508 -481.745 -569.673 238.012 115.71 / -672. 1998) yer alan (A). (B). Hesaplanmak istenen yatak katsayısı seçeneğinin bulunduğu butona basıldığında program çalıştırılmakta ve gerekli bilgilerin girilmesini sağlayan "Formül Hesap" penceresi ekrana gelmektedir. elde edilen çözüm sonuçları Tablo 2’ de.1191 / -115.004975 0. Tablo 2.0047508 215 . 2002) programında çözülerek elde edilen M (eğilme momenti). bulunan bu katsayı kullanılarak. kohezyon. kare ve daire kesitli kazık için enine yatak katsayısı programında ise kazık boyunca her bir metrede alınarak. SPT-N.105 356.0083054 0. Yatak katsayısı hesabı (Ak. Nq + ½. B.0067623 0.3009 57.

00 4.26 -377.00 Şekil 4.00 9.99 -1001.00 -175.07 0.00 6.205E-34.3054E-3 7.58 52.00 5.56 -962.15 115. Çökme.00 -200.006785 -0.005339 -0.009467 -0.96 -482.00 300.33 -267.87 / 648.4 -426.1 -300.00 -600.00 400.01 -832.00 -231.00 11.3 10. M (Sonlu kiriş tesir çizgileri ile çözüm) m kNm 200.00 6.28 -900.7623E-3 0. 2004) SAP 2000 yöntemi yardımıyla elde edilen çözüm sonuçları Tablo 3’ de.88 -153.99 -1001.00 10.00 5.00 0.00 3.00 0.00 0 118.00 -800.00 100.00 -500.00 9.00 Şekil 8.51 600.kN 800.00 1. Kesme kuvveti.00 2.00 0 nokta no 1.006189 -0.00 2.01 8.00 445. M (SAP 2000 çözümü) Şekil 6. y (Sonlu kiriş tesir çizgileri ile çözüm) 216 .00 -800. SAP 2000 ile çözüm sonuçları Nokta no 0 400.58 356.72 nokta no -29.91 -672.00 -377.00 6.00 -300.00 2.71 Kesme Kuvveti (Q) (kN) Eğilme Momenti (M) (kNm) Çökme (y) (m) 0.43 -357.87 -500.3 -309.28 -962.00 3.00 200. Tablo 3.00 648. Eğilme momenti.00 8.00 7.00 -400.00 500.00 0 106.64 0 nokta no 400. Kesme kuvveti.00 1.00 -481.72 0 118.975E-3 -500.00 9.84 5.00 5.00 11.3 57.00 100.29 -909.00 -300.26 -778.00 -600.72 -141.7508E-3 4.005262 700.63 -884.88 -100.00 11.46 265.00 0.00 238.00 6.00 8.74 -400. eğilme momenti diyagramı Şekil 8’de ve çökme değerleri Şekil 9’da verilmektedir.00 7.00 11.858E-34.00 Şekil 7.00 4.00 9.43 -231.007556 -0.96 445.5206E-3 6.00 5.00 nokta no -909.00 -200.00 -1.18 400.00 200.00 -700.43 0 -0.00 4.00 0.00 -200.00 8.00 1.89 0.00 3.804E-34.96 -482.61 209.62 -100.00552 -0.00 6.27 -655.00 9.67 -376.33 8.005773 -0.23 4. kesme kuvveti diyagramı Şekil 7’de.07 -778.00 100.02 -100.0061 5.00 473.68 -569.00 -700.30 -29.00 3.56 -699.00 4.00 -400.62 109.00 1.00 10.87 / 104.58 -426.00 11.804E-3 -699.00 7.00 -154.575E-3 5.00 0.00 -400.96 500.00 -1000.3 104.40 52. Q (SAP 2000 çözümü) Şekil 5.00 109.00 10.00 -115.43 0 nokta no 0.00 -800.00 -1100.00 -900.011 2.00 -153.00 7.89 0.00 2.68 -376.12 Sonlu Elemanlar Yöntemini esas alan (Kasımzade.92 -800.00 300. Q (Sonlu kiriş tesir çizgileri ile çözüm) kNm 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 kN -1.00 8.00847 -0. Eğilme momenti.18 265.00 7.87 -267.00 3.00 10.005395 -0.00 4.010425 -0.

gerçektekinden daha büyük alınan taşıma gücü.01 -9. taşıma gücü hesabının yeterli doğrulukta olmasına özen gösterilmelidir. Temel Mühendisliğine Giriş: Derya Kitabevi.00 -0. bu da. 2004. Trabzon.262E-3 -5.00847 2. Bu yüzden. 2000. M. kare kesitli kazık için enine yatak katsayısı ve daire kesitli kazık için enine yatak katsayısı) yapan bir bilgisayar programı geliştirilmiştir. Ayrıca. USA. y (SAP 2000 çözümü) 4 SONUÇLAR Bu çalışmada. Çözümlü Problemlerle Temel Zemin Mekaniği : Teknik Yayınevi. Aytekin. Uzuner.00 1. yüklü alanın boyutlarına ve temel zemininin cinsine göre çok çeşitli değerler alabilmekte olup. Ankara. R.. İstanbul. maksimum kesme kuvvetinin %3.56 oranında azaldığı. zemin taşıma gücünün hesabı ve yatak katsayısı kavramı incelenmiş. tablolaştırılmış yatak katsayısı değerlerini kullanması. California. TDY.00 3.00 11. özellikle zeminin elastik özelliklerine. F. F.01 -0. 2001. 217 . zemin taşıma gücünün belirlenmesinde. Scott. B. Keskinel.. SAP 2000.01 -0. İzmir. Kasımzade. Güvensiz tarafta. temellerin büyük boyutlu olmasına yol açar ki. R.00 -0. Bowles. Temel zemini. Foundation Analysis: Prentice-Hall Inc. A. Sonlu Kiriş Tesir Çizgileri ileÇçözüm: İstanbul. zeminin kayma direnci parametrelerinin (c ve Φ) bulunması. M.-0. A. hesapların yeterli doğrulukta olmasına kâfi gelecektir. 1998. ekonomik olma koşuluna ters düşer. E. Muhafazakâr tarafta. Englewood Cliffs..0425E-2 -0.00 -5. yani.01 m Şekil 9. Sonlu ElemanlarMetodu: 2. 1996.00 10. Baskı.785E-3 -7. çalışmada değinilen durumların dikkate alınarak.23 oranında azaldığı görülmektedir. New York.. 2004.00 4.. gerçektekinden daha küçük alınan taşıma gücü.00 8.. Çökme. Ondokuz Mayıs Üniversitesi Fen Bilimleri Enstitüsü. Elde edilen eğilme momenti (M).. yatak katsayısı hesabı (boyuna yatak katsayısı.. Tasarım mühendislerinin. Zemin Fiziksel Parametreleri ile Zemin Yatak Katsayıları Arasındaki Bağlantı ve Zemin Yapı Etkileşiminde Uygulama: Yüksek Lisans Tezi. Uzuner. 2000. 2003. A.. Birsen Yayınevi. Ankara. Foundation Analysis and Design: McGraw-Hill Companies. SAP 2000 ile statik analiz çözümünde yaklaşık %13.00 5.00 6. sürekli bir temelin taşıma gücü bağıntılarından elde edilen.01 -1. NJ 07632. Samsun. Akademi Yayınevi. düşey ve yatay yatak katsayısı bağıntısı kullanılarak. Ancak oturmaların da önemli olduğu çok önemli binalarda. Deneysel Zemin Mekaniği: 1. Inc. Berkeley.01 -0. 1976. Kanıt. Sürekli Temeller ve Dönel Kabuklar. 2002.467E-3 çok önemli olmayan bina temelleri için mesleki tecrübesine de dayanarak. ve Kumbasar. sonlu uzunlukta bir sürekli temel kirişine uygulanarak.395E-3 7. 1981. Integrated Finite Element Analysis And Design Structure Computers and Structures : Inc. elastik zemine oturan sürekli bir temelin sonlu kiriş tesir çizgileri ile analitik çözümü ve SAP 2000 ile statik analizi yapılmıştır. bu da güvenli olmaya ters düşer.A.773E-3 -6.00 nokta no -5. Temel İnşaatı : Gazi Kitabevi. Baskı. USA. ellerinde deney sonuçları olmadığı taktirde. Afet Bölgelerinde Yapılacak Yapılar Hakkında Yönetmelik: İnşaat Mühendisleri Odası İzmir Şubesi Yayın No:25.27 oranında artış gösterdiği.339E-3 -5.189E-3 -6. bu katsayı ancak deneylerle belirlenebilmektedir. J. B. REFERANSLAR Ak. kesme kuvveti (Q) ve çökme (y) değerleri birbirine yakın olup. N. maksimum çökme miktarının ise %5.00552 9. sonlu kiriş tesir çizgileri ile analitik çözümde bulunan maksimum eğilme momenti değerinin. Orta sıkılıkta kum zemin için bulunan yatak katsayısı değeri. mutlaka deney sonuçlarına göre bulunacak veya o bölgede yapılmış olan eski deney sonuçlarına göre elde edilen yatak katsayısı değerinin kullanılarak hesap yapılması daha doğru sonuçlar verecektir. yapı yüklerini doğrudan veya temeller vasıtasıyla taşıyan zemin ortamdır ve temel zeminin taşıma gücünün doğru belirlenmesi bu sebeple önemlidir. zemin yatak katsayısı değeri birçok etkene. temellerin küçük boyutlu olmasına yol açar ki..556E-3 -0. -0.

218 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful