You are on page 1of 180

BALKAN SAVALARI SONRASI RUMELDEN TRK GLER VE OSMANLI DEVLETNDE SKNLARI

Hazrlayan: Sezer ARSLAN Danman: Yrd. Do. Dr. Zeki METE

Lisansst Eitim, retim ve Snav Ynetmeliinin Tarih Anabilim Dal, Yakn a Tarihi Bilim Dal in ngrd YKSEK LSANS TEZ Olarak Hazrlanmtr.

Edirne Trakya niversitesi Sosyal Bilimler Enstits Haziran, 2008

NSZ

Osmanl Tarihi zerine yaplan aratrmalarda genellikle siyas alan arlkl olarak ele alnmtr. Toplumsal alanlarda yani devletin siyasetine dorudan doruya etki eden sosyal, hukuk ve iktisad meseleler, siyas alanlarda olduu kadar dikkat ekmemitir. Oysa tarihi olaylar deerlendirilirken bir btn olarak incelenmeli ve ele alnmaldr. Bylece devletlerin tarihi srelerini anlamada daha gereki sonular ortaya karlabilecektir. Gnmze kadar kurulmu olan Trk Devletlerinin sosyal ve siyasi hayatlarnda g olgusunun nemli bir yer tuttuu inkr edilemeyecek bir gerektir. Orta Asyadan eitli nedenlerle balayan Trk gleri, Osmanl Devleti dneminde Anadoludan Balkanlara gerekleen iskn faaliyetleri ile devam etmitir. Trkler, 1353 ylndan itibaren Rumeli, dier bir ifadeyle Osmanl Devletinin Avrupa-i Osman diye adlandrd topraklarda hkm srmeye balamtr. Yaklak beyz yl sren bu dnemde Trk kltr Balkanlarda kalc bir hale gelmitir. Balkanlar, dayla, tayla, nehirleri ve ovalaryla bize yr olmu vatan topra haline gelmitir. Yzyllar boyunca Trkler ve Balkanlarda yaayan dier milletler huzur ierisinde hep beraber hayatlarn devam ettirmitir. Daha sonra ortaya kan milliyetilik akmnn etkisi ve Avrupa Devletlerinin Trklere kar uygulad ark Politikas Balkanlardaki huzur ve asayii bozmutur. Bu topraklar 1877-1878 Osmanl-Rus Sava (93 Harbi) sonucunda elimizden kmaya balamtr. Yakn dnem glerinin en nemlilerini 93 Muhacereti ve Balkan Sava ile balayan gler oluturmaktadr. Glerin eitli nedenleri vardr. Bunlarn iine, hayat dayanlmaz hale getiren youn basklar, yaanan savalar nedeniyle can gvenliinin olmamas, daha iyi iktisad ve sosyal hayat yaama gibi nedenleri dahil edebiliriz. Balkanlardan, Osmanl Devletinin i kesimlerine doru yaanan glerin tek nedeni Trk vatandalarmzn can gvenliklerini salamak amacyla yaad topraklarn terk etmek zorunda kalmasdr. Balkan Devletlerinin bask ve zulmne dayanamayan insanlarmz vatanlarn, eyalarn, tarlalarn, evlerini, iyerlerini yani btn malvarlklarn geride brakarak binbir glk ierisinde Osmanl Devletinin i kesimlerine yerlemek zorunda kalmtr.

ii

Bu gler sava sonras da devam etmitir. Yaplan gler, Osmanl Devletinin sosyoekonomik ve nfus yapsn nemli lde etkilemitir. Balkanlardaki Trk nfusunu eritmek amacyla yaplan basklar sonunda Anadoluda Trk nfusu art gstermitir. Balkanlarn kaybedilmesi ile Osmanl Devletinin bat kanad kopmutur. Yaanan bu g hareketi, Osmanl Devletinin, her trl tedbiri almasna ramen iinden kolay kolay klamayacak lde iktisad ve sosyal problemlerle uramasna neden olmutur. Sava dnemi nedeniyle elindeki imknlarn kstl olmasna ramen devlet yine de vatandalarmza gerekli yardmlar yapmak iin btn imknlarn seferber etmitir. te bu nedenlerden dolay Balkanlardan ve dier blgelerden Osmanl Devletinin i kesimlerine yaplan gler zerinde nemle durmakta yarar vardr. Balkan Savalarndan sonra Rumeliden yaplan Trk glerini incelerken Osmanl Devletinin siyas yapsndan ok, Balkan Savalarnn sebep olduu g olaylar ve muhacirlerin isknlar zerinde durmaya altk. Balkan Savalarnn neden ve sonularn anlamadan g ve iskn faaliyetlerinin tam olarak kavranamayaca iin tezin birinci blmnde Balkan Savalar yer almtr. kinci blmde ise Balkanlardan yaplan glerin nedenleri ve gler zerinde durulmutur. nc blmde ise iskn faaliyetleri incelenmitir. Tez almalar srasnda, ariv belgeleri ile g ve iskn faaliyetleri hakknda gnmze kadar yazlm olan makale ve kitaplardan yararlanlmtr. Hazrlam olduumuz yksek lisans tezi srasnda birok kiinin yardm ve desteklerini grdm. lk olarak ilgi, destek ve teviklerini grdm tez danmanm Sayn Yrd. Do. Dr. Zeki METEye gerek tez konumun belirlenmesinde, gerekse tez almalarm srasnda bana yol gsteren, deerli zamann ayrarak bilgi ve tecrbelerini benimle paylaan Sayn Do. Dr. brahim SEZGNe, rencilik yllarmdan kalan en byk isteim olan yksek lisans almas yapma imknn veren ve bana bu konuyu seme olanan salayan ok deerli hocam Sayn Prof. Dr. lker ALPe en iten dileklerimle teekkr ederim.

iii

Ayrca kaynak aratrmalar srasnda yardmc olan ariv uzman H. Yldrm Aanoluna, yardmlarn esirgemeyen Trakya niversitesi, Fen-Edebiyat Fakltesi, Tarih Blm retim grevlileri ve dier alanlarna, tezin hazrlanmasnda emei geen herkese de teekkr etmeyi bir bor bilirim. EDRNE Haziran 2008 Sezer ARSLAN

iv

ZET Tezin Ad: Balkan Savalar Sonras Rumeliden Trk Gleri ve Osmanl Devletinde sknlar Yazarn Ad: Sezer ARSLAN Trkler, 1353 ylndan itibaren Rumeliye yerlemeye balamtr. Yaklak beyz yl sren bu dnemde Trk Kltr Balkanlarda kalc bir hale gelmitir. Yzyllar boyunca Trkler ve Balkanlarda yaayan dier milletler huzur ierisinde hep beraber hayatlarn devam ettirmitir. Rumeliye geiten itibaren srekli byyen ve gelime gsteren bir devlet olan Osmanl Devleti, Balkanlar'n fethedilmesi ve devamnda en geni snrlara ulalmas srecini yaamtr. Duraklama ve dalma dnemi ile balayan geri ekilme sreci g problemini de beraberinde getirmitir. 1787-1792 Osmanl-Rus savalar sonucunda Balkanlardan Anadoluya kitleler halinde gler balad. Trk g tarihinin en nemli halkalarnda birini 1877-1878 Osmanl Rus Savandan sonraki gler oluturur. II. Byk g dalgas ise XX. yzyln balarnda Balkan Sava srasnda yaanan zulmlerden sonra gereklemitir. Rumeliden gelen gmenlerin sorunlarn zmek iin komisyonlar kurulmutur. Muhacirlerin yerlemesi iin arazi salanm, ev yapmalar iin destek verilmitir. Ayrca askerlik ve vergi muafiyetleri salanarak daha rahat bir hayat srmeleri iin aba harcanmtr. Yaanan salk sorunlar nedeniyle hastaneler yaplmtr. Tarm aletleri, tohumluk ve dier ihtiyalar karlanarak retime katlmalar salanmtr. Balkan Savalar sonras da Rumeliden Trkiyeye gler yaanmaya devam etmitir.

Anahtar Kelimeler: Balkan Savalar, g, iskn, muhacir.

Thesis Name : Turks immigrations from Rumelia after Balkan Wars and their settlements in Ottoman Empire. Authors Name: Sezer ARSLAN ABSTRACT The Turks started to settle in Rumelia since 1353. During this period lasting about 500 years, the culture of Turks became permanent. The Turks and the other nations living in Balkans lived together peacefully. Ottoman Empire, which had been constantly developing and growing since the conquest of Rumelia, lived the period of the conquest of Balkans and reached its largest boundaries. The period of withdrawal which began with the decline and fall of Ottoman Empire brought the migration problem. The mass immigrations from Balkans to Anatolian started as a consequence of 1787-1792 Ottoman Russian War. The immigrations after 1877-1878 Ottoman- Russian War formed one of the most important chains of Turks immigration history. The second huge immigration came about after the oppressions during the Balkan Wars at the beginning of the 20 th century. The committees were set up to solve the problems of the immigrants coming from Rumelia. For immigrants land was provided to settle and they were supported to build their houses. Besides, in order to lead a more comfortable life, they were exempted from taxes and military services. The hospitals were built because of the health problems. Having been provided with farming tools and seeds and all the other needs, they were encouraged to take part in production. The immigrations from Rumelia to Turkey continued after Balkan Wars.

Key Words: Balkan Wars, Immigration, Settlement, Immigrant.

vi

KISALTMALAR

A.g.e. A.g.m. ATASE . Bkz. BOA. c. ev. DH. EUM. DH. HM. DH. D. DH. MM. DH. KMS. DH. MB. HPS.M. DH.SN.M. DH.FR. Fak . Gn.kur. .A.M.M. M.S. MEB. MV. s. S. T.C. T.T.K. v.b. v.s. yy.

Ad geen eser Ad geen makale Askeri Tarih ve Stratejik Ett Bakanl Baknz Babakanlk Osmanl Arivi Cilt eviren Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Mdriyeti Dahiliye Nezareti Hukuk Mavirlii Kalemi Dahiliye Nezareti dare Kalemi Dahiliye Nezareti skan- Muhacirin Mdriyeti Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Mdriyeti Dahiliye Nezareti Mebani-i Emiriye ve Hapishaneler Mdriyeti Mteferrik Dahiliye Nezareti Sicil-i Nfus Mdriyeti Dahiliye Nezareti ifre Kalemi Faklte Genel Kurmay skn- Aair ve Muhacirin Mdriyeti Milattan Sonra Mill Eitim Bakanl Meclis-i Vkela Sayfa Say Trkiye Cumhuriyeti Trk Tarih Kurumu ve benzeri vesaire yzyl

vii

NDEKLER
NSZ..i ZET ...................................................................................................................... .iv KISALTMALAR ............................................................................................................. vi NDEKLERvii TABLOLAR ve EKLER LSTES.xi GR ................................................................................................................................ 1 BRNC BLM BALKAN SAVALARI (1912-1913) A. OSMANLI DEVLETNN BALKANLARA YERLEME POLTKASI 1. Balkanlarn zellii.....7 2. Osmanl Devletinin Balkanlarda Fetih Politikas.......8 3. Osmanl Devleti in Edirnenin Balkanlardaki Yeri ve nemi.......10 4. Balkanlarda Sosyolojik Durum.........10 a) Milliyet.......10 b) Din............11 5. Balkanlar'n Trklerin Elinden kmaya Balamas.........12 B. BALKAN SAVALARININ BALAMASI 1. Balkan Savalarn Hazrlayan Nedenler.....13 2. Balkan ttifaknn Kurulmas........18 3. I. Balkan Sava........23 a) Diplomasi Faaliyeti ve Savan Balamas...23 b) Lojistik ve Asker Durum.....26 c) Krklareli Sava (22-23 Ekim 1912 ) ...............28 d) Lleburgaz Sava ( 28 Ekim 2 Kasm 1912 )...............29

viii

e) atalca Sava (17-18 Kasm 1912)..30 f) Balkan Savalarnda Edirne .....31 g) Bat Ordusu......32 h) Londra Antlamas ( 30 Mays 1913) ..36 4. II. Balkan Sava, ................37 5. Balkan Savalarnn Osmanl Devleti zerindeki Etkileri..........42 C. BALKAN SAVALARININ SONULARI ...........................46

KNC BLM RUMELDEN TRK GLER A. RUMELDEN ANADOLUYA GLERN BALAMASI 1. 877-1878 Osmanl Rus Savana Kadar Yaanan G Hareketleri...48 2. 1877-1878 Osmanl Rus Savandan Balkan Savalarna Kadar Yaanan G Hareketleri...49 B. BALKAN SAVALARI VE SONRASI GLERN NEDENLER...51 1. Sivil Halka Yaplan Mezalimler.....54 a) Bulgar Mezalimi....56 b) Yunan Mezalimi........62 c) Srp ve Karada Mezalimi.....66 2. Din Nedenler...........69 3. Gn Ekonomik Nedenleri.....72 4. Yaplan Mezalimin Sonular ve Osmanl Devletine Etkileri...74 C. GLERN BALAMASI VE G YOLLARI...76 1. Karayolu le Yaplan Gler.....78 2. Denizyolu le Yaplan Gler....80 3. Demiryolu le Yaplan Gler.......82

ix

NC BLM OSMANLI DEVLETNN MUHACRLER SKN SYASET

A. BALKAN SAVALARI NCES GENEL SKN SYASET.....83 B. BALKAN SAVALARI SONRASI GENEL SKN SYASET 1.Trklerin skn.....86 2. Bonaklarn skn............91 3. Arnavutlarn skn.........92 4. ingenelerin skan......94 C. MUHACRLERN OSMANLI DEVLETNDE SKNI .........95

1. Geici skn Yerleri...96 2. Geici sknlar Srasnda Yaplan Yardmlar............98 3. Kalc skn Faaliyetleri ...99 4. Muhacirlerin sknlar Srasnda Alnan Tedbirler... ..110 5. Muhacirlerin sknnda Dikkat Edilen Temel Prensipler.....112 6. skn Sonras Muhacirlerelere Yaplan Yardmlar......114 a) Arazi Tahsisi.........116 b) Geim Aralar ve Kaynaklarnn Temini.......117 c) Yetim ocuklara Yaplan Yardmlar...........120 d) Muafiyetler.........121 7. skn Edilen Muhacirlerin Sicile Kaytlar.........123 8. Muhacir Kyleri ve mar Planlar.....125

D. MUHACRLERN KARILATII SORUNLAR 1. Muhacir rencilerin Eitimi Sorunu.........129 2. Muhacirlerin Salk Sorunlar...............130 3. .Muhacirlerle lgili Mal Sorunlar......132 SONU....134 KAYNAKLAR....138 EKLER.....149 DZN..166

xi

Tablolar Listesi Tablo I: Makedonyadaki Nfus Dalm.14 Tablo II: Balkan lkelerinin Sava Sonunda Toprak Kazanlar .43 Tablo III : Osmanl Avrupasnda 1911 Ylnda Vilyetlerdeki Din Temeline Dayal Millet Nfuslar53 Tablo IV : 1911de Osmanl Avrupas ( Dine Dayal ) Millet Ayrmna Gre Yzde Oranlar....53 Tablo V: Gmenlerin stanbulda Geici Olarak skn Edildii Yerler..97 Tablo VI: Edirne Vilayeti G Tablosu ( 1914 )....103 Tablo VII: 1912- 1915 Yllar Arasnda Balkanlardan G Eden

Mslman Muhacirler ve Bunlarn skn Edildii Yerler.105 Tablo VIII: 1912-1920 Dneminde Balkanlardan gelen Mslman Snmaclar ve Bunlarn skn Edildii yerler.107 Tablo IX: 1912 Kasm ayndan 1914 Martna kadar Makedonyadan Osmanl Devletine g eden Muhacirlerin aylara gre dalm....109 Ekler listesi Ek 1: Edirnede iskn olunan muhacirlerden dier blgelere firar edenlerin geri evrilmesi, BOA. DH.EUM.LVZ.,21/ 102...................................................150 Ek 2: Yaz mevsimini yaklamasyla muhacirlerin iskn edildii mahallerde koleraya kar alama kampanyasnn balatlmas, BOA.MV.,175/123.,...151 Ek 3: Muhacirlerin iskn iin kurulacak kylerin elli haneden az olmamas, aksi takdirde bunlarn evvelce mevcut kylere yerletirilmesi, BOA. DH.MH., 72/ 43.,...152 Ek 4: Muhacirlerin iskn ve iaelerine ait arzuhallerin damga vergisinden muaf tutulmas, BOA. DH. EUM.MH., 58/98.,153

xii

Ek 5: Muhacirin tarafndan Osmanl vatandaln devam ettirmek iin verilen istidaname ve beyannamelerin vergiden ve Hicaz ilmuhaberinden muaf tutulmas, BOA. DH. EUM. MTK., 56/ 6.,...154 Ek 6: Muhacirin Nizamnamesi gereince askeri ve mali vergilerin bir sre alnmamas, BOA. DH. MB.HPS.M.,20/52.,155 Ek 7: Rumeli muhacirlerine zeytincilik ve dutuluk usulnn retilmesi, BOA.DH.UMVM., 77/38.,156 Ek 8: Ne suretle olursa olsun Osmanl lkesine gelmi olan muhacirlerin Askerlikten ve vergiden muaf olaca, BOA.DH.EUM.MTK., 47/24.,158 Ek 9: Muhacirlerin isknna tahsis olunan iftliklerden ayr olarak hazineye ait olan arazilere muhacir yerletirilmemesi, BOA.DH.EUM.MH., 77/58.,..159 Ek 10: Muhacirlerin isknna ayrlan arazilerin mzdeyeye konulmamas, BOA. DH. HPS.M., 10/8., 160 Ek 11: Edirnede iskn edilen muhacirlerden Anadoluya firar edenlerin hibir yerde isknna izin verilmemesi, BOA. DH. MB. HPS.M., 13/64., .161 Ek 12: Muhacirler arasnda bulunan memurlara muhacir muamelesi yaplmamas, BOA. DH. EUM. MH., 87/ 16., 162 Ek 13: Harp dolaysyla Anadoluya hicret edenlerden muhacir saylamayacaklarn sicil-i nfusa kayt ve askerlik muameleleri, BOA. DH. HPS.M., 13/62.,163 Ek 14: Ailesiz olarak gelen erkeklerin muhacir saylamayaca, BOA.DH. HPS. M., 9 / 68., .164 Ek 15: Anadolu halkndan olup Rumeliden gelen muhacirler arasna karanlarn ayrlmas, BOA. DH. MB. HPS.M. , 8 / 33.,. .....165

GR G ve bunun doal bir sonucu veya dier bir ifadeyle sorunu olan iskn, devletlerin tarihini ve yapsn etkileyen nemli bir tarihi ve sosyal olgudur. Bu balamda g ve muhacir meseleleri de Trkiye'nin son yz yllk tarihinde nemli bir yere sahiptir. Bilindii zere g, kiinin yeni artlara daha iyi uyum salayabilmek maksadyla ya da tabi, iktisad, siyas ve benzeri mecburiyetler neticesinde yaad cemiyeti ve sosyal evreyi deitirmesi, bir baka evreye, yabancs olduu evre ve insan topluluuna katlmas olaydr. G sadece bireylerin bulunduklar coraf evreyi deitirmelerinden ibaret deildir. G olgusu sosyal, ekonomik, kltrel ve siyas boyutlaryla toplum yapsn da deitiren nfus hareketleridir1. G hareketini gerekletiren kiiye de genellikle muhacir denilmektedir2. skn ise sakin klma, oturtma, ev sahibi etme, yerletirme faaliyetleridir3. En geni anlamyla bir beer yerlemedir. Devletlerin kuruluu ve paralanmas gibi olaylar, ok defa byk nfus ktlelerinin yer deitirmesine sebep olmutur. Osmanl Devleti de bu ekilde g olaylar sonucu kurulmutur4. G toplumlardaki dier yer deitirmelerden ayran balca l, g edenin eski sosyal ve ekonomik ilikilerini deitirmesi ve yeni yerleim yerinde, yeni sosyal ve ekonomik ilikileri kurmasdr5. Bu noktada i g ve d g olarak temel tanmlamas yaplan kavramn bizim konumuzu ilgilendiren ksm ise ounlukla uluslararas boyutta olan d g meselesidir. nk Balkanlar'da kaybedilen her toprak paras, oradan kopup gelen muhacir kafilelerini de beraberinde getirmitir.

Fahriye Emgili, Tarsusta Girit Gmenleri ( 1897- 1912) , www.ankara.edu.tr/kutuphane /TarihArastirmalari/TarihArastirmalari_2006_c25_s39/11_ 2 N. pek , Mbadele ve Samsun, T.T.K. Basmevi, Ankara 2000, s. 1. 3 Ferit Develliolu,Osmanlca-Trke Ansiklopedik Lugat,Dou Ltd.ti. Ankara 1970, s.539. 4 Yusuf Halaolu , XVIII. Yzylda Osmanl mparatorluunun skn Siyaseti ve Airetlerin skn, T.T.K., Ankara 2006, s.1. 5 Taylan Akkaya, G ve Deime, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar, No: 2573, stanbul 1979, s.23.

Rumeliye geiten itibaren srekli byyen ve gelime gsteren bir devlet olan Osmanl Devleti, Balkanlar'n fethedilmesi ve devamnda en geni snrlara ulalmas srecini yaamtr. Duraklama ve dalma dnemi ile balayan geri ekilme sreci g problemini de beraberinde getirmitir. Bu gn ana kayna olan Balkan Yarmadas, tarih boyunca birok medeniyetlerin hkim olmak noktasnda g harcadklar byk bir blgedir. Balkanlar, bu balamda Avrupa ile Asya ktalarndaki medeniyetler arasnda ok nemli bir kpr vazifesi grmtr. Balkanlar corafi olarak, kuzeyde Tuna'nn aa kesimleri ve Sava rma, douda Karadeniz, gneydouda Ege Denizi, gneyde Akdeniz ve batda Adriyatik Denizi ile evrilidir. Bugnk lkelerin siyasi snrlar dnldnde yzlm 788.865 kilometrekaredir. Balkanlar, tarihte dinlerin kesime noktas olarak dikkat ekmitir. Roma mparatorluu'nun ikiye blnmesiyle (M.S. 395), Hristiyanlkda Ortodoks ve Katolik mezhepleri olarak ikiye blnmtr. Ortodoksluun merkezi Bizans, Katolikliin merkezi ise Roma olmutur. Daha sonra Osmanl'nn Balkanlar fethetmesiyle mezhepler aras kesime, dinler aras kesime noktasna dnmtr. Balkanlar slm ve Hristiyan kltrlerinin de birletii yerlerden birisidir. Hristiyanlk, Boazlar zerinden Balkanlara ve oradan da Avrupa ktasna yayld gibi slmiyetde Anadolu ve Boazlar zerinden Balkanlara yaylmtr6. Osmanl Devletinin Viyana kaplarna kadar uzanmas ve 1683 II. Viyana kuatmas sonrasndaki savalarda geri ekilmeye balamas, blgedeki hakimiyet mcadelesinin en nemli sebeplerinden bir tanesidir. 1800'l yllara gelindiinde ise Balkanlar stratejik adan Slav ve Germen nfuz alanlarnn kesitii noktay oluturmutur. zellikle Rusya'nn Ortodokslarn hamisi olma yolunda ilerlemesiyle Balkan Slavlarn kullanmas, Osmanl Devleti'nin bana birok sorun am ve sonuta Balkan devletiklerinin bamszl ve Osmanl'nn blgeden ekilmesiyle neticelenmitir. Gnmzde de stratejik adan byk nem tayan Balkanlar, Rusya'nn etkinliini kaybetmesinden sonra Amerika Birleik Devletleri ile Avrupa arasnda gizli bir hakimiyet mcadelesine sahne olmaktadr.

Halil imek, Askeri ve Stratejik Adan Balkanlar , 650. Yl Sempozyumu, Trklerin Rumeliye knn 650. Yldnm, Rumeli Trkleri Kltr ve Dayanma Dernei Yayn, stanbul 2002, s. 181.

Balkanlar etnik adan da dnyann hibir yresinde grlemeyecek derecede karmak bir etnik yapya sahiptir. Birok din ve rk bir arada ve karma bir biimde yaamaktadr. Hatta, Balkanlar tanmlanrken buradaki rk ve dinlerin eitliliinden dolay, kark halde bulunan byk bir antropoloji mzesine benzetilmektedir7. Balkanlar corafi ve stratejik ynden ksaca deerlendirdikten sonra g meselesini kavramak iin, Osmanl'nn blgede ilk grlmesi ve yaylmasyla, Trk, Arnavut, Bonak, vs.den oluan Mslman nfusun Balkanlardaki durumuna deinmek gerekmektedir. Osmanl Devleti'nin kuruluundan itibaren, ok hzl bir ekilde gelimesindeki nemli bir sebep kendisine doal byme alan olarak Bizans topraklarn semesidir. Bu balamda Rumeli'de kazanlan ilk toprak paras Orhan Bey zamanndaki impi8 kalesidir. Sleyman Paa, Ece Bey, Gazi Fazl, Hac lbeyi gibi komutanlar Rumelinin Fethi ile grevlendirilmitir9. Gelibolu ve evresi Sleyman Paa tarafndan alnarak Rumeli'deki aknlar iin bir s olarak kullanlmtr. Daha sonra Bolayr'a kadar blge fethedilerek Rumeli'deki topraklara ilk olarak Karesi tarafndan getirilen yrkleri iskn edilmilerdi10. Blgede bulunan Hristiyan halk da Osmanl ordusunun arkasnda tehlike oluturma ihtimaline kar Anadolu tarafna nakledilmitir11. Trakya ve Makedonya tarafna yaplan fetihlerden sonra da Anadolu'nun Aydn, Biga ve Karesi gibi yerleim birimlerinden getirilen on bin kadar Trk buralara iskn edilmilerdi. Ayrca askeri bir tedbir olarak buradaki Hristiyanlar da Anadolu'ya grlmekteydi12. Osmanl Devleti, stanbula girmeden ve Anadolu birliini salamadan Balkanlara yerlemeye balamtr13. Osmanl Devleti kimi zaman cezalandrmak maksadyla g ettirip Rumeli'ye yerletirdii Trklere srgnler
7

William M. Sloane, Bir Tarih Laboratuar Balkanlar, ev. Sibel zbudun, Sre Yaynlar, stanbul 1987, s. 40. 8 Bugn Gelibolu yaknlarnda Bolayrda bulunan bu kale bakmszlktan neredeyse harabeye dnmtr. Rumeliye yerleimin mihenk ta olarak grlen bu kalenin sahipsiz kalmas kltrmz ve tarihimiz asndan znt verici bir durumdur. 9 Ahmet imirgil, Birincil Kaynaklardan Osmanl Tarihi Kay, Tarih Dnce Kitaplar, stanbul 2005, s. 67-68 10 smail Hakk Uzunarl, Osmanl Tarihi, c. I, T.T.K. Basmevi, Ankara 1988, s. 157. 11 Sezai Sevim , Trklerin Rumeliye lk Geileri ve skn Faaliyetleri, Balkanlardaki Trk Kltrnn Dn , Bugn ve Yarn, Uluda niversitesi Yaynlar, Bursa 2002, s. 43. Bu durum gstermektedir ki iskn faaliyetleri tek ynl olmamtr. Rumeliden de Anadolu ynne gvenlik nedeniyle ters ynde iskn faaliyetleri gereklemitir. 12 H.Yldrm Aanolu, Osmanldan Cumhuriyete Balkanlarn Makus Talihi G, Kum Saati Tarih Dizisi, stanbul 2001, s. 27. 13 Mustafa Balbay, Balkanlar, Cumhuriyet Kitaplar, stanbul 2007, s. 9.

diyordu. Bu zorunlu iskn neticesinde nfusta etnik dengeler salanm ve Rumeli daha sratli olarak fethedilmiti. Mesela bu srgnlerden biri olan Paa Yiit Bey'in de Rumeli'deki fetih ve iskn ilerinde rol olmutur14. Rumeli'nin Trkletirilmesindeki en nemli etkenlerden bir dieri de orduyla birlikte ya da daha sonra Rumeli'ye giden dervilerin ssz yerlere kurduklar medrese ve zaviyelerde evrelerine topladklar insanlarla iskn iine katkda bulunmasyd15. Osmanl bir u beylii olarak St'e yerleirken, sava hari yerli halka dokunmam ancak kendi dinda ve rkdalarn da iskn etmekten kanmamtr. Bu anlay ile Anadolu'ya olduu kadar Rumeli'ye de g tevik ederek grme, enletme hareketi ile fethedilen topraklarn gvenlik ve iktisad gelimesini salamay hedeflemitir. Osmanllarn Geliboluya yerlemeye balamas Devletin glenmesinde nemli yer tutar. nk, bo ve zengin toprak bulup yerlemek maksadyla, birok gebe unsurlar, fakir kyller, Rumeli'nin zengin tmarlarna sahip olmak isteyen sipahiler, Orta Anadolu'dan, Karesi, Saruhan, Aydn, Mentee gibi sahil beyliklerinden Trakya'ya ve Makedonya'ya geldiler. Devletin iskn maksadyla naklettii kitlelerden baka, ahs arzularyla gelenlerin de her halde byk bir yekn tuttuu tahmin olunabilir16. Sultan I. Murad zamannda devletin snrlar Vardar vadisine ulat ve Selanik dahi feth olunduu zaman Anadolu'nun baz yerlerinden gnll olarak Trkleri, Rumeli'ye g ettirmitir. Osmanl Devleti sistemli bir iskn politikas izlemitir. Krsal yrelerde yaayan Hristiyan halk Balkanlarn i blgeleri ve dalk kesimlerine hareket ettike onlardan boalan yerlere Anadoludan Trkmenler getirilmitir17. Bat Anadoluda yeni otlaklar aramak zorunda kalan gebeler iin de Balkanlar ekici bir yer olmutur. Gebeler Varnadan Tunaya, skpten Manastra uzanan Dou Balkanlara yerletiler. 1530lu yllarda Rumelide 50.000 yrk ailesi iskn edilmiti18. I. Mehmet ile II. Mehmet, Hristiyan blgelerinde daha gl bir yerleik Mslman taban oluturabilmek iin Yrklerin Rumeliye tehcir ve iskn edilmesi

H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 27 Y. Halaolu ,a.g.e., s. 3. 16 Fuat Kprl, Osmanl Devletinin Kuruluu, Ankara 1991, s.107. 17 Mehmet nba , Balkanlarda Osmanl Hakimiyeti ve skn Siyaseti , Trkler, Yeni Trkiye Yaynlar , Ankara 2002, c. IX., s. 158. 18 Murat Kk, Bir Nefes Balkan, Horasan Yaynlar, stanbul 2005, s. 20. Kesin olarak ka kiinin yerletiini baka bir kaynakta grmedim.
15

14

ynnde almalar yapmlardr. Bu balamda baz topluluklar ifti olarak iskn edilmi bazlar da kamu hizmetini yerine getirmekle grevlendirilmitir19. Sultan I.Murad zamannda Kavala, Drama, Serez ve Karaferye taraflarnn fethedilmesi zerine Saruhan'daki ger yrkleri Serez taraflarna getirtmitir. Yldrm Bayezid, Saruhan halkndan bazlarn Filibe civarna srmtr. I. Mehmet dneminde, Samsun'un fethedilmesi zerine dnte skilip Tatarlarn Filibe yaknlarndaki Konu vadisine yerletirmitir20. Fatih Sultan Mehmet devrinde Kastamonu ve Sinop fethedildikten sonra sfendiyaroullar btn cemaatiyle birlikte Filibe taraflarna iskn edilmilerdi. Osmanllar eitli sebeplerle boalan araziler, kprler, derbentler, menzil mahallerinin muhafazas ve emniyetini salamak amacyla yeni yeni kyler kurmulard. Bylece Rumeli'deki (zellikle XVI. yzylda olmak zere) hakimiyet, bu gler sayesinde, Trkleme ve slm dininin yaylmasyla her geen gn byyerek devam etmitir21. Rumeli'ye bu tr metotlarla ok sayda Trk yerletirilmesi yannda yaplan fetihlerden sonra Osmanl idarecilerinin halka iyi davranmalar ve adil idareleri neticesinde (istimalet politikas) Balkanlardaki kavimlerden olan Arnavut ve Bonaklar da kendi istekleriyle slm dinini semilerdi. Bu kavimlerin slmiyet'e girmeleriyle Balkanlar'daki Osmanl varl da salamlam oldu. Osmanl'nn Balkanlar'dan kna kadar zaman zaman eitli isyanlar yaansa da gnmze kadar bu kavimlerle ounlukla birlikte iyi bir ekilde yaanmtr. Arnavutlar, Trklerin baskc olmayan idarecilikleri sayesinde slm dinine kolaylkla girmilerdir. Bunlardan slm dinine ilk girenler ise tmar sahibi beyler olmutur. Genellikle sanldnn aksine tmar sahibi olabilmek iin Mslman olma art yoktu. XV. yzylda Hristiyanlara da tmar datlyordu. te bu gibi politikalar neticesinde 1466 senesinde lbasan, Tesalya Yeniehri gibi merkezler ksa srede Mslman Arnavutlarn merkezleri haline gelmitir. Bonaklarn slm dinine girmelerindeki nemli sebeplerden biri de kendilerinin Bogomil mezhebine tabi olmalarndan dolay blgedeki Katolik ve Ortodokslardan ok bask grmeleriydi. Ayrca Hristiyanln bir mezhebi olan Bogomillik slmiyet'le ok
Ali Rza Gkbunar , Osmanl Devletinde Yrklerin Gerlikten Yerleik Yaama Geirilmesinde Uygulanan Vergi Politikalar ve Sosyal Sonular, Celal Bayar niversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, Manisa 2003, c. I., S. 2 , s. 61. 20 Hammer, Byk Osmanl Tarihi, ev. Mehmet Ata, Sabah Yaynlar, c. 1, stanbul 1999, s. 418. 21 Hseyin Arslan, 16. yy. Osmanl Toplumunda Ynetim, Nfus, skn ,G ve Srgn, Kakns Yaynclk, stanbul 2001, s. 180-184.
19

benzerlikler gsteren bir inantr22. te bu yzden Bonaklarn nemli aileleri ve zaman iinde tamamnn Mslmanl kabul etmeleri kolay olmutur.

22

.H.Uzunarl, a.g.e., c. 2, s. 84-85.

BRNC BLM BALKAN SAVALARI (1912-1913) A. OSMANLI DEVLETNN BALKANLARA YERLEME POLTKASI 1. Balkanlarn zellii Balkan Yarmadas, Avrupa ktasnn gneydousunda yer alan dalk bir arazidir23. Adn blgede bulunan Balkan Dalarndan alr24. Akdenize doru uzanan byk yarmadadan, en douda yer alandr25. Bu corafi blge, geni alanda ele alnd taktirde Tuna Nehri zerinde bulunan Demirkap geidindeki Banat Dalar vastas ile Karpat Dalarna temas edip, buradan itibaren geni bir kavis izerek Karadenize doru uzanan da silsilesini iine alan byk bir yarmaday kapsamaktadr26. Bu yarmadann kuzey snr ihtilafldr. Tabi corafya bakmndan kuzey snrnn Tuna-Sava olmas gerekir. Ancak siyas-beer corafya bakmndan bu snr ok daha kuzeye gtrmek gerekir. Yunanistan, Bulgaristan, Arnavutluk, Eski Yugoslavya ve Romanya, Balkan devletleri saylrlar. Trkiye de Avrupa'daki topraklar (Dou Trakya ve stanbul) ile Balkanlar'da topra olan bir devlettir. Macaristan, Balkanlar'a deil, Orta Avrupa'ya dahildir. Yarmadann bats -kuzeyden gneye- Adriya Denizi, Otranto Boaz ve Yunan (yonya) Denizi'dir. Bu denizlerle talya Yarmadasndan ayrlr. Dousu Ege Denizi ile Karadeniz'dir. Gneyde asl Akdeniz'le Afrika'dan ayrlr. Osmanl'nn "Adalar Denizi" ve imdi bizim "Ege Denizi" dediimiz deniz, Balkanlar'la Anadolu arasndadr. Avrupa ile Asya'y ayrr. Bugn Yunanistan'a ait bulunan Anadolu'ya yapk gibi duran adalar (Midilli, Sakz, Rodos vs.) Asya ktasnda, dolaysyla Balkanlar dndadr. Dier adalar ve en gneydeki Girit ise, Avrupa ktasndadr ve Balkanlar'a bal adalar durumundadr27.

23

Besim Darkot, Balkan maddesi, slm Ansiklopedisi ,c .2., Milli Eitim Bakanl Yaynlar, stanbul 1979, s. 280. 24 Ramazan zey, Balkanlarn Corafi Yaps, Balkanlar El Kitab, Karam & Vadi Yaynlar, orum 2006, s. 13. 25 Ylmaz ztuna, Avrupa Trkiyesini Kaybmz Rumelinin Elden k, Babali Kltr Yaynclk, stanbul 2006, s. 11. 26 Besim Darkot, a.g.m., s. 280. 27 Y. ztuna, a.g.e., s. 11-12.

Balkan Trke kkenli bir kelimedir. Anlam ise, ormanla rtl sarp da veya dalar silsilesi demektir28. Ayrca sarp, geit vermez, dalk arazi anlamlarnda da kullanlr. Trkler, Merile Tuna arasnda onlara paralel uzanan dalara bu ad vermilerdir. Kocaman bir yarmadaya Trke kelimeyi bu dalarn isminden alarak verenler ise Trkler deil, Avrupal corafyaclardr. Osmanlya gre bu lkelerin genel ismi Rumelidir29. Osmanl padiahlarna ise diplomatik haberlemelerde, dier Mslman hkmdarlar tarafndan Kayser-i Rum (Caeser of Rome) eklinde hitap edilirdi30. slm dnyas ise buradaki topraklar Bild- Rum veya Memleketl Rum olarak adlandrmtr31. 2. Osmanl Devletinin Balkanlarda Fetih Politikas "Rumeli Fatihi" denen ve mezar Gelibolu'da bulunan Orhan Gazi'nin byk olu ve Birinci Murad'n aabeyi Veliahd-ehzade Gazi Sleyman Paa, 1353'te Gelibolu yarmadasna geerek Avrupa'ya ayak bast. Bu durum Trk tarihinin en mhim bir ka olayndan biridir. Geri bu Sleyman Paa'nn kar yakaya ilk geii deildir. Fakat fetih maksadyla ilk gei 1353'te olmu ve 1354'te Gelibolu kale ve liman Bizans'tan alnarak yarmada Osmanl hkmranlna girmitir. 1357'de orlu, Lleburgaz, Tekirda, arky, Malkara, Kean, psala alnm, Meri'e ulalmtr. Rumelide ilk kez kurulan Osmanl ehirleri ise Cisr-i Ergene (Uzunkpr) , Saruhan Beyli ( Tatar Pazar ) ve Eski Zara olmutur32. Balkanlar'n gerek fatihi, Gazi Sleyman Paa'nn lm zerine veliahd ve daha sonra babas Orhan Gazi'nin lmyle padiah olan (1362) Birinci Sultan Murad Han'dr. Sleyman Paa'nn da kardeidir. Yldrm hzyla Balkan ftuhatna balamtr. Tahta geer gemez Edirne'yi (Temmuz 1362), ayn yl Meri'i atlayarak, 1363'te Filibe ve Zara'y alm, Meri vadisine hkim olmutur. 1389'da ld zaman Osmanl ynetimi Tuna'ya, Tuna deltasna, Adriya Denizi'ne ve Attika yarmadasna dayanm bulunuyordu.

28 29

emseddin Sami, Kamus- Trki, Enderun Kitabevi, stanbul 1989, s. 275. Y. ztuna, a.g.e., s. 11-17. 30 Kemal Karpat, Osmanl ve Dnya, Ufuk Kitaplar, stanbul 2006, s. 43. 31 Halime Doru, Osmanl Devletinin Rumelide Fetih ve skn Siyaseti, Trkler , Yeni Trkiye Yaynlar , c. IX., Ankara 2002, s. 165. 32 Havva Seluk, Rumeliye Yaplan sknlar Neticesinde Kurulan Yeni Yerleim Yerleri, Trkler, Yeni Trkiye Yaynlar , c. IX., Ankara 2002, s. 177.

Trk nfusu devaml olarak Anadoludan Rumeliye g etmekteydi. nk Osmanllar sadece Anadoluyu deil Rumeliyi de vatan saymtr. Edirneyi bakent yapmalar bu gerei kantlamaktadr33. I. Muratn olu Yldrm Byezid (1389-1402), Balkanlardaki Trk hkimiyetini kesinletirdi. Osmanllarn, Avrupa ktasnda fetihlere balamalar, Avrupa'y telalandrd. Osmanl'ya kar, onu Avrupa'dan, Balkanlar'dan atmak iin, bir ok askeri koalisyon dzenlendi. Bu birleik Hal kuvvetlerine kar I. Murat, Yldrm Byezid ve onun torunu II. Murat ile, Srpsnd'nda (1364), irmen'de (1371) zafer elde edildi34. irmen zaferi, Trklere Makedonya kaplarn am ve Bat Trakyay ele geirerek blgede tam egemenlik kurmalarn salamtr35. Daha sonra I. Kosova'da (1389), Nibolu'da (1396), Varna'da (1444), II. Kosova'da (1448), Hal ordusunu malup ettiler. Balkanlar, Trkler'den geri alnamad. kinci Kosova, Osmanl'y Balkanlar'dan srmek iin Avrupa'nn son teebbsdr. Ondan sonraki iki buuk asrda Avrupa, Osmanl'ya kar sadece savunma sava yapabildi. 1683'e kadar bu sre devam etti36. Yldrm Beyazd, Eflak (Ulahya) denen Gney Romanya'y itaat altna alarak, Tuna'y kuzeye doru atlamt. Ftih Sultan Mehmet (1451-1481), babasnn yannda II. Kosova muharebesine katlm ve Avrupa koalisyonuna kar Trk topraklarn savunmutur. Ftih, tek bana, mttefiksiz, Avrupa koalisyonunun yelerini yenerek, savalardan galip olarak kt. Atina'ya, Bkre'e girdi. Balkanlar'n tek hkimi oldu. 1461de Mora ve kta Yunanistann da Osmanl egemenliini salamtr37. Kann (1520-1566), ilk seferinde Orta Avrupa'nn kilidi saylan Belgrad kalesini ald (1521). nc seferinde Moha'ta Macar ordusunu yok ederek, Macaristan Ftihi oldu (1526). Macaristan'n fethiyle artk Balkanlar, kuzeye doru tam bir mdafaa eridiyle sarld. Balkan lkeleri, Osmanl'nn i memleketleri hline geldi. Osmanl Rumelisi, tam anlamyla oluturuldu. ok sayda Trk, Anadolu'dan Balkanlar'a geti. Bundan sonra Balkanlar'da byk Trk ehirleri ortaya kt.
33

Muzaffer Tufan, G Hareketleri ve Yugoslavya Trkleri, Erdem, c. V, S. 15, Eyll 1989, s. 691. 34 Y. ztuna, a.g.e., s. 17-18. 35 Hakan Ba, Unutulan Bat Trakya Trkleri, zmir 2005, s. 17. 36 Y. ztuna, a.g.e., s.18. 37 Levent Kayapnar, Yunanistanda Osmanl Hakimiyetinin Kurulmas, Trkler, Yeni Trkiye Yaynlar, c. IX., Ankara 2002, s. 193.

10

Balkanlarda, Rumeli Trkl'nn doruk noktas 1683 yldr. Dorukla beraber geri ekilme ve kme balamtr38. Bu tarih Avrupann savunmadan saldrya geiinin ilk aamas ve tarihin doudan batya doru gelien olaylarn yazm olmaktan kmasna yol amtr. Avrupa devletleri gzn yine stanbula evirmitir39. 3. Osmanl Devleti in Edirnenin Balkanlardaki Yeri ve nemi Balkanlar, Trk ehirleriyle dolu idi. Ancak Trkln Balkanlar'daki gstergesi, Edirne'dir. 1362 ylnda Lala ahin Paa tarafndan ele geirilmitir. Balkanlara geii kolaylatrmak iin ve Balkanlarda kalc olmak amacyla 1368 ylnda baehir yaplmtr40. II. Murad dneminde Edirne btn Balkan yarmadasnda Osmanl-Trk Medeniyetinin en yksek rneini oluturuyordu41. Byk Edirne, Balkanlar'daki Trk hkimiyetinin mkemmelliinin, klm Edirne ise en dar snrlara itilmiliin sembol haline gelmitir. 1669 ylnda Edirne'de 160 mahalle, 300 kadar cami ve mescid, bazlar yksek tahsil veren 24 medrese, 220 mektep, 6.000 dkkn, 28 ktphane, 32 umum hamam, 53 kervansaray, 53 ticaret han, 8 kagir ve 5 ahap kpr bulunuyordu. Edirne'deki padiah saray, Topkap Saray'ndan bykt. 1700'de Edirne 350.000 nfusuyla Avrupa'nn stanbul, Paris ve Londra'dan sonra drdnc byk ehri idi. 1825'te bile 300.000 nfusuyla Londra, stanbul, Paris, Napoli, Petersburg, Viyana'dan sonra Avrupa'nn yedinci byk ehri idi. 1850'de 200.000 nfusla yirmi ncle dmt42. 1870ler de 68.661 kiilik bir nfusa sahipti. Rus igalinden sonra 100.000i geen nfus XX. yzyln balarnda 87.000e inmitir. Balkan Savalar ve Yunan igali srasnda nfus azalm 1927de 34.528 kiinin yaad tespit edilmitir43. 4. Balkanlarda Sosyolojik Durum a) Milliyet Balkanlarn en eski sakinleri lliryallardr. Avusturyada bulunan Hallstatt kltrne balanmaktadrlar. Hunlar 380 ylndan itibaren Balkanlar ve Avrupada
38 39

Y. ztuna, a.g.e., s. 18-19. Kemal iek, II. Viyana Kuatmas ve Avrupadan Dn, Trkler , Yeni Trkiye Yaynlar , c. IX., Ankara 2002, s. 746. 40 H. Ba, a.g.e., s. 17. 41 M.Tayyib Gkbilgin, Osmanl-Macar Mcadeleleri Esnasnda Edirne, Edirne, Ankara 1993, s.134. 42 Y. ztuna, a.g.e., s. 19-20. 43 M. Tayyib Gkbilgin, Edirne maddesi, Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, c. 10, stanbul 1994, s. 428- 429.

11

grlmektedir. VII. yzylda Trk asll Bulgar kabileleri Tuna evresindeki Slavlar hakimiyet altna almtr. XI. Ve XII. yzylda ettirmitir.44 teden beri Balkan Yarmadas zerinde yerlemi olan milletlerin balcalar: Bulgarlar, Srplar, Rumlar, Arnavutlar ve Ulahlard. Bunlardan baka, Bizansllarn g ettirerek yerletirdii bir miktar da Trk vard. Sonradan, eden Mslman Osmanl mparatorluu dneminde, Bonaklar, Hristiyan unsurlar byke topluluklar halinde arasna karm bir halde Peenek, Kuman ve Uz Trkleri Balkanlara g etmitir. Bizansllar 900den 1204e kadar blgede hakimiyetini devam

eitli blgelere yerlemi Mslman Trkler, Bosna Hersek'in asl sakinlerini tekil yaamaktaydlar. b) Din Bat harekt alann meydana getiren coraf blgede yaayan topluluklardan Trkler, Bonaklar ve Pomaklarn tamam, Arnavutlarn ounluu Mslman; btn blgeye yaylm olan Srp, Bulgar, Karadal, Ulah ve Rumlarn tm ile bir ksm Arnavutlar (Pek az Katolik olmak zere) Ortodoks Hristiyan idiler45. Gnmzde en kalabalk grubu Hristiyan Ortodokslar oluturur. Yunanllar, Srplar, Bulgarlar, Romenler, Makedonyallarn bir ksm ve Karadallar Ortodokstur. Osmanl Devleti zamannda stanbul Rum Patrikhanesine balanmlardr. Sokullu Mehmet Paann yardmyla Ohri ve pekte Bulgar ve Srp Ortodoks bakiliseleri almsa da XVIII. yzylda Fenerli Rumlarn oyunlar ile kapatlmtr. XIX. yzylda ise milliyetilik hareketleri din alannda da etkisini gstermitir. Bamszlklarn elde eden Balkan lkeleri mill Ortodoks kiliselerini kurmutur. kinci byk din grubunu ise Mslmanlar oluturur. Halkn % 15i Mslman olup toplam saylar dokuz milyonu gemektedir. En fazla Mslman Arnavutluk da yaamaktadr. Makedonyada ise Kosova ve Bosna-Hersek Mslman saysnn en ok

Kemal H. Karpat, Balkanlar maddesi, Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, c. V, stanbul 1992, s. 28. 45 T.C. Genelkurmay Bakanl ATASE, Balkan Harbi ( 1912-1913 ) , c. III, Ksm I, Garp Ordusu, Vardar Ordusu ve Ustruma Kolordusunun Harekat ve Muharebeleri, Gnkur. Basmevi, Ankara 1979, s. 21-22.

44

12

olduu ehirlerin banda yer almaktadr. nc din grubunu Hristiyan Katolikler oluturur.46 c) Balkanlar'n Trklerin Elinden kmaya Balamas Balkanlar, 1683'ten sonra karmaya balad. 1699 Karlofa Anlamas, Avrupa'da Trkln tasfiyesinin ilk aamasyd. Hrvatistan, Slovenya, Macaristan, Transilvanya, Slovakya, Dalmaya gibi Balkan lkeleri ve Balkan Trkl'n koruyan Orta Avrupa memleketleri, Osmanl Devletinin elinden kt. Artk Osmanl Cihan Devleti yoktu. Trkiye, 1770'e kadar, dnyann birinci devletiydi. Fakat dnyaya etkilerini yayd dnem kapanmaya balamt. XIX. yzylda Balkan milletleri arasnda Osmanl Devletine kar ayaklanmalar balad. syanlar ihtilllere dnt. Arkalarnda Rusya, Avusturya, bazen de Avrupann byk devletleri vard. Romanya'ya, kk bir Srbistan'a ve kk bir Karada'a otonomi, i ynetimlerinde zerklik verildi. Yunan ihtilli ise, byk bir mesele hline getirildi. Rusya, ngiltere, Fransa, bir arada Osmanl Devletine saldrd. Osmanl donanmas Navarin'de yakld (1827)47. 1828-1829 Osmanl Rus savanda, Rus ordular Balkanlar aarak Edirne'ye kadar ilerlemilerdi48. Rusya, ilk defa olarak Edirne'yi igal eder (1829). Bb- l pes etmeye mecbur kalr. Bugnk Yunanistan'n te biri kadar topraklarn kendisinden ayrlarak zerinde tamamen bamsz bir Yunan Krallnn kurulmasna izin verir. Bylece Yunanistan, 1821'den 1829'a kadar sekiz buuk yl Rusya, ngiltere ve Fransa destei ile srdrlebilen bir isyan ve ok ilgin bir trajikomik bamszlk savandan sonra kendi ulusal gc ve iradesi dnda - l Koruyucu Gcn Protecting Powers- Osmanl Devletinin "Petersburg Protokol"n onamas iin kendi aralarnda imzaladklar anlamalarla kuruldu. 22 Mart 1829 "Londra Protokol" ve Yunan isyann desteklemek iin Osmanl mparatorluuna sava aan Rusya'nn Osmanl ynetimine kabul ettirdii 14 Eyll 1929 Edirne Antlamas ile Yunanistan'n nce zerklii ve sonra da ngiltere, Fransa ve Rusya'nn 22 Mart 1829 Londra Antlamasndan vazgeerek 13 ubat 1830'da yaptklar ikinci bir Londra Protokol (nc Londra Protokol) ile de bamszl ilan edildi. Osmanl Devleti, yaylmac ve zorba l koruyucu gcn, nc Londra Protokol ile yaratt bamsz Yunanistan
46 47

K. H. Karpat, a.g.m., s. 27. Y. ztuna, a.g.e., s. 21. 48 Nedim pek, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri, Ankara 1999, s. 3.

13

devletinin varln 24 Nisan 1830'da kabul etmek zorunda kalr. Bab- li'nin kabul etmesiyle Yunanistan, Osmanl Devletinden koparlarak ayrlan ilk devlet olma zelliini kazanyordu49. Bylece ilk Balkan devleti 1830'de ortaya kar. Balkanlar'da Trk hkimiyeti ve tekeli bozulmaya balamt 50. B. BALKAN SAVALARININ BALAMASI 1. Balkan Savalarn Hazrlayan Nedenler Balkan Savalar'nn sebebini Ayastefanos Antlamas'na kadar gtrmek mmkndr. Bu antlamayla Bulgaristan'n snrlar iine Makedonya'nn da katlmas ve Srbistan'n bamszln almas, bamsz Srbistan'n ilk gnden itibaren topraklarn devaml geniletmeye almas, Berlin Antlamas'nn Bulgaristan'da yaratt hayal krkl ve nihayet Yunanistan'n Osmanl Devleti aleyhine toprak kazanmak gayesi bu savalarn sebepleri olarak grlebilir. Ayrca bunlara Rusya'nn Balkan Slavlar zerindeki kkrtmalarn da eklemek mmkndr. 1774 Kk Kaynarca Antlamasndan sonra Rusya Balkan milletleriyle daha sk iliki iine girdi. Rusyann geliip modernlemesinden sonra Balkanlardaki etkinliinin daha da artt bir gerekti. Rusyann Balkan Slavlar ile ilikileri, Bat Avrupann tersine, ticaretle deil kilise araclyla olmutur51. Krm Savandan sonra Ruslar Moskovada bir kongre toplad. Bu kongreden sonra Rus Panistlavistler Balkanlar dolaarak propagandalara baladlar52. Balkanlarn nemli bir kesimini oluturan Slavlarda tarih ve milliyetilik uurunun uyanmasn saladlar53. Btn bu hadiselerde Avusturya-Macaristan mparatorluu'nun Balkanlarda genileme faaliyetleri ve bu faaliyetlerin nemli safhasn tekil eden Bosna-Hersek'in ilhak bir dnm noktas olmutur. Bu durum Rusya'y Balkan Slavlarn birletirmek suretiyle Avusturya'nn yaylmac politikasna kar koymaya sevkettii kadar,

49 50

Hakk Akaln, Ege Gl M Diken Mi!.., mit Yaynclk, Ankara 2000, s. 61. Y. ztuna, a.g.e., s. 21. 51 lber Ortayl, mparatorluun En Uzun Yzyl, Alkm Yaynlar, stanbul 2005, s. 65-66. 52 Yaar Nabi, Balkanlar ve Trklk, Cumhuriyet Yaynlar, stanbul 1999, s. 5. 53 Haluk Harun Duman, ncesi ve Sonrasyla Balkan Savalar, 650. Yl Sempozyumu, Trklerin Rumeliye knn 650. Yldnm, Rumeli Trkleri Kltr ve Dayanma Dernei Yayn, stanbul 2002, s. 195.

14

Balkanlarn Slav devletlerini de aralarndaki anlamazlklar gidererek, birlemeye ve Balkanlarda geri kalan Osmanl topraklarn paylamaya gtrmtr54. Slav birlii dncesi daha ok Srbistanda ve Yunanistanda okuyan Bulgar aydnlarnda vard. XIX. yzyln ikinci yarsndan itibaren Slavlar, Yunanllarn tersine Bat Avrupann ve Rusyann desteinden ok kendi zgn rgtlenmeleriyle ulusu eylemlerini srdrdler. Slav ulusalcl Srp ve Karada ihtilalleriyle balar ve Bulgar bamszlyla biter55. Balkanlarda bir takm yeni milli devletler kurulduu halde Makedonyann Osmanl ynetimine braklmas sebepsiz deildi. nk rk, din ve milliyet ayrlklar olan bu blge halkn Trkler, Rumlar, Bulgarlar, Srplar, Ulahlar, Arnavutlar ve Yahudiler tekil ediyordu56. Makedonya snrlar, Trakya ile Arnavutluk arasnda gneyde Ege Denizi, kuzeyde Sar Dalar ve batda Ohri Glyle evrili bir toprak parasdr57. Buras Selanik, Manastr ve Kosova vilayetleriyle58 Serez, Ohri, skp ve Bitola kentlerini iine alr59. 1905 ylnda Makedonya Vilayetlerindeki nfus dal aadaki tablo gibidir. Tablo I: Makedonyadaki Nfus Dalm60

Selanik Vilayeti slm Rum Bulgar Ulah ve Srp Toplam 485.555 323.227 217.117 ______ 1.025.899

Manastr Vilayeti 260.418 291.238 188.412 30.116 770.184

Kosova Vilayeti 752.536 13.452 170.005 169.601 1.105.594

54 55

Fahir Armaolu, 19. Yzyl Siyasi Tarihi (1789-1914), T.T.K. Basmevi, Ankara 1997, s. 652-653. lber Ortayl, a.g. e., s.73-75. 56 Nevzat Gnda, 1913 Garbi Trakya Hkmeti Mstakilesi, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1987, s. 81. 57 Stanford J.Shaw- Ezel Kural Shaw, Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye, c. II, E Yaynlar, stanbul 1983, s. 258. 58 Enver Ziya Karal , Osmanl Tarihi, c . VIII , T.T.K. Basmevi, Ankara 1983 , s. 148. 59 S. J.Shaw- E. K. Shaw, a.g.e., s. 258. 60 Ahmet Halaolu ,Balkan Harbi Srasnda Rumeliden Trk Gleri (1912-1913) , Ankara 1995, s. 9.

15

ark Rumeli vilyetinin 18 Eyll 1885 ylnda Bulgaristan tarafndan ilhakndan sonra, bu vilyetin ve Balkan Sradalarnn elden kmas Osmanl Devleti'ni Rumeli'de, zellikle de Krklareli, Edirne, Cisr-i Mustafa Paa, Dedeaa ve Gmlcine blgesinde byk kuvvetler bulundurmaya mecbur etmiti61. Zira ark Rumeli'yi ilhaktan sonra Trakya ve Makedonya'ya da gz diken Bulgaristan'la Trakya arasnda savunmaya elverili Tuna nehri ve Balkan Sradalar gibi tabi bir hudut yoktu62. Dier Balkan devletiklerinin Bulgaristan'la birleerek, hep birlikte Dou Rumeli'ye saldrmalar ihtimaline kar Krklareli, Edirne ve Bizansllar zamanndan beri stanbul iin nemli bir savunma hatt olan atalca'nn byle bir sava iin hazrlanmas gerekirdi. Ancak Balkan devletiklerinin birlemesine pek ihtiml vermeyen ve Bulgar ordusunu nemsemeyen Osmanl Devleti, Rumeli'nin savunmas iin gereken tedbirleri almamt63. Aslnda II. Merutiyet'in ilnndan sonra (23 Temmuz 1908) ordunun bir politika leti olarak kullanlmas Osmanl ordusunun sava gcn zayflatmt64. Bu arada Osmanl Devleti II. Merutiyet sonras seimlerle urarken, frsattan istifade eden Avusturya 5 Ekim 1908'de Bosna-Hersek'i ilhak ettiini aklad65. Avusturya'nn bu ekilde davranmasnn sebebi 1908'de Osmanl Meclis-i Mebsanna Bosna-Hersek'ten milletvekili seilmesi ve bu durumun Bosna-Hersek'le Osmanl Devleti arasndaki ba daha da kuvvetlendirecei endiesi idi. Bu yzden Avusturya, daha Merutiyet'in heyecan yatmadan, Berlin Anlamasnda kazanm olduu bu topraklarn igal ve idaresi hakkn kaybetmek istememiti. Ayn gn Girit Adas da Yunanistan ile birletiini iln etti66. Avusturya'nn, Bosna-Hersek'i ilhakndan nce, Avusturya ile anlaan Bulgaristan ise, Slav dnyasnn bu ilhaka gsterecekleri tepkiyi nlemeye sz vermiti. Buna karlk Avusturya, bamszln iln etmeye kararl olan Bulgaristan'a asker ve diplomatik yardmda bulunacakt. Bu ekilde Avusturya'nn da desteini salayan Bulgaristan, 6 Ekim 1908 gn bamszln iln etti67. Zaten son yllarda Avrupal byk devletler tarafndan tam bamsz bir devlet olarak grlen Bulgaristan Prenslii'nin Osmanl Devleti ile olan tek ba, verdii vergilerdi. Osmanl Devleti
61 62

E. Z. Karal, a.g.e., s.105- 106 . S.J. Shaw- E. K. Shaw, a.g.e., s. 258. 63 Tevfik Byklolu, Trakyada Milli Mcadele, c. I, T.T.K. Basmevi, Ankara 1987, s.28. 64 Yusuf Hikmet Bayur, Trk nklp Tarihi, c. II, Ksm I, T.T.K. Basmevi, Ankara 1983, s. 230. 65 A. Halaolu, a.g.e, s. 11. 66 F. Armaolu, a.g.e., s. 654. 67 Y.H.Bayur, a.g.e., Ksm II , Ankara 1983, s. 113.

16

btn bu sorunlarla urarken, 31 Mart Vak'as meydana gelmi (31 Mart 1325/13 Nisan 1909), II. Abdlhamid'in tahtan indirilmesiyle, ittihatlar lkede yeni bir bask rejimi kurarak, kendilerine muhalif olan bir grubun ortaya kmasna sebep olmulard68. te yandan, Nisan 1910'da kan Arnavut isyanlar da Osmanl Devleti'nin gcn zayflatan ve dmanlarna cesaret veren bir hadise olarak ortaya kmt69. Bu arada, btn bu hdiseler talya'nn, Osmanl Devleti'nin bir vilyeti olan Trablusgarb'a saldrmasna zemin hazrlam, sonuta talya 28 Eyll 1911'de Trablusgarb'a asker karmtr. Ayrca talya, Adriyatik ve Balkanlar zerinde de durmaya balamt. Avusturya'nn Bosna-Hersek'i topraklarna katmasndan dolay, 24 Ekim 1909'da talya'nn Rusya ile yapt karlkl menfaat anlamas dolaysyla, talya'nn Trablusgarp'taki menfaatlerine sahip kmas hakkn douruyordu. Balkan Harbi, merutiyetten sonra gerek i, gerekse d politikada yaplan ar hatalarn devamndan kaynaklanmtr. Bulgaristan bu harbe daha II. Abdlhamid devrinde hazrlanmaya balamt. Aslnda 1909 senesinde II. Abdlhamid de, bir Bulgar taarruzu olduu takdirde hemen harbe girmek niyetindeydi. nk bu ekilde hareket etmekle, Bulgarlarn dier Balkan devletleriyle birlemelerini mani olacan dnyordu. Zaten bu sralarda Yunan Hkmeti de Bulgarlarla anlaamadndan, Osmanl Devleti bnyesinde uygun grlen yerlerde birka konsolosluk amasna msaade edilmesi hlinde, Osmanl-Bulgar savanda Osmanl Devleti'ne yardm etmeyi teklif etmiti70. ttihat ve Terakki Hkmeti bu teklifi deerlendirmedii gibi, Makedonya'daki anlamazlklar gidermek amacyla, bir "Kilise Kanunu" karmtr (3 Temmuz 1910). Bylece karlan bu kilise kanunu ile Bulgaristan, Yunanistan ve Srbistan arasndaki anlamazlk giderilmi, Balkan Devletleri'nin Osmanl Devleti aleyhinde birlemelerine yol almtr71. Bylece de o gne kadar Balkan Devletleri arasnda kanl bakl kavgann en nemli sorunu ortadan kalkm ve yeni ynetim bilmeden kendi elleriyle Balkan Devletlerinin anlaabilmeleri iin uygun bir ortam yaratmt. Kiliseler Kanunu ile Ortodoks cemaatine bal din bir kurulu, o yerde hangi unsur nfus bakmndan

68 69 70 71

A. Halaolu, a.g.e., s. 11. T. Byklolu, a.g.e., s. 63. A. Halaolu, a.g.e., s. 12. Y. ztuna, a.g.e., s. 83.

17

ounlukta bulunuyorsa ona bal olacakt. Sultan Reat bu kanun ile Hristiyan unsurlar arasnda sregelen anlamazlklar ortadan kaldrmak istediklerini aklamtr72. Bu haberi duyduunda Abdlhamitin hayreti byk olmutu. Padiahn srgnde bulunduu Selanikte onun muhafz komutan olan Kurmay Yarbay Fethi (Okyar) Bey, anlarnda unlar yazar : Abdlhamit ban iki eli arasna alarak , eyvah!... imdi Yunanllarla Bulgarlarn elele vererek zerimize ullanmalarn bekleyin. Ben bu birlemeye otuz sene binbir bahane ve sebeple mani olmutum, demiti73. Gerekten de ttihatlarn kendi ynetimleri srasnda kat davranlaryla Arnavutlarn ayaklanmasna sebep olular, baz dnler vererek Yemen isyann nleyebilecekleri halde bunu beceremeyileri ve bir de, ite bu kilise ve okul ekimesine son vererek Balkan Devletlerinin birlemelerindeki en byk engeli, hem de en kritik bir zamanda ortadan kaldrmalar byk hata olmutu. Bulgar-Srp, BulgarYunan gizli anlamalarndan ne o srada i banda bulunan Sait Paa Hkmeti, ne de bu iler olup bittikten sonra bu devletler arasnda balayan askeri grmeler srasnda iktidar devralan Gazi Ahmet Muhtar Paa Hkmeti bir haber alabilmiti. Balkan gizli antlamalarnn yaplmasndan iki ay sonra Sadrazam Sait Paa, tm Balkan Devletleri iin meclis krssnden : Balkan hkmetleriyle ilikilerimiz en iyi ekilde yrmektedir. demitir. Yunanistan iin: Msy Venizelos, iyi bir devlet adam olarak, bir savatan ok bir bar aramakta ve bu uurda gayret gstermektedir. diye devam etmitir. Rusya iin Rus Dileri Bakan Msy Sazanof gibi uzak grl ve ortak ilikilerimizi takdir eden bir kiinin Rus Dileri Bakanl gibi bir makamda bulunmas, o devletle ilikilerimizin iyi gittii hakknda yeterli bir gvence olduunu sylyor ve milletvekilleri tarafndan alklanyordu. Sofya orta elisi iken Hariciye Nazrlna getirilen Asm Bey, Bulgarlarn nabznn avular iinde olduu iddiasnda idi. Bulgaristann niyetleri hakknda kendisini ikaz etmek isteyenlere, alayc bir nezaketle tebessm edip, cahillikleriyle alay ediyordu.

72

etinkaya Apatay- Can Kapyal, Anadolu , Rumeli , Sonras: Edirnenin Dousunda , Batsnda Bir mparatorluk Serveni, stanbul 2000, Yaynevi belirtilmemitir, s. 178. 73 brahim Artu, Balkan Sava, Kasta Yaynclk, stanbul 1988, s. 71.

18

Gaflet bu derece idi. Zira Trk Dileri Bakan, Rusya gibi byk bir devletin, bir Balkan savana izin vermeyecei hakkndaki teminatna aldanmt. Harbiye Nazrnn gafleti ondan ileriydi. Zira o da ayn teminata gvenerek Balkanlardaki en kdemli 120 tabur askeri terhis edip memleketlerine, Anadolunun eitli yerlerine gndermiti74. Rus teminatn harbiye Nezaretine bildirerek terhisi salayan Asm Beyin yerine geen Noradunkyan Efendidir. Bu adam 15 Temmuz 1912de Osmanl parlamentosunda d durumu aklarken nl: Balkanlardan imanm kadar eminim tarihi cmlesini telaffuz etmitir. Hariciye Nazrlna getirilen Ermeni asll Noradunkyan Efendi, Balkanlar konusunda tam bir gvenlik ve rahatlk iindeydi. Balkan Savandan bir ay nce Balkan Devletlerinin Osmanl Devletine saldrmayacaklarna dair meclise teminat veririm diyecek kadar olaylardan habersizdi75. Harbin patlamasna birka gn kala Osmanl istihbarat hala drt Balkanl devletin askeri ve siyasi ittifakn ve Rusyann bu birlemede oynad rol kavrayamamt. Zira Sultan Abdlhamitin istihbarat tekilatnn yerine yenisi kurulamamt76. 2. Balkan ttifaknn Kurulmas Rus ar'nn aracl ile 13 Mart 1912'de Srp-Bulgar ittifak anlamas imzaland77. Buna gre Osmanllarla bir sava halinde iki devlet birlikte hareket edecekti. Makedonyann paylalmas imdilik ayrntlaryla saptanmam, genel olarak Kuzey Makedonyann Srbistana, Gney Makedonyann ise Bulgaristana verileceini belirtmekle yetinilmiti. Paylamada bir anlamazlk kmas halinde Rus arnn hakemliine bavurulmasn iki tarafta imdiden kabul etmekteydi. Bu birbirlerine dman milletler arasnda bir ittifak iin ilk, fakat ok nemli bir admd. Gemi kinler unutulmu, menfaatler iki lkeyi yllar sonra birletirmiti. Burada Ruslarn aracl en byk rol oynamt78.

74 75

Y. ztuna, a.g.e., s. 91 . Artu, a.g.e., s. 71-74. 76 Y. ztuna , a.g.e., s. 92-93. 77 A. Halaolu, a.g.e., s. 13. 78 . Artu, a.g.e., s. 68-69

19

Bu ittifak iki ay sonra (29 Mays 1912) Bulgar-Yunan ittifak izledi79. Balkan lkeleri arasndaki gizli anlama Bulgar ve Yunan krallar tarafndan 15 Haziran 1912de resmen akland. Temmuz ay ortalarnda Bulgaristan Babakan Gusov, Sofya'daki Yunan eli ile grt; "Trkler en zayf dnemlerini yayorlar. Yunan parlamentosu, Giritli milletvekillerini adann temsilcileri olarak kabul etsin. Bylece Trkler'i tahrik etmi oluruz. Sava onlarn balatmas bizim iimizi kolaylatrr" demitir. Bulgar Genelkurmay Bakan General Fitsef ise: "Bulgaristan, Srp ve Karadallarla birlikte Trkler'e kar savamaya kararldr. Bu savaa 500.000 asker, 1.500 top ile balayacaz. Trkler'in 300.000 asker ve 850 toplar var. Bulgar askerleri Meri'te toplanp Trk topraklarna saldracaklar demitir. Yunan elisi, Bulgar genelkurmay bakan ile grtkten 48 saat sonra Yunanistan seferberlik hazrlklar yapmaya balamtr80. Grmelerde anlamay bir kmaza sokmamak iin toprak paylamndan bahsedilmemiti. Ama her iki tarafta kendine has hesaplar iindeydi. Bulgarlar, Girit Adas ile baz Ege adalarn ve Makedonyadan kk bir para toprak vermekle ii halledeceklerini dnyorlard. Yunanllar ise Girit ve dier adalarn zaten kendisinin saylacan, asl Makedonyadan nemli bir pay koparacaklarn dnyordu81. Tekil edilen bu Balkan ittifaklar zincirinin nc halkasn Karada'n katlmas oluturmutu. nce Bulgaristanla (27 Eyll), arkasndan Srbistanla (6 Ekim) bir askeri szleme imzalayarak, Balkan koalisyonuna katld82. Karadan baz kk toprak istekleri karlanr ve kendisine para yardm yaplrsa krk bin asker ile Osmanllara kar harbi herkesten nce balatr ve en az yz bin kiilik bir Osmanl ordusunu zerine ekebilirdi. Bylece de Karada zerine yryen Osmanllara kar az sonra savaa girecek Bulgar, Srp ve Yunan ordularnn baskn eklinde taarruzlar, harbi kazanmada ok etkili olurdu. Austos 1912'de Bulgar-Srp szl anlamas gerekleti. Yani 1912 yl Eyllnde drt kk Balkan lkesi hi umulmayan bir ryay gerekletirmiler, yorgun ve ihtiyar Osmanlnn Balkanlardaki son topraklarn blmek iin dost olmulard83. Osmanl Devletine bir saldr ve topraklarnn yamalanmas esas zerine

79 80

Y. ztuna, a.g.e., s.93. Ramazan Balc, Sarkam Yolun Sonu, Babali Kltr Yayncl, stanbul 2006, s. 34. 81 . Artu, a.g.e., s. 69 82 Robert Mantran, Osmanl mparatorluu Tarihi XIX., (Yzyln Balarndan Yklna), c. II., ev. Server Tanilli, Cem Yaynevi, stanbul 1995, s. 255. 83 . Artu, a.g.e., s.70.

20

oluan Balkan ttifaknn temelini Bulgaristan oluturmaktadr. Dier devletler ayr ayr ittifaklarla Bulgaristanla anlamlardr84. 6 Ekim 1912'de ise Karada-Srbistan ittifak anlamas imzalanmtr. Balkan Devletleri arasnda yaplan ittifak anlamalarna bir baka ynden baklacak olursa, bunlarda Srbistan'n Makedonya'daki ihtiraslarna ramen, Bulgaristan'la bir ittifaka yanamas, Bosna-Hersek meselesinde Avusturya'ya kar bir mttefik aramas ve Balkan topraklarn Slav devletleri arasnda paylatrmak isteyen Rusya'nn aba harcamas olarak izah edilebilir. Yunanistan'n ayn ittifaka katlmas ise, o srada Yunan babakan olan Venizelos'un Girit meselesine Makedonya'dan daha fazla nem vermesindendir. Ekim aynn ilk haftas iinde Giritli milletvekillerinin Yunan Meclisi'ne katlmalar sebebiyle meclis bakan yapt konumada; "Girit adas u andan itibaren Yunanistan'n blnmez bir parasdr" demiti. Bylece Girit oyunu tamamlanm, ada Yunanistan'a ilhak edilmitir85. Karada'n ittifak iinde ge yer almas ise, 1903 ylnda Kara Georgevich'erin Srbistan'n bana gemesinden itibaren, Srbistan ile mnasebetlerinin iyi olmamas ve Srbistan'n kk Karada' nfuzu altna almaya almasna dayanr. Balkan Devletleri, aralarnda bu anlamalar yaparken, Balkanlar da gnden gne karmakta idi. Srp-Bulgar ittifaknn imzasndan sonra Bulgaristan'da Osmanl Devleti aleyhine gsteriler balad. Bulgaristan ve Srbistan'n kkrtmalar ile Makedonya'da komitaclk faaliyetleri birdenbire artt ve anari hortlad86. Bulgaristan, Makedonya'daki karklklar bastramad iin Osmanl Devleti'nden ikyet ediyor, Bulgar kamuoyu sava istiyordu. Makedonya'daki Yunan tedhiileri de kkrtmalarna hz verdiler. 1912 Austos'undan itibaren Yunanistan, Osmanl snrna asker ymaya, Karada ise Bulgaristan'la anlar anlamaz Osmanl snrnda hdiseler karmaya balad. Bu sebepten Eyll 1912'de Osmanl-Karada mnasebetleri iyice gerginleti87. 1910lu yllarda cereyan eden Arnavutluk ayaklanmas ve 1912 Nisannda Kuzey Arnavutlukta balayan ayaklanma Mays ve Haziran aylarnda Yakova Pritineye srad. Austos 1912de Arnavutlar skp igal ederek hapishanede tutuklu bulunan mahkumlar
84

Zekai Gner, Trakya-Paaeli Cemiyetinin Kuruluu ve Faaliyetleri, Atatrk Aratrmalar Merkezi, Ankara 1998, s. 2. 85 R. Balc, a.g.e., s. 34. 86 A. Halaolu ,a.g.e., s. 13. 87 F. Armaolu ,a.g.e., s. 337.

21

salverdiler88.ttihatlar, kendi ynetimleri srasnda, kat davranlaryla Arnavutlarn ayaklanmalarna sebep olmutur89. Jn Trklerin Balkanlar elde tutabilmek iin dini ikinci plana atp Trkletirme politikalar uygulamalar Arnavutlarn isyannn en nemli sebeplerindendi. Bu durum Trklerin Slavlara kar olan stnlklerinde en nemli yardmclar olan Arnavutlar kaybetmelerine sebep oldu. Bu gelimeler Makedonyadaki dier Hristiyanlarn isyan ve zgrlk ateinin daha ok parlamasna neden oldu ve Balkan Harbinin kmasnda nemli bir etken olmutur90. Btn bu hdiseler devam ederken, talyanlar Trablusgarp'taki mukavemetten kurtulmak iin, 1912 Mays'nda Arnavutluk'ta bir ayaklanma kardlar. O blgedeki nfuzunu kaybetmemek iin Avusturya'nn da destekledii bu isyan, Osmanl Devleti'nin Balkanlardaki nfuzunu iyice sarst91. Bu arada ordudaki kaynamadan dolay ortaya kan "Halaskar Zabitn Grubu"nun arka kmasyla Arnavutluk isyan daha da alevlendi. ttihat ve Terakk'nin kt ynetimine kar yapld sylenen bu ayaklanma, bu ynetimin iktidardan drlmesi ile sonulandrld92. Subaylar arasnda kan ttihatlk-tilaflk kavgalar Osmanl ordusunu maddi ve manevi ynde ok zayflatm ve kk Balkan devletlerini Osmanl Devletine saldrmaya tevik etmiti. Ordunun politikaya girmesi subaylar arasnda ikilik yaratmt. Hatta ttihat ve Terakkinin iinde dahi birok ayrlklar vard. bozukluklarn yan sra eitim, retim ve disiplin durumu da bozuktu93. Savan k nedenlerini Balkan devletleri asndan deerlendirirsek: 1- Karadallar, daha fazla genilemek arzusuyla Sancak ve Arnavutluk'ta bymek istiyordu. 2- Yunanllar, byk idealleri olan Adriyatik'ten stanbul'u iine alacak bir ark imparatorluu kurma sevdasndayd ve harp ncesi hedefleri ise Makedonya ksmn almakt. 3- Srplar, eski Srbistan topraklarn ihya etmeyi dnyorlard ve harp ncesi hedefleri ise Kosova ve Makedonya'y almakt.
88 89

H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 46. . Artu, a.g.e., s .71. 90 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 47. 91 F. Armaolu ,a.g.e., s. 661-662. 92 A. Halaolu ,a.g.e., s. 14. 93 Zekai Gner, a.g.e., s. 3.

22

4- Bulgarlar ise kendilerini Balkanlarda yaayan btn milletlerin zn tekil ettikleri inancyla, Balkanlarda din ve siyas bir birlik kurmak azmindeydiler. Harp ncesi hedefleri ise Trakya ve Bulgarlarla meskn Makedonya ksmn almakt94. Balkan devletiklerinin byme isteinin ardnda yatan sebep ise siyasi olduu kadar ekonomiktir. Toprak al olarak da ifade edilen demografik byme 1880-1910 yllar arasnda Romenleri 4.6 milyondan 7 milyona, Bulgarlar 2.8 milyondan 4.3 milyona, Srplar ise 1.7 milyondan 2.9 milyona kmt. Bu nfusa yetecek kadar topraa ihtiya vard. Bu da ancak igallerle gerekleebilirdi. 1911'de krsal kesimin toplam nfusa oran Bulgaristan ve Srbistan'da % 80, Romanya'da % 75, Yunanistan'da % 60 idi. Fakir kyller tefecilere olan borlarn deyemediklerinden kentlere doru g edip ii snfn oluturmaktayd. Bu skntl hayattan Balkan lkelerindeki siyasi partiler istifade edip, sava tevik ettiler. Balkanl milletlerin Avrupa ile temasa gemeleriyle Bat kltr yaylmaya balad ve Balkan Devletleri'nin hayatnda nemli bir yer igal etti. Devletler dzeyindeki politik ekimeler milliyetilerin yararna olarak gruplarn dayanmasn kuvvetlendirdi. Btn bu saylanlar lke iindeki skntlar kapatmak ve halk savaa ynlendirmede milliyetilii n planda tutan politikaclarn yararna oldu95. Balkan Harbi ncesinde Osmanl Devleti'nin karadan balants bulunmayan Trablusgarp'ta, talya'nn saldrs zerine girdii savata, Cezayir-i Bahr-i Sefid Vilayeti'ne bal olan Oniki Adalar igale uramt. Yine anakkale Boaz'nn talyan Donanmas tarafndan ablukaya alnmas Osmanl'y zor duruma drmt. Neticede Osmanl Devleti'nin talya'ya kar malup olmas Balkan Devletleri'nin Balkan Harbi ncesinde Osmanl'ya kar birlemelerinde ve savan knda nemli bir etken olmutur. Osmanl'nn seferberlik hazrlklar srasnda, Ege Denizi'nde talyan ablukas devam ettii iin, Balkan limanlarna denizden asker sevketmesi de mmkn olamyordu96. Byk devletlerin Balkan Savalar ncesi yapt tek ey, Bab- Ali'ye bask yapp Makedonya' da slahata girimesini istemek olacaktr. Bu, savaa bahane yaratmak iin

94 95

T.C. Genelkurmay Bakanl, Balkan Harbi, c. I., Ankara 1970, s. 56-57. H.Y. Aanolu , a.g.e., s. 47-48. 96 Y.H.Bayur, Trk nklab Tarihi ,C.II. Ksm I.,T.T.K. ,Ankara 1991, s.382.

23

ilk giritir97. Byk Devletlerin byle bir tutum sergilemesinin asl sebebini ark Meselesinde aramak gerekir. ark Meselesi ile Avrupa Devletleri: 1- Balkanlardaki, Hristiyan milletleri Osmanl hakimiyetinden kurtarmak. Bunun iin Hristiyan toplumlar isyana tevik etmek. 2- Bunu gerekletiremezlerse Hristiyanlar iin reform talep etmek. 3- Trkleri, Balkanlardan tamamen atmak. 4- stanbulu Trklerden geri almak. 5- Anadoluyu paylamak ve Trkleri Anadoludan karmak98. Buradan da anlalaca gibi bu dnceye sahip olan devletlerden bar adna hibir olumlu abann gsterilmemesine hayret etmemek gerekir. Balkan Harbi ncesinde ittifaklar ortadan kaldrmak iin Osmanl devlet adamlar gerekli tedbirleri alamadklarndan yenilgi kanlmaz olmutu. Atina Sefareti Mstearl'nda bulunan Galip Kemali Bey'in 1912 Nisan'nda stanbul'a gnderdii raporlarda, Bulgar ve Yunan krallar arasndaki gizli haberlemeler ve bunun neticesinde Rum ve Bulgar Patrikhaneleri arasnda gelimekte olan iyi ilikilerin dikkat ekici olduunu, ayrca Bulgar ve Yunan komiteleri arasnda da bir anlama zemini oluturulmak istendii noktasnda stanbul'a haberler gndermi, ancak bu raporlar dikkate alnmamt99. 3. I. Balkan Sava a) Diplomasi Faaliyetleri ve Savan Balamas ttihat ve Terakk dneminde yaplan Balkan Harbi'ni tevik edici hatalar, ttihat ve Terakk'nin iktidardan dmesinden sonra Ahmed Muhtar Paa kabinesi dneminde de devam etmi, Balkan ittifakn el altndan hazrlayan Rusya'nn, Osmanl Hriciye Nazr Noradunkyan Efendi'ye, Balkanlar'da sava olmayaca konusunda verdii sahte teminta dayanlarak, Rumeli'deki yz yirmi tabur (75 bin) talimli asker terhis edilmiti100. te daha Arnavutluk isyanlar yatmad ve Osmanl Devleti'nin 75 bin
97

Stefanos Yerasimos , Az Gelimilik Srecinde Trkiye , ev: Babr Kuzu , Belge Yaynlar, stanbul 1987, s. 448. 98 A. Halaolu, a.g.e., s. 6-7. 99 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 49. 100 T. Byklolu, a.g.e., c. I., s. 64.

24

talimli askerinin ordudan terhis edildii sralarda (30 Eyll 1912) Balkan Devletleri seferberlik iln ettiler. lk olarak 8 Ekim 1912'de Karada, Osmanl Devleti'ne sava iln etti. Bunun ardndan dier Balkan Devletleri 13 Ekim 1912'de Rumeliye zerklik verilmesini ve illerin mill nfuslara gre ayrlmasn101, Rumeli'de yaplacak olan slahatn, byk devletlerle birlikte kendi kontrolleri altnda yaplmasn Osmanl Devleti'nden ar bir nota ile istediler102. Osmanl Devleti, bu notay Balkan Devletleri ile olan mnsebetini kesmekle cevaplandrd103. Balkan ttifak, byk devletleri bir emrivaki karsnda brakmak ve beklenen teebbslerini boa karmak iin sava balatmay Karadaa brakm ve onu ileri srmt104. Karadan Kuzey Arnavutluk ve Yeni Pazar sancana girmesiyle Balkan Sava balad105. Zaten Karadallarn hudutlardaki tecvztlar uzun sreden beri devam etmekteydi106. Sava ilk nce bu en kk Balkan Devleti'nin iln etmesi Avrupa diplomasisinin durumunu gstermesi bakmndan ilgi ekicidir. Aslnda balangta byk devletlerce Balkanlarda bir sava nleyecek tedbirlerin alnmas mmkn olabilirdi. Ancak Avrupa Devletlerinin hi biri grnte Balkanlarda bir sava arzu etmemelerine ramen, politikalar gereince, Balkan buhrann nleyecek yerde, menfaatlerini koruma yoluna gitmeleri, yani siyas hesap ve dncelerin insanlk idealine galip gelmesi bu savan kmasna yol aan en byk etkenlerden birisiydi107. 8 Ekimde Balkan Devletlerinin en k Karadallarn sava ilanyla birden ykselen tansiyon, dierlerinin ona katlmay nedeniyle biraz dt srada, gerilimi daha da azaltan ve bar konusunda yeni mitler uyandran bir olay oldu. Avusturya, Rusya, ngiltere, Fransa, Almanya devletleri tarafndan drt Balkan Devletine ve Osmanl imparatorluuna 10 Ekim 1912'de aadaki nota verildi : 1. Byk Devletler, bar bozacak her davrann karsndadrlar.

101 102

Zekai Gner, a.g.e., s. 3. Y.H.Bayur, a.g.e., II. Ksm, c. I., s. 419-420. 103 Pars Tulac, Bulgaristan ve Trk Bulgar likileri, stanbul 1984, Cem Yaynevi, s. 105-106. 104 Aram Andonyan, Balkan Sava, ev. Zaven Biberyan, Aras Yaynlar, stanbul 1999, s. 208. 105 Fuat Dndar, ttihat ve Terakkinin Mslmanlar skn Politikas (1913-1918), letiim Yaynlar, stanbul 2002, s. 23. 106 A. Halaolu, a.g.e., s. 14. 107 Talat Paann Hatralar ,Yaynlayan Enver Bolayr, Bolayr Yaynevi , stanbul 1946, s. 17-18.

25

2. Byk Devletler, Berlin Antlamasnn 23. maddesine dayanarak, Osmanl halklarnn yarar iin, idare sisteminde reformu gerekletirmeyi stleneceklerdir. Bu reform, Sultann egemenlik haklarna ve Osmanl mparatorluunun toprak btnlne dokunmayacaktr. 3. Eer her eye ramen Balkan lkeleriyle Osmanl mparatorluu arasnda sava karsa, Byk Devletler savatan sonra Osmanl Devletinin Avrupa topraklarnn statsnde hi bir deiiklii kabul etmeyeceklerdir. Gazi Ahmet Muhtar Paa Hkmetinin yreine biraz su serpilmiti. Rusya'nn da ilerinde bulunduu Byk Devletler bir sava istemiyorlard. Onlarn asl ilgilendikleri nokta savan bir Avrupa Sava haline dnmemesi idi108. Sonra, eer sava olsa bile imdiki hudutlarn aynen korunacan kesinlikle belirtiyorlard. Reformlarn yaplmasn Osmanllara ve Balkan Devletlerine brakmayarak kendi stlerine almalar ho olmad dncesi hakimdi. Fakat zamanla buna da bir are bulunabilecei dnlyordu109. Bbli ye verilen bu isteklere, Osmanl Devleti cevap bile vermedi110. Byk Devletlerin notasnn Babli'ye verilmesinden gn sonra, bu sefer Balkan Devletlerinin ortak notas geldi. Bulgar Babakan Geof'un 13 Ekimde Sofya'daki Trk elisine verdii nota, Bulgaristan, Srbistan ve Yunanistan adnayd. Karada be gn nce Osmanllara sava ilan etmiti. Bu nedenle notada imzas yoktu. Ayn gn benzer notalar, ayrca Srp ve Yunan dileri bakanlar tarafndan Osmanl elilerine verildi. Artk bu Balkan Devletinin ve Karadallarn anlam bulunduklar ve birlikte savaa karar vermi olduklarna phe yoktu. gn nce Byk Devletlerin ayn konudaki notasndan sonra Balkan Devletlerinin bu knn baka bir aklamas da yoktur. Zaten notada ileri srdkleri de, bir anlama yolu aramaktan ok, sava iin bahane yaratmak istediklerini gsteriyordu. Babli yava yava iin ciddiyetinin farkna varmaya balamt. Byk Devletlerin savaa engel olmalarnn beklentisi, Balkan Devletleri korkarlar, k yaklat byle bir mevsimde sava olmaz dnceleri, bir yanlgdan baka bir ey deildi. Srekli seferberlik yapan tm Balkan Devletlerinin bir savaa balamalar artk uzak
108

Nihat Erim, Devletleraras Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara niversitesi Hukuk Fak. Yaynlar, Ankara 1953, s. 449. 109 . Artu, a.g.e., s. 85. 110 F. Armaolu, a.g.e., s. 667.

26

deildi. Notann bir sr ar koullar iermesi ve bir ltimatom havasnda sert ifadelerle kaleme alnm olmas bunun bir kantyd. Ertesi gn Bb- l Hkmeti bu notalara cevap bile vermeye gerek grmeyecek ve Sofya ile Belgraddaki elilerini geriye ararak 15 Ekim 1912 gnnden itibaren Bulgar ve Srp Devletleriyle resmi ilikilerini kesecekti. 16 Ekimde de Yunanistanla resmi ilikiler kesildi111. 17 Ekim 1912 gn Bulgaristan ve Srbistan, 19 Ekim 1912 gn de Yunanistan savaa katld112. Bunun zerine Osmanl Devletide, ad geen devletlere ayr ayr sava iln etti. Osmanl Devleti'nin savaa karar veriinde, Ekim 1912'lerde stanbul ve tarada cereyan eden "Harp mitingleri"nin de etkili olduu sylenmektedir113. b) Lojistik ve Asker Durum Osmanl Devleti savaa ok byk imknszlklar iinde girdi. Ekonomik durumu olduka ktyd114. zellikle ordunun ulam ve ikmli ok ktyd. O dnemde yollar az, kara ulatrma aralar ise at, eek, manda, kz gibi canllara ve onlarn srkledii kan ve arabalara dayanyordu. Asl yk Anadoludan stanbula buradan da Selanik ve Manastra uzanan demiryoluna kalyordu. Ege Denizi, talyan donanmas yznden kullanlamyordu. 15 Ekimde talya ile bar yaplmt. Bar antlamasndan sonra Balkan Sava balam ve bu sefer Yunan donanmas Egeye hakim olduundan, Ege yine Osmanl Deniz ulatrmasna kapal kalmt. Seferberliin ilanndan 16 gn gibi ksa bir sre sonra sava balad. Bu kadar ksa bir zaman ierisinde ok sayda askerin silah altna alnmas, ara ve gerelerin tamamlanmas, birliklerin sefer grev yerlerine gitmeleri olduka zordu115. Savan ilk gnnden itibaren askerin yiyecek ve beslenme skntsnn yansra, ordunun politikaya girmesi komutanlar arasnda ikiliin domasna sebep olmutu. Bundan baka Osmanl ordusu 1909 ylndan beri esas sava alan olan ve her an bir saldrnn gelebilecei Trakya ve Makedonya'dan uzak yerlere gnderilmi, bir ksm da terhis edilmiti116. Balkan Savandan iki ay nce ou stanbuldan olmak zere 35 tabur asker Yemene gnderildi. Devletin banda Trablusgarb belas da vard. Oniki
111 112

. Artu, a.g.e., s. 86-88. Zafer Toprak, Cihan Harbinin Provas Balkan Harbi, Toplumsal Tarih , Say 104, Austos 2002, s. 47. 113 A. Halaolu, a.g.e., s. 15. 114 smet Grgl, On Yllk Harbin Kadrosu (1912-1922), T.T.K. Basmevi, Ankara 1993, s. 10. 115 . Artu, a.g.e., s.108-109. 116 Y.H.Bayur ,a.g.e., II.Ksm,C.II. ,s.6.

27

Aday igal eden talyanlarn bir karmasna kar Selanik ve stanbul ordularndan bir ksm birliklerin zmir blgesine kaydrlmas Balkan ordularnn byk lde zayflamasna sebep olmutu117. Merutiyetin ilanndan sonra Alman askeri uzmanlarnn da yardmyla ordu da bir dizi reform giriimlerinde bulunulmutur. Ancak bu reformlarn oturmas zaman gerektiriyordu118. Gayri Mslimlerden bir ksm, ilk defa alndklar askerlikten kamak iin akla gelmedik yollar buluyorlar, Mslman Arnavutlar ise silah ve donatmlaryla ktalardan kayordu119. Savaan taraflardan Osmanl Devleti'nin toplam nfusu 23.806.000, Balkan Devletleri'ninki ise 10.167.000 kii idi. Ancak Osmanl Devleti'nin nfusu Anadolu ve Arabistan'a kadar uzanan geni topraklar zerinde yaylyor, bunun da ancak 15 milyon kadarndan asker alnabiliyordu. Bu sebeple Balkanlarda ancak 450.000 kiilik Trk ordusu bulunmasna karlk, 510.000 kiilik Balkan Devletleri ordusu vard. Alemdar Gazetesi'nde yer alan bir habere gre Osmanl ordusu says 415.000 kii idi120. Osmanl Devleti savan ilk aamasnda Bulgarlara kar savaan Dou ordusu ve Srplara kar savaan Bat ordusu adnda iki ordu kurmutu121. stanbuldaki I. Ordu Dou, Selanikteki II. Ordu Bat ordular adn alacaktr. Dou Ordusu Trakyada Bulgar ordusuna kar, Bat Ordusu ise Srp, Yunan ve Karada ordularna kar savaacakt. Bat ordusu, Makedonya hududundaki Bulgar tehlikesine kar da bir ksm kuvvet ayracakt122. Karayollar ulatrmasnn yetersizlii, halkn ihtiyacndan fazlasn stok yapacak kadar tarm rn olamamas, hayvan cins ve trlerinin askeri ihtiyaca elverili nitelik ve yeterlie ulaamamas, et ihtiyacn karlayacak kesimlik hayvanlarn snrl bir seviyede olmas, ulatrma olanakszl nedeniyle ormanlardan yeteri kadar yararlanlamamas ve genel olarak ticari, snai ve mali gcn halkn ihtiyacna dahi yetersizlii nedeniyle bu blgede yaplacak harektta yresel olanaklardan bile tam anlam ile yararlanma mmkn olamyordu. kmalin merkezden yaplmas zorunluluu

117 118

. Artu, a.g.e., s.109. Z. Toprak ,a.g.e., s.47. 119 . Artu, a.g.e., s.111. 120 A. Halaolu ,a.g.e. , s.15. 121 Z. Toprak, a.g.e., s. 48. 122 . Artu, a.g.e., s. 107.

28

vard. Bu da ancak demiryollarnn srekli elde kalmasyla mmknd. Demir ve denizyollar elden kt taktirde Bat ordusunun sava gc azalm olurdu123. c) Krklareli Sava (22-23 Ekim 1912 ) Bulgarlar, Trk Ordusunun seferberliini tamamlayamadn renmiti. Osmanl ordusunun toplanmasna frsat vermeden Istranca Dalarn aarak Krklareliyi ele geirmeyi amalyorlard. kinci ordu ile de Edirneye saldracaklard. Edirne gibi demiryolu ve karayolu kavak merkezi alnacak ve iki ordu birleerek stanbul zerine yryecekti. Dou Ordusu ise 22 Ekim de Bulgaristan zerine taarruza gemeyi amalyordu. Ancak taarruz emri kk birliklere ge ulat. Trk-Bulgar Sava Krklarelinin batsnda Gerdelli civarnda balad124. Yamur sebebiyle amurlaan yollarda evket Turgut Paann Kolordusu yardma yetiemedi. ki taraf arasnda akama kadar sren arpmalardan bir sonu alnamad. Bulgar Ordusu, takviye kuvvetlerle beklenmedik bir ekilde gece taarruzuna geti. Mahmut Muhtar Paa da hi beklemedii Istrancalar blgesinden saldrya urad. Doa artlar da Bulgarlardan yanayd. Hava ok souk, yamurlu ve sisliydi. Redif (yedek) askerleri panie kaplarak kamaya balad. Uzun sre ordudan uzak kalm, eitimi unutmu redif askerlerin kamas btn ordunun bozulmasna sebep olmutu. Kolordular birbiriyle haberleemiyordu. Telefonlar almyordu. Eldeki

kuvvetlerin korunmas amacyla geri ekilme karar alnd. Dou ordusu, dou cephesinde Bulgarlar karsnda ksa zamanda bozguna uram, 22-23 Ekim 1912'de Krkkilise (Krklareli) muharebesinin de kaybedilmesiyle Lleburgaz'a ekilmiti125. Krklareli blgesinde yaayan Bulgar ahali sava srasnda casusluk yapmtr. Trklere dman olan Rum ve Bulgar ahali kk birliklere ve emir nbetilerine saldrmtr126. Paris Matin gazetesinin muhabiri Stephane Lauzanne, Krklareli yenilgisi iin yle yazyordu:

123 124

T.C. Genelkurmay ATASE, a.g.e., s. 24. . Artu, a.g.e., s. 122-124. 125 . Artu, a.g.e., s. 124 134. 126 Mehmet Ali Nzhet, Balkan Harbi 1912, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1987, s. 26.

29

Dileri Bakannn evinde akam yemeine davetliydim. Bakann rengi sararm, yz aslmt. zgn bir sesle : -Tarihimizde imdiye kadar misli grlmemi bir olay meydana geldi. Yenilmemiler, Ordumuz Krkkiliseyi terk etmi, korkmu ve kam. Ordumuzda bir ok Rum ve Bulgar erleri var. Halbuki subay pek az. Bir de ordu siyasetle gereinden fazla urayor. Bu itiraf felaketin nedenini ksmen yanstyordu127. d) Lleburgaz Sava ( 28 Ekim 2 Kasm 1912 ) Yorgun, amurlara bulanm ve souktan donan askerler komutanlarn emrine uyarak Lleburgaz hattnda durdu. Gerekte kabahat erlerde ve kk komuta kademelerinde deil seferberlikte ge kalan yksek komuta kademelerindeydi. Komutanlar arasnda yaanan Lleburgaz orlu hatt ekimesi zaman kaybna neden oldu. 28 Ekim de balayan savata her iki tarafta ar kayplar verdi. 30 31 Ekim de balayan geri ekilme yine karkla yol at. Bu panik ve bozgun karsnda haber alamaz ve emir veremez duruma gelen komutanlar aresiz hale geldi. Yarbay Hafz Hakk Bey gibi bu savaa katlan bir baka yazar, Kurmay Yzba Nihat Bey, Balkan Harbi'nde atalca Muharebeleri adl eserinde, o feci bozgun iin unlar yazmaktadr: Dou Ordusu, gerekte ve daha 30 Ekim saat 10.30'da bir avu a, cephanesiz, perian bir topluluktan ibaretti. Pnarhisar-Vize dolaylarndaki ordu denen acaip kalabalk ise, durdurulmas imknsz bir surette zlmt. Bu vaziyeti dzeltecek, lehe deitirecek bir ekilde arln koyabilecek bir yedek kuvvet de ortada yoktu. Lleburgaz istasyonunda dmana ok miktarda erzak ve cephane terkedilmiken, ordunun felaketine erzakszlk ve cephanesizlik zellikle etkili oldu. Balayan yamurlar ise felaketi tamamlad. Ordu bir sr haline geldi. ok miktarda malzeme, top ve gere araziye serpilip kald. Dou Ordusu, ciddi hi bir dman basknna uramadan keifsizlik, bilgisizlik yznden, hi bitmeyen 'geliyor, gidiyor' havadisleri arasnda bocalad ve nihayet bsbtn dald.

127

Stephane Lausanne, Balkan Aclar, Kasta Yaynlar, stanbul 1990, s. 34. Yazar, kitabnda yenilmiler ifadesini kullanmtr. Aram Andonyan ve brahim Artu kitaplarnda , yenilmemiler eklinde yazmtr.

30

Bulgarlara gelince, muharebe batan sona kadar onlar tarafndan da baar ile idare edilememi ve duruma hakim olunamayarak rastgele bir atma srdrlmt128. Lleburgaz Savanda da ordu kt ynetilmiti. Ordu Lleburgazda, Krklarelide olduundan daha fazla yokluk iindeydi. Orduda yiyecek sknts ortaya kt. Bozgunun en nemli sebebi alkt129. Silah, cephane, giyim, kuam zaten yetersizdi. Salk ve dier hizmetler de yetersizdi. Krklareli ekiliinde tonlarca yiyecek dmana terk edilmiti. Memleketin ilerinden hemen hemen hibir ey gelmiyordu. Trakyann mehur yamur ve amuru, zaten zar zor ileyen btnleme hizmetini iinden klmaz bir hale getirmiti130. e) atalca Sava (17-18 Kasm 1912) Dou ordusu 28 Ekim 1912'de burada yapt ikinci bir muharebeyi de kaybedince atalca hattna kadar ekilmek zorunda kald. Bylece Bulgarlarn bir hafta ierisinde atalca nlerine kadar gelmeleri, onlar stanbul'a ok yaklatrmtr131. Bunun zerine stanbul'un etrafnda bir mdfaa hatt oluturulmu ve Boazlar takviye edilmitir. atalca, stanbul iin en son mdfaa hatt olduundan, civarnn pheli unsurlardan arndrlmas hususunda devlete bir karar dahi alnmtr132. stanbuldan gnderilen dikenli teller hendeklerin nne ekildi. Toplar iin yerler hazrland. Belirli yerlere cephane ve yiyecek depolanarak, komuta yerlerine telefon hatlar ekildi. Bulgarlar, Kamil Paa Hkmetinin anlama bavurusunu kabul etmedi. Bulgar kuvvetleri bundan sonra Trk direnii karsnda ilerleyemedi. Geri ekilmek zorunda kald. Asker, Krklareli ve Lleburgazdaki gibi deildi. htiyalar giderildii ve biraz dzen saland zaman tarihin teslim ettii gzelliklerini tekrar kazanmt. Ummad direni karsnda Bulgarlar taarruzdan vazgeerek kuvvetlerini savunmaya ekmek

128

brahim Artu, a.g.e., s. 140 -147. Yzba Nihat Beyin anlatm . Artuun kitabndan aynen alnmtr. 129 S. Lauzanne, a.g.e., s. 58. 130 . Artu, a.g.e., s. 150-154. 131 F. Armaolu, a.g.e., s. 669. 132 A. Halaolu ,a.g.e. , s.16.

31

zorunda kald. Bulgarlarn kayb 12.000, Trklerin ise 1300 civarndayd. atalca civarnda yenilgiye urayan Bulgar ordusu durmak zorunda kalmt133. f) Balkan Savalarnda Edirne Bulgarlar, Edirne nnde de ilerleyemedi. Edirnede savan balamasndan nce 52597si subay ve er, 106.000i de halktan olmak zere 159.000 kadar insan bulunuyordu. Baz konsolosluklar ve yabanc okullar hastaneye evrildi. Doktor, dii ve eczac yetersizdi. Edirne kuatmasnn balangc Lleburgaz Vize savalarndan sonra olmutur. Askeri uzmanlar Edirnenin uzun dayanamayaca grndeydi134. Edirne mdafaasnn askeri tarihin en anl sayfalarnda yer alacan ne Bulgarlar ne de mttefikleri dnememiti. Gnler getike gda ve ihtiya maddeleri bulunmaz oluyordu. Kolera gibi hastalklar yaylmt. Sava sona erdirmek amacyla 17 Aralk 1912de Londra mzakereleri balad. Londra mzakerelerinde Edirne iinden geen Bulgar trenlerinin askerlerine yiyecek gtrmesine izin verildii halde Edirneye yiyecek verilemiyordu. Londra mzakerelerinden bir sonu alnamad. 21 Ocakta Edirneye saldrlar tekrar balad. Bulgarlar, atalcay geemeyeceklerini anladklar iin Edirneyi alarak ileride yaplacak olan bar anlamalarnda avantaj salamak istiyorlard. Ancak kr Paa ehri kahramanca savunmutur. Edirne Fransz Konsolosu Marsel Kyne Matin gazetesine: Mara ve Karagz Tepelerine obs ve arapnel paralar yamaktadr. Trk askerleri bu halde bile zaruri ihtiyat tedbirlerini gz ard ederek atee kar byk bir cesaretle mcadele veriyordu. demitir135. Edirne Bulgarlarca birok defa bombaland. Hatt Bulgarlar, Edirne'deki halk etkilemek ve dolaysyla mukavemeti krmak gayesiyle havadan uaklarla aslsz beyannameler atmlard136.

133 134

. Artu, a.g.e., 166-174. Nazmi aan, Balkan Harbinde Edirne, Edirne, T.T.K. Basmevi, Ankara 1993, s. 200-201. 135 N. aan, a.g.e., s. 204. 136 A. Halaolu ,a.g.e., s. 17.

32

24 Marttan itibaren Bulgarlar btn kuvvetleriyle saldrya geti. Trk topusu ve piyadeleri kahramanca vazifelerini yapt. Ancak sayca ve silah ynnden stn olan dman kuvvetleri karsnda son dakikaya kadar direnmelerine ramen 26 Martta teslim olmak zorunda kaldlar137. Londra Bar ve Edirnenin elden kmas, Osmanl Devletinin i durumunu yeniden kartrd. Ordu politikaya daha ok kart. Balkan Devletleri arasnda kacak olan II. Balkan Savandan yararlanarak Edirnenin geri alnmasnda bu subaylar nemli rol oynamt138. durumundaki Edirne geri alnmtr
139

22 Temmuz 1913te simge kent

g)

Bat Ordusu
140

Bat ordusunun karargh Selaniktedir

. Bat Ordusu da Dou Ordusu gibi

seferberlikten 1,5 ay nce askerlerinden ounu terhis etmiti. Bir ksm askerini de Yemene gnderdii iin olduka zayflamt. Blge halknn direnii sebebiyle redif askerleri tamamyla silah altna alnamad. Osmanl mparatorluunun Rumelideki en byk destei olan Mslman Arnavutlar eskisi gibi dost deildi. talya ve Avusturyann kkrtmalar ile bamsz bir Arnavutluk dncesine girmilerdi. Bylece Osmanl Devleti, Rumelideki en byk asker kaynan kaybetmi oldu141. Srplar, 20 Ekimde Pritineyi aldlar. 22 Ekimde Trk Garp Ordusunu yenilgiye urattlar. Yenipazar aldktan sonra batdan gelen Karada ve doudan gelen Bulgar kuvvetleriyle birletiler. Gneyden de Yunan basks altnda kalan Trk Bat Cephesi kt142. Bat ordusunun baarsz olmasnn en byk nedeni Makedonya ve Arnavutluu kapsayan ok geni bir alanda drt Balkan Devleti ile birden savalmasdr143. Bat ordusu, 23-24 Ekim'de Kumanova da giritii savata yenilerek Manastr'a ekildi. Bilgisizlik, idaresizlik ve olumsuz iklim koullar nedeniyle dier savalar gibi Kumanova Sava da kaybedilmitir144. Manastrda yaplan savata da baarl olunamaynca Filorinaya ekilme karar alnd. Yolun amurlu olmas nedeniyle

137 138

N. aan, a.g.e., s. 205-207. F. Armaolu, a.g.e., s. 679-680. 139 Osmanl mparatorluu Tarihi, s. 262. 140 Genelkurmay ATASE, a.g.e., s .89. 141 . Artu ,a.g.e., s. 182-183. 142 Y. ztuna, a.g.e., s. 106-107. 143 . Artu, a.g.e., s. 184. 144 Rahmi Apak, Yetmilik Bir Subayn Hatralar, T.T.K. Basmevi, Ankara 1998, s. 67.

33

30 km.lik yol 30 saatte alnabildi145. I. Srp ordusu Kumanovada vakit kaybetmedi. Trk ordusunun affedilmez bir hata ileyerek ekilme srasnda tahrip etmedii demiryolundan yararlanarak, skpe doru yrmeye devam etti146. Srplar eski Srbistan'n baehri olan skp'e girdiler147. Karadallara kar Yenipazarda pek Mfrezesi oluturulmutu. 30 Ekimde pek, Karadallarn eline geti. Buras Slavlar iin din bakmdan nemliydi. kodray kuatmlar, iddetli direni karsnda alamamlard. pek mfrezesinin dalmasyla Bat Ordusu iin Karadallarla olan sava kaybedilmi demekti148. Yunanllara gelince, Vistria Suyunu geip Karaferyay igal ederek Vardar Irmana yaklaarak Yunan Makedonyas'nda saldrya getiler, 8 Kasm 1912 de Yunan ordusu Selnik'e girdi. Bulgarlar da Selnik'e ynelik olarak harekete getilerse de, Yunanllar Selnik'i Bulgarlar'dan nce ele geirdiler. Selanikin Yunanllarn eline gemesinden bir hafta nce burada bulunan II. Abdlhamit stanbula nakledildi149. Dier taraftan, Yunan donanmas da Bozcaada, Limni, Samotraki (Semadirek) ve Taoz adalarn ele geirdi. Ege Adalarn eline geiren Yunanistan, ayrca Girite asker kararak yzyllk ryasn fiilen gerekletirmi oldu. Adadaki Trk varl ksa sre ierisinde katliam ve srgnlerle sona erdirildi150. Bu adalarn Yunanllarn eline gemesi ile Makedonya (Rumeli) ile stanbul ve Anadolu'nun deniz balants kesilmi oluyor, dolaysyla Makedonya'daki kuvvetlerin de bakomutanlk karargh ile balants da kesilmi oluyordu. nk, Bulgar kuvvetlerinin atalca'ya kadar gelmesiyle, Makedonyadaki kuvvetlerle kara balants da kesilmi bulunmaktayd. Bu srada Karadallar da kodra'y kuatm bulunuyorlard. Ksacas, Ekim 1912 sonunda, Trk kuvvetleri Makedonya'da Balkan Devletleri karsnda yenilgiye uram ve sadece Edirne Bulgarlarn, Yanya Yunanllarn ve kodra da Karadallarn

145 146

Genelkurmay ATASE, a.g.e., s. 288. A. Andonyan, a.g.e., s. 335. 147 F. Armaolu ,a.g.e., s. 669. 148 . Artu, a.g.e., s. 189-190. 149 Y. ztuna, a.g.e., s. 110. 150 Ramazan Balc, a.g.e., s. 34.

34

kuatmasna dayanmaktayd151. kodra, Trklerin Avrupadaki son eref kalesi olarak Karada ve Srp ordularna kar savunmasna devam ediyordu152. Yunanllar ise, Kasm ay balarnda Selnik'i ele geirdikten sonra, donanmalaryla Bozcaada, Limni ve Taoz adalarn hi bir mukavemetle karlamadan igal ettiler. Yalnz Yunanllara grnmeden Ege Denizi'ne kmaya muvaffak olan Rauf Bey (Orbay), Hamidiye kruvazryle Yunanllarla tek bana savat153. Yunan donanmas, Arnavutluk sahilindeki ablukay srdryordu. Ordunun memlekete dnecek yollar da kapanmt. Bylece Osmanl ordusunun denizde ve karada ald bu yenilgiler, Makedonya ile olan balantnn kesilmesine sebep oldu154. Osmanl Donanmasnda Hamidiye zrhls istisnayd. anakkale Boazndan Ege Denizine alarak Yunan limanlarn bombalad. Yunan gemilerine ar kayplar verdirdi155. Sonuta Osmanl Devleti'nin asker durumu birka hafta iinde ancak facia olarak nitelendirilebilecek bir hle gelmi, hemen hemen btn Rumeli Bulgarlarn eline gemiti. Balkan Devletlerinin elde etmi olduu bu zafer ve Osmanl Devleti'nin birka hafta iinde geri ekilmesiyle Balkanlar'da brakt boluk, yeniden milletleraras bir buhran ortaya kard. Srbistan'n birden bire genileyip, Arnavutluk'u igal etmesi ve Adriyatik'e inmesi Avusturya ve talya'y korkuttu. Bu sebepten Avusturya, bamsz bir Arnavutluk Devleti kurarak Srbistan zerinde bask vastas olarak kullanmay uygun grd. Bu konuda talya'nn da Avusturya'y desteklemesi sonucu 28 Kasm 1912'de Arnavutlar bamszlklarn iln ettiler. Rusya'nn meselede Srbistan tarafn tutmas, Fransa, ngiltere ve Almanya'nn da mttefik olduklar devletin yannda yer almalarn gerektirdi. Zaten Balkan ittifakn el altndan hazrlayan Rusya, Balkan Harbi'nden dolay, douda da Osmanl Devleti aleyhine Ermeni meselesini uyandracak faaliyetlere balamtr. Btn bunlara ramen, Bulgarlarn stanbul kaplarna kadar gelmi olmalar, Rusya'nn Bulgaristan'a kar aleyhte bir politika takip etmesine yol am,Bulgarlarn stanbul'a girmesi halinde, donanmasn stanbul'a gndereceini, Meri'in dousunda
151 152

F. Armaolu, a.g.e., s. 669. . Artu, a.g.e., s. 278. 153 A. Halaolu ,a.g.e., s.16. Yunan donanmasn uzun sre uratrm ,onlar korku ve endieye sevketmitir. Bu yzden Rauf Bey Hamidiye Kahraman nvan ile anlmtr. 154 Y.H. Bayur, a.g.e., II. Ksm, c. II. , s. 21-22. 155 . Artu, a.g.e., s. 280-286.

35

kalan topraklarn Bulgaristan tarafndan ilhakn tanmayacan bildirmiti. Ayrca Ege Denizi'ndeki adalarn Yunanistan tarafndan igali, Rusya asndan, anakkale Boaz'n da tehlikeye sokuyordu156. Osmanl Devleti'nin bu aresiz durumu karsnda Ahmed Muhtar Paa sadretten ekildi ve yerine 29 Ekim 1912'de Kmil Paa grevi devrald. Bu arada, Arnavutluk meselesi yznden Avrupa'da kan anlamazlk kritik bir safhaya girmiti. Fakat ngiltere Dileri Bakan Edward Grey bu buhran gidermek iin, Arnavutluk meselesinin milletleraras bir konferansta ele alnmasn teklif etti. Balkan buhran bu ekilde gelimeler gsterirken, 12 Kasm 1912'de Bulgarlar atalca hattndaki Osmanl savunmasna kar son bir taarruza girimilerdi. Bu taarruzlar da sonu vermeyince, Bulgaristan Osmanl Devleti'nin daha nce teklif ettii mtrekeyi kabul etti157. 3 Aralk 1912'de imzalanan atekes antlamasna gre; Bulgarlar Edirne-stanbul demiryolu vastasyla atalca'daki ordularna her trl ihtiya maddesini gtrecekler, fakat ayn hakka Trkler Edirne'deki ordular iin sahip olamayacaklard158. Bulgaristan bu mtrekeyi hem kendi adna, hem de Karada ve Srbistan adna imzalamt. Yunanistan ok ar isteklerde bulunduundan ve Osmanl Devleti de bu istekleri kabul etmediinden, mtrekeyi imzalamayp, sadece bar grmelerine katlmtr. Londra Konferans 17 Aralk 1912'de toplantlarna balad. Osmanl Devleti ile Balkan Devletleri arasndaki bar grmeleri, Arnavutluk meselesini inceleyecek olan ve "Bykeliler Konferans" denen milletleraras konferansn balad gn ve ad geen bu konferansn araclnda yaplmt159. Bar Konferans ok uzun sre devam etmesine ramen, Arnavutluk, Ege Adalar ve Edirne'nin braklmak istenmemesi yznden dald. Bu arada Rusya yeni bir savata kaytsz kalamayacan ve Kafkaslardan ilerleyeceini bildirmitir. Almanya da Rusya'y tehdit edince Rusya geri ekildi ve bylece durum biraz sakinlemitir160. Bu srada savaan devletlerin murahhaslar yaplacak barn esaslarn tespit ettikleri anda stanbul'da bir hkmet darbesi meydana geldi. Balkanlarda alnan
156 157

A. Halaolu, a.g.e., s. 17-18. F. Armaolu, a.g.e., s. 673. 158 T. Byklolu, a.g.e., c. I., s.65. 159 F. Armaolu, a.g.e., s. 674-676. 160 A. Halaolu, a.g.e., s. 18.

36

yenilgiler ve mtrekede aleyhimize verilen kararlar, bilhassa ordunun gen subaylar arasnda, Kmil Paa hkmetine kar bir honutsuzluk dourmutur. Bu hava ierisinde "Bb- Al Baskn" ad verilen hkmet darbesiyle ttihat ve Terakki mensuplar iktidar tekrar ele geirdi (23 Ocak 1913)161. Bakumandan Nzm Paa ldrld ve Sadrazam Kmil Paa istifaya zorland. Yerine Mahmud evket Paa sadarete getirilmitir162. Yeni kurulan bu hkmetin bakumandan vekili Ahmed zzet Paa, Edirne'yi kurtarmak iin Osmanl-Bulgar Mtrekesine son vererek, ubat 1913 banda atalca hattnda yeniden savaa balad163. Daha ok Enver Bey'in sraryla yaplan bu teebbsn baarszlkla sonulanmasndan sonra, 26 Mart 1913'te Bulgarlarn yaptklar ani bir hcumla Edirne teslim oldu164. Bunun sonucunda Yanya Yunanllara, kodra da Karadallara teslim olmak zorunda kald. Bu aleyhte gelimeler zerine Osmanl Devleti Nisan ortalarnda sava durdurup, tekrar bar masasna dnd. h) Londra Antlamas ( 30 Mays 1913) Bar antlamas 30 Mays 1913'te Londra'da imzaland. Bu bar ile Osmanl Devleti: *Arnavutluk ve Ege Adalarnn kaderi byk devletlerin verecei karara brakld. * Arnavutluk snrlar byk devletler tarafndan izilecekti. *Yunanistan, Selanik, Gney Makedonya ve Girit'i alacakt. *Srbistan, Orta ve Kuzey Makedonya'y alyordu. *Bulgaristan ise Kavala, Dedeaa ve Edirne ile btn Rumeli'yi alarak, Ege Denizi'ne kyordu. Bylece bu anlamayla Osmanl Devleti Midye-Enez izgisinin batsnda kalan btn Avrupa topraklarn kaybediyor ve Balkanlarda sadece Bulgaristan'la snr komusu oluyordu165. Arnavutluk ve Makedonya'nn byk bir ksmnda Trklerin ounlukta olduu dikkate alnmakszn, "kuvvetin hakka stnl" sz bylece bu anlamayla bir defa daha gereklemi oluyordu. Be yz seneden beri Trk Devletine bal olan birok vilyet, halkn dini ve Osmanl Devleti'yle olan mnsebetleri dikkate alnmakszn,
161

A.L. Macfie, Osmanlnn Son Yllar, ev. Damla Acar , Funda Soysal, Kitap Yaynevi , stanbul 2003, s. 90. 162 Y.H.Bayur, a.g.e., II.Ksm, c. II., s. 254-271. 163 T. Byklolu, a.g.e., c. I., s. 65. 164 lber Ortayl, Son mparatorluk Osmanl, Tima Yaynlar, stanbul 2007, s. 180. 165 Hamza Erolu, Trk nklap Tarihi, Sava Yaynlar, Ankara 1990, s. 70-71. F. Armaolu Balkan Devletlerinin tazminat taleplerinin reddedildiini belirtmitir.

37

merhametsizce devletten koparlyordu166. Bat Trakya Bulgaristana braklmt. Oysa 1913 ylnda Bat Trakya nfusunun %80i Trklerden meydana gelmekteydi. Bulgarlar ise sadece %5 nfus oranna sahipti167. Osmanl Devletinin, I. Balkan Savandaki yenilgisi Gneydou Avrupada Balkan milliyetiliinin Osmanl Devletine kar ilk baars olmutur168. 2. II. Balkan Sava Balkan Savalar iki safhadan teekkl eder. Birinci safhay Balkan Devletleri'nin Osmanl Devleti'ne kar mcdeleleri tekil eder ve bu safha, yukarda grld zere, Londra Bar Antlamas'yla kapanr. Balkan Sava'nn ikinci safhasn ise Srbistan, Bulgaristan ve Yunanistann Makedonya kavgas oluturmutur. Makedonya kavgasnn balamasnda, Osmanl Devletinin muharebe alanlarnda beklenmedik bir ekilde bozulmas nemli bir faktr olmutur. Ortaya kan durumu Balkan Devletleri de beklememitir169. Londra Antlamasyla, Osmanl Devleti Midye-Enez hattnn batsnda kalan topraklarn Balkanl mttefiklere brakmak zorunda kalmt. Osmanl Devletinin Rumelide kaybettii topraklarn paylalmas konusunda kan anlamazlk II. Balkan Sava'nn kmasna sebep olmutur170. Bulgaristan'n daha nce Balkan Devletleri arasnda yaplan paylama planna uymamas da, bu savan Bulgaristan aleyhine gelimesine yol amtr. lk savalar srasnda Srbistan, Srp-Bulgar ittifaknn izdii ve kendisine ayrd paradan daha byk bir para ele geirmiti. Yunanistan ise, Gney Makedonya ve Bat Trakya'y (Kavala-Dedeaa) tabi topraklar sayp, kendisiyle bir anlama yaplabilmesi iin, bu topraklar Bulgaristan'dan istemekteydi. Bu sebeplerden dolay, Osmanl Devleti ile savan sona ermesinden hemen sonra, ad geen devletler birbirleriyle kavgaya baladlar. Bulgaristan'n kendisine kar sert bir tutum aldn gren Srbistan, 1913 Haziran'nda Bulgaristan'a kar Yunanistan'la bir ittifak yapt. Buna gre, Bulgaristan Makedonya'dan atlacak ve Makedonya, kk bir ksm Bulgaristan'a braklmak artyla, iki devlet arasnda paylalacakt. Bu arada

166 167

A. Halaolu, a.g.e., s. 19. Hikmet ksz, Bat Trakya Trkleri, Karam Yaynclk, orum 2006, s. 60. 168 Marc Mazower, Selanik Hayaletler ehri Hristiyanlar, Mslmanlar ve Yahudiler, ev. Gl aal Gven, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2007, s. 297. 169 F. Armaolu, a.g.e., s. 681. 170 Y.H. Bayur, a.g.e., II. Ksm, c. II., s. 397-402.

38

Yunanistan, Bulgaristan'a kar Osmanl Devleti ile de bir ittifak yapmak istemise de, Osmanl Devleti Balkanlarn bu kark kombinezonlarna ve zellikle de saldr emellerine karmak istemedi. Bu gelimeler zerine, ittifakla hakemlik hakkn kullanmak isteyen Rusya duruma mdhale ederek, Srbistan ve Yunanistan'n toprak hakk iddialarn yumuatmaya gayret harcamann yannda, Bulgaristan' da I. Balkan Sava'nda elde ettii yerlerin bir ksmn onlara vermeye raz etmeye alt171. Rus arnn uyarlarna kulak asmayan Bulgar ar Ferdinand, bu iki devlet iyice hazrlanmadan darbeyi indirmek dncesiyle, 29-30 Haziran gecesi Srbistan ve Yunanistan'a aniden saldrd. Fakat Bulgaristan'n hesaplar yanl karak, her yerde eski mttefikleri olan Srp ve Yunan ordular tarafndan bozguna uratld. Bu arada, Romanya da durumdan gerei ekilde istifade ederek, 300.000 kiilik bir ordu ile, kuzeyde Tuna ve Dobruca zerinden harekete geti ve Tutrakan-Balk hattna kadar olan blge ile Bulgar Dobrucasn igal etti172. Bu gelimeler karsnda Osmanl Devleti de frsattan istifade ile Trk menfaatlerini korumak istemi, fakat Alman ve ngiliz hkmetleri de dhil olmak zere byk devletlerin muhalefeti ile karlamtr. Bu sebeple, Osmanl hkmeti ilk zamanlar hatt gemekte tereddt gstermi ve nasl davranmas gerektii konusunda 2 Temmuz 1913te yabanc devletlerdeki bykelilerine dncelerini sormak ihtiyacn hissetmitir. Bunlardan, Londra'da bulunan elilerimizden Tevfik ve Hakk Paalar, uslu durulmas, ancak ordunun terhis edilmeyip, beklenilmesini, Paris'ten Rfat Paa ise, Dileri Bakan Pion'un Osmanl Devleti'nin tarafsz kalmas gerektii konusundaki grlerini bildirmilerdir. Berlin sefiri Mahmut Muhtar Paa da, 4 Temmuz 1913 tarihli telgrafta Osmanl Devleti'nin Bulgarlarla savamas dn vermi, 13 Temmuz 1913 tarihli dier bir telgrafnda da, Yunanllarn Dedeaa' aldklarn ve buradan Edirne'ye geebileceklerini, bunun iin Osmanl Devleti'nin daha abuk davranmas hususunu belirtmitir173. Bu srada bakumandan vekillii grevini stlenmi olan Ahmed zzet Paa, baz kabine yeleriyle birlikte, Londra Antlamas'nn izmi olduu snrn geilmesini memleket iin tehlikeli grmekteydi.
171 172

A. Halaolu, a.g.e., s. 20. F. Armaolu, a.g.e., s. 685. 173 Y.H. Bayur ,a.g.e., II. Ksm, c. II., s. 403-412.

39

Kararn mesuliyeti gerekten ok ar olup, baar hlinde stanbul'un stratejik snr elde edilmi olacakt. Fakat telfisi ok zor yeni malbiyetlere uramak tehlikesi de vard. Yabanc devletler nezdinde giriilen giriimlerde, gelen cevaplar ise cesaret krc idi. ngiliz Hriciye Nzr Sir Grey, sefirimize "Byk bir lgnlk yaparsanz stanbul'u da kaybedersiniz" diyor, Rus Hriciye Nzr Sazanov, maslahatgzarmza, Harbiye ve Bahriye Nazryla grtkten sonra cevap vereceini sylyordu174. Btn bunlara ramen, sonunda Talat, Enver ve Ceml Bey'lerin basksyla Bb- Al Meri nehrine kadar Dou-Trakya'y geri almak zere Osmanl ordusunun MidyeEnez hattn gemesine karar verdi175. Bu kararda Mahmud Muhtar Paa'nn 4 ve 13 Temmuz tarihli telgrafnn etkili olduu da sylenmektedir176. Edirne'nin Bulgar igalinden kurtarlmas karar alndktan sonra, atalca'daki Hurit Paa ve Sleyman efik Paa'larn kumandasndaki kolordular, Edirne'ye doru 20 Temmuz'da harekete getiler177. Hurit Paa Kolordusu'na bal aknc mfrezesi ile bu kolordunun kurmay bakan Enver Bey(Paa) ve brahim Bey emrindeki svari tugay, mfrezenin banda Enver Bey olduu halde, bir baskn hareketiyle Edirne'ye girdi. Bylece ehir harap olmadan, 23 Temmuz 1913'te Bulgarlarn elinden kurtarld. Bb- l, Osmanl ordusunun Edirne zerine yry srasnda d devletlere yaynlam olduu beyanname ile Meri'in batsna geilmeyeceini ak bir ekilde ifade etmitir178. Osmanl ordusu, Bb- Al'ce verilen bu talimata bal kalm, Edirne'yi aldktan sonra, Meri'in batsna gememitir179. Rodoplar ve ahalisinin yzde doksan Trk olan Bat Trakya Bulgaristana terk edilmitir180. Edirnenin ele geirilmesi bir tarafa braklrsa, artk I. Dnya Savana kadar Balkanlarda siyaset sahnesini megul eden mesele Osmanldan kalan ganimetin paylalmas olacaktr. Bu sahnede Osmanl

174 175

A. Halaolu, a.g.e., s.21. Y.H.Bayur, a.g.e., II. Ksm, c. II., s. 424. 176 T. Byklolu, a.g.e., c. I., s. 68. 177 F. Armaolu, a.g.e., s. 688. 178 A. Halaolu, a.g.e., s. 22. 179 T. Byklolu, a.g.e., c. I., s. 63. 180 Abdrrahim Dede, Balkanlarda Trk stikll Hareketleri , Trk Dnyas Yaynlar, stanbul 1978, s. 36.

40

Devletinin arl yoktur. Byk Devletler ise kendi aralarndaki nfuz mcadeleleri sebebiyle bu meseleyi iyice kartracaklard181. Sava sonrasnda Balkan Devletleri arasnda 10 Austos 1913'te Bkre'te bar imzaland. Buna gre; Bulgaristan, Silistre dahil olmak zere Tutrakan ve Gney Dobruca'y Romanya'ya verdi. Yunanistan Kavala'y alarak, Dedeaa blgesinde, yani Mesta-Karasu rma ile Meri arasnda, Ege Denizi'ne kt. Bylece Yunanistan Gney Makedonya'dan baka, Bat Trakya'nn bir ksmn da elde etmi oldu. Srbistan Manastr, tip, skp, Pritine; Karada da Plevliye ve Cakova'y ald. Fakat btn arzularna ramen kodra'y elde edemedi. Bu paylama sonucunda Bulgaristan'a Makedonya'dan kk bir ksm kalm oldu182. Osmanl Devleti'nin Balkan Devletleriyle ayr ayr imzalam olduu anlamalardan birincisi, Bulgaristan ile 29 Eyll 1913 tarihinde stanbul'da imzaland183. Buna gre Krklareli ve Edirne Osmanl Devleti'nde kalp, Trk-Bulgar snr genel olarak Meri nehri kabul ediliyor, sadece Edirne ile Meri'in bat ksmnda kalan Dimetoka Trk snrlar iine alnyordu. stanbul Antlamas, snr tespitinden baka, Bulgaristan'da kalan Trkler hakknda da maddeler iermekteydi. Bu maddelere gre: Bulgaristan'a terk edilecek arazide yaayan Trkler drt yl iinde Osmanl snrlarna g edip etmeme hakkna sahip olacaklard (Madde 2). Eer gmeye karar verirlerse mallarn satabilecekler, kalanlar ise, Hristiyan komular gibi, sivil ve siyas haklara sahip olacaklard (Madde3). Ayrca burada kalan Trkler her trl din ve mezhep hrriyetine sahip olacaklar, okullarda devlet dili dnda eitim-retim Trke olacakt. Bunlar mft ve bamfettilerini kendileri seecekler ve bunlarn maalar Bulgar hkmetince denecektir. Mftler evlenme, boanma, vasiyet, miras ve nafaka konularnda mutlaka karar yetkisini sahip olacaklar ve Bulgar makamlar da bu kararlar aynen uygulayacakt. Bunlardan baka Bulgarlar, olmadka Bulgaristan'daki Trklerin mlkiyet haklarna sayg gsterecek, zorunlu kamulatrmayacak, kamulatrma hlinde deerini pein olarak

deyecekti184.

181

Ayfer zelik, Osmanl Devletinin knde Ekonomik- Politik Basklar zerine Bir Deneme (1838-1914), Ecdad Yaynclk, Ankara 1993, s. 123-124. 182 F. Armaolu, a.g.e., s .688. 183 Y.H.Bayur, a.g.e., II. Ksm, c. II., s. 484. 184 F. Armaolu, a.g.e., s. 689.

41

Antlamada, Trk aznl, Bulgarlarn yararlandklar btn meden ve siyas haklardan yararlanacaktr. Trk-Mslman aznln, Bulgarlar gibi din hrriyeti, aka ayin yapma hrriyeti olacaktr. Mslmanlarn detlerine riayet edilecektir. Bu Antlama ile Bulgaristanda bulunan Trk-slm aznl, okullar, vakflar, cemaat tekiltlanmalar, mftlkler, dil, din ve rf ve det konusunda hak ve menfaatlere sahip olmulard185. Osmanl Devleti'yle Yunanistan arasndaki bar anlamasnn imzalanmas ise, adalar meselesi yznden biraz uzad. Osmanl Devleti, Ege Adalarn Yunanistan'a terketmek istemiyor, Yunanistan ise, igal ettii bu adalar vermeye yanamyordu. Hatt bu yzden iki devlet arasnda durum gerginlemi, byk devletlerin araya girmesiyle bu gerginlik ortadan kalkmt. Nitekim adalar meselesinin uzayaca anlalnca, Osmanl Devleti'yle Yunanistan 14 Kasm 1913'te Atina Bar'n imzaladlar186. Bu anlamaya gre, Girit kesin olarak Yunanistan'a brakld. Gney Epiri, Selaniki, Makedonyann byk bir blm ve Ege Adalarnn bir ksmn elde eden Yunanistan topraklarn iki misline kard187. Adalar meselesi iin Londra'da toplanan eliler konferansnda ise, 1914 ubat'nda Meis Adas hari, talya'nn igal ettii adalarn talya'da, mroz ve Bozcaada hari, Yunanistan'n igal ettii dier adalarn Yunanistan'da kalmas karar alnd. Fakat daha bu antlamalar imzalanmadan I. Dnya sava patlak verdi188. I. Dnya Sava'ndan sonra ise, Ege kysndaki Bulgar topraklarnn Yunanistan'a gemesi dnda, Trakya ve Makedonya'da izilen bu snrlar gnmze kadar deimemitir189. Osmanl Devleti ile Srbistan arasndaki bar ise 13 Mart 1914 gn stanbul'da imzalanmtr. ki devletin ortak snr bulunmad iin, bu antlamada bir snr tesbiti sz konusu olmamtr190. Bu arada hem Yunanistan ve hem de Srbistan ile yaplan antlamalarda, aynen Trk-Bulgar antlamasnda olduu gibi, oralarda kalan Trklerin statsne ait hkmler de yer almakta olup, bu hkmler Trk-Bulgar antlamasndakinin hemen hemen
185

Hamza Erolu, Bulgaristanda Trk Aznl Sorunu, Bulgaristanda Trk Varl, T.T.K. Basmevi, Ankara 1985, s. 29. 186 Nihat Erim, a.g.e., s. 477-478. 187 Hakk Akaln ,a.g.e., s. 73. 188 F. Armaolu, a.g.e., s. 691. 189 A. Halaolu, a.g.e., s.24. 190 F. Armaolu , a.g.e., s.693.

42

aynsdr. Sadece kamulatrmaya ait hkmlerde Srbistan'la nemli bir istisn koyulmutur ki, o da, Sultan Murad- Hdvendigr (I. Murad)'n Kosova'da bulunan trbesine ait bina ve arsalarn hi bir ekilde kamulatrlamayacadr. ki safhada sonulanan Balkan muharebeleri sonunda ner olunan geici istatistiklere gre, Balkan Devletlerinden Bulgaristan 84.000, Srbistan 22.000, Yunanistan 11.000 ve Karada 6.000 asker kaybetmitir. W. M. Sloane'ye gre ise, Srbistan 71.000, Karada 11.200, Yunanistan 68.000, Bulgaristan 156.000, Trkiye ise 150.000 l ve yaral vermilerdir191. Balkan Savalar sonrasnda, Balkanlarn siyas haritas nemli lde deiti. Bu yeni haritada Romanya'nn, Srbistan'n, Yunanistan'n hudutlar tamamen, Bulgaristan'n hududu ksmen Bkre Antlamas ile belirlendi. Trkiye-Bulgaristan snr da stanbul Konferans kararyla tayin edilerek, btn Balkanlarn yeni siyas haritas izilmi oldu192. II. Balkan Savandan sonra Makedonyann yeni sahipleri millet sistemi iinde Eksarklk mensuplarna otonomi salayan Osmanllar deildi. Makedonya, kendi kltrlerini tm Makedonyallara zorla benimsetmeye alan saldrgan ve milliyeti devletlerin eline gemiti193. 3. Balkan Savalarnn Osmanl Devleti zerindeki Etkileri Bu yeni haritaya gre Osmanl snrlar hayli klrken, dier Balkan hkmetlerinin bazs az, bazs olduka ok geniledi. Yeni snrlara gre Balkanlardaki Trk-slm unsurunun byk ounluu Osmanl hkimiyetinden karak Balkan Devletleri idaresine geti. Son deiikliklere gre ise, Srbistan ile Karada'a (snrlar henz izilmemi) 1.749.000 nfus katlarak, iki devletin nfusu % 56 orannda artt. Bylece ikisinin birlikte nfusu 4.922.000 kiiye yaklamtr194. Yunanistan'n nfusu ise 2.632.000'den 4.777.000'e karak, % 81 orannda artmtr. Bulgaristan ise, bir taraftan 633.000 nfus kazand halde, dier taraftan (Dobruca'dan) 305.000 nfus kaybettiinden, nfusu

191 192

W.M. Sloane, a.g.e., s.146. A. Halaolu , a.g.e., s.25. 193 R. J. Crampton, Bulgaristan Tarihi, stanbul 2007, Jeopolitika Yaynlar, s. 121. 194 S. J. Shaw ,E. K. Shaw, a.g.e., s. 359.

43

ancak 328.000 kadar artmtr. Bylece Bulgar nfusu da % 7 arasnda artarak, 4.657.000 kiiye ulamtr195. Yukarda grld zere Balkan Devletlerinin hepsi, Balkan savalarndan az veya ok kazanla kmlardr. Bu savalarda zarar gren sadece Osmanl Devleti olup, Avrupa'daki topraklarnn % 83'n, nfusunun % 69'unu ve bunlara ilveten devlet gelirlerinden nemli bir ksm ile nemli lde bir ziraat potansiyelini kaybetmitir196. Osmanl Devleti, Balkan Savalar sonunda 33 vilayet, 158 ilesini kaybetmitir197. Balkan Savana katlan devletlerin Osmanl Devletinden toprak kazanlar aadaki gibidir. Tablo II: Balkan lkelerinin Sava Sonunda Toprak Kazanlar 198

lke Ad Bulgaristan Yunanistan Srbistan Karada Arnavutluk

Savatan nceki Durum Yzlm ( km ) 96.345 64.859 45.427 9.427 -----------

Savatan Sonraki Durum Yzlm ( km ) 121.062 120.060 87.300 15.017 25.734

Kazan ( km ) 25.257 55.919 41.873 5.590 --------

Osmanl Devleti'nin Balkan savalar neticesinde kaybettikleri sadece bunlarla kalmad. Bilhassa Bulgaristan ve Yunanistan'a braklan topraklarda yaayan Trkler, yaplan antlama hkmlerine aykr olarak, idaresi altnda girdikleri devletlerin hkmetleri veya ahalisi tarafndan basklara uradlar ve grdkleri zulm yznden, tarlalarn, evlerini ve barklarn, ksacas btn madd varlklarn brakp, Osmanl topraklarna snmak zorunda kaldlar. Adeta kamak eklinde cereyan eden bu gler,
A. Halaolu , a.g.e., s.26. Not: Y. ztunann , sava sonras nfus rakamlar farkldr. Y. ztunaya gre: Bulgaristan; 5.322.000, Yunanistan; 4.400.000, Srbistan; 4.942.000, Karada ; 435.000 kii olarak verilmitir. Bkz. ztuna, a.g.e. , s. 196. 196 S. J. Shaw-E. K. Shaw, a.g.e., s. 359. 197 smet Grgl- zzeddin allar, On yllk Savan Gnl , Balkan, I. Dnya ve stikll Savalar , Yap Kredi Yaynlar, stanbul 1997, s. 57. 198 Y. ztuna, a.g.e., s. 196.
195

44

en kt artlar altnda Osmanl Devleti'nin kontrol ve irdesi dnda yapldndan, byk skntlar dourdu199. I. Dnya Savandan nce, sadece Yunanistan'n idaresine giren Trakya, Makedonya ve Epir'den Osmanl topraklarna 200.000'den fazla Trk gmeni geldi. Makedonya'dan Trklerin karlmas ve zulm grmesi, Osmanl Devletinde tepkilerle karland. Bunun zerine Balkan harbinde hyanetleri grlen unsurlardan memleketi temizlemek iin almalara balanmtr. lk olarak stanbul muahedesiyle Edirne, Krklareli ve civarndaki Bulgarlar, Bulgaristan'a sevkedildi. Ardndan Rumlarn sevki iin hazrlklar yapld200. Tehcir Yunanistan tarafndan balatlmakla birlikte, Osmanl Devleti Makedonya'dan srlen 240.000 Trk'e karlk, Yunanistan'n beklemedii bir ekilde Dou Trakya ve Bat Anadolu'dan aa yukar ayn oranda Rum nfusu kartt. Makedonya'dan karlan Trklerin Trakya ve Anadolu'daki Rumlarn yerlerini almalarnn nne geemeyeceini anlayan Yunan hkmeti, bu ii durdurmak iin sava da gze alamaynca, bir anlamaya varmak zorunda kald. Sonuta Osmanl ve Yunan hkmetleri, Makedonya'da kalan Trklerle, Dou Trakya ve Aydn vilyetlerindeki Rumlarn karlkl olarak, ihtiyar bir ekilde mbadelesi konusunda 1 Temmuz 1914'te bir anlamaya vardlar201. Fakat bir ay sonra dnya savann balamas bu anlamann uygulanmasna imkn vermedi. Yalnz anlamadan evvel 240.000 Trk'n Yunanistan'da kalan Bat Trakya ve Makedonya'dan Osmanl Devleti'ne ve bilhassa Dou Trakya ve Bat Anadolu'ya sndklar anlalmtr. Buna karlk, yine anlamadan evvel, Bat Anadolu'dan 80.000 Rumla, Dou Trakya'da yaayan 250.000 Rumdan bir ksmnn Yunanistan'a katklar kabul edilebilir. Trakya blgesinden g eden Rum ve Bulgarlarn terk ettikleri emlk ve arazi, geici olarak, emvl-i emiriyeden saylp, icar bedellerinin hazineye teslimi kararlatrlmtr. Bunun yannda baz evler de Rumeli'den gelen gmenler ile fakir ahalinin ikametlerine tahsis edilmitir202.

199 200

T. Byklolu, a.g.e., s. 92. A. Halaolu, a.g.e., s. 26-27. 201 T. Byklolu , a.g.e., s. 92. 202 A. Halaolu , a.g.e., s. 28.

45

Bat Trakyada yaanan en nemli deiim, Balkan Savalaryla olmutur. Bat Trakya blgesinde 550 yl sren Osmanl egemenlii Balkan Savalarnda yenilmesiyle sona ermitir203. kaybetmitir204. Dier taraftan Bulgaristan'da kalan Bat-Trakya Trkleri de bar antlamas hkmleri ve vaatlere ramen, Bulgar komitaclarnn ve hkmetinin bask ve zulmlerine uradlar. Balkan savalar esnasnda olduu gibi -ki, bu bizim aratrmamzn ana konusunu tekil etmektedir- savatan sonra da Dimetoka, Ortaky, Ferecik, Sofulu ve Cisr-i Mustafa Paa'nn tamam, Gmlcine ve skee'nin ise bir ksm ahalisi Osmanl topraklarna g etmek zorunda kaldlar. Yaklak 200.000 kiiyi bulan bu Mslman ahalinin yerine dnmesi iin yaplan btn giriimler sonusuz kalmtr. Bulgar hkmeti g eden Trklerin yerine Makedonyaya Bulgar mltecilerini yerletirmitir205. Balkan Savalarnda uranlan yenilgi Osmanl Devletinin daha nce urad yenilgilerden daha nemli bir zellik gstermektedir. Snrlarn genilii ve coraf konum nedeniyle daha nceki yenilgiler de Osmanl Devletini kltmtr. Ancak Rumelideki yenilgi Anadolunun da durumunu tehlikeye ak hale getirmitir206. Ksaca, Balkan Harbinin felaketli ortam sonunda, Balkan Devletleri stanbul yaknlarna kadar sokulmulardr. Rumeli ve barut fs Makedonya kaybedilmitir. Selanik artk Osmanl lkesinde yoktur. Son bir aba ile Edirne geri alnabilmitir207. Balkan devletlerine Trkiye'ye sava ilan etme ve sava sonunda kendileri iin arazi koparma hakk tannd halde, Trkiye'ye Bulgaristan'a sava ilan etme ve be yz yldan beri sahibi bulunduu topraklar geri alma hakk tannmyordu. Sir Edward Grey, elimizi "Edirne'ye gittiiniz takdirde stanbul'u da kaybedersiniz" diye tehdit etmitir. Bay Sasanov, Edirne'ye yrymz hakknda Harbiye ve Bahriye Nazrlaryla yaplan grmeler sonucunda hazrlayp sunmu olduumuz ayrntl notaya cevap vereceini Dier bir deyile Osmanl Devleti, Avrupa-i Osmanyi

203 204

Rifat arol, Siyasi Tarih (1789- 1994), Filiz Kitabevi, stanbul 1995, s. 446. Rumelinin Osmanl Devletindeki resm ad Avrupa-i Osman dir. Bkz. Mnevver Ayal, Rumeli ve Muhteem stanbul, Tima Yaynlar, stanbul 2003, s. 9. 205 T. Byklolu, a.g.e., s. 93. 206 Mahmut Muhtar Paa (1867- 1935), Balkan Harbi Hezimeti, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, stanbul Haziran 1985, S. 5, s. 46. 207 Tark Zafer Tunaya, Trkiyede Siyasal Partiler, C.III., Hrriyet Vakf Yaynlar, stanbul 1989, s. 235.

46

bildirmi ve Bay Pichou da Londra kararlarna kar gelmeye hakkmz olmadn ne srmt. Hepsi bizi Trkiye'nin ortadan kalkmasyla tehdit ediyorlard208.

C. BALKAN SAVALARININ SONULARI

Balkan Savalar, ikinci Merutiyet hareketinin dourduu d sorunlar zincirinin son halkas, fakat en iddetli darbe indiren halkas olmutur. Bu darbe, sadece Osmanl imparatorluu zerinde yapt etkilerle kalmayp, Balkanlar'daki rekabet ve atmalar iddetlendirmek ve I. Dnya Sava'nn atelenmesine gayet uygun bir zemin hazrlamak suretiyle, Osmanl mparatorluu'nun sonunu da yaklatrd. Eer Balkanlar'daki atmalar bir dnya savana varmam olsayd, mparatorluk, gerek ite, gerek dta kendisine ynelen darbelere herhalde bir sre daha dayanabilirdi. Balkan Savalar, zellikle I. Balkan Sava'ndaki hzl ve pepee yenilgiler, Trk askerinin prestiji bakmndan da ok kt oldu. Osmanl Devleti'nin asker bakmdan bir kntye gittii, genel bir dnce haline geldi. Bu da dolaysyla, Osmanl mparatorluu topraklarna gz koyanlarn itahn kabartt. Bu dnce iledir ki, tilf devletleri, I. Dnya Sava iinde yaptklar bir dizi gizli anlamalarla, daha savan iinde, Osmanl topraklarn paylatlar. Osmanl mparatorluu'nun sonunun geldii doruydu. Ancak Trk askerinin sava gcn kaybettii doru deildi. Bata anakkale olmak zere, byk sava srasnda Trk askerinin be cephede birden savamas ve arkasndan Mill Mcadele, bu yanl kany yeteri kadar ispat etti. Esasnda sadece anakkale Savalar, Balkan hezimetinin intikamn yeteri kadar almtr. Osmanl mparatorluu'nun yerini alacak Yeni Trkiye'nin kuruluu, anakkale Savalar ile balamtr209. Balkan Savalarn nlemek, Avrupa Byk Devletleri iin basit bir iti. Byk Devletlerden herhangi birinin ciddi bir tavr taknmas bu kadar kan dklmesine engel olmak iin yeterliydi. Fakat siyasi hesaplar ve dnceler saduyuya ve insanlk ideallerine baskn kmt210.

208 209

Talat Paann Anlar, Haz. Alpay Kabacal, Bankas Kltr Yaynlar , stanbul 2003, s. 27. F. Armaolu, a.g.e., s. 694. 210 Talat Paann Anlar, s. 25.

47

Balkan Savalar, hemen her safhasnda ve sk sk, l ttifak ile l tilf bloklarn kar karya getirdi. Fakat genel bir savan kmas korkusu, her iki tarafa da egemen olduundan, olaylarn iddetlenmesinin nne geilebildi. Balkan Savalar, zellikle Srbistan ile Avusturya'y ok attrd. ki devletin mnasebetleri zaman zaman ok kritik dnemlerden geti. Fakat Almanya'nn Avusturya'y, ve ngiltere ile Fransa'nn da Rusya'y ve dolaysyla Srbistan' frenlemeleri, iin rndan kmasn nledi. Buna karlk, Avusturya'nn Almanya'ya, Srbistan'n da Rusya'ya ve onun da ngiltere ve Fransa'ya krgnlklar da bir gerektir. 1914 Hazirannda, basit saylabilecek bir suikast olaynn, koca bir dnya savana varmasnda, Balkan Savalarnda iki bloun da takndklar tutumlar tekrarlamamalar, Almanya'nn Avusturya'y, Rusya'nn Srbistan' ve ngiltere ile Fransa'nn Rusya'y, bu sefer kesin olarak desteklemeleri byk rol oynayacaktr. Avusturya'nn, 1908 den beri, Srbistan'a bir ders vermek iin yanp tutumas, belki de savan en nemli sebebi olmutur. Bosna-Hersek zerinden Adriyatike kmak isteyen Avusturya ile ayn dncede olan Srbistann kar atmas ilikileri gerginletirmitir211. Avusturya'nn, 1908, 1912 ve 1913 de Srbistan'a indiremedii darbeyi, 1914te indirmek istemesi, barut fsn atelemeye yetti. Ne var ki, kan byk sava, Balkanlar zerinde mcadele etmekte olan her imparatorluun da, AvusturyaMacaristan mparatorluu, Rusya mparatorluu ile Osmanl mparatorluu'nun da sonlarn getirdi. Balkanlar mcadelesi, byk imparatorluu Balkanlar sahnesinden silmitir212

211

Fahir Armaolu, 20. Yzyl Siyas Tarihi (1914-1980) , c. I, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, Ankara 1994, s. 54. 212 F. Armaolu , a.g.e., s.695.

48

KNC BLM RUMELDEN TRK GLER A. RUMELDEN ANADOLUYA GLERN BALAMASI 1. 1877-1878 Osmanl Rus Savana Kadar Yaanan G Hareketleri G olaylar her lkede farkl zamanlarda ve farkl nedenlerden ortaya kmtr. Trkler XVIII. yzyl sonlarna doru g meseleleriyle kar karya kalmaya balamlardr. Trkiye'de muhacir meselesinin Avrupa'dan daha nce balam olmasnda Avrupa devletlerinin Osmanl Devleti'ne kar takip ettikleri siyaset nemli bir rol oynamtr. Trklerin Avrupa'daki topraklarndan karlmas deta Hristiyan leminde bir ideoloji gibi telakki olunmutur. Bylece, Trkiye'ye ilk g aknlar da, bata Rusya olmak zere Osmanl Devleti'ne komu olan devletlerin ftuhat emellerinden doan savalarla balamtr213. 1683-1699 yllar arasnda yaanan Osmanl Avusturya Savalar sonucunda Balkan ehirleri nemli zararlar grmt. Bunun sonucunda halk yaad blgelerden g etmeye balamtr. Bu ehirlerden skp, Edirneden sonra Mslmanlarn yaad en nemli ikinci merkezdir. Avusturyal General Piccolomininin skp ehrini yakmasyla ehrin nfusunun byk bir ksm muhacir durumuna dmtr. stanbula g eden muhacirler ise skp Mahallesini kurmutur214. Srp, Rum ve Bulgarlarn yapt zulmlerden sonra 1806- 1812 yllar arasnda 200.000e yakn Trk ve Mslman muhacir durumuna dmtr215. 1828- 1829 Osmanl Rus Sava srasnda da Ruslarn kasaba ve kyleri talan etmesi nedeniyle Gney Trakya Trkleri yurtlarn brakarak stanbula kamak zorunda kalmtr216.

N. pek, a.g.e., s.1. Nazif Hoca, skp maddesi, MEB, slm Ansiklopedisi, c. 13, stanbul 1986, s. 124. Yine Krklareli iline bal skp beldesi de Balkan gmenleri tarafnda kurulan bir yerleim yeridir. 215 A. Cevat Eren, Trkiyede G ve Gmen Meseleleri, Tanzimat Devri, lk Kurulan MuhacirKomisyonu, karlan Tzkler, Nurgk Matbaas, stanbul 1966, s. 33. 216 H. Y. Aanolu, a.g.e. , s. 33.
214

213

49

2. 1877-1878 Osmanl Rus Savandan ( 93 Harbi) Balkan Savalarna Kadar Yaanan G Hareketleri

Rusya XVIII. yzyln balarndan itibaren, zellikle Osmanl Devleti'nin zayflamasndan da faydalanarak, nce Karadeniz'in kuzeyini ele geirmek, sonra da Kafkaslara, Boazlara ve Balkanlar'a ksacas Osmanl snrlarndan gneye inmek politikasn gtmeye balamt. Bylece stanbul ve Boazlara yaklamay amalamtr217. 1787-1792 Osmanl-Rus savalar sonucunda Trkiye'ye kitleler halinde gler balad218. XIX. Yzylda eitli nedenlerle Balkanlardan, Krmdan, Kafkasyadan, Trkistandan ve dier Trk lkelerinden Osmanl Devletine g hareketleri olmutur219. Trk g tarihinin en nemli halkalarnda birini 1877-1878 Osmanl Rus Savandan sonraki gler oluturur220. 1877-1878 Osmanl Rus Savandan sonra g etmek zorunda kalan muhacir miktar hakknda kesin bir say vermek biraz zordur. Gnn gerektirdii artlardan dolay hi kimsenin yoldaki muhacirleri sayma imkn yoktu. Bu say ancak kesin bir yerleim salandktan sonra net olarak belirlenebilirdi. Avrupa ve Osmanl kaynaklarnda aklanan tahmini muhacir says 1.250.000 ile 1.253.500 arasnda deimektedir221. 1878 bahar ile 1879 sonu arasnda yerlerini deitirenlerin saysnn 1.300.000 i at tahmin edilmektedir. Gler Rumelinin etnografik yapsn da deitirmitir222. Glerin bir ksm karayolu ile gerekletirilmitir. Yaklak 25.000 kii hayvanlar ve eyalar ile birlikte Balkanlar zerinden Krkkilise ve orlu taraflarna sevkedildi. Eyas ve hayvan olmayanlar ise Varnadan denizyolu ile zmit ve

217 218

E. Ziya Karal, a.g.e., c. VI., s. 73. N. pek, a.g.e., s. 1. 219 A. Halaolu, a.g.e., s. 29. 220 N. pek, a.g.e., s. 1. 221 Justin McCarthy, lm ve Srgn , ev. Bilge Umar , nklap Yaynevi , stanbul 1998 , s. 104-105. N. pek, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri adl eserinde 1877-1879 yllar arasnda 1.230.000in zerinde g edenlerin olduunu belirtmitir. Bu tarihten sonra da gler devam etmitir. (Bkz. N. pek, a.g.e., s. 41) 222 N. pek, a.g.e., s. 129.

50

Mudanyaya sevk edildiler. Trenler ise ihtiyaca cevap veremedii iin ek seferler konulmutur. orlu stasyonununda 100.000 kiinin biriktii belirtilmektedir223. Rusyann, Bulgaristan Trklerine saldrmas, Rus asker politikasnn pratik, bilinli ve acmasz bir amac idi. Bulgaristanda ki Trk varlna son vermek iin cinayet ileme ve dehet sama yolunu takip etmilerdir. Bylece Trkleri ldrerek veya lm korkusuyla yurtlarndan karmay amalamlardr. Bu i iinde en uygun g olarak Kazaklar grmlerdir. Trk kyleri zerine giriilen Kazak saldrlar ou kez yrenin Bulgar kyllerinin ibirliiyle gerekletiriliyordu. rnein Hdr Bey kynde Kazaklar, Trklerin elindeki silahlar toplayarak Bulgarlara verdiler. Bulgarlar da bundan sonra kyn 70 erkeinden 15i dnda hepsini ldrdler. Kazaklar da kimsenin kamamas iin nlem almtr224. Sleyman Paa'nn, 4 Austos 1877 tarihinde, Sadrazam'a arzettii telgrafta ve ngiliz kraliyet deniz kuvvetlerinden Yzba Gunnet'in, Times Gazetesi muhabiri Austin'e 4 Austos 1877 tarihinde ektii telgrafta, Hain Boaz'a yakn olan Elifanl kynde Bulgarlarla Ruslar tarafndan korkun bir ekilde katledilen 120 kiinin cesetlerini grdklerini, gzel kadnlarn tecavze uradktan sonra ldrlp rlplak olarak yol kenarna brakldklarn ve bunlarn dnda ok sayda insan cesedinin kuyulara atlm olduunu belirtmektedirler. Ayrca, Osmanl ordusunun Hain Boaz'a doru geldiini haber alan Bulgarlar, esir aldklar otuz yan altndaki pek ok Trk kadn ve kk yataki ocuklar balkanlara kardklarn bildirmektedirler225. Sava ncesi Tuna ve Edirne Vilayetlerinde yaayan Mslman nfus toplam 1.500.000 civarndayd. 1877-1878 Osmanl Rus Sava srasnda sava ve katliamlar nedeniyle 515.000 kii Osmanl topraklarna yerletirilmitir. Bunlardan bir ksm eski topraklarna geri dnmtr. Sava srasnda 261.937 kii yani eski nfusun % 17si katledilmi ya da srgnler esnasnda lmtr226. Rus ve Bulgar saldrlarna direnme karar alan Rodoplu Rumeli Trkleri 16 Mays 1878de, Sultanyeri kazasnn Karatarla Kynde Rodop Trk Muvakkat Hkmetini

223 224

N. pek, a.g.e., s. 33- 35. J. McCarthy, a.g.e., s. 72-73. Bahsi geen Kazaklar , Kazakistan Cumhuriyeti halk olan Trk- Mool karm Kazaklar deildir. Rus Kazaklar farkldr. 225 lker Alp, Belge ve Fotoraflarla Bulgar Mezlimi ( 1878 1989 ), Trakya niversitesi Yaynlar, Ankara 1990, s. 19. 226 H.Y. Aanolu , a.g.e., s. 35.

51

(Rodop Trk Geici Hkmeti) kurdular. Amalar kurtulu savalarna, siyasal bir yap ve silahl direnilerine diplomatik boyut kazandrmakt227. Berlin Antlamasndan sonra Avusturya-Macaristann igaline braklan Bosna Hersekte Mslman Bonaklar eitli zulmler nedeniyle Osmanl Devletine g etmitir. 1882- 1900 tarihleri arasnda 120.000 kadar Bonak, anavatan olarak grd Osmanl Devletine g etmitir228. Balkan Sava ncesinde Srbistandan da g edenler olmutur. Osmanl Devleti gmenlerin emlak ve arazileri iin Srbistandan tazminat talep etmeyi kararlatrmtr229. Balkan Savandan nceki glerin nemli bir ksm da Girit Adasndan gerekletirilmitir. 21 Kasm 1898de Batl Devletlerin basksyla Girit zerk bir ynetim dnemi balamtr230. Gvenlii kalmayan halk Adadan g etmeye balamtr. 1913 ylna kadar yaklak 20.000 civarnda muhacir zmire yerlemitir231.

B. BALKAN SAVALARI VE SONRASI GLERN NEDENLER

Trkler yaklak 500 yl Balkan milletleriyle huzur iinde yaamtr. Fransz ihtilali ve d gler bu huzur ortamn bozmutur232. Doksan Muhacereti olarak da tarihimize geen bu g dalgas Balkanlardan Anadoluya ilk kitlesel g hareketidir. Doksan Muhrebesinin ilk gnlerinden balamak zere masum Trk halk kitlelerine kar giriilen acmasz katlim gayr-i insan mezlim hline dnmtr. Katlimlardan kurtulabilenler, igal edilmeyen blgelere, Rumeli ve stanbul istikametlerine doru mal ve mlkn terk etmi olarak sadece canlarn kurtarabilmek amacyla g etmeye balamtr233. Dou Rumeliden Trk askerinin ekilmesiyle birlikte Dou Rumelideki Trkler de blgeden byk lde g etmitir234.

H. Ba, a.g.e., s. 23. H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 37. 229 BA ,BEO, nu. 288980-288584, Safer 1329 / 22 Kanun-i sani 1326 ( 4 ubat 1911) , A. Halaolunun a.g. eserinden aktarlmtr. 230 F. Armaolu , a.g.e. , s. 563. 231 H.Y. Aanolu , a.g.e., s. 40. 232 Ahmet Akgn, Bulgaristanda Asimilasyon ve Zavall Pomaklar Adl Bir Risale, Balkesir niversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, c. 8, S. 13, m.1, s. 2, Balkesir 2005. 233 N. pek, a.g.e., s. 5. 234 H. Ba, a.g.e., s. 24.
228

227

52

Rusya, Bulgar devletinin kurulmas iin Trkleri Balkanlardan karma politikasn uygulamaya koymutur. 93 Harbinin sonrasnda 600.000den fazla Trk ge zorlanm, sava esnasnda 350.000 Trk vahice ldrlmtr235. Trk tarihinin ve Trk insannn vicdannda "Bulgar mezalimi ve "93 Gleri" olarak yer alan bu byk yldrma politikas gnmze kadar devam etmekte olan Trk Tarihinin en acl ve en unutulmamas gereken sayfalarndan birini tekil etmektedir236. 93 harbinden sonra Anadoluya srekli bir g hareketi meydana gelmitir237. G durup dururken meydana gelen bir olgu deildir. nsanlarn btn kurulu dzenlerini bozup i veya d glere kalkmalarnn nedenleri vardr. Etnik farkllklardan dolay bir ayrma tbi tutulup bask, zulm grme ve en korkuncu sistematik bir ekilde, etnik soykrma tbi tutulma, din farkllndan kaynaklanan bask ve zulmler, bir de ekonomik artlardan dolay hayat srdren artlarn zorlamas gibi faktrler, gn meydana gelmesini salayan sebeplerinden nemlileridir. Balkan Harbi ve sonrasnda bu saydmz etkenlerin birok yerde tmnn birden grlmesi zerine XX. yy. Avrupa Tarihinin en nemli g srelerinden biri de balam oluyordu238. Zaman zaman byk kitlelere ulaan bu g hareketi bar zamannda bilhassa Rum ve Bulgar komitaclarnn basklarndan kaynaklanan bir durum haline gelmitir. Nitekim Bulgaristan snrlar iinde kalm olan 100 hanelik Kkky halk Bulgar askerlerinden grdkleri zulme dayanamayarak kylerini terk ederek Anadoluya g etmitir. Bulgaristann eitli blgelerinde g edenlerin artmas kendilerine yaplan zulmlerden kaynaklanmaktadr. Yerlerine de derhal Bulgarlar yerletirilmitir239. Balkan Sava esnasnda gerek Bulgar askerleri gerek komitaclar eitli bahanelerle halka zulm etmekte, akla gelmeyecek zulmler yapmaktayd. Savata esir edilen Bulgar askerlerinin ceplerinden kpe ve yzklerle ssl kulak ve parmaklarn kmas zulmn derecesini gstermesi asndan nemlidir240.

235 236

A. Akgn, a.g.m., s. 3. N. pek, a.g.e., s. 10. 237 A. Akgn, a.g.m., s. 3. 238 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 61. 239 A. Halaolu, a.g.e., s. 29. 240 A. Akgn, a.g.m., s. 3-4.

53

J. McCarthynin dine dayal millet sistemine gre, Balkan Savalarndan nce vilayetlerdeki nfus oran aadaki gibidir241. Tablo III : Osmanl Avrupasnda 1911 Ylnda Vilyetlerdeki Din Temeline Dayal Millet Nfuslar Vilyet EDRNE SELANK YANYA MANASTIR KODRA KOSOVA TOPLAM Mslman 760.000 605.000 245.000 456.000 218.000 959.000 3.242.000 Rum 396.000 398.000 331.000 350.000 11.000 93.000 1.558.000 Bulgar 171.000 271.000 ------246.000 -------531.000 1.220.000 TOPLAM 1.427.000 1.348.000 561.000 1.065.000 349.000 1.063.000 6.353.000

Balkan Savalarndan nceki duruma bakldnda Mslmanlarn ounlukta olduu grlmektedir242.

Tablo IV : 1911de Osmanl Avrupas ( Dine Dayal ) Millet Ayrmna Gre Yzde Oranlar MLLET Mslmanlar Rumlar Bulgarlar Dierleri YZDE ORANI % 51 % 25 % 19 % 5

Balkanlardan gn en byk sebebi Rusya ve onun Panislavist akmn emsiyesi altndaki Hristiyan Balkan devletlerindeki Trk dmanl taassubudur. Bu noktada
J. McCarthy , a.g.e. , 144. Not : Toplam saylarn iinde Yahudiler ve Katolikler gibi, tabloda grlmeyen topluluklarda hesaba katlmtr. 242 J. McCarthy , a.g.e. , 145. * Not : Yazar Makedonyann Bulgarcaya ok yakn bir dil konuan Slav halkn Bulgar kilisesine bal olduklar iin, Bulgarlara eitlenmektedir.
241

54

Trklerin Balkanlar terk etmesinin sebepleri Byk nder Mustafa Kemal Atatrk'n 23 Eyll 1923'de Hakimiyet-i Milliye gazetesine verdii demete yle ifade edilmektedir: Asrlardan beri dmanlarmz Avrupa kavimleri arasnda Trklere kar kin ve husumet fikirleri telkin etmilerdir. Bat zihniyetine yerlemi bu fikirler hususi bir zihniyet meydana getirmitir. ...Avrupa'da Trk'n her trl terakkiye hasm bir adam olduu, manen ve fikren geliime gayri msait bir adam olduu zannedilmektedir. " demitir243. 1. Sivil Halka Yaplan Mezalimler Balkanlarda sivil halka kar yaplan mezalim Balkan Savalarndan ok daha nce balamtr. Trkler arasnda huzur kalmamtr. Bu yzden Balkanlardan nce Edirneye oradan da stanbula gler yaanmaya balamtr. Balkan Savalarnn balamas ve Osmanl Devletinin yenilmesiyle birlikte gler daha da hzlanmtr. Balkan Savalar Osmanl Devleti ve Rumelide yaayan Trkler iin byk bir felakete dnmtr. Savalardan yararlanan Balkan milletleri yapt zulmlerle Rumelide yaayan Trk ve Mslmanlar yaklak 550 yldr yaadklar topraklarndan g etmeye zorlamtr. Hikmet gazetesi 14 Ekim 1912 tarihli nshasnda 30 seneden beri Bulgarlar Mslmanlar kovma plann eksiksiz yerine getirmektedir. Bu defa da 30-40.000 Mslman trl vahetlerle hicrete mecbur edecekleri anlalyor diye yazarak durumun vehametini aklamtr244. Mslman nfusa kar katliam yapldndan Rumeliden g kanlmaz olmaktayd. Balkanlarda bata Ruslar olmak zere btn Balkan milletlerinin Trk topraklarnda atacaklar her adm Trk ailelerin yok olmasna ve ocaklarnn snmesine yol amtr. ifti olan ve kazancn topraa bal olarak srdren ahalinin lm tehlikesi olmakszn, her eylerini kaybedip byk skntlara katlanarak g etmesinin, vatanlarn gzleri yal olarak terk etmelerinin tek nedeni Trklere ve Mslmanlara uygulanan mezalimdir245. Osmanl Devleti yaklak 550 yl boyunca snrlar iinde yaayan milletlere byk bir din hogr gstermitir. Buna karlk hemen hemen hi takdir grmemitir. Tam tersine
243 244

Hakimiyet-i Milliye gazetesinden aktaran H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 61. Hikmet, 74, Tern-i evvel 1328 (14 Ekim 1912 ) . s. 3, gazeteden aktaran A. Halaolu, a.g.e., s.31-32 . 245 T. Byklolu, a.g.e., s. 20.

55

bunun karl olarak byk bir bedel demek durumunda kalmtr. Byk Devletler, Osmanl Devletinin i ilerine karmak iin bahane olarak Hristiyan milletlerinin koruyuculuu bahanesini kullanmtr. Balkan milletlerinin Trk ve Mslman halka eziyetler yaparak g ettirmek istemesini tetikleyen olaylarn geliim srecini yle sralayabiliriz. 1- Osmanl Devletinin XIX . yzylda ekonomik ve asker gcn kaybetmesi, 2- Rusyann panislavizm politikas gerei emperyalist yaylmas, 3- Fransz htillinin ortaya kard milliyetilik akmnn etkisidir. Osmanl Devleti, eer eski gcn kaybetmemi olsayd Trk ve Mslmanlarn ldrlmesini ve memleketlerini terk etmesini nleyebilirdi. Dmanlardan gelen srekli asker basklar hzl deiimi zorunlu kld halde devam eden savalar bunu gerekletirmeye izin vermemitir. Aznlklar arasndaki milliyetiliin yaylmasna ve Rusyann Osmanl Devletinin zararna topraklarn geniletmesine Osmanl Devletinin eski gcn kaybetmesi imkan salamtr246. XVIII. yzyln son eyreinde yaplan savalardan Osmanl Devleti'nin yenik kmas Rusya ve Avusturyada Osmanl Devletinin eski askeri gcn kaybettii fikrini kuvvetlendirdi. Bundan sonra Rusya ve Avusturya'nn d siyasetinin temel amac Avrupa'dan ve Balkanlardan Trklerin karlmas zerine kuruldu. Yukarda saydmz nedenlerden dolay Srplar, Karadallar, Yunanlar ve Bulgarlar frsat bulduka ayaklanarak emellerini gerekletirmek iin Trklere kar cinayetler ilemekten geri durmamlardr. Bu olaylarn gereklemesinde byk devletlerin tutumlarn da gzard etmemekte fayda vardr. Dier bir deyile glerin balamasnda en nemli faktr emperyalist devletler tarafndan Trklere kar takip edilen tehcir politikasdr247. Mezalim hareketlerinin en by tarihlerimize 93 harbi olarak geen 1877-78 Osmanl-Rus Harbi'ndeki Rus ve Bulgar mezalimidir. Daha sonraki en byk yok etme faaliyetleri ise Balkan harbi sonrasnda meydana gelenlerdir. Balkan Savalar srasnda ve sonrasnda ise zellikle Bulgar ve Yunanllarn Trk ve Mslman halka ynelik basknlar n plana kmtr. Basknlar srasnda yaplan katliamlar rneklendirerek incelersek yaplanlarn ne kadar byk bir vahet olduunu daha iyi anlayabiliriz.

246 247

J. McCarthy, a.g.e., s. 4- 5. A. C. Eren, a.g.e., s. 32- 38.

56

a) Bulgar Mezalimi Balkan kavimleri iinde, hem 1877-78 hem de 1912'de yaptklar mezalim asndan deerlendirdiimizde Bulgarlar ilk sray alr. Bu tarihlerde mezalimden bahseden yerli ve yabanc kaynaklarda en ok geen Bulgar zulmdr. 93 Harbi'nde Bulgarlarn en byk yardmcs ve tevikisi ise Ruslar olmutur248. 93 Harbinde Trk ve Mslmanlara uygulanan mezalim, Balkan Savalarndaki ikence ve cinayetlerin daha dorusu Trkleri Balkanlardan karmak iin uygulanm olan sistemli yok etme politikasnn ilk aamas olmutur. Trkleri Balkanlarda yok etme politikasnn en byk aamas ise Balkan Savalar ile zirveye kmtr. Bulgarlar, Balkan Harbi'nde Mslman Trkleri bir taraftan katlederken dier taraftan da katliamdan kurtulanlar din deitirmeleri ve Bulgarlamalar iin zorlamlardr. Hristiyanl kabul etmemekte srar edenler ise dvlm, hapsedilmi ve para cezasna arptrlmtr. Bulgar idarecileri Trkleri Hristiyanlatrmak iin akla gelebilecek her vastay kullanmtr. Bulgar papazlar da hem telkin yoluna, hem de ikencelere bavurmulardr. Bu ar basklara ramen direnenler ise acmaszca ldrlmtr249. atalca'ya kadar ilerleyen Bulgar ordular ve onlara yardm eden Bulgar komitecileri Trakya'da ve ayrca Makedonya'da katliamlar yapmlard. Bu katliamda lenlerin says kesin olarak bilinememekle birlikte Anap adl Macar gazetesinin 7 ubat 1913 tarihli saysnda yaynlanan rapora gre sadece Makedonya'da 60.000 Arnavut, 40.000 Trk kltan geirilmiti250. Hi abartmakszn denebilir ki, Kavala ve Drama yrelerinde Bulgar

komitaclarnn ve yerel Hristiyan halkn elinden ile ekmemi tek bir Trk ky bile yok gibidir. Erkeklerin hemen hemen tamam kymdan geirilmitir. teki ehirlerde ise, rza gemeler ve talan etmeler olmutur. Kavala blgesinde, Kavala Trklerinin komitaclar tarafndan, daha nceki raporlarda bildirildii zere, ldrlmelerinin yan sra, Pravita'da yaklak 200
248 249

N. pek, a.g.e., s. 17. . Alp, a.g.e., s. 88- 90. 250 H. Y. Aanolu , a.g.e., s. 69.

57

Trkn ve Sar aban'da bir o kadarnn kymdan geirildii haber alnmtr. Drama blgesinde, atalca, Doksat ve Krlk Ova'da ok sayda Trk ldrlmtr. Bu cinayetlerin ou, Bulgar igalinden hemen sonra gereklemitir. Hristiyan balaklarn hepsi, kylerde yaayan Mslmanlar geni kapsaml kyma giritiler. rnein, Avrathisar ve Doyran yresinde Bulgarlar, yaygn lde kym yrtmlerdir. Rayanova'da hemen hemen bir tek Mslman erkek bile canl braklmamt. Korkut kynde, kadnlarla ocuklardan da birounun yan sra, ky erkeklerinin tm camide ve saman ambarlarnda toplanp diri diri yakldlar. Demirhisar'da, 64 Trk bir araya toplanarak bir kahvehaneye gtrlm ve orada yaklarak ldrlmlerdir. Toplu halde yakma yntemi, Bulgarlarn Rainovo, Kilkis ve Plantza'da Mslmanlar iin yeledii bir infaz eklidir251. Bu yntemin bir rneini de Bulgarlar Dedeaata gerekletirmiti. Dedeaa Osmanl ordusu terkettikten sonra, ehre Bulgar askerleriyle komitaclar girmiler ve Trkleri katletmeye balamlardr. Sadece sokaktaki llerin says drtyzn zerine kmtr. Ayrca yz kadn, kz ve ocuu camiye doldurup diri diri yakmlardr252. Mslmanlarn evlerini ve camileri yakmak iin de dinamit kullanmlardr253. Balkan Harbi'ni yakndan izleyen bir gazeteci olan Leon Troki, yazlarnda dier Balkan kavimlerinin yapt zulmler gibi Bulgarlarn yaptklarn da kyasya eletirmitir. Bulgarlarca yaplan kymlarn varln Avrupa'ya anlatma ynnde gazetecilere uygulanan yasa ve yaplan mezalimleri de eletirmitir. Bulgar st dzey yneticilerinden Todorov'a 12 Aralk 1912 tarihli gazetesindeki kesinden ak mektuplar yaynlayarak buna kar kmtr. Troki, savan en banda Rodop blgesindeki Bulgar kuvvetlerinin tamamen sivil halktan oluan bir Pomak kyn top ateiyle tamamen yok ettiini, Dimetoka'da bir svari blnn silahsz sivil halk nehir iine srkleyip yaban rdei avlar gibi ldrdklerini yazmaktadr. Casuslarn hakkndan gelmek bahanesiyle Trnova ve Krcaali yrelerinde Bulgarlarn karlatklar Trklerin yollarda elleri arkadan balanarak, boazlarnn boyun kemiklerine kadar kesildii,
251 252

J. McCarthy, a.g.e. , s. 150. . Alp, a.g.e., s. 102. 253 J. McCarthy, a.g.e., s. 162.

58

ocuklarn yal Trk kadn ve erkeklerin kafalarna aldklar darbelerle evlerinin yannda ldrldkleri de yine bu yazda belirtilmektedir254. Kavala ile Drama arasnda bulunan, Doksad kasabasnda yaayan Trklerin birou, Bulgar igali srasnda vahi bir surette, Kk Ormanda ehit edilmilerdir. Ayrca, Bulgar askerleri, eraftan sekiz kiiyi bir ipe balayarak, Poyran (Puyran) adndaki dere kenarna gtrmlerdir. Bunlar nce kurunla ehit etmiler, sonra balarn ve vcutlarn baltalar ile paralara ayrarak, Poyran deresine atmlardr255. Bulgarlarn Mustafapaa'y aldktan sonra o havalideki orman ve sazlklar atee vererek gizlenen muhacirleri ldrdkleri, kamaya alan kadn, oluk, ocuk ihtiyarlardan oluan 200 kiiyi yakalayarak kuruna dizdikleri anlatlmaktadr. Balkan Harbi esnasnda Bulgarlar, nce kendi topraklarnda yaayan Mslmanlar katletmilerdir. Bununla da yetinmeyerek daha sonra ele geirdikleri Makedonya, Bat Trakya ve Dou Trakya'da yaayan yerleik Mslmanlar ve buralara snan muhacirleri ayrm yapmadan frsat bulduka, ya da planl bir ekilde katlediyorlard. Bulgar eteleri de getii Mslman blgelerinde eitli zulmler yaparak Trkleri ldrmlerdir. Bu ekiyalar Klk yaknlarnda bulunan slm karyesinde (ky) btn erkek, kadn ve ocuklar katletmitir256. Balkan Savalar srasnda sadece Rumeliden gler yaanmamtr. Savalarn devam ettii Trakya blgesindeki kyller de yiyeceklerini alarak kylerini terketmi dalara kaarak saklanmtr257. Ky ve kasaba sakinlerinden bazlar stanbula g etmitir258. Balkan Sava srasnda Babaeski'de bulunan Alman Binba Hochwaechter, o gn grdklerini yle anlatr : stasyonda korkun bir hava esiyor. Yerli halkn hepsi kam. Kadn ve ocuklar manda arabalaryla uzun kollar halinde demiryolu boyunca ya da kestirmeden Tekirda'a gidiyorlar. Kyleri yanm, yersiz yurtsuz gnlerce oradan oraya ya dolayorlar. Karklk gittike artyor, manzara tam sefalet ve perianlk. ocuklar yar plak, kadnlar amurda plak ayak259.

254 255

H .Y. Aanolu, a.g.e., s. 70. Leon Trokinin kitabndan aktarmtr. . Alp, a.g.e., s. 108. 256 . Alp, a.g.e., s. 31. 257 . Artu, a.g.e., s.162. 258 A. Andonyan, a.g.e., s. 480. 259 . Artu, a.g.e., s. 132.

59

Bulgar askerlerinden kaabilenler canlarn zor kurtarmtr. Kaamayan vatandalarmz ise vahice katledilmitir. Bulgar ordusu atalca Savalar srasnda, Lleburgaz, erkezky ve Sinekliye kadar olan yerleim blgelerini yakp ykmtr. Halka ikenceler yaparak ldrmtr. Yerleim yerleri yaklmtr. Dumanlar kan harabelerden, yaklm evlerde kanl, delik deik olan evlerin duvarlarndan kadn salar sarkmaktadr260. Bu olayda gstermektedir ki Bulgarlar getii her yerde vahice saldrlarn devam ettirmitir. Baz Trk kylleri geriye dn ihtimalleri olsa da tehlike geene kadar ky ve kasabalarn geici olarak terk ederek hayatlarn kurtarmlardr. Vatanlarn terk etmeyerek daha sonra geri dnmeyi dnmektedirler. Ancak birou geri dndkten sonra Serez'de olduu gibi ldrlmekteydi. Tekrar geri dnme ans olmadn gren halk istemeyerek de olsa yzyllardr atalarnn ve kendilerinin yaad topraklar terkederek g etmek zorunda kalmtr. Yaanan zulmler sebebiyle geri dn olmamak zere g etmek kanlmazd. Aralk 1912'de Serez'de, Osmanl birlikleri ekildikten sonra Mslmanlar ehri savamadan Bulgarlara teslim etmiler, ancak kymdan kurtulamamlard. Trk ve Yunan kaynaklarna gre burada ldrlen yerleik ahali ve muhacirlerin says 5000 civarndadr. Serez'de 800 Mslman boazlanm Cuma-i Bala, Petri, Menlik gibi kasabalarda ne bir Mslman, ne bir cami, ne de bir Mslman evi salam kalabilmitir. Bulgarlarn sk kulland bir zulm taktii de camileri iindeki Mslmanlar ile havaya uurmakt261. Serez'i ele geiren Bulgarlar ehrin ileri gelenlerinden din adam, avukat, banka mdr vb. 200 kiiyi tutuklamlar ve ikencelerden sonra ldrmlerdi. Havsa'da ldrdkleri Mslmanlarn cesetlerini kuyuya atmlar ve stlerine de Trk mezarlklarndan sktkleri mezar talarn ymlardr262. Serezde yaanan olaylar bu katliamlarn dier ehirlerde de yapldn

dorulamaktadr Dedeaan durumu da Serez'le ayn olmutur. Kentin Mslman halkndan ve snmaclardan belki 3.000'i ldrld. Mslman evlerini ve camileri

260 261

. Alp, a.g.e., s. 31. J. McCarthy, a.g.e., s. 161-162. 262 . Alp , a.g.e., s. 31.

60

ykmak iin dinamit kullanld. Kentte yaayan Rumlar da Mslmanlarn maln talan etmekte olan Bulgarlara katldlar263. ngiliz Ariv belgelerindeki konsolosluk raporlarnda bildirildiine gre Serez'e snm bulunan muhacirler Bulgarlarn gvence verip, muhacirlerin memleketlerine serbeste geri dnebileceklerini ilan etmeleri zerine, Serez'e snm Melnik'li Trklerden kalabalk bir kitle dne yolculuuna balamtr. Petri yaknlarna geldiklerinde kylerinin yaklp ykldn renmilerdi. Bu srada onlar konaklama esnasnda basan Bulgarlar bu muhacirlerden 200 kadarn ldrmlerdi. Ayrca Struma - Karasu rma kysndaki Orman iftlik'te 1200 kii daha kymdan geirilmi ve cesetlerinin rmaa atld sylenmitir. Serez'deki makamlardan aldklar serbest gei belgesiyle kylerine dnen Hatunca kylleri ise drt gn evlerinde kaldktan sonra nce soyulmular sonra da tamam kymdan geirilmiti264. Bu tr kylerin toptan yok edilmesine dair pek ok bilgi mevcuttur. Drama ve Serez sancaklar arasnda 87-100 haneli bir ky olan Yrkler Ky'nn Trk ahalisinin tamam Balkan savanda Bulgarlarca katliama uramlard265. Daily Telegraph gazetesi muhabiri, Gelibolu civarndaki gmenlerin durumunu "Bu bedbaht insanlarn duar olduklar sefaleti tasfir etmek mmkn deildir. Bunlarn hemen cmlesinin erkekleri ya muharebede, yahutta vahi komiteciler ve yerli Rum ve Bulgar hristiyanlar tarafndan katledilmilerdir" diye anlatmaktadr. Devederesi-Kurtky ynnde gnderilen mlzim-i evvel Rauf Efendi'den 26 Temmuz 1329 tarihli ve 129 numaral arizaya eklenen raporda da, Mslman kylerinde erkeklerin ounun Bulgarlarca ldrld, halkn rz, can ve mallarna saldrd ve tahrip edildii bildirilmektedir266. Bulgarlar Balkan Savalar srasnda Trakya'da da bir ok zulm yapmtr. Fransz yazar Pierre Loti Edirne'nin geri alnmasn ve grdklerini Daily Telegraph gazetesine ektii bir telgrafta yle anlatyordu. "Hristiyan kurtarclar birka ay iinde bu kadar tahribat yapmak iin kim bilir nasl bir vahi hrsla almlardr. Bulgarlarn istilasndan evvel Trakya ovalarnn nfusa kalabalk ve mreffeh hayatna malik bir vilayet olduu malumdur. Fakat bu gn hibir ey yok. Beni Edirne'ye gtren otomobilde hibir insan yz grmeden kilometrelerce

263 264

J. McCarthy, a.g.e., s. 162. J. McCarthy, a.g.e., s. 180. 265 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 73. 266 A. Halaolu , a.g.e., s. 40.

61

yol aldk. Yalnz orada burada iskeletler, ta ynlar gze arpyor. Bu viranelere yaklatka enkaz arasndan rkek yzl bir zavall meydana kyor. Mesela Havsa da cami ve minaresi yklm, mezarlar dahi alarak kirletilmi, kyn binden fazla ahalisinden yalnz krk kurtulmutu diye yazmtr 267. Yine Bulgarlar Edirneyi ele geirdikten sonra tutsak ettikleri askerlere ar eziyetler ederek birounu vahice katletmitir. Askerlerin tutuklu bulunduu adada ynlar halinde cesetler, kn ortasnda akta uyuyan insanlar ve bu insanlara ektirilen dehet verici ileler Avrupal gzlemciler tarafndan belirlenmitir268. Tunca nehrinin kk bir adasnda hapsedilmi esir askerlerden ou hasta, yaral, bitkin halde olmalarna ramen, ne tedavileri yaplm, ne de serbest braklmlardr. Bunlara ekmek ile su dahi verilmemitir. A karnlarn, aa kabuu kemirerek ve otlar yiyerek doyurmaya almlardr. Bunlardan birou alktan aa kabuu kemirirken, aalarn dibinde hayatn kaybetmitir269. 1913 ylnn Nisannda, tutsak dm askerlerden yaklak yars canl kalabilmiti. 6000'i adadaki kampta, bir dier 15 000 - 20 000 aras tutsak, rman kylarnda gnde 200 kii lmekteydi. Kalan askerler ise bilinmeyen bir yere doru, yrtlerek yola karlmlar ve ldrlmlerdir270. Balkan Savanda katliam ortaklklarndan birisi de Bulgarlar ile Ermeniler arasnda gereklemitir. Daha nceleri Anadolu'da Sason'da Trklere kar savam ve sonra durumun deimesiyle Sofya'ya kam olan Andranik Ozanyan adl eteci Ermeni'nin nderliinde oluturulan 230 kiilik gnll Ermeni bl Makedonyada rgtlenerek nce Krcaali'ye sonra da Trk snrn geerek savaa yolland ve bunlarn yaptklar zulmlerle adlarn duyurmulardr. Osmanl dmanlndan bu ble katlmak iin dnyann her yerinden gelen gnlller nasl ev ve kyleri yaktklarn ve insanlar nasl katlettiklerini Leon Troki'ye anlatmtr. Yazar da bunu 19 Temmuz 1913 tarihli gazetesinde yazmtr271. Mslmanlara kar besledikleri kin ve nefret Ermeni ve Bulgarlarn beraber hareket etmesine yol amtr272.

267 268

H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 74 . J. McCarthy, a.g.e., s.158-159. 269 . Alp, a.g.e., s. 131. 270 J. McCarthy, a.g.e., s.158-159. 271 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 74 - 75. 272 William M. Pckthall, Harpte Trklerle Birlikte, ev. Kemalettin Yiiter, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1990, s. 53.

62

Kumanova ile skp arasnda ise 3000 kiiyi katletmilerdir. Selanik'teki tarafsz devlet konsoloslarndan alnan bilgiye gre 130.000 Mslmandan 20.000ini acmaszca katledilmitir273. Bulgarlarn yaptklar mezalimin en korkun boyutlarndan biri de kadn ve kzlara uygulanan tecavzlerdi. Selanik havalisindeki btn kylerde anne ve babalarnn nlerinde kadn ve kzlarn iffetleri komitaclar tarafndan kirletildi ve daha sonra ou ldrld. Baz yerlerde sadece 13 yana kadar olan kzlara tecavz edildi274. Yine Balkan Savalar srasnda stanbulda olan Alman seyahat yazar William M. Pckthall grd vahet olaylarn yle aktarmtr. Paavralar iinde her eyden yoksun olan insanlar, canlarn kurtarmak iin akn akn Trkiye'ye g ediyorlard. Arkadam Ali Haydar Mithat'n iftliine snan sefil kalabalk arasndaki her kz ve gen kadnn rzna geilmiti ve onnde olan kzlar tecavz edildiklerinden hamile kalmlard. Bizim kyde pek ok muhacir grebilirdiniz. Byle perian insanlar iin, istasyonda tren bekleyenler arasnda, onlara yardm toplamak iin tepsiler dolatn grmek olaand. Bir gn, ayn ekilde elinde tepsisi olduu halde ok mkemmel birisi, benim de yardma katlmam iin yanma gelmiti. Bu mkemmel insann dilini kesmilerdi. Daha sonra, kulaklarnn da kesildiine kanaat getirdim. nk bana uzun bir kalpak geirmiti275. Bu olaylar Bulgarlarn sergilemi olduu vaheti gzler nne sermektedir. b) Yunan Mezalimi Yunanistan'n bamszlk sava, Osmanl-Rus savana bal idi. 1828'de balayan sava sonunda imzalanan Edirne Antlamas (1829) ile Osmanl Devleti Yunanistan'n muhtariyetini tanmak zorunda kald. Bu durum Rusya'nn Balkanlar'da prestij kazanmas demekti. ngiltere hkmeti derhal harekete geerek Londra'da Fransa ve Rusya'nn da katlmasyla bir konferans yaplmasn salad ve 3 ubat 1830'da Yunanistan' bamsz bir devlet olarak iln eden Londra protokol imzaland. Byk

273 274

A. Halaolu, a.g.e., s. 33. H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 79. 275 William M. Pckthall, a.g.e., s . 46.

63

devletler, bu bamszl Mays 1832'de yaplan bir antlama ile Babli'nin de tanmasn saladlar276. Bamsz bir Yunanistann kurulmas Osmanl mparatorluunun dalmasnda bir balang noktas olmutur. Bu olay dier Balkan Devletlerinin bamszlklarn kazanmak ynndeki faaliyetlerini arttrmtr277. Yunanistan Devletinin kurulmasyla Osmanllar, Ege Denizi sorunuyla kar karya kald. Daha nce Trk Gl olan Ege Denizinde Yunanllarda rakip olarak karmza kt. Osmanl Devleti, Karadenizde olduu gibi Ege Denizinde de kuatlm duruma dt278. Yunanllarn yapt mezalim, Balkanlarda daha sonraki ayaklanmalar iin bir model ortaya koydu. Ulusal bamszl salamak uruna, blgeleri Trk nfusundan arndrmak politikas; 1877-78, 1912-13 ve 1919-23 savalarnda yeniden kendini gsterdi. Daha sonraki savalarda, ama, 1821'deki Yunan ayaklanmaclarnn amacyla ayndr. Amalarn gerekletirmede bir engel olarak grlen etnik ve dinsel Trk toplumunu yok ederek, kendi iinde birlik gsteren bir ulus yaratmaktr. Kukusuz, Trklerin iftliklerini ve mallarn mlklerini sahiplenmek istei de, nemli bir etken olmutur279. Balkanlarda Trkleri yok etmeye ynelik faaliyetler 1821 Yunan ayaklanmasyla balar. Yunan ayaklanmasnn kendine zg nitelii, Mslmanlarn etnik temizlie tabi tutulmas ve srlmesi olaylarnn ilki olmasdr. Bu ayaklanma Osmanl'ya kar giriilen ulusal ayaklanmalarda izlenen bir model de oluturmutu. Dier Balkan Devletleri bu mezalimi arttrarak devam ettirmitir. Yunanl Bapiskopos Germanos'un da teviki ile Yunan saldrlar acmaszca devam etmitir. Trklerden sadece, belirtilmi yerlere snabilenler sa kald. Bunlar, Osmanl garnizon birliklerinin elinde bulunan, Atina Akropolis'i gibi tek tk birka yere, aileleriyle birlikte, katlar. Byleleri ya kuatmaya alnd ve sonradan ldrld, ya da pek az Osmanl glerince kurtarld. Missolonghi'de, Vrakhori'de Trkler, ikenceyle ldrldler280. Bir Yunan subay Trk ocuklar ve kadnlarnn vaftiz edilmek iin ikesteye gnderildiinden bahsetmektedir. Erkeklerin ise ikestede ldrldn anlatr281. Yunanistandaki Trklerin telef edilmesi, sava zamannn olaan bir ldrme olay deildi. Trklerin hepsi, kadnlar ve ocuklar da o arada olarak, Yunan
276 277

Halit Eren, Bat Trakya Trkleri, Yaynevi belirtilmemitir, stanbul 1997, s. 45. F. Armaolu, a.g.e., s. 186. 278 Ahmet Eyicil, Siyasi Tarih, Gn Yaynlar, Ankara 2005, s. 138. 279 J. McCarthy, a.g.e., s. 12. 280 J. McCarthy, a.g.e., s. 8-9. 281 Bekir Fikri, Balkanlarda Tedhi ve Gerilla GREBENE, Belge Yaynlar, stanbul 1976, s.157.

64

etecilerince alnp gtrlyor ve ldrlyordu. Tek istisna, az sayda kadnla ocuun kleletirilmesi idi. ou kez ilenen cinayetler nceden tasarlanarak ve soukkanllkla ileniyordu. Kasabalarn Trk halknn tm toplanp kasabadan, uygun bir yere yrtlyor ve orada kymdan geiriliyordu. Tripolitza'da gn boyunca zavall Trk yerleimciler, bir vahiler kalabalnn ehvetine ve zulmne teslim edildiler. Ne cinsiyet ne de ya ynnden bir ayrma yapld. Kadnlarla ve ocuklar bile ldrlmeden nce ikenceden geirildiler. Kym ylesine byk lekteydi ki, etecilerin lideri Kolokotrones'in kendisi bile, kasabaya girdiinde yukar hisar kapsndan balayarak atnn aya hi yere demediini sylemektedir. Her yatan ve cinsiyetten aa yukar 2000 kii, ounlukla da kadnlar ve ocuklar, gaddarca toparlanp bitiik dalardaki bir dere yatana gtrlerek orada koyun gibi boazlandklar yazlmtr282. lenen cinayetler, hesapl kitapl siyasal eylemlerdir. Yunanistandaki Trkler, sadece Yunanllara ait ve bamsz bir Yunanistan yaratma amacna uzanan yolda bir engel olarak grlyordu. Her ne kadar lmlerin says hakkndaki hesaplamalar kesin bilinmiyor ise de, Yunan ayaklanmaclar tarafndan ldrlm Mslmanlarn saysnn 25.000'i getii anlalmaktadr283. Yunanllarn uygulad vahet Balkan Savanda da devam etmitir. Bu konuda Yanya'da bulunan bir Rum eczac yaptklarn yle anlatmtr. " Her gece sekiz-on Trk Osmanl kzn alata alata soymak, oynatmak, tehdidle ikenceler ile onlar meyus etmek. Yanya dt zaman mterilerimin kaplarn alp onlar himaye etmek istediimi belirtince, beni Osmanl dostu bildikleri iin mcevher, para ve aileleriyle evime geldiler. Bunlardan erkek olan 7 kiiyi su kuyusuna yuvarladm. ihtiyar kadn boazladm. Biri yzba hanmyd ve hamileydi. rlplak soyunmak ve oynamak istemedii iin tekmeledim, ocuunu drd. Dier Trk kadnlaryla mcevherlerinin yerini gstermek artyla rzlarna tecavz etmemek zere bir anlama yaptm. Btn mcevherler geldikten sonra anlamay bozdum..." 284 diyerek ne kadar Trk dman ve iki yzl olduunu gstermitir. Oysa Trkler yzyllarca blgede yaad halde dillerinde, inanlarnda byk bir hogr gstererek dier milletlere insanca davranmtr.
282

Allison Philipsin The War Of Greek ndepedence adl kitabnda nakleden J. McCarthy , a.g.e., s. 10-11. 283 J. McCarthy, a.g.e., s. 11. 284 Trkn Siyah Kitab Yunan Mezaliminden nakleden H. Y. Aanolu, a.g.e., s. 65.

65

Yine Yunanllar Pravita kazasndaki Trkleri toplayp Kasrup aynn yatana gtrerek hepsini ldrmlerdir285. Bir Yunan subay anlarnda grev yapt Selanikte klada tutuklu bulunan askerleri st kata yerletirerek alt kattaki top cephaneliini havaya uurduklarn gnlne yazmtr. Daha sonra da halk camiye kapatarak caminin drt tarafn gazya dkerek yaktklarn kamaya alanlar da snglediklerini anlatr286. Yunan ordusunun barbarl artarak devam etmitir. Bulgaristan snr yaknlarndaki Akanyel kyne baskn dzenleyerek teslim aldklar erkekleri ldrmlerdir287. Yunanllarn Balkan Savanda Ege Adalarn ele geirdikten sonra orada bulunan Mslmanlara da trl eziyetler etmilerdir. Midilli adasnda birok Mslman atee atlarak yaklm, Limni adasndaki 9 Mslman susuz yere idam edilmi, adadaki 800 Mslman ise trl eziyetler yaplmt. Osmanl Devletinin Balkanlardaki topraklarn ele geirme fikrinden baka Yunanllar tahrik eden ikinci bir unsur da asrlarca Osmanl ynetimi altnda kalmann verdii efendiye kar duyulan kindir. Bu kin de tamamyla hakszdr. nk Osmanl Devleti hi bir zaman gaddar bir efendi olmam, kelimenin tam mansyle efendi bir efendi, elebi bir efendi olmutur. Bu efendilikten de en ok Yunanllar faydalanmlardr. Osmanllar, Yunan varln halk ile, kilisesi ile, kltr ile, topra ile adeta itina ile korumulardr. Fakat buna karlk Trklerin grd sadece dmanlk olmutur. Yunanllar bu dmanlklarn Osmanllarn son devrinde masum mahall Trk halkna kar giritikleri vahet ve katliamlarla aa vurmulardr. Onlar bir yeri halk ile beraber igal etmek yerine, halkn imha ederek igal etmek metodunu benimsemilerdir288.

285 286

J. McCarthy, a.g.e., s. 153. Nesime Ceyhan, Balkan Sava Hikyeleri, Selis Kitaplar, stanbul 2007, s.163. 287 Georgias Nakracas, Anadolu ve Rum Gmenlerinin Kkeni, Kitabevi Yaynclk, stanbul 2005, s. 237. 288 Muharrem Ergin, Trkiyenin Bugnk Meseleleri, Trk Kltrn Aratrma Enstits Yaynlar, Ankara 1988, s. 65.

66

c) Srp ve Karada Mezalimi Balkanlarda yaayan Trklerin bilinli olarak katledilmesine Srp ve Karadallar da katlmaktan geri durmamtr. Balkanlarda yaayan Trklere kar zulm emrini veren bizzat bu lkenin yneticisi olan ve dzenli ordunun bandaki Srp kraldr. Bu emir subay ve askerlerin yapaca zulmlerin daha iddetli olmasn tevik etmitir. te Srp Kral Petar, Kumanova'ya giderken yolda rastlad bir grup Arnavut esiri grdnde arabasnda ayaa kalkarak yle demitir. "Bu adamlar benim ne iime yarar? ldrlsnler, yalnz kurunlanarak deil; o, cephane israf olur; deneklerle dvlerek"289. Strumnitsa kenti, kuzey-orta Makedonyada hem Srbistann hem de

Bulgaristann zerinde hak iddia ettii bir blgede idi. nce Bulgarlar, sonra Srplar tarafndan igal edilmiti. Bu ikisinden, Srp igali, Mslman ahali iin ok daha felket getirici oldu. Osmanl birliklerinin yardma gelmesi umudu olmad iin, Strumnitsada, savunma yaplmad. Bulgarlara, hemen teslim oldu. Bulgarlar, yalnz kenti talan etmeyi i edinmilerdir. Az sonra bunlarn yerini Srp birlikleri ald, nk kent Srplara braklmt. 1912 ylnn Kasmnda iki hafta iinde 557 tane Trk, Srplarn, YunanlRumlarn ve Bulgarlarn oluturduu, resm makamlarn bu i iin kurmu bulunduu bir komisyonun emriyle ldrldler. Strumnitsa iinde ilenen bu cinayetlere ek olarak, Strumnitsa ilesinin evre kylerinde Srp etecilerince 150 Trkn ldrld hesaplanmtr, zellikle anlaml olan, cinayetleri ileyenlerin, "kendilerine bu yrede kolluk ilevi yrtme grevi verilen akoff ve Hac Manof eteleri" olmasdr290. Konsolos Lamb, raporunda yle yazmt: Bu yerde bulunan 20 ile 50 ya arasndaki btn Trkler, her gn srler hlinde tutuklanarak komisyonun nne gtrldler; komisyon bunlar hakknda teker teker inceleme yapt ve sonra kendi iinde oylama ile bunlarn yazgs hakknda kararn verdi. Eer komisyonun 7 yesinden 6's o kii hakknda iyi adamdr demise, "sank", zerinde bulunuyor olabilecek deerli her eyin yknden kurtarlarak, salnyordu. Aksi takdirde hapishaneye gtrlyordu. Burada bir iki gn hcrede tek bana brakldktan sonra, nce tutuklularn gmlei srtndan karlyor, sonra sngnn ucuyla itilerek kentin d mahallelerindeki kymdan geirme binalarna gtrlyor ve sonunda kurunla
289 290

H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 79. J. McCarthy, a.g.e., s. 160.

67

vurularak ya da snglenerek ldrlyordu. Kurbanlarn iinde, silh brakm olan bir miktar asker; ayrca, ilerleyen dmann nnden kap gelmi Radovita'l ve Osmaniye'li snmaclar da vard. Bunlarn birou daha nce kusursuz bilinen, nm lekesiz kimselerdi. ...Kurbanlardan birounun, ldrlmeden nce veya sonra, infaz uygulayclarnca vahice uras buras koparld.291. Bir Srp subay Mslmanlara yaptklarn Troki'ye yle anlatmaktadr: " Kendi halkndan kopan Arnavut esirleri ok mahzun, gz yal oluyor. Adamlarm birka kere karma bir Arnavut getirdiler adam nmde yerlere kadar eildi ve alamakl bir sesle aman aman dedi. Adamlarma onlar ldrmeyi kesinlikle yasakladm, ama ak yreklilikle sylemeliyim ki bu emre itaat etmediler. Bir askere bir esiri komutana gtrmesini sylersin, onu alr elli adm gtrr, sonra bir silah sesi duyarsn, ite bu kadar... Bizim kuvvetlerimizin harekatta bulunduu Manastr yresindeki hemen hemen btn kyler hasarsz ktlar. Trklerin oturduu kyler hari. Ancak zulmlerin sorumluluu sadece ok ufak bir derecede dzenli kuvvetlere aittir. Komitaclar dnebileceinizden daha ktyd, ilerinde entellekteller, fikir adamlar ateli milliyetiler vard. Bunlar orduyla birlikte olduklar mddete herey yolunda gidiyordu. Ama harekat tamamlannca ordu ilerleyerek partizanlar halkn elindeki silahlar almak zere geride braknca onlar denetleyecek kimse yokken dehet dolu olaylar balyordu... Yine tecavz suunu ileyenler komitaclardr. Biz byle eyleri dzenli orduda kesinkes yasaklamtk. 292. Avrupallardan oluma kontrol komisyonu, Balkan Savalarnn Arnavut Mslmanlar zerindeki etkileri konusunda bilgi toplad. Bir raporda, ngiliz temsilcisi Lamb, Arnavutluun dou yandaki ilelerinde (Liuma ve iki Dibra'da)" 102 kyde Mslmanlarn urad kayplar, o arada 2.044 kiinin kymdan geirilmesini, 2.800 evin yaklmasn ve 25.000 hayvann alnp gtrlmesini ieren bir tablo eklemitir. . Manastr Vilyeti, Balkanlar genelinde Mslman kylerinin bana gelen yakp ykmalarn modeli konusunda iyi bir rnek salar. Manastr Vilyetinin Mslmanlar, toplam nfus iinde % 40'in biraz zerinde idiler ve en byk dinsel toplum durumundaydlar. Yine de, Manastr Mslmanlarnn ounluu, Srplarla Bulgarlar

291

Lambden Lowthere yaz, Selanik 11 Aralk 1912 adl yazdan aynen aktaran , J. McCarthy , a.g.e., s. 160. 292 Leon Troki,den aktaran H. Y. Aanolu, a.g. e., s. 79- 80.

68

vilyeti istil ettii zaman, ya ldrldler ya da g etmek zorunda brakldlar diye yazmtr293. Balkan Savanda Srplarn yannda acmaszlklar ve vahilikleriyle tannan Karadallarn da zulmleri olmutur. ngiltere Dileri Bakanl Ariv belgelerinde, bir hayr kurumu temsilcisi olan Bayan Durham 21 Temmuz 1913 tarihli mektubunda Karadallarn zulmlerini yle anlatmaktadr: ''Arnavutluu istila eden Karadal askerler grne baklrsa yollar zerindeki hereyi yakp yktlar Mslman kylerinin yan sra Katolik kyleri de yaklp ykld... Ordularn geii canl kalabilmi insanlar iin gerekli olan her eyi gerek anlamda yok ediyordu. Onbinlerce kii Ikodra'da ve dier kentlerde snmac oldu. Kymdan geirilerek ldrlmeyip de canl kalanlarn bu esirgenii a kalarak yava yava daha korkun bir lmle lmek idi"294. Srplarn hem dzenli ordu birlikleri hem de komitaclar, kuzey Makedonya ve Arnavutlukta Mslman kylerini ve kk kasabalarn talan etti, yakp ykt. Manastr Vilyetinin Kreevo( Kruovo) ilesinde, 36 Mslman kynden 19'u talan edildi ve tmyle yahut bir blmyle yaklp ykld. Resm makamlar eliyle rgtlenmi Bulgar komitaclarndan oluma etelerin erkeklere, kadnlara ve ocuklara uyguladklar rezilce kymlar sa atlatabilmi zengin Mslmanlardan byk tutarlarda hara alnd. Yoksul durumdaki kyllerin elinden tarlalar, tohumluklar, hayvanlar ve neleri varsa hepsi, gasp edildi. lede 600 ev yaklp ykld ve 503 erkek, 27 kadn, 25 ocuk ldrld. Canl kalanlar ya Kreevo kasabasnda snmac olmulard295. Yine Aram Andonyan Srplarn yapt zulmleri yle aktarmaktadr: Bir hafta sonra Belgrad'dan skp'e gelen yz elli Srp memuru belediye ynetimini yeniden tekilatlandrdlar. Mslman sakinler ehirde kalmak veya g etmekte serbest brakldlar. oklar g tercih etti, varn younu manda ve kz arabalarna ykleyip yollara dt. Kadnlar ve ok sayda yalnayak ocuklar, galiplerin boyunduruuna girmemek iin bu hazin kervanlara katlp Selanik'e doru inmeye baladlar. oklar, Srp komitaclar ve hatta Arnavutlar tarafndan yolda soyuldular. Uradklar felaket soyulmakla bitmedi. Birok muhacir katledildi, kadn ve kzlar karld veya tecavze urad, hatta kk ocuklar boazland. Gmenlere
293 294

J. McCarthy, a.g.e., s. 163-165. H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 82. 295 J. McCarthy , a.g.e., s. 167.

69

korkun bir vicdanszlk ve merhametsizlikle davrandlar. Btn Makedonya'da, amansz katliamlara giritiler. Susuz insanlar bile gaddarca ldrdler.296. Srplarn 5 Aralk 1912 tarihine kadar sadece Kosovada 20.000 kadar insan katlettii Avrupa basnnda yazmaktadr. Pritinede de 5.000 kii Srplar tarafndan katledilmitir. Arnavutluk tarafnda ise Srp, Bulgar ve Yunanllarn katlettikleri halkn says 100.000 i gemitir297. 2. Din Nedenler Balkanlarda yaayan Mslman halk ge zorlayan en nemli sebeplerden birisini de din basklar oluturmaktadr. Osmanl Devleti tarafndan gayr- mslim topluluklara tannan din hrriyeti, yabanc devletler tarafndan lkelerindeki Mslmanlara tannmamtr. Aksine Mslmanlara uygulanan eitli basklarla din deitirmeye zorlanmlar, bylece lkelerini Mslmanlardan arndrmaya almlardr. Balkan Devletleri ele geirdikleri topraklardaki yre halkn kendi kiliselerine balamaya alt. Bulgarlar, Bulgar Ortodoks kilisesine, Rumlar ise Rum Ortodoks kilisesine balamaya almtr. Mslmanlar, dinlerini deitirmeleri iin zorlanmtr. Din deitirmeyi kabul etmeyenler ikence grerek ldrlmtr298. Bulgarlarn Drama'ya girdiklerinde yaptklar ilk ey, iki byk camiyi kiliseye evirmek olmu, bunun yansra da Drama'da Mslmanlara trl zulmlerde bulunmulardr. Bunun zerine Drama, Nevrekob ve Ropoz'dan bir ok ahali Bulgar istils ve vahetinden kurtulmak iin, Kavala'ya g etmilerdir. Bulgarlar buradaki cami ve mescitleri kapatmlar veya kiliseye evirmiler, ayrca halka bask yaparak dinlerini deitirmeye zorlamlardr. Selnik'te de ayn sahneyi sergileyen Bulgarlar, ehre girer girmez ilk i olarak Ayasofya Camiini kiliseye evirmiler, daha sonra katliama balamlardr. Bu srada, ahalinin kendilerine kar geldikleri bahanesiyle, Bulgar subaylarnn ate emri vermesi sonucu 500 kii ldrlmtr299. Bulgarlar aldklar birok yerde Mslman Trkleri ve Pomaklar din deitirmeye zorluyorlard. Rodop Balkanlar ve Arda Nehri havzasnda yaayan Pomaklarn yaad blgelere gelen Bulgarlar nce imam, muhtar ve eraf ldrdkten sonra, camileri
296 297

A. Andonyan , a. g.e., s. 337. A. Halaolu, a.g.e., s. 38. 298 J. McCarthy , a.g.e., s. 169- 170. 299 A. Halaolu, a.g.e., s. 41.

70

kiliseye evirip papazlar yerletirmiler ve Hristiyanl kabul etmemekte direnenlerin trnaklarn, dilerini skmler, bazlarnn az ve burunlarn kesmiler ve hatta akl almaz baka ikencelerle ldrmlerdi. stiladan sonra Gmlcine ve skee'ye hicret edenler kylerine geri dndrlerek kadnlarn tesettr ortadan kaldrlm, isimler Bulgar isimleriyle deitirilmi ve Mslman kzlar Bulgar erkekleriyle, Mslman erkekler ise Bulgar kzlaryla evlenmeye zorlanmlard300. Bulgarlar, Avradhisar, Baheliky, nar ve Lutisa isimli yerlerde, erkek, kadn ve kzlar bir araya toplayarak zerlerindeki elbiseleri karp rl plak bir hale getirdikten sonra, dinlerini deitirmeye zorlamlardr. Dinini deitirmeyeceklerin ldrleceini syleyerek, Mslmanlara kararlarn vermeleri iin drt gn zaman tanmlardr. Bu artlar altnda Hristiyanl kabul etmek zorunda kalan Mslmanlarn ocuklarn benliklerini unutturup "Bulgarlatrmak" amacyla, zorla Bulgar mekteplerine gndermilerdir. Bulgarlatrma ve Hristiyanlatrma siyaseti komitaclar da tarafndan da uygulanmtr. Milliyet ve din deitirmek iin bask ve lmle tehdit yntemini kullanmada Bulgar hkmetinden farklar kalmamtr. Razlk, Nevrekop, Petri ve Drama civarlarndaki komitaclar Hristiyanlatrma faaliyetlerinde katlim yapmaktan geri kalmamtr. Razlk ve Nevrekop ve Petri kasabalarndaki Mslmanlar Bulgar yapmak iin papazlar grevlendirmilerdir. Kabul etmeyenleri ise ehd etmilerdi. Nevrekop ile Drama arasnda bulunan kylerin halk da byk- kk, kadn ve erkek demeden Bulgar komitaclaryla yerli Rumlar tarafndan katledilip mallar yamalanm, kyleri de yaklmtr301. Din deitirme ile ilgili ngiliz ariv belgelerinde yer alan 24 Eyll 1913 tarihli bir belgede Bulgaristan'daki zorla Ortodoks yaplan Mslmanlarn dvldkleri, kadnlarnn peelerinin ald, kadnlar hamamna zorla girildii mzrak ucuyla ittirilerek kiliseye gtrldkleri Bulgar makamlarna ikayet edildii belirtilmektedir. ikayetleri dikkate alnmaz ise Bulgar komitaclarnn kendilerini daha kt ekilde cezalandracaklarn bildii halde baskdan bunalan halk balarna gelecek her eye raz olarak ikayetlerini yapmtr. 169 ve 301 imzal iki ikayet dilekesi de ngiliz makamlarna ulatrlmt. Bu
300

15-16 Austos 1913 tarih ve 5921-5922 numaral kdam gazetesinden nakleden A. Halaolu, a.g.e., s. 35. 301 . Alp, a.g.e., s. 25- 26.

71

dilekelerde de camileri tekrar almazsa ve zorla din deitirme politikas srerse Bulgaristan'dan g etmek zorunda kalacaklar da belirtiliyordu302. Trkleri, Trklkten ve Mslmanlktan vazgeirmek iin kullanlan yntemlerden biri, camileri yakmak, ykmak veya tahrip ederek, kiliseye evirmektir. Bylece Trklerin hafzalarndan slmiyetle ilgili btn bilgilerin silinmesi ve slmiyetin unutturulmas yoluna gidilmitir. Bunu gerekletirmek iin de Trk kylerinde camiler kiliseye dntrlm, Hristiyan ayini yaptrmak zere Bulgar papazlar getirtilmitir. Bulgar Hkmeti'nin, siyaseti dorultusunda, komitaclar ve ekya eteleri, Trkleri zorla vaftiz ederek Hristiyanlatrdktan sonra, her Pazar Hristiyan yini yapmaya, para, dayak ve ldrme gibi cezalar kullanarak, mecbur etmilerdir. Gmlcine blgesinden, Bulgar hkmet kuvvetlerinin ekilmesi zerine, bunlarn yerini Bulgar ekya eteleri alm, bu eteler, nceleri kiliseye dntrlm olan camilerde, Mslmanlara zorla Hristiyan yini yaptrd, Hristiyan yinine gitmek istemeyenlerden her yin iin 15 altn lira ceza alnm ve gitmemekte srar edenler ise gizlice idam edilmitir303. Bulgarlarca yaplan din basklar, isim deitirme eklinde de olup, bu basklar kendilerine verilen Hristiyan isimlerini sylemeyerek, Mslman isimlerini syleyen Trklere para ve idam cezas uygulamak, kadn ve erkeklerin giyeceklerine mdahale etmek konusunda olmutur304. Dolatr'dan, 24 Nisan 329 (1913) tarihinde gnderilen bir mektupta ldrlen esirlerden ve zulmden kurtulmak iin kam olanlardan bahsedildikten sonra, Trklerin zorla Bulgarlatrlp Hristiyanlatrlmalarna deinilmektedir. Bulgarlar "eski" Bulgaristan'da ve istil etmi olduklar "yeni" yerlerde, Pomak Trklerini Bulgarlatrmaya almlardr. Bu yzden, Trk - Mslman isimlerini zorla Bulgar isimleri ile deitirmilerdir. Mesel Fatma'nn ismini Anka'ya, Ahmet'in ismini Trandafil'e, Safiye'nin ismini Vasilka'ya, Hfsllah'n ismini Harko'ya mam Hafz'n ismini stoyon'a, Hafz Alinin ismini Ustopan'a evirmilerdir305.

302 303

Y. Aanolu, a.g.e., s. 88. . Alp , a.g.e., s. 23-27. 304 A. Halaolu, a.g.e., s. 42. 305 . Alp, a.g.e., s. 28.

72

3. Gn Ekonomik Nedenleri Mslmanlar kymdan geirip kalanlar g etmee zorlayanlarn amac, Balkanlar Trklerden arndrmakt. Bir yandan ksmen ulusu dncelerin, bir yandan da Mslmanlarn tarlalarn, mallarn sahiplenmek isteinin drtsyle, Balkanl Hristiyanlar, Mslman snmaclarn geri dnememesini ve gitmemi olanlarn gitmesini salama balayacak politikalar izlediler. Yani ekonomik karlar da nemli bir rol oynamtr. Bu politikalar iinde en baarl olan, Mslmanlarn evlerinin yaklp yklmas, hayvanlarn ve yiyecein alnmasyd. Btn hayvanlar alnp evleri tahrip edilince, kylerde yaayan Mslmanlar, kendileri canl braklm da olsalar, yiyecek ve barnak bulmak iin ge kmak zorunda kalacaklard. Gerek komitaclar gerek dzenli ordu birlikleri, ykm iin kullanlan birer aratlar. Hzl bir fetih ilerlemesi srasnda bile, baz Hristiyan ordular, yaknlardaki her Mslman kyn yakp ykmak iin duraklyordu. Genellikle de, yakp ykma ii, ordularn yan sra ilerleyen etecilere braklyordu306. Yunanistan hkmeti, igal ettii arazideki Mslmanlarn mallarn ve emlaklarn Hristiyan halka vermeyi dnmtr. Bu amala Trklerin terk edecei araziyi Rum iftiye vermeyi planlamaktayd307. Yunanllarn Mslman kylerini yaktklar, talan ettikleri, Mslmanlar kasabalardaki evlerinden karp bunlara Yunanl askerleri yerletirdikleri ve igal edilmi yrelerdeki Mslmanlarn ileri gelenlerini hapsettikleri, ya da srdkleri, gerektir. Yunanllar, Dedeaa'taki Trk ve ingene mahallelerini, bu kenti I.Balkan Savanda antlama ile Bulgarlara devretmeden nce, yaktlar. Mslmanlara ve Bulgarlara ait tanr mallar, ordu tarafndan, Yunanistana gtrld308. Romanya, Srbistan ve Bulgaristan'daki Mslman halk da ayn amala ge mecbur edilmi, bu glerin sonucunda da buralarda Trklerin says gittike azalmtr. Dimetoka-Kulakl-Kamarl gzerghyla, Kzldeli vadisi arasndaki blgede, BetepePehlivanayr-Karaba istikametinde snra yakn yollar kefe memur edilen Yzba Cemil Efendi'den alnan 2 Austos 1913 tarihli raporda, "Bulgarlarn bu civar istilsndan 15-20 gn kadar sonra Trk kylerinde mezlimin baladn ve Bulgar hkmetinin Hrisyanlara, Mslmanlar katletmek, kalanlarn hicrete mecbur etmek
306 307

J. McCarthy, a.g.e., s. 163. A. Halaolu, a.g.e., s. 42. 308 J. McCarthy, a.g.e., s. 163.

73

suretiyle, arazi ve mallarnn kendilerine kalacan bildirmesi pekok masum insann ldrlmesine sebep olmutur" denilmitir. Bundan baka, gmenlerden alnan bilgilere gre Bulgar ordusu, Trk topraklarnn igali srasnda, Kean, psala, Babaeski, Selanik, Malkara ve Sofulu'da sadece 13 kiinin 395.060 kuru deerindeki mal ve gayri menkuln, Srp ordusu ise Pritine Sanca'nda toplam drt kiinin 16 000 kuruluk mal ve hayvann gasp etmilerdir309. Arnavutluku istil eden Karadal askerler, yollar zerindeki hereyi yakp ykmtr. lerledikler yollar boyunca kerestelik aalar devirmilerdir. Korkudan blgeyi terk etmi olup daha sonra geri dnen snmaclar yaklp yklmadan kalabilmi az saydaki evlerin atsna koyabilecek kerestelik aa bile bulamamtr. Arnavutlukta geni bir blge, Srplarla Karadallar tarafndan aa yukar ayn zamanda istil ve tahrip edildi. Ordularn geii, canl kalabilmi insanlar iin gerekli olan hereyi gerek anlamda yok ediyordu. Onbinlerce kii, kodra'da ve dier kentlerde snmac oldu. Kymdan geirilerek ldrlmeyip de canl kalanlarn birou, a kalarak yava yava daha korkun bir ekilde lmekteydi. Arnavut Mslmanlar gvenlik iinde evlerine geri dnebilseler bile, orada kendilerini souktan koruyacak at, duvar bulamamlard. En acil ihtiyalar olan yiyecei bile bulamamlard. Gelecekte rn elde edip hasat yapabilmek iin az da olsa tohumluklar da kalmamt. talyan Yarbay Muricchio'nun iki denetleme turu srasnda karlm bulunan istatistikler, yalnz Srp birliklerince kendi igalleri srasnda kylerden alnm ve gtrlm koyunlarla ilgilidir. Bu hayvanlarn ou, klamak iin, kendi obanlarnca Makedonya Ovasna (Kosova Polje/Karatavuk Ovas'na) gtrlm iken obanlar ldrlm, koyunlar gasp edilmiti. Lamb'in hesabna gre bylece Trklerin yedi yz bin koyunu yitirilmi ve kendileri alk ekme zorunda braklmlardr. Manastr Vilyeti, Balkanlar genelinde Trk kylerinin bana gelen yakp ykmalarn modeli konusunda iyi bir rnektir. Manastr Vilyetinin Mslmanlar, toplam nfus iinde % 40'n biraz zerindeydiler. Bu durum Manastrn en byk dinsel toplumunu oluturduklarn gstermesi bakmndan nemlidir. Yine de, Manastr

309

A. Halaolu, a.g.e., s. 43.

74

Mslmanlarnn ounluu, Srplarla Bulgarlar vilyeti istil ettii zaman, ya ldrldler ya da g etmek zorunda brakldlar310. Manastrdaki ngiliz Konsolosu Greig yaanan olaylar yle anlatmtr: Sava, Manastr yresine byk felket getirdi. Yalnz Mslmanlarn yaad kylerin yaklak % 80'i ve kark nfuslu kylerin Mslman kesimleri, Manastr kazalarndan Kirevo, Florina, Serfie, Kailar, Kozan, Elassona, Grevena, Nescli ve Kastoria'da her yerde, ya talan edilmitir, ksmen veya btnyle yaklp yklmtr. Gore ve Dibra (Debre) ilelerinde Mslmanlarn nemli zararlara urad bildirilmektedir311. Mslman kyllerin gidecek hibir yeri yoktu. Manastrda ve dier yerlerdeki kylerde Mslman snmaclara salanan yardm ok snrlyd ve artk barnlamaz olan kendilerine ait olan kylerinde Mslmanlarn yaayabilmesinin hibir aresi kalmamt. Srp hkmeti istese, snmaclara tohumluk, tarm aralar, hayvanlar verelebilir, onlarn yeniden kendi kylerinde tarmsal iletmecilie gemesi salayabilirdi. Byle bir destek Srplarn dncelerine aykryd. nk onlarn amac Trkleri blgeden uzaklatrmakt. Konsolos Greig'in, Mslmanlarn sahip bulunduu tahl ve tohumluk, tpk srlarnn ve hatta evlerindeki aatan atlarn alnd gibi, Mslmanlarn elinden alndn yazmtr. Srp hkmeti Trklere hibir destek salamamtr. Ama tm vergileri alma konusunda srarl davranmaktan da geri durmamtr312. 4. Yaplan Mezalimin Sonular ve Osmanl Devletine Etkileri Yunanistan ve Bulgaristan ge mecbur kalan Trklerin topraklarna, byk lde Osmanl Devleti'nden gelen Rum ve Bulgarlar yerletirmeye balamlardr. Bulgaristan'n, Bat Trakya'daki Mslman ve Rum ahalinin iine 120.000 Bulgar gmeni yerletirdiini bildirmektedir. Bu arada ad geen devletler igal ettikleri yerlerdeki Hristiyanlarn baka blgelere g etmesini de yasaklamtr. Bylece bar iin masaya oturduklarnda, Avrupa kamuoyuna buralarda Trklerin aznlkta kaldn ispatlamay ve igal ettikleri topraklarn kendilerine braklmasn salamay hedeflemilerdi. Bunu da byk bir lde gerekletirmilerdi.
310 311

J. McCarthy, a.g.e., s. 165-167. Greigden Lowthera yaz, Manastr 4 ubat 1913, aktaran J. McCarthy, a.g.e., s. 166. 312 J. McCarthy, a.g.e., s. 166-167.

75

Balkan Savalar ve sonrasnda katliama urayan masum Trk halk kitlelerinin kesin says bilinmemektedir. Anap adl Macar gazetesinin 7 ubat 1913 gnk saysnda yaynlanan rapora gre, Mekedonya'da 60.000 Arnavut ve 40.000 Trk ldrlmt. Toplam 100.000 Mslman yalnz Makedonya' da kltan geirilmiti. Dou ve Bat Trakya'da da en az o kadar Trk Mslman ldrlm olabilir. nk Bulgar ordular Trakya'da Trklerin ounlukta yaad blgeleri ezip gemilerdir ve Harp Hukuku kurallarna uymamlardr. Tahminen Balkan Savanda 200.000 Trk ve Mslmann ldrldn sylemek ok yanl olmayacakt313. Sistematik katliamlar karsnda, tm Trakya ve Makedonya Trkleri bir kez daha yerlerinden oynadlar. Canlarn kurtarabilmek iin yzbinlerce Rumeli Trk Anadolu'ya snmak iin g yollarna dkld. Olaand bir dnem yaand iin Balkan Sava gmenlerinin kesin saysn tahmin etmek olduka gtr. Bulgar igaline den Bat Trakya'dan 200.000 kadar Trk, yerlerinden kap Osmanl topraklarna snd tahmin edilmektedir. Mekedonya'dan da 240.000 Trk g etmitir. Bu oranlar dikkate alnrsa Balkan Savanda toplam 440.000 kadar Trkn Makedonya ve Trakya'dan Anadolu'ya g ettii ortaya kar. Ayn dnemde Balkanlarn baka yrelerinden kopan gmenler de hesaba katlrsa, Balkan Savalarnda yaklak bir milyon kadar Rumelili Trkn yurtlarndan sklp atld, bu kitlenin 200.000 kadarnn sava srasnda can verdii, geri kalann da Anadolu'ya snd sylenebilir314. Dr. Ernestyek tarafndan neredilen arkta Almanya adl kitaba gre ise, Balkan Devletleri tarafndan katledilen Mslmanlarn miktar 500.000'den fazla tahmin edilmektedir. Osmanl hkmeti bo durmam, Balkanlardaki bu mezlimi dnya kamuoyuna duyurmaya almtr. Bunlardan, daha Balkan Harbi devam ederken stanbul'da kurulan bir "Tetkk-i Mezlim Cemiyeti", yani zulmleri, vahetleri aratrma dernei, bu insanlk d davranlara ait eserler, belgeler neretmitir315. aresizlik iinde g etmek zorunda kalan Trklerden katliamdan kurtulanlar olumsuz koullar nedeniyle yollarda bulac bir hastalk olan koleradan kamaya frsat bulamamtr316.

313 314

Bilal N. imir, Bulgaristan Trkleri, Bilgi Yaynevi , stanbul 1986 , s. 207. Bilal imir, Bulgaristan Trkleri ve G Sorunu , Bulgaristanda Trk Varl, T.T.K. Basmevi, Ankara 1985, s. 53. 315 A. Halaolu, a.g.e., s. 44. 316 smail Bilgin, Elveda Balkanlar, Tima Yaynlar, stanbul 2007, s.145.

76

Balkan savalar devam ederken, savunma hattna yakn kylerden bazlarnn uygun yerlere nakilleri lzumlu grldnden, bu gibi kyler devlete boaltlmtr. Devlet bu gibi ailelerin iskn iin de 30.000 kuru tahsisat ayrmtr317. C. GLERN BALAMASI VE G YOLLARI Balkan Sava'nda da, memleketleri dman istilsna urayan veyahut dman hcumuna maruz kalan Trklerden birou kendilerince emin saydklar Osmanl Devleti topraklarna, zellikle de stanbul'a byk kitleler halinde g ettiler. Bu srada, ok sayda gmen, bulabildikleri ilk vastayla veya yaya olarak nce stanbul ile Anadolu'nun belli birka limanna gelmiler, sonra i kesimlere tanmlard. G esnasnda muhacirler yaad skntlara dair birok eserde bilgiler mevcuttur. Yaanan skntlar normal artlar altnda bir insann hayal edemeyecei kadar ktyd. zellikle savan 1912 sonbaharnda balamasyla, Balkanlara zg souun ve yamurun meydana getirdii amurlu yollarda ilerlemek neredeyse imknszd. nsanlar aceleyle ve ancak bir iki para eyasn alarak kabilmi, ounun aya ya da st yar plakt. lm korkusu btn mal ve mlkten daha nde geliyordu. Fransz gazeteci Stephane Lauzanne sava srasnda yaanan g olaylarn yle aktarmtr: Evet... Tekrar edeyim. Sava meydanndan daha mthi bir ey varsa o da evresidir. Hendeklerdeki cesetler, yollarn alt tarafndaki insan kafalar kadar etkilemiyor. lk kafileye stanbul'un 20 kilometre tesinde rastladm. Ondan sonra ard arkas kesilmedi. Baz fakirler, ihtiyarlar, kadnlar ve ocuklar ufuktan bize doru; kendilerini kovalayan grnmeyen gten korkarak, akn ve telal kayor, kayorlard. Hepsinin iki para vr zvr vard. Kimi eyasn omuzunda, kimi el arabasnda tayor, gtryordu. Bazs da eski bir manda arabasna doldurmu, srp gidiyordu. Hepsinin yznde korku izleri, hepsinin halinde aknlk vard. Kyler hemen hemen botu. Halkaldan geerken sokaklarda on kii grmedim. Acaba halk terkedip gitmi mi, yoksa evlerine mi kapanmt? ehirden ktmz zaman olduka iyi bir yolu takibe baladk. Yol dz bir ovay geiyor ve iki yerde tren yolunu kesiyordu. Hat boyu ile getiimiz yol istisna edilirse evrede hi kimse yoktu. Bu bolukta ve yalnzlkta rahatszlk veren bir ey vard. Toprak

317

A. Halaolu, a.g.e., s. 45.

77

bile lm gibiydi. Hi bir tarla ekilmemi, srlmemiti. Gz alabildiine kararm, yanm otlardan baka bir ey grnmyordu... Fransz gazeteci savan ac yzn bu ekilde tarif etmitir318. Bu dnemde stanbulda bulunan Alman yazar Wilhelm Feldmanda Dman tarafndan igal edilen ehir ve kylerden kaan gmenleri tayan trenler birbiri ardna seferler dzenliyor, vagonlarn tavannda insanlar yolculuk ediyordu. stanbul ile atalca arasndaki yollar kafileler yznden tkanmt. diye yazarak cann kurtarmak isteyen halkmzn ackl durumunu gz nne sermitir319. Bulgarlar ile Trakya'da yaplan Krklareli, Pnarhisar, Lleburgaz ve atalca muharebelerinden sonra yzbine yakn muhacir topluluu Trk ordusuyla birlikte her seferinde biraz daha geriye ve neticede stanbul ve buradan da Anadolu'ya doru geri ekiliyordu. nk dman ordusunun yapamadn arkadan gelen Bulgar komitaclar yapyor, ondan geriye kalan olursa onu da yerleik Hristiyanlardan oluan eteler tamamlyordu. Baz yerlerde ise daha Bulgar ordusu grnmeden Krklareli, Babaeski ve Pnarhisar yerlisi Bulgar ve Rum eteleri ortaya kmt. Bunlar blgedeki savunmasz Trk kylerine ve muhacir kafilelerine basknlar dzenleyip dehet saarak Trakya'y etnik temizlie tabi tutuyorlard320. Vokuf i ile Hacal kynden Ahryan Pnar, Suba Hekimliye kadar olan geni bir alanda yaayan Trklerden yakaladklarnn hepsini ldrmlerdir. Elli Trk kynden yzde yirmisi bile kurtulamamt321. Sava srasnda Babaeskide bulunan Alman binba Hochwaechter ise o gn grdklerini yle anlatr: stasyonda korkun bir hava esiyor. Yerli halkn hepsi kam. Kadn ve ocuklar manda arabalaryla uzun kollar halinde demiryolu boyunca ya da kestirmeden Tekirda'a gidiyorlar. Kyleri yanm, yersiz yurtsuz gnlerce oradan oraya dolayorlar. Karklk gittike artyor, manzara tam sefalet ve perianlk. ocuklar yar plak, kadnlar amurda plak ayak.322. Yine Fransz gazeteci Stephane Lauzanne Lleburgaz Savandan sonra gmenlerin stanbuldaki durumunu ise yle aktarmtr:

318 319

S. Lauzanne, a.g.e, s. 47- 48. Wilhelm Feldman , stanbulda Sava Gnleri , Selis Yaynclk , stanbul 2004, s. 45. 320 . Artu,, a.g.e., s. 150. 321 Mehmet erif, Bulgarlar ve Bulgar Devleti, Hakimiyeti Milliye Matbaas, Ankara 1934, s.48. 322 G.V. Hochwaechterin Trklerle Cephede kitabndan aktaran, . Artu, a.g.e., s. 132.

78

Gmenler de yollar dolduruyordu. Yava yava stanbul kaplarnda acaip bir kalabalk grnd. Btn mlteciler toplanmlard. Bir mddet sonra stanbul'un yollar geilmez bir hal ald. Kaba bir rt ile rtlm kz arabas konvoyu gzalabildiine uzanyordu. Her arabada, sandklar arasnda bir saman yn zerine kadnlar ve ocuklar uzanm, yatyorlard. Btn bu zavalllar savatan kamlar, kylerini terkederek stanbul'a canlarn zor atmlar, sokaklarda, meydanlarda ve cami civarlarnda akta uyuyorlard. Ayn zamanda Sirkeci gar da bakente akn eden gmenlerle doluydu. Biz, bunlarn uuk beniz, perian tavrla souk kasm rzgarna maruz kalarak ehrin meydanlarndan, sokaklarndan geilerini gryorduk. te bunlar askeri yenilginin ge zorlad insanlard. Bunlarn hikayeleri acyd. Savan fecaatini hemen gzler nne seriyordu323. Hkmet gmenlerin sevkiyatnn dzenli yaplmas iin, bu ilere nezaret etmek zere memurlar tayin etmi ve bunlardan cret talep edenlerin aratrlarak, gerekli ilemin uygulanmas kararlatrmtr324. Balkan gleri srasnda Osmanl ulam aralar ve yollar hakknda da ksa bir bilgi vermek yerinde olacaktr. 1. Karayolu le Yaplan Gler Balkanlarda, Mslman unsurlar ile Hristiyan unsurlar iice yayorlard. I.Balkan Harbi esnasnda Osmanl Ordusu'nun sava kaybetmesi ile cephe gerisindeki halkn byk bir tela iine dmtr. Bu yzden Trk ve Mslman unsurlarn ounlukta bulunduu yerlerde bile, cephe gerisinde ordusuz ve hkmetsiz kalm olmalarndan doan byk bir tela yaanyordu. Bu durumdan yararlanmak isteyen Bulgar, Rum, Srp ve dier unsurlardan gerek yerli ahali, gerekse Balkan devletlerinin destekledii eteler, Mslman halka kar byk bir etnik temizlik ve yama hareketine girimilerdi. G etmek zorunda kalan insanlar muhacir konumuna dmlerdi. Her eylerini kaybetmek pahasna, sadece canlarn kurtarmak iin g eden bu insanlar ulam ekli olarak, at ve

323 324

Stephane Lauzanne, a.g.e., s. 61-62. A. Halaolu, a.g.e., s. 45

79

kz arabalar ve yaya olarak karayolunu, vapurlarla denizyolunu ve Trakya'da demiryolunu kullanmlardr325. Bu g hareketinde halkn ou ya dorudan doruya kendi imknlaryla karayolu ile gvenli grdkleri henz igal edilmemi olan ehirlere ya da karayolunda byk skntlar ekip ilk gvenli limandan denizyoluyla Anadolu'ya g etmilerdi. (Makedonya ahalisinin nce Selanik'e sonra zmir, Antalya Limanlar'ndan Anadolu'ya gelmeleri gibi). Baz vatandalarmz da istasyonlara gelerek, oradan gemi ve trenlerle Anadolu'ya gemilerdir326. Rumeliden gler olduu gibi Bulgarlarn Edirne-atalca civarna gelmeleriyle Silivri'ye kadar olan yre halk da stanbul veya eitli Anadolu ehirlerine ekilmitir. Pritine'den stanbul'a gelen gmenlerin de ok perian olduundan bahisle, bir an evvel iaelerinin salanmas hususunda Dahiliye Nezretinden ehremnetine bilgi verilmitir327. Krklareli, Lleburgaz ve evresinden de bir ok muhacir gelmitir. Bunlardan ou Bursa, zmir, Karesi ve Bandrma'ya sevkedilmitir. Ayrca Krklareli'den karayolu ile yola kan bir grup Muhacir(yaklak 400 hne) ise, manda arabalaryla ancak 17-18 gnde stanbul'a ulaabilmilerdir. Bu gmenlerden bir ksm Sirkeci'den skdar'a, dierleri de Mudanya'ya sevkedilmilerdir. lk iki gnde Mudanya'ya sevkedilen muhacir says 1500' bulmutur. Bunun yannda Krkkilise ve Lleburgaz gmenlerinin pek ou stanbul'da kalmtr. Dimetoka, Havsa, Lleburgaz ve Pavlu (Pehlivanky) ahali ve memurlarnn ise, heyecanlarn teskin edemeyerek, binlerce araba ve hayvanlarla Kean'a gelmeye baladklar, Kean kaymakam tarafndan bir raporla bildirilmitir. Raporda, muhacirlerin Gelibolu ynne gittikleri de belirtilmektedir. Nihayet Bulgar etelerinin Dimetoka'ya taarruzlar zerine, mahall hkmet heyetiyle ahalisinin Kean'a geldikleri, Uzunkpr ahalisinin de heyecanlanarak gelmeye baladklar, ayrca Kean halknn Gelibolu'ya doru harekete kalktklar, Gelibolu mutasarrflnca Dahiliye Nezretine arz edilmitir. Bulgar ilerleyii karsnda atalca ve civar kyleri de stanbul tarafna ge balamlardr. Bunun yansra Gmlcine'den de Karaaa yoluyla 200 muhacir
325 326

H.Y. Aanolu , a.g.e., s. 160. Bu glerin en nemli merkezi stanbuldur. Gmenler daha sonra stanbuldan Anadolunun eitli blgelerine nakledilmitir. 327 Hikmet, 95, 23 , Terin-i evvel 1328 ( 5 Kasm 1912 ), aktaran, Ahmet Halaolu, a.g.e., s. 48.

80

ailesi stanbul'a gelmitir. Lleburgaz, atalca, Tekirda, Ahtapolu ve Midye'den stanbul'a gelen muhacir says 100.000'e ulamtr. Bundan baka 20.000 gmenin daha yola kt haber verilmiti. Bu arada, orduda bulunan nakil aralar, Edirne ve Anadolu'daki gmenlerin nakline verilmitir. Anadolu'ya gitmek iin vasta bulamayanlarn bir ou yaya veya arabalarla yollara dtkleri belirtilmitir. Kavala'da toplanm olan gmenlerden 20.000'i Kavala'dan ktklar bir srada, yolda Bulgar etelerinin hcumuna uram, ilerinden 7.000 kii ldrlmtr328.

2. Denizyolu le Yaplan Gler Balkan Harpleri esnasnda ve sonrasndaki bar dnemlerinde karayollaryla ulamn ok zor olmasndan dolay, muhacir naklinde denizyolunun nemi artmtr. Fakat Osmanl Devleti'nin elindeki gemiler ok sayda gmeni Anadolu'ya tamaya yetmediinden, devlet bata Msr olmak zere, Romanya, Avusturya, Rusya, talya, Belika ve ngiltere'den yardm veya kiralama suretiyle gemi istemitir. Osmanl Devleti'nin hem kendi gemileriyle, hem de yabanc bandral gemilerle muhacir tanmas ile ilgili pek ok belge bulunmaktadr. Gemilerle muhacir tanmas srasnda tama creti ve yiyecek giderleri Muhacirin Komisyonu'nca karlanmtr. Bu nedenle gmenlere bu gibi ilerini yapmalar iin birer ilmuhaber verilmiti. Buna ramen, elinde belge bulunduu halde baz gmenlerden gemideki grevlilerce cret istenmesi gibi yolsuzluklar da yaplmtr. Hatta baz grevliler hakknda kanun takibat alarak, bu gibi hareketlerin nne geilmeye allmtr. Bu dnemde muhacirlerin kulland belli bal limanlar unlardr: Selanik, Kavala, Dedeaa, Preveze (Yunanistan), Antivari (Karada), Varna, Burgaz, Balk (Bulgaristan), Kstence (Romanya), Avlonya (Arnavutluk). Muhacirlerin Trkiye'ye giri yaptklar limanlar ise bata stanbul olmak zere zmir, Antalya, Mersin, skenderun, Sinop, Samsun'dur. Ayrca Marmara Denizi'ndeki Tekirda, Gelibolu, Bandrma, Gemlik ve Mudanya limanlar muhacirlerin Rumeli'den Anadolu'ya nakledilmelerinde kullanlmlardr.

328

A. Halaolu, a.g.e., s. 48-49.

81

Yunanistan'daki muhacirlerin en nemli toplanma merkezleri Selanik Liman olmutur. Burada biriken 40.000 civarnda muhacir ounlukla zmir ve stanbul limanlarna indirilmitir. 13 Ocak 1913'e kadar iki haftalk sre iinde Selanik'ten 15.000'i stanbul'a, 8.000'i zmir'e ve bir ksm da Anadolu limanlarna olmak zere toplam 25.000 kii nakledilmitir. Yine Kavala Liman'nda Bulgar zulmnden kaarak bekleyen 2.500 muhacir Msr Hidivi'nin El-Mahruse vapuruyla stanbul'a ve Hidiviye Kumpanyas'nn Saidiye vapuruyla skenderiye'ye nakledilmilerdir. Msr Hilal-i Ahmer idaresindeki Bahr-i Ahmer ve Bahr-i Amal vapurlar da Selanik-zmir ve Avlonya-stanbul arasnda defalarca sefer yapmlardr. Preveze'de kalan 300 muhaciri de yine bu vapur Trkiye'ye tamtr. Nakliyat'ta Romanya, Avusturya, Rusya, talya, Belika ve ngiltere'den yardm veya kiralama yoluyla gemi istenmitir. Ayrca Yunanistan ile yaplan anlamayla muhacirler Yunan vapurlarnca cretsiz tanmlardr. Tabii Yunanllar bunu bir politika dahilinde igal ettikleri topraklan Trklerden arndrmak iin yapmlardr. Sava sonras dnemde Karada'n limanlarnda toplanan 10.000 kadar muhacirden be alt bin nfus Gzel Girid ve Yosi adl vapurlarla Samsun skelesi'ne doru yola km ve dier yerler muhacirler ile dolduundan bunlarn Canik Livas'na karlarak oralarda iskn edilmesi dnlmtr. Yine Karada'n Antivari iskelesinden Selanik vapuruyla 2.200 muhacirin hareket ettii ve bunlarn zmir'e gnderilmek istendii Aydn Vilayeti'ne bildirilmiti. Karayoluyla Trakya'ya gelen muhacirlerin Anadolu'ya ve stanbul'a gtrlmeleri iin Marmara Denizi ve Karadeniz'deki Midye iskelesi de kullanlyordu. Mesela 12 Nisan 1914 tarihli bir telgrafta, muhacir almak zere Antalya vapurunun Tekirda'a, Gzel Girit vapurunun da Midye'ye gnderildii bildiriliyordu. stanbul'a gelen vapurlar ehrin saln korumak maksadyla muhacirleri indirmeden nce Kavak ve Manastraz denilen yerlerdeki tahaffuzhanelere getirerek tbbi muayene ve fenni dezenfeksiyona tabi tutulduktan sonra ehre girmelerine izin veriliyordu329. Deniz yolu ile yaplan gler esnasnda zmir aklarnda bir vapurun torpile arparak batmas sonucu 200 muhacirden 120 si boularak hayatn kaybetmitir330.

329 330

H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 167- 170. Mahmut evket Paa Gnl , s. 160.

82

3. Demiryolu le Yaplan Gler Rumeli'deki halkn bir ksm dman ilerleyii karsnda tren istasyonlarna hcum etmilerdir. Zamann en nemli kitle tama aralarndan olan trenden, asker sevkiyt ve demiryolu yetersizlii yznden, gerektii lde faydalanlamamtr. Demiryolu tamacl daha ok stanbul'a yakn blgelerden yaplmaktayd. zellikle Edirne yaknlarnda meydana gelen atmalar srasnda, civar blgelerdeki halkn savatan zarar grmemesi iin stanbul'a trenle sevk edildiklerini grlmektedir.331 Krklareli ve evre kylerin boaltlmas srasnda Sirkeci ve Kumkap'ya ikier tren muhacir getirilmi olup, saylarnn 1500 kii olduu tahmin edilmektedir. Edirne'den de stanbul'a 45 vagon gmenin geldii ve bunlarn da Kumkap istasyonunda indirilerek, Sultan Ahmet semtine gnderildii bildirilmektedir. Bundan sonra da Edirne'den muhacir nakli srdrlmtr. Nitekim Edirne ve Krcaali civarnda 35 vagon kadar muhacir yine stanbul'da Kumkap istasyonuna indirilmi ve belediyece hazrlanan arabalar ile Sultan Selim civarndaki bo evlere yerletirilmilerdir. Edirne'deki subay ailelerinin de Bulgaristan'dan temin edilecek vagonlarla atalca'ya sevkedilmeleri kararlatrlmtr. Edirne'de bekleen binlerce muhacir, asker nakliyata ayrlmas sebebiyle tren bulamamaktayd. Muhacirlerin perian durumlarndan ve aknndan, stanbul halknn morali bozulmasn diye muhacirler Yedikule stasyonu'nda trenlerden indirilerek Edirnekap ve civarna yerletirilmilerdir. Trenle nakledilen muhacirlerden cret alnmyor, devlet, ark Demiryollar irketi'ne deme yapyordu. Ancak 30 Eyll 1913 tarihli Meclis-i Vkela kararnda harp esnasnda ve harpten sonra naklolunan muhacirler iin istenen bir milyon kurua yakn mebla hkmete ok fazla bulunmutur. irketin tad muhacirlere dair bir belge gsteremedii, bu vasta ile gelebilecek muhacir adedine nispetle istenen parann ok fazla olduu, hatta baz yolculardan para alnd, bu miktarn denmesinin mmkn olmayp bu konuda bir soruturma almas kararna varlmtr. Zaten zor durumda olan devletin bu tr fazla hesaplar demesi mmkn deildir332.

331 332

A. Halaolu, a.g.e., s. 61. H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 166.

83

NC BLM

OSMANLI DEVLETNN GMENLER SKN SYASET

A. BALKAN SAVALARI NCESNDEK GENEL SKN SYASET

Osmanl Devletinde i kesimlere doru yaplan gler 1683 II. Viyana kuatmas ve 1699 Karlofa Antlamas yllar arasndaki baarsz savalardan sonra balamtr. II. Viyana kuatmasndan sonra Bosna-Hersek ve Tuna kys lkelerinde merkez bir otorite boluu ortaya karmtr333. Kaybedilen topraklarda yaayan Trk ve Mslman halk i kesimlere g etmek zorunda kalmt. Bu savalar neticesinde skp ve civarndan kaan halk, Sofya ve Serez'e doru g etmiti. Fazl Mustafa Paa'nn Sadaret'e gelmesiyle (25 Ekim 1689) ahali yerlerine dndrlmtr. 1774 Kk Kaynarca Antlamas'ndan sonra Krm'n kaybedilmesiyle bask altnda kalan halk Anadoluya ve Rumeli'nin eitli yerlerine g etmiti.1789-1790 yllarnda en iddetli gler yaanmtr. 1800'lere kadar devam eden gler sonunda 500.000'e yakn insan yaad yerleri terk ederek muhacir durumuna dmtr334. XIX. yy. sonlarna doru i gler daha da artmtr. 1856-1865 yllar arasnda yaklak iki milyondan fazla gmenin gelmesi, devletin yaad zorluklar gstermesi bakmndan nemlidir. Fransz htilali ile ortaya kan milliyetilik akmnn etkisi sonucunda Srp, Hrvat, Rum ve Bulgarlar da bundan etkilenerek Trk ve Mslmanlara kar yaptklar mezalimi arttrmtr. 1806-1812 arasnda 200.000'e yakn Mslman, muhacir durumuna dt. Artan muhacir sorunlar karsnda ehremanetinin yetersiz kalmas zerine, 5 Mays 1860'da padiaha arz edilen bir tezkire ile ilk defa Muhacir Komisyonu oluturuldu. 1878 senesinde 150.000'e yakn muhacir Anadolu'nun eitli yerlerine bu komisyon tarafndan gnderilmitir. Avusturya'nn yapt eitli zulmler ve g ettirme taktikleri sonucunda, 18821900 yllar arasnda 120.000 kadar Bonak Osmanl Devleti topraklarna g etmitir.

333 334

lber Ortayl, Ktada Osmanllar, Tima Yaynlar, stanbul 2007, s.75. Y. Halaolu, a.g.e., s. 41-42.

84

Bu muhacirlerin ou stanbul'da, skdar ve Beykoz'daki iftliklere; Rumeli'de ise skp ve kodrada, Anadolu'da da Ankara ve Bursa civarlarna iskn edilmilerdir335. 1877-1878 Osmanl Rus Savandan sonra Osmanl Devleti younlukla karlat gmenlerin iskn problemlerini nem verdii yeni bir siyaset dahilinde yrtmeye alt. Asker bir kordon oluturmak amacyla gelen gmenler genellikle Rumeli'ye yerletirilmeye allyordu. 93 harbinden sonra kaybedilen topraklardan g edenler Yanya, Trhala, Selanik, Edirne, stanbul arasnda kalan ky ve bo arazilere yerletirilmitir. Bu siyasetin baarya ulaabilmesi iin II. Abdlhamid Rumeli'den Anadolu'ya muhacir sevkini yasaklamtr. 1879 ylnda, ark Rumeli'ye g eden Rum ve Bulgarlar'dan geri dnenlerinin saysnn 20.000 civarna kmas karsnda II. Abdlhamid, bunlarn yerine blgeye devlete sadk Mslman ahalinin yerletirilmesini istemitir. Ayrca bu gmenlerin Rumeli'deki igal edilmeyen Trk topraklarna yerletirilmeye allmasnn dier bir sebebi de, hem gmenlerin daha az sorunla karlamalar, hem de yakn blgelere iskn yaplmas dolaysyla devlet asndan daha az masraf yapmak demektir. Yani iin ekonomik boyutu da gz nne alnmtr. Gmenlerin bir ksm da jeostratejik adan nemli noktalara iskn edilmeye baland. anakkale Boaz evresindeki Mslman kyleri zamanla harap olup dald iin, blgenin nfusunun byk bir ounluu Rumlardan oluuyordu. Boazn savunmas asndan blgenin Trklemesi veya en azndan Rumlar ile Trkler arasnda bir nfus dengesinin oluturulmas gerekiyordu. Bu nedenle anakkale Boaz evresine muhacir iskn edilmeye allmtr336. 93 Harbi sonunda muhacirler stanbul'da birikince devlet vilayetlerdeki bo arazilerin belirlenmesini istemitir. Yaplan almalar sonunda 10.425.881 dnm bo arazi tespit edilmitir. Ancak Diyarbakr, Van, Musul, Halep, Badat, Basra Vilayetleri'ndeki 8.807.035 dnm arazi kuraklk sebebiyle verimli olmamas ve stanbul ile Rumeli'ye uzak olmas dolaysyla iskna elverili bulunmam ve muhacirlerin byk bir ksm Edirne, Aydn, Selanik, Konya, Ankara, Kastamonu ve Hdavendigar (Bursa) Vilayetleri'ne gnderilmitir337.

335 336

H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 100. N. pek , a.g.e., s. 156. 337 N. pek , a.g.e., s. 165-168.

85

Balkan Savandan nce Osmanl Devleti Rumelideki topraklarn elde tutabilmek amacyla blgedeki Trk nfusu arttrmak istemitir. AvusturyaMacaristann, Bosna- Herseki ilhak etmesi zerine Bonaklar Osmanl topraklarna doru g hareketi balatmtr. Bu muhacirlerin bir Mslman ounluk meydana getirmek maksadyla Makedonya'ya yerletirilmesi dnlmt. skn planlar o ekilde hazrlanmt. Bonak muhacirler mevcut Trk halkyla birletirilecek bylece Hristiyanlar ile Mslmanlar birbirinden ayran kordonlar meydana gelecekti. Fakat bu muhacirler bir takm ihmalcilik ve koordinasyon bozukluu sebebiyle, kendilerine ayrlan yerlere gelince hibir eyin hazrlanmadn grmlerdi. Bunun zerine geldikleri yerlere geri dnmlerdi. Bb- l 1912 ylnda da bir kangren haline gelmi Makedonya meselesini halletmek iin buraya iki milyon Mslman yerletirerek sorunu kknden zmlemeyi dnmt338. Devletin yrtt yerletirme siyasetine en gzel rneklerinden biri ise, o zamanki Yunanistan snrna komu olan Preveze Sanca'na bal Parga iftliinin yabanclarn eline gememesi iin stratejik nemi deerlendirilerek Dahiliye ve Harbiye Nezaretleri'nden gelen teklif zerine satn alnmasdr. iftlik sahipleri ile anlalp bedeli muhacirin tahsisatndan karlanmak zere 24 Nisan 1912'de 15.000 liraya satn alnmas kararna varlmtr. Ancak mevcut denekte yeterli miktar bulunmadndan avans olarak 500 lira verilmi ve arta kalan bedelin ertesi sene muhacirin tahsisatndan karlanmas uygun grlmtr. Bu iftlik Osmanl Hkmeti tarafndan satn alnarak muhacir isknna ayrlmtr339.

B. BALKAN SAVALARI VE SONRASINDA GENEL SKN SYASET 1. Trklerin skn Trkler, Arnavutlar ve Bonaklar, Rumeli'den geden Mslman ahali arasnda yer alan en nemli unsurdur. Irk ve kltrel adan ok farkl zelliklere sahip bu etnik gruplar birbirine balayan en nemli nokta slmiyettir. Osmanl Devleti ise millet sistemi ile ynetildiinden bu insanlar nfus saymlarnda II. Abdlhamid'in slm Birlii siyaseti kapsamnda Mslmanlar bir arada tutarak glendirmek maksadyla Mslman
338 339

H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 105-106. BOA., MV. 164 / 22. 24 Nisan 1912 tarih ve 494 sayl Meclis-i Vkela kararndan naklen , H. Y. Aanolunun a.g.e., s. 107.

86

olarak kaydediliyordu340. Buna ramen devlet gelen Mslman unsurlar yerletirmede farkl iskn siyasetleri takip etmitir. rnein Trk unsurunu genellikle zmir, Edirne, Adana ve Karesi'ye (Balkesir) yerletirmeye zen gstermitir. Bununla ilgili skn- Aair ve Muhacirin Mdriyeti'nin 11 Temmuz 1915 tarihinde Diyarbekir Vilayeti'ne ektii telgrafta "imdiye kadar gelen Trk muhacirinin ksm- azam hkmete takip edilen siyaset-i iskniye neticesi olarak zmir, Edirne, Karesi ve Adana'ya yerletirilmilerdir" denilmektedir341. G eden muhacirlerden devletin ihtiyalar dorultusunda ekonomik alannda da faydalanmak istenmitir. Mahmut evket Paa tutmu olduu gnlnde, Rumeli Trkleri'nin Anadolu'ya iskn ile ekonomimize getirebilecekleri olumlu katk salamak ynndeki dncelerini yle ifade etmektedir. Rumeliden gelen gmenlerin iskn edilmesi iin Konya Ovasnn sulanmasn istedim. Onlar buraya yerletirmeyi dnyorum. demitir342. Yine ayn gnlkte; '' Balkanlardaki 3 milyon Trk'n Anadolu'ya yerletirilip, yerletirilemeyecei hususunda incelemelerde bulundum. Bu i iin en az 3 milyon altn lazmd. Zaten bu i tedricen ve ok uzun mddet zarfnda olabilirdi. Bir ksm muhacirleri skdar ile zmit arasna yerletirmek ve bu mntkay meyve bahesi haline getirmek istiyordum. Bylelikle btn Avrupa'ya meyve ihra etmemiz pekala mmknd. " diyerek gmenlerin iskn ile ilgili dncelerini aklamtr343. Buradan anlald gibi dnce olarak hkmet olumlu admlar atmak istemitir. Ancak maddi nedenlerden dolay bu fikirler hayata geirilememitir. Daha sonraki dnemlerde de muhacirlerin retime katlmas iin almalar devam etmitir. Ba, bahe ve zeytin retiminin yapld vilayetlere talimatlar gnderilerek blgede yaayan Rumeli muhacirlerine zeytincilik ve dutuluun retilmesi istenmitir344. Balkan Savandan sonra Rumeli'deki Rumlarn, Bat Anadolu'da ounluu Rumlar lehine gerekletirmek iin, aileleriyle zmir ve Balkesir evresine gelerek buraya yerletikleri tespit edilmitir. Bu durum gz nne alnarak, Anadolu sahillerinde
340 341

II. Abdlhamit devleti dalmaktan kurtarmak iin slmclk fikir akmn uygulamak istemitir. H.Y. Aanolu, a.g.e., s.109. 342 Mahmut evket Paann Gnl, Arba Yaynclk, stanbul 1998, s. 51. 343 Ayn eser, s. 135. 344 BOA. DH. UMVM., 77/ 38., Dahiliye Nezaretinin Talimatnamesi, 21 Haziran 1917.

87

Rum nfusun artmasn nlemek amacyla da Osmanl hkmeti Rumeli'den gelen gmenlerin bir ksmnn da bu gibi yerlere isknn kararlatrmtr. Bunun iin ise, ya Rum kyleri istimlk edilerek muhacir iskn edilmi, yahut da Rum kylerinin civarnda bulunan mriye ait arazi ve arsalar gmenlere verilerek oralarda isknlar salanmtr345. Hkmet iskn politikasnda Trk nfusun azald yerleri takviye etmeyi de dnmekteydi. Edirne Vilayeti Trklerin ounlukta yaad bir blgeydi. Ancak sava nedeniyle blgeden Trk gleri yaanmaktayd. Bu konuda Bakumandanlktan Sadarete gnderilen bir yazda Bu havalide Mslman Trkler her ne kadar ounluu oluturmaktaysa da, bunlar her muharebede g ederek gittike azalmaktadr. Buna karlk ikinci derecede ounluu tekil eden Rumlarn nfusu gittike artmaktadr. Bu duruma mahal brakmamak iin Makedonya ve Trakya'nn dier ksmlarndan hicret etmekte olan ahalinin keif suretiyle buralarda iskn iin her sancak dahilinde mlkiye ve askeriyeden bir komisyon tekil edilerek vilayet dahilinde nerelere ne kadar muhacir isknnn aratrlmasna allmas" istenmektedir. Bylece Mslman nfus artacak, seferberlik srasnda Anadolu'ya muhta olmadan, buradaki kolordularn ihtiyalarn kendi blgesinden karlanacakt346. Trk nfusun ounluu devam ettirmesini salamak iin tedbir olarak g etmeleri nlenmek istenmitir. 14 Haziran 1914 te talimat verilerek Edirnede iskn edilmi olan muhacirlerin blgeden ayrlmamas iin tedbir alnmas istenmitir347. Yine nfus dengesini salamaya ynelik u almalar yaplmaya allmtr. Gelibolu yarmadas, Ayvalk, Edremit gibi yerlerde Rum nfusun youn olduu tespit edilmitir. Bu konuya dikkat ekilmesi iin Bakumandanlktan gelen talepler Sadaret'e sunulmutu. Sadaret de konuyu Dahiliye Nezareti'ne bildirmitir. Bu yazda, eitli unsurlarn kark olarak yaadklar Gelibolu yarmadas, Ayvalk, Edremit gibi yerlerde dengenin Mslmanlar lehine salanmas maksadyla Rumeli'den gelecek muhacirlerin ncelikli olarak bu yerlerde iskn edilmesine dikkat edilmesi istenmitir348.

345 346

A. Halaolu, a.g.e., s. 116. ATASE Arivi K.252. D. 264. F. 94, 4 Eyll 1329 ( 17 Eyll 1913 ) tarihli belgeden nakleden A.Halaolu, a.g.e., s. 116. 347 BOA. DH. EUM.LVZ., 21/ 102, Dahiliye Nezaretinden Edirne Vilayetine gnderilen emir, 14 Haziran 1914. 348 H. Y. Aanolu, a.g.e., s. 110.

88

Bu arada bu uygulamann yapld yllarda Osmanl Devleti'nin nfus yapsna baklacak olursa, hi bir yerde gerek Rumlarn, gerekse Bulgarlarn Trkler karsnda kesin bir ounluk oluturmad grlmtr349. Osmanl kaytlarnda Rumelide bile 1912 Balkan Harbi sonunda Bat Trakya ve Rodoplar da dahil olmak zere, bu blgede yaayan Trk nfusu mesela Bulgarlara gre Bulgaristan'da daha fazla grlyor. Tuna vilayetinde 1.130.000 Bulgara karlk. 1.120.000 de Trk nfus bulunuyordu. Dou Rumeli vilayetinde ise 483.000 Bulgar'a karlk 681.000 Trk nfusu vard. Bugn bu nfusun nemli bir ksm erimitir. Blgede yaayan Trkler, Trkiye'ye g etmek mecburiyetinde kalmtr350. Trk muhacirler Marmara Denizi sahilleri ile adalarnda Rumlardan tahliye olan kylere yerletirilmitir. Bu politika gerei Midilli ve Girit Adalar'ndan gelen muhacirler ile daha nceden geici olarak yerletirilen baz muhacirlerin Marmara Adalar'yla sahillerindeki boaltlan kylere isknna dair Muhacirin Mdriyetinden Karesi Mutasarrflna bir telgraf gnderilmitir. Yine ayn konulu bir baka telgraf da Hdavendigr Vilayeti'ne gnderilmitir. Trk muhacirlerin Adana'ya yerletirildiklerine dair dier bir belgede ise Konya'ya bal kazalarda misafir edilen 78 hane Trk muhacirin yerletirilmek zere Adana'ya gnderilmeleri ve neticeden bilgi verilmesi istenmitir351. Macar aratrmac Bela Horvath Birinci Dnya Sava ncesi Anadolu seyahati srasnda Konyada vatanlarn terk ederek byk eziyet eken gmenlerin durumunu yle anlatmaktadr: Hrriyet Meydan'n geip konaa352 ulamak zor olmuyor. Son derece byk binann geni koridorlarnda ve merdivenlerinde bekleen kederli insanlarla karlayoruz. oluk ocuk ortada kalan ve kendilerine yerleecek bir avu toprak gsterilmesini bekleyen bu insanlar Balkan'dan gelen muhacirler. ehir bu gmenlerle dolu. stasyon evresinde, resmi binalarda, avlularda ve meydanlarda boha ve denkleri banda bekleyen kadnlarla, eli yz kirli ocuklarla, yere melmi ve sessizce bekleen

349

350

A. Halaolu , a.g.e. , s. 116. Mehmet Saray, Bulgaristan Trklerinin Trkiye Asndan Stratejik nemi, 650. Yl Sempozyumu,

Trklerin Rumeliye knn 650.Yldnm, Rumeli Dernek ve Vakflar Yaynlar, stanbul 2002, s. 188-189. H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 110. 352 Konya Hkmet Konana giderken grd manzaradan bahsetmitir.
351

89

(ve hkmetin zm bulmasn sabrla bekleyen) erkeklerle karlayorsunuz. Kimbilir insanlar bu ucu buca belli olmayan eya ve denk kargaas arasnda kendilerininkini nasl buluyorlar? Makedonya'da kana susam vahi Srplar tarafdan kimbilir ka yakn ldrlen bu zavall insanlar imdi resm dairelerin koridorlarnda dizilip birilerinin kendileriyle ilgilenmesini bekliyorlar. Bu binann koridorlarnda, insan aklnn kabul edemeyecei sefalet iinde aileler yayor, anneler ocuklarn emziriyor, yemek yiyor, yatyor ve hayatlarn srdrmeye alyorlar.353. 1854-1914 yllar arasnda Konyaya 12.900 Rumeli meneili muhacir sevkedilmitir. Bu muhacirlerin bir ksm Konyaya yerletirilmitir. Bazlar ise Antalya, Isparta ve Nide civarna yerletirilmitir. Konya Vilayetine yerletirilen muhacirler zamanla yerli ahliden etkilendikleri gibi ayn zamanda yerli ahliyi de etkilemilerdir354. Devlet bazen de belli blgelerden Trk dahi olsalar muhacir kabul etmemitir. Bu blgeler iinde en nemli sray Bat Trakya almaktadr. Hkmetin, henz Bat Trakya'nn geri alnabilecei midini kaybetmemesi sebebiyle buradaki Trk ounluun varlnn devam etmesi asndan byle bir kararn alnm olmas mmkndr355. Bu dnemde Bat Trakyada tahmini olarak 500.000 civarnda Trk ve Mslman yaamaktadr. Buna karlkta Bulgar nfusu 60.000i gemiyordu356. Bu konudaki bir belgede "Garbi Trakya'dan slm ve Hristiyan birok ehasn dahil-i vilayete hicret etmei ve yerlemeyi kolay bularak bu tarafa gelmekte olduklar haber veriliyor. u hal takip ettiimiz siyasete mugayir bulunduundan bu suretle o havaliden gelen Mslim ve Gayrimslim muhacirin katiyen kabul edilmemesi mtemennadr" denilmekteydi357. 17 Mart 1914 tarihli belgede Bat Trakya'dan gelen muhacirlerin kabul edilmesinin takip edilmekte olan siyasete aykr olduu belirtilerek iskn edilmemeleri istenmitir358. Bu uygulamann amac Bat Trakyadaki Trklerin saysnn azalmasna engel olmaktr.

353 354

Bela Horvath , Anadolu 1913 , Tarih Vakf Yurt Yaynlar , stanbul 2007, s. 13. Muammer Gl, Atilla Bayram, Ouzhan Hakkoymaz, Selukludan Gnmze Konyann Sosyo-Politik Yaps, Konya l Emniyet Mdrl Arge Yaynlar, Konya 2003, s. 441-442. 355 H. Y. Aanolu, a.g.e., s. 111. 356 Abdrrahim Dede, Balkanlarda Trk stikll Hareketleri, Trk Dnyas Yaynlar, stanbul 1978 , s. 67. 357 H. Y. Aanolu, a.g.e., s. 111. 358 BOA.DH.KMS., 18/ 3, 17 Mart 1914. Dahiliye Nezareti Kalem-i Mahsus Mdriyetine tarafndan Edirne Vilayetine gnderilen telgraf, Bkz. H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 111.

90

Gmenlerin gerek bulunduklar yerlerde, gerekse nakil srasnda karlatklar zorluklarn yannda, Osmanl Devleti'nin de iinde bulunduu ml sknt yznden, bunlara gerei gibi yardm yaplamamtr. Bunun iin istilya urayan yerlerdeki halkn gn geici olarak durdurmaya almtr. Buna bir rnek olarak, Rodop halknn gne, hazinenin durumu uygun olmadndan izin verilmemi ve imdilik yerlerinde kalmalar uygun grld kendilerine bildirilmitir. Bundan baka, Rumeli'den gelen ve gelecek olan gmenlerin iskn temin edilinceye kadar, Bosna-saray ve Adakale taraflarndan ge msade olunmamas yolunda kararlar alnmtr359. Sava sonras mezalimden kaanlar olduu gibi mbadele sonucu yer deitiren gmenlerde olmutur. 1913 ylnda Osmanl Devleti ile Bulgaristan arasnda mbadele gereklemitir. Edirnenin II. Balkan Savandan sonra geri alnmasyla Balkan Sava srasnda hyanetleri belirlenenlerin memleketten temizlenmesine karar verildi. Mbadele artlarn grmek amacyla alts Trk dokuzu Bulgarlardan oluan heyet 215 Kasm tarihleri arasnda Edirnede toplanmtr. Komisyonun almalar sonucunda Bulgaristandan 48.570 Mslman ile Osmanl Devletinde yaayan 46.764 Bulgarn yer deitirmesine karar verilmitir360. Osmanl Devleti, Bulgarlarn g ettirilmesinden sonra boalan topraklara Mslman muhacirler yerletirmek iin almalar yapmtr. Muhacirin Mdriyeti bu konuyla ilgili olarak Karesi Mutasarrfl ile temasa gemitir. 31 Mart 1914 tarihli bir telgrafta Bulgaristan'a hicret edenlerden boalan yerlere muhacirlerin yerletirilmesinden nce arazilerin kymetlerinin belirlenerek bir defterle Muhacirin Mdriyetine bildirilmesi istenmitir361. Edremit ve Burhaniye'de akta kalan ve yerletirilemeyen muhacirlerin boalan Bulgar kylerine yerletirilmeleri isteniyordu ve bu i iin gerekli olan elli bin kuruluk havalenin postaya verildii belirtiliyordu. Ayn ekilde 1914 ylnda Osmanl Devleti ile Yunanistan arasnda da mbadele gereklemitir. 27 Nisan 1914 tarihinde iki devlet arasnda mzakereler balamtr362.

359 360

A. Halaolu, a.g.e., s. 62. H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 121- 122. 361 BOA. DH. FR. 39 / 133 , 31 Mart 1914 tarihli ifre telgrafn nakleden H.Y.Aanolu, a.g.e., s. 123. 362 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 123.

91

2. Bonaklarn skn 1877-78 Osmanl Rus Harbi'nden sonra az da olsa Bursa ve civarna Bonak gmenleri gelmitir. Bunlar Samanl Dalarnda, Karamrsel-Orhangazi arasnda iskn edilmilerdir. Daha sonra da Bonak gleri devam etmitir. Osmanl Devleti, Bonak gmenleri yerletirirken geliigzel hareket etmemitir. Bonak muhacirlerin yerletirirken uyum zorluu ekmemeleri iin baz tedbirler almtr. Arnavutlarn olduu gibi Bonaklarn da lisan ve adetlere uyum gstermesi iin tedbirler alnmtr. Konya'ya bal kazalarda misafir edilen Bonak muhacirlere de ksa zamanda lisan ve milli adetleri Trkiye'ye uyum gstermeleri gayesiyle Diyarbakr ve Sivas vilayetlerinde datlarak iskn edilme politikas uygulanmtr. Birinci Dnya Harbi ncesinde g etmek zere olan 250 hane kadar Bonak muhacirin yerletirilmesi ve mmkn ise sahil yerlerden iskn yeri bulunmas iin skn- Aair ve Muhacirin Mdriyeti eitli vilayetler ile yazmtr. Bari Liman'ndan hareket eden 250 hanede toplam 2000 kadar Bonak muhacire uygun yer bulunmasndan sonra Karesi'ye yerletirilmilerdir. Talat Paa, gnderdii bir telgrafta Arnavut ve Bonaklarn Trklerin arasna yzde on ( % 10 ) orannda yerletirilmesini istemitir363. Bonaklarn bir ksm zmitte toplanmtr. Daha sonra zmit'teki Bonak muhacirlerin byk bir ksm i blgelere gnderilmi geri kalan kk bir ksmnn zmitte iskn edilmelerine izin verilmitir. Gayrimslimlerden kalan ev ve arazi miktar nceden renilerek buralara gnderilecek Bonak muhacirlerin miktar tespit edilmeye allmtr. 1915 Ekim aynda, arazi durumuna gre Arnavut ve Bonak muhacirlerin Ankara'da iskn edilecei skn- Air ve Muhacirin Mdriyeti tarafndan dile getiriliyordu. Ayn ekilde Hdavendigr vilayetindeki Bonaklar'n Sivas'a gnderilmek zere ncelikle Ankara'ya sevklerinin gerektii, 10 Austos 1915 tarihinde skn- Air ve Muhacirin Mdriyeti tarafndan Hdavendigr valiliine iletiliyordu.364

363 364

H. Y. Aanolu , a.g.e., s. 117. F. Dndar , a. g.e. , s. 126.

92

3. Arnavutlarn skn

Osmanl Devleti Arnavut muhacirlere kar uygulad iskn siyasetinde de Bosnal gmenlerde olduu gibi birtakm tedbirlere bavurmutur. Devlet, Arnavutlarn baz ehirlere isknn yasaklamtr. Arnavut ve Bonak muhacirlerin, yerletirilmesi esnasnda datlarak iskn edilmelerini uygun grmtr. Bunun nedeni bu unsurlarn ksa zamanda, Trk rf ve adetlerine kolaylkla uyumlarnn salanmak istenmesidir. Bununla birlikte Arnavut muhacirlerin yerletirildikleri yerlerdeki yerli halkla da bir takm uyumsuzluklar iinde olduklar grlmtr. Bu nedenle Arnavutlarn, bir blgede younlamalarna msaade edilmemitir. Balkanlara uzak blgelere iskn edilmeleri kararlatrlmtr. 30 Eyll 1914 tarihli bir tamimle Arnavutluk muhacirlerinin yasak blgelerde isknna izin verilmemesi ve yerletikleri blgeden ayrlmalar istenmektedir. ncelikle Arnavutlarn youn olarak yaadklar ve cepheye yakn yerleim yerlerinde biri olan atalca, Arnavut muhacirlere yasaklanmtr. atalca'da bulunan Arnavut muhacirlerin miktarna, buraya ne zaman geldiklerine, emlak ve arazi sahibi olanlar ve yerli ahali ile evlenenlerin ne kadar olduuna dair yerel memurlardan bilgi istenir. Arnavut olup da, memuriyet gibi grevlerle yasak mntkalarda bulunanlarn ve yerli ahali ile evlenmi olanlarn Tbiiyet-i Osmaniye'yi kabul ettiklerine dair kendilerinden alnacak beyanname zerine yerli sicile kaytlarnn yaplmasna izin verilir365. Arnavut muhacirler yerletirildikleri yerlerde durmayp byk ehirlere g etmekteydiler. Bu yzden zmir ve stanbul, hkmet tarafndan Arnavutlara yasaklanmtr. Devletin byk ehirlere Arnavut yerletirmemesinin iki nedeni vard. Bunlardan birincisi Arnavutlarn ulam asndan, Balkanlara uzak blgelere yerletirilmesinin daha az problem karaca siyaseti takip edilmekteydi. kincisi ise yeni problemlerin kmasn engelleyerek byk ehirlerin glklerine yeni glkler eklemek istenmemesidir366. Hkmet, Arnavut muhacirlere kar ok dikkatli davranarak zel bir siyaset takip etmitir. karlan bir tamimle Arnavut muhacirlerin yasak blgeye yerlemelerine engel olunmas istenmitir367.

365 366

F. Dndar , a.g.e. , s. 114. H.Y. Aanolu , a.g.e.,s.113. 367 BOA. DH. EUM.MTK., 44 / 22, Dahiliye Nezareti Emniyeti Umumiye Mdriyetinden vilayetlere gnderilen tamim, 29 Austos 1914.

93

Konya Vilayeti'ne bal Ereli, Karaaa, Ilgn, Akehir, Saidili, Karaman kazalarnda misafir olarak bulundurulan 64 hane Arnavut muhacirin de Sivas ve Diyarbekir Vilayetleri'nde boalan kylere vilayetlerle haberleerek sevk edilmeleri ve yerletirilmeleri uygun grlmtr. Deiik vilayetlerde dank halde bulunan ve henz iskn edilmemi olan Arnavut muhacirlerin acilen Diyarbekir Vilayeti'ne sevk edilecei ve datlarak yerletirilmeleri meselesi yine Muhacirin mdriyetince takip edilen siyaset gerei Diyarbekir Vilayeti'ne haber verilmitir. Muhacirin Mdriyetince, Hdavendigar Vilayeti'ne gnderilen baka bir telgrafta Sivas'a yerletirilmek zere Ankara'ya gnderilmeleri gereken Arnavutlar'dan kalanlarn da Ankara'ya sevk edilmesi bildirilmitir368. Dahiliye Nezareti, 18 Mart 1915 tarihli bir tamimde, Arnavut muhacirlerin Edirne, stanbul, zmir vilayetleriyle Karesi ve Kale-i Sultaniye'ye toplu olarak yerlemelerine men olmak zere ittihaz edilen tedabir-i idariye yalnz lisan- madirzadlar (ana lisanlar) Arnavuta olup Trklk ile hibir alakasyla ve mnasebet-i rkiyeleri bulunmayan cemaat-i malume efradna mnhasr olduu belirtilerek gerek hicret ve gerek iltica ederek gelenlerin menatk- memnuada mteferrikan isknlarna mahzur grlmeyerek aslen ve lisanen Arnavut olup menatk- memnuada isknlarna zabtiyece mahzur grlenlerden maadasnn menatk- memnua haricinde kalan vilayetlere sevk edilerek oralarda mteferrikan isknlar isteniyordu. Yani bu tamimde Edirne, stanbul, zmir vilayetleriyle Karesi ve Kale-i Sultaniye'ye (anakkale) Arnavutlardan, ana lisanlar Arnavuta olan ve Trklkle ilgisi olmayanlarn baka blgelere yerletirilmesi istenmektedir. Hkmet, Arnavut muhacirleri nceden belirledii mntkalara iskna byk zen gsteriyordu. Ancak, baz Arnavutlarn kendilerine yasaklanan blgelere yerleerek buralarda mesken ina ettikleri gzlenmitir. Yerel yetkililerin, bu duruma seyirci kaldklar belirlenmitir. Daha nce yaymlanan talimatnamelere ramen, yasak mntkalarda yerleimlerin artmas zerine 24 Eyll 1914 tarihinde skn- Aair ve Muhacirin Mdriyeti tarafndan bir genelge yaymlanmtr. Bu genelgeye gre: "Bu gibi muhacirlerin tmnn" yasak blgelerde ve stanbul'da yerlemek zere hcum ettikleri, hatta bu gibi kimselere, talimatnamelerin aksine, vesika dahi verilmekte olduu iin bundan byle her ne suretle olursa olsun "Arnavut muhacirlerinin yasak blgelerde yerlemelerine ve yerletirildikleri blgelerden kmalarna" engel olunmas polis
368

H.Y. Aanolu , a.g.e., s. 114.

94

mdriyetinden istenmitir. Buna ramen muhacirler ailelerinin ve akrabalarnn bulunduu zmir ve stanbul gibi illere gizlice geri dndkleri grlmtr369. Arnavut muhacirler anakkale'ye bal Kumkale yaknlarnda bulunan Yerkesii iftliindeki bataklk kurutuluncaya kadar misafir olarak ahalisi sadece Rum olan Yeniar Ky'ne yerletirilmilerdir. Rumlarn Arnavutlardan korkup Erikky Nahiyesi'ne hicret etmeleri zerine anakkale Rus konsolosu olaya mdahale etmitir. Konsolos stanbul'daki Sefaretinden ald emir zerine, Rumlarn koruyuculuunu stlenerek Arnavutlarn oradan karlmalarn ya da istihkmlar dolaysyla hkmete bir mahzur grlyor ise yaknlardaki bir baka kydeki Mslman ahaliyle Arnavutlar'n deitirilmesini teklif etmitir. Bunun zerine Erikky'deki yerleik Mslman ahali ile Yeniar'daki Arnavutlar deitirilmi ve Rumlarn yerlerine geri dnmesi salanmtr. Sonuta Hkmet zellikle anakkale Boaz'ndaki istihkmlar evresine Mslmanlar yerletirme politikasn Arnavutlar sayesinde gerekletirerek Trkleri rahata istihkmlar evresine yerletirilmitir370. Arnavut muhacirler Ankara ve Konya'da bir araya getirildikten sonra Adana, Ankara, Bafra, Bursa, Diyarbekir, Ereli, Konya, Mara, Sivas gibi yerlere de gnderilmilerdi. Kocaeli yasak blge olmasna ramen buraya gnderilen az sayda Arnavut muhacire de Hkmet tarafndan gz yumulmutu. Bunun dnda yasak blgede fert fert iskn ise ancak daha nceden o blgede bir akrabalar varsa mmkn olmutur371. 4. ingenelerin skn Rumeli'den g eden Mslmanlar iinde Trk, Arnavut ve Bonaklar'n yansra Mslman ingeneler de vard. Gerek etnik ve gerekse kltrel adan farkl zelliklere sahip bu gruplar birbirine balayan ortak payda slm diniydi. Osmanl mparatorluu snrlar iinde gebe halde yaamakta olan ingeneler vard. Balkan Savalarndan sonra g etmek zorunda kalan Mslman muhacirler arasna katlarak Anadoluya gelen ingeneler de olmutur. Devlet bu ingeneleri de Anadolu'nun muhtelif yerlerinde iskna almt. Tosya yaknlarnda bulunan Paka
369 370

F. Dndar, a.g.e., s.115. H. Y. Aanolu , a.g.e., s. 115. 371 F. Dndar , a.g.e. , s. 121.

95

mevkiindeki bo araziye yerletirilmeleri dnlmtr. Arazi bedelinin ise daha sonra taksitlerle alnmas kararlatrlmt. Snr dndan gelen ingenelerin kabulnde dnem dnem deien politikalar uyguland. Balkanlar'dan srlen ingeneler arasnda Mslmanlarn yansra gayrimslim ingeneler de vard. Gayrimslim ingenelerin snrlardan giriine izin verilmiyordu. Kavala ve Drama gibi yerlerden youn bir ingene g yaanmaktayd. lk balarda Mslman ingenelerin muhaceratna gz yumulmutu372. C. MUHACRLERN OSMANLI DEVLETNDE SKNI Rumeli'den gelen gmenlerin ilk duraklama yeri stanbuldur. stanbul dndaki duraklama merkezi ise Ayastefanos (Yeilky) olarak belirlenmitir. Muhacir sevkiyat merkezlerine yzbinlerce muhacir gelmise de, bunlarn pek ou stanbul'a girmitir. stanbul'a giren bu gmenlerin says da yzbinleri bulduu iin gelenlerin bir ksm Anadolu'nun eitli blgelerine sevkedilmitir. Krklareli bozgunundan sonra ordunun geri ekilmesi zerine zulme urayan Mslman halk, stanbul'a doru kamaya balamtr. Birka gn iinde stanbul pek ackl bir manzara gstermi, btn camiler, mescidler, kkler, konaklar gmenlerle dolmutur. stanbul'daki bu gibi din ve hayr binalar bu kadar gmeni tabii olarak barndrmayacandan, binlerce Muhacirde arabalar, hayvanlar ile gnlerce meydanlarda, sokaklarda kalmtr373. Aram Andonyan stanbuldaki gmenlerin durumunu yle aktarmtr: Osmanl ordusunun kt artlar altnda geri ekildiini gsteren bir baka delil de, Rumeli gmenlerinin stanbul'a dolumasyd. Sirkeci'de, skdar'da, Haydarpaa'da ve genellikle stanbul'un btn byk meydanlarnda, ard arkas kesilmeyen manda arabalarnn geidi korkun sefalet manzaralar sergiliyordu. oklar, zellikle kadn ve ocuklar, belediyenin p arabalarna dolumulard. Alt yz akn yldan beri Avrupa topranda yerlemi bu Trkler, cihangir atalarnn alt yzyl nce Asya'dan Avrupa'ya geerken tadklar ayn kyafeti tayarak, ayn arabalarla getiler stanbul'a, oradan da Asya'ya.374.

372 373

F. Dndar, a.g.e., s. 127- 128. A. Halaolu, a.g.e., s. 69. 374 A. Andonyan , a.g.e. , s. 467.

96

lhan Bardakda stanbuldaki gmenleri yle anlatmaktadr: "Binlerce, onbinlerce kiilik muhacir kafileleri Sirkeci garndan itibaren ehri tamamen doldurmulard, kzlerin ektii kan arabalar kprden yukarlara, t Beyolu'na kadar uzanyorlard. Rumeli'den llerini bile getirenler vard. Onlar gvur toprandan kalmasnlar, burada yatsnlar diyorlard. stanbul akn akn gelen gmenlerle doluydu375. 1. Geici skn Yerleri stanbul'a gelen gmenlerin karlatklar en nemli problemlerden biri, geici olarak barnak bulunmasyd. Gmenlerden bir ksm camilere, medreselere, bo bina, han ve kklere yerletirilirken, bir ksm da stanbul hricinde ina edilen barakalara yerletirilmekteydi. Gmenlerin karlat problemlerle ilgilenmek iin ehremnetinde skn ve ae komisyonu kurulmutu. Bununla birlikte Sirkeci'de Sevkiyt- Muhacirin Komisyonu kuruldu. Bu komisyonun grevi, gmenleri ehremnetince nceden belirlenen yerlere gndermekti. ane Komisyonu da, gmenler iin bo evler bulmaya almaktayd. nce gmenlerin iskn iin evler kiralanmas yoluna gidilmitir. Fakat ev kiralama iinin ok pahal olmas sebebiyle, kira usulnden vazgeilerek gmenlerin uygun camilere yerletirilmesine ve kiralanan evlerin sahiplerine teslimine karar verilmitir. ayet sahibi tarafndan kiras istenilmeyecek haneler olursa, kendilerinden bir sened alnarak, gmenlerin cretsiz bu gibi yerlerde oturabilecei Muhacirin Komisyon'undan tebli edilmitir. skn- Muhacirin Komisyonu'nca han ve otellere de ok sayda muhacir yerletirilmitir. Ayrca Tophanedeki Malta klasna ve dier klalara da muhacirler yerletirilmitir376.Balkan Savalar srasnda stanbula yerletirilen gmenler Hilal-i Ahmer cemiyeti kaytlarna gre yledir:

375 376

lhan Bardaknn mparatorlua Veda, kitabndan nakleden A. Halaolu , a.g.e. , s. 69. A. Halaolu , a.g.e. , s. 70.

97

Tablo :V Gmenlerin stanbulda Geici Olarak skn Edildii Yerler


ALE YERLETRLEN MEKANLAR SAYISI NFUS

SIRA NO

1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 31 32

CAMLER ( stanbulun eitli Semtlerindekileri toplam) Bayram avu Tula Harmanlar (Eyp ) Ahmediye Medresesi ( skdar ) shak Paa Mektebi ( Sultan Ahmet ) lyas-zade ( Topkap) Hac Mustafa Efendi Tula Harmanlar ( Eyp ) Baba Haydarda 23 Numaral Hane Bonak Ahmed Efendi Hanesi ( Kk Ayasofya ) Barakalar ( Yedikule harici ) Bostan Ali Mektebi ( Kadrga ) Pirini Sinan ( Hrka-i erif ) Paa Dairesi ( Gksu ) Tecrit-hane (Yedikule ) Tekye ve Mahzenler (Alibeyky) Hroslu Mektep ( Koca Mustafa Paa ) Dkmeciler Kahvesi ( Eyp ) Rza Paa Kona ( aramba ) Sultan Ahmed haricindeki Kovuklar ( Eyp ) eyhlslm Dergah ( Eyp ) eyh Murad Dergah ( Eyp ) ehid Mehmet Paa Dergah ( Kk Ayasofya ) emsi Paa Medresesi ( skdar ) emseddin Sivas Dergah ( Eyp ) Sofular Mescidi ( Eyp ) Atik Ali Paa ( Zincirli Kuyu ) Gureba-y Mslimin Hastahanesi Hamam ( Yenibae ) Fesci brahim Efendi Hanesi ( ehremini ) Kuzguncuk Mteferrik mahaller ( Boazii ) Kzl Mescid ( Eyp) Kaba Sakal Barakalar ( Sultan Ahmed ) Koltuk Han ( skdar ) Kartal, Yakack, Soanlk (Kartal )

2379 21 9 1 22 7 10 6 643 3 9 15 10 57 8 2 7 5 10 9 23 9 9 14 34 10 14 52 10 17 33 25

9127 78 32 4 73 27 38 30 2798 18 48 71 34 277 37 13 41 28 52 32 98 47 38 75 113 46 59 256 45 70 134 141

98

33 34 35 36 37 38 39 40 41 42 43

Kksu Karakolhanesi ( Gksu ) Kk Efendi Dergah ( Koca Mustafa Paa ) Katip Kasm Mescidi ( Lanka ) Murad Paa Medresesi ( Aksaray ) Mihrimah Sultan Mektebi ( skdar ) Mteferrik mahallerde zabitan ve memurin aileleri Mustafa Paa Dergah ( Eyp ) Mieli Mescit ( Silivrikap ) Muhacir Kulb ( Koca Mustafa Paa ) Niancda 13 Numaral hane ( Kumkap ) Haim Bey ve Rasim Bey Konaklar ( Sultan Mahmut Trbesi) TOPLAM

26 8 7 14 10 84 17 2 6 7 45 3709

126 42 28 19 40 277 78 11 30 36 189 14856

Balkan Savalar srasnda gmenlerin yerletirildii tabloya gre byk bir blm camilere yerletirilmitir377. Bu arada Yedikule sur dnda muhacirler iin barakalar ina ettirilmi ve ehir iinde barnan baz muhacirler buralara nakledilmitir. Geici olarak yerletirilemeyen arabal muhacirler iin de Msr Hilliahmer Cemiyeti lzumu kadar muamba temin etmitir378. stanbul'daki gmenlerin ok kalabalk olular, onlarn geici ikametghlar olan stanbul'dan bir an nce Anadolu'ya, srekli kalacaklar yerlere gnderilmelerini gerektirmitir. 2. Geici sknlar Srasnda Yaplan Yardmlar Muhacirlerin ilk yerleimleri srasnda en ok ihtiya duyduu yardm barnma konusunda olmutur. Barnma ihtiyalarnn yannda yiyecek ve giyecek maddesi sknts da ba gstermitir. Bu sorunlar zme grevi stanbulda ehremneti ve ae Komisyonuna verilmitir. ehremneti tarafndan birok defa ilnla halktan, makbuz
377

Osmanl Hilal-i Ahmer Cemiyeti 1329- 1331 Salnamesi , stanbul , s. 220-225ten aktaran , A. Halaolu , a.g.e. , s. 72- 76 . 378 H.Y. Aanolu , a.g.e. , s. 188.

99

karl yatak, yorgan gibi yatacak, gmlek, elbise gibi giyecek eya ba istenmitir. Rumeli Muhcirin-i slmiye Cemiyeti ise geliri gmenlerin ihtiyacna kullanlmak zere, "ane Bileti" adyla halktan yardm istemitir. Bundan baka ehremneti, gmenlerin iaesi iin civar frnlardan ihtiya kadar ekmek toplatlarak datlmas konusunda belediye mfettiliklerine emir vermitir. stanbul'a gelen gmenlere komisyon tarafndan yevmiye verilmesine de almtr. Muhacirin talimatna uygun olarak, 12 yandan yukar olanlar byk kabul edilerek, byklere 100 ve kklere 50'er para verilmesi, ancak aile ile birlikte bulunanlara, daha ucuz idare edebileceklerinden, byklere iki, kklere bir kuru yevmiye verilmesi kararlatrlmtr. Tahmin edilenin stnde muhacir gelmesi, gmenlere verilen yevmiyenin uzun sre verilmeye devam edilmesini nlemitir. Bunun zerine komisyonca muhacirlere eskiden olduu gibi, ekmek verilmesi kararlatrlmtr. Bundan baka ehremneti verdii ilnlarla, halktan, muhacirlerin sevk ve iae masrafnn karlanabilmesi iin nakd yardmda bulunulmasn istemitir. Gmenlerin geici olarak yerletikleri cami, mektep, hne gibi yerlerin civar sakinleri de muhacirlerin srekli olarak ekmek, yatak, yorgan, lamba gibi ihtiyalarn karlamlardr379. 3. Kalc skn Faaliyetleri Geici iskn alan olarak bata stanbul olmak zere Edirne, Kosova, Selanik gibi Rumeli vilayetlerinin yeterli gelmemesi zerine muhacirler Anadolu'daki kalc iskn yerlerine sevk edilmilerdi. Muhacirlerin yerletirildii belli bal iskn yerleri ise Hdavendigar, Aydn, Edirne, Konya, Sivas, Ankara, Karesi, Biga vs. gibi nemli merkezlerdir380. Edirne vilayetinde iskn edilen muhacirlerden bazlarnn Anadoluya getikleri tespit edilmitir. Bunun zerine yannda vesikalar olmayan muhacirlerin hibir yerde iskn edilmemesi istenmitir381. Osmanl Devleti bu vilayetlerde srekli olarak skn- Muhacirin Memurlar bulundurmu, muhacirleri ky ve kasabalara datarak yerletirdikleri gibi topraklar
A. Halaolu , a.g.e., s. 79-80. J. McCarthy , a.g.e., s. 184. 381 BOA. DH. EUM. LVZ., 21 / 102, Dahiliye Nezareti Emniyeti Umumiye Mdriyetinden Edirne Vilayetine gnderilen yaz, 14 Haziran 1914.
380 379

100

verimli olan yerlerde tamamen muhacirlerden oluan yeni kyler kurmutur. Bu kylerin isimlendirilmesinde ya Padiah adna izafeten Mahmudiye, Hamidiye, Readiye, Aziziye gibi isimler, ya da rahata ve huzura kavumalar umuduyla Refahiye, Kemaliye gibi isimler kullanlmtr. Bu arada Rumeli corafyasndan hatra olan Filibe Mahallesi, skp Mahallesi gibi isimler ile birlikte muhacirler iskn edildikleri mevkilerin Tavdemir, Korudeirmeni gibi yer isimlerinin de muhacir kylerine konulduunu grmekteyiz382. Balkesir ilinin Gnen ilesindeki ky ve mahallelere de gelmi olduklar yerden hatra olan Trnova, Plevne gibi isimler vermilerdir383. Kylerin isimlerinin deitirilmesi muhacirlerin yerlemesi ile gereklemitir. Bu durum gn srekliliine bir delil olarak gsterilebilir. 1877- 1878 Osmanl- Rus Savandan sonra Rumeliden gelen muhacirler yeni kurulan kylere yerletirildii gibi mevcut kylere de yerletirilenler olmutur. Edirne vilayetine gelen Ahyolubergos gmenleri Sultaniye, Hamidiye, Selimiye , Orhaniye, Mecidiye, kraniye gibi kyleri kurmulardr384. Ankarann Haymana dahilindeki daha nceden iskn edilen 41 hane muhacirin oturduu Tavdemir adl yerde bir ky tekiline uray Devlet dairesince ruhsat verilmesi zerine kye 27 Mays 1912 tarihli rade-i Seniye ile Tavdemir ismi verilmitir385. Babaeskinin kylerinden olan Hdrca eskiden Hdraa iftlii olarak

adlandrlmaktayd. Balkan Savalar srasnda Rumlarn blgeden kamas zerine Bulgaristan, Kosova ve Yunanistandan gelen muhacirler kyn nfusunu artrmtr. 1915 ylnda gmenlerden dolay kyn nfusu artmtr. Bu yzden kyn ad Hdrca olarak deitirilmitir386. Yine Trakya'dan bir rnek vermek gerekirse, Filibe'den g etmi olan 62 haneden meydana gelen 241 kiilik muhacir grubu Hayrabolu Kazasnda oturduu mahallenin Filibe Mahallesi olarak adlandrlp mahalle muhtarna mhr kazdrlmas, Dahiliye Nezareti Muhacirin daresi'nden teklif edilmi ve 17 Austos 1912'de iradesi kmtr387.

382 383

A. Halaolu, a.g.e. , s. 30. Hayriye Sleymanolu Yenisoy, Edebiyatmzda Balkan Trklerinin G Kaderi, Toplumsal Geliim Dernei Yaynlar, Ankara 2005, s. 60. 384 N. pek , a.g.e., s. 179-180. 385 BOA., rade Dahiliye Tasnifi 1330 Cemaziyelahir, rade no:1, Dahiliye Nezaretinin teklifi zerine 6 Mays 1328 ( 19 Mays 1912 ) tarihli rade-i Seniye, nakleden H.Y. Aanolu , a.g.e., s. 176. 386 Ky sakinlerinden Niyazi Kl tarafndan anlatlmtr. 387 BOA., .D. , 1494, rade no:1, 17 Austos 1912.Bkz. H.Y.Aanolu, a.g.e., s.176.

101

Rumeli'den stanbula uramadan deniz yoluyla Anadolu'ya geen veya sonradan Anadolu'ya sevkedilen muhacirler de olmutur. Bunlarda bata iskn meselesi olmak zere, pek ok problemlerle kar karya kalmlardr. Makedonya ve Kosova civar halk, komitaclarn mezaliminden kurtulmak iin zmir'e gelmilerdir. Bunlarn youn olarak zmir'e gelmesi, tabii olarak iskn problemini de beraberinde getirmitir. Bunun zerine vali vekili Kemal Bey'in bakanlnda bir zel komisyon tekil edilerek, gmenlerin iskn meselesiyle megul olunmutur. Fakat yardma muhta birok muhacirin olmas nedeniyle, hkmete alnmas bildirilen tedbirler uygulanamamtr. 10 Ocak 1913 tarihinde zmire gelen muhacirlerin 6000 kii olduu belirtilmitir. Bu say 11 Mart 1913 tarihinde 10.000 olarak gsterilmektedir. zmir muhacir toplayan merkezlerden biri olup, buradan Aydn, Manisa, Mentee gibi i kesimlere srekli muhacir nakledilmekteydi. zmir'deki muhacirlerin de geici olarak iskn edildikleri yerler, camiler ve mektepler olmutur. zmir'e gelen muhacirler, Hisar Camii dnda kalan dier cami, mescid ve tekkelere yerletirilmilerdir. Daha sonra gelenler iin de Sinekli ve Kzlal'da birok adr kurulmutur. Bundan baka, zmir'de muhacirlerden bir ksm da iftliklere yerletirilmek istenmitir. Bu maksatla Seferhisar'da Midhat Paa'nn eine ait iftlik, muhacirler iin ok elverili olduundan, hkmete satn alnmak istenmitir. Mekteb-i Sanayi iftlii de muhacirlerin yerlemesi iin alnmak istenmitir. zmir'deki komisyonca muhacirlerden bir ksm ky ve kasabalara yerletirilmek zere sevk edilmilerdir. Muhacirlerin iskn srasnda rvet alma gibi drst olmayan yollara gidilmitir. Bu durum zerine i blgelere sevkedilen muhacirlerden byk ksm zmir'e geri dnmtr. Anadolu'da muhacirlerin yerletii merkezlerden olan Bursa'ya da eitli zamanlarda ok sayda muhacir gnderilmitir. Bir mddet sonra da Bursa'daki muhacir says 18.000'e yaklamtr. Buradaki muhacirler de eitli zorluklarla karlam, otel, medrese, mektep ve hamam gibi yerler muhacirlerle dolmutur. Konya'ya da muhacir sevkedildiine dair birok belgeler vardr. stanbul'da camilere yerletirilmi nfustan ve yakn yerlerden gelip memleketlerine geri dnmek istemeyenler ile balarnda aile reisleri bulunan muhacirlerden pek ounun Konya ve Ankara vilyetlerine sevkedilmeleri, bunun iin de muntazam bir defterin tutulmas

102

Dahiliye Nezreti tarafndan kararlatrlmtr.

Muhacirin Komisyonu da toplantlar

yaparak muhacirlerin Ankara ve Konyaya yerletirilmesi ynnde kararlar almtr. 8 Kasmdan itibaren bir ay iinde Konya'ya 632 haneden oluan 3213 muhacir gelerek yerlemitir. Bu muhacirlerden 300 hne kadar vilyet merkezine bal kylere, merkezde kalan 332 hne ise mahallelere yerletirilmitir. Konya'ya sevk edilmesi dnlen toplam muhacir saysnn ise 24.000 kadar olduu tahmin edilmektedir. Konya'da toplanan bu muhacirlerden bir ksm daha sonra civar kasaba ve kylere gnderilmitir. umra'ya 30 hne, Nide'ye 374 nfus muhacir gnderilmitir. Yerel ynetimler tarafndan gnderilmi olan muhacirler derhal uygun ev ve yerlere yerletirilmilerdir. Kylerde yaayan halk da gmenlerin kylerinde iskn edilmesine izin vermi, stelik muhacirler iin gereken arazi kyllerce balanmtr388. Sadrazam Mahmut evket Paa zamannda Selanikte bulunan 8000 muhacirin Antalyaya yerletirilmesi karar alnmtr389. Konya vilyetindeki muhacirlerinde bir ksmnn Antalya sanca sahilinde iskn edilmeleri uygun bulunmu, bunun iin liva mutasarrf Kzm Bey memur edilmitir. Adana'ya da Selanik'ten ilk olarak 1000, daha sonra 5.000 civarnda muhacirin gnderildiine dair haberler vardr. Eskiehir'e sevkedilen muhacirler ise, genellikle ifteler iftlii'nde iskn edilmi olup, ifteler iftlii'ndeki kla bunlar iin ayrlmtr390. Yine Balkanlardan g eden muhacirler Eskiehir civarnda muhacir kyleri kurmu veya eski kylere yerlemilerdir. Sulu Karaaa, Alpu, ncesu, Bahecik, Behetiye gibi kylere yerletirilmilerdir391.

Balkan Savalarndan sonra 1914 ylnda Edirne Vilayetine Rumeliden gelip yerleen ve Edirne vilayetinden g eden Rum ve Bulgarlar olmutur. Bu oranlar gsteren tablo aadaki ekildeki gibidir392.
388 389

A. Halaolu , a.g.e., s. 77- 78. Mahmut evket Paann Gnl, s. 131. 390 A. Halaolu , a.g.e., s. 78-79. 391 Suzan Albek, Dorylaiondan Eskiehire, Anadolu niversitesi Yaynlar, Eskiehir 1991, s. 29. 392 BOA , DH. EUM. 86 / 37 , Dahiliye Nezareti Umur- Mlkiye Mfettiliinden Emniyet-i Umumiye Mdriyetine gnderilen 20 aban 1332 ( 14 Temmuz 1914 ) tarihli istatistik raporu nakleden H.Y. Aanolu , a.g.e. , s. 129. H.Y. Aanolu bu istatistik raporunun verilerini dk olarak belirterek McCarthy nin rakamlarn geree daha yakn bulmaktadr.

103

Tablo: VI Edirne Vilayeti G Tablosu ( 1914 )

Kaza smi

Hicret Eden Rum Bulgar ----5275 1000 ----1736 ----10400 1342 932 ----2097 4181 ----3460 400 625 ------------------------5 ---30508 86699

Gelip Yerleen Mslman Muhacirler

Edirne Merkez Mustafa Paa Seymenli Lalapaa Dimetoka Uzunkpr Krkkilise Merkez Llebergos Babaeski Vize Demirky Pnarhisar Tekfurda Merkez Malkara orlu Hayrabolu Saray Gelibolu Merkez Kean psala arky Mrefte noz Eceabat ( Maydos ) TOPLAM GENEL TOPLAM

430 --------206 1051 348 4875 3263 4002 13442 1536 1980 12337 42 3000 570 2040 539 1700 141 497 3578 ----10 56191

2431 3946 800 5052 1049 3500 6865 2246 2697 5790 3143 4161 4102 2935 1750 306 --------142 185 500 2516 --------54116 54116

104

Yukarda ad geen yerlerden baka, bata Ankara olmak zere, anakkale, el, Antakya, Suriye, Ma'mratlaziz (Elaz), Karesi, Samsun, Sivas gibi merkezlere de muhacir sevkedildiine dair belgeler bulunmaktadr. Bu belgelerden birinde Mamuretlaziz Vilayeti'nde isknlar icra edilemeyen muhacirlerin tahliye edilen kylere yerletirilmek zere Adana'ya gnderilmesi skn- Air ve Muhacirin Mdriyeti tarafndan istenmektedir393. Bu vilayetlere Rumeliden muhacir sevk edilmesi ve daimi olarak yerletirilmesi ile ilgili Osmanl Arivi'nde birok belge vardr. Ancak dzenli olarak hangi vilayete ne kadar muhacir iskn edildiine dair istatistiki bilgiler bulunmamaktadr. Bu arada Balkan Savalarndan sonra baa geen ttihad ve Terakki nderlerinin iinde bulunduu Osmanl hkmetleri de Trk ve Mslman unsuru belli blgelerde iskn siyasetini srdrd. zellikle gelen muhacirlerin te ikisi Edirne ve Aydn vilayetlerine iskn edildi. Aada verdiimiz tabloya gre bu blgelere yaklak 200.000 civarnda muhacir iskn edilmitir. Ancak bu vilayetler o dnemde henz idari taksimata ayrlmamt. Tabloda idari taksimata ayrld blgeler belirtilmitir394.

BOA. , DH. FR., 53 / 115 , Bkz.H.Y. Aanolu , a.g.e. , s. 189. H. Y. Aanolu, Osmanl Dneminde Rumeliden Trk Glerinin Genel Deerlendirmesi, Trklerin Rumeliye knn 650. Yldnm, 650. Yl Sempozyumu, Rumeli Dernek ve Vakflar Yaynlar, stanbul 2002, s. 64.
394

393

105

Tablo: VII,

1912- 1915 Yllar Arasnda Balkanlardan G Eden Mslman

Muhacirler ve Bunlarn skn Edildii Yerler 395.

Vilayetler ve Bamsz Sancaklar AYDIN ( zmir , Manisa Dahil ) EDRNE ( Krklareli ve Tekirda Dahil ) HDAVENDGAR (Bursa , Bilecik , Ktahya Dahil ) KARES ( Balkesir ) SVAS HALEP ANKARA ESKEHR ADANA KONYA ATALCA ZMT KAYSER MARA BGA ( anakkale Dahil ) CANK (Samsun ) STANBUL SURYE MENTEE (Mula ) KARAHSAR ( Afyon ) BOLU KASTAMONU MAMURETLAZZ (Elaz ) GENEL TOPLAM

skn Edilen Muhacir Says 104.879 95.267 14.993 10.689 7.769 7.552 7.196 6.534 6.513 6.120 5.393 4.868 4.415 3.617 2.903 2.786 2.594 2.291 615 201 185 184 173 297.737

H.Y.Aanolu , a.g.m., s. 65. Yazar , McCarthynin lm ve Srgn adl kitabnn 184. sayfasndaki tablodan yararlanarak bu tabloyu hazrladndan bahsetmektedir. J. McCarthy1912- 1920 yllar arasnda yaplan g ve isknlar yazmtr. Toynbee 1912-1913 aras 177352, 1914-1915 yllar arasnda da 120.556 muhacirin iskn edildiini belirtmitir.

395

106

Yukarda grdmz tabloyu deerlendirdiimizde, Balkan Savalarndan 1915 ylna kadar Trkiye'ye gelen muhacirlerin yaklak 300.000 civarnda olduu grlmektedir. McCarthy'den yararlanarak belirlenen bu sayya maddi durumu iyi olup, kendi imkanlaryla yerleen muhacirler ile memlekete g eden Rumeli'ndeki devlet memurlaryla subaylar ve ailelerinin hesaba katlmam olduunu tahmin edilmektedir396. Rumeliden yaanan gler 1915 ylndan sonrada devam etmitir. aadaki gibidir397. Trkiye

ileri Bakanlnn istatistiklerine gre 1912- 1920 yllar arasndaki g tablosu

396 397

H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 191. Yusuf Ouzolu, Balkanlardaki Trk Varlnn Tarih indeki Gelimesi, Balkanlardaki Trk Kltrnn Dn, Bugn, Yarn, Uluda niversitesi Yaynlar, Bursa 2002, s. 18.

107

Tablo VIII. 1912-1920 Dneminde Balkanlardan gelen Mslman Snmaclar ve Bunlarn skn Edildii yerler

VLAYETLER AYDIN (ZMR DAHL) EDRNE HDAVENDGAR KARES (BALIKESR) SVAS HALEP ANKARA ESKEHR ADANA KONYA ATALCA ZMT KAYSER MARA BGA CANK (SAMSUN) STANBUL SURYE MENTEE (MULA) KARAHSAR (AFYON) BOLU KASTAMONU MAMURETLAZZ (ELAZI) GENEL TOPLAM

1912-1920 Aras Gelenler 145.868 132.500 20.853 14.687 10.805 10.504 10.008 9.088 9.059 8.512 7.500 6.771 6.140 5.031 4.033 3.875 6.609 3.187 855 280 258 257 242 413.922

1912-1915 Aras Gelenler

1915-1920 Aras Fark

104.879 95.267 14.993 10.689 7.769 7.552 7.196 6.534 6.513 6.120 5.393 4.868 4.415 3.617 2.903 2.786 2.594 2.291 615 201 185 184 173 297.737

40.989 37.233 5.860 3.998 3.036 2.952 2.812 2.554 2.546 2.392 2.107 1.903 1.725 1.414 1.130 1.089 4.015 896 240 79 73 73 69 116.185

108

Tabloyu incelediimizde 1915 ylndan sonra da glerin devam ettiini grmekteyiz. zellikle Aydn, zmir ve Edirne evresinde isknlarn youn olduu anlalmaktadr. Bunun nedeni ise bu blgelerde yaayan Rumlarn Yunanistana g etmesinden dolay boalan yerlere Trklerin yerletirilmesidir. Rumlarn g etmesi ise Balkan Savandan sonra uygulad soykrm politikas ile, Makedonyay Trklerden temizleyip Rumlatrmak isteyen Yunanistann bu gleri tevik etmesidir. Atinann kkrtmas ile Trakya ve Bat Anadoluda yaayan Rumlarn da, topluca g hazrlklarna baladklar grlmtr. Balkan Savalar sonunda Yunanistan, topraklarn ikiye katlayarak 121.794 km2ye kartmtr. Artk sra yeni ele geirilen bu topraklarn etnik temizliine gelmitir. zellikle Makedonyadan g ettirilecek olan Trklerin yerini, Edirneden Kafkasyaya kadar ok geni bir sahadan getirilecek Rumlarla doldurmay planlamtr. Atinann kkrtmasyla 1914 Nisannda balayan ve 1 Austos 1914 tarihine kadar devam eden srete Trkiyeden Yunanistana yaplan Rum gleri yaanmtr. Osmanl topraklarndan Yunanistana giden Rum muhacirlerin yerine Yunanistandan gelen Trkler yerletirilmitir. Yunanistandan Trkiyeye yaplan glerin en nemlisi ise, hi phesiz Balkan Savalar srasnda olmutur. Zira, Yunanistana braklan topraklarda kalan Trkler, Atina Hkmetinden grdkleri basklar yznden btn madd ve manev varlklarn terk ederek Osmanl topraklarna snmak zorunda kalmlardr. 1912 Kasmndan 1914 Martna kadar son 17 ayda gelen muhacirlerin saysnn 242.807 kiiye ulat kaydedilmektedir. Bu iki yl iinde gelen muhacirlerin aylk dalm aadaki gibidir.

