T.C.

MİLLÎ EĞİTİM BAKANLIĞI

MEGEP
(MESLEKİ EĞİTİM VE ÖĞRETİM SİSTEMİNİN GÜÇLENDİRİLMESİ PROJESİ)

ELEKTRİK ELEKTRONİK TEKNOLOJİSİ

KORUMA RÖLELERİ 1

ANKARA 2006

Milli Eğitim Bakanlığı tarafından geliştirilen modüller; • Talim ve Terbiye Kurulu Başkanlığının 02.06.2006 tarih ve 269 sayılı Kararı ile onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğitim Okul ve Kurumlarında kademeli olarak yaygınlaştırılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğretim programlarında amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandırmaya yönelik geliştirilmiş öğretim materyalleridir (Ders Notlarıdır). Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandırmak ve bireysel öğrenmeye rehberlik etmek amacıyla öğrenme materyali olarak hazırlanmış, denenmek ve geliştirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğitim Okul ve Kurumlarında uygulanmaya başlanmıştır. Modüller teknolojik gelişmelere paralel olarak, amaçlanan yeterliği kazandırmak koşulu ile eğitim öğretim sırasında geliştirilebilir ve yapılması önerilen değişiklikler Bakanlıkta ilgili birime bildirilir. Örgün ve yaygın eğitim kurumları, işletmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaşabilirler. Basılmış modüller, eğitim kurumlarında öğrencilere ücretsiz olarak dağıtılır. Modüller hiçbir şekilde ticari amaçla kullanılamaz ve ücret karşılığında satılamaz.

• • •

İÇİNDEKİLER
AÇIKLAMALAR ...................................................................................................................iii GİRİŞ ....................................................................................................................................... 1 ÖĞRENME FAALİYETİ–1 .................................................................................................... 3 1. KISA DEVRE KORUMA RÖLELERİ ............................................................................... 3 1.1. Trafolarda Meydana Gelen Arızaların Nedenleri ......................................................... 3 1.2. Alternatörlerde Meydana Gelen Arızaların Nedenleri .................................................. 5 1.2.1. İç Arızalar .............................................................................................................. 5 1.2.2. Dış Arızalar............................................................................................................ 5 1.3. Korunmanın Önemi....................................................................................................... 5 1.4. Kısa Devre Koruma Röleleri Çeşitleri ve Özellikleri ................................................... 7 1.4.1. Sargı Kısa Devresi Koruma Rölesi........................................................................ 7 1.4.2. Ters Akım (Vatmetrik) Rölesi ............................................................................... 9 1.4.3. Mesafe (Empedans) Rölesi .................................................................................. 12 UYGULAMA FAALİYETİ .............................................................................................. 22 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................... 23 ÖĞRENME FAALİYETİ - 2 ................................................................................................. 25 2. KISA DEVRE KORUMA RÖLE MONTAJ ..................................................................... 25 VE BAĞLANTILARI............................................................................................................ 25 2.1. Kısa Devre Koruma Röle Montaj (Kullanılma) Yerleri.............................................. 25 2.1.1. Trafolarda Kullanımı ........................................................................................... 25 2.1.2. Hatlarda Kullanımı .............................................................................................. 25 2.1.3. Alternatörlerde Kullanımı.................................................................................... 26 2.2. Kısa Devre Koruma Röle Yerine Montajı .................................................................. 26 2.2.1. Montaj Araç, Gereçleri ........................................................................................ 26 2.2.2. Koruma Röle Yardımcı Elemanları ..................................................................... 26 2.2.3. Montaj Yapma Yöntem İşlem Sırası ................................................................... 28 2.2.4. Montajda Dikkat Edilecek Hususlar .................................................................... 29 2.3. Kısa Devre Koruma Röle Bağlantı Şemaları .............................................................. 30 2.4. Kısa Devre Koruma Röle Bağlantıları ........................................................................ 34 2.4.1. Bağlantı İletkenleri Özellikleri ............................................................................ 34 2.4.2. Bağlantı Yöntem İşlem Sırası .............................................................................. 34 2.4.3. Bağlantıda Dikkat Edilecek Hususlar .................................................................. 34 UYGULAMA FAALİYETİ .............................................................................................. 35 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................... 36 PERFORMANS DEĞERLENDİRME .............................................................................. 38 ÖĞRENME FAALİYETİ - 3 ................................................................................................. 39 3. TOPRAK KAÇAĞI KORUMA RÖLELERİ .................................................................... 39 3.1. Trafolarda Meydana Gelen Toprağa Kaçak Arızalarının Nedenleri ........................... 39 3.2. Alternatörlerde Meydana Gelen Toprağa Kaçak Arızalarının Nedenleri ................... 40 3.3. Toprak Kaçağı Koruma Röleleri Çeşitleri ve Özellikleri............................................ 41 3.3.1. Faz Toprak Kaçağı Koruma Rölesi ..................................................................... 41 3.3.2. Rotor Toprak Kaçağı Koruma Rölesi .................................................................. 44 3.3.3. Sargı Kaçağı Koruma Rölesi ............................................................................... 47 UYGULAMA FAALİYETİ .............................................................................................. 51 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME .................................................................................... 52 ÖĞRENME FAALİYETİ-4 ................................................................................................... 54 i

....1.................4........................ Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği..........6...................................................................................................................................................................................2.........4............... 62 MODÜL DEĞERLENDİRME .................................................................. 61 PERFORMANS DEĞERLENDİRME ... 66 ÖNERİLEN KAYNAKLAR.................................................. Bağlantıda Dikkat Edilecek Hususlar ................. 58 4............................................................. 69 ii ............... Bağlantı Yöntem İşlem Sırası ...................................................... Koruma Röle Yardımcı Elemanları .................................1........................................................... Toprak Kaçağı Koruma Röle Montaj (Kullanılma) Yerleri....................................................................... 59 UYGULAMA FAALİYETİ ......2.................. 54 4......... 54 4......... 55 4........ 55 4............ 54 4..................4..........3...................................2..2........ Alternatörlerde..5......4....................................... Toprak Kaçağı Koruma Röle Yerine Montajı.......1........2.................2.....................................4......................................... Toprak Kaçağı Koruma Röle Bağlantıları .................... Topraklamalar Yönetmeliği ......... Bağlantı İletkenleri Özellikleri ......................... Montaj Yapma Yöntem İşlem Sırası ...........3..... 58 4................................................................ 55 4........................................... 56 4... 63 CEVAP ANAHTARLARI ......................................1.....................1......................2........................... Trafolarda ... 68 KAYNAKÇA .......... 59 4.......................................................................... 54 4...... 55 4................1..................................................... Gereçleri ....... 60 ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ................................................. 59 4................................................................................ 58 4...................... TOPRAK KAÇAĞI KORUMA RÖLELERİ MONTAJ VE BAĞLANTILARI ............................ 56 4...............4........................2...................3................ Toprak Kaçağı Koruma Röle Bağlantı Şemaları ................................................................................................................................ Montajda Dikkat Edilecek Hususlar ..... Montaj Araç.........

montaj ve bağlantılarını hatasız olarak yapabileceksiniz. Toprak kaçağı koruma röle. Genel Amaç Bu modül ile gerekli ortam sağlandığında. araç ve gereçleri. enerji elemanları modüllerini almış olmak. kumanda Kısa devre ve kaçak akım koruma röleleri montaj ve bağlantılarını yapmak. rölelerini hatasız olarak 2. Kısa devre koruma seçebileceksiniz. iii . Kısa devre koruma röle montaj ve bağlantılarını hatasız yapabileceksiniz. kuvvetli akım yönetmeliğine ve standartlara uygun hatasız olarak kısa devre koruma rölelerini ve toprak kaçağı koruma rölelerini seçerek. EĞİTİM ÖĞRETİM ORTAMLARI VE DONANIMLARI ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME Atölye ortamı. Her faaliyet sonundaki değerlendirme testleri ve değerlendirme kriterleri ile kendinizi ölçeceksiniz. hatlar. kısa devre ve toprak kaçağı koruma röleleri ve katalogları. 40/32 Güç trafoları. üretimi. bağlantı şemaları. 3. Toprak kaçağı seçebileceksiniz. montaj ve bağlantılarını yapabileceksiniz. standartlara ve kuvvetli akım yönetmeliğine uygun olarak: MODÜLÜN AMACI 1. Amaçlar Koruma rölelerinin kullanıldığı her yerde. soru-cevap) uygulayarak. koruma rölelerini hatasız olarak 4. montaj. Bu modül sonunda ölçme aracı ( uygulama. kazandığınız bilgi ve becerileri ölçerek değerlendirebileceksiniz.AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI MODÜLÜN TANIMI SÜRE ÖN KOŞUL YETERLİK 523EO0169 Elektrik Elektronik Teknolojisi Yüksek Gerilim Sistemleri Koruma Röleleri 1 Kısa devre ve toprak kaçağı koruma rölelerinin çalışma ilkeleri ile ilgili bilgi ve becerilerinin kazandırıldığı öğrenme materyalidir.

iv .

Böylece hem donanımın onarım masrafları azaltılabilmekte hem de devre dışı olan donanım sebebi ile işletmenin aksaması en aza indirilebilmektedir. iletilmesi ve dağıtılması için yapılan tesis ve işletme masrafları dikkate alındığında. Bu modül sonunda. Elektrik enerjisinin üretilmesi.GİRİŞ GİRİŞ Sevgili Öğrenci. güvenilir ve sürekli bir enerjinin sunulması ilkesi doğrultusunda enerji sistemlerinin korunmasına her geçen gün daha çok önem verilmektedir. Elektrik enerjisi olmaksızın çeşitli sektörlerin üretim yapamayacağı. Ekonominin ve sosyal kalkınmanın temel unsurlarından birisi olarak elektrik enerjisi. 1 . Bütün bunlar birlikte düşünüldüğünde enerji sistemlerinin iyi bir şekilde korunmasının zorunluluğu açıkça görülmektedir. Son yıllarda geliştirilen düşünce tarzı. arızaları oluşmadan önce kestirebilmeyi amaçlamaktadır. sosyal ve ekonomik hayatın duracağı bilinen bir gerçektir. iş gücü kaybı ve sistemin onarımı için yapılacak masraflar da dikkate alınmalıdır. Çünkü kesinti süresince sadece satılamayan enerjiden dolayı sektörün zarar görmesi düşünülmemelidir. edineceğiniz bilgi ve beceriler ile elektrik enerjisinin üretimi ve dağıtımı sırasında kullanılan en önemli elemanlar olan alternatörler ve transformatörlerin başlıca arızalarını tanıyacak ve bunlara karşı kullanılacak koruma rölelerini kavrayacaksınız. Elektrik enerjisinin hiç kesilmemesi veya kesilmesi zorunlu olduğu durumlarda kesinti süresinin çok kısa olması tüketiciler açısından çok önemlidir. günümüzün vazgeçilemeyen enerji kaynaklarından biri haline gelmiştir. Burada daha önemli olan enerji kesintisinden dolayı üretilemeyen hizmetler.

