You are on page 1of 17

FETH VE MEDENYET Dr. Hikmet KIVILCIMLI I. FETH BR MEMLEKETN M? NSANLIIN MI?

stanbulun fethini srf bir mslmanlk ve hristiyanlk savana balamak, en az be yz yl evvelki kafa ile dnmek olur. stanbulun fethi bir dinin teki dine kar zaferi deil, ilerlemenin gerilemeye kar zaferidir. Din, kadim savalar iin bata gelen bir bayraktr. Ama, sade bir bayrak... Bugn de bayrak, harbin sebebi deil, den lklerin elle tutulur semboldr. Fetih savalarndaki dini esbab mucibeler(1) kimseyi aldatamaz. Din gayretleri, tezatl tarih hengamelerini gden derin maddi kanunlarn sathta yzen sembolik ifadelerinden ibarettir. Onun iin, ancak medeniyet tarihinin btnln kavramayanlar, stanbulun fethini bir mslmanlk ve hristiyanlk arpmas derecesinde kltebilirler. Gerekte, stanbulun fethi, hereyden evvel bir insanlk ve medeniyet hamlesidir. Arapada fetih sz gzel bir tesadfle amak manasna gelir. stanbulun fethi de o zamanki insanl bir kmazdan kurtarm, medeniyete yeni ufuklar amtr. stanbulun fethi, tarih yolu stne kabus gibi km bir cesedin (Bizans engelinin) kaldrlmas, Bizans kntleriyle tkanm medeniyet yollarnn, yalnz mslmanlara, yalnz Trklere deil, tekmil insanla yeniden almasdr. Al biraz ackl m olmutur? Mmkn. Fakat o zaman lleri byle kaldrmak adetti. Demek, stanbulun fethi, yalnz Trklerin deil, btn dnyann kutlayabilecei, kutlamakta hakl, -hatta bir dereceye kadar, insan olarak- vazifeli saylabilecei byk Tarihsel Devrimlerden biridir.

II. FETH ZORLA MI? GNLLE M? Bizzat stanbulun fethine yakndan bakalm. Orada hristiyan, mslman btn geni halk ynlarnn, adeta farkna varmadan, hatta belki istemeyerek, elbirlii ettikleri grlr. Fetih almak manasna gelince; stanbulun kaplar, dardan alelumum(2) Trkler ve mslmanlar, ieridense hristiyanlar ve museviler eliyle almtr. Gerek slam, gerekse alelumum gebe geleneinde: Bir ehir, ya zorla (anveten) yahut barla (sulhen) ele geirilir. Anveten yani zorla zaptedilen ehirde btn baka din mensuplar kltan geirilir veya kle gibi satlr; yabanc din mabetleri yok edilir. Halbuki fetihten sonra stanbulda, hristiyanlarla yahudiler tamamen hr yayorlard, kiliselerle havralar ayakta duruyordu. Neden stanbuldaki gayri-mslim mabetleri yklmyor? Neden mslman olmayanlar kle edilmiyor? Kanuni devrinde bu sualler zihinleri ylesine tututurmu ki, alevler meihat (eyhlislamlk makam- y.n) saana kadar ykselmi. Ve bunun zerine, padiahlarn bile nnde eildikleri fetva yoluna gidilmi. nklap mzesinin 88 numarasnda kaytl Kanunu kuteber derzaman Sleyman elyazmas (Kaleme aln: Hicri 988, Miladi 1580), Ebussuudun u fetvasn tesbit ediyor.

MESAL ETY (AYRIIK MESELELER): Merhum Sultan Mehmet Mahmiyei(3) STANBUL VE etrafndaki KARYELERE anveten fetheylemitir: ELCEVAP: Maruf olan anveten fetihdir. Ama, kenayisi kadime hali zere ipka olunmak sulhen fethe delalet eder. Senei Hams ve Erbain ve Tisamie tarihinde bu husus tefti olunmutur. 110 yanda bir kimesne ile 130 yanda bir kimesne bulunup Yahudi ve Nesara taifesi elaltndan Sultan Mehmet Han ile ittifak edip Tekfure Nusret itmeyecek olup Sultan Mehmet dahi anlar sebyetmeyip mallar zerinde mukarrer edecek olup bu vehile fetih oldu deyu mfetti muhzirinde ehadet idp, bu ehadet ile kenayisi kadime hali zere kalmtr. Ketebehu Ebussuud Demek stanbul, yalnz mslmann zoru ile deil, ayn zamanda hristiyan halkn gnl ile fethedilmitir. Filhakika(4), Fatih devrinin Trkleri, zamanmzn atom bombas kadar mthi grnecek, yeni teknik keiflerle stanbul surlar nne gelmilerdi. Macar mltecisi rben, o zamana kadar grlmedik topu dkmt. 60 kzle ve iki bin insanla iki ayda Edirneden stanbula gelen bu topun evresi 9, ap 3 kademdi(5), sesi 30 milden iitiliyordu. 1200 okka eken granit gllesi bir mil uzaa dp, 6 kadem derinliinde topraa gmlyordu. Fakat, baz manidar noktalar unutmayalm: 1- Macar rben, ilkin Bizans hizmetinde idi. Osmanllar, onu Bizanstan kendilerine ekmeyi bildiler. nk, terakki(6) beri taraftayd. Bizans geriliine batmt. 2- Rumlarn da toplar vard (Ahmet Refik: Bizans nnde Trkler sf. 402 ) Yalnz cephaneliklerde barut azd (keza); ve Bizans toplar, kullanlmas pek becerilemedii iin, geri teperken kendi surlarna zarar veriyordu. Demek Bizansta eksik olan top deil, insan iman idi. 3- Nihayet, btn dehetine ramen rbenin ahi adl topu, Bizans fetheden ey olmad. Bir gn patlad. Mucidini de, zabitlerini de ldrd. (Ahmet Refik, keza sf. 402) Osmanllar, top tekniinden baka, yaman bir ahap kule de kullandlar. Lakin, bir sabah, kulenin gemesi iin doldurmu bulunduklar hendein yeniden boaltlm olduunu grnce ardlar. Gene Osmanllar yeralt yollar ile surlarn altndan gemee altlar. Lakin bir Alman, Bizans tarafnda da karlk dehlizler ap, Rum ateiyle Trkleri karlamay akl etti. Osmanl donanmas, Hali zincirini kramaynca, karadan Halii at. Lakin, bu daha ziyade manevi tedhie(7) yarad. Btn tarihi deimelerde bu byledir. stanbul fethinde de yalnz bana teknik unsur, yetici bir kuvvet olamamt. Btn mesele o tarihi savata, iki taraftan hangisinin insan gnllerini kazandna gelip dayanyordu. nsan meselesinde Bizans yaya kalmt. nsan Trkler cezbediyordu. Bu cazibe elbet Bizans hkmdarna kar aka itiraf edilemezdi. Ancak, Ortaa ynlarna has batl itikatlar eklinde belirtiler veriyordu. Kuatma gnlerindeki Bizansn halk psikolojisini tarih u satrlarla anlatr: Bazen ortaya bir takm ayalar kyor, gkten bir emir geldii ve bu emirde Trklerin ehre girmelerine mmanaat(8) olunmamas, hatta Jstinyans stununa kadar braklmas, orada bir melek zuhur ederek kendilerini perian edecei azdan aza geziyordu. Bu ayialar Bizans mdafaa iin silaha sarlmak istemeyenleri memnun ediyordu. (Ahmet Refik: Bizans nnde Trkler sf. 398)