109

Tablo: IX. 1912 Kasm ayndan 1914 Martna kadar Makedonyadan Osmanl Devletine g eden Muhacirlerin aylara gre dalm398
YILLAR 1912 1912 1913 1913 1913 1913 1913 1913 1913 1913 1913 1913 1913 1913 1914 1914 1914 AYLAR KASIM ARALIK OCAK UBAT MART NSAN MAYIS HAZRAN TEMMUZ AUSTOS EYLL EKM KASIM ARALIK OCAK UBAT MART TOPLAM MKTAR 8.866 15.493 12.087 12.088 7.553 6.725 12.813 9.368 21.045 29.312 12.380 14.764 17.213 15.502 10.192 25.060 12.346 242.807

Trkiyeden Yunanistana ilk g hareketi 1914 baharnda yaanmtr. Yunanistann el altnda kkrtmas, Rum genlerin askerden kamak istemesi bunda etkili olmutur. Osmanl topraklarndan ilk g eden Rumlar olduka varlkl kimselerdi. Mal ve mlklerini satarak g etmilerdir. Osmanl Devletinin Rumlar, zorunlu g ettirmesi diye bir ey sz konusu deildir. lk Rum g Edirneden balamtr. Bunu Babaeski, Krkkilise, Uzunkpr, Malkara, Kean, orlu, Silivri, Midye, Ereli ve Tekirda Rumlar takip etmitir. Bat Anadoludan bata Ayvalk olmak zere zmirden anakkaleye kadar olan sahil kasabalarndan Karacabey, Akay, Bandrma, Edremit,
398

www.turkiyat.selcuk edu.tr/ pdf dergisi / S 10 yilmaz. pdf .

110

Burhaniye, Ayvalk, Soma, Bergama, Urla ve eme civarnda sakin olan Rumlarn birou Midilli ve Sakz Adalarna doru g etmeye balamlardr. Bu srada, vaktiyle Makedonyadan zorla atlan ve geici muhacir kamplarnda aylardr bekletilen muhacirlerden bazlar, firarilere ait bo evlere yerletirilmitir. Dikili ve Foada 820, emede de 150 hane Mslman aile bu ekilde iskn edilmitir. Blgedeki Rumlar Osmanl Devletinin basks ile deil Yunan hkmetinin Makedonyadaki Rum nfusu attrma siyaseti sonucu g ettiini zellikle belirtmek gerekir399. 4. Muhacirlerin sknlar Srasnda Alnan Tedbirler Rumeliden gelen muhacirlerin isknlar ve bunlarn vatandala kabulleri ilerinin dzenli yrmesi iin krk be maddeden oluan skn- Muhacirin Nizamnmesi hazrlanmtr. 13 Mays 1913'te km olan bu nizamnamenin, uygulanmasndan Dahiliye Nezareti sorumlu tutulmutur. Drt blmden olumaktadr. Ksaca zetlersek : I. Blm, muhacirlerin kabul artlar ile ilgilidir. Muhacirlerin kabul edilmesi ve nerelere iskn edileceklerinin hkmetin yetkisinde olduu, nfusa kayt, vatandala kabul ilemleri, hakkndaki bilgileri iermektedir. Muhacirlerden kendilerine ayrlan yerlere gitmeyenler, bir daha yardm talep etmemek zere kendilerinden taahht senedi alndktan sonra kendi paralaryla arazi alp istedikleri yerlerde yerleebileceklerdi. II. Blm, Muhacirin Mdriyeti'nin grevleri ile ilgilidir. Dahiliye Nezareti'nin grev ve sorumluluklar ile ilgilidir. Muhacirin Mdriyeti'nin sorumlu olduu, vilayetlerde younlua gre bir mdr ve memur ile katipten veya sadece memurdan oluan bir idare ubesi oluturulaca belirtilmektedir skn- Muhacirin Komisyonu oluturulmas iin her vilayet ve bamsz livalarda vali ve mutasarrfn bakanl altnda defterdar, muhasebeci ile idare meclisi ve belediye yelerinden seilecek kiiler ve Defter-i Hakan, Ziraat ve Shhiye Mdr ve Nafia bamhendislerinden ve hkmet ya da belediye doktorlarndan meydana gelen bir yenin seilmesi istenmitir. Muhacirlerin geici olarak yiyecek ihtiyalar, sevk ve iskn, vilayet dahilinde arazi aratrmas, verilecek arazinin bltrlmesi, bina inas hakkndaki tm kararlarn komisyonca kararlatrlp bununla ilgili harcamalarn da yine bu komisyonca yaplaca belirtiliyordu.

www.turkiyat.selcuk edu.tr/ pdf dergisi / S 10 yilmaz. pdf . Bu dipnotumu Seluk niversitesi Tarih Blm retim yesi Mehmet Ylmazn Seuk niversitesi Sosyal Bilimler Dergisinde yazm olduu Balkan Savandan Sonra Trkiyeden Yunanistana Rum Gleri adl makaleden alnmtr.

399

111

III. Blm,

muhacirlerin isknlar ile ilgili maddelerden oluur. stanbul'da

Muhacirin Mdriyeti, stanbul dnda ise muhacirin komisyonlar gelen muhacirleri nce geici olarak uygun yerlere yerletirecekti. Doktorlar tarafndan muayene edildikten sonra hasta olanlar en yakn hastaneye sevk edilerek tedavilerinin yaplmas istenmitir. Komisyonlara muhacirlere i bulma gibi bir grev de verilmitir. Komisyonlar her haneye, nfus ve topran verimliliini gz nne alarak arazi datacaktr. Yerletirilen muhacirlere plan dahilinde bir ev ve iki ba ift hayvan, tarm aletleri, tohumluk zahire satn alnmas kararlatrlmt. Bunlarn bedeli ise daha sonra taksitler halinde geri alnacakt. Yeni bir ky ya da mahalle oluturulacak ise cami, mektep, eme gibi masraflar oraya yerletirilenlerin hissesine blnerek hazinece daha sonra geri alnacakt. Muhacirler hicret tarihlerinden itibaren alt sene askerlikten ve iskn edildikleri gnden itibaren iki sene mal vergilerden muaf tutulacaktr. Esnaf olan muhacirlere bir ev ina edilecek ve iki bin kuruu gememek zere sermaye salanacakt. Ayrca akrabas olan muhacirlerin birlikte veya birbirine yakn olarak yerletirilmesine dikkat edilmitir. Hazineden parasz arazi alm olanlar arazinin kendilerine tesliminin zerinden on sene gemedike bu araziyi satamayacaklard. Kendilerine ev ve dier malzeme verilerek hazineye borlananlarn bu borlar demedike ev, hayvan ve dier malzemelerini satamayacaklardr. Muhacirler bina, tohumluk, hayvan vs. borcunu sebepsiz olarak demezlerse arazi, ev gibi mlklerinin hkmet tarafndan geri alnaca da belirtilmektedir. IV. Blm, eitli hkmlerle ilgilidir. skn- Muhacirin mdr ve memurlarnn, muhacirlerin problemlerini zmeye gayret etmeleri istenmektedir. Ayrca muhacirler iin devlete ait bo araziler ve iftlikler satn alnabilecektir. Maliye Nezaretinin izniyle hkmete ait iftliklere yerletirilecekleri, vilayetlere ait komisyonlarn ise muhacir isknnda arazilerin ziraata elverili olup olmad aratrlacak ve muhacir yerletirildiinde eski ahalinin zor duruma dmemelerine dikkat edilecektir. Muhacirleri mmkn olduunca altklar iklime uygun yerlere yerletirmeye almalar istenmitir400.

H. Y. Aanolu, a.g.e., s. 178-179. Daha geni bilgi iin Bkz. BOA. DH. MM., C.4/ 36, 1331 (skn- Muhacirin Nizamnamesi ).

400

112

5. Muhacirlerin sknnda Dikkat Edilen Temel Prensipler Devletin muhacirleri iskn ederken uygulamaya alt ana dnce muhacirlerin rahat bir hayat geirip bir an nce tketici durumdan retici duruma gemeleriydi. kinci olarak ise devletin btesine daimi bir yk getiren muhacirlerin iskn edilip retici konuma gemeleriyle devletin ekonomisinin rahatlamas dnlmtr. Hazineden harcanan byk orandaki paraya ramen iskn meselesinde istenen baarnn elde edilememi olmas, muhacirin komisyonlarnn oluturulmasndan beklenen faydann alnamadn gstermitir. Muhacirlere verilen tarm aletleri, tohumluk ve ift hayvanlarnn muhacirlerce satlmas zerine bu aksaklklarn dzeltilmesi iin alma yaplmas istenmitir401. Ayrca 1915 yl balarnda grlen problemler ve alnmas istenen tedbirler hazrlanan genel bildirilerle vilayet ve devlet dairelerine bildiriliyordu. 15 ubat 1915 tarihli genel bildiride skn- Muhacirin Nizamnamesi'nin 31. maddesinde yer alan "muhacirlerin akrabas bulunanlarn birlikte veya yakn yerlerde yerletirilmesine dikkat olunacaktr" ifadesini bahane eden muhacirlerin eitli yerlere daldklar tespit edilmi olup bunlarn tekrar eski yerlerine geri dndrlmeleri isteniyordu402. 27 Mart 1915 tarihli bir genel bildiride de muhacirlerin birounun tescil evraklarn gizleyerek kendilerini yeni muhacir gibi gstererek yeniden tescil ve iskn edildiklerini ve bu yzden, kayt karkl ile hazinenin devaml zararna sebep olduklarndan kaytlarn aratrlmas isteniyordu403. Muhacirlerin isknnda kendilerine verilecek arazi ve emlak datmna dair hazrlanan talimatnamelerle bu iin yrtlmesi de daha dzenli bir hale getirilmek istenmiti. Muhacirlere verilen ba, zeytinlik, dutluk ve benzer yerlerin bakm ve iyi bir ekilde muhafaza edilmesi iin bir talimatname de hazrlanm ve bu iki talimatname bir arada baslarak datlmtr404.

BOA., DH.MB.HPS.M. 20/48 , skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 6 Mays 1915. 402 BOA. DH.MB.HPS.M. 19/68, skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 15 ubat 1915. Bkz. H.Y. Aanolu, a.g.e., s.180. 403 BOA. DH.MB.HPS.M. 20/25, skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 2 Mart 1915. Bkz. H.Y. Aanolu, a.g.e., s.180. 404 Muhacirine verilen ba, zeytinlik, dutluk ve emsali yerlerin imar ve hsn-i muhafazas zmnnda istihdam edilecek ustalara dair talimatname, nakleden H.Y.Aanolu , a.g.e., s.363-366.

401

113

Muhacirlerin isknnda mmkn olduunca dikkat edilmeye zen gsterilen bir dier hususta muhacirlerin geldikleri topraklardaki altklar iklime benzer yerlere yerletirilmeye allmasyd. htiya duyulmas halinde ahslarn elindeki iftlikler bu sebepten istimlk edilebilecekti. skn iin yer bulunmas noktasnda en elverili olan araziler devlete ait olan iftlikler ile bo arazilerdi. Muhacirlerin isknna ayrlmas kararlatrlan bu topraklarn baz yerlerde ak arttrma ile bakalarna satna teebbs olunmas zerine skn Aair ve Muhacirin Mdriyeti yaynlad bir genel bildiride, bundan kesinlikle vazgeilmesini ve bu topraklarn nerelerde olduu ve ka hane muhacir isknna elverili olduunun acele olarak bildirilmesini istemitir. Devlet, elverili iftlikleri muhacirler ile iskn politikasn srdrmek amacyla daha nceden yapt birtakm anlamalar da feshetmek zorunda kalmtr. Bu feshedilen anlamalardan biri de ukurova iftlii meselesidir. Adana Vilayeti'nde devlete ait olan ukurova ve Anavarza iftliklerinin bir milyon kusur dnmnden muhacir ve airetlerce kullanlan 307.000 dnm dnda kalan yerler bir Fransza kiralanmt. Daha sonra bu konu Meclis-i Vkela'da grlm ve bundan vazgeilmesi iin konu Mliye Nezareti'ne havale edilmitir. Bu olay renen Rumeli Muhacirin-i slmiye Cemiyeti, daha nceden de muhacir iskn edilen bu iftlie Rumeli'den gelecek dier muhacirler iin yzer haneli kyler inasnn siyasi ve mal adan daha yararl olduunu ve kiralamadan vazgeilmesini Dahiliye Nezareti'nden istemitir. Dahiliye Nezareti de o blgede uygulanmas kararlatrlan siyaset gerei ad geen iftliklerin muhacirlere verilmesi kararn vermi ve bundan dolay Fransz irketine tazminat verilmesi gerekirse muhacir iskn iin tahsis edilen 2.5 milyon liradan bir ksmnn bu tazminata karlk olarak verilmesinin uygun olacan belirtmitir405. Muhacirlerle birlikte gelen vilayet-i mstevliye memurlarndan iskn muamelesi yaplanlarn olduu belirlenerek bu memurlara iskn muamelesinin yaplmamas istenmitir406. 3 Temmuz 1913 tarihli bir Meclis-i Vkela bir karar kartarak ziraat mevsimi gemeden iskn mahalleri gsterilen muhacirlerin iftilie balamalar nemli ve
H.Y.Aanolu, a.g.e., s.182-183. BOA. DH.EUM.MH., 87 / 16 , Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Mdriyetinden Muhacirin Mdriyetine gnderilen talimat, 28 Haziran 1914.
406 405

114

ncelikli bir i olarak grlyordu. Bu amala Beykoz iftlikleri hari olmak zere mlkiyeti devlete ait olan btn iftlikler muhacirlerin isknna tahsis edilmitir. Bir an nce retime gemelerini salamak iin adr ve baraka gibi geici yerleim yerleri salanp ziraat yapacaklar topraklara bir an nce yerletirilmeleri ngrlyordu. Devlet, ziraat iini mesken meselesinden daha ncelikli grmekteydi. Bunun nedeni ne kadar abuk retim yapmaya geilirse rnlerden elde edilecek kazan ile muhacirler ihtiyalarnn salanmasna balanabilirdi407. 6. skn Sonras Muhacirlere Yaplan Yardmlar

I. Dnya Sava devam ederken hkmeti en ok uratran sorunlardan biri de muhacir ve mltecilerin iskn olmutu. Talat Paa, cephelerden daha ok savan beraberinde getirdii nfus hareketleri ile ilgileniyordu. Mlteci veya muhacirlerin nakillerinin sorunsuz olmasna allyor, iskn iinin belirli bir plan etrafnda gerekletirilmesi iin byk aba harcyordu. Muhacirlerin skntlarn hafifletmeye, sevk srasnda kayplar en aza indirmeye ve bu insanlarn bir an nce iskn edilerek retici bir hale gemeleri salanmaya allyordu. Yaplan yardmlar ve getirilen muafiyetler iskn sonrasnda da srmt. Muhacir kafilelerine Osmanl topraklarna giri yaptklar andan son sevk mahalline varlarna kadar, can gvenliklerinin salanmas, bulac hastalklara kar korunmalar, uygun hava artlarnn kollanmalar, yiyecek ve iecek ihtiyalarnn giderilmesi, demiryolu v.b. nakliye aralarnn cretsiz ya da ok dk cretlerle tahsis edilmesi gibi desteklerde bulunuluyordu. sknlarndan sonra bile bir mddet daha muhacir tahsisatndan gnlk denek verilmeye devam edilmiti. Aar ve Muhacirin Mdriyet-i Umumiyesi (Airetler ve Muhacirler Genel Mdrl , AMMU) hkmetten her muhacir ve mlteci bana senelik 166 kuru decek ekilde denek alyordu408. Devlet muhacirleri sefalet iinde braklmamalar iin her trl ihtiyalarnn karlanmasna zen gstermitir. Bunun iin tebligat yaynlamtr409. Memlekete gelmek iin yollarda perian ve bakmsz olan muhacirlerin

H.Y.Aanolu, a.g.e., s.184. Fuat Dndar, a.g.e., s.177-178. 409 BOA.DH. EUM. MEM., 52 / 60 , Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Mdrlnden gnderilen vilayetlere gnderilen tebligat,17 Eyll 1914.
408

407

115

tedavilerinin Muhacirin Tahsisatnda karlanmas kararlatrlmtr410. Bu belgelerden anlald gibi devlet topraklarn terk etmek zorunda kalan vatandalarnn sefalet ve ac ekmesini nlemek amacyla gerekli tedbirleri almaya almtr. Ancak Devlet btesindeki sknt ve ar sava giderleri nedeniyle daha nce yapt yardmlar kesmek zorunda kalacaktr411. Muhacirlere salanan muafiyetlerden balcalar mal ve asker vergilerden muafiyetti. 1913 tarihli muhacir nizamnamesine gre, Rumeli'den gelen muhacirlerin hicret tarihlerinden itibaren 6 sene tekalif-i askeriyye ve 2 sene tekalif-i maliyeden muaf tutulmalar kararlatrlmt412. Muafiyetlerin hicret tarihinden itibaren iletilmesi, muhacirler iin sorun yaratacandan bu srenin iskn tarihinden itibaren balatlmas uygulamasna geilmitir. Muhacirlerin yollarda ve yerletikleri yerlerde istirahatleri ve btn ihtiyalarnn temini ile hastalarn tedavi ve ilalar muhacir tahsisatndan karlanyordu413. Muhacirlerin, geldikleri blgelerin iklim ve arazi artlarna benzer blgelerde isknlar amalanyordu. 1913 tarihli skn- Muhacirin Nizamnamesi'nin 31. maddesinde bu durumun gz nne alnaca belirtilmiti. Ancak, sava koullarnda buna pek dikkat edilmeyecekti414. skn edilen ailelere ev ve arazinin yansra zirai ara, hayvan ve tohumluk zahire yardm yaplyordu. Kent kkenli ve meslek sahibi olanlar da, kendilerine uygun ileri buralarda yapabilecekleri iin, ile veya il merkezlerine iskn ediliyor ve iyeri ve retim aralar da mmkn mertebe temin edilmeye allyordu415. Rumeli'den hicret eden tccarn bir defaya mahsus olmak zere nakledecei eyadan gmrk resmi alnmamasyla ilgili geici bir kanun, 31 Mays 1914 tarihinde yrrle girmiti416.

BOA.DH.EUM.MTK., 47 / 21, Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Mdrlnden Muhacirin Tahsisat Kalemine gnderilen talimat, 16 Eyll 1914. 411 Fuat Dndar , a.g.e., s. 181. 412 BOA. DH.EUM. MH., 60 / 29, Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Mdrlnden Muhacirin Mdriyetine gnderilen tebli, 3 Eyll 1913. 413 BOA. DH.HM., 27 / 45 , Dahiliye Nezareti Hukuk Mavirliinden gnderilen Muhacirin Tahsisatna gnderilen tebligat, 12 Eyll 1914. 414 Fuat Dndar , a.g.e., s. 178. Ayrca skn- Muhacirin Nizamnamesi madde 31. 415 BOA. DH. UMVM., 123 / 21, Dahiliye Nezaretinden gnderilen vilayetlere gnderilen tebli, 6 Nisan 1915. 416 BOA. MV., 233 / 153, Meclis-i Vkela mazbatas, 31 Mays 1914.

410

116

1914 ylnda Balkan Sava'ndan dolay hicret eden muhacirler ile istila altndaki mahaller ahalisinden olan mltecilerin, iskn ve iae yardm almak iin tm resm daire ve belediyelere verecekleri arzuhaller, Hicaz ilmhaberinden ve damga vergisinden muaf tutuldu417. Hkmetin belirledii iskn yerine yerletirilen muhacir ve mlteci ailelerinin yerlerini keyf olarak deitirmeleri yasakt. Bunun gerisinde, iskn politikasnn baaryla yrtlmesi ve giderlerin nlenmesi kaygs vard. Hkmetin belirledii mntka dnda yerlemek isteyenlerin, gidecekleri yerlerde bir akrabalarnn mevcut olmas gerekiyordu. Byle bir durumda olan ailelerin sevk ve iskn masraflarnn kendileri tarafndan karlanmas zorunluluu vard. Ancak, "hkmetin iskn ve iae gibi hibir yardm talep etmeyeceklerini beyan etmi olmalar nedeniyle akrabalarnn bulunduklar mahallere gitmelerine msaade edilen mltecilerin gittikleri yerde yine yardm talebinde bulunduklarndan bu gibilerin bulunduklar yerlerden ayrlmalarna msaade edilmemesi" ynnde bir karar alnyordu418. Muhacirler iskn edilirken akraba olanlarn birbirlerine yakn yerlere yerletirilmesi istenmitir419. Gerektiinde iskn edilecek muhacirlerin mir ormanlardan kereste ihtiyalarn salamalarna izin veriliyordu. Drt sene ncesinde de bu kanun uygulanmt. Bylece kendi konutlarnn inas iin kerestenin yansra, snmak iin odun temin edebileceklerdi. rnein, Edirne vilayeti ve atalca sanca iin bu meyanda bir kanun layihas dzenlenmiti. a) Arazi Tahsisi Balkan Sava sonras gelen youn g karsnda Osmanl hkmeti, muhacirleri iskn edecei mntkalar belirlemek iin tm vilayet ve mutasarrflk snrlar iindeki bo arazilerin tespit edilmesini istemiti. Gelecek bu bilgiler dorultusunda muhacirler eitli illere datlacakt420.

BOA. DH.EUM.MH., 58 / 98, Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiye Mdrlnden Muhacirin Komisyonuna gnderilen tebli, 16 Haziran 1913. 418 Fuat Dndar , a.g.e., s.183. 419 BOA., DH.MB.HPS.M., 19 / 68, , skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli 7 Haziran 1915. 420 Fuat Dndar , a.g.e., s.180-181.

417

117

Meclis-i Vkela karar ile muhacire ayrlan iftlikler dndaki hazine arazilerine muhacirlerin yerletirilmemesi istenmitir421. Muhacir iskn iin devletin elindeki arazinin yetmedii durumlarda sahiplerinden arazi satn alnyordu. Satn alnacak arazi ve emlaktan hibir ekilde vergi alnmyordu. Muhacirlerin iskna tahsis edilen bo arazilerin, mzayedeye sunulmamas illere zellikle tembihleniyordu422. 1914 ortalarna gelindiinde, muhacirlerin iskn edilecekleri verimli arazilerin azalmas nedeniyle, "ahslarn elindeki bo arazilerin alnmas" iin tahdid ve tahrir kanunu ile arazi kanununda baz deiiklikler yaplmas gerektii ifade ediliyordu. Son iskn mahalli belirlenen muhacirlerin sevkleri sonras iskn memurlar nezdinde belirlenen araziler muhacir ailelerine datlyordu. Bekr veya ailesini memlekette brakp yalnz gelmi erkek muhacirlere hane ve arazi tahsis edilmiyordu423. Sanat sahipleri ve tccarlar ehir veya ile merkezlerine, iftilik ve hayvanclktan anlayanlar krsal kesimdeki emval-i metrukelere yerletiriliyorlard. zellikle Ege'nin kar kysndan gelmi olan Balkan gmenlerinin, benzer toprak ve iklim artlarna sahip bat blgelerindeki emval-i metrukelere yerleerek daha verimli olmalar saland. Zeytinlikler, ba ve bahelerin datm bu plan dorultusunda gerekletirildi. Kalifiye muhacirler, kalifiye eleman ihtiyac duyulan sahalarda istihdam edildiler. Meclis-i Vkela 12 Austos 1914 tarihli toplantsnda, Memalik-i Osmaniye ve Yunanistan'daki byk arazi sahibi muhacirlerin zarara uramamas iin mbadele ile karlkl arazi verilmesi ve noksan olanlarn telafi edilmesi ynnde bir karar alyordu. I. Dnya Sava nedeniyle yarda kalacak bir mbadele yaplr. Snrl sayda gelen mbadillere terk ettikleri deer kadar emlak ve arazi verilmeye allmtr. Hkmete ait sahipsiz ve bo arazide iskn olunan muhacir, sahibi olduu araziyi bir yl ekmez ise, bu arazi bo saylarak ellerinden alnacakt. Anadolu'da yerli halkn yerleme dzeni, gelen muhacirlerin yerleme biimlerinde belirleyici rol oynamt. Daha sonra da yerli ve muhacir halkn yerleme dzeni, toplumsal yapya etkide bulunarak, birok arazi anlamazlklarnn kayna olacakt. Ayn ekilde gebelerin
BOA. DH.MB. HPS.M., 18 / 83, , skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 3 Ocak 1915. 422 BOA. DH. MB.HPS.M., 10 / 8, , skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 1 ubat 1914. 423 Fuat Dndar , a.g.e., s.183.
421

118

iskn da, yerleik halk ile gebeler aras meydana gelen arazi anlamazlklarnn kaynan oluturmutu424. b) Geim Aralar ve Kaynaklarnn Temini Hkmet, muhacirlere ev ve arazi dnda yaamlarn idame ettirecek bir i salamaya alyordu. skn edilen ifti muhacirlere ev ve arazi, zirai ara, hayvan ve tohumluk yardm yapyordu425. Meslek sahibi olanlar da kendilerine uygun iler yapabilmeleri iin, ile veya il merkezlerine iskn ediliyordu426. Konyaya yerleen gmenlere aile bana 25 dnm ve her ocuk iin de 5 dnm toprak veriliyordu427. Muhacirlerin skn ve stihdamlar Hakknda ttihaz Mukteza Tedbir ve Muamelata Dair Tertib Edilen Proje hazrland. Bu proje ana hatlar ile yledir: Muhacirler, ifti, sanatkr, sanatsz fakat ie yatkn olanlar, evli kadnlar, dul ve kimsesiz kadnlar, ocuk ve yetimler, tedavi edilemeyecek derecede hasta ve yal olanlar diye 7 blme ayrlyordu. Bunlardan ifti snf da ikiye ayrlmt. alabilen ve alamayanlar ile asl vatanlarna geri dnecekler olmak zere iki blmden oluuyorlard. Bunlardan iskn edilecek muhacirlerin her hanede kaar nfustan ibaret olduu belirlenmek istenmitir. nk verilecek arazi miktar her hanede bulunan erkek nfusa gre belirlenecekti. skn olunacak muhacirlerin geldikleri blgelerin de bilinmesi gerekiyordu. Bylece iskn edilecekleri arazinin bunlarn asl vatanlarndaki iklim artlarna uygun olmas dnlerek sknt ekmelerinin nlemesi amalanmt. Muhacirlerden sanat erbab olanlar alabilenler ile almayanlar olarak iki blme ayrlyordu. Sanatkrlarn evvelce megul olduklar sanatn bugn bulunduklar mahallerde icra edilip edilemedii ve ediliyorsa bu sanatlarn tr belirtilmeliydi. Sanatlar yerine getiremeyecekler hakknda u tr tedbirler alnabilecekti. Hkmet veya belediye tarafndan kurulan sanayi blgelerinde veya blgede bulunan sanatkrlar tarafndan istihdamlar mecbur tutulmutu. Hkmet dairelerine kuma v.b. mallar vermekte olan iverenler iletmelerinde muhacir istihdam ettiklerinde, gndelik v.s. hususlarda hkmet tarafndan belirlenen artlara uygun olarak hareket edenlere daha sonraki mal v.b. ihtiya temininde ncelik tannacakt.
424 425

Fuat Dndar , a.g.e., s. 185-186. skn- Muhacirin Nizamnamesi, madde. 26 426 BOA. DH. UMVM., 123 / 21 ,Dahiliye Nezaretinden vilayetlere gnderilen tebli, 6 Nisan 1915. 427 Bla Horvath, a.g.e., s. 48.

119

Sanat sahibi olmayan fakat ie yatkn olanlarn miktar belirlenerek bunlara i imkanlar hazrlanmalyd. stihdam olunacak erkek ve kadnlara uygun bir i bulmak iin Muhacirin Komisyonlarnn bulunduu yerlerde iki defter tutulacak, birisine i arayan muhacirlerin isimleri ve dierine de o mevkide bulunan sanatkrlarn isimleri kaydedilecekti. Bylece sanatkrlarn muhta olduu iileri bulmalar ve isizlere de i bulmak kolaylaacakt. Evli kadnlar da alabilen ve alamayanlar diye ikiye ayrlyordu. Bu kadnlarn saylarnn belirlenmesi, kocalarnn yanna gnderilmeleri veya kocalarnn yanlarna getirilmeleri dnlyordu. Kocalarnn geliine kadar iaeleri yahut istihdamlar ynnde bir karar alnmas gerekiyordu. Dul ve kimsesiz kadnlar da alabilen ve alamayanlar olarak ikiye ayrlarak, alabilenlerin uygun hizmetlerde istihdamlar ve alamayacak olanlar iin bir dulhne tesisi kurulmas konusu gndeme alnmtr. Durumu ciddi olan hastalara hkmet hastanelerinde baklacakt. skna msait olan arazinin dnm itibariyle miktar ve tm lmlerinin yaplarak ka hane barndraca aratrlacakt. Belirlenen arazinin salk asndan uygun olup olmad tabip ve mhendisler tarafndan verilecek raporlara gre ayrca tespit edilecekti. Sadece ifti olmayp elinden baka iler de gelenleri baz yerlerde bilhassa Aydn vilayetinde olduu gibi ttn ve meyan kk ilerinde tccar tarafndan istihdam edilebilirdi. Aydn vilayetindeki tccarlar, muhacirleri istihdam etmenin yansra bunlar iskn ettirmeye de hazr olduklarn hkmet yetkililerine bildirmiti. Bu gibi mracaat ve giriimlerin incelenip aratrlarak uygun bir karara balanmas suretiyle de, sadece ifti olmayan muhacirler iin uygun bir i ve iskn ayarlanm olacakt428. Muafiyetlerde olduu gibi yaplan yardmlarda da muhacir ve mltecilerin suistimali sz konusuydu. Muhacirlere verilen hayvan, zirai alet, tohumluk zahire, gbre vesaire elden karlarak satlyordu. Bu durum, muhacirleri retim aracndan yoksun brakrken, hazineyi de zarara uratyordu429. Bu yzden hkmet, bu gibi suistimallerin nlenmesi iin 10 maddelik bir talimat yaymlad. 28 Mart 1915 tarihli talimatla, muhacirlere verilen ift hayvanlar, zirai alet ve tohumluk zahirenin bedelinin kefaletle kye balanaca ve hazinece aile reisine zimmetlenecei, verilen bykba hayvanlarn

428 429

Fuat Dndar, a.g.e., s. 186-188. BOA. DH.MB.HPS.M., 20/ 48, skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 6 Mays 1915.

120

muhacir kelimesinin ba harfi olan "M" ile ve kkba hayvanlarn da boynuz veya kulaklarndan iaretlenecei ve bylece satlarnn zorlaaca buna ramen hayvanlar satan kiilerden hayvan bedelinin alnp bunlara bir daha hayvan verilmeyecei ve bulunduu yeri terk etmesine msaade edilmeyecei, satn alan ahslardan da bu hayvanlarn derhal geri alnaca, kendilerine bedava verilen arazinin on sene gemeden hane ve retim aralarnn da taksitleri bitmeden satnn yasakland hkme balanyordu. Aslnda hkmet bu tedbirler ile ayn zamanda muhacirleri iskn yerlerinde sabitlemeyi de salam oluyordu430. c) Yetim ocuklara Yaplan Yardmlar Muhacir ve mlteci kafileleri iinde yer alan kimsesiz, dul ve yetimler iin bireysel yardmlarn yansra merkez ve organize bir yardm, hkmet tarafndan devreye sokulmutu. skn- Air ve Muhacirin Mdriyeti'nin, zerinde titizlikle durduu konulardan biri kimsesiz kadn, yal ve ocuklarn refah idi. Kimsesiz ocuklarn isknlar kadar, tahsil ve terbiyelerini de dnyordu. Muhacirlerin iskn ve istihdamlar hakknda hazrlanan bir projede, tahsil ve terbiyeleriyle beraber isknlarnn temininin dikkate alnmas, Osmanl vilayetlerinde dul ve yetimhane tesis edilip kz ocuklarnn buralarn kadn ksmnda bulundurulmas ve erkek yetimlerin ayrca bir dairede muhafaza ve terbiyelerine itina edilmesi gerektii belirtiliyordu. Erkek ocuklarn mrebbi ve muallimlik edecek kiilerin elinde iki sene okuyup yazma rendikten sonra "sanayi vesair messeselere datlmas icab halinde kendilerine iftlikhane verilmesi" gerektii belirlenmiti. 1916 ylnda da kimsesiz, dul ve yetimler iin yeni kararlar alnd. Kimsesiz dul kadn ve ocuklarn yol zerinde bulunan kasaba ve kylerde toplu olarak yerletirilmeleri istenmiti. Mlteciler arasnda yer alan yetim ve ksz ocuklar, yal ve kimsesiz dul kadnlar iin darleytam (yetimevi), darliae (barnma yerleri), darlmesai (alma yerleri) almas getirilmesine gayret edilmesi yerel memurlardan istenmiti.

430

Fuat Dndar, a.g.e., s. 189.

121

Bunun yansra kylere ve kasabalara yerletirilen muhacir iinde yer alan yetim kz ve ocuklara da arazi ve emlak verildii ve bunlarn dier sevk edilenlerle birlikte ayn mahalde iskn edilmelerine dikkat edildii oluyordu. Muhacir ve mlteci ocuklar darleytamlara datlrken, sevk mahalline en yakn noktalar gz nne alnyordu431. ehit ve muhacir ocuklarnn mahalli darleytamlarda veya askeri okullarda eitim grmeleri tavsiye edilmitir432. d) Muafiyetler Osmanl Devletine g etmi ailelerin yerleik hayata daha abuk gemeleri iin kendilerine salanan kolaylklardan birisi de vergi ve askerlik muafiyetiydi. Rumeli'den gelecek "muhacirler, hicret tarihlerinden itibaren 6 sene tekalif-i askeriye ve iskn tarihlerinden itibaren 2 sene tekalif-i maliyeden muaf tutulacaklard433. Hicret ettikleri zaman devlet yardmn kabul etmeyenlerin yllar sonra, yardm almadklar gerekesiyle devlete bavurduklar oluyordu. Bu durumda iskn tarihi belli olmayanlarn nfusa kayt tarihleri dikkate alnacakt. Bu yzden hkmet, yerel idarelerden muhacirleri vakit geirmeden sicile kayt etmelerini, 10 Mart 1915 tarihli bir tamimle istedi. Bu hususta kusuru grlen memurlar, kaytlar geciktirmekten sorumlu tutulacaklard434. Mali vergiler iinde yer alan bina, arazi, temett (gelir vergisi), ahsi, anam (hayvan vergisi), r (mahsul vergisi) ve gmrk gibi vergilerde indirim yaplmas ya da bir sreliine bunlardan muaf tutulmalar salanarak muhacirlerin yeni bir hayat kurmalar kolaylatrlmaya allmt. Muhacir tannan vergi muafiyetlerinde eitli suistimallere rastlanyordu. Vergi ve r resminden muaf tutulan muhacirlerden bazlar ahalinin mahsullerini de kendi mahsul gibi gstererek vergi demekten kamak istemilerdir. Muhacirlerden aar vergisi alnmamasnn muhacirler tarafndan suistimal edilmesi karsnda hkmet, "Hisse-i Teavn" ad altnda bir vergi kard. Muhacirlerin zira mahsullerinden "yardm hissesi" namyla alnacak verginin miktar aar vergisi orannda olmas kabul edilmitir. Suistimalleri nlemek iin devletin ald nemli kararlar unlardr:
431 432

F. Dndar, a.g.e., s. 190-191. BOA. DH.UMVM., 70 /40, Dahiliye Nezaretinden vilayetlere gnderilen tebligat, 8 ubat 1916. 433 BOA. DH. EUM. MH., 60 /29 , Muhacirin Nizamnamesi, 3 Eyll 1913. 434 BOA. DH. HM., 27 / 57, Dahiliye Nezareti Hukuk Mavirliinden gnderilen tamim, 10 Mart 1915.

122

Hisse-i Teavn adyla muhacirlerden alnacak "yardmlar" ayr bir defterde kayt edilecekti. Ambarlarda mevcut mahsullerin cins ve miktar her ay bitiminde muhacirin komisyonuna bildirilecekti. Vilayet veya mstakil livalarda bulunan muhacir komisyonlarna ait ambarlarda mevcut buday, arpa, yulaf gibi tahllar, tohumluk ve yemeklik olarak muhacirlere verilecekti. rnlerin toplanma biimi, hesap ve kaytlarnn tanzim ve temini, ayniyat ve bedellerinin takip ve tahsili mlk ve maliye memurlarnn yansra skn- Muhacirin memurlar tarafndan yrtlecekti435. Daha sonra muhacirlerden Hisse-i Teavn adyla alnan vergiden vazgeilmitir. Muhta iftilere taviz verilerek tohumluk verilmesi uygun bulunmutur436. Bazen Anadolu halkndan olanlar da Rumeliden gelen muhacirlere kararak iae yardmndan yararlanmtr. Bir tamim yaynlanarak bunlarn muhacirlerden ayrlmalar istenmitir437. Rumeli muhacirleri iinde, geim aralarn beraberinde getirebilen kiiler de vard. Genelde tccar olan bu muhacirlerin bir defaya mahsus olmak zere nakledecekleri eyadan gmrk resmi alnmamasyla ilgili geici kanun, Meclis-i Vkela'nun 4 Mart 1914 gnk toplantsnda kararlatrlmt. aylk sreyle snrl olan bu kanun, 23 Haziran 1914'te Meclis-i Ayan'da grlerek tekrar uzatlyordu. Bylece tbiiyet-i Osmaniyeyi muhafaza etmek istedii iin memalik-i Osmaniye'ye hicret etmek isteyen ticaret erbabnn beraberinde getirecei eya ve emtiann gmrk resminden bir sreliine daha istisna tutulmas saland. 1913'ten sonra Osmanl Devletine gelen yetikin muhacirler erkeklerin vatan grevlerini yapmalar bir sre geciktirilmeye allyordu. Btn eyasn geride brakp gelen ailelerin yeni yerlere isknlar byk bir aba gerektiriyordu. Aile reislerinin olmamas durumunda ailelerin byk skntlara dmesi mmknd. Tm bunlar gz nne alan hkmet, muhacir ailelerin yetikin erkeklerinin askere alnmalarnda muafiyet tand438. Askeri gcn zayflamasn engellemek isteyen hkmet Edirne evresinden sava nedeniyle Anadoluya g eden ahalinin muhacir saylmamas kararlatrlmt. Sava
F. Dndar, a.g.e., s. 195. BOA. DH.MB. HPS.M., 29/ 1, skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 21 Haziran 1917. 437 BOA. DH.MB. HPS.M., 8 / 33, skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 25 Haziran 1913. 438 Fuat Dndar, a.g.e., s. 195-198.
436 435

123

bittikten sonra yerine dnmeyenlerin askerlik muafiyetinden yararlanamayacaklar belirtilmiti439. Hkmet tarafndan arazi verilerek iskn edilen muhacirlere tannan askeri muafiyet, kendi imknlar ile yerlemi ve hkmetten yardm talep etmemi olan muhacirlere de tannmt440. Daha sonra askerlik muafiyetleri konusunda farkl uygulamalar yaanm olmal ki hkmet yeni kararlar almak zorunda kalmtr. 16 Eyll 1914 tarihinde yaynlanan emirle ne suretle olursa olsun Rumeli'den hicret etmi ve edecek olan Mslmanlarn askerlik hizmetinden ve vergiden muafiyetlerini kararlatryordu441. Ancak Osmanl Devletinin I. Dnya Sava'na girmesi zerine birok cephede savamak zorunda kalan ordunun asker ihtiyac ortaya kt. Bu yzden 3 ubat 1915'te, muhacirlerin de askere alnmas iin Meclis-i Vkela tarafndan bir kanun hazrland. 15 Nisan 1915'te karlan Mkellefiyet-i Askerlik Kanunu'na ek bir kanun ile Harbiye nezareti "ihtiya gsterdii takdirde" imdiye kadar gelmi ve ilerde gelecek olan muhacirlerin, seferberlik mddetine mnhasr olmak zere Osmanl topraklarna var tarihlerinden itibaren, yalarna gre 3 ay iinde silah altna alnmalar kararlatrlyordu. karlan kanuna gre muhacirlerin 6 yl askerlikten muaf olmalar, ihtiya nedeniyle aylk bir muafiyete dyordu. Muhacirlere tannan alt yl askerlikten muafiyet, savatan dolay aya indirilince, yetikin erkek muhacirler bir yolunu bulup askerlikten kamaya almlard. Bunu iki ekilde uygulamlard. Birinci yol olarak, aileleri ile beraber iskn edilmelerine ramen bir sre sonra g kafilelerinin arasna katlarak baka blgelere gidip kendilerini yeni gelmi muhacir gibi gstermilerdi442. Bir tamim yaynlanarak iskn edildikleri yerleri terk eden muhacirlerin derhal askerlik ubelerine teslim edilmesi istenmitir443. Muhacirlerin askerlikten kamak iin kulland ikinci yol ise, muhacir ailelerinin erkeklerini askere gndermemek iin tenha ve bataklk yerlerde barnmalaryd. Bu gibi nedenlerden dolay, muhacirlerin mkellefiyet-i askeriyeleri hakkndaki ek kanun hazrlanmtr. 1 Mart 1916 tarihli bu kanuna gre, muhacirlerden bekr olarak gelmi
BOA. DH. SN. M., 43 / 103 ,Dahiliye Nezaretinden Sicil-i Nfus Mdriyetine gnderilen tebli, 12 Haziran 1914. 440 BOA. , DH. SN. M., 34 / 108, Dahiliye Nezaretinden Sicil-i Nfus Mdriyetine gnderilen tebli, 11 Austos 1914. 441 BOA., DH.EUM.MTK., 47 / 24, Dahiliye Nezareti Emniyet-i Umumiyeden Muhacirin Tahsisat Kalemine gnderilen evrak, 16 Eyll 1914 . 442 Fuat Dndar , a.g.e., s. 200. 443 BOA. DH. UMVM., 123 / 89, Dahiliye Nezaretinden vilayetlere gnderilen tamim, 26 Haziran 1915.
439

124

olanlarn "bir gne mahal verilmeyerek derhal" askere sevk olunmalar kararlatrld. nk, ailesiz olan bu muhacirler aylk sreden yararlanarak askerlikten kurtulmak iin srekli ehirden ehre geziyorlard444. 7. skn Edilen Muhacirlerin Sicile Kaytlar 27 Austos 1914'te yeni nfus kanunu kabul edildi. Bu kanunla btn Osmanl vatandalar kendilerini sicil-i nfusa kaydettirmee mecburdu. Mevcut nfus, yerli ve misafir (yabanc) diye iki ayr defterde kayt edilecekti. Yerli deftere, o blgenin asl ahalisi ile sonradan oraya gelip yerlemi olanlar yazlyordu. Yabanc (misafir) defterine ise ticaret, sanat, memuriyet veya eitim gibi nedenlerle o blgede geici olarak bulunanlar kayt edilecekti. 1916 ylna kadar, Memalik-i Osmaniye'ye gelen muhacirlerin bir ksm yabanc defterlerine kaydedilmilerdi. Bu muhacirlerden yabanc defterine yazlanlar 22 Ocak 1916 tarihinde, esas deftere nakil edilmeye baland. Osmanl devleti, topraklarna hicret eden muhacirlerin son iskn mahallindeki sicil nfuslarna kaytlarnn vakit geirmeden yaplmasna nem veriliyordu. Memalik-i Osmaniye'ye hicret edenlerin hemen sicil-i nfusa kayt edilerek hicret ve tescilleri arasnda zaman gemesine imkn verilmemesi isteniyordu. nk askerlik, emlak ve arazi vergileri gibi kolaylklar, belirli zaman aralklaryla snrl olduundan bu srelerin uzamas istenmiyordu. Dier Osmanl vatandalar gibi askerlik grevi yapacak yata olanlarn miktarnn tespiti ve ona gre askere arlacaklarn belirlenmesi iin de sicile kayt ileminin bir an nce yaplmas gerekiyordu. Muhacirlerin ellerindeki nfus czdanlarnda hicret tarihleri belirtilmediinden dolay askerlik ve nfus ilerinde zorluk yaand iin hicret tarihlerinin nfus czdanlarna ilenmesi istenmiti. Muhacirlere verilen tezkere-i Osmaniye'lere hicret tarihlerinin yazlmas isteniyordu. Gelen muhacirlerin, tbiiyet-i Osmaniye'lerini muhafaza etmeleri gerekiyordu. Beraberlerinde getirecekleri tezkireler sayesinde sicil-i nfus ilemlerinin yaplmas kolaylayordu. Muhacirin idaresinden nfus idaresine verilen defterlerde iskn yerleri deien ahslardan doum tarihi ile baba ve annesinin isimleri

444

Fuat Dndar, a.g.e., s. 200.

125

belirtilmeyenlerin isteniyordu . Balkan


445

tescil

muamelelerinin

bu

iin

ikmalinden

sonra

yaplmas

Savalar

nedeniyle

Anadoluya

edenlerden

muhacir

saylamayacaklarn sicil-i nfuslara kayt edilirken igal edilen topraklardan gelenlerin dnda kalanlarn muhacir saylmamas istenmitir. Edirne Vilayeti ahalisinden olup sava sonras geri dnmeyenlerinde muhacir saylmamas istenmektedir446.

8. Muhacir Kyleri ve mar Planlar Osmanl mparatorluu, muhacirlerin iskn iin, ilk zamanlar mevcut kylere yeni mahalleler eklemek suretiyle iskn sorununa zm bulmaya alyordu. Muhacirler iin yeni kurulacak kyler, slm Mahalle biimine gre tanzim edilmiti. slm Mahallesi modelinde, merkezde bir cami ve bunun etrafnda kmelenen haneler bulunur. Cami, ar, byk bir meydan ve bu meydanda bulunan bir eme mahallenin iskeletini meydana getirirdi. Mahalleler ayn zamanda bir ynetim birimi olarak dikkat ekerdi. Son iki yzyl, gerileme ve dalma dnemi yllarnda Rumeliden Anadoluya doru gerekleen glerle kar karya kalan devlet, muhacirlerin isknnda da slmi mahalle tarzna bal kalmt. 1877-1908 dneminde ifti muhacirlerin ncelikle mevcut kylerde iskn edilmesi ilke olarak benimsenmiti447. Zorunluluk halinde gmenlere zel kyler kurulacakt. Yeni ina edilen kylere dnemin padiahnn ismi verilirdi. Bu nedenle bugn Trkiye'nin drt bir yannda Sultaniye, Aziziye, Readiye, Hamidiye isimli muhacir kylerine rastlanmaktadr448. Muhacirlerin isknnda dikkat edilen bir dier zellikte kyn ayn aidiyete sahip kiilerden olumasyd. Her mahalle veya ky ayn ile uraan, ayn ky veya ehirden gelen, birbiriyle yakn ilikisi olan, ayn dinden, ayn etnik gruptan olan ailelerin oturduu homojen bir yapya sahip oluyordu.

F. Dndar, a.g.e., s. 217. BOA. DH.MB.HPS.M., 13 / 62, skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 13 Haziran 1914. 447 F. Dndar, a.g.e., s. 201. 448 A. Halaolu, a.g.e., s. 30. Gnmzde bu isimlerle kurulmu olan birok yerleim birimi bulunmaktadr.
446

445

126

Balkan Savalar ncesi gelmi ve henz tam iskn edilmemi muhacirlerin yansra, sava srasnda ve sonrasnda gelenlerin de bunlara eklenmesi ile iskn sorunlar daha da bymt. Bu sorunlarn stesinden gelmek iin yol vard. Bunlar, mevcut kylere hane ekleyerek kyleri geniletmek, yeni kyler ina etmek ya da gayrimslim kyleri tamamen Mslman muhacirlere tahsis etmekti. 1913 ylnda atalca Yalkyde ikamet eden Rumlarla Balkan Trkleri mbadele edilmi, bu mbadele sonucunda 60 hane Rumlardan kalan bu evlere Trkler yerletirilmitir449. Balkan Savalar'ndan sonra muhacir akm tekrar balamt. stelik II. Balkan Sava'ndan sonra Bulgaristan ve Yunanistan ile mbadele yaplmas dnlyordu. Mbadele ile gelecek olan muhacirlerle birlikte muhacir says artacakt. Bunlara yeni kyler ina etmek gerekecekti. nceki glerin mevcut kylere datlmas yznden, bu olanak tketilmiti. Bu yzden hkmet tarafndan yeni kurulacak kyler iin bir dizi plan, proje iin almalar yapld. Yaplan bu projeler tm vilayetlere gnderilerek ina edilecek kylerin bu imar planna uygun olarak ina edilmeleri istendi. Muhacirlerin iskn iin kurulan komisyonlar, yeni kylerin inasyla grevliydiler. Komisyonlar belirledikleri ky arazileri iin krokiler hazrlayacaklard. Bu krokiler 1/10000 veya 1/20000 orannda olacakt. Bu arazi iindeki koru, meelik gibi ormanla alakal ne var ise ky hududnamesi defterine yazlacak ve krokide gsterilecekti. ayet o kyn koru ve baltalk alan yok ise bunlarn yeniden tesisi iin mnasip bir yerde bir miktar arazi ayrlacakt450. Bir ky, belli miktarda hane says iermeliydi. Muhacirler iin iskn edilecek kylerin en az elli haneden oluturulmas genel bir politikayd451. Bir ky veya mahalleye iskn edilecek muhacir miktar datlacak arazinin verimlilii ile gerek blgenin ihtiyalar ve gerekse kendi yaamlarn temin edebilecek sanatkrlarn adedine bal olacakt. Muhacirlerin iskn edilecekleri ky ve mahalle civarnda her bir hane iin birer dnm kadar arsa ayrlacakt. Sevk edilen muhacirler buralara hane ina edeceklerdi. Bir yere fazla muhacir gnderilmi ise bunlar baka yerlere nakledileceklerdi. Bo haneler ise daha sonra gelecek muhacirlere datlmak zere komisyonca birer numara verilerek deftere kaydedilecekti. Kaza dahilinde iskn edilecek yer kalmam ise kaza merkezlerine yerletirileceklerdi.
449 450

www. catalca.bel.tr. Fuat Dndar , a.g.e., s. 204. 451 BOA. DH. HM., 30 / 60, Dahiliye Nezareti Hukuk Mavirliinden vilayetlere gnderilen tebli, 5 Ocak 1914.

127

Sanat erbab olan muhacirlere mmkn olursa birer dkkn verilecekti. Sadece sanatla yaamn devam ettiremeyecek olanlara ise, dier muhacirlere verilecek arazinin yarsn gememek zere bir miktar arazi de verilebilecekti. Komisyonlar, kullanlmayan mbet ve mektepleri kaydedip aynen muhafaza edeceklerdi. ayet mbet ve mektep yok ise mevcut binalar iinde en uygunlar seilerek, mektep ve cami olarak kaydedilecekti. Arazi ve emlak, yalnz aile reisi ve reisesi namna kaydolunacakt. Reis veya reisesi yoksa, ailenin mevcut tm bireylerine eit olarak kaydedilecekti. Her evli ift bir aile kabul edilip evlilik anda olup da henz bekr bulunanlar ana veya babalarna tbiyen iskn olunabilecek ayr bir hne verilmeyecekti. Ancak, yetim kz ve ocuklara arazi ve emlak verilecekti. Datm ve taksimat defterlerinin, ilk sayfasna ky veya mahallenin genel hudutlar, ikinci sayfasna koru, baltalk ve meralarn hudut ve miktar yazlacakt. Dier sayfalara ise muhacirlere datlan hane, arazi vesairenin kymet ve dnmleri yazlarak aile reisi ve muhtara onaylattrlacakt. Muhacir ailenin fertlerinin isimleri de bu deftere yazlacakt. Muhacirlerin iskn iin dier yol mevcut kylere iskn edilmeleriydi. Hazr kylerde, muhacirleri ailelerin yanlarna datarak, kyleri genileterek, haneler ina ederek iskn sorunu zlmeye allyordu. Mslman kyler iinde muhacir istemeyen veya sorun karan baz kyler olmasna ramen en byk sorun gayrimslim kylerle yaanyordu. Rumeli ve dier blgelerden yaplan muhacir gleri Anadolu'da birbirinden kltr, dil ve rk olarak farkl ama hepsi slm ahaliden olan kyler ve mahalleler oluturdu. Bu durum kaynamay geciktirdii gibi asayi ve gvenliin salanmasnda da sorunlar karacakt452. Yeni oluturulacak ky elli haneden az olacaksa, bunlar mevcut karyelere yerletirilecekti453. Osmanl Devletine g eden Rumeli halk padiaha ve devlete ballklarn gstermek iin kurulan ky ve mahallelere padiah isimleri verilmi veya mevcut isimleri deitirilmitir. Ankara vilayetine bal Haymana kazasnda Muhaciriskn edilen

452 453

Fuat Dndar, a.g.e., s. 207. BOA. DH. MH., 72 / 43, Dahiliye Nezaretinden Muhacirin Komisyonuna gnderilen tebli, 22 Aralk 1913.

128

Yal Pnar mevkiinin ad Mahmudiye olarak deitirilmitir. Tire kazasna gelen Krkhne gmenleri iin kurulan kyn ad Hamidiye olarak belirlenmitir454. Muhacirlerin iskn iin takip edilen dier yol ise yeni kyler ina etmekti. Balkan Sava sonras gelen muhacirlerin iskn iin yeni kylerin inas gerekiyordu. Bu ynde eitli plan ve projeler hazrlanmt. Kyler iin tek tip ky planlar hazrlanmt. Kylerin shh ve fenni koullara uygun olmas, hanelerin belirli bir plan dahilinde inas iin krokiler izilmiti. Her ky iin bir mektep ve bir cami zorunluydu. Bu cami ve mektepler nceden izilen projeler ekseninde tek tip olacakt. Devlet tarafndan yaplan meskenlerde blge farkllklar ve muhacirlerin sosyal artlar dikkate alnmam, yaplan meskenler standart tek tip olmutu. Devletin yapaca yeni kyler hazrlanan bu plana uygun olmalyd. Devlet yardm almadan hane ve ky ina edenlerin de bu plana uyma zorunluluu vard. Muhacirler ise kendi istek ve artlarna gre konut ina ediyordu. Geldikleri yrenin konut biimi ve ky dzenini esas alyordu. Kafkas muhacirleri ta, kerpi, saz ve ot gibi malzemeler kullanyordu. Balkan ve Krm muhacirleri ise kerpi, saz, kiremit ve toprak malzemeler kullanmtr. Bu yzden Anadoluda Kafkas ve Rumeli ky modelleri bulunmaktadr. Balkan Savalar ve sonras gelen muhacirler iin ina edilecek kylerin projeleri "Muhacir ky projesi" olarak adlandrld. Ancak bu giriim I. Dnya Sava nedeniyle yeterince uygulamaya konulamad. 1914-1918 yllar aras muhacir saysndaki bykle ramen yeni kyler ina edilmemitir455. Devlet muhacirlerin ev yapmalarna yardm etmitir. 17 Eyll 1914 tarihli Meclis-i Vkela karar ile Edirne ve atalcada evleri hasar grm olanlar ile muhacirlere, ina edecekleri evler iin mir ormanlardan parasz kereste salama imkan tanmtr456. 1912 ve 1913 yllarnda birka ky ina edildiine dair belgeler mevcut olmasna ramen sonraki yllara ait bir ina faaliyetinden bahsetmek, eldeki belgelere gre mmkn deildir. 1913-1918 yllarnda yzbinlerce muhacir ve mltecinin konut sorunu yeni ina edilecek kylerle deil, daha ok metruk kylerle giderilecekti457.

454 455

A. Halaolu , a.g.e., s. 31. F. Dndar, a.g.e., s. 209-210. 456 BOA. MV., 236/ 105, Meclis-i Vkela Kararlar, 17 Eyll 1914. 457 F. Dndar, a.g.e., s. 214.

129

D. MUHACRLERN KARILATII SORUNLAR 1. Muhacir rencilerin Eitimi Sorunu Rumeli'den g baladktan sonra insanlar btn mal ve mlklerini kaybetmilerdi. G sonras balayan skntl gnler iskn, iae, askerlik gibi nemli sorunlar ortaya kmtr. Eitim de bunlardan birisidir. Muhacir ocuklarn ailelerinin devlet kurumlarna yazdklar dilekeler ve talepler muhacirlerin bu konuda sknt yaadn gstermektedir. Yabanc bir blgeden gelen muhacirlerin psikolojik durumlar da ok ktdr. Bununla birlikte eitim haklarn arama noktasnda ilgili makamlara mracaat eden muhacirlere, ounlukla muhacir rencilerin ilgili okullara kaytlarnn yaplmas ynnde olumlu cevap verilmitir. Devletin renci gnderdii belli bal okullar arasnda Sultanahmet Sanayi Mektebi, Bursa Sanayi Mektebi, Trabzon Sanayi Mektebi, Ankara Sanayi Mektebi, Bursa Mekteb-i Sultanisi, Balkesir Mekteb-i Sultanisi nde gelmektedir. Bu okullarn meslek okulu olduu gz nnde tutulursa muhacir rencilerin bir meslek sahibi olmalarnn dnld grlmektedir. Dahiliye Nezareti ve ilgili vilayetler arasndaki yazmalarda okullardaki yer sorunu ve tahsisat eksiklii yznden renci kabul edilemeyecei gibi cevaplar da yer almaktadr. Btn olumsuzluklara ramen st makamlar hibir muhacir rencinin akta kalmamas iin emirler vermekte ve yerel makamlara nazaran meseleyi sahiplenme ynnde daha gayretli ve gereki yaklamlar sergilemekteydi458. Muhacir ve mlteci ocuklarndan Sultan ve Sanayi gibi mektepler ile, darleytam, darlmuallim ve darlmuamelat gibi kurumlara kaydolacaklar iin yaplacak harcamalara ilikin olarak btede zel tahsisatlar ayrlmt459. Muhacir rencilerin eitimine yardmc olunmasnn bir hkmet politikas haline gelmiti. rencilerden para alnmamas muhacirlere ve eitimlerine devletin duyarsz kalmadnn bir gstergesidir. Meclis-i Vkela 26 Mart 1913'te ald bir karar gerei rtiye ve 5 senelik gndzl idadiyelerinden diploma alarak yedi senelik idadiye sultani mekteplerine girmee hak kazanm olduklar halde, muhacereten stanbul'a gelmi olan fakir rencilerin idadi ve sultani okullarna parasz yatl olarak kayt ve kabullerini uygun grmtr460.

458 459

H. Y. Aanolu , a.g.e., s. 240. F.Dndar, a.g.e., s. 192. 460 BOA. MV., 175 / 84, 26 Mart 1913, nakleden H.Yldrm Aanolu, a.g.e., s. 244.

130

stanbul dndaki yerlere Rumeliden g eden rencilerin eitimini devam ettirmeleri iin de devlet tedbirler almtr. Konyaya 5, Aydna da 7 yllk 2 ibtida mektebi almas kararlatrlmtr461. Aydnn Bergama ve eme kazalarnda iskn edilen muhacirler ocuklarn eitimlerinin salanaca Mekteb-i btidaiyye retmenlerinin maalar iin de tahsisat istenmitir462. Balkan Harbi esnasnda sava blgesinden gelip, yatl mekteplere geici olarak yerletirilen ve cret vermeye durumu olmayan kimi babasz, kiminin ailesi kayp muhacir rencilerin renimlerinin kesilmesinin uygun olmad ve borlarnn yok saylmasna da karar verilmitir463. G nedeniyle renci saysnn artmas zerine hkmet, Rumeli'nden gelen retmenlerden de faydalanmay dnd. Bu retmenler Anadolu vilayetlerindeki mekteplere naklen tayin edilmilerdir464. Balkan Sava'yla birlikte stanbul'a gelen muhacir yetimlerinin, Osmanl'nn dier vilayetlerinde bulunan sanayi mekteplerinde okumalar iin kontejan ayrlmt. Muhacir olarak gelen yetim ve ocuklarnn tahsil ve terbiyelerini de salayacak bir zm olarak gndeme getirilen bu kontenjan uygulamasnda, sanayi mekteplerine kabul edileceklerden en az %30'u muhacir yetim ve ocuklar olacakt465. Bu amala Konya, stanbul, Sivas, Bursa, Trabzon, Halep, am, Ankara ve Urfa gibi illerdeki sanayi mekteplerine muhacir ocuklar yerletiriliyordu. Muhacir ocuklar, bu yeni ortamlara uyum salamada eitli zorluklar yayorlard. Bir ksmnn Trke bilmemesinden dolay okula bir yl ge balamas ve bu yzden ek giderler kmas, okul idareleri tarafndan sk sk dile getiriliyordu466. 2. Muhacirlerin Salk Sorunlar Balkan Harbinin kndan sonra olumsuz hava koullar, uzun ve ileli geen yolculuk nedeniyle muhacirler yollarda birok tehlikeyle kar karya kalmt. Bu tehlikelerin en nemlilerden birisi de bulac hastalklara yakalanmakt. Kolera bu

461 462

A. Halaolu, a.g.e., s. 88. BOA. DH.D., 201-2 / 1, Aydn Vilayeti dare Kaleminden Dahiliye Nezaretine gnderilen tezkire, 13 Aralk 1914. 463 BOA. MV., 196 / 66, 10 ubat 1915, nakleden H.Yldrm Aanolu, a.g.e., s. 244. 464 A. Halaolu, a.g.e. , s. 89. 465 BOA. DH.UMVM., 132 / 43, Dahiliye Nezaretinden vilayetlere gnderilen tamim, 17 Austos 1915. 466 F. Dndar, a.g.e., s. 191.

131

hastalklarn en tehlikeli ve lmcl olanyd. Koleral hastalar kafileler halinde Kzlay hastanelerine ve Yeilkye tanmaktayd467. Gmenler, Osmanl topraklarna hasta, a ve parasz, acnacak bir durumda hayatlarn bile zor kurtararak gelmilerdi. Devam eden sava nedeniyle doal olarak gmenlerin salk kurallarna dikkat etmeleri beklenemezdi468. Krklareliden yola kan Muhacirkafilelerinin stanbula ulamalar gnler sren yolculuklardan sonra stanbul gereklemitir. ocuklar ve kadnlar yolculuk srasnda a kalmtr469.

ehremini Cemil Topuz gmenlerin durumunu yle anlatmaktadr: Muharebenin ilanndan sonra ehrimize gmenler gelmeye balamt. Ama ne geli Hepsi sefil ve perian haldeA ve plak Sirkeciye kartlyorlard. Anadoluya blk blk gnderilmelerine ramen stanbulda 40-50 bin hasta ve bakmsz muhacirin bulunmasnn n alnamyordu. 470. Rumeliden balayan g esnasnda muhacirlerin getii yollar zerinde koleradan len birok hasta salk kurallarna fazla dikkat edilmeden defnedilmek zorunda kalmt. Mezarlarn zerine yeterince kire bile atlamyordu471. Dolaysyla bu koullarda gmenlerin hasta olmamas gibi bir durum sz konusu deildir. erkesky'den gelen muhacirlerde ve yaral askerler arasnda kolerann yan sra dizanteri vakalarna rastlanmtr. Bu konudan Bakumandanln haberdar edilerek ordunun acil tedbir almas noktasnda uyarlmas Dahiliye Nezareti'ne bildirilmitir472. Gmenleri salk durumuyla doktorlar ve Hill-i Ahmer Cemiyeti yakndan ilgilenmitir. lk olarak gmenleri hayat artlarnn dzeltilmesine allarak iki seyyar tabip tayin edildi. Gmen Hastaneleri ve Muhacirin Hastaneleri kuruldu473. Muhacir Hastanesi, Parmakkap'daki Reit Paa Kona kiralanarak btn ihtiyalar karlandktan sonra, 8 ubat 1913 tarihinde almtr474. stanbul'da kolerann daha fazla yaylmasnn nlenmesi iin de bir takm tedbirler alnmas da dnld. Hastaln muhacirler ve stanbul'a sevk edilen askerler
467

Georges Remond, Bir Fransz Gazetecinin Balkan zlenimleri Maluplarla Beraber , Profil Yaynclk , stanbul 2007, s. 160. 468 A. Halaolu, a.g.e., s. 94. 469 G. Remond, a.g.e., s. 107. 470 A. Halaolu, a.g.e., s. 94-95. 471 G. Remond, a.g.e., s. 89. 472 H.Y. Aanolu , a.g.e., s. 246. 473 A. Halaolu, a.g.e., s. 95 474 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 251.

132

araclyla yayld ve bu sebeple bunlarn stanbul'a gelmeden nce uygun bir mahalde sk bir kordon ve dezenfeksiyona tabi tutulduktan sonra gelmelerine msaade edilmesi, stanbul'da bulunanlarn ise yerleik ahali ile karmalarnn kesinlikle nlenmesi kararlatrlmtr. stanbul dnda, zmir, Giresun, Akhisar, Diyarbakr ve Adanada da koleraya rastlanmtr. Kolera dnda gmenlerin gelmesiyle birlikte lekeli humma ve iek hastalna rastlanmtr475. Eskiehirde ifteler iftliindeki gmenler arasnda da humma hastalna rastlanmtr476. Ayrca Edirnede dizanteri gibi bulac hastalk da grlmtr477. Muhacirler arasndaki bulac hastalklarda koleradan sonra grlen en fazla vaka iek hastal idi. Savan hemen banda stanbul'a akn eden muhacirlerin toplu olarak geici iskna tabi tutulduklar Yedikule Surlar haricindeki barakalarda bu hastaln grlmesi zerine, Osmanl Hill-i Ahmer Cemiyeti alama almalarna balamt478. Yaz mevsiminin yaklamas sebebiyle muhacirlerin iskn edildii mahallelerde a yaplaca iin kurulacak komisyonlara gerekli parann temin edilmesi kararlatrld479. 3. Muhacirlerle lgili Mal Sorunlar Balkan Savalarndan nce gelen muhacirlere devlet tarafndan bir takm vergi muafiyetleri tanmt. Osmanl Devleti'nde grlen ilk muhacir iskn meselesi 1774 Kk Kaynarca Anlamas sonrasnda gelen muhacirler ile ortaya km ve bu muhacirlere 10 yl vergiden ve 25 yl askerlikten muafiyet salanmt. En byk g dalgas ise 1877-1878 Osmanl-Rus Harbi'nden sonra yaanmt. Bu tarihten itibaren memlekete gelen muhacirler de bir takm vergilerden muaf tutulmulard. Muhacirler, daim olarak yerleip geimlerini temin edinceye kadar yol ina vergisi demekten muaftlar. Tccarlar ve sanatkrlardan alnan temettut vergisini kk bir sermaye ile esnaflk yapan muhacirler, iki sene boyunca demekle ykml deillerdi. Bu tarihlerde muhacirlerin koyun ve keilerinden anam vergisi alnmamt. Ayrca geli tarihlerinden itibaren sene r vergisinden muaf tutulmulardr. Devlet bu sayede
475 476

A. Halaolu, a.g.e., s. 100. Kzlay Arivi, Dosya nu: 211, 11Mays 1914 , nakleden A. Halaolu, a.g.e., s. 100. 477 Ratip Kazancgil, Balkan Savanda Edirne Savunma Gnleri, Edirne 1999, Trk Ktphaneciler Dernei Yaynlar, s. 94. 478 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 251. 479 BOA. MV., 175 / 123, Meclis-i Vkela kararlar, 29 Haziran 1913.

133

ifti muhacirlerin kendilerini toparlayp retici hale gemesini istemitir. Bylece muafiyet sonrasnda devletin aar gelirleri de artm olacakt. Balkan Harbi'nden sonra gelen muhacirlerin vergilerden muafiyeti ise skn- Muhacirin Nizamnamesi'nin 28. maddesine gre iki sene olarak belirlendi. Bylece daha nceki savalar sonrasnda memlekete gelen muhacirlerin, ekonomik adan kendilerine yetme tecrbesinden yararlanlm ve ekonomik muafiyetin devam ngrlmtr480. Meclis-i Vkela kararnda, muhacirler tarafndan Osmanl vatandaln koruyan veya kabul iin verilen dilekeler ile beyannamelerin damga vergisinden muaf tutulmas Dahiliye Nezareti tarafndan btn messese ve vilayetlere tammen bildirilmitir481. Bu kararda, muhacirler arasnda zengin-fakir ayrm gzetilmemitir. Muhacirlerin mal muafiyetleri meselesinde tescil tarihinin mi yoksa hicret tarihlerinin mi gz nne alnmas konusunda gr ayrlklar yaanmtr. Bunun zerine 10 Mart 1915'te tammen yaynlanan bir teblide, muhacirlerin iskn edildikleri gnden itibaren iki sene mal vergilerden affedildii, kendi olanaklar ile yerleenlerin ise muafiyet balangc olarak nfus sicillerine kayt tarihlerinin esas alnmas bildirilmitir482. 31 Austos 1914 tarihli Sicil-i Nfus idaresi belgesinden, nfus idarelerine kayt ve nfus czdanlarn almalar gereken muhacirlerden bu ilemleri iin para alnmad da anlalmaktadr483. Ayrca muhacirlerin dilekelerinin damga vergisinden muafiyeti salanmtr484. Rumelide yaad blgede dkknlar olanlar ve Osmanl vatandaln devam ettirerek g edenlerin, yanlarnda getirecekleri eya ve ticari malzemenin kanunun ilanndan itibaren 3 ay boyunca bir defaya mahsus olarak gmrk vergisinden muaf tutulaca belirtilmitir485.

A. Halaolu, a.g.e., s. 113. BOA. DH. EUM. MTK., 56 / 6, Dahiliye Nezaretinden Emniyet-i Umumiye ve Muhacirin Tahsisat Kalemine gnderilen tamim, 5 Kasm 1914. 482 BOA. DH. MB. HPS. M., 20 / 52, skn- Aair Mdriyetinden Mebani Emiriye ve Hapishaneler Mdriyetine gnderilen tebli, 25 ubat 1915 483 H. Y. Aanolu, a.g.e., s. 268. 484 BOA. DH. EUM. MH., 103 / 79, Dahiliye Nezaretinden Muhacirin Komisyonuna gnderilen tebli, 9 Haziran 1915. 485 H.Y. Aanolu, a.g.e., s. 268.
481

480

134

SONU Osmanl Devleti XIV. yzylda Rumeliye adm atm ve fetihlerle srekli bymtr. Bu byme srasnda Anadoludaki Trk nfusun nemli bir ksm da Balkanlara yerletirilmiti. Balkan Savalarna kadar, Osmanl Devleti ekonomik gcnn ve beeri sermayesinin byk bir ksmn Balkanlardan karlamt. 93 Harbi ile balayp Balkan Savalar ile devam eden srete Osmanl Devletinin bat kanad kertilmi oluyordu. Balkanlarn servetinden yoksun kalnn yan sra bu topraklarn insan gcn kaybedii Osmanl Devleti iin daha da byk bir kayp olmutur. Trklere zg hogr Balkanlara uzun yllar bar getirmi, deiik etnik unsurlara bir arada yaamay retmitir. Balkan Savalar, 93 Harbinde olduu gibi, Rumelideki Trk varln dorudan etkilemitir. Bu topraklarda yaayan Trkler, idaresi altna girdikleri devletlerin hkmetleri veya ahalisi tarafndan eitli basklara uramlardr. Bu zulm yznden btn maddi varlklarn brakp adeta kaarcasna en kt artlar altnda, eski yurtlarn brakarak Osmanl Devletinin i ksmlarna doru ekilmek zorunda kalmlardr. Bugn Edirneye serhat ehrimiz diyoruz. Bu tabir Balkan Sava yllarnda ortaya kmtr. Edirnenin serhat ehri olmas, Yanya, Kosova, kodra ve Manastr gibi ehirlerin kaybedilmesi sonucu gereklemitir. Bu vilayetlerin kaybedilmesiyle Anadolunun ilerine doru bu blgelerden gler yaanmtr. Meri Nehri bizim iin snr olmutur. Balkan Savalarnn sona ermesiyle Osmanl Devleti iin XX.yzyln ilk ve en byk g dalgas balam oldu. Doal olarak balayan bu g dalgas beraberinde de gmen sorununu ortaya karm oldu. Muhacirler, gerek gleri gerekse geici isknlar srasnda eitli sorunlarla karlamlardr. Devlet bu sorunlar giderici tedbirler almaya alm, gmenler iin askerlik ve vergi muafiyetleri salamtr. Alt yl askerlikten, iki ylda mal vergilerden muaf tutulmulardr. Sava nedeniyle asker ihtiyac ortaya knca bu muafiyet sresi ksaltlmak zorunda kalmtr. Muhacirlerin srekli isknnda, arazi tevzii ve ev yapm gibi ilerde yardmda bulunmutur. Muhacirlere ky ve mahallelerin kurulmas dnlm, evlerini yapmalarna yardmc olmak amacyla devlete ait ormanlardan bedava kereste verilmitir. Muhacirler, geldikleri blgelere zg farkl yap malzemeleri kulland iin isknlar sonras Anadoluda mimari alanda farkllklar grlmeye balanmtr.

135

Birinci Dnya Savann devam ettii srada da gerek retimin devamlln salamak, gerekse muhacirleri retime katarak ihtiyalarn salamada yardmc olunmak istenmitir. Madur olarak gelen muhacirleri desteklemek amacyla da tarla, hayvan ve tohumluk salamtr. Zeytin, dut ve baclk konusunda eitimler verilmitir. Elinden i gelecek durumda olanlarda sanayi kurulularnda istihdam edilmeye allmtr. Muhacirlerin salk sorunlar karsnda da devlet duyarsz kalmamtr. Dnemin bulac hastalklarndan biri olan koleraya kar a kampanyas balatlmtr. Hastaneler yeterli gelmedii iin yeni hastaneler almtr. Osmanl Devleti, muhacirleri iskna elverili yerlere yerletirmeye almtr. Elimizdeki belgelerden anlald gibi Devlet bykln bir kez daha gstererek muhacirlerin isknnda, altklar iklim ve coraf artlara uygun yerler arayarak muhacirlerin maduriyetini gidermeye almtr. Muhacirlerin bir ksm Balkanlara yakn Trk topraklarna, jeopolitik nemi bulunan blgelere yerletirilmitir. Bylece blgenin Trk nfusu artrlp, blge daha gvenli bir hale getirilmeye allmtr. Dier taraftan yeni yerleim birimleri oluturmak amacyla bo yerlerin ziraate almas hedeflenmitir. Edirne ve evresine yerletirilen gmenlerin blgeyi terk etmesini engellemek iin de kanunlar kararak blgede yaayan Bulgar ve Rumlara kar nfus dengesinin Trkler lehine olmasnn devam dnlmtr. nk Balkan Savalar srasnda Trakyada yaayan Bulgar kkenli halktan bir ksm, Bulgar ordusuna casusluk yapt gibi baz blgelerde de Trk kylerine saldrmtr. Kaybedilen topraklardan Anadoluya gelen gmenlerin, Anadolunun demografik, ekonomik ve sosyal yapsna byk etkileri olmutur. Balkan Savalarndan I. Dnya Savann bana kadar 400 000 kadar muhacir Anadoluya g ederek iskn edilmitir. Muhacirlerin ounluu Edirne ve Aydn vilayetlerine iskn edilmitir. Dierleri ise Karesi , Sivas , Ankara , Konya , Biga , Canik gibi eitli vilayetlerde iskn edilmitir. Bu dneme ait ariv belgelerinin tamamen tasnif edilmemi olmas nedeniyle u anda kesin rakamlar vermek olduka zordur. Bu iskn faaliyetleri ile Anadoluda Trk nfus oran artmtr. Bu durum Kurtulu Savana giden srete mill bir Trk Devletinin temellerinin atlmasna katkda bulunmutur. Askeri adan bakldnda da yllardr savalarla azalan Anadolu nfusu glenmitir. Anadolunun etnik yapsnda Trk nfus arlk kazanmaya balamtr. Bylece mill devletin kurulmas ynnde yarar salanmtr. Ayrca gler Trklk bilincinin st dzeye kmasn salamtr.

136

13 Mays 1913 tarihinde, padiah iradesi ile skn- Muhacirin Talimatnmesi karlmtr. Bu nizamnme ile hkmet, muhacirlerin ilerinin daha dzenli bir ekilde yrtlmesini amalamtr. Kalc iskn yerlerine sevk edilen muhacirlere arazi, ev, hayvan, tohumluk zahire gibi gerekli eyler verilmitir. mkanlar dahilinde muhacirler, devlet kadrolarna yerletirilmitir. Devlet, muhacir ocuklarn eitimlerine devam etmeleri iin de tedbirler almtr. Sultani ve sanayi mekteplerinde kontenjanlar ayrlarak eitimsiz kalmalarnn nne geilmeye allmtr. Dil sorunu yaayan kk ocuklar iin ibtida mekteplerine eitimciler gnderilmitir. Muhacir ocuklarn, sanayi mekteplerine gnderilmi olmas devletin bu ocuklara meslek kazandrmak istediinin bir gstergesidir. 20. yzyl Balkan Tarihi, dnya tarihinde ayr bir konuma sahiptir. Balkan Savalar bir bakma I.Dnya Savann provas niteliindedir. Zira I. Dnya Sava Balkanlardaki gelimelerle balamtr. 20. Yzyl sona ererken Yugoslavyann zl, BosnaHersek ve Kosovada yaananlar, 1989da Bulgaristandan Trkiyeye yaanan g dalgas, bu blgenin ne kadar karmak ve ne kadar sorunlu olduunu kantlamtr. Osmanl Devletinin Rumeli topraklarnn koparlrca alnmas (Byk Devletlerin desteiyle) Balkan bunalmlarn zmemi daha da karmak hale getirmitir. Balkan Savalarn anlamadan gnmz Balkanlarn zmlemek gtr. Milliyetilik, byk devletlerin mdahalesi, tarihsel nyarglar, kltrel kalntlar, bl ve ynet kayglar 20. Yzyln ba ve sonu iin pek farkl olmayan durumlardr. Balkan Savalar, Trkiye Tarihi asndan da bir dnm noktasdr. Balkanlarn yitirilii Osmanl kimliinden uzaklalarak, yeni bir mill kimlik olarak Trk kimliinin n plana kmasn salamtr. Balkan Savalar sonras Dou Trakya, Osmanl Devletinin Avrupadaki toprak parasn oluturmutur. Balkanlarn kaybedilmesi Anadoluyu batdan gelebilecek tehlikelere de ak hale getirmitir. Kaybedilen Osmanl topraklar doal olarak nemli bir TrkMslman kitlesinin, bu topraklarda braklmasna neden olmutur. Bulgar, Yunan ve Srplarla yaplan bar antlamalarnda bu unsurun hak ve hukukunu gzeten maddeler yer almtr. Aznlk sorunlar devaml gndemde kalmtr. Osmanl Devleti, Balkanlardan karlmsa da Trk ve Mslman nfus, bugn de Trkiye Cumhuriyetinin ilgi oda durumundadr. Nitekim Yunanistanla nfus mbadelesi yaplmtr. Balkan lkelerinden Trkiyeye doru yaplan nfus hareketleri kk apl da olsa bugne kadar devam etmitir.

137

Balkan Savalar 1912 -1913 yllarnda yaanm ancak etkileri sona ermemitir. Bugn hala o blgede milyonlarla ifade edilecek kadar Trk yaamaktadr. Hem devraldmz tarih, hem yaadmz corafya bu blge ile ilgilenmemizi mecbur klmaktadr. Tarihi ve kltrel balarmz nedeniyle ilikilerimizi scak tutmakta fayda vardr. Gnmze kadar yaanan g dalgalarndan da anlalaca gibi Anavatan olarak halen Trkiye grlmektedir. Balkanlardan g eden muhacirler de bu topraklar unutamamtr. Rumeliye olan zlemlerini iirler ve hikyeler aracl ile dile getirmilerdir. Rumeli ile olduka eskilere dayanan kltr, tarih ve duygu balarmz olmasna ramen glerle ilgili bilimsel almalar yapacak enstitlerin oluturulmamas bir eksikliktir. Yine eksik kalan bir durum halk arasnda muhacir kavramnn anlalamam olmasdr. Bugn evremizde yaayan birisine Balkan muhaciri kavramn sorduumuzda nemli bir ounluu Bulgaristan veya Yunanistan asll kimseler olduklar eklinde bir dnceye sahiptir. Halk arasndaki bu yanl anlamann giderilmesi gereklidir. Tez almasnda grlecei zere Rumeliden g eden muhacirler yabanc bir lkeden Anadoluya gelmi insanlar deildir. Balkan Savalar sonunda elimizden kan Trk topraklarndan basklar neticesinde g etmek zorunda kalm Trklerdir. Balkanlarda Trklere kar yaplm mezalimi Avrupa Devletlerinin grmezlikten gelmesi de bir hayli ilgintir.

138

KAYNAKLAR Ariv Belgeleri

BOA. DH. UMVM., 77/ 38. BOA. DH. EUM.LVZ., 21/ 102. BOA.DH.KMS., 18/ 3. BOA. DH. EUM.MTK., 44 / 22. BOA. DH. EUM. LVZ., 21 / 102. BOA. DH. MM., C.4/ 36, 1331. BOA., DH.MB.HPS.M. 20/48 . BOA. DH.MB.HPS.M. 19/68. BOA. DH.EUM.MH., 87 / 16. BOA.DH. EUM. MEM., 52 / 60. BOA.DH.EUM.MTK., 47 / 21. BOA. EUM. MH., 60 / 29. BOA. DH.HM. 27 / 45 . BOA. DH. UMVM. 123 / 21. BOA. MV. 233 / 153. BOA. DH.EUM.MH., 58 / 98. BOA., DH.MB.HPS.M., 19 / 68. BOA. DH.MB. HPS.M., 18 / 83. BOA. DH. MB.HPS.M., 10 / 8. BOA. DH. UMVM.,123 / 21. BOA. DH.MB.HPS.M., 20/ 48. BOA. DH.UMVM.,70 /40. BOA. DH. EUM. MH. , 60 /29. BOA. DH. HM. 27 / 57. BOA. DH.MB. HPS.M., 29/ 1. BOA. DH.MB. HPS.M. , 8 / 33. BOA., DH.EUM.MTK. , 47 / 24. BOA. , DH. SN. M., 34 / 108 .

139

BOA. , DH. SN. M., 43 / 103. BOA. DH. UMVM. , 123 / 89. BOA. DH.MB.HPS.M., 13 / 62. BOA. DH. HM. , 30 / 60. BOA. DH. MH., 72 / 43. BOA. MV., 236/ 105. BOA. D. , 201-2 / 1. BOA. DH.UMVM. , 132 / 43. BOA. MV., 175 / 123. BOA. DH. EUM. MTK. , 56 / 6. BOA. DH. MB. HPS. M. , 20 / 52. BOA. DH. EUM. MH., 103 / 79.

nternet Siteleri www. catalca.bel.tr. www.ankara.edu.tr/kutuphane./TarihArastirmalari/TarihArastirmalari_2006_c25_s39/11 _1 www.turkiyat.selcukedu.tr. / pdf dergisi / S 10 yilmaz. Pdf.

Aratrma ve nceleme Eserleri

AANOLU, H. Yldrm, Osmanldan Cumhuriyete Balkanlarn Makus Talihi G, Kum Saati Tarih Dizisi, stanbul 2001. AKALIN, Hakk, Ege Gl M Diken Mi!.., mit Yaynclk, Ankara 2000. AKKAYA, Taylan, G ve Deime, stanbul niversitesi Edebiyat Fakltesi Yaynlar, No: 2573, stanbul 1979.

140

ALBEK, Suzan, Dorylaiondan Eskiehire, Anadolu niversitesi Yaynlar, Eskiehir 1991. ALP, lker, Belge ve Fotoraflarla Bulgar Mezlimi (1878 1989), Trakya niversitesi Yaynlar, Ankara 1990. ANDONYAN, Aram, Balkan Sava, ev. Zaven Biberyan, Aras Yaynlar, stanbul 1999. APATAY, etinkaya KAPYALI, Can, stanbul 2000. ARMAOLU, Fahir, 19. Yzyl Siyasi Tarihi (1789-1914), T.T.K. Basmevi, Ankara 1997. ______________, 20. Yzyl Siyas Tarihi (1914-1980), c. I, Trkiye Bankas Kltr Yaynlar, Ankara 1994. ARSLAN, Hseyin, 16.yy. Osmanl Toplumunda Ynetim, Nfus, skn, G ve Srgn, Kakns Yaynclk, stanbul 2001. ARTU, brahim, Balkan Sava, Kasta Yaynclk, stanbul 1988. AYALI, Mnevver, Rumeli ve Muhteem stanbul, Tima Yaynlar, stanbul 2003. BALBAY, Mustafa, Balkanlar, Cumhuriyet Kitaplar, stanbul 2007. BALCI, Ramazan, Sarkam Yolun Sonu, Bbal Kltr Yayncl, stanbul 2006. BA, Hakan, Unutulan Bat Trakya Trkleri, Umay Yaynlar, zmir 2005. Anadolu , Rumeli , Sonras: Edirnenin

Dousunda, Batsnda Bir mparatorluk Serveni, (Yaynevi Belirtilmemitir),

141

BAYUR, Yusuf Hikmet, Trk nklb Tarihi, c. II, Ksm I, T.T.K. Basmevi, Ankara 1983. ________________, Trk nklb Tarihi, c. II, Ksm II, T.T.K. Basmevi, Ankara 1991. BIYIKLIOLU, Tevfik, Trakyada Milli Mcadele, c. I, T.T.K. Basmevi, Ankara 1987 . BLGN, smail, Elveda Balkanlar, Tima Yaynlar, stanbul 2007. CEYHAN, Nesime, Balkan Sava Hikyeleri, Selis Kitaplar, stanbul 2007. CRAMPTON, R. J., Bulgaristan Tarihi, Jeopolitika Yaynlar, stanbul 2007. DEDE, Abdrrahim, Balkanlarda Trk stikll Hareketleri, Trk Dnyas Yaynlar, stanbul 1978. DNDAR, Fuat, ttihat ve Terakkinin Mslmanlar skn Politikas (1913-1918), letiim Yaynlar, stanbul 2002. EREN, Halit, Bat Trakya Trkleri, (Yaynevi belirtilmemitir), stanbul 1997. EREN, A.Cevat, Trkiyede G ve Gmen Meseleleri, Tanzimat Devri, lk Kurulan MuhacirKomisyonu, karlan Tzkler, Nurgk Matbaas, stanbul 1966. ERGN, Muharrem, Trkiyenin Bugnk Meseleleri, Trk Kltrn Aratrma Enstits Yaynlar, Ankara 1988. ERM, Nihat, Devletleraras Hukuku ve Siyasi Tarih Metinleri, Ankara niversitesi Hukuk Fak. Yaynlar , Ankara 1953. EROLU, Hamza, Trk nklap Tarihi, Sava Yaynlar, Ankara 1990. EYCL, Ahmet, Siyasi Tarih, Gn Yaynlar, Ankara 2005.

142

FELDMAN, Wilhelm, stanbulda Sava Gnleri, Selis Yaynclk, stanbul 2004. Genelkurmay Bakanl ATASE, Balkan Harbi ( 1912-1913 ), c. III, Ksm I, Garp Ordusu, Vardar Ordusu ve Ustruma Kolordusunun Harekat ve Muharebeleri, Gnkur. Basmevi, Ankara 1979. GL, Muammer, BAYRAM, Attila, HAKKOYMAZ, Ouzhan, Selukludan

Gnmze Konyann Sosyo-Politik Yaps, Konya l Emniyet Mdrl Arge Yaynlar, Konya 2003. GRGL, smet - ALILAR, zzeddin, On yllk Savan Gnl, Balkan, I.

Dnya ve stikll Savalar, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 1997. GRGL, smet, On Yllk Harbin Kadrosu (1912-1922) , T.T.K. Basmevi, Ankara 1993. GNDA, Nevzat, 1913 Garbi Trakya Hkmeti Mstakilesi, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1987. GNER, Zekai, Trakya-Paaeli Cemiyetinin Kuruluu ve Faaliyetleri, Atatrk Aratrmalar Merkezi, Ankara 1998. HALAOLU, Ahmet, Balkan Harbi Srasnda Rumeliden Trk Gleri (1912-1913), T.T.K. Basmevi, Ankara 1995. HALAOLU, Yusuf, XVIII. Yzylda Osmanl mparatorluunun skn Siyaseti ve Airetlerin skn, T.T.K. Basmevi, Ankara 2006. HORVATH, Bla, Anadolu 1913, Tarih Vakf Yurt Yaynlar, stanbul 2007. PEK, Nedim, Mbadele ve Samsun, T.T.K. Basmevi, Ankara 2000. ___________, Rumeliden Anadoluya Trk Gleri, T.T.K. Basmevi, Ankara 1999.

143

KARAL, Enver Ziya, Osmanl Tarihi, c. VIII, T.T.K. Basmevi, Ankara 1983. KARPAT, Kemal, Osmanl ve Dnya, Ufuk Kitaplar, stanbul 2006. KAZANCIGL, Ratip, Balkan Savanda Edirne Savunma Gnleri , Trk Ktphaneciler Dernei Yaynlar, Edirne 1999. KPRL, Fuat, Osmanl Devletinin Kuruluu, T.T.K. Basmevi, Ankara 1991. KK, Murat, Bir Nefes Balkan, Horasan Yaynlar, stanbul 2005. LAUSANNE, Stephane, Balkan Aclar, Kasta Yaynlar, stanbul 1990. M. PICKTHALL, William, Harpte Trklerle Birlikte, ev. Kemalettin Yiiter, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1990. M. SLOANE, William, Bir Tarih Laboratuar Balkanlar, ev. Sibel zbudun, Sre Yaynlar, stanbul 1987. MACFE, A.L., Osmanlnn Son Yllar, ev. Damla Acar, Funda Soysal, Kitap Yaynevi, stanbul 2003. MANTRAN, Robert, Osmanl mparatorluu Tarihi XIX., (Yzyln Balarndan Yklna), c. II, ev. Server Tanilli, Cem Yaynevi, stanbul 1995. MAZOWER, Marc, Selanik Hayaletler ehri Hristiyanlar, Mslmanlar ve Yahudiler, ev. Gl aal Gven, Yap Kredi Yaynlar, stanbul 2007. McCARTHY, Justin, lm ve Srgn, ev. Bilge Umar, nklap Yaynevi, stanbul 1998. NAB, Yaar, Balkanlar ve Trklk, Cumhuriyet Yaynlar, stanbul 1999.

144

NAKRACAS, Georgias, Anadolu ve Rum Gmenlerinin Kkeni, Kitabevi Yaynclk, stanbul 2005. NZHET, Mehmet Ali, Balkan Harbi 1912, Kltr Bakanl Yaynlar, Ankara 1987. ORTAYLI, lber, mparatorluun En Uzun Yzyl, Alkm Yaynlar, stanbul 2005. ___________, Son mparatorluk Osmanl, Tima Yaynlar, stanbul 2007. ___________, Ktada Osmanllar, Tima Yaynlar, stanbul 2007. KSZ, Hikmet, Bat Trakya Trkleri, Karam Yaynclk, orum 2006. ZELK, Ayfer, Osmanl Devletinin knde Ekonomik- Politik Basklar zerine Bir Deneme (1838-1914), Ecdad Yaynclk, Ankara 1993. zey, Ramazan, Balkanlarn Corafi Yaps, Balkanlar El Kitab , Karam & Vadi Yaynlar, Ankara 2006. ZTUNA, Ylmaz, Avrupa Trkiyesini Kaybmz Rumelinin Elden k, Bbal Kltr Yaynclk, stanbul 2006. SHAW, Stanford J. - SHAW, Ezel Kural, Osmanl mparatorluu ve Modern Trkiye, E Yaynlar, stanbul 1983. ERF, Mehmet, Bulgarlar ve Bulgar Devleti, Hakimiyeti Milliye Matbaas, Ankara 1934. MR , Bilal N., Bulgaristan Trkleri, Bilgi Yaynevi , stanbul 1986. MRGL, Ahmet, Birincil Kaynaklardan Osmanl Tarihi Kay, Tarih Dnce Kitaplar, stanbul 2005.

145

TULACI, Pars, Bulgaristan ve Trk Bulgar likileri, Cem Yaynevi, stanbul 1984. TUNAYA, Tark Zafer, Trkiyede Siyasal Partiler, Hrriyet Vakf Yaynlar, c. III, stanbul 1989. UZUNARILI, smail Hakk, Osmanl Tarihi, c. I, T.T.K. Basmevi, Ankara 1988. AROL, Rifat, Siyasi Tarih (1789- 1994), Filiz Kitabevi, stanbul 1995.

YENSOY, Hayriye Sleymanolu, Edebiyatmzda Balkan Trklerinin G Kaderi, Toplumsal Geliim Dernei Yaynlar, Ankara 2005. YERASMOS, Stefanos, Az Gelimilik Srecinde Trkiye, ev. Babr Kuzu, Belge Yaynlar, stanbul 1987. Makale ve Ansiklopedi Maddeleri AANOLU, H. Yldrm, Osmanl Dneminde Rumeliden Trk Glerinin Genel Deerlendirmesi , Trklerin Rumeliye knn 650. Yldnm ,650. Yl Sempozyumu, Rumeli Dernek ve Vakflar Yaynlar, stanbul 2002. AKGN, Ahmet, Bulgaristanda Asimilasyon ve Zavall Pomaklar Adl Bir Risale, Balkesir niversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, c. 8, S.13, Balkesir 2005. AAN, Nazmi, Balkan Harbinde Edirne, Edirne, T.T.K. Basmevi, Ankara 1993. EK, Kemal, II. Viyana Kuatmas ve Avrupadan Dn, Trkler , Yeni Trkiye Yaynlar, c. IX, Ankara 2002. DARKOT, Besim, Balkan maddesi, slam Ansiklopedisi, c.2, (Milli Eitim Bakanl), stanbul 1979.

146

DEVELOLU, Ferit, Osmanlca-Trke Ansiklopedik Lugat, Dou Ltd.ti., Ankara 1970. DORU, Halime, Osmanl Devletinin Rumelide Fetih ve skan Siyaseti , Trkler , Yeni Trkiye Yaynlar ,c. IX, Ankara 2002. DUMAN, Haluk Harun, ncesi ve Sonrasyla Balkan Savalar, Trklerin Rumeliye knn 650. Yldnm, 650. Yl Sempozyumu, Rumeli Dernek ve Vakflar Yaynlar, stanbul 2002. GKBLGN, M.Tayyib, Osmanl-Macar Mcadeleleri Esnasnda Edirne, Edirne, T.T.K. Basmevi, Ankara 1993. _____________________, Edirne maddesi, Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, c. X, stanbul 1994. GKBUNAR, Ali Rza, Osmanl Devletinde Yrklerin Gerlikten Yerleik Yaama Geirilmesinde Uygulanan Vergi Politikalar ve Sosyal Sonular, Celal Bayar niversitesi, Sosyal Bilimler Dergisi, c. I, S. 2, Manisa 2003. HAMMER, Byk Osmanl Tarihi, ev. Mehmet Ata, Sabah Yaynlar , c. I, stanbul 1999. HOCA, Nazif skp maddesi , MEB, slam Ansiklopedisi, c. 13, stanbul 1986. NBAI, Mehmet, Balkanlarda Osmanl Hakimiyeti ve skan Siyaseti, Trkler , Yeni Trkiye Yaynlar , c. IX, Ankara 2002. KARPAT, Kemal H., Balkanlar maddesi, Trkiye Diyanet Vakf slm Ansiklopedisi, Trkiye Diyanet Vakf Yaynlar, c. V, stanbul 1992.

KAYAPINAR, Levent, Yunanistanda Osmanl Hakimiyetinin Kurulmas, Trkler , Yeni Trkiye Yaynlar ,c. IX, Ankara 2002.

147

MAHMUT MUHTAR PAA (1867- 1935), Balkan Harbi Hezimeti, Belgelerle Trk Tarihi Dergisi, S. 5, stanbul Haziran 1985. OUZOLU, Yusuf, Balkanlardaki Trk Varlnn Tarih indeki Gelimesi, Balkanlardaki Trk Kltrnn Dn, Bugn, Yarn, Uluda niversitesi Yaynlar, Bursa 2002. SAM, emseddin, Kamus- Trki, Enderun Kitabevi, stanbul 1989. SARAY, Mehmet, Bulgaristan Trklerinin Trkiye Asndan Stratejik nemi, 650. Yl Sempozyumu ,Trklerin Rumeliye knn 650.Yldnm, Rumeli Dernek ve Vakflar Yaynlar, stanbul 2002. SELUK, Havva, Rumeliye Yaplan sknlar Neticesinde Kurulan Yeni Yerleim Yerleri , Trkler, Yeni Trkiye Yaynlar, c. IX, Ankara 2002. SEVM, Sezai, Trklerin Rumeliye lk Geileri ve skn Faaliyetleri, Balkanlardaki Trk Kltrnn Dn , Bugn ve Yarn, Uluda niversitesi Yaynlar, Bursa 2002. MEK, Halil, Askeri ve Stratejik Adan Balkanlar, Trklerin Rumeliye knn 650. Yldnm, 650. Yl Sempozyumu, Rumeli Trkleri Kltr ve Dayanma Dernei Yayn, stanbul 2002. MR, Bilal N., Bulgaristan Trkleri ve G Sorunu, Bulgaristanda Trk Varl I, T.T.K. Basmevi, Ankara 1985. TOPRAK, Zafer, Cihan Harbinin Provas Balkan Harbi, Toplumsal Tarih, Tarih Vakf Yaynlar, S. 104, Austos 2002. TUFAN, Muzaffer, G Hareketleri ve Yugoslavya Trkleri, Erdem, c. V, S.15, Eyll 1989 .

148

Hatralar APAK, Rahmi, Yetmilik Bir Subayn Hatralar, T.T.K. Basmevi, Ankara 1998, FKR, Bekir, Balkanlarda Tedhi ve Gerilla GREBENE, Belge Yaynlar, stanbul 1976. Mahmut evket Paann Gnl, Arba Yaynclk, stanbul 1988. REMMOND, Georges, Bir Fransz Gazetecinin Balkan zlenimleri Maluplarla Beraber, Profil Yaynclk, stanbul 2007. Talat Paann Anlar, Hazrlayan, Alpay Kabacal, Kltr Yaynlar, stanbul 2003. Talat Paann Hatralar, Yaynlayan, Enver Bolayr, Bolayr Yaynevi, stanbul 1946.

149

EKLER

150

151

152

153

154

155

156

Belge: 7 - A

157

Belge: 7- B

158

159

160

161

162

163

164

165

166

A Arnavutluk, 8, 12, 15, 22, 23, 25, 34, 35, 36, 37, 38, 46, 73, 77, 85, 98 B Bb- l, 13, 27, 41, 91 Balkan ttifak, 21, 25 Balkan Savalar, 11, 13, 14, 24, 32, 39, 44, 45, 48, 49, 50, 56, 58, 59, 60, 62, 65, 66, 72, 79, 80, 101, 103, 105, 107, 114, 116, 133, 134, 136, 141, 142, 143, 144, 145, 146, 155 Balkan Yarmadas, 2, 7, 11 Balkanlar, 1, 2, 3, 4, 5, 6, 7, 8, 9, 10, 11, 12, 13, 14, 17, 19, 21, 24, 25, 36, 49, 50, 52, 53, 58, 59, 60, 67, 69, 72, 78, 80, 101, 142, 145, 146, 148, 149, 150, 152, 153, 156, 157 Bat Trakya, 9, 38, 39, 41, 42, 47, 48, 62, 67, 79, 80, 94, 95, 96, 150, 153 Berlin Antlamas, 14, 54 Bosna-Hersek'le, 16 Bonak, 3, 55, 89, 91, 97, 98, 103 Bulgar, 11, 12, 25, 54, 57, 82 Bulgaristan, 8, 13, 14, 15, 16, 17, 19, 20, 21, 23, 25, 27, 29, 36, 38, 39, 40, 41, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 48, 53, 55, 56, 69, 70, 75, 76, 77, 79, 80, 85, 87, 94, 96, 107, 134, 145, 146, 150, 154, 155, 157 D Dedeaa, 15, 38, 39, 40, 42, 61, 64, 77, 85 E Edirne, 1, 9, 10, 11, 13, 15, 18, 29, 32, 33, 35, 37, 38, 40, 41, 42, 47, 48, 52, 54, 58, 65, 67, 84, 87, 90, 92, 93, 96, 99, 106, 107, 109, 110, 112, 116, 117, 124, 131, 133, 137, 140, 143, 144, 149, 152, 155, 156

G G, 1, 4, 5, 9, 51, 52, 56, 80, 81, 83, 92, 107, 110, 113, 137, 138, 148, 149, 150, 154, 157 H Hisse-i Teavn, 130 ane, 103, 105 iskn, 1, 3, 4, 5, 86, 89, 90, 92, 93, 94, 96, 97, 98, 99, 101, 106, 107, 108, 109, 112, 113, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 131, 132, 133, 134, 135, 137, 138, 141, 142, 144 149, 150, 152, 157 skn- Muhacirin Nizamnmesi, 118 stanbul Antlamas, 42

K Kavala, 5, 38, 39, 42, 60, 61, 62, 74, 85, 86, 101 Krklareli, 15, 29, 30, 31, 32, 42, 47, 52, 82, 84, 87, 102, 113, 139 Kolera, 32, 139, 140 Kumanova, 34, 66, 70 L Londra Antlamas, 38, 41 M Makedonya, 4, 9, 12, 14, 15, 17, 19, 20, 21, 22, 23, 24, 28, 29, 34, 35, 38, 39, 42, 43, 44, 47, 48, 57, 60, 62, 66, 70, 72, 73, 78, 79, 80, 84, 91, 93, 95, 107, 116, 117, 118 Manastr, 5, 79 Meclis-i Vkela, 87, 91, 121, 122, 125, 131, 137, 138, 141 mezlim, 55

167

muhacir, 1, 2, 52, 53, 55, 66, 73, 82, 83, 84, 85, 86, 87, 89, 90, 91, 93, 95, 101, 102, 103, 105, 106, 107, 108, 109, 111, 112, 118, 119, 120, 121, 122, 123, 124, 125, 126, 127, 128, 129, 130, 131, 132, 133, 134, 135, 136, 137, 138, 141, 144, 145, 146 Muhacirin Komisyonu, 85, 103, 108, 118 Muhacirin Mdriyeti, 92, 96, 97, 98, 100, 112, 118, 119, 121, 128 Mslman, 3, 5, 6, 8, 11, 12, 28, 33, 43, 48, 52, 54, 57, 58, 59, 60, 61, 62, 63, 64, 69, 70, 72, 73, 74, 76, 77, 78, 79, 83, 89, 90, 91, 93, 95, 96, 100, 101, 102, 110, 112, 113, 115, 118, 134, 136, 145 R Rumeli, 2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 13, 14, 15, 18, 25, 33, 35, 36, 38, 39, 48, 53, 54, 55, 58, 62, 80, 84, 85, 87, 89, 90, 91, 92, 94, 95, 96, 101, 102, 105, 106, 107, 109, 112, 114, 118, 121, 123, 124, 129, 130, 131, 133, 136, 137, 138, 139,142, 143, 145, 146, 149, 151, 152, 154, 155, 156, 157

S Selanik, 4, 15, 18, 28, 29, 33, 34, 38, 39, 43, 48, 66, 69, 71, 73, 77, 84, 85, 86, 90, 106, 109, 153 Serez, 5, 15, 63, 64, 89 Srbistan, 12, 14, 17, 19, 20, 21, 23, 27, 34, 36, 37, 38, 39, 40, 42, 44, 45, 46, 50, 55, 70, 77 ark Meselesi, 24 skp, 5, 15, 22, 34, 42, 52, 66, 73, 89, 106, 156 Y yrk, 5 Yunanistan, 7, 8, 10, 13, 14, 16, 17, 18, 20, 21, 22, 23, 27, 35, 36, 37, 38, 39, 40, 42, 43, 44, 45, 46, 47, 67, 68, 77, 79, 85, 86, 91, 97, 107, 116, 117, 118, 125, 134, 145, 146, 156