2 .

ÖĞRENME FAALİYETİ–1 ÖĞRENME FAALİYETİ–1 AMAÇ Bu öğrenme faaliyetinde kısa devre koruma rölelerinin yapılarını. Kısa devre koruma rölelerinin çeşitlerini ve özelliklerini araştırınız. uygun ortam sağlandığında oluşan kısa devrelerin nedenlerini belirleyip doğru röle seçimini hatasız yapabileceksiniz. Araştırma işlemleri için internet ortamı kullanmanız ve ürünlerin satıldığı mağazaları. 1. KISA DEVRE KORUMA RÖLELERİ 1. üretici firmaları. çeşitlerini ve temel özelliklerini tanıyacak. ürünlerin kullanıldığı işletmeleri gezmeniz gerekmektedir. Gittiğiniz firma ve işletmelerde bu konularda yetkili teknik personelden konu hakkında ön bilgi edininiz. Trafolarda Meydana Gelen Arızaların Nedenleri Trafolarda meydana gelen arızaların başlıca nedenleri şunlardır: Transformatör sargılarında aşırı yüklenme sonucu meydana gelen aşırı akım Faz-toprak arızası Sargı-toprak arızası sonucu meydana gelen ark neticesinde trafo tankının delinmesi Yağ seviyesinin düşmesi Transformatör sargılarında sıcaklık artışı Herhangi bir arıza nedeniyle meydana gelen ark sonucu katı ve sıvı izolasyon maddelerinin yanması 3 . ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken öncelikli araştırmalar şunlardır: Trafolar ve alternatörlerde temel arıza nedenlerini araştırınız.1.

Resim 1.1: Güç transformatörü Şekil 1.1: Transformatörlerde sargı kaçağı 4 .

2.3.1.2. Korunmanın Önemi Ekonominin ve sosyal kalkınmanın temel unsurlarından biri olarak elektrik enerjisi. günümüzün vazgeçilemeyen enerji kaynaklarından biri haline gelmiştir.1. Dış Arızalar Alternatörlerde meydana gelen başlıca dış arızaların nedenleri şunlardır: Sistemin yanlış bağlanması sonucu meydana gelen arızalar Yükteki dengenin bozulması Hatlardaki çeşitli kısa devreler Hatlarda atmosferik veya başka sebeplerle meydana gelen çok yüksek gerilimler Frekansta meydana gelen değişmeler 1.2: Montaj esnasında bir alternatör 1. Alternatörlerde Meydana Gelen Arızaların Nedenleri 1. Elektrik enerjisi 5 .2. İç Arızalar Alternatörlerde meydana gelen başlıca iç arızaların nedenleri şunlardır: Alternatör fazları arasındaki kısa devreler Stator sargısı ile gövde arasındaki kısa devreler Rotor sargısı ile gövde arasındaki kısa devreler Sipirler arası kısa devreler Herhangi bir sebeple uyartım akımının kalkması durumu Mekanik aksam arızaları Resim 1.2.

Gelişen teknoloji ürünlerinin de elektrik enerjisi kullanımını zorunlu kılması ve nüfusun da sürekli artması bu talebin her geçen gün artmasına neden olmaktadır. Elektrik enerjisinin hiç kesilmemesi veya kesilmesi zorunlu olduğu durumlarda kesinti süresinin çok kısa olması tüketiciler açısından çok önemlidir. Elektrik enerjisinin kullanımının kolay olması. Ekonomik ve sosyal kalkınmaya paralel olarak elektrik enerji tüketimi artış kaydetmektedir. ucuz ve güvenilir olması. Böylece hem donanımın onarım masrafları azaltılabilmekte hem de devre dışı olan donanım sebebi ile işletmenin aksaması en aza indirilebilmektedir. 6 . güvenilir ve sürekli bir enerjinin sunulması ilkesi doğrultusunda enerji sistemlerinin korunmasına her geçen gün daha çok önem verilmektedir. basitlik ve ekonomiklik özelliklerine sahip olması zorunludur. Bütün bunlar birlikte düşünüldüğünde enerji sistemlerinin iyi bir şekilde korunmasının zorunluluğu açıkça görülmektedir.olmaksızın çeşitli sektörlerin üretim yapamayacağı. Bununla birlikte sunulan enerjinin sürekli. iş gücü kaybı ve sistemin onarımı için yapılacak masraflar da dikkate alınmalıdır. İdeal bir koruma sisteminin ise sırasıyla. iletilmesi ve dağıtılması için yapılan tesis ve işletme masrafları dikkate alındığında. Son yıllarda geliştirilen düşünce tarzı arızaları oluşmadan önce kestirebilmeyi amaçlamaktadır. Çünkü. Burada daha önemli olan enerji kesintisinden dolayı üretilemeyen hizmetler. hız. yüksek verimle diğer enerji kaynaklarına kolayca dönüştürülebilmesi ve tüketilirken çevreye zarar vermemesi bu enerji kaynağını tercih edilir hale getirmiştir. bu kaynağa olan talebi sürekli arttırmaktadır. Elektrik enerjisinin üretilmesi. seçicilik. kesinti süresince sadece satılamayan enerjiden dolayı sektörün zarar görmesi düşünülmemelidir. sosyal ve ekonomik hayatın duracağı bilinen bir gerçektir. güvenirlilik.

4. 1. 1. Bir izolasyon hatası sonucu alternatörlerin faz sargıları arasında oluşan kısa devreler veya bir fazın kendi sargıları arasındaki kısa devreleri önlemek için kullanılır. Yapısı Eski modeller elektromekanik tipte olmasına karşın günümüzde elektronik ve daha hassas koruma yapabilen mikro işlemci tabanlı tipleri tercih edilmektedir.1. 7 .1.4.4.3: Laboratuvar ortamında kısa devre deneyi 1.4.Resim 1.1.1. Kısa devre arızaları elektrik devreleri için en tehlikeli arıza tipleridir. Tanımı Sargı kısa devre koruma röleleri büyük güçlü alternatör ve transformatörler için kullanılır. Kısa Devre Koruma Röleleri Çeşitleri ve Özellikleri 1. Sargı Kısa Devresi Koruma Rölesi Alternatör ve transformatörlerde sargı kısa devreleri ya farklı faz sargıları arasında ya da bir fazın kendi sargıları arasında meydana gelir.2.

Alternatörlerde kesici alternatörü devre dışına alsa da alternatörün uyartımı devam ettiği için stator sargılarında indükleme devam 8 .sargı veya sargı içi kısa devre arızasında vektörel toplam sıfır olayacağı için röle enerjilenir. Çalışma Prensibi Şekil 1.4: Elektromekanik ve dijital koruma röle modelleri 1.4. Alternatör yıldız noktası ile transformatör yıldız noktası birbirine bağlanmıştır.2: Sargı kısa devre koruma rölesinin devreye bağlantısı Şekilde görüldüğü gibi alternatör çıkışına bir gerilim trafosu bağlanmıştır.1. Normal devrede 3 faza ait gerilimlerin vektörel toplamları sıfır olacağından röle çalışmaz. kesiciyi açar.Resim 1. Röle.3. Sargılardan birinde meydana gelen sargı.

1.4. sinyal ledi yanar ve uyarı kornasının çalışmasını sağlar. Kesiciyi açar veya ayarlanan süre sonunda transformatör primer-sekonder kesicisini açar. Kumanda panosu üzerindeki “sargı kısa devre” uyarı lambasının yanmasını sağlar.2. Bu röle aracılığı ile kesici ve uyartım sargısı yardımcı rölesinin devreye girmesi geciktirilir. 9 . palet ve kontaklardan ve zamanlayıcı bölümden oluşur. 1. Ters Akım (Vatmetrik) Rölesi 1. Yapısı Üç adet gerilim trafosu.eder.1.4. (sekonderleri birbirine seri bağlanmış).5. Kullanılan sargı kısa devre rölesinde eğer zaman rölesi yok ise ayrı bir zaman rölesi kullanılır. Arıza sonucu sıralama: Eğer sargı kısa devre koruma rölesi bayraklı ise bayrak düşer. Arıza ortadan kalmaz.4.2.2. sarım kısa devre arızalarında transformatör ve alternatörü koruyan koruma rölesidir.4. 1. Kullanılma Yerleri Sargı kısa devre koruma rölesi büyük güçlü trafo ve alternatörlerin faz sargıları arasında oluşan kısa devreler veya bir fazın kendi sargıları arasındaki kısa devrelerine karşı sistemin korunması amacıyla kullanılır. Uyartım sargısı ayarlanan süre sonunda enerjisiz kalır. Bunu önlemek için kısa devre rölesine bir yardımcı röle bağlanarak uyartım sargısı akımının kesilmesi sağlanır.1. Transformatör sargı kısa devre korumasında uyartım sargısı yardımcı rölesi yoktur. elektronik ise. Tanımı Alternatörlerde ve transformatörlerde faz-toprak kısa devre. Geçici olaylar sebebi ile alternatörün devre dışı kalmasını önlemek amacıyla kısa devre rölesinin içerisinde zaman rölesi de vardır.2.

2.3. Sargı kısa devresi meydana geldiğinde bu denge bozulur ve paleti çekerek kontakların konum değişmesi sağlanır. 10 .4. Uyartım sargısı ayarlanan süre sonunda enerjisiz kalır.3: Vatmetrik röle bağlantısı (sarım kısa devre arızası için) Sarım kısa devresi arızası yok iken vatmetrik röle içerisindeki seri bağlı sekonder bobinlerde gerilimlerin vektörel toplamı sıfırdır. Arıza sonucu sıralama: Uyarı kornası çalışır. gerilim oluşmaz. Kesiciyi açar. Çalışma Prensibi Şekil 1. Kumanda panosu üzerindeki “sarım kısa devre ” veya “sargı –toprak kısa devre” uyarı lambasının yanmasını sağlar.1. Eğer sargı toprak arızası için vatmetrik röle kullanılacaksa aşağıdaki bağlantı şeması kullanılır.

11 . buhar girişi bazen tam olarak kesilemeyebilir. Birden fazla koruma rölesiyle birlikte kullanılabilir. senkron motor olarak çalışmaya başlar ve normalde alternatörden baraya akan akım.4.2. Bu durumda alternatör. Özelliği İndüksiyon tipli yönlü röledir.5. Bayraklı ve bayraksız olanı vardır.4.4: Vatmetrik röle bağlantısı (Sargı.4. 1.2.Şekil 1. Bu sakıncayı önlemek için ters akım röleleri kullanılır. baradan alternatöre doğru akmaya başlar. Eğer bu durumda alternatör devreden alınmaz ise alternatöre verilen güç momenti sıfır olabilir. enerji üretiminde kullanılan türbinlerde.toprak kısa devre arızası için) 1. Kullanılma Yerleri Termik santrallerde.

5: Elektronik mesafe koruma rölesi 1. arızalı kısmı tespit ederek devre dışı bırakan koruma rölesine mesafe rölesi denir. Tanımı Enterkonnekte şebekeyi oluşturan enerji nakil hatlarında meydana gelen kısa devre arızalarında.4. 12 .3.3.4.1.1. Mesafe (Empedans) Rölesi Resim 1.

6: Enerji nakil hattında iki faz kısa devresi 13 .Şekil 1.5: Enerji nakil hattında tek faz kısa devresi Şekil 1.

Şekil 1.7: Enerji nakil hattında tek faz toprak kısa devresi 14 .

1. Mesafe koruma rölesinin tam selektif (seçici) korumanın sağlanabilmesi için. yön ve ölçme ünitelerinin zincirleme olarak devreye girip görevlerini yapmasına bağlıdır. arıza halinde açma zaman süresinin.4. küçük gerilimve düşük empedans tipleri yaygın olarak kullanılır. rölenin ayarladığı değerin altında ise başlatma zincirini çalıştırır. arıza noktası ile röle arasındaki mesafeye bağlıdır. başlatma ünitesi. hattın bir noktadaki akım ve gerilim değerlerinin karşılaştırılması esasına dayanır.4. ölçmeler sonucunda karar verir.1. Başlatma ünitesi ( yol verme ünitesi) Aşırı akım.3. arıza yerinin besleme noktasından olan uzaklığı ile doğru orantılı olmasıdır.4. yön ünitesi ve ölçme ünitesidir. Mesafe koruma rölesinin ölçtüğü empedans. Yapısı Esas itibari ile bir direnç rölesi olup hatların ve şebekelerin dirençleri uzunluğa bağlı olduğundan mesafe rölesi adını almıştır. Empedans değeri hattın uzunluğu ile doğru orantılıdır. Başlatma zincirinin çalışması ile işlev yapması arasındaki aşamada. Sağlıklı bir koruma yapabilmesi. Özelliği Mesafe rölesi selektif bir koruma yapan sekonder tipte bir röledir. Hat akım 15 .3. Yani röle Z=U/I değerine göre hattın empedansını ölçmektedir.4. normal işletme koşullarına göre daha küçüktür. En çok kullanılan düşük empedans başlatma elemanı denge kollu elektromanyetik röledir. Devre açmalarında mesafe röleleri ile birlikte aşırı akım röleleri de kullanılmaktadır. Bu rölelerin en önemli özelliği. Rölenin ölçtüğü empedans değeri.3. Bu üniteler. Çalışma Prensibi Genel olarak mesafe koruma röleleri hangi yapıda olursa olsun.2. arıza akımının yönüne. başlatma. aşağıdaki ünitelerin zincirleme çalışması sonucu gerçekleşir. Eski modeller elektromekanik tipte olmasına karşın günümüzde elektronik ve daha hassas koruma yapabilen mikro işlemci tabanlı tipleri tercih edilmektedir Röle farklı görevler üstlenen üç ana üniteden oluşur: Başlatma ünitesi Yön ünitesi Ölçme ünitesi 1.3. Kısa devre arızasında hattın gerilim değeri azalır. akım değeri artar. uzaklığa göre açma verip vermeyeceği ve ne kadar süre sonra vereceği. Buna göre kısa devre empedansı.

8: Başlatma ünitesi (yol verme ünitesi) Yön elemanı Başlatma ünitesi.transformatöründen beslenen akım bobini çalışma momentini. arıza baranın hangi tarafında olursa olsun çalışır. 16 . akım bobinin çekme kuvvetinden daha fazla olması nedeni ile başlatma elemanı kontağı açık konumdadır. Şekil 1. gerilim değeri azalır. Hâlbuki selektif (seçici) korumanın sağlanabilmesi için arızalı hattın belirlenerek yalnızca o hattın servis dışı bırakılması gerekir. Ancak kısa devre akım değeri artar. Bu amaca yönelik olarak kullanılan elemanlardan biri de yön elemanıdır. Bu durumda akım bobininin çekme kuvveti. gerilim transformatöründen beslenen gerilim bobini de frenleme momentini sağlar. gerilim bobininin çekme kuvvetinden daha fazla olur ve başlatma elemanının kontağı kapanır. Normal işletme koşullarında gerilim bobininin çekme kuvvetinin.

rölenin çalışması istenilen yönde akması halinde çalışır ve kontağını kapatır. Söz konusu yön elemanları 1-2-3-4-5-6 gibi sayılarla belirtilmekte ve her yön elemanı kontağın kapanması gereken akım akış yönü de okla gösterilmiştir. hattan akan akımın. 1 nu’lu yön elemanın kontağı kapanmaktadır.Şekil 1. santrallerde hatların çıkışında transformatör merkezlerinde ise hat giriş ve çıkışında birer mesafe koruma rölesi ve bu rölelere ait yön ünitesi bulunmaktadır. Şekil 1. Dikkat edilirse yön elemanın kontakları. 17 . Örneğin hat akım akış yönü A santralinden B transformatör merkezine doğru ise.9: Yön elemanları Yön elemanı. Santral ve transformatör merkezleri A-B-C-D harfleri ile belirtilmekte.9’da görüldüğü gibi örnek olarak belirtilen ve çift yönlü beslenen bir şebekede santral ve transformatör merkezlerinde bulunan yön elemanlarının çalışma yönleri görülmektedir. akım akış yönü karşı merkezine doğru ise kapanmaktadır.

11’de tek fazlı ve 3 kademeden oluşan ölçme elemanının prensip devresi görülmektedir. kademenin çalışma empedansı. Buna göre her iki santralinde arıza noktasını belirlemesi nedeni ile akım akış yönüne göre. kademe ölçme elemanı.Şekil 1. Şekil 1. başka bir deyişle selektif korumayı sağlayabilmesi için 3. ve 2. 1. Ölçme ünitesi Mesafe koruma rölesinin işlev yapabilmesi. kademe ölçme elemanına göre daha uzak mesafedeki arızayı belirleyebilmektedir. aşama olan ölçme elemanının çalışması sonunda servis dışı kalmış olur. 3. Kademe elemanlarının gerilim bobinlerine aynı gerilim uygulandığı halde. 1. 1-3-4-6 nu’lu yön rölelerinin kontakları kapanır ve böylece ikinci çalışma zinciride tamamlanmış olur. çalışma zincirinin de tamamlanmış olması gerekir.10: Yön ünitesinde arıza anı Şekil 1. 18 .10’da belirtilen K noktasında oluşan arızada çalışan yön elemanları görülmektedir. Bunu sağlayan eleman ölçme ünitesidir ve arıza yeri ile röle arasındaki mesafeyi ölçer. Eğer arıza yeri. kademenin çalışma empedansından daha büyüktür. rölenin koruma bölgesi içinde ise. ölçme elemanının kontağı kapanır ve hat çıkış kesicisine açma kumandası gider. Böylece arızalı hat parçası 3. akım bobinlerinin sarım sayıları değiştirilmekle kademeler arasındaki farklı empedans değerlerinde çalışma sağlanmaktadır. Yani 3. ve 2.

1. Buna göre her trafo merkezindeki mesafe koruma rölelerinde farklı empedans değerleri oluşmaktadır. ve 3. Kademe elemanlarının çalışma zamanı genellikle. kademe elemanı da çalışır.7 sn 3.12’de görüldüğü üzere devrede oluşan arızada. 19 . arıza noktasından uzaklaştıkça geril ve empedans değeri büyümektedir. kademe---1. kademe--. Şekil 1. Gerilim ve empedans grafiğinde görüldüğü gibi arıza noktasında gerilim ve empedans sıfır. kademe ölçme elemanına göre daha uzak mesafedeki arızayı koruma bölgesi içine alır. kademeler sabit zamanlıdır. kademe ölçme elemanı. 1. arıza noktasına göre her trafo merkezindeki akım.Şekil 1. kademe—ani 2. 1.0. 2. kademenin çalışacağı her arızada 2.11: Tek fazlı 3 kademeden oluşan ölçme elemanının prensip devresi Aynı şekilde 2. ve 3. Ancak birinci kademe ani çalışmalı. gerilim ve empedans grafiği çizilmiştir. Durum böyle olunca.5 sn olarak belirlenmektedir.

genellikle kendisinden sonraki 2.12: Arıza anında akım-empedans grafiği Şekil 1. 20 . trafo merkezine kadar olan hattı koruma bölgesi içine alırlar.Sistemimizde mesafe koruma röleleri. kademe: B ve C trafo merkezleri arasındaki hattın %80”ini 2. Şekil 1. 1.13: Trafosu için kademe elemanlarının koruma bölgesi Yukarıdaki örnekte . kademe: B ve C trafo merkezleri arasındaki hattın tamamı ve C trafo merkezi ile D santrali arasındaki hattın %20”sini.

3. Aksi halde. Bu durumda alternatör uyartımları da çok küçüktür. güvenli bir selektif korumanın sağlanabilmesi için. koruma amacıyla kullanılan aşırı akım rölelerinin çalışmaları için yeterli olamaz. Bu akım. alternatör ve transformatör gibi elemanların çok kısa zamanda hasar görmesi ve enterkonnekte sistemin tamamında enerji kesilmesi söz konusu olabilir. kademe uygulaması. hatlardan geçecek akımlar da küçüktür. kademe: B trafo merkezi ile D santrali arasındaki hattın tamamını koruma bölgesi içine alır. 21 . enerjinin hattın sağlam bölümlerinde sürekliliğini sağlayan koruma elemanıdır.3. Şebeke yükünün az olduğu saatlerde oluşacak bir kısa devre durumunda. birinci kademe elemanının artçısı olarak kullanılır. 2. Mesafe koruma rölelerini kademe ayarları daha çok yukarıda belirtilen esaslar dikkate alınarak belirlenirler. Kullanılma Yerleri Enterkonnekte bir şebekeyi oluşturan enerji nakil hatlarında meydana gelen kısa devre arıza akımı. 1. Bu sebeple hattın kısa devre olan yerinin belirlenerek anında servis dışı bırakılması gerekir. Şebekelerin yükleri gece uyku saatlerinde oldukça azalır.4. Mesafe rölesi bu tip kısa devre arıza durumlarında arızalı kısmı tespit ederek devre dışı bırakan ve şebekenin diğer bölümlerinin enerjisini kesmeyerek. şebekenin birkaç kaynaktan beslenmesi nedeniyle oldukça büyük bir değerdedir.5. ve 3.

alternatör ve hatlardaki kısa devre nedenleri konusunu gözden geçiriniz. Kısa devre koruma röle çeşitlerinin alternatör.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Kısa devre arıza nedenlerini seçiniz. Kısa devre koruma rölelerini seçiniz. transformatör. 22 . Öğrenme bulabildiğiniz Öneriler faaliyeti diğer içerisinde ve kaynaklarda. transformatör ve enerji nakil hatlarında hangi amaçla kullanıldıklarını ve aralarındaki farkları araştırınız.

1. 6.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Bu faaliyet kapsamında kazandığınız bilgileri aşağıdaki çoktan seçmeli sorulara cevap vererek ölçünüz. Aşağıdaki arızalardan hangisi trafo arızası sebebi değildir? A) Trafo sargılarında aşırı yüklenme sonucu meydana gelen aşırı akım B) Faz-toprak arızası C) Sargı toprak arızası sonucu meydana gelen ark neticesinde trafo tankının delinmesi D) Uyartımın artması Aşağıdakilerden hangisi Alternatörlerde meydana gelen dış arızalardan sayılabilir? A) Altarnatör fazları arasında kısa devreler B) Stator sargıları ile gövde arasında kısa devreler C) Yükteki dengenin bozulması D) Spirler arasında kısa devreler Aşağıdakilerden hangisi alternatörlerde meydana gelen iç arızalardan sayılabilir? A) Frekansta meydana gelen değişmeler B) Sistemin yanlış bağlanması sonucu meydana gelen arızalar C) Rotor sargıları ile gövde arasında kısa devreler D) Hatlardaki çeşitli kısa devreler Santrallerde alternatörler. 5. 23 2. 4. enerji iletim ve dağıtım devrelerinde kullanılan transformatörler ve çeşitli devre elemanları aşağıdakilerden hangisine karşı korunmasına gerek yoktur? A)Frekansın B) Sabit kalması C) Yüksek gerilim D) Salınım aşırı akım Tek veya çok fazlı devrelerde akımın alıcı olmadan devresini tamamlamasına ne denir? A) Açık devre B) Kapalı devre C) Kısa devre D) Aşırı gerilim Sargı kısa devre koruma rölesinde kontakların görevi nedir? A)Yanlıca kesiciye kumanda etmek içindir. 3. . D)İç aydınlatma için kullanılır. C)Yalnızca uyartım sargısı rölesini enerjilendirmek için kullanılır. B)Kendisine bağlanmış olan yardımcı rölelere kumanda etmek içindir.

Vatmetrik röle nerelerde kullanılır? A)Alternatörlerde Sargı kısa devresinde B)Trafolarda Sargı içi kısa devrelerde C)Alternatörlerde Sargı içi kısa devresinde D)Hepsi 3 sargılı gerilim trafosu hangi rölede kullanılır? A)Sargı kısa devresi rölesinde mesafe (empedans) rölesinde B)Vatmetrik röle ve mesafe (empedans) rölesinde C)Mesafe (empedans) rölesinde D)Sargı kısa devresi ve vatmetrik rölede Hatlarda kısa devrelerde hattın yalnızca arızalı bölgesini devre dışı bırakan koruma rölesinin adı nedir? A)Vatmetrik röle B)Empedans rölesi C) Toprak rölesi D)Sargı kısa devre rölesi Aşağıdakilerden hangisi empedans rölesinin ünitelerinden değildir? A)Yol verme ünitesi B)Ölçme ünitesi C)Kademelendirme ünitesi D)Yön elemanı 8. DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. 10. 9. 24 .7. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrarlayınız. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz.

arızalı kısmı tespit ederek devre dışı bırakmak için mesafe rölesi kullanılır. KISA DEVRE KORUMA RÖLE MONTAJ VE BAĞLANTILARI 2.2 Bu öğrenme faaliyetinde kısa devre koruma rölelerinin montaj yerlerini. Araştırma işlemleri için internet ortamı kullanmanız ve ürünlerin satıldığı mağazaları.1. Kısa Devre Koruma Röle Montaj (Kullanılma) Yerleri Enerji üretim ve dağıtım tesislerinde kısa devre koruma röleleri tesisin farklı bölümlerinde ve farklı amaçlar için kullanılmaktadır. üretici firmaları. Trafolarda Kullanımı Bir izolasyon hatası sonucu transformatörlerin faz sargıları arasında oluşan kısa devreler veya bir fazın kendi sargıları arasındaki kısa devreleri önlemek için büyük güçlü transformatörlerde sargı kısa devresi koruma rölesi kullanılır. Hatlarda Kullanımı Enterkonnekte şebekeyi oluşturan enerji nakil hatlarında meydana gelen kısa devre arızalarında.1. 2. Gittiğiniz firma ve işletmelerde bu konularda yetkili teknik personelden konu hakkında ön bilgi edininiz. ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken öncelikli araştırmalar şunlardır: Kısa devre koruma rölelerinin kullanılma yerlerini araştırınız.1. Kısa devre koruma rölelerinin bağlantı şemalarını ve montaj özelliklerini araştırınız.1. 2.ÖĞRENME FAALİYETİ–2 AMAÇ ÖĞRENME FAALİYETİ . bağlantı şemalarını tanıyacak. 2. uygun ortam sağlandığında kısa devre koruma rölelerinin montajını hatasız olarak yapabileceksiniz.2. 25 . ürünlerin kullanıldığı işletmeleri gezmeniz gerekmektedir.

2.1. falçata) Açıkağız anahtar takımı Emniyet ve güvenlik elemanları ( önlük. 2. kontrol kalemi.3. baret) Bağlantı cıvataları ve kelebekleri Koruma role yardımcı elemanları Gerilim trafosu Sinyal –alarm rölesi Kesiciyi açtırma rölesi Kablo kanalları veya kablo bağları 2.2. Montaj Araç. kablo soyma pensi. Alternatörlerde geri güç beslemelerinde (ters akım durumu ) ve faz-toprak kaçaklarında ters akım (vatmetrik) rölesi kullanılır. demir testeresi.1. Alternatörlerde Kullanımı Alternatörlerde aşağıdaki durumlar için iki farklı koruma rölesi kullanılır: Alternatörlerde bir izolasyon hatası sonucu faz sargıları arasında oluşan kısa devreler veya bir fazın kendi sargıları arasındaki kısa devreleri önlemek için sargı kısa devresi koruma rölesi kullanılır. düz tornavida. yankeski. yıldız tornavida. Koruma Röle Yardımcı Elemanları Akım trafosu 26 .2. avometre. Gereçleri Elektrikçi takım çantası ( izoleli pense.2. Kısa Devre Koruma Röle Yerine Montajı 2.2. elektrikçi bandı. kargaburnu. eldiven.

Kesici açtırma rölesi Kesici açma tertibatına enerji veren röledir. Primerleri bağlanacak devrenin gerilimine göre seçilir. 27 . Akım trafoları devrede iken kesinlikle sekonder devreleri açık bırakılmaz. sinyal sistemi beraber üretilenleri de vardır. bu gerilimle sekonder terminallerine bağlı cihazları besleyen özel trafolardır. Röle ile beraber ses. Sinyal – alarm rölesi Herhangi bir arıza anında arızayı sinyal lambası veya ses ile bildiren röledir. Açılması halinde sekonder devrede insan yaşamını tehlikeye sokacak değerlerde gerilimler oluşur. TSE’ ye göre primerleri 10-12. istenen oranda küçülterek.1: Çeşitli akım trafoları Bağlı oldukları devreden geçen akımı. Gerilim trafosu Bağlı oldukları devredeki primer gerilimi. Yine TSE’ye göre sekonderleri 5-2-1 A değerlerinde yapılır. belli oranda küçülterek. bu akımla sekonder terminallerine bağlı aletleri besleyen ve onları yüksek gerilimden izole eden özel trafolara denir.5-15-20-25-30-40-50-60-75 A veya bunların 10 katları ya da ondalıkları kullanılır.Resim 2. Sekonderleri ise TSE’ye göre 100-110 V olacak şekilde üretilmişlerdir.

Gerekli güvenlik topraklamaları gerçekleştirilir.4: Kablo bağları İletkenlerin pano içi veya duvarlarda bir yalıtkan muhafaza içerisinde düzenli hale gelmesini sağlayan elemanlara kablo kanalı denir.2. Devrede çalışma yapıldığına dair gerekli uyarı ve ikaz tedbirleri alınır. Montaj Yapma Yöntem İşlem Sırası Montaj esnasında uyulması gereken işlem sırası şöyle sıralanabilir: Çalışılacak devrenin enerjisi kesilir.3: Pano içi kablo kanalı Resim 2. 2. 28 .3.2: Yardımcı röleler ve sıra klemensler Kablo kanalları veya kablo bağları Resim 2. İletkenlerin kablo kanalı döşenmeden toplu halde düzenli bir hale getirilmesini sağlayan elemana ise kablo bağı denir.Resim 2.

Montajda mutlaka araç ve gereçler kendi amaçları doğrultusunda kullanılmalı ve mekanik zorlamalardan kaçınıldığı gibi gevşek bağlantılardan da kaçınılmalıdır. Kablo kanalı ile klemens arası mesafenin rahat çalışmayı sağlamalıdır. Daha sonra dikkatli. Emniyet ve güvenlik tedbirlerini alınız. Röleleri mekanik darbelerden koruyunuz. 2. Röle ve yardımcı elemanları daha önceden belirlenmiş olan montaj yerlerine uygun araç ve gereçler kullanılarak monte edilir. Röle ve yardımcı röleleri uygun şekilde yerleştiriniz. Montajın sağlıklı ve güvenli olması için montajda fazladan harcanacak dakikaların önemi yoktur. 29 .2. dikkat ediniz.Çalışma ortamının gerilim seviyesine uygun güvenli çalışma tedbirleri alınır. Montajda Dikkat Edilecek Hususlar Rahat hareket edilecek ortamlarda çalışınız. düzenli.4. Kablo kanallarının röle ve yardımcı rölelere simetrik olarak monte edilmesine dikkat ediniz. temiz çalışma ilkelerine mutlaka uyulmalı ve aceleci olunmamalıdır.

2.1: Sargı kısa devresi koruma rölesi Şekil 2.3. Kısa Devre Koruma Röle Bağlantı Şemaları Şekil 2.2: Elektronik ters akım (vatmetrik) rölesi 30 .

3: Vatmetrik röle bağlantısı 31 .Şekil 2.

Şekil 2.4: Mesafe koruma rölesi başlangıç ünitesi Şekil 2.5: Mesafe koruma rölesi yön elemanı (röle) normal çalışma durumu 32 .

7: Mesafe koruma rölesi bir faz. üç kademeli ölçme ünitesi bağlantı şeması 33 .Şekil 2.6: Mesafe koruma rölesi yön elemanı (röle) arıza çalışma durumu Şekil 2.

3. Kısa Devre Koruma Röle Bağlantıları 2. 2.4. 34 . Gerilim trafosundan gelen uçlar rölenin bobin uçlarına bağlayınız. Bağlantı Yöntem İşlem Sırası Montajı yapılmış elemanların konumuna göre kablo kanalları panoya yerleştiriniz.4. Kablo uçları klemense uygun ölçüde açınız.5 mm2 tek damarlı cok telli olmalıdır. Bağlantı İletkenleri Özellikleri İletkenler TSE standardına uygun olmalıdır.4. 2.2.1. Bağlantı vidalarını iletkene zarar vermeyecek ölçüde sıkınız.2. Kesici açma rölesinin bobin uçları kısa devre koruma rölesindeki kesici açma kontaklarına bağlayınız. İletkenler kablo kanalına düzenli olarak yerleştiriniz. Bağlantıda Dikkat Edilecek Hususlar Emniyet ve güvenlik tedbirlerine uyunuz.4. Bağlantı yapılırken iletkenin izolasyonuna zarar vermeyiniz. En az 2.(NVa) Koruma devresi iletkenleri ile alarm devresi iletkenleri ayrı renkli olmalıdır. Alarm rölesinin bobin uçları kısadevre koruma devresinin alarm kontaklarına bağlayınız.

işlem basamaklarını atlamadan gerçekleştiriniz. Kısa devre koruma rölelerinin öğrenme faaliyeti içerisinde. Montajını bitirdiğiniz kısa devre koruma rölesinin iletken bağlantılarını yine röleye ait bağlantı şeması doğrultusunda. transformatör ve enerji nakil hatlarında hangi amaçla kullanıldıklarını araştırınız. 35 . kaynak kitaplarda yer alan bağlantı şemalarını inceleyiniz. kataloglarda.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ . Kısa devre koruma röle bağlantılarını yapınız. röleye ait katalog bilgileri doğrultusunda montajı işlem basamakları sırasıyla gerçekleştiriniz. İşlem Basamakları Kısa devre koruma rölelerinin kullanılma yerlerini seçiniz. gerekli iş güvenliği ve montaj tedbirlerini aldıktan sonra. Kısa devre koruma röle yerine montajını yapınız. Kısa devre koruma röle bağlantı şemalarını okuyunuz. Uygun atölye veya işletme ortamında. Kısa devre Öneriler koruma röle çeşitlerinin alternatör.

kullanılacak iletkenlerin uygun kesitte olması yeterlidir. Sargı kısa devre koruma röleleri hem trafolarda hem de alternatörlerde kullanılır. devrede çalışma yapıldığına dair gerekli uyarı ve ikaz tedbirleri alınmalıdır. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 3. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 7. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 8. Röle montajı esnasında. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 6. Röle montajından sonra yapılacak iletken bağlantılarında. DOĞRU( ) 2. Koruma rölelerinde primer bağlantı tipi. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 36 . 1.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME OBJEKTİF TESTLER (ÖLÇME SORULARI) Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. YANLIŞ ( ) Ters akım röleleri yalnızca hatlarda kullanılır. üstünlüklerinden dolayı sekonder bağlantıya tercih edilir. Röle montajı esnasında yapılması gereken ilk iş gerekli güvenlik topraklamalarını gerçekleştirmektir. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 4. Montajda mutlaka araç ve gereçler kendi amaçları doğrultusunda kullanılmalı ve mekanik zorlamalardan kaçınıldığı gibi gevşek bağlantılardan da kaçınılmalıdır. Alternatörlerde bir izolasyon hatası sonucu faz sargıları arasında oluşan kısa devreler veya bir fazın kendi sargıları arasındaki kısa devreleri önlemek için sargı kısa devresi koruma rölesi kullanılır. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 5.

cevaplarınız doğru ise uygulama faaliyetine geçiniz. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 10. İletken bağlantılarında mümkünse renk kodlamaları veya farklı bir yöntemle kablo kodlaması yapılmalıdır. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) DEĞERLENDİRME Sorulara verdiğiniz cevaplar ile cevap anahtarını karşılaştırınız. İletkenlerin klemenslere ve bağlantı aparatlarına bağlanması esnasında mekanik zorlamalardan kaçınılmalı aynı zamanda gevşek irtibat önlenmelidir.9. 37 . Yanlış cevap verdiyseniz öğrenme faaliyetinin ilgili bölümüne dönerek konuyu tekrar ediniz.

PERFORMANS DEĞERLENDİRME PERFORMANS DEĞERLENDİRME Uygulama faaliyetinde yapmış olduğunuz çalışmayı kendiniz ya da arkadaşınızla değiştirerek değerlendiriniz. amacınıza uygun mu? Planlanan sürede bitirdiniz mi? Evet Hayır DEĞERLENDİRME Yaptığınız değerlendirme sonunda eksikleriniz varsa öğrenme faaliyetine dönerek ilgili işlemleri tekrar ediniz. DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 Emniyet ve güvenli çalışma şartlarını oluşturdunuz mu? Koruma özelliğine göre kısa devre koruma rölesini seçtiniz mi? Rölelerin montaj yerlerini belirlediniz mi? Bağlantı şemasının okunmasına tamamen kavradınız mı? Röle ve yardımcı rölelerin montajını uygun standartlarda yaptınız mı? Kablo kanalını uygun standartlarda montajını yaptınız mı? Bağlantı iletkenini seçtiniz mi ? İletken uçlarını uygun şekilde açıp röle klemensine ve gerilim trafosu uçlarına bağladınız mı? Röle kontaklarını uyarı-ikaz yardımcı rölesine ve kesici açma rölesine iletken yardımıyla bağladınız mı? Röleyi kısa devre akım değerine uygun ayarladınız mı? Kısa devreyi gerçekleştirdiniz mi? Gözlem sonucu. 38 . Cevaplarınızın tamamı “evet” ise bir sonraki faaliyete geçiniz.

Gittiğiniz firma ve işletmelerde bu konularda yetkili teknik personelden konu hakkında ön bilgi edininiz. ürünlerin kullanıldığı işletmeleri gezmeniz gerekmektedir. çeşitlerini ve temel özelliklerini tanıyacak.ÖĞRENME FAALİYETİ–3 AMAÇ ÖĞRENME FAALİYETİ . ve izolasyon kağıdı ile sağlanır. Trafolarda Meydana Gelen Toprağa Kaçak Arızalarının Nedenleri Transformatörlerin izolasyonu pamuk.3 Bu öğrenme faaliyetinde toprak kaçağı koruma rölelerinin yapılarını. üretici firmaları. Toprak kaçağı koruma rölelerinin çeşitlerini ve özelliklerini araştırınız. Araştırma işlemleri için internet ortamı kullanmanız ve ürünlerin satıldığı mağazaları. ipek . ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken öncelikli araştırmalar şunlardır: Trafolar ve alternatörlerde toprak kaçağı arıza nedenlerini araştırınız. TOPRAK KAÇAĞI KORUMA RÖLELERİ 3. uygun ortam sağlandığında oluşan kısa devrelerin nedenlerini belirleyip doğru röle seçimini hatasız olarak yapabileceksiniz. kağıt.1. 3. Yalıtkanın yıpranması Fider iletkenlerinin kopması Direklerin yıkılması Aşırı gerilim sonucu izolatör üzerinde ark oluşması Buşing veya izolatörlerin kırılması veya çatlaması Ağacın enerji nakil hattına değmesi veya yaslanması 39 .

2. Alternatörlerde Meydana Gelen Toprağa Kaçak Arızalarının Nedenleri Statorda izolasyonun bozulması Rotorda izolasyonun bozulması Alternatör çıkışı bara yalıtım bozukluğu veya yetersizliği 40 .1: Güç transformatörü üzerinde buşinglerin görünümü 3.Resim 3.

ayar anahtarlarından oluşur.3. Yapısı Mekanik olan endüksiyon prensibine göre çalışan toprak rölesinde akım bobini. bayrak ve bayrak kaldırma tertibatı. Doğrudan topraklı devrede faz toprak kaçağı koruma rölesi nötr noktasına yerleştirilen akım trafosunun sekonderinden beslenir. 3.1. güç transformatörünü ve alternatörü korumak amacıyla kullanılan rölelere faz toprak kaçağı koruma rölesi denir. topraklı olan sekonder sargısının beslediği devrede oluşan bir faz-toprak ( gövdeye kaçak ) arızasında. kontaklar.2.3. tep ayar vidalarından oluşur. Çalışma Prensibi Faz toprak kısa devrelerinde. Toprak Kaçağı Koruma Röleleri Çeşitleri ve Özellikleri Faz toprak kaçağı koruma rölesi Rotor toprak kaçağı koruma rölesi Sargı kaçağı koruma rölesi 3. disk tertibatı.1. Elektronik toprak rölelerinde ise yardımcı iç röleler.2: Elektronik toprak rölesi Resim 3. Faz Toprak Kaçağı Koruma Rölesi 3.3.3.3. Fiderlerden¹ herhangi 41 . doğrudan veya omik değeri çok yüksek olan bir direnç üzerinden topraklanmalıdır.1. Resim 3. Tanımı Alternatör ve transformatörlerin yıldız bağlı ve nötr noktası.1. ECU ( elektronik kontrol ünitesi) .3.3: Mekanik toprak rölesi 3. koruma yapılabilmesi için trafo ve alternatör yıldız bağlantı noktaları.1.3.

Bu durumda: Sesli ikaz verir (korna çalar ). Kapama devresi kilitlenir. güç transformatörünün sekonder sargısının nötr noktasından bir kısa devre akımı geçer. Ancak röle belirli değerde zaman gecikmesine ayarlı olduğu için fidertoprak korumasının görev yapmaması halinde ve ayarlandığı süre sonunda çalışır. Pano üzerindeki faz-toprak kaçağı arıza sinyali yanar. Bu durumda: Sesli ikaz verir (korna çalar ). Bu akım. sargılardan biri toprağa kaçak yaptığında toprak üzerinde kapanan devrede bir akım akışı olur. Giriş kesicisi açar. Şekil 3.1: Doğrudan topraklı devrede transformatör toprak koruması Omik değeri çok yüksek olan bir direnç üzerinden topraklama yapılmışsa. 42 . Genel açma rölesi çalışır. akım trafosunun primer sargısından devresini tamamlar. Transformatör çıkış kesicisi devreyi açar.birinde oluşan faz-toprak arızasında. Bu akım tehlikesiz bir değerde tutularak faz toprak kaçağı koruma rölesinin çalıştırılmasında kullanılır. Pano üzerindeki faz-toprak kaçağı arıza sinyali yanar. Bu durumda akım trafosunun sekonder sargısına belirli oranda yansıyan arıza akımı röle kontağının kapanmasını sağlar.

Yalnızca toprak kaçağı koruma rölesi olarak yapılan ya da birden fazla koruma yapan röle şeklinde bulunur.1. 43 .Şekil 3. Bir bayraklı ya da 2 bayraklı olanları vardır.4: Korna rölesi 3.2: Direnç üzerinden topraklı devrede transformatör koruması çalışma prensibi Resim 3.3. Düz zaman röleli ya da ters zaman röleli olarak üretilir. Özelliği Elektronik ve mekanik olanları vardır.4.

kesici açma rölesi kilitleme rölesi )birlikte kullanılır.2.Yardımcı elemanlarla ( akım trafosu.1. Kullanma Yerleri Transformatörlerde fider-toprak kısa devresine karşı hattı korumak için Transformatörlerde trafo çıkışı –toprak kısa devresine karşı transformatörü korumak için Alternatör çıkışı –toprak kısa devresinde alternatörü korumak için kullanılır.3. 3.1. büyük güçlü alternatörlerin rotor sargıları (uyartım devresi) ile toprak arasında oluşacak kısa devrelere karşı koruma yapan koruma röleleridir. Tanımı Rotor toprak kaçağı koruma rölesi. 3.3. Rotor Toprak Kaçağı Koruma Rölesi 3. 44 .5.2.3.