O zamann insan, i gdlerine baka dil bulamyordu. Bu hali szde Bizans ihaneti ile izah etmek, byk tarih olaylarn, kk hilekarlklara irca(9) etmekten farkszdr. hanet, yzeyde grlen eydir. Asl derin sebepler: Bizans sosyal dzeninin halk iin dayanlmaz hale gelmi bulunmasnda gizlenir. Ezilen Bizans halk, dini ayr Osmanl Trklerinde adalet ve insani kudret sezmitir. Bizans rejiminin basks, halk iin dafia(10) rol oynam; Osmanlln getirdii yeni dzen, bunalan halk cazibe kuvveti gibi ekmitir. Ve bir gn, en kritik anda, Bizansl insan, ehir sularnn o almaz kaplarndan birini, grnmez elleriyle, anszn, Konstantinin arkasndan Trklere avermitir. III. KADM TOPRAK DAVASI stanbulun fethine, Mslman olmayanlar neden taraftardlar? Nasl oldu da ayn sa dinli Papann katolikliiyle bir trl kaynaamayan Bizans halk, can dman mslmanlarla el altndan ittifak ediverdi? Bu tezatl grlen hakikati, Hristiyanlarn gya aknl ile yorumlamak, en hafif manasyla aknln ta kendisi olur. Gerek tarihte, aknlklar ve yanllklar aramak ilim d bir kuruntudur. Tarihte en kr tesadf saydmz hadiseler bile, son durumada, nne geilmez tun kanunlar icabdr. Bizans tezatlarnn i yzn idare eden kanunlarn balcalar, kadim alarn toprak meselesine dayanr. Bizans 10-11. yzyllar arasnda en parlak devrini yaad. 11.yzylla beraber derebeylemeye balad. Derebeyleme, ky topraklarnn mtegallibe(11) eline gemesi demektir. Topra tekeline alanlar, toprak vastas ile geinenlerin hayatlar kadar, devlete de hkmettiler. Derebeylemenin ilk tepkisi, merkezi devletin can damarn tkamak oluyordu. Arazinin kamilen(12) kilise ve manastrlara gemesi hazinenin varidatn(13) azaltyordu. Rahiplerin imtiyaz orduyu kuvvetsiz bir hale getiriyordu. Bunun zerine, btn kadim imparatorluklarda adeta tekerrr eden fasit daire hareket geti. Varidata susayan: mparatorlar, ahalinin vergisini arttrmaya baladlar. Kilise ile baz imtiyazl snflar vergiden muaf olduklar iin btn yk kyl ile esnafa ykletildi. (SCH. DEHL: BYZANCE. Grandeur et Deca. danse ve St. Rumciman: La Civilisation Byzantin eserlerinden hlasa(14): .B. l. 79. Temmuz 939, S. 410). Derebeylemenin yaratt tezatlar, yalnz alt tabakalar ezmekle kalmaz. st imtiyazl zmrelerin de tepimelerine yol aar. Derebeylerle merkezi kral arasnda arpmalar alr yrr. Osmanl mparatorluu kurulurken bu mcadele son safhasna varm. Beyler lehine neticelenerek byk bir ksm topraklarn mlkiyeti ile birlikte, devlete ait nfuz ve salahiyetlerin de malikane sahiplerinin ve kiliselerin eline gemesine mucip olmutu. (Zaharie: Boissonaddeden nakil. . B. l. 61, Mart 1938) Osmanl yldznn parlamas byle bir frsat anda balar. Osman Bey zamannda Bizans mparatoru, II. Andronikostu (1283-1338). Andronikos, VIII. Mikail Paleologosun olu idi. Zamannda Anadolu perian bir halde idi. Babas Mikailin

devrinde Anadolunun Vitinya (Trabzon ve ilh.) ve Firikya gibi dalk yerler arazisi, vergiden muaft. Buna mukabil onlar da yerli asker tekil ederler, memleketin mdafaasna yardm ederlerdi. Mikail, hazinenin zaruretini grnce, kumandanlarn aylklarn kaldrd gibi, onlardan fazla vergi de almaya balad. Keza ahalinin de vergilerini arttrd. O derecede ki vilayetler artk hkmete imdat yle dursun, kendilerini bile mdafaadan aciz kaldlar. (Ahmet Refik: Bizans Karsnda Trkler, stanbul 1927, s. 22-23). Yani, Vitinya (Trabzon vs.) ve Firikya (Bursa ile Konya) Bizansn en hassas yerleri haline gelmilerdi. Osmanllar da tam bu kaynama noktalar zerine binmi bulunuyordular. Bylece, zamann dnya medeniyetini temsil eden Bizans mparatorluu; geni halk ynlar iin ekilmez ikence; st tabakalar iin de huzursuzluk kayna olmutu. Bu artlar altnda, Osmanl aknlarn yalnz Hristiyan kara halk ho grmekle kalmad; bizzat Bizans tekfurlarndan da Osmanl Hareketine katlmalar sklat. lk Osmanl hamlelerinin siyasi akl hocas ve dileri bakan durumunda olan ahs Kse Mihaildi. Rumeli ftuhatnda Evrenos Beyler, Trk lbleri (valye- Gaziler) ile yanyana zafere kotular. stanbul fethine mukaddeme(15) olan Gzelcehisar bata Zagnos Paa kurdu. stanbul Kuatmasnda Kayserin bar teklifine Veziri Azam Halil Paa taraftar iken, bu teklife kar koyan, kuatmaya devam iinde Fatihi ikna eden gene ayn Zagnos oldu. Tarihte hep yledir. Maddi sebepler bir defa yolun ana hatlarn izdi mi, o yolda gereken manevi unsurlar hemen bagsterir. Nitekim, subjektif olarak, ortada hala bir hristiyanlk ve mslmanlk gayreti vard. Ama, objektif durum, tarih sahnesinde rol oynayanlarn ba stnden, insanln mukadderatn(16) gelitirmekte hristiyan mslmana yardmc ediveriyordu. Bunun en parlak rneini, sonra Bizansa hcum etmeleri verir. Kendilerine Magribi de denilen Katalanlar, Roje de Flor kumandasnda, Bizans mparatoru emrine girmilerdi. Aydn, Mentee, Saruhan, Karasi ve Karaman oullarna kar zaferler kazandlar. Bu sefer Andronikos rkt. Bulgarlarn Bizansa hcumlarn bahane ederek, Katalanlar paralamaya yeltendi. Katalanlar, mparatorun maksadn anladlar. Trklerden aldklar yerleri kamilen tahrip ettiler. Ordularn paralatmamak ve Bizansa erzak vs. gndertmemek iin anakkale Boazn tuttular, Geliboluya yerletiler. Daha sonra, Rumlarn Hdalarndan dilgir(17) oldular. Onlara kar en mthi muharebelerde bulundular.(A. R: Keza, S. 25) Bizans, Katalanlarn reisi Rojeyi ldrd vakit, Geliboluda yaplan toplantda, Katalan reislerinden Beranje yle bard: Anadoluyu silahmzn kuvvetiyle Trklerin (Derebeylemi Seluk Saltanat artklarnn demek istiyor.) zulmnden kurtarmaklmz bizim iin ne derece ebedi bir an ve eref bahedecek ve nammz en uzak hedeflerimize kadar intikal ettirecek bir hadisedir. Bunu, bize bu mertebe nareva(18) muamelede bulunan Rumlarn da hayretle takdir etmemeleri gayri kabildir(19). Bu haynlar, imdi muzaffer kollarmzn kuvvetini anlasnlar. Kzma en ok fatihin dedelerine yarad. Osmanl Trkleri: Katalanlarn Geliboluya yerlemelerinden 1 sene sonra Bizansa kar yaplan muhacemlerden istifade etmeye baladlar. (A.R. : Keza, sf. 26) Trkler Katalanlarla beraber Marmara sahillerini kamilen elde ettiler. Bu suretle Trakya Anadoludan geerek Trkler iin bsbtn ald. (Keza sf. 30)

IV. TOPRAK DAVASININ HALL Mslman, hristiyan herkesin Bizans neden ykmak istediine iaret ettik. Nasl oldu da, Bizans dafia kuvvetinden kaanlara, Osmanllk cazibe tekil etti? Bunu bir maddi, bir de manevi, iki cepheden gzmzn nne getirebiliriz. Osmanlln, Hristiyan halk ynlarna ho gelmesi, hereyden evvel Bizansta krdm olmu toprak mnasebetlerini kesip atvermesinden ileri gelir. Osmanllar, Bizans ilikilerini ykmakla kalmazlar. Onun yerine temiz gebe ruhunu kaybetmemi yepyeni bir toprak dzeni de kurarlar. Bu yenilik Dirlik Dzenidir. Ayrntlara giremeyeceiz. Yalnz, Dirlik Dzeninin Osmanllkla beraber baladn, daha dorusu, Osmanlln temeli olduunu hatrlatalm. lk Trkede Kanun demek, Miri toprak demektir. Toprak kanunlar 1302lerde balar. Osman (ilb, valye) Gazinin stiklal yl ise, 1300dr. (Kavaaniyni Kadiymei Osmaniye el yazmas, nkilap Mzesi, No: 133) Kanuna gre, Osmanl bir yeri zaptetti mi, orada nce Tahrir (istatistik) yapar. Sonra, miri topra iftiler arasnda Taksim eder. ift sz: Her yl ekilen ve rn veren iki ift kzlk arazi demektir. Reayaya bedava verilen toprak miktar, genellikle, birer btn ifttir. Btn ift, topran verimlilik derecesine gre 70 ile 150 dnm arasndadr. Onun iin, topraklar, Hassa, Evsat, Edna diye dereceye ayrlr: Topran eidi: Beher iftin dnm: Hassa yer 70-80 Evsat yer 100 Edna yer 136-150

Bu taksimde ne yaman bir eitlikiliin hkm srdne dikkat edilsin: Topran verimi arttka, dnm azalyor ve btn iftiler hemen hemen mutlaka ayn rn alyorlar. Bylece Osmanllar fark irad(20) meselesini halletmilerdir. Miri topraklardan alnan vergi arzn tahammlne gre: lk zamanlar 1/8i gemeyen r (Harac Mukaseme(21)) ile, iki ila be dnme bir aka den ift akas (Harac Muvazzafa(22))dr. ift akas, askerlik yapmayan reayadan alnr. Ve topran kalitesine gre ylda 25-40 akeyi bulur. Sonradan, Osmanl topraklar da, Bizans usul derebeyleince vergilerin nisbeti ve eitleri boyuna artyor. Fakat, ilk zamanlar btn vergiler bunlardan ibaretti. Toprak bire be, on mahsul verirken kyller sekizde bir ayni vergi verince, Tekfur apuluna alm Bizans kyls iin bu, nimet saylrd. ift akesi de dnm bana bugnk para ile 4-5 kuru tutarndadr. kinci Dnya Harbinden evvel kra topran dnmnden 40-50 kuru arazi vergisi alndna gre, zamanmzla mukayese bile mmkndr. Osmanl topranda birinci insan, ifti ise, ikinci insan, ekinci veya dirliki adn alan sipahidir. Dirlik tabiri, Karolenjiyen Fransasndaki Beneficein tam karldr. Dirliki, kendi maan iftilerin vergilerinden toplayp karr. Dirlikiye (sahibi arz) ad da verilir. Ama, gerekte o, topran hibir eysine sahip deildir. Miri topran tasarrufu, dorudan doruya kylnndr. Miri topran mlkiyeti ise hi kimsenin deil, Beytlmalin, yani tekmil Mslmanlar topluluunundur. Miri toprak padiahn dahi mlk deildir. Kim alrsa onun tasarrufuna girer.

O halde, dirlikilerin rolleri nedir? Bir kelime ile topran iletilmesini ve asayiini gzlemektir. Bir ift Mnhal(23) oldu mu, onu bo brakmayp ehline, Tapu hakk olarak vermek dirlikinin iktisadi vazifesidir. iftilerin bar zaman itten uursuzdan, harp zaman d istilalardan korunmalar dirlikinin siyasi vazifesidir. Dirliki, kontrol ettii topraklar bizzat iletemez ve keyfinin istediine de veremez. Padiahtan en ufak kale yamaklarna kadar btn tabakalar, miri topraklar zerinde sadece birer dirlikidirler. Padiah ve sultanlara ait Has dirlikler bir yana braklrsa, vezir ve beylerin 100 bin akeden fazla haslat getiren haslar gibi, 20 ila 100 bin ake arasndaki zeametler ve 3 ila 20 bin akalk tmarlar da hep manspla kaimdirler. Yani, dirliki vazife banda kaldka dirliin gelirinden faydalanr. Yoksa, dirlik zerinde herhangi bir mlkiyet iddiasnda bulunamaz. Alelade, kayd hayatla tayin edilmi bir memurdur. Dirliklerin esas Tmara dayanr. Tmarl daima dirliinin banda hazr bulunur. Tmar gelirinin hepsini deil, ancak ilk 3000 akasn Klc Tmar adyla kendisine alkor. Onun stnde her 3000 akaya mukabil, sefere gndermek zere bir cebelu, yani, meslei savalk olan bir svari yetitirir. Dirlikinin geim seviyesi, hi olmazsa kanunen teki muhariplerinkinden farkszdr. Ve Sefere sahibi Tmar, bizzat gelmek gerektir. (Asafname, el yazmas sf. 15) Gryoruz. iftiler arasnda olduu gibi, profesyonel muharipler arasnda dahi mutlak eitlik esas tutulmutur. Osmanl Miri topraklar, hemen hemen btn lkeyi kaplayan en byk arazi kitlesidir. Orada, ifti ile dirliki, birbirini smren iki snf olmaktan ok, biri toprakla, tekisi harp ve asayile megul olan, sosyal iblm eklinde birbirini tamamlayan iki tabaka gibi grnrler. Bu durum, elbet ksa zamanda her trl soysuzlamalara sapt. nk, yalnz dirlikinin insaf ve namusuna havale edilmitir. Fakat, ilk zamanlarn idealist ilbleri, Bizans zulm nnde, alan Hristiyan halk ynlarna byle bir toprak dzeni sunuyorlard. Osmanlnn iktidara getii yerde, hemen o gn, dirlik dzeninin btn kanunlar hayata geiveriyordu. Dirlikilerin saylar da, bugn inanamayacamz kadar azdr. Hayrullah Efendi (Devleti Osmaniye Tarihi C. 11, sf. 211-214) Osmanl Avrupasndan 44 bin, Osmanl Asyasndan 91 bin Tmarl Daimi Muhafz askeri sayar. Dirlik bana drt asker ksa, tekmil imparatorluun Sahibi arz lar 30 bin kiiyi gememelidir. Bugnk ufack Trkiyede memur saysnn 300 bini getii dnlsn. Osmanlln, Bizans ynlarna harikulade ucuz bir devlet ekli getirdii anlalr. te, dini ayr Hristiyan halka, Osmanlln en byk cazibesi, phesiz o eitliki ve adaleti toprak dzeni ile, bu on kere daha ucuz devlet eklidir.

V. DEMOKRAT RUH KERAMET Demek, Hristiyan halkn Trklere kucak amas veya tarafsz davranmas, denize denin ylana sarlmasna benzemez. Belki, batan bir gemiden denize denin, salam bir gemiye sarlmasna benzer. Osmanllarn bir kalemde, kitaba hacet kalmadan tatbik ediverdikleri toprak dzeni bunu ispat eder. Ancak urasn unutmayalm: Dirlik dzeni, Osmanl lbleri kadar ahsi masraflar kt ve dnya malna pabu brakmayan som idealist babayiitlerin harcdr. Osman Gazi, daha olu Orhan lbi, Bursa fethine gnderirken, u d verdi:

- Ve bir kimse ki sana Tanrnn buyurmad sz syliye, sen an kabul etme. Ve eer bilmez isen, Tanr ilmini bilene sor. Ve bir dahi sana muti olanlar ho tut. Bu ruhla yola kan Osmanllar, stanbuldan nce Bursay ba yarlmadan ve kan dklmeden ele geirdiler. Fetihten sonra: Orhan Bey, Bursa halkna adilane davrand. Ahaliden ne bir p ald, ne de kimseye aldrd. Yalnz Tekfurun servetini gazilere letirdi. Bizansn neden o kadar abuk ykldn merak edip soran Orhan Beye, Bursa Tekfurunun akll veziri u cevab verdi: (Osmanlnn) devleti kylerimizi zaptetti. Size muti(24) oldular ve bizi hi anmazlar. Biz dahi, rahatla heves ettik. Biri dahi, bu kim, Tekfurumuz mal kodu faide vermedi. Ann nk mal vermeye nesne bulmad. Yani, Tekfur denilen Bizans derebeyleri, ahsi servet ymak iin halk soyuyorlard. O yzden Osmanly gren kyl, yeni dzeni hemen benimsedi ve hristiyan Bizans bir daha azna almad. Servet delisi Tekfurlara kar, Trk lblerinin ne olduklarn en iyi gsteren misal, Osman Gazinin ld gn brakt servettir. Bu miras tarih yle sralyor: Bir sarklk bez (Denizli bezinden i taraf amameli) Bir Yancuk (ata mahsus zrh) 1 kl, 1 tirke(25), 1 mzrak 1 tuzluk, 1 kaklk, 1 ift izme. Krmz sancaklar (Alaehirde dokunmu) Birka Kheylan, birka ift hayvan, birka yabani ksrak. Ve sr koyun. te Ali Osman saltanat kurucusunun btn dnya mal! Kayhan oymann ihtimal Altaylardan getirdii koyun srs bir tarafa braklrsa, Osmanl mparatorluunun atas, btn manasyla: Tiyf teber ah merdan dedikleri bir zrt valye (lb) dir. Halkn hakl olarak aziz evliyalar mertebesine kard bu ilk Trk ilbleri, harpte kazandklar ganimetleri nefsi nefislerine hasretmek kklne dmediler. Baka nice adsz yiitlerin kanlaryla kazanlm deerleri, srf yurt imalarnda harcamay bildiler. maretler, hamamlar, kervansaraylar, emeler, bedestenlerle ortal doldurdular. Fethettikleri yerleri mamureye(26) evirdiler. D La Brekiere gre: Bursa, Trklerin elinde bulunan ehirlerin en gzeli ve ticaret noktai nazarndan en mhimi idi. ehir gayet vaasidi. ehrin drt imaretinde her zaman et, ekmek, oba datlrd. Bursann bedestenleri elmas, inci, pamuklu ve daha sair emtia(27) ile dolu idi. Buralarda erkek kadn al-veri ederlerdi. Hristiyan kadnlar kapal geziyorlard. arda Venedikliler, Katalanlar ve Cenevizliler grlyordu.(A.R.: Ayn eser,sf. 30)

Gazi Murad II. Edirnede iken: Anadoludaki kudafe neslinden olan Rumlar elinden alp, ande bulunduu hazain(28) ve defaini(29) erefli camie sarfetmitir.(Evliya elebi, c.3, sf. 434)

Yine Edirnenin Ergene civar iin, Ak Bee tarihi yle yazar. Yeri ormanlkt ve amur ve haramilerin yata idi. Hibir vakit yok idi ki harami adam almya idi. Sultan Murat Han hazineler hacretti. Ol ormanlar krdrd. Pak ettirdi. Kprnn iki ban mamur ehir edip imaret cuma mescidi etti. Hamam ve pazarlar yapt ve ol vakit kim imaretin kaps ald, Sultan Murat ulemay ve fukaray kendisi ald. Ol imarete vard. Bir nice gn atalar etti. Aka ve flriler letirdi. Ol taam(30) pitii vakit mbarek elle letirdi ve ran kendi uyard. Yapan mimarlara hilatler giydirdi. iftlik yerleri olan ehrin halkn cmle avarzdan(31) muaf ve msellem kld. (Ak Beezade tarihi, sf. 116, A.R. 831) Ad halk dilinde sadece Koca Murat Gaazi idi. Varn younu halk hizmetinde harcadktan sonra, ulema ve fukaraya son akasn datan, imaret ocan azyla fleyip, yemei halka eliyle datan: Padiah! te Osmanl erlerinin yz yllar aan glerinin srr. Yalnz Padiah m yledir? Hayr: Btn halk. 1432 ve 1433 senelerinde Kudsten Fransaya karadan dn eserini yazan, Burgonya Dkas yi Filipin ba mirahoru Bertrandon d la Brkiyer, yeni kurulan Osmanl lkesini batan baa dolap gemiti. Grdklerini yle yazd: Trkler yorgunlua ve zahmetli hayata katlanrlar. Fakat en ve cokun adamlardr. Dillerinden hi trk dmez. Onun iin, Trklerle yaamak isteyenler yle kederli, hlyal olmamal, daima gler yzl olmaldr. Bundan baka temiz yrekli ve merhametli insanlardr. ok defa grdm. Biz yemek yerken yanlarndan bir fakir gese, onu derhal bizimle beraber yemee aryorlar. Biz ise bunu asla yapmayz. (A.R. Ayn eser, sf.527) nsan bugnk iri yar demokrasi lakrdlarna, bu tarihi hakikatler arasndan baknca, elinde olmayarak diyor ki: Demokrasiyi biz kaybetmiiz. Batllar bulmu. imdi, hayatta kaybettiimizi kitapta aratrmakla mr trplyoruz. nk demokrasi, ilk Osmanllarda ssl bir laf deil, basite yaanan bir hayatt. Nitekim, onun iindir ki, Trklerden sonra Bizans gren ayn Frenk mirahorunun u szlerine inanmak mmkn oluyor. Bizansllar, Trk kyafetinde grdkleri insan fevkalade sayyorlard. Frenklere kar ise byk bir adavetleri(32) vard. (Deniz Ar Seyahat, sf. 105) Bizans halk (Resmi makamlar falan deil: Halk!) Hristiyan Frengi: Dman ve Mslman Trk sayg deer dost biliyor. stanbulun fethine kap aan halk psikolojisi bundan baka trl olabilir miydi? Sleyman elebinin babas: Keramet gsterip halka, suya seccade salmsn, Yakasn Rumelinin desti takva ile almsn! derken, bunu nukat ediyordu ve yerden ge kadar hakl deil miydi? Ftuhat, harp gcnden ziyade bu kerametin eseri olacakt.

VI. HALKLA BERABER MEDENYET KURTARICILII Fatih Mehmet, II. Fatih olabilmek iin ve olmadan nce, halka inmeyi ve Bizansta hkm sren derebeyliin Osmanl lkesindeki szntlarn yok etmeyi bildi. Yani, Fetih hibir zaman yalnz bir d hadise olarak meydana gelemez idi. Fetihi, nce ieride yapmak, Osmanl bnyesinde Bizans taklidi derebeyleme eilimlerini temizlemek gerekti. Fatih bu gerei, adeta i gds ile sezdi ve yerine getirdi. Ancak ondan sonra, Bizansa (gerek toprak dzeni, gerekse ruh bakmndan stnln kendi bnyesinde gerekletirdikten sonra) Hristiyan, Mslman etrafnda toplayarak, Bizans temizleyebildi. Bunu bize en iyi anlatan eser, bir Osmanl Rum mebusu tarafndan Trkeye evrilen ve fetih zamannn bir Rum tarihisi tarafndan kaleme alnan Kristvulsonun Tarihi Sultan Mehmet Han Sani(33) adl kitabdr. Bu kitaba gre Fatih, Bizansa hcum etmeden evvel iki tedbir ald: 1- Osmanllkta derebeyleme istidatlarn yok etti: Ahalinin ikayeti vaki olan vlat(34) ve hkkam(35) azletti. Bu gn bile ikayetin ne yaman i olduu gz nne getirilsin. Bizans anda, Osmanlnn ahaliden bizzat Padiah eliyle ikayet toplayabilmesi; ve sonra, dorudan doruya halkn ikayeti zerine beyleri ve kadlar azletmesi ibret alnacak rneklerdendir. 2- Toprak dzenindeki aksaklklar giderdi: Zaten derebeyi unsurlarn temizlenmesi demek, toprak zerindeki dirlik dzeninin saf Osmanl ekline irca(36) demekti. Fatih : Muhsil ve hacipleri korkutarak ifayi vazifeye sevketti. Mnhal vukuunda, namuslu ve emniyetli ve kifayetli memurlar tayin etti. Bu sayede varidat devlet mddeti kalile zarfnda tezayt etmitir.(37)(Kristovulos: Sultan Mehmet Han Sani) Yaplan reformlar sayesinde, hem te biri derebeylemi unsurlar elinde ziyan olan toprak gelirleri, merkezi devlet eline geti; hem de halk ynlarnn Osmanl idaresine kar olan gvenleri saland. O dzenle yola kan Fatih, btn Anadolu ve Balkanlar gibi, bizzat stanbulda yaayan insanlarla dahi ibirlii yapmaya imkan buldu. Mevcut zulm sistemi demek olan Bizans rejimine kar, Bizansn kk olan eski Roma mparatorluu artklarna kar, her dinden halkla adeta bir nevi kadim a tek cephesi kurmay baard. Bu tek cephenin temeli; talyanlara kar, yerli Rumlarla ittifaka dayanr. Osmanllarn evvel ezel kendilerini Rumi saydklarn hatrlayalm. Fatihin de, belki realist ve neticeli taktiklerinden birisi bu oldu. stanbulu dumurlatran arktaki ecnebi nfuzuna kar, yerli halkn hakl tepkisini mkemmelen kulland. Bizansa kar kurduu Gzelce Hisar (Rumeli Hisarn) yaptrrken, Bizans Kayserlerinin itirazlarn (hatta hcum heveslerini) Venediklilere, Cenevizlilere kar bu hisarn lzumlu olduu cevabyla bastrd. 1500 okka bakr ve kalayla yerinde dktrlen, o zamana kadar grlmedik silahlar icad edildi. Bu toplar ot yani Gherile, kkrt, kmr ve hai gibi har ve yabis mevadndan mrekkep bir ruh(Kristovulos, age, sf. 43) yaptrld. Btn yeni harp teknii, hep o (Hristiyan-Mslman ayrd yaplmakszn meydana getirilen) Bizansa kar tek cephe ittifak ile mmkn oldu. Bizans kabusundan bkm usanm olan Ada, Balkan kavimleri, her trl yaratc dehalarn, henz Gaazi(ilb) geleneini kaybetmemi bulunan Osmanllarn emrine vermilerdi. Gemiler, toplar Macarn hneri idi.

Eski Dou- Bat zddiyeti, yalnz yzeyde grlen, Ortodoks- Katolik adl dini horoz dv deildi. Bu uzlamaz mezhep kavgalarnn altnda, Roma ile stanbulun derin iktisadi ve siyasi menfaat ve hegemonya ayrlklar gizli idi. Batdan gelmi istilaclar, eski medeniyetler mirass bulunan yerli halk honutsuzlatryordu. talyanlar ve hasseten Venediklilere kar, Rodos ve spanyol korsanlarna kar, yerli Rumlar, Osmanlya snyorlard. Bunun baka bir rneini, Mora ile Adalarn zapt hadiseleri verir: Zaten Ada ahalisi: Hkmeti Osmaniye tarafndan bir tecavz vukuunda talyanlarn kendilerine muavenet(38) edemeyeceklerini bildiklerinden, onlar istiskal(39) ile, kendilerinden kurtulmak ve hkmeti Osmaniyeye iltihak etmek isterlerdi.(Kristovulos, age, sf.103) Ayn mellifin bizzat kendisi bile, Limni adasnda yerli halkla anlaarak 45 talyan uurladktan sonra Aday Osmanllara teslim ettiini anlatr. Neden? nk, Batl istilaclar, hull politikas, st tabakalar satn alma yollar ile bir kere yerletikten sonra, memleketin can damarlarn elde ediyorlar, yerli halkn elinden ekmeini alyorlard. O sra Bizans mparatorluuda Boazlara oturmu devasa bir hasta ahtapotu andryordu. Ahtapotun muazzam krtasiyeci ve militarist kollarnn btn hm, yalnz kendi ahalisini sk boaz etmeye yaryordu ki bu da onu ecnebi tesirinde zebun bir beki kpei durumuna drmekten teye geirmiyordu. te yanda: talyanlar ve hasseten Venedikliler, aralarnda zuhur eden mnazaat(40) yznden bu havaliye sarkntlk edip gemileri ark sularna doru cereyan ve Akdeniz boazlarn sed ile, mileli sairenin(41) efaininin mrrn(42) menediyorlar idi(Kristovulos, age, sf. 24) Grlyor ki bu durum karsnda Osmanllar, yalnz yeni ve daha adaletli bir sosyal dzen getiren Tarihsel devrimciler gibi deil, ayn zamanda yerli halk ynlarnn insani ve tabir caizse milli kurtulularn salayan kurtarclar gibi hareket etmek durumunda idiler. Fatihlerin o zamanki kafalarndan nelerin getiine deil, neleri yaptklarna bakalm. Fatihin bayra stnde yazs grnmeyen iar; ilkin: talyanlara kar gelmek, sonra: Bizzat talyay fethetmek oldu. Bu adeta, Romann Batdan Douya yapm olduu bin yllk saldrsna cevap olarak, Dounun Batya taze Trk kuvvetleriyle at kar saldr idi. O zamana kadar Balkanlar ve Yakn Douyu haraca balam olan talyan kent(site)lerine kar, en bata Rumlar gelmek zere, herkes -ihtimal ticarette rakip olmadklar ve herhalde ticaret yollarn atklar iin - Osmanllara kucak ayor, kolaylk gsteriyordu. ayet gzel ve emin limanlara malik olan Mora ktas, talyaya sefer vukuunda kuvve-i berriye(43) ve merkezi hareket olabileceinden, kta-i mezkurenin(44) zapt iin sefer icrasna karar verildi.(Kristovulos, age, sf.116) Bu seferlerde Fatihin hangi ruhla hareket ettii, kendisine atfedilen u nutuktan okunabilir: Kayser elan kemini intizarda, ahzsare(45) frsat kollamaktadr. Ceddim Sultan Beyazt merhum zamannda Rum Kayseri d denizinden (Atlantikten) ve i denizden (Akdenizden) nice akvam ve Garbi Fransada Kelte ve Keltevires (Celtibros) tavaifini ve Rayn nehri tarafndan Cermenleri ve Ulah Krallarn aleyhimizde tahrik ve tevik asakiri vefirelerini Tunada gemilerle tevi etmedi mi?(Kristovulos, age, sf.30) Bir mddet sonra Rum Kayseri, Mool (skit) cinsinden Timuru Badattan kaldrarak zerimize musallat eyledi.(Kristovulos, age, sf. 31) Lakin Fatihin aklndan geenler her ne olursa olsun, tarihen yapt i: Bizans idaresine kar ve Bizansa ramen, insanln Bizans zamannda atm olduu ileri adm geri aldrmamak, sonu olarak bizzat Bizansn gelitirdii medeniyet kazanlarn savunmaktr. Bu nutuk ile

Fatih, o zamanki en ileri medeniyet dnyasn, Yakn Douyu ve Balkanlar, gerek Doudan gelen Moollara, gerek Batdan gelen Kelt ve Cermen derebeylerine kar, Osmanl ile ibirliine aryor gibidir. nk, Osmanllk, bir taraftan rm Bizans idaresi yerine gebe demokrasisinden kalma taze sosyal tekilatl ve adil, eitliki iktisadi toprak dzenini ortaya atar. br taraftan, yok olma tehlikesine dm medeniyeti, hem iktisadi ticari anariden, hem ykc Mool ve Cermen istilasndan kurtarmaya giriir. stanbulun Trklere geii, Osmanlln gelge Tavaifmlkten kurtulup, srekli bir imparatorluk halinde kuruluu, bu sosyal ve siyasi artlar iinde oldu. Bu artlar altnda, Fatihin objektif rol, yerli kahramanlk ve medeni kurtarclk, Tarihsel devrimcilik saylr.

VII. DNYA TCARETNN AILII stanbulun fethi, Boazlarn talyanlardan ve hasseten Venediklilerden kurtarlmas, Boazlar zerine tkayc ve fonksiyonsuz bir arlk gibi km bulunan Bizans derebeyliinin kaldrlmas demektir. Bu sayede, Boazlar, Uzak ve Yakndou ile Tuna ve Akdeniz ticaretine engelsiz ve artsz kaytsz -hatta sonralar kapitlasyonlar ekline soysuzlaacak derecede- serbestlikler ald. Yani, stanbulun fethi, dnya ticareti iin btn mantki neticelerini verdi. Gerekten, stanbul bir kilitti. Onu, -paslanmaktan kurtarmak iin- Osmanl anahtar at. Ve aar amaz da Osmanlya btn dnya ticaretinin kaplar ardna kadar dayand. Bir darbede, Tuna ile Frat Dicle arasnda uzanan destanlam yce bezirgan lkesi, Osmanlnn avucu iine girip, nsbi asayiine kavutu. Ada Rumlar, kendiliklerinden Osmanly ardlar. Trabzon: kliminde her trl mahslat ve nebatat mebzulen yetitii gibi, Ermenistan ve Asur ve buna mcavir ktalarn merkezi ithalat ve ihracat olmak hasebi ile ezmene-i kadimede pek ziyade servet ve kuvvet kazanm ve yalnz akvam- mcavire nezdinde deil, akvam- baide nezdinde bile namdar olmutur. stanbul mparatorluunun devam mddetince Rumlar Karadeniz Boazna da hakim olduklarndan, Osmanl donanmasnn Boaz gemesi ve Karadenize kmas mmkn deildi. Bu sebebe mebni Trabzon hkmeti, dahili mcadelatn devamna ramen yine mevcudiyetini muhafaza edebiliyordu. Fakat, Konstantinin ful(46) arkta siyaseti umumiyeyi deitirmi ve stanbul Boaz Osmanllarn eline getii halde Karadeniz sahillerine giden yollar dahi alm olduundan, Trabzon Asyay Sura zerindeki teki memleketler gibi, Osmanl hkmetine baemeye balad. (Kristovulos, age, sf. 145-146) Sinop: Karadeniz sahilinde pek gzel ve pek zengin bir ehirdir. Zira idaresinde geni ve mahsuldar bir kta bulunduu gibi, komu havalinin kk Asyann Cenup ksmlarnn iskelesi ve ithalat, ihracat merkezi olmak hasebiyle de bir ticaret benderidir. Ondan maada, arazisinin ve denizin bahettii pek faydal ve pek bol mahsuller dahi, bu memleket iin baka bir zenginlik, baka bir meziyettir. Bu mahsllerden en mhimi, Sinop havalisinde pek bol olan ve burada imal olunduktan sonra Asya ve Avrupa ktalarna ihra edilen bakr madeni tekil eder ki bu sayede memleket pek ziyade zenginlik elde etmitir. Krtlerin ve Acemlerin ah olan Uzun Hasann bu ehrin fethine pek ziyade arzuke olduu nezdi ehriyaride meczum bulunduundan... (Krito. sf. 149) Bylece genel olarak slam-Hristiyan, zel olarak Seluk-Bizans zddiyetinin -bir senteze varamayan uzun kavgalarla paraland- Dou ile Bat arasndaki (bugnn tam tersine

akan) byk geleneksel ticaret rmann Anadolu kprs, Osmanl eliyle yeniden kurulmu ve seyrsefere alm bulunuyordu. Osmanl mparatorluunun ikinci, yani imparatorluk olarak kuruluuna: stanbulun fethi bir semboldr. Bu semboln ifade ettii asl mana: Dnya ticaretine yol amak ve yol yapmaktr. Yol, yani bezirgan ilikilerinin kan damar, can damar Osmanl ftuhatnn, tarihte hem sebebi, hem neticesidir. Btn kadim aknlar gibi, Osmanl hamlesi de yolculuunu (hem yola gitmek, hem yol yapmak manalarnda yolculuunu) gayet ak, maddi, hatta sinik bir bezirgan igds ile yapar.Adeta tekmil Osmanl dncesi, hep seyahat ve ticaret edenlere kolaylk gstermekle zetlenir. Mesela, stanbul ele geince, byk imar ilerine giriildi. Bu geici, ksmen yeni ihtiyalar gidermek iin zaruriydi. Fakat asl maksat: Seyr seyahat edenlere bais emniyet olmadndan, (stanbulun) iskan ahali suretile temdini(47) ve asayiinin temini(Kritovulos: Keza, sf. 113) idi. Bunu Bizansl bir Rum tarihi, gn gnne yazd iin, doru olarak kabul etmemek elden gelmez. Demek stanbul, dnya ticaret ve medeniyetinin merkezi rolne, Osmanl fethi ile yeniden katlyordu. Bir zaman Btn yollar Romaya gider. deniliyordu. Fatihden sonra: Btn yollar stanbula gider, olacakt. Ve yle oldu. Srbistan: Bir taraftan Avrupa ve tekmil Bat ticaretinin byk can damar olan Tuna yallarna, br taraftan zengin altn ve gm kaynaklarna hakimdi. Osmanllar o ticari stratejik noktalarla, klliyetli miktarda altn ve gm ocaklarn havi Nvohrodoyu tuttular. Geri kalan yerleri Krala brakverip dndler. Athyra ve Region Halilerindeki mrr zamanla rm kprlerin seri tamir ve termimine ve stanbula mntehi olan yollar pek harap olduundan bunlarn da tanzimi ile kaldrm inaasna berren(48) seyahat eyleyenlerin meks aram-(49) iin cabeca(50) hanlar ve konaklar tesisine hasr ihtimam eylediler.(Kritovulos: Keza, sf. 112) Fatih, Arnavutlukta dahi: Boazlar zapt ve buradan girip kacak ehasa (tabii bilhassa bezirganlara) Arnavutlar tarafndan taarruz edilmemesi iin, mezkr boazlara klliyetli muhafz askeri vazetti.(Kritovulos: sf. 183) Osmanl ordusu, ordu deil, harikulade keskin bezirgan dili bir yol tesviye cihaz, kadim zamann muazzam canl buldozeri idi sanki: Ordunun arl meyanna makineler, inaata mahsus aletler ve dlger edevat ve sair ina maddeleri ve bir hayli demir ve bakr bulunmakta idi.(Kritovulos: Keza, sf. 183) Fatih: Badehu, piyade asakirinin bir ksmn aalarla rtl ve sarp ve geilmez mahallerin tesviyesiyle, svari ve piyade askerlerinin ve mekkarilerin ve araba ve sair yol hayvanlarnn kolayca sevk imrarna msait bir hale ifrana memur etti.(Keza, sf. 184). Velhasl, ordu bahane idi. Yaplan yoldan, ordu yz ylda ka defa geecek idi?.. Asl ordunun arkasnda, geceli gndzl, o yolu tepip iletecek olan kervan ve bezirgan kmeleri heyecanla bekleiyorlard. Bir vakit, Cevdet Paadan Abdurrahman erefin tahrif ederek ald fikirleri bsbtn soysuzlatran baz gnlk siyasetiler, Yavuzun Douya Kanuninin Batya katn gya Tenkit etmekten holanmlard. Tarihilerle politikaclarn yanldklar noktalar: Bir taraftan corafi ekonominin determinizmi, dier taraftan Osmanlln medeniyet tarihindeki z roldr. Bu rol, her eyden nce: Dou ile Bat arasndaki geleneksel ticaret yollarn temizleyip muhafaza etmekten ibaretti. Osmanl kuruluunun fetihle gerekleen btn srr: Bir yanda Kadim Hint ve Uzakdou bezirgan

yollarn korumak, te yanda Kara ve Akdenizlerle Tuna boylarn talyan ve Cermen tekelinden temizlemekti. O zamann artlar iinde bu i, Dnya ticaretinin anahtarlarn emniyet ve asayie kavuturmak, bir kelime ile Dnya medeniyetini mdafaa etmekti. VIII. BATI MEDENYETNN DOUU Osmanllk ve stanbulun fethi, yalnz kadim byk medeniyet yollarn ap, insanln eski kazanlarn gelitirmekle kalmad. Belki, zerinde ne Dou, ne Bat ilminin hala bir trl duramad bambaka ve inkar edilmez bir netice daha verdi: Bat medeniyetinin douu. Bu iddia, hislere deil olaylara uygundur. Avrupada, bugnk Bat medeniyetinin douu tohumlarna, Rnesans(Dirili) ad verilir. Avrupada Rnesans, dikkat edilirse grlr ki, bir tek deil, ikidir; ve her iki Rnesans da bizim, Binbir kocadan arta kalan bive-i bakir(51) stanbulumuzla sk skya baldr. Mbalaa m? Hayr. Rnesansla dirilen ey: Eski Yunan ve Roma medeniyetlerinin, -daha ziyade gze batan- kltrdr. Hakikatte o, kltr dirilii, ticari mnasebetlerin canlanna tabidir. Fakat, zamane merebine uyup, sade kltrden bahsedelim. Ortaada, gerek Roma, gerekse Yunan kadim medeniyetlerinin tekmil kltrlerinin z, kltr yeknu, -tabiri caizse- kltr komprimesi, o vakit ki stanbul surlar iinde mahpus, Bizans mozaikleri gibi minyatrlemi, fosillemiti. Dou Roma mparatorluu; dili Latin, ruhu Yunan olup, btn fazilet ve reziletler ile biraraya gelmi iki Akdeniz medeniyetlerinin tam bir grekoromen bileimi idi. stanbul, ta beinci yzyldan beri barbarlara kar ykselttii kaln surlardan mteekkil, o nfuz edilmez ta kabuu iinde, hemen btn eski Yunan ve Roma maneviyatnn zsuyunu kskan bir mitoloji hayvan gibi hereyden ve herkesten saklyordu. Eski Akdeniz -ve dolaysyla da en eski yakn dou ve dou- medeniyetlerinin, velhasl, o zamana dein gelmi gemi tekmil medeniyetin lmez ruhi kazanlarn insanla yaymak iin, bu zavall hayvann inci saklyan midye kabuunu delmek: Bizansn kflenmi tun zrhn krmak, hatta -zamann kanlmaz hayat ve toplum kanunlarna gre- kann aktp, paralarn tohum gibi dnyaya samak lazmd... Ve yle oldu. nk Ortaada, kapal kutularn hep kanl vastalarla almas adet, yahut zaruretti. Darbeler nce Bat Hristiyanlarndan, sonra Dou Mslmanlarndan geldi. Avrupa Rnesansnn birinci hamlesi: Hallar seferinde Hristiyan barbarlar tarafndan stanbulun birinci al ile oldu. Bu ilk Rnesans gelge kald. Yalnz birka talyan tccar kentine inhisar etti. Belde Rnesanslar Cenova, Venedik snrlarn g at. nk, Bizans kkten tasfiye edilmemi, stn kr barbar asna tabi tutulmutu. kinci Rnesans: Osmanllarn stanbulu fetihleriyle balad. Ve Osmanl mparatorluu lsnde geni, tamamen kkl bir tasfiye olduu iin, Bizanstan kopan tohumlar, birka kente veya bir memlekete inhisar etmedi. Hemen, btn Avrupay kaplad. O sayede, saman alevi gibi gelip gemedi. Modern Avrupa tarihinin ve Bat medeniyetinin gelime balangc oldu. kinci ve asl byk ve srekli Rnesansn Osmanllkla ilgisini maddi ve manevi bakmdan sadece hatrlatverelim.

1- MADDETEN: Fatih, stanbulun fethi zerine, yzyllk kervan yollarndan karalarn birliini kurduktan sonra, adeta otomatikman, denizlerin birliini de ele almak zorunda kald: Bahren hakim bir devletin, donanmalar sayesinde deniz hakimiyetini elde ederek Akdeniz adalarn nfuzlar altna ithal Asya ve Avrupa ktalarndaki Osmanl kylarna zarar iras eyledikleri nezdi ehriyaride(52) meczum(53) ve mahed(54) bir keyfiyet bulunmala, Padiah hazretleri, cesim bir donanma tekil ederek, deniz hakimiyetini cihangir eline almak ve talyan Venediklilerin kuvvetlerini izale edip suiniyet ve maksatlarna son ekmek istiyordu.(Kritovulos: Tarihi, keza) Fatihin, beyz yl sonray grmesi istenemezdi. O, tabii zamannda, en yakn esbab mucibelerle dnyor ve hareket ediyordu. Lakin, hareketlerinden kan neticeleri, hi olmazsa beyz yl sonra bizim grmemiz kabil deil midir? Osmanllar, Akdenizi Bat bezirganlna dar getirince, talyan beldelerinin yldz snd. Fakat, o yldzlardan ve Kuzey Avrupaya srayan kvlcmlar, oralarda taze insan malzemesine dayanarak ve Estuaire tipinde, Atlantik gelgitleriyle genilemi, seyrsefere elverili rmak azlar gibi corafi ekonomi imkanlarndan faydalanarak, Akdenizdeki benzerlerinden daha gelime istidatl iktisadi ve ticari ocaklar tututurdu. Avrupa ocaklar, bu sefer, Akdenizden gemeyecek baka Hint yollar aramaya koyuldular. Bu zaruret ve imkanlar, Rnesanstan modern Bat medeniyetine sramada maddi atlama tahtas hizmetini grd. 2- MANEN: Btn Akdeniz medeniyetlerinin son sna ve zamane medeniyetinin yuvas olan stanbulda, kabuuna bzlm Bizans, karnnda saklad manevi cevherlerden kendisi faydalanamayacak kadar kknd. Bu cevherlerin, orada mahpus kaldka, aleme de bir hayrlar dokunmuyordu. Tarihte ilerleyici roln kaybetmi olan Bizans mparatorluunun Grekoromen kltrn, Osmanl akn, adeta yuvasndan rktt. Ne yerim, ne yediririm derece uyuklayan engin Bizans kltr, stanbulun fethi zerine yatandan darya urad. Trklerin hmndan kaan Bizans dehrilerinin(55) giderek Bat dnyasnda uraya, buraya, gmen kular gibi nasl gtklerini klasik Bat tarihleri kafi derece anlatrlar. Bu nevi ahsna mnhasr Muhacereti Akvam, [Kavimler G-y.n.] Cengiz ve Timur aknlar nnde Rum lkesine snan mehur Mslman Horasan erlerinin glerini pek andrr. Horasan erleri Kk Asyada nasl Seluk ve Osmanl camialar gibi yeni yeni byk gelimelere kap atlarsa, hemen tpk yle, koca Asyann Anadoludan hayli byk Avrupa isimli teki yarmadasna gen Bizans allameleri(56) de, gittikleri yerde kltr mealecisi oldular. Koltuklarnda btn eski Yunan edebiyat ve felsefe meccelledat, Romann hukuk krkanbar Corpus juris civilisleri bulunduu halde, diyar diyar Batya aldlar. Hristiyanla iyice katlm, ortaa mayalannn son basamana ykselmi, taze milletlemi Bat kavimlerine, kadim medeniyetlerin Bizansca kullanlamayan kltr hazinelerini getirdiler. Birinci maddi zaruretle, ikinci manevi tesirlerin neticeleri ne oldu? Modern Avrupa medeniyetinin kuruluunda, elle tutulur Manevi styap Rnesans kltr ise, maddi temel, uzak d ticarettir. Avrupada, byk sermaye ilk defa uzak d ticaret zaruretiyle kuruldu. Bu yeni kudretin, (sermaye temerkznn(57)) getirdii manevi al, Rnesans ve bilhassa ikinci Rnesans tarafndan ifade edildi. Halbuki, uzak d ticaretin zaruret haline gelmesi de, ikinci Rnesans kltrnn tohumlar da, Osmanl mparatorluunun (kinci Osmanl saltanatnn) stanbulu fethile yaratt neticelerden domadr.

stanbulun fethi, o zamanki dnya ticaretinin en kat dnya dm noktasn zmekle, yeni bir mparatorluk meydana getirerek olumlu sonucunu verdi. Fethin olumsuz tesirleri ise, Batda dnya ticaretine umulmadk ve beklenmedik yollar aranmas ve bulunmasn zaruriletirdi. stanbulun fethi, Bat ticaretine hem en byk darbeyi vurdu, hem de en byk inkiaf(58) verdi. 1453te stanbul fethedildi. 1494te Kolomb Amerikay kefetti. Bat bezirganl Akdeniz hegemonyasn kaybetmeseydi, Okyanusu denemeye kalkmazd. Sultanahmet, 1 Mays 1953 Notlar: 1. esbab- mucibe: sebebler 2. alelumum: genel olarak 3. mahmiyye: byk ehir 4. filhakika: aslnda 5. 1 kadem: 80 cm 6. terakki: ilerleme 7. tedhi: yldrma 8. mmanaat: engel olmak 9. irca: indirgemek 10. dafia: kovan, uzaklatran 11. mtegallibe: ele geiren, derebeyi 12. kamilen: btnyle 13. varidat: gelir 14. hlasa: zet 15. mukaddeme: giri, nc 16. mukadderat: kader 17. dilgir: gcenik, krgn 18. nareva: yakksz 19. gayr-i kabil: olamaz 20. irad: bor

21. mukaseme: paylamak 22. muvazzafa: askerlik 23. mnhal: bo 24. muti: itaat eden 25. tirke: okluk 26. mamure: bayndr 27. emtia: mallar 28. hazain: hazineler 29. defain: defineler 30. taam: yemek 31. avarz: olaanst alnan vergi 32. adavet: dmanlk 33. sani: ikinci 34. vlat: valiler 35. hkkam: ileri gelen idareciler 36. irca: geri dn 37. devlet gelirleri az zamanda artmtr. 38. muavenet: yardmc olmak 39. istiskal: yz vermemek 40. mnazaat: az dala, tartma 41. milel-i saire: farkl milletler 42. mrr: gei 43. kuvve-i berriye: deniz kuvvetleri 44. kta-i mezkure: ad geen topraklar 45. ahzsare: almak 46. ful: bat 47. temdin: medeniletirme

48. berren: deniz yoluyla 49. meks- aram: rahat dinlenme 50. cabeca: yer yer 51. bive-i bakir: bakire dul (Tevfik Fikretin iirinden bir msra) 52. ehriya: hkmdar 53. meczum: kesin olarak karar verilmi 54. mahed: grlen 55. dehri: dnya olaylarnn tabiattan olduuna inanp, ahrete inanmayan kii, materyalist 56. allame: bilginler 57. temerkz: birikim 58. inkiaf: alma, gelime

www.solplatform.org