5: Alternatör rotoru 45 .Resim 3.

Çalışma Prensibi Toprak kısa devresinin belirtisini gösteren geçmişte kullanılan koruma düzeni. rotor-toprak arıza noktasında kapanan bir elektriki devreyi içerir. Rotor tehlikeli bir şekilde normal eksenden kayar. 3. uyarma devresi ile toprak arasına bağlanan bir gerilim rölesinin çalışması ilkesine dayanır. Bir toprak arızası olduğunda. Özelliği Alternatörlerdeki uyarma devresindeki bir toprak kısa devresi kendi başına tehlikeli değildir.3. Yapısı Eski modelleri elektromekanik yapıda olmasına karşın günümüzde koruma hassasiyeti ve güvenirliliği daha yüksek olan elektronik ve mikro işlemci tabanlı olan tipleri tercih edilmektedir. Çok duyarlı şekilde toprak kaçağı arızasını tespit etme işlemi ise duyarlı bir röle üzerinden topraklamak için orta nokta bağlantısı ve lineer olmayan dirençler tekrar yerleştirilerek elde edilebilmiştir.3.2. Sesli ikaz verir (korna çalar ) Pano üzerindeki rotor-toprak kaçağı arıza sinyali yanar Kendisine bağlı bulunan kesici ve kilitleme düzenlerini kumanda eder. Toprak kısa devresini tespit eden bu tasarı yalnızca uyarma sargısı uçlarının yakınındaki kısa devreler için olumlu bir sonuç vermiştir. Köprünün pozitif çıkış ucu röle ve sınırlama direnci üzerinden alan sargısının pozitif ucuna irtibatlıdır.3. Röle kullanıcının tercihleri doğrultusunda şu işlemleri gerçekleştirir. Bunlardan bazıları şunlardır: Potansiyometre metodu Alternatif akım enjeksiyon metodu Doğru akım enjeksiyon metodu Her metod. 46 . rotor sargısının üzerinden seri bağlı ve orta noktaları topraklanmış iki dirençten oluşmaktadır. 3.2.4. röleden arıza direncine bağlı bir akım akıp röleyi çalıştırır. Titreşim ve yataklarda hasar oluşturur. Bu sistemde trafo çıkışında köprü diyodlu redresör bulunmaktadır. Bu metotla rotorun yatakları üzerinden kaçak sirkülasyon akımları akmaz. Alternatörün rotor-toprak arızasının tespiti için en çok kullanılan metot doğru akım enjeksiyon metodudur. fakat mekanik bozukluk ve yalıtkan zayıflamasına sebep olur ve ikinci bir toprak kısa devresi oluşursa sargı akımı artacak ve bu durum bir dengesiz hava aralığı akısı oluşturarak rotorda titreşime neden olur.3. Bu da bölgesel ısınma ile rotorda distorsiyona sebep olur.2. Rotor toprak arızalarının saptanması için çeşitli metotlar kullanılır.3.2.

Bu tip arızalara karşı kullanılan koruma rölelerine sargı kaçağı koruma rölesi adı verilir. 3.Bu olumsuzlukları önlemek için büyük güçlü alternatörlerde kullanılan rotor toprak kaçağı koruma rölesi harici beslemeye gerek duyan. Sargı Kaçağı Koruma Rölesi Resim 3.3.3. uyartım devresi ile toprak arasında oluşabilecek rotor-toprak kaçaklarına karşı kullanılır.3.2.3. bir sargı kaçağı (stator-toprak arası) olarak tanımlanır. Tanımı Büyük güçlü alternatörlerin stator izolasyonunda ki delinme ve sargıdan demir nüveye kaçak akım meydana gelmesi.6: Sabit zamanlı toprak rölesi 3.3. sekonder tip bir koruma rölesidir.1. 47 . Kullanılma Yerleri Rotor toprak kaçağı koruma rölesi enerji üretim merkezlerinde büyük güçlü alternatörlerde.5. 3.

3. 3. bunlar iç arızaların yaklaşık %70 ‘ini oluşturur.Resim 3. Ancak başka bir faz sargısında da gövdeye kaçak oluşursa bu durumda sargı kısa devresi oluşur ve sargılar yüksek kısa devre akımlarından zarar görür. Yapısı Eski modelleri elektromekanik yapıda olmasına karşın günümüzde koruma hassasiyeti ve güvenirliliği daha yüksek olan elektronik ve mikro işlemci tabanlı olan tipleri tercih edilmektedir.3.2. Stator sargısının bir izolasyon hatası sonucu gövde ile temas etmesi sargı kaçağı oluşturur.3. Farklı bir faz sargısı değil de yine aynı faz sargısının bir başka noktasından da gövdeye kaçak olması ise sarım kısa devre arızasına neden olur. Zararın boyutu sargıların yıldız noktasının durumuna bağlıdır. Yıldız noktası yalıtılmış ise bu kaçak durumunda herhangi bir akım akmayabilir ve bir tehlike oluşmaz. 48 . Alternatörlerde en sık rastlanan arızalar bu tip arızalar olup.3. Çalışma Prensibi Alternatör stator sargıları demir gövde içine açılmış oluklar içine yerleştirilmiştir.7: Alternatör statoru 3.3.

3. Bu gerilim yükselmesi gene izolasyon delinmesine sebep olur.3. Baraya direk kumanda etmesi durumunda kullanılacak sargı –toprak arızası rölesi ters zaman karakteristikli röle olarak seçilmelidir. Bu sayede akım sınırlandırılır. Pano üzerindeki sargı kaçağı arıza sinyali yanar. Bu durumda alternatör sargıları yanabilir. Yalıtılmış yıldız noktası ise hatayı gizler. Kullanıcının tercihleri doğrultusunda şu işlemleri gerçekleştirir: Sesli ikaz verir (korna çalar). Bu durumda sadece yıldız noktası topraklanmış olur. Bu durumda hatalar açık olarak ortaya çıkar. Kendisine bağlı bulunan kesici ve kilitleme düzenlerini kumanda eder. Alternatörün yıldız noktasında oluşan bu kayma gerilimi tespit edilerek koruma yapılabilir. Özetle sargı kaçağı koruma rölesi. Bir bayraklı yapılır. Yıldız noktasının direkt topraklandığı durumda hatanın sargı başında olması halinde kayma gerilimi maksimum değerde olup faz gerilimine eşit olduğu için hata akımı çok büyük değerde olur. Bu nedenle yıldız noktası bir direnç üzerinden topraklanır. Sargı sonuna doğru gidildikçe kayma gerilimi azalır. Özelliği Elektronik ve mekanik olanları vardır. Hatalı sargının gövde ile temas etmesi diğer faz sargılarının gerilimini yükseltir. Bu direnç genellikle lineer olmayan bir dirençtir. 49 . Ancak bu durumda da yine arıza (kaçak) giderilmelidir.3. sargıdan gövdeye kaçak olması durumunda hem hata akımının hem de kayma geriliminin ölçülmesi prensibi ile koruma yapar. Alternatörlerin yıldız noktası genelde direkt topraklanır. Sargı kaçağının birçok belirtisi vardır. kaçağın sargı sonunda (yıldız noktasında) olması halinde ise kayma gerilimi sıfır olur. Yani yıldız noktasında bir gövdeye kaçak olması hiçbir soruna yol açmaz.4. Yalnızca toprak kaçağı koruma rölesi olarak yapılan yada birden fazla koruma yapan röle şeklinde bulunur.Yıldız noktası topraklanmış ise bu durumda sargı kaçağı toprağa akacağı için faz toprak kısa devresi oluşturur ki bundan ve zararlarından önceki konularda bahsedilmiştir. Kaçağın sargı başında olması halinde kayma gerilimi maksimum değerini alır. Ayrıca hatalı faz sargısının geriliminde bir kayma oluşur.

3. Sargı kaçağı rölesi olarak kullanılacak aşırı akım rölesi ani çalışmalı olabilir. 50 .3. kesici açma rölesi kilitleme rölesi) birlikte kullanılır.3. stator faz sargıları ile gövde arasında oluşabilecek stator-toprak kaçaklarına karşı kullanılır.Yardımcı elemanlarla (akım trafosu.5. Kullanılma Yerleri Sargı kaçağı koruma rölesi enerji üretim merkezlerinde büyük güçlü alternatörlerde.

alternatörlerdeki konusunu nedenleri 51 . Toprak kaçağı koruma röle çeşitlerinin alternatör ve transformatörlerde hangi amaçla kullanıldıklarını ve arlarındaki farkları araştırınız. Öğrenme bulabildiğiniz transformatör toprağa kaçak gözden geçiriniz.UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ İşlem Basamakları Toprağa kaçak nedenlerini seçiniz. Toprak kaçağı koruma rölelerini seçiniz. Öneriler faaliyeti diğer ve içerisinde ve kaynaklarda.

izolasyon yağı. çeşitli nedenlerle bir izolasyon hatası sonucu elektriki temas oluşsa bile bu durum stator sargılarından toprağa kaçak oluşturmaz. . titreşim ve yataklarda hasar oluşturur. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) Toprak kaçağı koruma rölelerinde. elektromekanik yapıda olan tipleri günümüzde koruma hassasiyeti ve güvenirliliği daha yüksek olduğu için tercih edilmektedir. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) Büyük güçlü transformatörlerin.) etkin bir şekilde yalıtılmıştır. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) Buşingler. Transformatörlerin sargıları birbirlerinden. 6. sargı izolasyonundaki delinme ve sargıdan demir nüveye kaçak akım meydana gelmesi. özel kağıt. bir sargı kaçağı olarak tanımlanır ve bu tip arızalara karşı sargı kaçağı koruma rölesi kullanılır. 5. vb. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) Faz toprak kısa devrelerinde.ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME SORULARI Aşağıdaki cümleleri doğru veya yanlış olarak değerlendiriniz. koruma yapılabilmesi için trafo ve alternatör yıldız bağlantı noktaları. 9. elektronik ve mikro işlemci tabanlı sistemler geliştirilmesine rağmen. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) Alternatörlerin stator sargılarından magnetik devreye ve gövdeye karşı. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) Alternatörlerin uyarma devresindeki toprak kısa devresi. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) Faz toprak kaçağı koruma rölesi çalışma sınıfı bakımından sekonder koruma röleleri sınıfına girmesine rağmen. rotoru eksenden kaydırır. 4. 7. doğrudan veya omik değeri çok yüksek olan bir direnç üzerinden topraklanmalıdır. 8. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) 52 2. 1. 3. DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) Alternatörün rotor-toprak arızasının tespiti için en çok kullanılan metod doğru akım enjeksiyon metodudur. güç transformatörünün sekonder sargısının veya alternatörün stator sargılarının nötr noktasından direkt beslenir. alternatörlerin sargı uçlarının dış devreye bağlanması için kullanılan silindirik porselen elemanlardır. magnetik devreden ve transformatör gövdesinden çeşitli tedbirlerle (vernik.

Sargı kaçağı koruma rölesi.10. Doğru cevap sayınızı belirleyerek kendinizi değerlendiriniz. sargıdan gövdeye kaçak olması durumunda hem hata akımının hem de kayma geriliminin ölçülmesi prensibi ile koruma yapar. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrar inceleyiniz. 53 . DOĞRU( ) YANLIŞ ( ) DEĞERLENDİRME Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz diğer faaliyete geçiniz.

1. bağlantı şemalarını tanıyacak. Araştırma işlemleri için internet ortamı kullanmanız ve ürünlerin satıldığı mağazaları. faz sargıları ile gövde dolayısı ile toprak arasında oluşan faz-toprak kaçaklarında sistemin korunması amacıyla faz toprak kaçağı koruma rölesi kullanılır. Alternatörlerde Büyük güçlü alternatörlerde.1. Toprak Kaçağı Koruma Röle Montaj (Kullanılma) Yerleri 4.ÖĞRENME FAALİYETİ–4 ÖĞRENME FAALİYETİ-4 AMAÇ Bu öğrenme faaliyetinde toprak kaçağı koruma rölelerinin montaj yerlerini. 54 . Trafolarda Büyük güçlü transformatörlerde. faz sargıları ile gövde dolayısı ile toprak arasında oluşan faz-toprak kaçaklarında sistemin korunması amacıyla faz toprak kaçağı koruma rölesi kullanılır. Toprak kaçağı koruma rölelerinin bağlantı şemalarını ve montaj özelliklerini araştırınız. 4. Gittiğiniz firma ve işletmelerde bu konularda yetkili teknik personelden konu hakkında ön bilgi edininiz. ARAŞTIRMA Bu faaliyet öncesinde yapmanız gereken öncelikli araştırmalar şunlardır: Toprak kaçağı koruma rölelerinin kullanılma yerlerini araştırınız.1. uygun ortam sağlandığında toprak kaçağı koruma rölelerinin montajını hatasız yapabileceksiniz.1. TOPRAK KAÇAĞI KORUMA RÖLELERİ MONTAJ VE BAĞLANTILARI 4. ürünlerin kullanıldığı işletmeleri gezmeniz gerekmektedir.2. üretici firmaları. 4.

Devrede çalışma yapıldığına dair gerekli uyarı ve ikaz tedbirleri alınır. Koruma Röle Yardımcı Elemanları Toprak kaçağı koruma rölelerinin montajında kullanılan en önemli yardımcı elemanlar akım ve gerilim trafolarıdır. eldiven. 55 .3. Toprak Kaçağı Koruma Röle Yerine Montajı 4. Uyartım devresi ile toprak arasında oluşabilecek rotor-toprak kaçaklarına karşı ise rotor toprak kaçağı koruma rölesi kullanılır. elektrikçi bandı. avometre. üstünlüklerinden dolayı primer bağlantıya tercih edilir. kargaburun. Bunların dışında kullanılan rölenin tipi ve modeline göre ek donanımlar da bulunabilir. kablo soyma pensi.2.2. yıldız tornavida.Yine enerji üretim merkezlerinde büyük güçlü alternatörlerde. kontrol kalemi. Montaj Yapma Yöntem İşlem Sırası Montaj esnasında uyulması gereken işlem sırası şöyle sıralanabilir: Çalışılacak devrenin enerjisi kesilir.2. Bunun için röleler ana hat üzerine yerleştirilen uygun değerlerde trafolarla sisteme monte edilir. demir testeresi. 4. Montaj Araç. falçata) Açık ağız anahtar takımı Emniyet ve güvenlik elemanları ( önlük. yankeski.2. baret) Bağlantı cıvataları ve kelebekleri Koruma role yardımcı elemanları Akım trafosu Sinyal –alarm rölesi Kesiciyi açtırma rölesi 4. Gereçleri Elektrikçi takım çantası (izoleli pense.2. 4. stator faz sargıları ile gövde arasında oluşabilecek stator-toprak kaçaklarına karşı sargı kaçağı koruma rölesi kullanılır. Rölelerde harici besleme ünitesi olarak akü veya kondansatör gruplarının kullanımı da yaygındır. düz tornavida. Gerekli güvenlik topraklamaları gerçekleştirilir.1. Koruma rölelerinde sekonder bağlantı tipi.

Emniyet ve güvenlik tedbirlerini alınız. Kablo kanalı ile klemens arası mesafenin rahat çalışmayı sağlayacak şekilde olmasına dikkat ediniz. 4. Montajda Dikkat Edilecek Hususlar Rahat hareket edilecek ortamlarda çalışınız. transformatör ve alternatör faz toprak koruma rölesi 56 .1: Doğrudan topraklı devrede.4. Röle ve yardımcı röleleri uygun şekilde yerleştiriniz Kablo kanallarının röle ve yardımcı rölelere simetrik olarak montajının yapılmasına dikkat ediniz.Çalışma ortamının gerilim seviyesine uygun güvenli çalışma tedbirleri alınır. 4.3. Röleleri mekanik darbelerden koruyunuz. Röle ve yardımcı elemanları daha önceden belirlenmiş olan montaj yerlerine uygun araç ve gereçler kullanılarak monte edilir. Toprak Kaçağı Koruma Röle Bağlantı Şemaları Şekil 4.2.

3: Faz toprak kaçağı koruma rölesi ve jeneratör korumasındaki bağlantısı 57 .2: Direnç üzerinden topraklı devrede.Şekil 4. transformatör veya alternatör faz toprak koruma rölesi Şekil 4.

4.Şekil 4. Bağlantı İletkenleri Özellikleri İletkenler TSE standardına uygun olmalıdır. bağlantılarda kullanılmak üzere. En az 2.4. röle ve yardımcı donanımlarının açık ve anlaşılır bir şekilde hazırlanmış bağlantı şeması temin edilir.4. Mümkünse renk kodlamaları veya farklı bir yöntemle kablo kodlaması yapılır.2.(NVA) Koruma devresi iletkenleri ile alarm devresi iletkenleri ayrı renkli olmalıdır. faz toprak kaçağı koruma rölesi 4. İletkenlerin uçları dikkatli bir şekilde soyulur ve ideal bir bağlantı için kablo pabucu veya lehimleme yöntemi ile bağlantı klemensleri için hazırlanır. 58 . İletkenlerin bağlantılar esnasında geçecekleri yolların güvenli olması için kablo kanalı ve benzeri gibi gerekli tedbirler alınır.4: Doğrudan topraklı. Bağlantı mesafeleri ölçülerek iletkenler uygun uzunlukta kesilir. Bağlantı Yöntem İşlem Sırası Yerlerine montajı yapılmış röle ve yardımcı donanımlarının iletken bağlantıları esnasında uyulması gereken işlem sırası şöyle sıralanabilir: Öncelikle. Toprak Kaçağı Koruma Röle Bağlantıları 4. Röle ve yardımcı donanımlarının gerektirdiği kesit ve özelliklerde iletkenler seçilir.1. 4.5 mm2 tek damarlı çok telli olmalıdır.

Bağlantı şemalarına sadık kalınarak belirli bir düzen dahilinde iletken bağlantıları gerçekleştirilir. Bağlantılardaki gevşeklik, temassızlık gibi sorunlar son kez elle, gözle ve gerekiyorsa ölçü aletleri ile kontrol edilerek bağlantılar tamamlanır.

4.4.3. Bağlantıda Dikkat Edilecek Hususlar
Kablo uçları klemense uygun ölçüde açılır. Bağlantı vidalarını iletkene zarar vermeyecek ölçüde sıkılır. İletkenler kablo kanalına düzenli olarak yerleştirilir. Bağlantı yapılırken iletkenin izolasyonuna zarar verilmemelidir.

4.5. Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği
30 Kasım 2000 Tarihi’nde 24246 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren bu yönetmelik, elektrik kuvvetli akım tesislerinin kurulmasının, işletilmesinin ve bakımının can ( insan hayatı ) ve mal emniyeti bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin yönetmelik hükümlerini kapsar. Bu yönetmelik yeni kurulacak tesislere ve kurulu tesislerde değişikliğe uğrayacak kısımlara uygulanır.

4.6. Topraklamalar Yönetmeliği
21 Ağustos 2001 Tarihi’nde 24500 Sayılı Resmi Gazete’de yayımlanarak yürürlüğe giren bu yönetmelik esas itibari ile, frekansı 100 Hz ‘in altındaki alternatif akım (a.a.) ve doğru akım (d.a.) elektrik tesislerine ilişkin topraklama tesislerinin kurulması, işletilmesi, denetlenmesi, can ve mal güvenliği bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin yönetmelik hükümlerini kapsar. Özelliklerinin farklı olması nedeniyle, yüksek gerilimli elektrik kuvvetli akım tesislerine ve alçak gerilimli elektrik tesislerine ilişkin topraklama kuralları ile bilgi işlem ve iletişim donanımlarının topraklamasına ilişkin kurallar ayrı bölümler halinde verilmiştir. Bu yönetmelik, yeni kurulacak tesislere ve büyük değişikliğe uğrayacak kurulu tesislere uygulanır.

59

UYGULAMA FAALİYETİ UYGULAMA FAALİYETİ
.

İşlem Basamakları
Toprak kaçağı koruma rölelerinin

Öneriler
Toprak kaçağı koruma röle çeşitlerinin alternatör ve transformatörlerde hangi amaçla kullanıldıklarını araştırınız. Toprak kaçağı koruma rölelerinin öğrenme

kullanılma yerlerini seçiniz. Toprak kaçağı koruma röle bağlantı

şemalarını okuyunuz. Toprak kaçağı koruma röle yerine

faaliyeti içerisinde, kataloglarda, kaynak kitaplarda yer alan bağlantı şemalarını inceleyiniz. Uygun atölye veya işletme ortamında, gerekli iş güvenliği ve montaj tedbirlerini aldıktan sonra röleye ait katalog bilgileri doğrultusunda montajı işlem basamakları sırasıyla gerçekleştiriniz. Montajını bitirdiğiniz toprak kaçağı

montajını yapınız. Toprak kaçağı koruma röle bağlantılarını yapınız.

koruma rölesinin iletken bağlantılarını yine röleye ait bağlantı şeması doğrultusunda, işlem basamaklarını atlamadan gerçekleştiriniz.

60

ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME ÖLÇME VE DEĞERLENDİRME
ÖLÇME SORULARI
Bu faaliyet kapsamında aşağıdaki cümlelerdeki boşlukları doğru kelimelerle tamamlayınız. 1. 2. 3. 4. 5. Toprak kaçağı koruma röleleri Trafolarda sekonder sargı ........ akım trafosu üzerinden orta faza bağlanır. Toprak kaçağı koruma röleleri alternatör .......... akım trafosu üzerinden bağlanır. Klemens bağlantı vidalarını ............ ........... .......... ölçüde sıkılır. Koruma devresi iletkenleri ile alarm devresi iletkenleri ............ renkli olmalıdır. Bu yönetmelik, elektrik kuvvetli akım tesislerinin kurulmasının , işletilmesinin ve bakımının can ( insan hayatı) mal emniyeti bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin hükümleri kapsayan yönetmeliğe ................ ............... ......................... ................... denir. Her koruma elemanı hemen önündeki işletme elemanının korunmasını sağlayacak şekilde, bu elemanın .......... değerlerine göre ayarlanmalıdır. Koruma rölelerinin toplam kademe zamanları kullanılan işletme elemanlarının tip deneyleri ile kanıtlanmış anma kısa devre akımına dayanma sürelerinin üzerinde ......................... . Ana otomatik aygıtları yardımcı bir akımla çalıştıran açma elektro mıknatısları röleler vb. yardımcı aygıtların akım devrelerine genel kural olarak sigorta .................... . Frekansı 100 Hz alternatif akım (aa) ve doğru akımda(da) elektrik tesislerine ilişkin topraklama tesislerinin kurulması , işletilmesi, denetlenmesi , can ve mal güvenliği bakımından güvenlikle yapılmasına ilişkin hükümleri kapsayan yönetmeliğe ..................... ..................................... .denir. Yüzeysel topraklayıcılar .... m ile .... metre arasında bir derinliğe yerleştirilmelidir

6. 7.

8. 9.

10.

DEĞERLENDİRME
Cevaplarınızı cevap anahtarı ile karşılaştırınız. Yanlış cevap verdiğiniz ya da cevap verirken tereddüt yaşadığınız sorularla ilgili konuları faaliyete dönerek tekrarlayınız. Tüm sorulara doğru cevap verdiyseniz modülün ölçme ve değerlendirmesine geçiniz. 61

amacınıza uygun mu? Planlanan sürede uygulamayı bitirdiniz mi? Evet Hayır Uygulama faaliyetinde yapmış olduğunuz çalışmayı kendiniz ya da arkadaşınızla değiştirerek değerlendiriniz. 62 .PERFORMANS DEĞERLENDİRME PERFORMANS DEĞERLENDİRME DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 Koruma özelliğine göre toprak kaçağı koruma rölesini seçtiniz mi? Rölelerin montaj yerlerini belirlediniz mi? Bağlantı şemasının okunmasına tamamen hakimisiniz? Röle ve yardımcı rölelerin montajını uygun standartlarda yaptınız mı? Kablo kanalını uygun standartlarda montajını yaptınız mı? Bağlantı iletkenini seçtiniz mi ? İletken uçlarını uygun şekilde açıp röle klemensine ve akım trafosu uçlarına bağladınız mı? Röle kontaklarını uyarı-ikaz yardımcı rölesine ve kesici açma rölesine iletken yardımıyla bağladınız mı? Röleyi kısa devre akım değerine uygun ayarladınız mı? Kısa devreyi gerçekleştirdiniz mi? Gözlem sonucu.

Uygulamasını yapınız.MODÜL DEĞERLENDİRME MODÜL DEĞERLENDİRME PERFORMANS TESTİ (YETERLİK ÖLÇME) Aşağıdaki şemada alternatörlerde sargı kısa devre koruma rölesi ve düşük empedansı sargı kaçağı koruma rölesi uygulaması görülmektedir. (Alternatör koruması yerine trafo koruması yapabilirsiniz) 63 .

ikaz kontaklarını uyarı-ikaz yardımcı rölesine iletken yardımıyla bağladınız mı? Toprak rölesindeki kesici açma kontaklarını kesici açma yardımcı rölesine iletken yardımıyla bağladınız mı? Sargı kısa devre koruma Rölesindeki uyarı ikaz kontaklarını uyarı-ikaz yardımcı rölesine iletken yardımıyla bağladınız mı? Sargı kısa devre koruma rölesindeki kesici açma kontaklarını kesici açma yardımcı rölesine iletken yardımıyla bağladınız mı? Kablo kanalında iletkenler düzgün ve anlaşılır mı? Toprak koruma rölesini kısa devre akım değerine uygun ayarladınız mı? Sargı kısa devre koruma rölesini kısa devre akım değerine uygun ayarladınız mı? Sargı Kısa devresini gerçekleştirdiniz mi? Gözlem sonucu.MODÜL DEĞERLENDİRME ÖLÇEĞİ Yapmış olduğunuz çalışmayı kendiniz ya da arkadaşınızla değişerek değerlendiriniz. DEĞERLENDİRME ÖLÇÜTLERİ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 Bağlantı şemasının okunmasına tamamen hakim misiniz? Koruma özelliğine göre sargı kısa devre koruma rölesi seçtiniz mi? Koruma özelliğine göre toprak kaçağı koruma rölesini seçtiniz mi? Koruma özelliğine göre akım trafosu dönüştürme oranı uygun mu? Koruma özelliğine göre gerilim trafosu özelliği sargı kaçağı koruma rölesine uygun mu? Koruma rölelerin montaj yerlerini belirlediniz mi? Yardımcı röleler için montaj kızaklarını monte ettiniz mi? Koruma rölelerin montajını uygun standartlarda yaptınız mı? Yardımcı rölelerin montajını uygun standartlarda yaptınız mı? Kablo kanalını uygun standartlarda montajını yaptınız mı? Bağlantı iletkenini seçtiniz mi ? İletken uçlarını uygun şekilde açıp toprak rölesi klemensine ve akım trafosu uçlarına bağladınız mı? İletken uçlarını uygun şekilde açıp sargı kısa devresi rölesi klemensine ve gerilim trafosu uçlarına bağladınız mı? Toprak rölesindeki uyarı. amacınıza uygun mu? 64 Evet Hayır .

tebrik ederiz. 65 .23 24 25 Toprak kaçağını gerçekleştirdiniz mi? Gözlem sonucu. amacınıza uygun mu? Planlanan zamanda uygulamayı bitirdiniz mi? DEĞERLENDİRME Yapmış olduğunuz değerlendirme sonunda eksik ve hatalarınız varsa ilgili uygulama faaliyetlerine dönerek işlemi tekrarlayınız. Bütün cevaplarınız “evet” ise modülü tamamladınız. Öğretmeninizle iletişime geçiniz. Öğretmeniniz size çeşitli ölçme araçları uygulayacaktır.

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI ÖĞRENME FAALİYETİ–1 CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 D C C A C B D D B C ÖĞRENME FAALİYETİ-2 CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 D Y D Y Y D D Y D D ÖĞRENME FAALİYETİ-3 CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 D Y D Y D Y D D Y D 66 .

5-1 67 .ÖĞRENME FALİYETİ–4 CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Çıkışına Çıkışına İletkene zarara vermeyecek Ayrı Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği Anma Ayarlanmamalıdır Konulmamalıdır Topraklamalar Yönetmeliği 0.

İzmir.gazi.tr www.selcuk. Deniz.entes.edu.gov.teias. www.edu.tr www. 2005.tr TEDAŞ Genel Müdürlüğü. Koruma Kumanda /11 68 .com.ÖNERİLEN KAYNAKLAR ÖNERİLEN KAYNAKLAR Kısa Devre Koruma Röleleri Katalogları Toprak Kaçağı Koruma Röleleri Katalogları Endüstriyel Elektrik Kaynak Kitapları Kuvvetli Akım Tesisleri Yönetmeliği Topraklamalar Yönetmeliği İnternette Koruma Röleleri Satışı ve Tanıtımı yapan Firmaların Siteleri Çevrenizdeki Şalt Sahası Veya Santrallerden Bu Tür Malzemelerin Satılabileceği İşyerlerinden Bu Tür Malzemelerin Kullanıldığı Üretim Yerlerinden ( trafo fabrikası gibi) Enerji İletim ve Dağıtım Hatları Kitabı Endüstriyel Elektrik Kitabı KÜLTÜR. Şebekelerde Primer Teçhizatın Özellikleri Kitlemeler Koruma ve Ölçme.tr www. erciyes.edu.tr www.

1990.E.B. www. İstanbul. Necmettin Tirben.E.com. Yüksek Lisans Tezi.tr.B. Enerji Sistemlerinde Bilgisayar Destekli Röle Koordinasyonu M.demarelay.F.E.K. Şentürk Ayşe. Elektrik Tesisleri İle İlgili Sorular ve Çözümler Birsen Yayınevi. İstanbul. Mahir Altın. Elektrik Yüksek Gerilim Tesislerinde İşletme Sorumluluğu Eğitimi Seminer Notları EMO Yayınları. Basımevi. ÇALIŞKAN Kemal. İstanbul.com. Ocak 2006. Özdemir Badur. 1990. İstanbul. Endüstriyel Elektrik M.B. Mehmet Kızılgedik. Ankara.Teknik Eğitim Fakültesi Matbaası. İstanbul.tr. İzmir.E. Ocak 2006. Orta Gerilim Elektrik Tesislerinde Koruma Ve Kontrol T. İzmir. Kahramanmaraş. 1999.Ü. Temel Şener. Fikret Kök. Çetin Başoğlu. KILINÇ Eyüp. İstanbul.KAYNAKÇA KAYNAKÇA PEŞİNT Adnan. BAYRAM Mustafa. Prof. Yüksek Gerilimli Enerji İletim Hatlarında Arızalar Ve Devre Kesicilerin Etkinlikleri M.Ü. Basımevi. Elektrik Santralları Enerji İletimi ve Dağıtımı M. 1989. Dr. YILDIZ Bülent. 1988. 1995. Dr.B. Hulki Pak. Kemal Yıldır. Ocak 2006. 2000. KAKİLLİ Adnan.E.entes. 1999. Yayınları OSTİM Mesleki Eğitim Merkezi.com. Elektrik Bölümü İş Ve İşlem Yaprakları Sınıf 3 M. BAYRAM Mustafa.T.E. Prof. 1992. 1999. İstanbul. TMMOB EMO.F. 2002.aktifmuhendislik. Yayınları G.E. ÜSTÜNEL Mustafa. www. TMMOB EMO. Endüstriyel Elektrik M.F. BADUR Özemir. Yüksek Lisans Tezi .B.B. 2001. 69 . Elektrik Enerji Sistemlerindeki Üretim Elemanlarının Korunma Tekniğindeki Gelişmeler İ.Ü. Orta Gerilim Transformatör Merkezlerinin Tasarımı EMO Yayınları. Doktora Tezi. www.E. Ankara.B.Ü. Endüstriyel Elektrik As Ofset Matbaacılık. PEŞİNT Adnan. Elektrik Tesisleri Laboratuvar Deneyleri Birsen Yayınevi. Eğitim Dairesi Başkanlığı.

Şubat 2006.etmd.org. www.www.tr . 70 . Şubat 2006.endustriotomasyon.com .

71 .

72 .

73 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful