1- DENETİM

1.1.Giriş
Günümüzde, hem ülke ekonomileri hem de toplum için önemli ekonomik birimler olan işletmeler, küreselleşen dünyada, hızlı gelişen, büyük, karmaşık yapı ve sistemler haline dönüşmekte, faaliyet alanları ve ortaklık yapıları gibi özellikleri nedeniyle de giderek artan sayıda çeşitli tarafların ilgi odağı konumuna gelmektedirler. İşletme ile ilişkili/ilgili çeşitli taraflar, işletmelere ait finansal nitelikli bilgileri, değişik amaçlarla karar verme süreçlerinde kullanırlar. Örneğin, hissedarlar yapmış oldukları yatırımın durumunu öğrenmek, potansiyel yatırımcılar yatırım fırsatlarını değerlendirmek, kredi verenler kredibiliteyi ölçmek üzere finansal bilgilerden yararlanır. Finansal nitelikli verileri (özellikle finansal raporlar) karar verme sürecinde kullanan tüm taraflar açısından bu verilerin güvenilirlik derecesi önemlidir. Şekil 1,1’de görüldüğü üzere, bilginin doğru ve güvenilir olması karar verme sürecinde daha sağlıklı sonuçlara ulaşılmasına yardımcı olur. Örneğin, kredi kuruluşları işletmelerin finansal yapısının kredi kullandırmaya müsait olup olmadığını tespit etme aşamasında finansal tablolardan yararlanırlar. Kredi kuruluşu için; sağlıklı kredi tahsisatının yapılabilmesi, doğru ve güvenilir finansal verilere ulaşılarak sağlanır. İşletmeyle ilgili taraflardan bir diğeri olan devlet, ülke ekonomisinin önemli birimleri olan işletmelerin finansal durumunu doğru değerlendirebilmek, doğru vergi ve ekonomi politikaları oluşturmak için güvenilir finansal verilere ihtiyaç duyar. İşletmelerin ürettiği finansal nitelikli bilgilere ne düzeyde güvenileceği sorusunun cevabında denetim olgusu önemli bir görev üstlenmektedir. Güvenilir bilgi ihtiyacını karşılamak üzere çeşitli denetim mekanizmaları oluşturulmasına ihtiyaç vardır. Denetim işlevi, bilgilerin güvenilir ve doğru olup olmadığını ortaya çıkarmaya yönelik çalışmaların bütününden oluşmaktadır.

Sayfa 1 / 83

Şekil 1,1. Güvenilir Bilgi Talebi İşletmelerin sundukları mali bilgilerin denetim sürecinden geçmesi, bilgilerin güvenilirlik düzeyini diğer bir deyişle kalitesini artırmaktadır. Sonuç olarak, işletmelerin yabancı kaynak kullanmaları, halka açılmaları, uluslararası düzeyde faaliyet göstermeleri, ortak sayılarının artması gibi nedenler güvenilir finansal bilgi elde etmenin ve buna bağlı olarak denetimin önemini giderek artırmıştır. Ülkemizde bağımsız denetim alanındaki gelişim özellikle bankacılık sektörü ve sermaye piyasalarına ilişkin düzenlemelerle başlamış olup, Yakın gelecekte Türk Ticaret Kanununda yapılması planlanan değişikliklerle birlikte zorunlu hale gelerek ülke genelinde yaygınlığa kavuşacaktır. Bu süreç Türkiye’de denetimin gelişimine önemli katkılar sağlayacaktır.

1.2.Denetim ihtiyacını Ortaya Çıkaran Nedenler
Denetim yapılmasını gerektiren en önemli unsur, finansal nitelikli bilgilerin doğru ve güvenilir olup olmadığının tespit edilmesi ihtiyacıdır. Finansal nitelikli bilgilerinin güvenilirliğine engel olabilecek birçok faktörden söz etmek mümkündür. Bilgilerin güvenilirlik düzeyini artırmak amacıyla bağımsız bir uzmanın inceleme yapması ve bu konuda görüş belirtmesi önemlidir. İşletme ile ilgili çeşitli taraflar vardır ve bunların çıkarları birbiriyle çatışabilmektedir. İşletmede yapılan finansal işlemlerin karmaşıklığı elde edilen bilgiye güven düzeyini etkileyebilir veya kullanılacak bilginin alınacak kararı etkileyecek olması, bilgilerin doğru ve güvenilir olmasında önemli bir etkiye sahip olabilmektedir. Denetim ihtiyacını doğuran nedenler aşağıdaki başlıklar altında gruplandırılabilir (Şekil 1,2): a) Güvenilir ve doğru bilgi ihtiyacı, b) Çıkar çatışması, c) Muhasebe sistemlerinin karmaşıklığı, d) Diğer nedenler,

Şekil 1,2. Denetimi gerekli kılan unsurlar

Sayfa 2 / 83

a. Güvenilir ve doğru bilgi ihtiyacı Denetim ihtiyacını ortaya çıkaran ve/veya zorunlu kılan en önemli neden ilgili tarafların güvenilir ve doğru bilgi talebidir. Bu talep denetim ihtiyacını doğuran en önemli etkendir. Muhasebe tarafından oluşturulan finansal verilerin, bu verileri kullanan tarafların amaçları doğrultusunda ve sağlıklı olarak değerlendirile bilmesi ancak bu verilerin; anlaşılabilir, güvenilir, ihtiyaca uygun, karşılaştırılabilir olmasıyla sağlanabilir. Karar vericilerin bu bilgileri kullana bilmeleri için anlaşılır olması kaçınılmazdır. Muhasebe verilerinin karar vericilerinin ihtiyacına uygun düzenlenmesi, verilerin amaç doğrultusunda kullanılmasına yardımcı olacaktır. Finansal verilerin birbiriyle mukayese edilebilirliği yorum yapmayı ve değerlendirmeyi kolaylaştıracaktır. Tüm bu unsurları içinde barındırarak finansal tabloların bir arada doğru ve güvenilir olup olmadığını ortaya koyacak en önemli olgu denetimdir. b. Çıkar çatışması Finansal tabloların kullanıcıları ile finansal tabloların hazırlanmasından sorumlu olan şirket yöneticileri arasındaki çıkar çatışması, bilgilerin kasıtlı olarak gerçeği ve doğruyu göstermekten uzaklaştırılmasına yol açabilir. Bu durum, bilgi kullanıcılarının yanlış kararlar vermesine ve zarar görmesine yol açacaktır. Çıkar çatışması şirketi yöneten ve finansal tabloların hazırlanmasından sorumlu olan yöneticilerle hissedarlar arasında da yaşanabilir. Yöneticiler şirketi gerçekte olduğundan daha başarılı göstererek görevlerinde kalmayı hedefleyebilir veya daha fazla prim almayı düşünebilirler. Bu durum hissedarların şirketin gerçek faaliyet sonuçlarını ve gerçek finansal gücünü görmesine engel teşkil edecektir. Şirketin durumunun olduğundan farklı gözükmesi hissedarların sağlıklı kararlar vermelerini olumsuz yönde etkileyecektir. Diğer taraftan, şirket yönetimi kaynak temininde kredi kuruluşlarına karşı, şirket hissedarları şirket hisselerinin satılması sırasında potansiyel yatırımcılara karşı şirke tin değerini olduğundan farklı göstermeye çalışabilirler. Bu örnekler, yöneticiler, şirket hissedarları, kredi verenler ve yatırımcılar arasındaki çıkar çatışmalarına işaret etmektedir. Şirketle ilişki içinde olan üçüncü ta rafların her biri açısından benzer çıkar çatışmaları çıkma olasılığı her zaman vardır. c. Muhasebe sistemlerinin karmaşıklığı Muhasebe işlemleri ve finansal tabloların hazırlanması süreci, işlet meler büyüdükçe, faaliyet çeşitliliği arttıkça ve teknoloji ilerledikçe da ha karmaşık hale gelmektedir. Ayrıca muhasebe standartlarındaki değiş meler ve gelişmeler süreci daha da zorlaştırmaktadır. Muhasebe sürecinin karmaşıklığı finansal tablolarda hata olma olasılığını artırdığı gibi ha tayı ortaya çıkarmayı da zorlaştırmaktadır. Bu durum, muhasebe bilgilerinin güvenilirlik ve doğruluk derecesinin tespiti amacıyla denetim gereksinimini ortaya çıkarmaktadır. d. Diğer Nedenler Yukarıda sıralanan unsurların dışında da denetimi gerekli kılan bir takım unsurlar söz konusudur. Her bir kullanıcının güvenilir bilgiye kendisinin doğrudan erişebilmesindeki zorluklar da denetim mekanizma sının kurulmasını gerekli kılmaktadır. Çünkü farklı özellikler taşıyan bilgi kullanıcılarının denetim yapma yetisine sahip olması, denetim yapma yetisine sahip olsalar bile, zaman ve maliyet yönünden böyle bir çalışmanın rasyonel olması söz konusu değildir. Bu nedenle bağımsız denetim mekanizmasının oluşumu kaçınılmaz olarak ortaya çıkmaktadır.

1.3.Denetimin Tanımı
Denetim; belli bir ekonomik birime ait finansal nitelikli bilgilerin önceden tespit edilmiş ölçütlere uygunluk derecesini belirlemek amacıyla bir uzman tarafından gerçekleştirilen kanıt toplama, bu kanıtları değerlendirme ve değerlendirme sonucunda ulaşılan görüşün ilgililere bir rapor ile sunulduğu süreçtir. Denetim kavramının tanımında geçen temel unsurların ayrıntılı açıklaması aşağıdaki gibidir: Sayfa 3 / 83

1.Denetim bir ekonomik birime ait bilgileri kapsar; denetim ister kâr amaçlı olsun isterse de kâr amaçlı olmasın tüm ekonomik birimlerin faaliyetlerini kapsayabilir. Bağımsız denetimin konusu kâr amaçlı şirketlerin finansal nitelikli işlemleri olabileceği gibi, kâr amacı olmayan vakıf, dernek ve devlet organizasyonu için de söz konusu olabilir. 2.Denetim bir karşılaştırma sürecidir, önceden belirlenmiş ölçütler kullanılır; denetim sürecinde amaç finansal nitelikli bilgilerin doğru ve güvenilir olup olmadığının ortaya çıkarılmasıdır. Bilgilerin doğruluğu, bunların uyması gereken ölçütlerle mukayese edilmesi ile saptanabilir. Denetimde mukayese amaçlı kullanılan birçok ölçüt olabilir. Bunlardan bazıları aşağıdaki gibidir: a)Genel Kabul Görmüş Muhasebe ilkeleri, b)işletme içi ve dışında belirlenmiş politika ve yöntemler, sirküler ve talimatlar, c)Yasa ve yönetmelik hükümleri, d)Yönetimce saptanmış başarı ve performans ölçütleri ve bütçeler. 3.Denetim kanıt toplama ve değerlendirme sürecidir; denetçi denetim çalışması sonunda belirteceği görüşünü yeterli miktarda ve kalitede kanıta dayandırmak zorundadır. 4.Denetim uzman ve tarafsız bir kişi tarafından yapılır; denetim çalışmalarını yürütecek kişinin konusunda eğitimli ve tecrübeli olması gerekir. Denetçinin tüm çalışmalarını objektif, tarafsız ve şeffaf bir biçimde yürütmesi esastır. 5.Denetim çalışmaları sonucunda bir görüş oluşturularak ilgililere iletilir; denetçi denetim çalışması sonunda ulaştığı görüşünü düzenlediği bir rapor ile ilgililere sunar. 1.3.1. Denetim Benzeri Diğer Tanımlar Kontrol: Denetimin başlangıcı veya denetimden önce gelen faaliyettir. Herhangi bir şeyi istenilen şekilde sonuçlanması için veya belli bir hedefe ulaşmak için bazı önlemler alınır. Süreç içinde amaçlara ulaşmak için alınan önlemler bir kontrol etme faaliyetidir. Daha sonra bu hedeflere ulaşma derecesi veya sapmaların tespiti denetim faaliyetidir. Teftiş: Teftiş, bir şeyin aslını, doğrusunu veya işlerin iyi yürütülüp yürütülmediğini anlamak İçin yapılan inceleme olarak tanımlanabilir. Teftiş denetimden daha dar kapsamlı olanıdır. Denetim bir şeyin geneli için uygulanırken, teftiş bu genel içinde daha özel durumlara uygulanır. Aşağıda belirtileceği gibi, buna uygunluk denetimi ismi verilir ve herhangi bir alanda uygulanması gereken standart veya norm belirlenmiştir. Teftiş buna ne derece uyulduğunu belirlemek amacıyla yapılır. Teftişin denetimden temel farklılığını üç başlık altında toplamak mümkündür. - Teftiş, işletme personeli tarafından yürütülmektedir. Sonuçta bir bağımlılık söz konusudur. - Finansal olmayan olaylar da teftiş kapsamına girmektedir. - Belirli amaçlarla yapılmaktadır. Daha çok üst yönetimin astlara verdiği yazılı ve sözlü talimatlara uyulup uyulmadığı araştırılmaktadır. Revizyon: Revizyon, gözden geçirmek, tekrar incelemek anlamına gelmektedir. Revizyon, daha çok finansal olayların incelenmesi ve denetlenmesi için kullanılmaktadır. Revizyon, işletme personeli tarafından yapılabileceği gibi işletme dışı kişiler tarafından da yapılabilir. Çoğu kez muhasebe kayıtları tamamlandığında ve geçici mizan çıktıktan sonra hesapların vergi yasalarına veya uygulanan diğer muhasebe sistemine uygunluğunun bir kez daha incelenmesi anlamına gelmektedir.

1.4.Denetimin Önemi
Gelişmiş ülkelerde sermaye büyük ölçüde tabana yayılmış ve şirketlerin halka açıklık oranları yükselmiştir. Gelişmekte olan ülkelerde de bu oran artırılmaya çalışılmakta, tasarrufların ekonomiye aktarılması teşvik edilmektedir. Söz konusu ekonomik ortamın sağlıklı olarak oluşturulmasında Sayfa 4 / 83

Diğer bir farklılık da denetim yapacak olan meslek mensuplarının da denetleyeceği finansal bilgilerin oluşturulmasında görev almamış olmasıdır. Denetimin en önemli faydası hiç şüphe yok ki karar verme sürecinde kullanılacak bilgilere ne ölçüde güvenileceği konusunda makul güvence vermesidir. en önemli farklılıklardan biri. •işletmelerin şeffaflığına katkı yapar ve piyasadaki güvenilirliğini yükseltir. •Muhasebe kayıtlarında hatalı işlemlerin azalmasına yardımcı olur.1. Bu ölçütler.5. finansal nitelikli işlemleri kaydetmek. Denetimin işlevi ise. muhasebe tarafından sunulan bilgilerin doğru ve güvenilir olup olmadığını tespit etmek ve bir görüş bildirmektir. finansal raporlamada esas olan standartlardır. özetlemek ve raporlamaktır. Muhasebenin amacı bilgi sunmaktır ve bu görevini önemli ölçüde hazırlanan finansal tablolar aracılığı ile yerine getirir. muhasebe işini yürüten kişilerin denetim işlevinde bulunmamasıdır. •Kredi kurumlarının kredi değerlemede karşı karşıya bulundukları Bilgi riskini (güvenilmez finansal tablolar) azaltır. Muhasebeci ve denetçilik meslekleri karşılaştırıldığında. Denetimin çeşitli yararları arasından birkaçına aşağıda yer verilmiştir. •Finansal tablolara olan güven düzeyini yükseltir. •Suiistimal ve yolsuzluk eğilimini azaltır. Tablo 1. sınıflandırmak.bağımsız denetim olgusunun önemi büyüktür. Yapılış şekli ve amaç itibariyle birbirinden farklı olan bu iki faaliyetin ortak noktası. 1.Muhasebe Denetim ilişkisi Muhasebenin işlevi. •Muhasebe hatalarının düzeltilmesini sağlar. Bağımsız denetim işlevinin desteği olmadan sermaye piyasasının sağlıklı bir şekilde işleyişini ve tasarrufların ekonomiye aktarımını gerçekleştirmek oldukça güç olacaktır. finansal bilgilerin üretilmesi ve denetlenmesinde ortak ölçütlerin esas alınmasıdır. Muhasebe Denetim ilişkisi Sayfa 5 / 83 .

2. . yetki ve çalışma belgesini de almış olmak gerekmektedir.1. bağımsız davranabilen ve yüksek ahlaki nitelikleri taşıyan uzman bir kişidir. mesleki bilgi ve deneyime sahip.İşletme sahipleri. . Denetçiler genel olarak üç gruba ayrılır: 2. uygunluk (şekil ) denetimi ve faaliyet denetimlerini yaparlar. Genelde finansal tabloların denetimi. Denetçi ise. denetim faaliyetlerini yürüten. Bağımsız denetçiden denetim talebinde bulunan.İşletme ile ortaklık kurmak isteyen kişi ya da kuruluşlar. Sayfa 6 / 83 . işletmenin faaliyetlerinin bağımsız denetime tabi olmasını isteyebilecek kişi veya kuruluşlar şunlardır: .Muhasebeci mali nitelikli işlemlerin yasal mevzuata.İşletme yöneticileri Bağımsız denetçi olabilmek için meslekle ilgili sınavı kazanıp. .İşletmeye kredi vermek isteyen yatırım kuruluşları. Bağımsız Denetçiler Müşterilerine profesyonel denetim hizmeti sunan ve tek başına çalışan uzman kişiler ile bir denetim işlemesinde görevli kişilerdir.DENETÇİ TÜRLERİ Denetçi. Genel Kabul Görmüş Muhasebe ilkelerine uygun kaydedilmesi ve ilgililere raporlanması sürecini yürütür. muhasebeci tarafından gerçekleştirilen işlemlerin hazırlanan raporların güvenilirliği konusunda ilgililere görüş sunulması sürecini yürütür.

2. f-) Faaliyetlerle ilgili gerekli iyileştirme önlemlerini yönetime tavsiye etmek.İşletmenin ortakları .Bağımsız denetçi ve . Hesap Uzmanı.1. b-) Faaliyetlerin ve işlemlerin belirlenmiş politikalara. planlara ve yönergelere uygunluğunu soruşturmak. gerçek ve tüzel kişilerin veya bunların teşebbüs ve işletmelerinin mali tablolarının ve beyannamelerinin mevzuat hükümlerine. Tarafsızlığı ve bağımsızlığı sağlamak için raporların doğrudan yönetim kurallarına vermeleri ve ilişkilerinde yönetim kuruluna karşı muhatap ve sorumlu olmaları yoluna gidilir. Kamu Denetçileri Kamusal örgütlere bağlı olarak çalışan denetçilerdir. Bu unvanları alabilmek için ise anılan kanunda belirtilen niteliklere sahip olmak ve meslekle ilgili sınavı kazanmış olmak gerekmektedir. yeminli mali müşavirlere. Serbest Muhasebeci ve Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu'nun 2'nci maddesinde. 2. Denetçi.Kamu denetçileri tarafından da kullanılabilir. İç Denetçilerin Çalışma Alanı İç denetçiler genelde şu faaliyetleri yerine getirirler: a-) Finansal kontrollerin. yönetmeliklere. Ayrıca anılan kanunun 12'nci maddesi. c-) İşletme varlıklarının her türlü zararlara karşı korunmakta olduğunu araştırmak.İşletmenin yöneticileri . Sermaye Piyasası Kanununa tabi şirketlerde denetim yapabilmek için aranan nitelikler ile vergisel açıdan bağımsız denetim sayılabilecek olan Tam Tasdik işlemini yapabilmek İçin denetçide aranan nitelikler birbirinden farklıdır. serbest muhasebeci mail müşavirlere ve yeminli mali müşavirlere verilmiştir.3. 3568 sayılı Serbest Muhasebecilik. 2.Örneğin. Uzman. yeterliliğini ve uygulanmasını dikkatle gözden geçirerek değerlemek ve uygun maliyeti etkin kontrol sistemlerini geliştirmek ve uygulamaktır.2. (Müfettiş.2. İç denetçiler de denetim faaliyetini yürütürken ve bulguları değerlendirirken bağımsız davranmak zorundadır. İşte bu nedenle SMMM ve YMM'ler de birer bağımsız denetçi olarak değerlendirilebilir. muhasebe ilkeleri ile standartlarına uygunluğunu ve hesapların denetim standartlarına göre incelendiğini tasdik etme yetkisi vermiştir. muhasebe kontrollerin ve diğer faaliyetlerle ilgili kontrollerin sıhhatini. Denetmen gibi) Sayfa 7 / 83 . Kontrolör. gerçek ve tüzel kişilere ait teşebbüs ve işletmelerin mali tablolarının denetimini yapma yetkisi. devletin ekonomik politikasına ve kamu yararına bağlılık derecesini izler. işletmenin faaliyetlerinde önceden belirlenmiş ilke ve prensiplere uyulup uyulmadığını denetleyen kişilerdir. İç denetçilerin faaliyetleri sonucunda ulaştıkları bulgular . Bu bağımsızlığı temin ötmek için birçok işletmede iç denetim birimleri yönetim kurulları yerine genel kurula bağlanmıştır. İç denetçilerin faaliyetlerini sürdürmede ve iç denetim raporunu düzenlemede tarafsız davranmaları beklenir. İç Denetçiler Genel olarak işletmenin yöneticilerine ya da sahiplerine karşı sorumlu olarak. d-)Yönetimin düzenleyip sunduğu her türlü bilginin doğruluk ve güvenirliğini araştırmak. Çeşitli devlet kurumları içinde kurulup örgütlenmiş olan bu denetim birimleri kamu ve özel işletmelerin yasalara.

Denetim sırasında karşılıklı olarak sürekli iletişim vardır. 2. •Denetlenen işletmenin sahipleriyle ortaklık ilişkisinde bulunmak. •Denetlenen işletmeden çok özel indirimle bir varlık veya fayda alınması. Denetçi olmak için sadece eğitimli olmak yeterli değildir. Ortaklar: Ortaklar. borç vb. yüksek ahlaki nitelikler taşıyan kim sedir.4. Denetçi denetim çalışmalarını yürütürken tarafsız olmalı.Denetçinin Çalışma Grupları: Bir denetim anlaşmasında denetçi mesleki açıdan başlıca 3 grup ile ilişkisi vardır. Denetçinin Taşıması Gereken Özellikler Denetçinin bağımsızlığını ortadan kaldıracak bazı hususlar aşağıdaki gibidir: •Denetlediği işletmenin ortağı olmak. Yönetim Kurulu: Yönetim kurulu büyük ölçüde işletmede görevli kişiler tarafından oluştuğu hallerde ilişkiler aynen yönetim ile olan ilişkiler gibidir.Denetçinin Taşıması Gereken Özellikler Denetçi. Denetim işinin önemi gereği bu mesleği yerine getiren denetçilerin gerekli mesleki eğitime sahip olmaları gerekir. Yönetim: Buradaki yönetimden kasıt. yeterli mesleki bilgi ve tecrübeye sahip. •Denetlenen işletmeden maaş alması. ilişkiler bağımsızlığı ortadan kaldıran temel unsurlardandır. Tablo 1. işletmenin yönetimini emanet ittikleri kişilerin sorumluluklarını yerine getirip getirmediklerini kontrol bu işleve başvururlar. tarafsız davranabilen. işletmede çalışan memurlar. Eğer yönetim işletme dışındaki kişilerden oluşmakta ise yönetim kurulunun belirleyeceği bir denetçiler grubu yönetim kurulu ile denetçi arasında aracı olacaktır. denetim çalışmalarını yürüten. •Denetlenen işletmeden önemli sayılabilecek tutarda hediye alınması. ticari faaliyette bulunması. •Denetlenen işletmeye ait hisse senedi. Bu nedenle denetçinin sorumluluğu raporu ile birinci dereceden ilgilenen ortaklara karşıdır. Denetim mesleğini icra eden denetçilerin konularında uzman olmaları ve denetimle ilgili yeterli deneyime sahip olmaları gerekir. •Denetlenen işletme ile ticari bir ilişkisinin olması. muhasebeciler ve kilit noktadaki görevlilerdir. Denetim işi asıl olarak sahada gerçek anlamda bizzat denetim faaliyetine katılarak kazanılabilecek tecrübeye dayalı bir Sayfa 8 / 83 . ilişkisinin olması. Denetçinin denetlenen işletmenin yöneticileri ve ortakları ile akrabalık ilişkisi bulunması. Denetçi denetim çalışmalarını gerekli mesleki özeni göstererek yürütmeli ve yüksek ahlaki nitelikler taşımalı ve yenilikleri takip ederek mesleki bilgisini sürekli geliştirmelidir. •Denetlenen işletmenin ortakları veya yöneticileri ile kan bağının olması. Bu nedenle ilişkinin karşılıklı güven ve saygıya dayalı olması gerekir. tahvil veya benzeri bir menkul kıymet yatırımı yapmış olmak.2. yanlı hareket etmemelidir. vb.

isterse de bireysel olarak veya diğer meslektaşlarıyla birlikte kurmuş olduğu ortaklık büroları vasıtasıyla hizmet veriyor olsun. Denetim işini yürüten denetçilerin yüksek ahlaklı olması. Bu nedenle denetçilerin aynı zamanda bu unvanı alabilmeleri için belirli bir süre yardımcı denetçi unvanı altında denetim işinde tecrübe kazanmaları gerekir. Tablo 1. IFAC tarafından yayınlanmış olan Etik ilkeler.2. Genel Etik ilkeler Dürüstlük Meslek mensuplarının tüm meslekî faaliyetlerinde ve iş ilişkilerinde doğru sözlü ve dürüst davranmalarıdır.5. tarafsızlık. Tablo 1.meslektir. Genel Etik ilkeler Bu bölümde bir meslek mensubu. Aşağıda Etik ilkeler detaylı olarak açıklanmıştır. 2. ister bir işletmede ücret karşılığı hizmet veriyor olsun. müflis olmaması da aranan özelliklerdir. Bir meslek mensubunun mesleki açıdan uyması gereken ahlak kuralları genellikle Etik ilkeler olarak adlandırılır. bağımsız çalışan meslek mensuplarının uyması gereken etik ilkeler ve bağımlı çalışan meslek mensuplarının uyması gereken etik ilkeler olarak 3 grupta toplanmıştır.Etik ilkeler IFAC tarafından yayınlanmış olan Etik ilkelere tüm üye kuruluşların uyması zorunludur. Serbest Muhasebeci Mali Müşavirler ve Yeminli Mali Müşavirlerin Mesleki Faaliyetlerinde Uyacakları Etik ilkeler Hakkında Yönetmelik” IFAC tarafından yayınlanmış olan Etik ilkeler referans alınarak hazırlanmış ve aynı gruplama ve alt başlıklar esas alınarak meslek mensuplarının uyması gereken etik ilkeler özetlemiştir. yüz kızartıcı suç işlememiş olması. dürüstlük.1. Genel etik ilkeler. tüm meslek mensuplarının uyması gereken etik ilkeler.5. Sayfa 9 / 83 . 2.3. Etik ilkeler TÜRMOB tarafından 19 Ekim 2007 tarihinde yayınlanmış olan “Serbest Muhasebeciler. Ancak üye kuruluşlar kendi ülkelerindeki yasal düzenlemelerle uyumlu olması açısından daha sıkı etik kurallar getirebilirler. IFAC tarafından yayınlanmış olan Etik ilkeler tüm meslek mensupları için bir rehber niteliğindedir. gizlilik ve profesyonel (mesleki) davranış olarak 5 başlıkta toplanmıştır. uyması gereken etik kurallar anlatılmaktadır. mesleki yeterlilik ve özen.

yöneticilerinin Sayfa 10 / 83 . Tablo 1.2. Müşteri işletmenin yasa dışı faaliyetlerinin olması. Mesleki yeterlilik ve özen Meslek mensubunun meslekî faaliyetlerini yerine getirirken teknik ve meslekî standartlara uygun olarak. üçüncü kişilerin haksız ve uygunsuz biçimde yaptıkları baskıların meslek mensuplarının meslekî kararlarını etkilememesi veya engellememesidir. şüpheli bir takım muhasebe ve raporlama uygulamalarının olması. 2. Profesyonel davranış Meslek mensubunun mevcut yasa ve yönetmeliklere uymasını ve mesleğin itibarını zedeleyecek her türlü davranıştan kaçınmasını ifade etmektedir. özen ve gayret içinde davranmasıdır.4.Tarafsızlık Yanlı veya önyargılı davranmaktan kaçınmak.5. bu ilişkinin genel etik kurallara aykırı bir duruma neden olup olmayacağını değerlendirmesi gerekir. Bağımsız Meslek Mensupları için Etik ilkeler IFAC tarafından belirlenen bağımsız çalışan meslek mensuplarının uyması gereken etik ilkeler ise aşağıda açıklanmıştır. faaliyetlerini bireysel olarak sürdüren meslek mensuplarını ve bir araya gelerek kurdukları ortaklık büroları çerçevesinde müşterilerine hizmet vermekte olan meslek mensuplarını kapsamaktadır. Gizlilik Meslek mensubunun meslekî ilişkileri sonucunda elde ettiği bilgileri açıklamasını gerektirecek bir hak veya görevi olmadıkça üçüncü kişi veya gruplara açıklamaması ve bu bilgilerin meslek mensubunun ve ya üçüncü kişilerin çıkarları için kullanılmamasıdır. Bağımsız Meslek Mensupları için Etik ilkeler Müşteri ve iş Kabulü Meslek mensubunun bir müşteri ile iş ilişkisine girmeden önce. Bağımsız çalışan meslek mensupları.

Meslek mensubu olası riskleri değerlendirmeli ve bu riskleri bertaraf edecek koruma tedbirlerinin olmadığı durumlarda müşteri ile iş ilişkisine girmekten kaçınmalıdır.adının şüpheli bir takım olaylara karışmış olması. Rakip işletmelere hizmet verilmesi durumunda tarafların onayının alınması. işletme yönetimine bu kapsamda bir çalışma ile ilgili sınırlamaları açık bir şekilde anlatması ve kendi görüşünün bir kopyasını diğer meslek mensubuyla paylaşması yoluyla olası tehditleri ortadan kaldırması mümkün olabilir. Bir diğer değişle. Bu durumlara yol açmamak için meslek mensubunun iş kapsamını ve fiyatın belirlenme esaslarını sözleşmede açıkça belirtmesi ve işin layıkıyla yapılabilme si için gerekli eleman ve zaman tahsisini yapması gerekir. birbirinden tamamen farklı hizmet ekiplerinin kurulması. Aksi bir durum söz konusu olduğunda mesleki yeterlilik ve özen ile ilgili genel etik kurala uymakta zorlanabilir. Meslek mensubu müşterisine ancak mesleki açıdan yeterli olduğu hizmetleri vermelidir. Ancak güvence hizmeti dışında kalan hizmetler için performansa dayalı ücret belirlenmesi mümkündür. işletmelerle ilgili bilgilere ulaşımın firma içinde sınırlandırılması. Ancak bazı durumlarda çok düşük fiyat verilmesi işin yeterli mesleki özen ve titizlikle yapılması hususunda bir takım tehditler oluşturabilir ve uyulması gereken teknik ve mesleki standartlardan sapmalara yol açabilir. aksi takdirde bu işi üstlenmemesi gerekir. Bu durumlarda da olası tehditlerden uzak durmak için. önemli hususlar hakkında bilgi sahibi olması gerekir. Hali hazırda bir başka meslek mensubunun vermekte olduğu bir hizmetin üstlenilmesi istendiğinde meslek mensubunun bu işi kabul etmemesi için teknik veya mesleki bir sebebin olup olmadığını araştırması gerekir. Çıkar Çatışmaları Meslek mensubunun hizmet vereceği işletme ile bir çıkar çatışması içinde olması (bir konuda rakip olmaları) veya hizmet verilecek işletmenin rakibi olan bir başka işletmeye de hizmet veriliyor olması gibi durumlar meslek mensubunun tarafsızlık. denetim veya diğer standartların uygulanması konusunda ikinci bir görüş istendiği durumda. gizlilik ve profesyonel davranış gibi bir takım genel etik ilkelere uygun hareket etmesi hususunda tehdit oluşturabilir. İkinci görüş için sunulan bilgilerin ilk görüş için sunulan bilgilerden farklı veya eksik olması mesleki yeterlilik ve özen ilkesine uyumu güçleştirebilir. meslek mensubunu dürüstlük ve profesyonel davranış ilkelerine uyum açısından zor durumda bırakabilir. istenilen hizmeti verebilecek mesleki bilgi ve tecrübeye sahip elemanın olup olmadığı işletmenin içinde bulunduğu yasal ve sektörel düzenlemeler konusunda yeterli bilgi sahibi olunup olunmadığı. uzman görüşüne ihtiyaç duyulup duyulmayacağı. Denetim ve diğer güvence sözleşmelerinde performansa dayalı bir ücret belirlenmesi etik açıdan kabul edilmez. meslek mensubunun böyle bir işi kabul etmeden önce verilecek hizmet ve işletme ile ilgili detaylı bir inceleme yapması ve değişikliğin sebebi dâhil. Ücretlendirme Müşteri işletme ile yapılan sözleşmede hizmet bedeli açık bir şekilde belirtilir. İkinci Görüş Meslek mensubundan bir başka meslek mensubunun hizmet vermekte olduğu bir işletmede muhasebe. Bu gibi durumlarda meslek mensubu olası tehditleri ortadan kaldıracak önlemler alabiliyorsa işi kabul eder. kalite kontrol prosedürlerinin titizlikle uygulanması yoluyla olası tehditler ortadan kaldırılabilir. Aynı iş için farklı meslek mensuplarını farklı fiyatlar vermesi etik açıdan kabul edilemez bir durum değildir. sözleşme çerçevesinde işin Sayfa 11 / 83 . Bu ön araştırma işletmenin iznini alarak halen söz konusu hizmeti vermekte olan meslek mensubuyla konuşulmasını da içerebilir. meslek mensubu genel etik ilkelere uyumu tehdit edecek hususların olup olmadığını değerlendirmek durumundadır. Dolayısıyla müşteri işletme ile bir sözleşme imzalamadan önce. Bu durumda meslek mensubunun hali hazırda hizmet vermekte olan meslek mensubuyla görüşmesi. bu hizmeti layıkıyla verebilmek için yeterli zamanının olup olmadığı hususlarını değerlendirmesi gerekmektedir.

müşteri işletme yönetimi ile ve/veya firma içindeki yöneticilerle durumu tartışmak. Tarafsızlık (Tüm Mesleki Hizmetler için) Meslek mensubu hizmet sunarken tarafsız davranmasına engel olabilecek hususları değerlendirmeli ve varsa bunları ortadan kaldırmak için gerekli önlemleri almalıdır. faiz. Bağımsızlık ilkesi. Örneğin müşteri işletme yöneticileri ile meslek mensubu arasında ailevi veya kişisel bir ilişkinin olması. tehdide yol açan iş ilişkisini sona erdirmek. iş hayatında normal karşılanan küçük hediye ve ağırlamaların kabul edilmesi etik kurallara aykırılık teşkil etmez. bu hediye kabul edilmemelidir. Tarafsızlığın bozulduğuna dair bir algıya yol açmayacak. Bu durumlarda meslek mensubunun gerekli gördüğü takdirde hizmet ekibinden çekilmek. meslek mensubunun müşteri varlıklarını kendi varlıklarından ayrı tutması. Türkiye uygulamalarında meslek mensuplarının. Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Mesleklerine ilişkin Haksız Rekabet ve Reklam Yasağı Yönetmeliği” çerçevesinde getirilen kuralları da dikkate alması gerekmektedir. sahip olduğu özellikler ve iş tecrübesiyle ilgili abartılı iddialarda bulunmamalı veya • diğer meslek mensuplarının hizmetleri ile ilgili asılsız karşılaştırmalar ve küçültücü atıflar yapmamalıdır. Türkiye uygulamalarında meslek mensubunun müşterilerine ait para ve diğer varlıkların emanet olarak alınmasını yasaklayan 26 Ekim 1996 tarihinde yayınlanan “Mecburi Meslek Kararına” uygun hareket etmeleri gerekmektedir. Hediye ve Ağırlama Meslek mensuplarına ve yakınlarına müşteri işletme tarafından bir takım hediyeler verilebilir. Eğer alınan hediyeler. Yasalar çerçevesinde izin verildiği durumlarda emanete alınan müşteri varlıkları ile ilgili olarak meslek mensubunun ilave kontrol prosedürleri oluşturması gerekir. Sayfa 12 / 83 . bu varlıklarla ilgili oluşan her türlü gelir.kapsamı. bilinmesi durumunda üçüncü şahıslar tarafından tarafsızlığın bozulduğu şeklinde algılanacaksa. yakın iş ilişkisi içinde olmaları tarafsızlık ilkesine uyumu zedeleyebilir. Alınan bu hediyeler meslek mensubunun tarafsızlığını tehlikeye düşürebilir. sadece amacına yönelik olarak kullanması. Bağımsızlık (Güvence Hizmetleri için) Güvence hizmetlerinde meslek mensubunun sadece tarafsız davranması değil. Müşteri Varlıklarının Koruma Altına Alınması (Muhafazası) Yasal olarak izin verilmediği sürece meslek mensupları müşterilerine ait para ve benzeri varlıkları emanet olarak almamalıdır. 21 Kasım 2007 tarihinde TÜRMOB tarafından yayınlanan “Serbest Muhasebecilik. fikren bağımsızlık ve görünümde bağımsızlık olarak ikiye ayrılır. aynı zamanda güvence hizmeti veren işletmeden bağım sız olması gerekmektedir. Pazarlama faaliyetlerinde doğru ve dürüst bir tavır sergilemeli ve • sunduğu hizmetler. ücretin hesaplama şekli ve dayandığı kriterlerin yoruma yer bırakmayacak şekilde açık bir ifadeyle belirtilmesi gerekir. ilave kontrol prosedürleri oluşturmak gibi farklı yöntemlerle olası tehditleri ortadan kaldırması gerekir. Hizmetlerin Pazarlanması Meslek mensubu mesleki hizmetlerin pazarlamasında profesyonel davranış ilkesine ters düşecek davranışlardan kaçınmalıdır. kâr payı için sorumlulara hesap vermeye hazır olması. ilgili yasal düzenlemelere uyulduğunu gözetmesi gerekir. Örneğin. Müşteri varlıklarının emanet altına alınması profesyonel davranış ve tarafsızlık ilkelerine uyulması konusunda tehdit oluşturabilir.

Bağımlı Çalışan Meslek Mensupları için Etik ilkeler Bir işverene ücret akdi ile bağımlı çalışan meslek mensuplarının (işletmelerin mali işler bölümünde çalışan tüm elemanları bu grupta yer alır. uygulanan önlemleri bilen üçüncü bir grup tarafından da firmanın ve sözleşme ekibinin dürüstlük.) uyması gereken etik ilkeler ise potansiyel çıkarlar. Bağımsızlık hem verilen hizmette görev alan her bir meslek mensubu seviyesinde hem de hizmeti veren firma seviyesinde değerlendirilmesi gereken bir husustur. Diğer taraftan hizmet veren firma güvence hizmetini alacak işletmeye farklı bir takım hizmetler vermiş veya veriyor olabilir. yeterli uzmanlık bilgisi ile hareket etme. Sayfa 13 / 83 . iç kontrol sisteminin kurulmuş olması ve işletme adına işe alma fonksiyonunun yürütülmüş olması firma seviyesinde bağımsızlığı zedeleyen hususlar olarak sayılabilir. Ulusal düzeyde düzenleyici otoriteler tarafından bağımsızlığı zedeleyen hususlar hakkında detaylı açıklamalar yapılmış ve kurallar getirilmiş olabilir. meslek mensubunun çalışma sonucunda vermiş olduğu görüşün güvenilirliğini zedeleyecektir. tarafsızlık ve meslekî şüphecilik içinde davranmasıdır. Ancak bazı durumlarda bu kurallara uymak genel etik ilkelerle çelişen durumlar ortaya çıkarabilir.3. •Denetçi veya düzenleyici kuruluş temsilcilerine yanlış veya eksik bilgi vermek. meslek mensubunun dürüstlük. Bu durumda meslek mensubu bağımsızlık ilkesi konusunda bu kurallara da uymak zorundadır. bilginin hazırlanması ve raporlanması. Bağımlı çalışan meslek mensubu aşağıda örnekleri verilen bir takım baskılara maruz kalabilir: •Kanun veya düzenlemelere aykırı hareket etmek. •Yasal ve etik olmayan kazanç yönetimleri oluşturmak. Türkiye uygulamalarına bakıldığında Sermaye Piyasası Kurulu ve Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu tarafından getirilen bağımsızlığı zedeleyen konulara ilişkin açık kurallar olduğu görülmektedir. tarafsızlık ve meslekî şüpheciliğinin onaylanmasını ifade etmektedir. finansal çıkarlar ve teşvikler olmak üzere 5 grupta toplanmıştır. Dolayısıyla meslek mensubu her ne kadar fikren bağımsız hareket etmiş olsa da bu algıdaki şüpheyi değiştirmeyecektir. 2. Hizmet ekibinde görev alan meslek mensuplarının müşteri işletmede ilgili birimde çalışan eleman veya yöneticilerle kişisel bir ilişkisinin olması veya hizmet verilen işletme ile bir iş ilişkisinin bulunması (örneğin. Adı geçen düzenleyici kurul uygulamalarına tabi işletmelere güvence hizmeti veren meslek mensuplarının söz konu su kurallara uygun hareket etmeleri gerekir. •Görünümde bağımsızlık gerekli tüm bilgilere sahip.5. Örneğin finansal tabloların ilgili standartlara uygunluğu konusunda görüş vermek üzere yapılan bir anlaşma çerçevesin de meslek mensubunun bağımsızlığı konusunda üçüncü şahıslar tarafından bir şüphe duyulması. Örneğin söz konusu işletmenin güvence çalışmasına konu olan dönem içinde şirket değerlemesinin yapılmış olması.•Fikren bağımsızlık meslekî kararın dış etkilerden bağımsız olarak verilmesi. Bağımlı çalışan meslek mensubu karşılaştığı tehditler karşısında öncelikle işletme içindeki çözüm yollarını aramalı gerekli olduğunda ise bir uzman ve/veya hukuk müşavirine danışmalıdır. hizmet verilen işletme bir banka ve meslek mensubu bu bankadan kredi kullanmış ise) bağımsızlığı zedeleyen hususlara örnek olarak verilebilir. Potansiyel Çıkarlar Normal iş hayatında bağımlı çalışan meslek mensuplarının işverenleri tarafından işletme içinde oluşturulmuş olan iş süreçlerine ve kurallara uymaları beklenir. •Teknik ve meslekî standartlara aykırı hareket etmek. Meslek mensubunun güvence sözleşmeleri kapsamında hizmet vermesi durumunda hem fikren bağımsız olması hem de görünümde bağımsız olması beklenir. •Yanıltıcı finansal raporlar hazırlamak.

Bu tehditleri ortadan kaldırmak için alınacak önemler ise aşağıdakileri içerebilir: •ilave danışmanlık veya eğitim alınması. bu konuda yeterli eğitim ve deneyiminin olup olmadığını değerlendirmek zorundadır. •Konuyla ilgili uzman bir kişiden destek alınması. •Kâra dayalı prim alıyor olması ve alacağı kararın işletmenin kâr rakamını doğrudan etkilemesi. Görevlerin uygun şekilde yerine getirilmesi için yeterli zaman verilmemesi. Yeterli Uzmanlık Bilgisi ile Hareket Etme Meslek mensubu bir sorumluluğu üstlenirken.5. •Görevlerin yerine getirilmesi için yeterli zamanın verilmesi. Dışarıdan gelen ve/veya kendisine kişisel kazanç sağlamak amaçlı baskılar meslek mensubunun etik ilkelerden saparak yanıltıcı bilgi üretmesine neden olabilir. yetersiz deneyim ve eğitim etik ilkelere uygun hizmet sunumunda tehdit oluşturabilir. bağımsız uzmanlardan veya ilgili meslek örgütünden danışmanlık alınması. yetersiz veya sınırlı olması. Bunlara örnek aşağıdaki şekilde verilebilir: •Çalıştığı işletmede finansal bir çıkarının olması ve alacağı kararın bu hisselerin değerini doğrudan etkileyecek olması. Söz konusu tehditleri ortadan kaldırmak için alınabilecek önlemler aşağıdakileri içerebilir: Sayfa 14 / 83 . kullanılacak kaynakların yetersizliği. Finansal Çıkarlar Bağımlı çalışan meslek mensubunun veya yakın bir aile üyesinin finansal çıkarlarını etkileyebilecek ve etik ilkelere uygunluğu tehdit edebilecek bazı durumlar olabilir. gerekli bilgilerin eksik.Tablo 1. •işletme içindeki üstlerden. Bu önlemler hukuki danışmanlık alması şeklinde olabileceği gibi söz konusu işlerden uzaklaşması ve hatta görevi bırakması şeklinde de olabilir. Bağımlı Çalışan Meslek Mensupları için Etik ilkeler Bilginin Hazırlanması ve Raporlanması Bağımlı çalışan meslek mensupları sıklıkla çalıştıkları işletme ile ilgili çeşitli bilgilerin hazırlanması ve bunların sunulmasında (örneğin finansal tablo ve dipnotlarının hazırlanması ve denetçiye veya ilgili otoritelere sunulması) görev alabilirler. Bu çalışma kapsamında meslek mensubu dürüst olmalı ve geçerli meslekî standartlara ve finansal raporlama standartlarına uygun olarak hareket etmelidir. Ayrıca işi yaparken gerekli olduğu durumlarda uzman görüşüne başvurmaktan kaçınmamalıdır. Bu gibi durumlarda meslek mensubunun söz konusu tehditleri ortadan kaldıracak önlemleri alması gerekir. •Çalıştığı işletmenin hisse senedi opsiyonlarına sahip olması veya hisse senedi opsiyonlarına hak kazanmasının belli performans ölçütlerine bağlı olması.

Sayfa 15 / 83 . Bu önlemlerden bazıları aşağıdaki şekilde olabilir: •Bu tür teklifler yapıldığında. •iç ve dış denetim süreçleri. Teşvikler Bağımlı çalışan meslek mensuplarına veya yakın aile bireylerine hediye. •Etik konularla ilgili güncel eğitimler verilmesi. Bu teşviklerin kabul edilmesi ilerleyen süreçte tarafsızlık ve gizlilik ilkeleri başta olmak üzere etik ilkelere aykırı davranışlarla sonuçlanabilir. •Gizli bilgilerin kullanılarak finansal çıkar elde edilmesini önleyen yasal sınırlamalar. teklif edilmesi dahi etik açıdan bir tehdit oluşturabilir.•Üst yönetimin alacağı ücreti belirlemek üzere yönetimden bağımsız bir komite oluşturulmak. •işletmedeki üstlere danışmak. •Meslek mensubunun yakın aile üyelerinin işveren işletmenin rakipleri veya potansiyel tedarikçileri tarafından istihdam edilmeleri ile ilgili olarak üst yönetime bilgi verilmesi. Bağımlı çalışan meslek mensubu bu tehditleri ortadan kaldırmak için gerekli önlemleri almalıdır. hemen üst yönetime bilgi verilmesi. •işletmede yönetimden sorumlu taraflara veya ilgili meslek örgütüne danışmak. •Hukuki görüş alındıktan sonra ilgili meslek örgütüne veya teklifi yapan kişinin işverenine teklifle ilgili bilgi verilmesi. ağırlama veya ayrıcalıklı davranış şeklinde bazı teşvikler teklif edilebilir. •Bu tür teklifleri alabilecek pozisyonda bulunan yakın aile üyelerine bilgi verilmesi. Sadece teşviklerin alınması değil.

kamu tarafından görevlendirilmiş denetim elemanlarının yaptıkları denetimlere ise kamu denetimi denir. işletme dışından bağımsız uzmanlar tarafından yapılan denetime dış denetim veya bağımsız denetim denir. ilke ve standartlarına uygunluğu ile bilgilerin doğruluğunun ve gerçeği dürüst bir biçimde yansıtıp yansıtmadığının.Denetçilerin Statülerine Göre Denetim Türleri Denetim faaliyetini yürüten denetçiler çeşitli unvanlar altında çalışabilirler. Denetim ile elde edilmek istenen amaca göre denetim türleri ise. finansal tablolar denetimi. finansal tabloların. Bağımsız denetçiler çoğunlukla işletmelerin finansal tablolarının denetimiyle uğraşırlar. 3. Denetçilere taşıdıkları unvanlara göre iç denetçi. denetimi kimin yaptığına ve denetim sonunda el de edilmek istenen faydaya (denetim amaçlarına) göre iki başlık altında toplanmaktadır. Bu kapsamda değerlendirilen denetçi statülerine göre denetim türleri aşağıda ayrıntılı olarak açıklanmıştır. Denetçilerin statülerine (unvanlarına) göre denetim türleri. denetçiler tarafından denetim ilke ve kurallarına göre. Tablo 2. Bağımsız denetim.1.1. defter. iç denetim.1. kayıt ve belgeler üzerinden incelenmesi ve tespit edilen sonuçların rapora bağlanması sürecidir. Bağımsız Denetim Bağımsız denetim.3. Sayfa 16 / 83 .1. dış denetim ve kamu denetimi olmak üzere üç başlık altında tanımlanmaktadır. Denetim Türleri 3. işletme dışından işletme ile herhangi bir organik bağı olmayan kişi ve kurumlar tarafından yapılan denetimlerdir. uygunluk denetimi ve faaliyet denetimi olmak üzere üç başlıkta açıklanabilmektedir. işlet menin bünyesinde veya işletme adına çalışan denetçilerin yaptıkları denetime iç denetim. bağımsız de netçi ve kamu denetçisi denir.DENETİM TÜRLERİ Denetim türleri değişik ölçütler altında sınıflandırılabilmektedir. En yaygın sınıflandırma. genel kabul görmüş muhasebe kavram.

a.1. Ancak halka açık şirketlerde bağımsız denetimin başlama tarihi 1989 dur.1987 tarihinde yayınlanmıştır. . .Tedrici şeklide kurulan Anonim Şirketler Sermaye Piyasası Kurulu kanunu kapsamına girmenin doğal sonuçları: . . .Portföy Yönetim Şirketleri. . danışmanlık. . Daha sonra Sigorta Şirketleri zorunlu bağımsız denetim kapsamına alınmıştır. Bunlardan bazılarının hisse senetleri borsada işlem görürken bazılarının görmez. tahvil. 3. . • işletme ile herhangi bir ekonomik faaliyet içerisinde olmamalı.Girişim Sermayesi Ortaklıkları. basımında 'faiz ve kar payı dağıtımında SPK düzenlemelerine tabi olmak ve kar payı dağıtım zorunluluğu.Bağımsız dış denetime tabi olma Bağımsız dış denetim kapsamında olan Halka Açık Şirketleri de ikiye ayırmak gerekmektedir. . Bunu Sermaye Piyasası Kanunu'na tabi şirketler izlemiştir.12.1. Sermaye Piyasası Kanunu Kapsamına Giren Kuruluşlar: Sermaye Piyasası Kanunu sermaye piyasasında güven vb açıklığı sağlamak amacıyla çıkartılan. Bağımsız Denetime Tabi Kuruluşlar Yurdumuzda yasal denetimlerin kapsamı ekonomideki gelişmelere paralel bir şekilde artmaktadır.Ortak Sayısı 250 den fazla olduğu için Halka Açık olduğu varsayılan şirketler. . herhangi bir iş ilişkisi.Şirket ana sözleşmesinin Sermaye Piyasası Kanunu'na uygun hale getirilmesi. Bağımsız Denetim uygulamaları İlk defa bankalarda 1987 yılında başlamıştır. bunların şeklinde. finansman bonosu gibi menkul kıymetlerin arzında SPK'ndan ön izin alınması ve menkul kıymetlerin SPK tarafından kayda alınması zorunluluğu. . bu nedenle bağımsız denetimde denetçinin aşağıdaki koşulları karşılıyor olması zorunludur: • işletme ile denetim sözleşmesinde belirlenen tutar dışında bir üc ret ilişkisi olmamalıdır ve bunun dışında ücret veya başka bir isim altın da ödeme yapılmamalıdır. işletmeden borç almamalı veya borç vermemelidir. . Sermaye Piyasası Kurulu tarafından bu konu ile ilgili olarak yayınlanan ilk yönetmelik olan "Sermaye Piyasasında Bağımsız Denetleme Hakkındaki Yönetmelik" 13.Şirketin sermaye artırımı.Yatırım Ortaklıkları.Özel durumların kamuya açıklanması zorunluluğu. bu amaçla değişik kurumları düzenleyen bir kanundur.1.Yatırım Fonları.Menkul kıymetlerin halka arzında.Bağımsız denetim sürecinde denetçinin bağımsız olması esastır. ticaret gibi bir ilişki bulunmamalıdır.Aracı Kuruluşlar. Bu gün için mevzuatımızda yer alan zorunlu Bağımsız Denetimine tabi şirket türleri şunlardır. . . Borsada işlem gören şirketler ayrıca İstanbul Menkul Kıymetler Borsası'nın düzenlemelerine de uymak zorunda kalırlar. Sayfa 17 / 83 .Ortak Sayısı 250 den fazla olmamakla birlikte menkul kıymetlerini halka arz ettikleri için Kurul gözetimine tabi şirketler.Emeklilik Yatırım Fonları. Sermaye Piyasası Kanunu kapsamında Kurul'un düzenlemelerine tabi olan şirket türleri şunlardır. • işletme ile herhangi bir borç alacak ilişkisi söz konusu olmama lı.

bir de ayrıca BDDK ndan izin almak gerekmekledir. • Yönetimin istediği özel denetimleri gerçekleştirmek.1. iç denetçilerin başlıca görevleri. Kamu veya özel kesim işletmelerinde organizasyon yapısı içinde çalışan ve genellikle işletmenin üst yönetimine elde ettikleri bilgileri su nan kişilere iç denetçi adı verilir. • Faaliyet ve uygunluk denetimlerinin yürütülmesi. Bu şirketlerde Bankalar. Sigorta ve Reasürans şirketleri: Sigorta ve Reasürans şirketleri için sadece yıllık mail tabloların bağımsız dış denetimi öngörülmektedir. bir A. c. sigorta ve reasürans şirketlerinde sadece Hazine Müsteşarlığından izin alarak denetim yetkisi kazanırlar. 3. işlet menin hedeflerine ne ölçüde ulaştığını ortaya çıkaran önemli bir araçtır. SPK kapsamında bazı şirketler için öngörülen Sınırlı (Ara Denetim) ve Özel Denetim çalışmaları kurala bağlanmamaktadır. Diğer bir deyişle. Bankalar ve Özel Finans Kurumlarında denetim yapabilmek için SPK dan alınan Bağımsız Dış Denetim yetkisi yetmemekle. yönerge ve uygulamalara uygunluğu tespit etmek. Bu şirketlerin mali tabloları Tekdüzen Muhasebe Sisteminde öngörülenlerden farklılık arz eder. • işletmedeki hata veya hilelerin ortaya çıkarılması.Ş şeklinde kurulmuş olması. b. Özel Finans Kurumları): Bankalar ve özel Finans kurumlan para ve sermaye piyasasının en Önemli kurumlan arasındadırlar. Kanun kapsamında olan şirketler bu yetkiyi almış denetim şirketlerine mali tablolarını sürekli ve eğer borsada hisse senetleri işlem görüyor ise sınırlı denetim esaslarına göre denetletmek zorundadırlar. Sayfa 18 / 83 . Bunlar temelde tasarrufları değerlendiren ve ekonomide temel işlevleri olan kurumlar oldukları İçin özel kanunlar İle yönetilirler ve diğer işletmelerden oldukça farklı ve daha ağır denetim ve gözetime tabidirler. ya SPK'ndan ya da BDDK'ndan izin almış bir Bağımsız Denetim Şirketi olunması ve ayrıca ortaklardan bir tanesinin denetleyeceği şirketin çalışma alanında beş yıldan az olmamak üzere bilgi ve denetim sahibi olduklarını Müsteşarlığa belgelendirmeleri gerekmektedir. Genel Kurullarında sadece Bağımsız Dış Denetimden geçmiş mali tabloları görüşme konusu yapılabilir. Bankalar Kanunu'na tabi şirketler (Bankalar. iç denetim işletmeler için faaliyetlerinin etkinliğini inceleyen.Bu tür şirketlerde denetim yapılabilmesi için. • Yönetim tarafından belirlenen politika. bağlı bulundukları kurum ve kuruluşların iç kontrol yapısını izlemek ve öne rilerde bulunmaktır. Buradan izin alabilmek içinde. iç denetçilerin görev kapsamında aşağıdaki faaliyetler sayılabilir: • işletmenin muhasebe işlemlerini ve hazırlanan raporların doğru luğunu tespit etmek. kamu veya özel sektörde kurum veya işletmeye bir ücret ak di ile bağlı olarak çalışan kişilerin yönetim adına üstlenmiş oldukları bir denetim türdür.2. Özel Finans Kurumları. Bu mevzuata güre. ortaklarının en % 51’nin Sorumlu Ortak Baş Denetçi olması gibi bazı gereklilikler söz konusudur. iç denetçiler yönetim kuruluna bağlı olarak onların belirlediği görev ala nı içinde kalarak çalışmalarını yürütürler. İç Denetim İç denetim: işletme içi daimi statüde çalışan ya da işletme dışından sürekli olarak iç denetçi statüsünde hizmet veren finansal nitelikli ve fi nansal nitelikli olmayan tüm işletme faaliyetlerinin incelenmesidir. • işletme faaliyetlerinin bütçe hedeflerine ve planlara uygun olup olmadığını tespit etmek.

iç denetim bölümünün çalışmalarından yararlanma konusunda temkinli olmak zorundadır. 3. Ancak. Kamu kurumlarına bağlı olarak çalışan ve kamu yararını gözeterek görev yapan kişilere kamu denetçisi adı verilir. yönetmeliklere ve kamu yararına uygunluğunu tespit etmek için. Aşağıda finansal tablolar denetiminin unsurları özetlenmiştir.Bağımsız Denetçi iç Denetçi işbirliği Bağımsız denetçiler denetlenen işletmenin iç denetim çalışmaların dan yararlanabilirler. Amaç finansal tabloların bir bütün olarak doğ ru ve güvenilir olup olmadığını saptamak olduğunda.3.1. Denetimle elde edilmek istenen amaç işletme faaliyetlerinin etkin yürütülüp yürütülmediğini.2. iç denetçilerin çalışmalarından yararlanmadan önce iç denetim çalışmalarının yeterliliğinin değerlendirilmesi ve denetimdeki risklerin dikkate alınması gerekmektedir. Finansal tablolar denetiminde amaç. uygunluk denetimi ve faaliyet denetimi olmak üzere üç başlıkta sınıflandırılmıştır.2. 3. Kamu denetimi. bağımsız denetim sürecinde bir hesap bakiyesi veya bir ticari işlem gerek rakamsal boyutu. Finansal Tablolar Denetimi Sayfa 19 / 83 .Kamu Denetimi Kamu kurumlarına bağlı olarak çalışan ve kamu yararını gözeterek görev yapan kişilerin yaptıkları denetimlere kamu denetimi adı verilir. çeşitli kamu kurumları içinde örgütlenmiş ve işletme faaliyetlerinin yasalara. SPK muhasebe standartları) uygun olup olmadığını ve finansal tabloların bir bütün olarak işletmenin gerçek du rumunu yansıtıp yansıtmadığını araştırmaktır. finansal tablo lar denetimi.1. Yüksek risk taşıyan işlemler ya da et kin çalışmayan iç denetim bölümlerinin bulunması durumunda bağımsız denetçi. iç denetçinin yap mış olduğu çalışmaları kullanabilir. Örneğin. finansal tablolar denetiminden söz edilir. hedeflerini gerçekleştir me derecesini saptamak olduğunda yapılan denetim çalışması faaliyet denetimi olarak tanımlanır.Finansal Tablolar Denetimi Bir işletmeye ait finansal tabloların önceden saptanmış ölçütlere uy gun olarak hazırlanıp hazırlanmadığının incelenmesi amacıyla yapılan denetimdir. Kamu denetçileri. Tarafsız ve objektif davranmakla birlikte kamu yararı ön planda tutularak denetim faaliyeti yürütülür. Tablo 2.Amaçlarına Göre Denetim Türleri Denetim. gerekse içeriği açısından düşük riskli olarak değerlendirilmiş olabilir. Bu durumda bağımsız denetçi.2. denetim çalışmasının ne amaçla yapıldığına veya deneti min konusunun ne olduğuna göre de sınıflandırılabilmektedir. finansal tabloların ge nel kabul görmüş muhasebe ilkeleri ve muhasebeleştirme üzerinde etkisi olan yasal mevzuata (örneğin. (UDS 610). Uygunluk denetiminde ise amaç. Denetim faaliyeti ile ulaşılmak istenen amaca göre denetim türleri. işlet melerin beyan ettikleri vergi ve yapmış oldukları kayıt ve işlemler üze rinde denetim yaparlar. Kamu denetimi yapan bazı kamu denetçileri aşağıda sıralanmıştır: • Maliye Bakanlığı Denetçileri • Maliye Bakanlığı Hesap Uzmanları • SPK Denetçileri • BDDK Denetçileri • SGK Müfettişleri 3. kamu kurum ve kuruluşları ile özel sektör işletmeleri nin kamu tarafından görevlendirilmiş elemanlar tarafından incelenmesi dir. belirli bir otorite tarafından belirlenmiş ölçütlere ne ölçüde uyulduğunun tespiti dir.

Tablo 2.Uygunluk Denetimi Bir işletmenin finansal işlemlerinin ve faaliyetlerinin. araştırma geliştirme ve insan kaynak ları gibi bölümlerinin işletme politikalarına ne düzeyde uygun davrandığının incelenmesi de faaliyet denetiminin konusunu oluşturur.2. kurallara ve mevzuata uygun olup olmadığının incelenmesi sürecine uygunluk denetimi denir. Uygunluk Denetimi Sayfa 20 / 83 . işletme yöne timi. Faaliyet denetimi özellikle işletme yönetiminin etkinliğini ve performansını değerlendirmede önemli bir süreçtir. Faliyet Denetimi 3. Tablo 2. satın alma. Uygunluk denetimde örneğin bir iş letmedeki muhasebe bilgilerinin belirli bir otorite tarafından konulmuş kurallara uyularak gerçekleştirilip gerçekleştirilmediğin incelenmesi işle mi yapılır.3. işletme nin finans.Faaliyet Denetimi İşletmenin önceden belirlemiş olduğu amaçlarına ulaşıp ulaşmadığını ve aynı zamanda işletmenin verimli çalışıp çalışmadığını tespit et mek amacıyla işletme politikalarını ve politikaların uygulama sonuçları nı değerleme ve ölçmeye yarayan denetim türüdür. Faaliyet denetiminin amaçları aşağı daki gibidir: • işletmenin performansını incelemek. yasama organı ya da diğer yetkili kişi ve kuruluşlarca belirlenmiş yöntemlere. Bu durum vergi mevzuatına uy gunluğun denetimidir.2. Örneğin devlet.4.3.2. iş akışlarını ve yönetim performansını tespit etmeye yönelik geniş kapsamlı bir inceleme faaliyetidir. • Hedeflerin ne ölçüde gerçekleştiğini saptamak.3. işletmenin vergi kanunlarının gereklerini ye rine getirip getirmediğin inceleyebilir. işletmenin organizasyon yapısını. • Verimli çalışılıp çalışılmadığını incelemek. pazarlama. Faaliyet denetimi.

1. • Hesabı verilen ve her türlü kayıptan korunan. Bilgi teknolojilerinin Denetimi Bilgi sistemi denetim grubu. Bütün bu amaçlar şunlar için tasarlanmıştır: • Veri işleme operasyonlarının yeterliliğini. maliyet. politikalarını. üst yönetim tarafından konul muş kurallara uygunluğu inceleyebilir. • Stratejik bilgi teknolojileri planının tanımlanması.4. Farklı bakış açılarını içerecek şekilde planlanan stratejiler.Diğer taraftan işletme üst yönetimi. kontrollerini değerlendirmek.2. sağlıklı bir örgütsel yapı içerisinde verimli ve etkin çalışabileceği hususu bilgi sistemleri denetimi sürecinde dikkate alınır. prosedürlerini. Sayfa 21 / 83 . organizasyon içerisindeki ilgili birim ve kişilere iletilir. iş hedeflerinin yerine getirilmesi amacıyla bilgi teknolojileri desteğinin en uygun verilme şeklinin verilmesine yönelik strateji ve yöntemleri içerir.2. yalnızca KDV ince lemesi. aşağıdaki prosedürlerde daha ayrıntılı tanımlanan denetim tiplerini yönetmektir. dosyalama sistemin. 3. Bilgi sistemi denetim grubunun başlıca sorumlulukları. şirketin veri işleme değerlerinin miktarını belirlemek. uygun maliyetler üzerindeki kolay anlaşılmayan riskleri dikkate alarak operasyonel verimlilik ve etkinlik kontrollerinin gelişmesine yardımcı olmak. Vergi denetim elemanlarının vergi incelemeleri. donanımlarını ve bilgisayar ortamına geçilmiş uygulamalarını yürütür. Planlama ve organizasyon faaliyetlerinin denetimi Planlama ve organizasyon faaliyetleri. mal varlıklarının kullanımı) gelişmesi için yönetim sağlamak. yönetimin politikalarına bağlı kalmak. Bu denetimler. • Bu denetimlerin gidişatı süresince belirlenen işlemlerin (kar. işletme içinde tayin edilmiş bir ödeme prosedürüne uyulup uyulmadığının veya belirlenmiş politikalara ne ölçüde uyulduğunun.4. • Bilgi sistemleri yönetim sorumluluğunun ve oto kontrol kavramlarının bütün şirkette gelişmesini teşvik etmek. veri işleme organizasyonlarının denetimini. işletmenin muhasebe kayıtlarının. veri işleme kaynaklarını etkin kullanmak. SGK müfettişlerinin yaptıkları denetimler veya meslek mensup larının “tam tasdik” çalışmaları birer uygunluk denetimi örneğidir. kuruluşların malvarlığı üzerinden koruma ve kontrolün kalitesini değerlendirmek. Planlama ve organizasyona ilişkin genel kontroller çerçevesinde. Teknolojik altyapının. 3. ödeme sisteminin incelenmesi işlemleri uygunluk denetimine örnek olarak verilebilir. bilgisayar uygulamaları ve kullanılan bilgisayar ortamı üzerinden yeterli kontrolün uyarlanması ve dizaynına teşvik etmek için yürütülür.

2. Veri merkezi/bilgisayar operasyonları incelemelerinin amacı. Operasyonların yönetimi ve ağ/haberleşme yönetimi Süreçleri ile ilgili kontrol hedefleri denetlenir.2. 3. • • • • • Donanım yönetimi. Erişim kontrolleri. organizasyonunun ve ilişkilerinin tanımlanması. 3. Proje yönetimi süreçleri ile ilgili kontrol hedefleri denetlenir. bilgi teknolojisi stratejilerinin gerçekleştirilmesiyle ilgili bilgi teknolojisi çözümlerinin tanımlanması. Sistemlerdeki bakımlar ve değişikliklerde bu kontrol alanında değerlendirilir. İnsan kaynakları yönetimi. denetim bütün sorumlulukları içerebilir. sınıflandırmayı. Bir veri merkezi/bilgisayar operasyonları denetimi. bütçeleri. Kaynağın korunması ve düzeltilmesi. Sayfa 22 / 83 . Teknolojik yönün belirlenmesi. güvenlik yönetimi ve donanım kullanımı veya kapasitesi gibi aktiviteleri içerebilir. BT süreçlerinin.3. sorumluluğun şu esas alanlarında. uygulanması ve iş süreçleriyle bütünleştirilmesini kapsar. yazılım değişim kontrolleri. veri yedekleme işlemleri. politikaları / prosedürleri. veri merkezi incelemeleri sadece erişim kontrollerine ve güvenlik yönetimine yoğunlaşabilir. Tedarik ve Uygulama Faaliyetlerinin Denetimi Tedarik ve uygulama faaliyetleri. Öneriler.2. Bilgi sistemleri riskinin değerlendirilmesi ve yönetimi.4.• • • • • • • • • Bilgi mimarisinin tanımlanması. geliştirilmesi veya harici destek sağlayıcılardan temin edilmesi. Kalite yönetimi. Bu incelemenin kapsamı. kayıtları ve performans ölçümlerini içerebilir. yazılım veya verideki riskleri belirlemek ve bu riskleri azaltmak için uygun maliyetli bir yol önerisinde bulunmaktır. donanım. bir planlamanın değerlendirilmesini. idari raporları. Tedarik ve uygulamaya ilişkin genel kontroller çerçevesinde. sorumlulukların verilmesini.4. bu sorumlulukların herhangi birine yoğunlaşabilir veya veri merkezinin boyutuna. operasyonların sınıflandırmasına ve zaman bütçesine bağlı olarak hepsini de içerebilir. veri merkezi kaynakları üzerindeki idari kontrolleri ve veri işleyen personeli değerlendirmek için gerçekleştirilir. fiziksel koruma metodları. Yazılım yönetimi. Mesela. Küçük veri merkezleri için. BT yatırımlarının yönetimi. çok bilgisayarlı büyük veri merkezleri ve geniş sayıda kullanıcı için. Yönetimin amaçlarının ve talimatlarının iletilmesi. Veri merkezi / bilgisayar operasyonlarına ilişkin genel kontroller çerçevesinde. Veri Merkezi / Bilgisayar Operasyonları Denetimleri Veri merkezi ve bilgisayar operasyonları incelemeleri.

• • • • • • • • • • • • • Hizmet seviyelerinin tanımlanması ve yönetimi. Uygulama sistemleri denetimlerinin amacı. Bilgi sistemleri kaynaklarının karşılanması. Teknoloji altyapısının oluşturulması ve bakımı. Sistem güvenliğinin sağlanması. 3. gerekli eğitimin verilmesi de dahil olmak üzere ihtiyaç duyulan hizmetlerin güvenli ve sürekli bir şekilde sunulmasını ifade eder.5. Hizmet Sunumu ve Destek Faaliyetlerinin Denetimi Hizmet sunumu ve destek faaliyetleri. ekstra kontrol prosedürü. tam zamanında yapılan yedekleme alıştırmaları. Üçüncü kişilerden alınan hizmetlerin yönetimi. verinin zamanında ve verimli işlemesindeki veya bozuk veya tamamlanmamış verinin tanınmasındaki riskleri belirlemektir. Konfigürasyon yönetimi.2. Problem yönetimi. Sayfa 23 / 83 . Veri yönetimi. arttırılmış veri erişim kısıtlamaları veya ekstra kullanıcı talimatı için ihtiyaçları içerebilir. veriyi işlemek için geliştirilen yazılımdaki. bilgi teknolojilerine ilişkin tesis edilen kontrollerin uygunluk ve kalitesinin. İzlemeye ve değerlendirmeye ilişkin genel kontroller çerçevesinde. Hizmet sürekliliğinin sağlanması.• • • • • • • Otomasyon çözümlerinin belirlenmesi.4. Operasyon yönetimi Süreçleri ile ilgili kontrol hedefleri denetlenir. • Bilgi sistemleri performansının izlenmesi ve değerlendirilmesi. Operasyon ve kullanımın sağlanması. verinin entegrasyon ve düzeltilebilirliğindeki.4. düzenli aralıklarla değerlendirilmesini kapsar. Uygulama yazılımının geliştirilmesi ve bakımı. 3. Sistem çözümlerinin ve değişikliklerin uygulanması.4. Hizmet sunumu yönetimi ve olay yönetimi.2. Uygulama sistemleri denetimlerinden gelen öneriler. Maliyetlerin belirlenmesi ve dağıtılması. İzleme ve Değerlendirme Faaliyetlerinin denetimi İzleme faaliyetleri. Hizmet sunumu ve destek faaliyetlerine ilişkin genel kontroller çerçevesinde. Kullanıcıların eğitimi. Fiziksel çevre yönetimi. Değişiklik yönetimi. Performans ve kapasite yönetimi. Süreçleri ile ilgili kontrol hedefleri denetlenir.

grup veya bölüm için veri depoladığı ve işlediği (geleneksel bilişim merkezlerinden uzak) alanları tanımlar. işlem prosedürlerinin belgelenmesini. dosya uzlaşma ve dengeleme kontrollerinin gelişmişliğini veya döküman test planlarını ve beklenen test sonuçlarını içerebilir. proje planlarına eklentileri. geniş alan ağları. iş üzerindeki etkisine. işleyen çevre üzerinde yönetsel kontroller. verinin kullanımına ve amacına.8. bölüme ait uygulamalar. yerel alan ağları. (Mesela. Bu denetimlerin arasındaki asıl sorumluluk. kaynak koruma. Sistem geliştirme denetimleri Sistem geliştirme denetimleri. Bir sistem geliştirme denetiminin amacı. yetkilendirme. Denetlenenin.) iletilebilenlerin kalitesinin değerlendirilmesini içerebilir.• • • İç kontrolün izlenmesi ve değerlendirilmesi. veri merkezi denetiminde gözden geçirilen aynı konuların çoğunu içerir. uygulamanın daha kontrollü bilişim ortamına taşınmasını. şahsi sorumluluk olarak iç denetim personeline verilir. Bu prosedür her denetçiye verilen laptoplara ve diğer yerlerdeki paylaşılmış desktop modellerine uygulanır. kopyalama ve yedekleme denetçilerin kendi sorumluluğundadır. Bu denetimlerin kapsamı. donanım ve yazılım yönetimi. Kendi işlerini saklama.Bu ortamların önemi ve kontrol seviyesi veri tipine.2. vs Bu denetimlerin kapsamı.) üzerindeki idari kontrollerin değerlendirilmesini veya herbir sistemin gelişmesinden veya uygulama evresinden (kontrollerin tasarımının değerlendirilmesi ve denetim izleri.2. yeterli eğitim verilmiş kullanıcı topluluğu tarafından kontrol edilmiş. vs bağlı olarak değişir. personel işletimi. zamanında engellenebilen bu konuların erken belirlenmesini. ağ kontrolü) Diğer bilişim durumlarının denetimindeki amaç. yeni bilgisayar destekli uygulamaların. 3. sorumlulukların dağıtılması. belgelenmiş ve işletilebilmiş bilgisayar destekli sistemin bütçe içi uyarlamasını sağlamaktır. donanım.4. Yedekleme Kişisel bilgisayarlarda sürdürülen uygun yedekleme ve verilerin güvenliği. veya yazılım lisans anlaşmasına uygunluğunu içerebilir. program değişim kontrollerinin yerleştirilmesini. Süreçleri ile ilgili kontrol hedefleri denetlenir ve değerlendirilir. sistem test planları ve sonuçları. Öneriler. Sayfa 24 / 83 .6. 3. laboratuar test verileri toplama. Diğer Kişisel veya Birime Ait Bilişim Ortamı Denetimi “Diğer” bilişim ortamı terimi.4. sınıflandırma. Sistem geliştirme denetimleri tarafından önerilenler. Bilgi sistemlerine ilişkin kurumsal yönetişimin temini. geliştirme uyarlaması üzerine idari kontrolleri değerlendirmek ve önerilen sistem üzerinde bilgisayar destekli kontrollerin/denetim izlerinin tasarımını izlemek için gerçekleştirilir.2. veri yedekleme uygulamalarını. kullanıcı eğitimleri. yazılım veya veri risklerini tanımlamak ve en etkili şekilde bu riskleri azaltmak için öneriler sağlamak. düzelme. bilgisayarın bir şahıs. erişim kontrolleri. bütçeleme. kişisel işlem. yeni sistem gelişimi ve projelerin kurulumu ve uygulama değişim yönetimidir. “Diğer” kategorisinde yer alan bilişim ortamlarına örnek olarak: mühendislik/bilimsel işlem.7. sistem ve program dökümantasyonu vs. proje (fizibilite sonuçları.4. proje planları ve raporların durumu vs. görev ayrımını. 3. iç usul ve esasları dahil ilgili mevzuata uyumunun sağlanması.

iş fonksiyonlarının ayrılması (örneğin. Yedek disketleri laptoptan uzak güvenli bir yerde saklamak potansiyel zaman koruması sağlar. Diğer yerlerdeki paylaşılan kişisel bilgisayarlar hakkında. sistemlerin iktisabı ve uygulanması yönetimi. 3. Departman içerisinde masa üstü bilgisayar kullanan şahıslar eğer vaktinde güvenli-saklama uygunsa kendi işlerini yedeklemeyi düşünmeliler. yetkilendirme ile işlem başlatma fonksiyonlarının ayrılması). vs. erişim ve doğruluk kontrolü. Bu işlem hızlı ve kolaydır. Bu kontroller.4.4. Sayfa 25 / 83 . kontroller önleyici.2. bunlardan sorumlu olan kişilere ve büyük veri grupları için otomatik editleme (bilgilerde düzeltme. Denetim dokümantasyonunda birkaç gün veya hafta veya denetim zamanının çoğunun kaybedilmesi kabul edilmeyecek. yönetim. Bu sınıflamaları anlamakla. makul ve uygun olup olmadığının analizine kadar değişir. Genel kontroller. bulma amacına yönelik veya düzeltici şeklinde gruplandırılabilir.2. işlemler günlüğü kayıtları ve hata raporlama. ek giriş ve düzenleme yapılması) olanağından. kilit BT fonksiyonlarının ayrılması. o kontrolün tasarım ve etkinlik değerlendirmesiyle yakından bağlantılıdır. depolanan bilginin seviyesine ve karmaşıklığına bağlı olarak şahsi bir karardır. veri editleme.10. yazılı şirket politikalarından. Bu işlem sadece denetim alt dizinlerinde oluşturulan ve depolanan dosyaları kopyalar. her personel hard diskin zarar görmesi durumunda yeniden yapılandırmaya gerek duyduğu verileri değerlendirmeli.9. Bunlar. Referans olarak laptopta “Yedekleme/ Yardım” menü seçeneği her günün sonunda dosyaların (word. haftalık yedekleme prosedürü yürütülecek. Bu prosedür altında denetim alt dizinleri altındaki dosyalar her Cuma yedeklenecek. belirli bir kurumla veya sistemler ortamıyla ilgili bütün sistem unsurları. kontrol çerçevesi içindeki rol ve konumlarını daha iyi anlayabilir ve aşağıdakiler gibi kilit öneme sahip soruları yanıtlayabilirler: Tespit etmeye yönelik kontroller. eylem ve işlemleri izleme kabiliyeti yoluyla fiziksel erişim korumasından. sınıflanabilir. bilgi ve bilişim hizmetleri için güvence veren ve bir kurumun teknoloji kullanımının doğurabileceği risklerin azaltılmasına yardımcı olan bu süreçleri kapsar. bunların şifrelenmiş talimatlarla uygulanmasına. yedekleme. sonraki denetimlerde zaman kazandıracak. önleyici kontrollerde gözden kaçmış olabilecek hataların bulunması için yeterli midir? Düzeltici kontroller tespit edilen hataların düzeltilmesi için yeterli midir? BT kontrolleri için yaygın uygulanan sınıflama yöntemi. işlemci toplamlarının dengelenmesi. BT Kontrollerinin Amacı BT kontrolleri. Denetim ilerlerken dokümanların çıktısının alınması. Bir kontrolün işlevi. değişiklik yönetimi. Kontrol Sınıflamaları Kontroller. 3. bu arada zaman zaman diskete yedeklenmesi. kurtarma ve iş sürekliliği. amaçlarının ve genel iç kontrol sisteminin neresinde yer aldıklarının anlaşılmasına yardımcı olmak amacıyla. Bu açıdan. hard disk kaybı durumunda geçerli denetimin işlemesi için zaman kazandıracak. Uygulama Kontrolleri Münferit iş süreçleri veya uygulama sistemlerinin kapsamıyla ilgilidir. kontrol analiz uzmanı ve denetçi. Yedekleme şahsi bir sorumluluk olduğundan.) diskete kopyalanması önerilir. süreçler ve verilere uygulanır. Genel Kontroller Altyapı kontrolleri olarak da bilinirler. Excel. bunlarla sınırlı kalmaksızın şunları da içerir: bilgi güvenliği politikası. uygulama bazında değil genel sınıflamadır.Yedekleme prosedürünün zamanlaması.

iç denetim yöneticisi. bütün değişikliklerin kanıtını vermek ve onları doğrulamak da dahil. otomatik kontroller manuel kontrollerden daha güvenli olabilir ve isteğe bağlı olmayan kontroller isteğe bağlı olan kontrollere kıyasla daha tutarlı ve istikrarlı bi şekilde uyarlanabilir. düzeltme işini kolaylaştırmak için. Örneğin. kendi standartlarını belirleyebilecek durumdadırlar. Örneğin. Düzeltici Kontroller Tespit edilen ve ortaya çıkartılan hataları.11. elektronik haberleşmede bir mesajın tahrif edildiğini ya da göndericinin güvenlik kodu ve kimliğinin doğrulanamadığını gösterebilir. düzensizlikler veya felaketlerden kurtarma faaliyetlerine kadar değişir. hizmet veya sistem Sayfa 26 / 83 .4. ihmalleri veya güvenlik olaylarını engellerler.Önleyici Kontroller Hataları. politikaların koşullarını desteklemek için vardır. Standartların amacı. Fakat daha küçük kurumların bunun için yeterli kaynakları çoğunlukla yoktur. 3. önleyici ve bulma amacına yönelik kontrollere tâbi tutulmalıdır. kuşkulu faaliyetlerin izlenmesi için işaretlenmiş bulunan hesapların veya pasif hesapların hesap numaralarını ortaya çıkartabilir. bir iç denetim yöneticisi. Tespit etmeye yönelik kontroller. kurumun BT altyapılarında kullanılan teknolojilere özgü ve bağlıdır. Standartlar Standartlar. kurum için güçlü bir kaynaktır. çünkü bu süreçler de hatalar. kurumun gereken hedeflere ulaşmasını sağlayacak çalışma yol ve yöntemlerini tanımlamak ve belirlemektir. tespit etmeye yönelik bir kontrol. telafi edici. Yönetimin amaçladığı bilgi-bazlı politikaları uygulayan ve bu politikalara uyumu gösteren teknik kontrolleri otomatik olarak uygulama yeteneği. Örneğin. talep üzerine yapılan ve olay üzerine yapılan kontroller sayılabilir Teknik Kontroller Teknik kontroller.2. Tespit etmeye yönelik kontroller. geliştirilmesi. yetkisiz kullanıcılar veya yazılımların tespitine ve sistemler veya ağlardan çıkartılmasına ve güvenlik ihlâli olayları. ihtiyari. Standartlar aynı zamanda. hassas verileri veya sistem kaynaklarını yetkisiz kişilere karşı koruyan erişim kontrolleri. ihmalleri veya ihlâl olaylarını düzeltir. sistemler ve programların tasarlanması. kurumdaki diğer bütün kontrollerin güvenilirliğini sağlayan temeli oluştururlar. ilgili sözleşmelerde. Bu düzeltici süreçler de. bilgilerin doğruluğuna güvenmek için gerekli temeli yaratırlar. test edilmesi. kontrollerin etkinliğinin değerlendirilmesi konusunda faydalı olabilir. basit veri-girişi hatalarının düzeltilmesinden. Tespit Etmeye Yönelik Kontroller Önleyici kontrollerde gözden kaçan hataları veya ihlâl olaylarını bulurlar. Bu kontroller. güvenlik duvarları ve saldırı önleme sistemleri gibi kompleks ve dinamik teknik kontroller. taları önlemek ya da kaynaklarına mümkün olduğu kadar yakın bir yerde bulmak en etkili ve en etkin yoldur. Genel olarak. kurumun tüm BT işletim ortamını daha etkin ve verimli işletmesini de sağlarlar. Önemli kaynakları bulunan büyük kurumlar. ve anti-virüs yazılımı. yetkisiz erişim ve girişe karşı koruma sağlayarak. Standartların benimsenmesi ve uygulanması verimliliği de artırır. Sadece bilgi için. Örneğin. Bu kontroller. verilerle ilgili belirlenmiş yetki limitlerini aşan veya bilinen uygulama yollarını ihlâl eden ve usulsüz bir manipülasyonu gösterebilecek olan durum. Kurumlar uygulama geliştirme işini taşerona devrederlerse veya sistemleri dış satıcılardan alırlarsa. uygulanması ve sürdürülmesine ilişkin süreçlere uygulanacak standartlara gerek duyulur. normal sınırların dışında olan. tamamlayıcı. alfabetik karakterlerin sayısal alanlara girilmesini engelleyen basit veri-girişi editleri. İlgili başka konrol sınıflamaları zorunlu. olay veya faaliyetlerin ortaya çıkartılması amacına yönelik izleme ve analizleri de içerebilir. ihmaller veya sahtekârlık için fırsat yaratabilirler. kesintisiz. aşağıdaki konuları kapsayan standartların belirlenmesini beklemeli ve öngörmelidir: • Sistem Geliştirme Süreçleri: Kurumlar kendi uygulamalarını geliştirdiklerinde. Bu kılavuzda tanımlanan pek çok başka kontrol gruplaması ve sınıflaması da. teknik kontroller.

Kurumun kendi geliştirdiği veya dışarıdan satın aldığı tüm uygulamalar için. 3. Bilgi güvenliği. Mevcudiyet. müşteriler ve ortakların erişim imkanı bulunmalıdır. verileri ve BT hizmetlerini kayıplar. • Sistemler Yazılım Konfigürasyonu: Sistemlerin yazılımı BT ortamında büyük bir kontrol unsuru olduğundan dolayı. bütçe kontrolleri) ilgili kontroller ve bazı proje yönetim kontrolleridir. işletme. İşletim sistemleri. düzensizlikler veya usulsüzlüklere karşı koruma ve bilgilerin bulunduğu yerdeki önemli bir felaketten kurtarma yeteneğini de içerir. Bilgi güvenliğinin evrensel kabul gören unsurları şunlardır: • Gizlilik: Gizli bilgiler sadece gerektiği zaman ifşa edilmelidir ve yetkisiz ifşaya veya müdahalelere karşı korunmalıdır. güvenli sistem konfigürasyonları ile ilgili standartlar. hem önde gelen kurumlar hem de teknoloji sağlayıcıları nezdinde giderek daha fazla kabul görmeye başlamaktadır. mahremiyetle ilgili mülahazaları da kapsar. finansal işlemler ve raporlamanın güvenilirliğini kapsar. BT’ nin finansal yönleriyle (örneğin. yatırım geri dönüşü. farklı süreçler ve farklı veri işleme merkezleri için gereken asgari dokümantasyon düzeyini de tanımlamalıdır. güvenliği artırabilir ya da suiistimale konu olabilecek zayıflıklar yaratabilir. Sayfa 27 / 83 .12. Standartlar kurum yönetimi tarafından onaylanmalı.4. Bilgi Güvenliği Bilgi güvenliği. bütün BT kontrollerinin tamamlayıcı bir parçasıdır. • Dokümantasyon: Standartlar. verilerin doğru ve tam olma durumu anlamına gelir. • Uygulama Kontrolleri: İş faaliyetlerini destekleyen bütün uygulamaların kontrol edilmesi gerekir. hem tüm iş faaliyetlerinde uygulanması gereken kontrol tiplerini hem de hassas süreçlere ve bilgilere uygulanması gereken özel kontrolleri tanımlayan belirli standartlara gerek vardır. Gizlilik.2. • Doğruluk ve Tamlık: Bilgi doğruluğu. hem her uygulama sistemi veya BT kurulumu için hem de farklı uygulama sınıfları. Bu.tedarikçilerinin kurumun kendi standartlarına uygun ya da kurumun kabul edebileceği standartları uygulamakla yükümlü olduklarını belirten maddelerin bulunmasını sağlamalıdır. özellikle. açık ve kolay anlaşılır bir dilde yazılmalı ve bunları uygulayacak olan bütün kişilere iletilmelidir. hem altyapıya hem de verilere uygulanır ve diğer pek çok BT kontrolünün güvenilirliğinin de temelidir. Bunun istisnaları. ağ yazılımı ve veritabanı yönetim sistemleri gibi ürünlerin yapılandırma yolu ve şekli. • Veri yapıları: Tüm uygulamalar dizisinde tutarlı veri tanımlarına sahip olmak. • Mevcudiyet: Bilgilere ihtiyaç duyulduğu zaman ve yerde ve ihtiyaç duyulan tarzda. birbirinden tamamen farklı olan sistemlerin aynı verilere doğrudan erişebilmesini ve özel veriler ve diğer hassas veriler için güvenlikle ilgili kontrollerin tek tip uygulanabilmesini sağlar.

4- DENETİMİN GELİŞİMİ
4.1.Denetimin Tarihsel Gelişimi
Günümüzden ikibin yıl önceki döneme ait tabletlerden veya antik şehir kalıntılarındaki yazıtlarda Mısır, Roma ve Yunan medeniyetlerinde kamu harcamalarının denetiminin yapıldığına ilişkin bulgulara rastlan maktadır 3. Bulgular, denetimin özellikle devlet yönetimi tarafından yaptırıldığı ve kamu harcamalarının uygunluğunun tespitine yönelik olduğunu göstermektedir. Ancak, geçmişi bin yıllara dayanan denetim işinin ticari alanlara uygulanması o kadar da eski değildir. Sanayi devrimine gelinceye kadarki dönemde ticari alanda denetimin uygulanması olduk ça sınırlı kalmaktaydı. Sanayi devrimiyle birlikte (18. yüzyılın sonları) denetim, ticari alanlarda da uygulanmaya başlamıştır. Bu döneme kadar denetim ağırlıklı olarak devlete ait birimler için yapılan bir süreçken bu dönemle birlikte ticari uygulamalar üzerinde yaygınlaşmaya başlamıştır. Denetimin gelişiminde, özellikle ingiltere’de geniş toprak sahiplerinin, hesaplarını tutan muhasebecilerin tuttukları kayıtların ne ölçüde güvenilir olduğuna yönelik yaptırdıkları çalışmalar da önemli bir yer tutmuştur. Bunun dışında gemi sahiplerinin gemileri ile ilgili kayıtları tutan muhasebe ve yöneticilerin yaptığı işlemlerin güvenilirliğini araştırma ihtiyacı da denetimin ticari alanda kullanımına yönelik katkılar sağlamıştır. Her şeye rağmen denetimin ticari uygulama alanı sanayi devrimi ile birlikte işletmelerin sayısının artması, fabrikaların büyümesi faaliyet alanlarının gelişmesi ile sağlanmıştır. 1900’lü yıllara gelinceye kadar denetimin amacı sadece yolsuzlukları ortaya çıkarmaktı ve sadece bilanço denetimi yapılırdı. 1900’lu yıllardan itibaren ise sadece yolsuzluklar değil işlemlerin hatalı olup olmadığı da denetimde ön planda tutulmaya başlanmıştır. Sanayi devrimine kadar sadece bilançonun denetimi yapılırken sanayi devrimi ile birlikte bilanço yanında gelir tablosunun da denetimi ağırlık kazanmıştır. işletmelerin mali durumlarının ve kârlılıklarının değerlendirilmesi denetimin öncelikli amacını oluşturmaktaydı. 1930’lu yıllara gelinceye kadar geçen dönemde ise, işletme ile ilgili bilgi talep eden kesimlerin sayısının artması, işletmelerin finansal verilerinin doğru olup olmadığının tespiti ihtiyacını ortaya çıkarmıştır. işletmelerin çevresiyle olan ilişkilerinin artması faaliyetlerinin büyümesi, işletmedeki finansal nitelikli işlemlerin sayısını artırmıştır. işletmelerle ilgili kesimlerin artması bu kesimlerin dene tim ihtiyacının oluşmasını da beraberinde getirmiştir. 1900’lü yıllarda yapılan denetim çalışmaları her türlü işlem ve belgenin tek tek incelenmesi suretiyle yürütülmekteydi. Denetim sürecinde 1930’lu yıllara gelindiğinde ise her bir işlemin, belgenin tek tek incelenmesi yerine örnekleme yoluyla da denetim yapılmaya başlamıştır. Özellikle 19301960‘lı yıllar arasında denetim sadece işletme içinden sağlanan bilgi ve belgelere dayanarak yapılan bir çalışma özelliği taşımaktaydı, bu dönemde, böyle bir denetim yaklaşımının işletmenin gerçek durumunu değerlendirmek için yetersiz olduğu anlaşılmıştır. işletmelerin büyümesi ile birlikte özelliklede 20. yüzyılın ilk yıllarında iç kontrol sistemleri önemini artırmıştır. Bu dönemde, işletmelerin iç kontrol sisteminin incelenmesi gerektiği denetçiler arasında ifade edilmeye başlanmıştır. Denetim sürecinde dış kaynaktan doğrulamanın önemi anlaşılmıştır. Denetim sürecinde denetçilerin mutlaka işletmelerin iç kontrol sistemlerini incelemeleri ve işletme dışı Sayfa 28 / 83

kaynaklardan kanıt toplanmasını zorunlu hale getirmiştir. Denetimin gelişim aşamalarını tarihselolarak aşağıdaki gibi sınıflandırmak mümkündür. Tablo 3.1. Denetimin Tarihsel Süreci

Belge Denetimi Aşaması: Sanayi devrimi öncesi tüm belge ve işlemlerin eksiksiz incelendiği dönem Amaç, işlemlerin tek tek doğru yapılıp yapılmadığını ortaya çıkar maktır. Belge denetimi aşaması henüz işletmelerin faaliyetlerinin sınırlı ve hacimlerinin daha küçük olduğu bir dönemdir. Bu süreçte Sayfa 29 / 83

yönetim her şeye hakim olduğundan asıl elde edilmek istenen yapılan işlemlerde hata olup olmadığını saptamaktır. 1900’lü yıllarda daha çok işletmedeki tüm belgelerin ve işlemlerin incelenmesine odaklanılmış ve her türlü işlem ve belgenin incelenmesiyle yapılan denetimler ön plana çıkmıştır. Denetim sürecinde tüm belge ve işlemlerin eksiksiz incelenmesi amaçlanmıştır. Her muhasebe işlemi ve onunla ilgili belgeler eksiksiz olarak incelenmek suretiyle denetim faaliyetleri gerçekleştirilmiştir. Finansal Tabloların Denetimi Aşaması 1900-1930 yıllarında gelişen ekonomik koşullara bağlı olarak, işletmelerle ilgili tarafların sayısının artması nedeniyle denetim gelişmiş ve finansal tablo denetimi ön plana çıkmıştır. Bu süreçte yaşanan gelişmeler aşağıdaki gibidir: •Gelişen denetim yöntemleri ile daha bilimsel inceleme yapılmıştır. •Tüm belgeler yerine örnekleme yöntemi uygulanmaya başlamıştır. Sistemlere Dayalı Denetim Yaklaşımı Aşaması 1930’lu yıllardan sonra işletmelerin yapısı ve işleyişi hızla değişmiş ve gelişmiştir. işletmeler organizasyon yapılarını güçlendirmiştir. Bu dönemde özelliklede işletmedeki iç kontrol sistemlerinin önemi artmıştır. işletmelerin düzenli işleyen kontrol sistemleri kurmaları ile birlikte, sistemlere dayalı denetim yaklaşımı ortaya çıkmıştır. iç kontrol sistemlerinin gelişmesi sonucunda denetimin kapsamı iç kontrol sistemlerinin etkinliğini incelemeye yönelik bir ağırlık kazanmıştır. Bu aşamanın günü müzde de devam ettiği görülmektedir. Özetle; •işletmelerin iç kontrol sistemlerinin önemi artmıştır. •Geliştirilen iç kontrol sistemleri ile hata ve suiistimaller önlenmeye çalışılmıştır. •Denetimde iç kontrol sistemleri test edilmeye başlanmıştır. Tablo 3.2. 1930 – 1960 Yıllarında Denetim

Sayfa 30 / 83

1960-1990 döneminde ise denetim sürecinde dış kaynaktan elde edilen kanıtların kullanılması ön plana çıkarılmıştır. Denetim sürecinde 1990’lı yıllara doğru yavaş yavaş bilgisayarların da kullanılmaya başlandığı görülmüştür. Aynı zamanda istatistiki örnekleme yöntemiyle kanıt oluşturulması da daha yaygın olarak kullanılmaya başlanmıştır. Bu dönemde denetim, esas olarak finansal tabloların kredibilitesine yönelik olarak yapılıyor ise de; işletmenin yönetim danışmanlığı ihtiyaçlarının ortaya çıkarılmasına da hizmet etmekteydi. Tablo 3.3. 1960 – 1990 Yıllarında Denetim

Sayfa 31 / 83

Risk odaklı denetim yaklaşımda incelenecek Sayfa 32 / 83 . Risk Odaklı Denetim Yaklaşımı Aşaması Günümüzde gerek yaşanan yolsuzluk skandalları gerekse denetim kaynaklarını en iyi şekilde kullanma ihtiyacı risk odaklı denetim olgusunu ön plana çıkarmıştır. işletmelerin küresel faaliyetlerinin artması ve devasa boyutlarda yapılar haline dönüşmesi yeni bir denetim anlayışının hakim olmasına neden olmuştur. Risk odaklı denetim yaklaşımında inceleme yapılacak işletmelerin riskleri ayrıntılı olarak analiz edilir. Bu dönemde geliştirilen çeşitli yazılımlarla denetimde bilgisayar programlarından da yararlanılmıştır.Yönetim Denetimi Yaklaşımı Aşaması 1990’lı yıllarda bilgi işlem sistemlerinin gelişmesi. Risk analizi ile elde edilen veriler ışığında ortaya çıkarılan tespitler kullanılarak denetim yapılır. Bu aşamada denetimin alanı genişlemiş denetçiler işletmelere yönetim alanında da katkı sağlamaya başlamışlardır. Denetim sürecinde istatistiki ve matematik yöntemlerin kullanımı (örnekleme yöntemi) ağırlık kazanmış ve denetlenen işletmelerin bilişim alt yapısının incelenmesi de ön plana çıkmıştır.

1990’dan Günümüze Denetim 4.işletmenin denetim sürecini ilgili işletmenin risk profili şekillendirir. Risk odaklı denetim sayesinde denetim daha etkin yapılır.Türkiye’de Denetim Uygulamaları Türkiye’de süregelen bağımsız denetim faaliyetleri incelendiğinde bu uygulamaların genellikle belli sektör veya işletmelere yönelik düzenleyici otoriteler tarafından ayrı ayrı düzenlendiği görülmektedir. Tablo 3. Bu sayede denetim sürecinde kaynakların daha etkin kullanılması sağlanır.2. Ortaya çıkan risk yapı sı göz önünde bulundurularak denetim planlanır ve denetim kaynakları önemli ölçüde riskli kısımların ayrıntılı incelenmesini ön planda tutacak şekilde oluşturulur. Ülkemizde bankalarla başlayan zorunlu denetim uygulaması halka açık şirketler ve sigorta şirketlerini Sayfa 33 / 83 .4.

ilerleyen dönemlerde bankalarla birlikte tüm finans kuruluşları da bağımsız denetim kapsamına dahil edilmiştir. Buna göre işletmelerin finansal tablolarının bağımsız denetimi ile görevlendirilecek bağımsız denetim kuruluşlarının aşağıdaki şartlara sahip olması gerekmektedir (madde 3): Sayfa 34 / 83 . 2006 yılından sonra Uluslararası Denetim Standartları ve Uluslararası inceleme Sözleşmeleri Standartlarında Yapılan Değişiklikler bu tebliğe henüz yansıtılmamıştır. 1996 yılında yayınlanan Seri:X No:16 sayılı “Sermaye Piyasasında Bağımsız Denetim Hakkında Tebliğ” ile sermaye piyasasında denetim uygulamalarına ilişkin hükümler genişletilmiştir. 1989 yılında yayınlanan 3568 sayılı “Serbest Muhasebecilik. Serbest Muhasebeci Mali Müşavirlik ve Yeminli Mali Müşavirlik Kanunu” ile atıldığı söylenebilir.Sermaye Piyasası Kurulu Denetim Uygulamaları 1987 yılında SPK tarafından yayınlanan “Sermaye Piyasasındaki Bağımsız Dış Denetleme Hakkında Yönetmelik” menkul kıymetlerini halka arz etmiş olan ve arz etmiş sayılan ortaklıklar için bağımsız dış denetimi 1989 yılından itibaren zorunlu hale getirmiştir. EPDK’nın kurulmasıyla birlikte enerji piyasasında faaliyet gösteren şirketlerde de denetim zorunlu olmuştur. ancak Türkiye’deki denetim şirketlerinin çalışma esasları ve yetkilendirilmesine ilişkin bir bölüm SPK tarafından eklenerek tamamlanmıştır. en önemli adımın.2. Türkiye’de Denetim Uygulamaları 4. Kanun 26 Temmuz 2008 tarihinde yapılan değişikliklerle son şeklini almıştır.1. Tebliğin ikinci kısmında bağımsız denetim faaliyetinde bulunma şartları düzenlenmektedir.kapsayacak şekilde genişlemiştir. Sermaye piyasasında bağımsız denetim faaliyetinde bulunmak isteyen bir bağımsız denetim kuruluşunun SPK’ya başvurarak yetki alması gerekmektedir. Son olarak ise 12 Haziran 2006 tarihinde Seri:X No:22 sayılı “Sermaye Piyasasında Bağımsız Denetim Standartları Hakkında Tebliğ” yayınlanarak uyulması gereken denetim standartları bu tarih itibariyle Uluslararası Denetim Standartları ile uyumlu hale getirilmiştir. Bu tebliğ IFAC bünyesinde IAASB tarafından yayınlanmış olan Uluslararası Denetim Standartları ile Uluslararası inceleme Sözleşmeleri Standartları Türkçe’ye çevrilerek hazırlanmış. Denetim mesleği açısından ülkemizdeki gelişmelere bakıldığında. Tablo 3. Her otoritenin farklı düzenlemeleri nedeniyle Türkiye’deki denetim uygulamalarını her bir düzenleyici otorite bazında ayrı ayrı incelemek gerekmektedir.5.

teknik donanım. mekan. Bağımsız denetim kuruluşunda çalışan bağımsız denetçilerin kıdem sırasına göre alabilecekleri unvanlar tebliğde aşağıdaki şekilde belirlenmiştir: •Sorumlu ortak baş denetçi bağımsız denetim kuruluşunda pay sahibi olup baş denetçi unvanını haiz ve bağımsız denetim çalışmasını kuruluş adına kendi kişisel sorumluluğu ile yürüten ve kuruluş adına bağımsız denetim raporlarını imzalamaya yetkili gerçek kişi •Baş denetçi en az fiilen 10 yıl mesleki deneyim sahibi denetçi •Kıdemli denetçi en az fiilen 6 yıl mesleki deneyim sahibi denetçi •Denetçi en az fiilen 3 yıl mesleki deneyim sahibi denetçi •Denetçi yardımcısı Denetçi yardımcılığında geçen süre kıdem hesaplamalarında dikkate alınır. Yönetici ve bağımsız denetçilerin sahip olması gereken özellikleri aşağıdaki şekilde listelemiştir: a) 3568 sayılı Kanuna göre serbest muhasebeci mali müşavir veya yeminli mali müşavir unvanını almış ya da yabancı ülkelerde bağımsız denetim yetkisi sağlayan belge sahibi olmaları. b) Ticaret unvanlarında "bağımsız denetim" ibaresinin bulunması.a) Anonim şirket şeklinde kurulmuş olması ve hisse senetlerinin nama yazılı olması. c) Ortaklarının Tebliğin bu Kısmının "Yönetici ve bağımsız denetçiler" başlıklı maddesinde sayılan nitelikleri haiz gerçek kişilerden olması. kıdemli denetçi veya baş denetçi unvanı ile çalışmış olmaları. d) Sermaye piyasasında bağımsız denetim lisans belgesine sahip olmaları. f) Faaliyet yetki belgelerinden biri veya birden fazlası iptal edilmiş yahut borsa üyeliği iptal edilmiş işletmelerde iptalde sorumluluğu bulunan kişilerden olmaması. Madde 4 ise. Ayrıca yönetici ve bağımsız denetçilerin “Sermaye Piyasasında Bağımsız Denetim Lisans Belgesini” almış olması gerekmektedir. ç) Esas sermayenin en az %51'inin sorumlu ortak baş denetçilere ait olması. e) Sermaye piyasası mevzuatı veya diğer mevzuat uyarınca bağımsız denetim yapma yetkisi iptal edilmiş olan kuruluşlarda yetki iptaline neden olan bağımsız denetim faaliyetlerinde sorumluluklarının tespit edilmemiş olması. ç) Sorumlu ortak baş denetçilerin. g) Kanuna muhalefetten dolayı haklarında verilmiş mahkumiyet kararının bulunmaması. e) Organizasyon. Ancak denetçi unvanının alınabilmesi için mesleki deneyimin yanı sıra 3568 sayılı kanun çerçevesinde mesleki yeterliliğe de (SMMM veya YMM) sahip olunması gerekmektedir. d) Sadece bağımsız denetim ve mesleki alanda faaliyet göstermeleri. b) Müflis olmamaları ve yüz kızartıcı bir suçtan mahkum bulunmamaları. c) Türkiye'de yerleşik olmaları. Sayfa 35 / 83 . ğ) Kanunun ilgili maddeleri uyarınca sermaye piyasalarında işlem yapmalarının yasaklanmış olmaması ve h) Çalışılan bağımsız denetim kuruluşunda tam zamanlı görev yapmaları. belge ve kayıt düzeninin bağımsız denetim işini yürütecek düzeyde bulunması ve f) Hazine Müsteşarlığı ve Hazine Müsteşarlığının bağlı olduğu Bakanlık tarafından belirlenen usul ve esaslar çerçevesinde mesleki sorumluluk sigortası yaptırmaları. en az iki yıl süreyle Kurulun listesinde yer alan bağımsız denetim kuruluşlarında sermaye piyasası kurumları ve halka açık anonim ortaklıkların bağımsız denetiminde fiilen denetçi.

SPK. Daha sonra önce konsolidasyona tabi olduklarından. sonra ise düzenleyici otoritenin yetki alanı genişletildiğinden banka ve benzeri tüm finansal kuruluşlar denetim kapsamına alınmıştır.2. inceleme (Sınırlı Bağımsız Denetim) ve Özel Bağımsız Denetim olarak 3 başlık altında sınıflandırmıştır. bu amaçlarla herhangi bir tarih itibariyle düzenlenmiş finansal tabloların bağımsız denetime tabi tutulmasını ifade eder. makul güvence sağlayacak yeterli ve uygun bağımsız denetim kanıtlarının elde edilmesi amacıyla bağımsız denetim standartlarında öngörülen gerekli tüm bağımsız denetim tekniklerinin uygulanarak. Bağımsız denetim kuruluşlarına bankalarda denetim yapma yetkisi 1999 yılına kadar Hazine tarafından verilmekteyken. SPK’da olduğu gibi Uluslararası Denetim Standartlarının bir çevirisi niteliğinde olmamakla birlikte.Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurulu Denetim Uygulamaları Finans sektöründe denetim ve gözetim altına alınan ilk grup bankalar olmuştur. Bu yönetmelik. Özel Bağımsız Denetim Özel bağımsız denetim. bölünme. Ortaklık yapısı farklı olsa da yurt içinde veya dışında aynı denetim kuruluşu ile hukuki bağlantısı olan denetim firmaları aynı firma olarak kabul edilmektedir. İnceleme (Sınırlı Bağımsız Denetim) Ara dönem finansal tablolarının Kurulca yayımlanan finansal raporlama standartlarına uygun olarak hazırlanıp hazırlanmadıklarının öncelikle bilgi toplama (soruşturma) ve analitik inceleme teknikleri kullanılarak incelenmesi ve değerlendirilerek rapora bağlanmasını ifade eder. Bugün finansal kuruluşlar için Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu (BDDK) tarafından yürütülmekte olan denetim ve gözetim faaliyeti BDDK kurulmadan önce iki ayrı kurum tarafından yürütülmekteydi. 2002 yılında yayınlanan “Bağımsız Denetim ilkelerine ilişkin Yönetmelik” ile detaylandırılan denetim uygulamalarına ilişkin ilkeler son şeklini 1 Kasım 2006 tarihinde yayınlanan “Bankalarda Bağımsız Denetim Gerçekleştirecek Kuruluşların Yetkilendirilmesi ve Faaliyetleri Hakkında Yönetmelik” ile almıştır. 4. Uluslararası Denetim Standartlarına Sayfa 36 / 83 . Seri:X No. Bu tebliğ hükümleri doğrultusunda hazırlanan denetim raporları TCMB’ye gönderilirken.22 sayılı Sermaye Piyasası Bağımsız Denetim Standartları Hakkında Tebliğ’inde denetim çalışmalarını Bağımsız Denetim. Bağımsız Denetim işletmelerin kamuya açıklanacak veya Kurulca istenecek yıllık finansal tablo ve diğer finansal bilgilerin finansal raporlama standartlarına uygunluğu ve doğruluğu hususunda. kayıt ve belgeler üzerinden denetlenmesi ve değerlendirilerek rapora bağlanmasıdır. SPK’ya da Seri: X No:4 sayılı tebliğ uyarınca bankaların aracılık faaliyetleri dolayısıyla SPK tarafından belirlenen formatta hazırlanan denetim raporları gönderilmekteydi.2. bankalar için hazırlanan denetim raporlarının Hazine’ye de gönderilmesini zorunlu kılmıştır. 1999 yılında kabul edilen bankalar kanunu ile bu yetki bankaların dene tim ve gözetim yetkisinin devriyle birlikte BDDK’ya geçmiştir. devir ve tasfiye durumunda bulunan işletmelerce.Tebliğ aynı denetim kuruluşunun aynı işletmeye ardı ardına en fazla 7 hesap dönemi bağımsız denetim görevi verebileceğini ve aradan en az 2 yıl geçmeden aynı işletmeye tekrar denetim hizmeti verilemeyeceğini belirtmektedir.C. 1985 yılında kabul edilen bankalar kanunu. sermaye piyasası araçlarının halka arzı için Kurula başvuru sırasında veya birleşme. Bankaların denetim sorumluluğunu Türkiye Cumhuriyet Merkez Bankası (TCMB) üstlenmişken. temel prensiplerde örtüşmektedir. Denetimle ilgili ilk düzenleme 1987 yılında TCMB tarafından yayın lanan 1 sıra numaralı “Bağımsız Denetim Kuruluşları Tarafından Yapıla cak Banka Denetimleri Hakkında Tebliğ” olmuştur. Başbakanlık Hazine Müsteşarlığındaydı (Hazine). gözetim sorumluluğu T. defter.

maddesine göre bir yetkili denetim kuruluşu ile birbirini izleyen asgari üç. baş denetçi. Enerji şirketlerinin denetim faaliyetinde bulunmak isteyen denetim kuruluşlarının EPDK’ya başvurarak yetki alması gerekmektedir. yetkili denetim kuruluşu adına bağımsız denetim çalışmalarını yürüten bağımsız denetçiler. Yönetmeliğin 12. Başbakanlık Hazine Müsteşarlığı Sigortacılık Genel Müdürlüğünde (Sigortacılık Genel Müdürlüğü) bulunmaktadır. kıdemli denetçi. sorumlu ortak baş denetçi. Bağımsız denetim kuruluşunda çalışan bağımsız denetçilerin alabi lecekleri unvanlar kıdem sırasına göre. denetçi yardımcısı ve stajyer denetçi yardımcısıdır. 4. EPDK enerji piyasasında faaliyet gösteren enerji şirketlerinde şeffaflığı sağlamak üzere 2003 yılında yayınlamış olduğu “Enerji Piyasasında Faaliyet Gösteren Gerçek ve Tüzel Kişilerin Bağımsız Denetim Kuruluşlarınca Denetlenmesi Hakkında Yönetmelik” ile bağımsız denetimi zorunlu kılmıştır. birkaç dokümantasyon çalışmasının eklenmesiyle BDDK’nın ilgili yönetmeliğinde istenilen şartları ihtiva eder hale getirilebilmektedir. Tebliğ hükümlerine göre denetim kuruluşlarının yönetim kurulu üyelerinden iki sorumlu ortak baş denetçiyi kalite güvence sisteminin sağlıklı olarak işlemesi ve bu sistemin etkinliğinin sürekli olarak izlenmesini temin etmek üzere görevlendirmesi gerekmektedir. aynı bankanın bağımsız denetim çalışmalarında birbirini izleyen azami beş hesap dönemi için görev alabilir. Farklı ortaklık ve bağımsız denetçi kadrosuna sahip olsa bile yurt içi veya yurt dışındaki aynı bağımsız denetim şirketi ile hukuki bağlantısı bulunan diğer yetkili denetim kuruluşları aynı denetim kuruluşu kabul edilir. 2008 yılı öncesinde Sigortacılık Genel Müdürlüğüne Sigorta Murakabe Kanunu hükümleri doğrultusunda hazırlanan denetim raporları gönde rilmekteydi. Banka ve benzeri finansal kuruluşların denetim faaliyetinde bulun mak isteyen denetim kuruluşlarının BDDK’ya başvurarak yetki alması gerekmektedir. 4.3. Kıdem tanımlamaları stajyer denetçi yardımcısı dışında SPK ile aynıdır. reasürans ve emeklilik şirketlerinin denetimine ilişkin ilkeleri belirlemektedir. Kalite güvencesine ilişkin standartların yazılı hale getirilmesi ve tüm denetim çalışmalarında uygulanması bu iki ortağın sorumluluğundadır. Sayfa 37 / 83 .2. reasürans ve emeklilik şirketlerinin denetim faaliyetinde bulunmak isteyen denetim kuruluşlarının Sigortacılık Genel Müdürlüğüne başvurarak yetki alması gerekmektedir. Ayrıca kalite güvence sisteminin gözden geçirilmesini sağlamak üzere kredi kuruluşlarında veya finansal kuruluşlarda asgari üç yıllık bağımsız denetim tecrübesine sahip bağımsız denetçilerden oluşan üç kişilik bir komite kurulması istenmektedir.uygun olarak yapılan bir denetim. denetçi.Enerji Piyasası Düzenleme Kurulu Denetim Uygulamaları Enerji piyasalarının gelişimi ve enerji sektörünün artan önemi sektörde düzenleyici bir otorite olarak Enerji Piyasası Düzenleme Kurumunun (EPDK) 2001 yılında kurulmasına neden olmuştur. Sigorta. Diğer taraftan.C. Diğer taraftan denetim çalışmalarının planlama safhasında hazırla nacak olan denetim stratejisinin denetim kuruluşunun yönetim kurulu tarafından onaylanması gerekmektedir.4. Denetçilerin ise SMMM veya YMM belgesine sahip olmasının yanı sıra Sigortacılık Genel Müdürlüğü tarafından yapılan eğitimlere katılmış ve eğitim sonunda yapılan sınavda başarılı olarak yetki belgesi almış olması gerekmektedir. 12 Temmuz 2008 tarihinde ise “Sigortacılık Bağımsız Denetim ilkelerine ilişkin Yönetmelik” yayınlanarak yürürlüğe girdi. azami sekiz hesap dönemi için bağımsız denetim sözleşmesi yapabilir. Bu komite her yıl seçilmiş işler için kalite güvence standartlarına uygunluğu inceleyecek ve bir rapor düzenleyecektir. Bu yönetmelik sigorta.2.Hazine Müsteşarlığı Denetim Uygulamaları Türkiye’de faaliyet gösteren sigorta ve reasürans şirketlerinin dene tim ve gözetim yetkisi T.

Madde 400 denetçinin ancak ortakları. Finansal tabloların denetiminin yanı sıra yönetim kurulu yıllık faaliyet raporunda sunulan finansal bilgilerin denetçinin denetim sırasında elde ettiği bilgilerle uyum içinde olup olmadığının kontrolü de denetçiden beklenen görevler arasındadır.5. sahibi ya da gerçek kişi olarak bizzat kendisi ise. Ortaklık yapısı farklı olsa da yurt içinde veya dışında aynı denetim kuruluşu ile hukuki bağlantısı olan denetim firmaları aynı firma olarak kabul edilmektedir. Bu kapsamda yönetim kurulu tarafından finansal tabloların gerçek resmi dürüstçe göstermemesine yol açabilecek riskleri zamanında belirlemeye uygun bir sistem kurulup kurulmadığının belirtildiği. Orta ve küçük ölçekli anonim şirketler.SPK tebliğinde olduğu gibi denetim kuruluşları için 7 yıllık bir rotasyon süresi tanımlanmıştır.2.Türk Ticaret Kanunu Tasarısı’nda Denetim Uygulamaları Türk Ticaret Kanunu (TTK) Tasarısında (madde 397). Pay senetleri borsada işlem gören şirketlerde ve payları borsada işlem görmese bile denetçi tarafından gerekli görüldüğü durumlarda şirket yönetim kurulu. 4. Yeminli mâlî müşavir. çalışanı. Aynı denetim kuruluşu ile yeniden sözleşme imzalanabilmesi için en az 2 hesap döneminin geçmesi gerekir. Sayfa 38 / 83 . Bir denetim kuruluşu ardı ardına en fazla 7 yıl için görevlendirilebilir. sistemi çalıştırmak ve geliştirmekle yükümlüdür (madde 378). kurulmuşsa bu sistemin yapısı ve uygulamalarının açıklandığı bir raporun denetçi tarafından ayrıca düzenlenerek denetim raporuyla birlikte yönetim kuruluna sunulması gerekmektedir (madde 398). limited ve sermayesi paylara bölünmüş komandit şirketin Türkiye Muhasebe Standartlarına göre hazırlanmış finansal tablolarının Uluslararası Denetim Standartları ile uyumlu Türkiye Denetim Standartlarına göre denetimi öngörülmektedir. yöneticisi veya sahibiyse ya da bunlarda yüzde yirmiden fazla paya sahipse yahut denetlenecek şirketin yönetim kurulu üyesinin veya bir yöneticisinin alt veya üst soyundan biri. serbest muhasebeci malî müşavir. gelişmesini ve devamını tehlikeye düşüren sebeplerin erken teşhisi. uzman bir komite kurmak. g) (a) ilâ (f) bentlerinde yer alan şartları taşıdığı için denetçi olamayan bir denetçinin nezdinde çalışıyorsa. bunun için gerekli önlemler ve çarelerin uygulanması ve riskin yönetilmesi amacıyla. şirketin varlığını. temsilcisi. anonim. ortağı. bir veya birden fazla yeminli mali müşaviri veya serbest muhasebeci malî müşaviri denetçi olarak seçebilirler. f) Denetlenecek şirketin defterlerinin tutulmasında veya finansal tablolarının çıkarılmasında denetleme dışında faaliyette veya katkıda bulunduğu için (e) bendine göre denetçi olamayacak gerçek veya tüzel kişinin veya onun ortaklarından birinin kanunî temsilcisi. b) Denetlenecek şirketin yöneticisi veya çalışanıysa veya denetçi olarak atanmasından önceki üç yıl içinde bu sıfatı taşımışsa. üçüncü dereceye kadar kan veya kayın hısımıysa. e) Denetlenecek şirketin defterlerinin tutulmasında veya finansal tablolarının düzenlenmesinde denetleme dışında faaliyette veya katkıda bulunmuşsa. yeminli malî müşavir veya serbest muhasebeci malî müşavir unvanını taşıyan bir bağımsız denetleme kuruluşu olabileceğini belirtmektedir. bağımsız denetleme kuruluşu ve bunun ortaklarından biri ve bunların ortaklarının yanında çalışan veya bu cümlede anılan kişilerin mesleği birlikte yaptıkları kişi veya kişiler aşağıdaki hâllerden birinin varlığında ilgili şirkette denetçi olamaz: a) Denetlenecek şirkette pay sahibiyse. yönetim kurulu üyesi. d) Denetlenecek şirketle bağlantı hâlinde bulunan veya böyle bir şirkette yüzde yirmiden fazla paya sahip olan bir işletmede çalışıyorsa veya denetçisi olacağı şirkette yüzde yirmiden fazla paya sahip bir gerçek kişinin yanında herhangi bir şekilde hizmet veriyorsa. yönetim kurulu üyesi. bir ticaret şirketinin veya bir ticarî işletmenin kanunî temsilcisi veya temsilci si. eşi veya üçüncü derece dahil. c) Denetlenecek şirketle bağlantısı bulunan bir tüzel kişinin.

Sonraki yıllarda Uluslararası Denetim Standartlarında meydana gelen değişiklikler TÜDESK tarafından takip edilmiş. Bu amaca hizmet edebilecek önemli bir çalışma 9 Mayıs 2003 tarihinden bu yana TÜRMOB bünyesinde görev yapan Türkiye Denetim Standartları Kurulu (TÜDESK) tarafından yürütülmektedir. Güvence Sözleşmelerinin ve ilgili Hizmetlere ilişkin standartların çevirileri de yer almaktadır. Sayfa 39 / 83 . Uluslararası inceleme Sözleşmeleri Standartlarının. bu standartlarla birlikte dikkate alınması gereken 1 numaralı Uluslararası Kalite Kontrol Standardının. Diğer taraftan denetçinin bağımsızlığını koruması için verdiği hizmetlere bir takım sınırlamalar getirilmektedir. danışmanlık veya hizmet veremez. denetleme yaptığı şirkete. bunu bir yavru şirketi aracılığıyla yapamaz. bir bağımsız denetleme kuruluşunun. o denetçiyi en az iki yıl için değiştirmesi gerekir. ancak bu çalışma IFAC tarafından yayınlanmış olan Denetim ve Güvence Standartlarının sadece bir bölümünü oluşturmaktadır ve yayınlandığı tarihten bu yana Uluslararası Denetim Standartlarındaki değişikliklere ilişkin güncellemeler yapılmamıştır.h) Son beş yıl içinde denetçiliğe ilişkin meslekî faaliyetinden kaynaklanan gelirinin tamamının yüzde otuzundan fazlasını denetlenecek şirkete veya ona yüzde yirmiden fazla pay ile iştirak etmiş bulunan şirketlere verilen denetleme ve danışmanlık faaliyetinden elde etmişse ve bunu cari yılda da elde etmesi bekleniyorsa. vergi danışmanlığı ve vergi denetimi dışında. denetimle ilgili çeşitli konulara ilişkin yayınlanmış olan uygulama izahnamelerinin. 4. Dolayısıyla uygulamanın başlayabilmesi ve sağlıklı olarak işleyebilmesi için Uluslararası Denetim Standartları ile uyumlu Türkiye Denetim Standartlarının oluşturulması gerekmektedir. Bu çalışmada sadece Uluslararası Denetim Standartları değil.6. Uluslararası Denetim Standartlarında 15 Aralık 2009 tarihinden sonra başlayan dönemlerin denetiminde yürürlüğe girmek üzere yapılan değişikliklere ilişkin çeviri çalışmaları TÜDESK gözetiminde devam etmektedir. dünyada birçok ülkede olduğu gibi denetçi kapsamında değerlendirilmiştir. katlanılması güç bir durum ortaya çıkacaksa (h) bendindeki yasağın kaldırılması için belli bir süreyle sınırlı olarak onay verebilir. TTK’da rotasyon denetim şirketi kapsamında değil. Bu bağlamda.2. Türkiye Denetim Standartları Kurulu’nun Çalışmaları Türk Ticaret Kanunu Tasarısında denetim ile ilgili öngörülen hususlar özetlenirken şirketlerin Türkiye Muhasebe Standartlarına göre hazırlanmış finansal tablolarının Uluslararası Denetim Standartları ile uyumlu Türkiye Denetim Standartlarına göre denetiminin zorunlu hale geleceği belirtilmiştir. Denetçi. Türkiye Serbest Muhasebeci Malî Müşavirler ve Yeminli Malî Müşavirler Odaları Birliği (TÜRMOB). SPK’da denetim uygulamalarına değinilirken Uluslararası Denetim Standartlarının bir çevirisi niteliğinde olduğu belirtilmişti. 2007 yılında yayınlanmış şekliyle Uluslararası Denetim Standartlarının Türkçe’ye çevirisi tamamlanmış ve 2008 yılında “Uluslararası Denetim ve Güvence Standartları” adıyla bir kitap olarak TÜRMOB tarafından yayınlanmıştır. bir şirketin denetlenmesi için görevlendirdiği denetçi yedi yıl arka arkaya o şirket için denetim raporu vermişse. TÜDESK ilk olarak 2004 yılında Uluslararası Denetim Standartları Kurulu tarafından 2002 yılında yayınlanmış olan standartları Türkçe’ye çevirerek yayınlamıştır.

mesleğin kaliteli olarak yürütülmesi için kabul edilen ve yol gösteren ölçütlerdir.5.DENETİM STANDARTLARI Tüm mesleklerde. Standartlar. Bu bağlamda genel kabul görmüş denetim standartları (GKGDS) uyulması gereken minimum kural ve ilkeleri içermektedir. Sayfa 40 / 83 . Denetim standartları da bağımsız denetçiler tarafından yürütülen denetimin kalitesinin sağlanması ile ilgili genel ilke ve kurallardan oluşmaktadır. denetim çalışması sırasında yapılması gereken faaliyetleri ve denetim raporunun yazılmasında uyulması gereken kuralları genel hatlarıyla belirler. standartlar. bir denetçinin taşıması gereken mesleki nitelikleri. Meslek standartları yapılan işin kalitesi hakkında bir model oluşturur. meslek mensuplarının uymak zorunda oldukları asgari kurallar ve ilkelerden oluşturmaktadır. Bu standartlar.

Standartlar yapılan denetim çalışmalarına rehberlik eden. denetçiye mesleki sorumluluğunu yerine getirmesinde. Genel Standartlar. Bu standartların oluşumda denetimle ilgili meslek örgütlerinin çalışmaları önemli yer tutmuştur. Bu açıdan bu standartlara denetçinin kişisel özelliklerini yansıtan standartlar adı da verilir. Genel Kabul Görmüş Denetim Standartları. denetim faaliyetlerinde uygulayacağı yöntem ve çalışmalar konusunda yardımcı olan genel ilkelerdir. AICPA tarafından yayınlanan bu standartlar. Denetim çalışmasının kalite si.1.1. •Eğitim ve deneyim •Bağımsızlık •Mesleki özen ve titizlik Sayfa 41 / 83 . aynı zamanda bir yol haritası oluşturulmasını sağlayan ana ilkelerdir. davranışları ve mesleki eğitim. Genel Kabul Görmüş Denetim Standartları 5.Genel Standartlar Genel Kabul Görmüş Denetim Standartlarından genel standartlar grubu denetçilerin kişisel özellikleri.Genel Kabul Görmüş Denetim Standartları Denetim meslek örgütleri denetim faaliyetini yürüten denetçilerin ve denetim firmalarının uymak zorunda oldukları ortak ilkeleri belirlemiştir.1. Ortaklaşa kabul edilmiş ve denetim kuruluşları ile denetçilerin uymak zorunda oldukları bu ilkeler Genel Kabul Görmüş Denetim Standartları’dır.1. Denetim çalışmalarının belirli özellikleri ve nitelikleri içermesi gerekir.5. denetçinin taşıması gereken özellikleri. Eğer denetçi standartlara yeterince uymadıysa bu durum denetim çalışmasının güvenilirliğini zedeleyebilir. bir çok ülkede benimsenmiştir ve günümüzde de fazla değiştirilmeden uygulanmaya devam etmektedir. Çalışma Alanı Standartları ve Raporlama Standartları olmak üzere üç ana gruba ayrılır. Bu standartlar ilk defa 1947 yılında Amerikan Sertifikalı Muhasebeciler Enstitüsü (American Institute of Certified Public Accountants AICPA) tarafından kabul edilmiştir. Genel Kabul Görmüş Denetim Standartları. Denetim standartları. Tablo 4. bilgi ve deneyim düzeyleri ile ilgili olması gereken esasları içerir. denetçinin denetim standartlarına ne kadar uyduğu ile yakından ilgilidir. bir denetim sürecinde yapılması gereken asgari çalışmaları ve bu çalışmalar sonunda düzenlenecek denetim raporunda bulunması gereken unsurları belirleyen genel ilkelerdir.

Oluşturulan taslak plan. Denetim çalışmalarında denetçiler denetimle ilgili her aşamada bağımsız düşünme mantığı içinde hareket etmelidir. denetim faaliyeti ancak gerekli teknik eğitim ve yeteneğe sahip uzman kişilerce yürütülmelidir. Bağımsızlık denetim mesleğinin temelini oluşturur. Denetim planın oluşturulması sırasında denetimde çalışacak yardımcı denetçilerin görevleri de tanımlanır. işletmenin organizasyon yapısı. Gereken titizlik ve çabayı göstermeyen bir denetçi meslek ahlakına aykırı davranmış olur. Diğer bir çok meslekte olduğu gibi denetim mesleğinde de iş başında eğitim çok önemlidir. konularda detaylı bilgi sahibi olması gerekir.1. Denetim çalışmasına başlamadan önce denetçilerin işletmenin faaliyet konusu sektörün özellikleri. çalışmalar devam ederken değiştirilebilir. Bu bilgiler doğrultusunda denetçi denetim planını oluşturur. Tarafsız ve dürüst davranma olarak tanımlanan bağımsızlık. planı oluştururken varsa önceki denetim raporları veya iç denetim çalışmalarından yardım alınabilir. Uzman denetçiler kendi mesleki bilgi ve deneyimlerini yanlarında çalışan yardımcı denetçilere aktararak onların mesleki açıdan üstün nitelikli uzman denetçiler olarak yetişmelerine çaba harcar.2. dikkat ve çabayı titizlikle göstermelidir.Eğitim ve Deneyim Denetim yeterli eğitim bilgi ve beceriye sahip uzman kişilerce yapılmalıdır. yeterli miktarda ve ihtiyaca cevap verecek nitelikte ve güve nirlikte kanıt toplamaları ve bunlara göre değerlendirme yapmaları vazgeçilmez bir zorunluluk olarak kabul edilmelidir. Bu bakımdan denetim elemanlarının denetim çalışmalarında. mesleki yayınları izleyerek kendini yeniler. Denetçiden beklenen. zaman planlaması ve kullanılacak kaynakların verimli kullanımının planlaması yapılmalıdır. Bunlar aşağıdaki gibidir: •Planlama ve gözetim •iç kontrol sisteminin incelenmesi ve değerlendirilmesi •Kanıt toplama Planlama ve Gözetim İyi bir denetim çalışması için. denetimin zaman olarak ve insan kaynağı olarak planlanması ve varsa denetimde görev alan yardımcı denetçilerin sürekli olarak izlenmeleri (nezaret edilmesi) gerekir. denetim çalışmalarının dürüst ve tarafsız olarak yürütülmesini sağlayacak anlayış ve davranışlar bütünü olarak algılanmalıdır. Denetçiler yeterli mesleki bilgiye ve deneyime sahip uzman kişiler olmalıdır. denetim ilke ve kurallarına eksiksiz uymaları. Planlama ile Sayfa 42 / 83 . finansal durumu.Çalışma Alanı Standartları Genel kabul görmüş denetim standartlarından çalışma alanı standartları denetçinin denetim sürecinde yapması gereken çalışmaları ana hatlarıyla belirler. 5. Bu standarda göre. uzmanlığını özen ve titizlikle ortaya koymasıdır. iş ilişkisi içindeki kişi ve kuruluşlar vb. ürettiği mal ve hizmetler. Denetçinin bağımsızlığı hazırlanan raporlara güvenilmesi açısından önemlidir. kuruluş yeri. Bu eğitim genel olarak deneyimli uzman bir denetçinin yanında yardımcı denetçilik yapılarak gerçekleştirilir. iyi bir denetçi çeşitli eğitim programlarına devam ederek. Bağımsızlık Denetçiler denetimin her aşamasında bağımsız davranmalıdırlar. Bağımsızlık. Denetim de planlama çalışmaları yapılırken işgücü planlaması. denetçilerin vazgeçemeyecekleri bir niteliktir. Mesleki özen ve titizliğin gösterilmesi bir denetçinin tüm denetim standartlarına eksiksiz bir biçimde uyması ile sağlanır. Mesleki Özen ve Titizlik Denetçiler denetim çalışmaları sırasında gerekli mesleki özen. Bu standarda göre mesleki yeterliliğe sahip ve bağımsız davranan her denetçi denetim faaliyeti süresince gerekli mesleki özen ve titizliği göstermelidir.

Denetçi yeterli sayı ve kalitede (güvenilir) kanıt toplamakla yükümlüdür.Toplanacak kanıtın miktarını denetçi kendisi belirler.Raporlama standartları Raporlama standartları denetim raporunun hazırlanışı ve raporun içeriği ile ilgili genel ilkeleri kapsar.ilgili çalışmalar ayrı ayrı belgelenerek bir denetim programı hazırlanır. Bu gözetim hem kaliteli bir denetimin gerçekleştirilmesi hem de denetçi yardımcılarının iyi bir biçimde eğitilip yetiştirilmeleri açısından gereklidir. Denetim görevinin yürütülmesi sırasında denetçi yardımcılarından yararlanılır. soruşturma ve teyit yoluyla yeterli miktar ve kalitede kanıt elde etmesi gerekir.3. Bu standartlar aşağıdaki gibidir: •Genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine uygunluk Sayfa 43 / 83 . denetimin yürütülmesinden sorumlu olan uzman denetçi tarafından sıkı bir şekilde gözetime tabi tutulur. Gözetim kapsamında denetçilerin yapması gereken işlemler aşağıdaki gibidir: •Yapılan işlerin kontrol edilmesi. •Planlardan sapmaların tespiti. riskin azalması ise denetim görüşüne ulaşma sırasında ihtiyaç duyulacak kanıtların sayı ve kapsamının daralmasına neden olacaktır. Kanıt miktarının yeterli olup olmadığının belirlenmesinde. Denetçilerin toplayacağı denetim kanıtlarının miktarını işletmenin iç kontrol sisteminin etkinliği. Denetim sonucu elde edilen kanıtlar. iç kontrol sisteminin etkin olması denetime konu veri ve bilgilerin güvenirliği ve denetimin kapsamını belirlemede önemlidir. •Denetçi yardımcılarının eğitilmesi ve yönlendirilmesi. düzenlenen finansal raporların doğruluk ve güvenirlik derecesini artırır. •Önemli sorunlar hakkında devamlı bilgi edinilmesi. denetlenen hesap veya hesap gruplarının nitelikleri ile genel olarak incelenen işletmenin özel durumları belirleyecektir. iyi işlemeyen bir iç kontrol sisteminin varlığı halinde ise denetçi işletme ile ilgili denetim çalışmalarını daha kapsamlı olarak sürdürecek ve bilgilerin güvenilirliği hakkında daha fazla şüphe duyacaktır. bu tespitte işletmenin iç kontrol sisteminin etkinliği çok önemlidir. iç kontrol sisteminin incelenmesiyle denetçi. denetçinin bizzat yaptığı çalışmalarla işletme içinden veya işletme dışındaki bağımsız kaynaklardan elde edilir.1. iç kontrol sisteminin iyi çalışması finansal tabloların hatalı olma riskini azaltacak. İç kontrol sisteminin incelenmesi Denetçinin denetim planının uygulama zamanını ve uygulanacak denetim yöntemlerini belirlemek için aynı zamanda denetlenen işletmelerin iç kontrol sisteminin etkinliğini gözden geçirmesi gerekir. Kanıt Toplama Denetçiler incelediği işletme ile ilgili denetim programının yürütül mesi sırasında belirli denetim tekniklerini uygulayarak yeterli miktarda güvenilir denetim kanıtı toplar ve bu kanıtları değerlendirerek işletme hakkında görüş oluşturur. inceleme konusu muhasebe kaleminin nitelik ve nicelik olarak nispi önemi. toplanabilecek kanıtların güvenilirliği ve elde etme maliyeti gibi bazı unsurlar göz önünde bulundurulur. Denetçinin denetim raporunu yazar ken uyması gereken genel ilke ve kurallar raporlama standartları ile tanımlanmıştır. işletmede kullanılan iç kontrol sisteminin etkinliğini değerlendirecek ve denetimde uygulanacak olan denetim tekniklerinin kapsamını ve ayrıntı derecesini saptayacaktır. Özelliği itibariyle işletme dışından elde edilen kanıtın işletme içindeki kanıta göre üstünlüğü vardır. 5. Denetçi yardımcılarının yaptığı işlemler. incelenen işletme ile ilgili kanaat ve değerlendirmelere dayanak olması için denetçinin gözlem. Denetle nen işletmelerin muhasebe sistemleri ile ilgili etkin bir iç kontrol sisteminin varlığı. hatalı veya hileli olma riski. Denetim programında izlenecek yol ve denetim işlemleri ayrıntılı biçimde gösterilir.

denetçinin raporunda genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine uyulması gerektiğini açıkça öngörmektedir. 5. denetim çalışmalarının ve bu çalışmalar sonucunda hazırlanan denetim raporlarının bu doğrultuda hazırlandığı gözlemlenmektedir.•Genel kabul görmüş muhasebe ilkelerinde tutarlılık •Tam açıklama •Görüş bildirme Genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine uygunluk Finansal tabloların genel kabul görmüş muhasebe standartlarına ve yasalara uygun olarak düzenlenmiş olması gerekir.2. gerekli açıklamalara denetim raporunda yer verilmelidir. Geçmiş dönemde uygulanan muhasebe politikaları ile cari dönemde uygulanan muhasebe politikaları arasında değişiklik olması halinde. şartlı görüş. Bunlar. Amerika Birleşik Devletlerinde Genel Kabul Görmüş Denetim Standartları (Generally Accepted Auditing Standards – US GAAS) ile Uluslararası Denetim Standartlarıdır (UDS International Standards on Auditing – ISA). Genel kabul görmüş muhasebe ilkelerinde tutarlılık Finansal tabloların karşılaştırılabilmesi için bunların dayanağı olan ilkelerin yıldan yıla değişmemiş olması gerekir. açıklayıcı notları da inceler ve bu tabloların güvenilir ve yeterli bilgi ihtiyacını karşılama amacına uygun olarak düzenlenip düzenlenmediklerini de değerlendirir. Bu iki temel denetim standardı grubunun rehber olarak kullanıldığı. Tam Açıklama Tam açıklama standardı. Görüş Bildirme Denetim çalışmalarının sonunda denetçi bir görüşe varmalıdır. Denetçi finansal tabloların hazırlanmasında genel kabul görmüş muhasebe ilkelerinde dönemler itibariyle farklılık olup olmadığını incelemelidir. görüş bildirmekten kaçınma şeklindedir. Denetçiler. Bu standartlar arasında ön plana çıkan iki uygulama. Özünde aynı olan bu standartlarda detaya inildiğinde farklı bazı uygulamalarla karşılaşılabilir. Örneğin incelenen işletme bir dönem hızlandırılmış amortisman diğer dönem normal amortisman yöntemi kullanmış ise tutarlılık söz konusu değildir. bu durumu denetim raporunda belirtilmesi gerekir. Finansal tablolarda yeterli derecede açıklamanın olmadığı tespit edildiğinde. Denetçi denetim çalışmalarını yürütürken ilke ve kanunlara uyulup uyulmadığını kontrol eder. olumsuz görüş. finansal tablolarda yer alması gereken. olumlu görüş.Uluslararası Denetim ve Güvence Standartları Dünyada bağımsız denetim uygulamalarına bakıldığında birçok ülkenin kendine özgü denetim standartları olduğu görülmektedir. Denetçi finansal tabloların bütünü hakkında ulaştığı görüşü açıklamalı veya herhangi bir görüşe ulaşamıyorsa nedenleri ile belirtmelidir. Uluslararası Muhasebeciler Federasyonu (International Federation of Accountants – IFAC) bünyesinde kurulan Uluslararası Denetim ve Güvence Standartları Kurulu (UDGSK International Auditing and Assurance Standards Board IAASB) tarafından yayınlanmakta olan Uluslararası Denetim Sayfa 44 / 83 . Bu standart. Denetçi denetim raporunda finansal tablolarla ilgili oluşan görüşünü dört farklı biçimde verir. Denetçi bu durumu (etkisinin önemli olduğu varsayımıyla) denetim raporunda belirtmelidir. Denetçi bu standarda göre denetim raporunda denetlenen işletmenin finansal tablolarının genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine uygun hazırlanıp hazırlanmadığına ilişkin görüşünü açıkça belirtmelidir. finansal tabloların üçüncü kişileri yanıltmayacak şekilde düzenlenmesini ve gerekli dipnot açıklamalarının yapılmasını gerektirmektedir. Geçerli nedenlerin bulunduğu durumlarda kuruluşlar uyguladıkları ilke ve yöntemlerde değişiklik yapabilirler. Ancak bu değişiklikler ve bunların finansal tablolara etkileri finansal tabloların dipnotlarında açıklanır.

belirli konularda karşılaşılabilecek problemleri ortaya koymak ve çözüm önerileri sunmak üzere yine IFAC bünyesindeki kurullar tarafından Uluslararası Denetim Uygulama izahnameleri (International Auditing Practice Statements) yayınlanmaktadır.2.Standartları (UDS) Türkiye’de ulusal denetim standartları oluşturulurken birçok kurum tarafından örnek alınmıştır (bakınız Türkiye’de Denetim Uygulamaları bölümü). Çalışmanın sonucunda bir kısmı değiştirilen. Tablo 4. •Finansal Tabloların Denetiminde Çevreyle ilgili Hususların Değerlendirilmesi. Bu çalışma kapsamında detaylı olarak ele alınmamakla birlikte kısa açıklamalara yer verilmiş ve söz konusu standartların bir listesi Tablo 4. Diğer Güvence ve ilgili Hizmetlere ilişkin Uluslararası Standartlar 2009 yılında da yürürlüktedir. Uluslararası Denetim ve Kalite Kontrol Standartları Sayfa 45 / 83 . Bu izahnamaler aşağıdaki konuları içermektedir: •Bankalar Arası Teyit Prosedürleri. Bu izahnamelerin amacı standartların yerine geçmek veya belli konularda farklı veya ilave düzenlemeler getirmek değildir. •Banka Gözetim Sistemi ile Bankanın Bağımsız Dış Denetçileri Arasındaki ilişki. 2009 Eddition) olarak yayınlanmıştır. •Elektronik Ticaret – Finansal Tabloların Denetimine Etkisi.2’de sunulmuş ve standartlara ilişkin kısa açıklamalara yer verilmiştir. •Küçük işletmelerin Denetiminde Özel Muhakemeler. bazı konularda uygulamacılara yol göstermek. Standartların anlaşılmasını ve kullanılmasını kolaylaştırmak ve dolayısıyla yaygınlığını artırmak amacıyla IFAC tarafından 2004 yılında başlatılan açıklık projesi 2008 yılında tamamlanmıştır. bir kısmı ise yeniden düzenlenen Uluslararası Denetim ve Kalite Kontrol Standartları 15 Aralık 2009 tarihinden sonra başlayan dönemlerin denetiminde uygulanmak üzere IFAC tarafından 2009 El Kitabı (Handbook of International Standards on Auditing and Quality Control. •Banka Finansal Tablolarının Denetimi.3’de sunulmuştur. Uluslararası Denetim Standartlarının yanı sıra. •Türev Finansal Araçların Denetimi. Uluslararası denetim standartları ve onun önsözüyle birlikte dikkate alınması gereken birer rehber olarak görmek gerekir. 2009 El Kitabında yer almamakla birlikte 2008 El Kitabının ikinci bölümüne dahil edilmiş olan inceleme. •Uluslararası Finansal Raporlama Standartları ile Uyumlu Denetim Raporlaması. Bu standartların bir listesi Tablo 4.

Sayfa 46 / 83 .

Sayfa 47 / 83 .

Sayfa 48 / 83 .

Sayfa 49 / 83 .

2.Uluslararası Denetim Standartları Tarihi (gerçekleşmiş) finansal bilgilerin denetimine ilişkin Uluslararası Denetim Standartları (UDS) aşağıdaki gibidir: Sayfa 50 / 83 .Uluslararası Kalite Kontrol Standartları IFAC bünyesinde IAASB tarafından yayınlanmış olan kalite kontrol standardı aşağıdaki gibidir: UKKS I: Finansal Tabloların Denetimi ve Sınırlı inceleme Çalışmaları ile Diğer Güvence ve Alakalı Hizmetler Sunan Firmaların Uymaları Gereken Kalite Kontrol Standartları IAASB tarafından yayınlanan standartlar kapsamında denetim. inceleme.1.2. 5.5. üzerinde mutabık kalınmış prosedürler ve benzeri hizmetler sunmak isteyen bir firmanın uyması gereken kalite standartları UKKS 1 ile tanımlanmıştır.2. derleme.

yapılan bağımsız denetimin kalitesinin kontrolüne ilişkin ilke. Bağımsız denetim. bağımsız deneti min kalitesinin artırılmasını. denetçi etik ilkelere ve denetim standartlarına uygun olarak denetimi yürütülmeli. usul ve esasları belirlemektir. denetçi ve müşteri arasındaki karşılıklı sorumluluk ve yükümlülüklerin. gerçeği. UDS 220 . içerik ve genel esasları açıklar.UDS 200 . hazırlanan notları.Finansal Tablo Denetiminde Denetçinin Hile ve Usulsüzlüğe İlişkin Sorumluluğu Bu standardın amacı. finansal raporlama standartları doğrultusunda. Bağımsız denetim kapsamında. bir kuruluşun finansal tablolarının. finansal tabloların denetiminde bağımsız denetçinin hile ve usulsüzlüklere ilişkin sorumluluğunun belirlenmesidir. hile ve usulsüzlük nedeni ile önemli yanlışlıkların ortaya çıkarılması konusunda bağımsız denetçinin sorumluluklarının sınırı. Belgelendirme. Sayfa 51 / 83 . örneğin. denetçinin ve denetlenen işletme yöneti minin sorumlulukları ve denetim risklerine ilişkin kavram ve ilkeler açıklanmıştır. UDS 240 . bağımsız denetimin doğasından kaynaklanan kısıtlamalar. doğru ve dürüst bir biçimde gösterip göstermediğinin incelenmesidir.Denetimin Belgelendirilmesi Bu standart. Denetimin belgelendirilmesi. makul güvencede bir görüş bildirmelidir. kontrol listelerini. yapılacak denetimin kalitesinin kontrolünü sağlayacak yeterli ve etkin kalite kontrol politika ve prosedürlerini kapsayan bir gözetim sistemi kurmak zorundadırlar. UDS 210 -Denetim Sözleşmesinin Fİatlarının Belirlenmesi Bu standart. Standardın amacı. Bağımsız denetim kuruluşları. bilgilendirme mektuplarını ve sunumları. Bu standardın içeriğinde. bağımsız denetimin sürdürülebilmesi konusunda tereddüt yaratabilecek istisnai şartlarla karşılaşıldığında yapılacak işlemler açıklanmıştır. hile ve usulsüzlüklerin ortaya çıkarılması ve önlenmesi amacıyla işletme yönetiminin ve yönetimden sorumlu kişilerin sorumlulukları. hile ve usulsüzlükler arasındaki farklar. kağıt üzerinde. UDS 230 . yapılan analizleri. denetim standartlarına göre yapılan ve denetim görüşünü destekleyen işlemlerin belgelendirilmesi amacıyla düzenlenecek olan çalışma kağıtlarına ilişkin şekil. önemli konularla ilgili yazışmaları. denetime ilişkin temel kavramları ve ilkeleri belirlemektir. Standardın kapsamında. yazılı olarak belirlendiği bağımsız denetim sözleşmesine ilişkin temel ilke ve unsurları kapsar. hem de gerekli kalitede bir denetimin yapılıp yapılmadığına ilişkin gözetimi yapacak olan denetçinin sorumluluklarına açıklık getirilmiştir. yürütülecek bir denetim çalışmasında.Finansal Tablo Denetiminde Kalite Kontrol Bu standardın amacı. gözden geçirmelerin kolaylaşmasını sağlar. tüm önemli yönleriyle.Bağımsız Denetçinin Genel Amaçları ve Denetimin Uluslararası Denetim Standartlarına Göre Yürütülmesi Bu standardın amacı. denetimin amacının ve kapsamının. bağımsız denetçinin amacını. denetim sözleşmelerinin hazırlanmasında denetçiye yardımcı olmaktır. hem denetimden sorumlu ortak baş denetçinin bağımsız denetimin genel kalitesinin sağlanması konusundaki sorumluluklarına. elektronik ortamda veya diğer ortamlarda olabilir. önemli konular hakkındaki yazışmaları (elektronik posta dahil) içermektedir. denetim programlarını. Bu standart çerçevesinde. hata. Uygun ve yeterli bir şekilde hazırlanan çalışma kağıtları.

UDS 265 . usul ve esasları belirler. Bu standart. denetlenen işletmedeki iç kontrol ile ilgili eksiklikleri yönetimden sorumlu kişilere iletme sorumluluğuna ilişkin ilke usul ve esasları belirler. UDS 300 . faaliyet koşullarını ve çevresiyle olan ilişkilerini kavramasını gerektirir. işletmenin finansal tabloları üzerinde önemli etkisi olan ya da olabilecek muhasebe politikaları ve uygulamaları yönetimden sorumlu kişilerle görüşülmelidir. gerekli durumlarda planda değişiklik yapılması. bağımsız denetçi ile yönetimden sorumlu kişiler arasında finansal tabloların bağımsız denetimi sırasında ortaya çıkan hususların karşılıklı olarak görüşülmesine ilişkin ilke. denetimin planlanması ve uygulanması ile sonuçlarının değerlendirilmesi ve raporlanmasında.UDS 250 . işletme yönetimi ve yönetimden sorumlu kişilerle kurulacak iletişim ve ilk bağımsız denetimlerde dikkate alınacak hususları içerir. bağımsız denetimin planlanması. iç kontrol sisteminin etkinliği hakkında bir görüş vermek değildir. finansal tabloları önemli ölçüde etkileyebilecek kanun ve ilgili diğer mevzuata aykırılıkları tespit etmek zorundadır. usul ve esasları kapsar. bilginin açıklanmaması. UDS 320 .Denetimin Planlanması ve Yürütülmesinde Önemlilik Önemlilik kavramı. denetimle ilişkili önemli yanlışlık risklerinin tespit edilmesi ve uygun denetim prosedürlerinin oluşturulmasında iç kontrol sisteminin eksikliklerini dikkate almalıdır.İç Kontrol ile ilgili Eksikliklerin Yönetimden Sorumlu Kişilere ve Yönetime iletilmesi Bu standart.Finansal Tabloların Denetiminde Kanun ve Diğer Yasal Düzenlemelerin Dikkate Alınması Bu standart. Bağımsız denetçi. Bağımsız denetçinin. UDS 315 . Sayfa 52 / 83 . yanlış veya eksik açıklanması nedeniyle finansal tabloları esas alarak karar veren finansal tablo kullanıcılarının ekonomik kararlarını etkileyebilecek hususları kapsar. Bağımsız denetimin planlanması. genel bağımsız denetim stratejisini ve ayrıntılı bir bağımsız denetim planı geliştirilmesini ihtiva eder ve yönetime bağımsız denetim riskinin makul bir düzeye indirilebilmesini amaçlar. Örneğin. finansal tablolarda hata.Finansal Tabloların Denetiminin Planlanması Bu standart. planın yürütülmesi ve gözetimi. planlanmadan önce uyulacak esaslar.İşletmenin ve işletme Ortamının Anlaşılması Suretiyle Önemli Yanlış Beyan Riskinin Belirlenmesi ve Değerlendirilmesi Bu standart iç kontrol sistemi de dahil olmak üzere işletmenin faaliyet koşullarının ve çevresiyle olan ilişkilerinin anlaşılması ve bağımsız denetimde bu konulara ilişkin önemli yanlışlık riskinin değerlendirilmesine ilişkin ilke.Denetimle ilgili Hususların Yönetimden Sorumlu Kişilerle Görüşülmesi Bu standart. UDS 260 . işletme yönetimi ve bağımsız denetçinin kanun ve ikincil mevzuata uyum konusundaki sorumluluklarına ve mevzuata aykırılığı tespit etmesi halinde bağımsız denetçinin yapması gereken işlemlere ve denetim görüşü üzerindeki etkilere ilişkin esasları belirler. bağımsız denetim sırasında ortaya çıkabilecek sınırlamalar veya ilave gereksinimler. iç kontrol eksikliklerinin saptanmasındaki amaç. denetçilere tespit edilen iç kontrol eksikliklerinin yazılı olarak ve zamanında yönetimden sorumlu kişilere ve yönetime iletilmesini öngörmektedir. belgelendirme. Denetçi. hile ve usulsüzlükten kaynaklanan önemli yanlışlık riskini değerlendirebilmesi ve bu çerçevede yeterli ilave bağımsız denetim tekniklerini tasarlayarak uygulayabilmesi. iç kontrol sistemi de dahil olmak üzere işletmeyi.

bağımsız denetçi tarafından gerçekleştirilecek işlemlerin yapısı. uygulanacak kontrol testleri ile ek bağımsız denetim tekniklerinin ve analitik testlerin tasarlanmasına ve belgelendirilmesine dair açıklamalara yer verilmiştir. önemli yanlışlık riskinin değerlendirilmesi ve bu kapsamda gerekebilecek ek bağımsız denetim tekniklerinin tasarlanması ve uygulanmasına ilişkin ilke. usul ve esasları belirler. Denetçi. UDS 500 . finansal tablolardaki önemli yanlışlık riskleri ve finansal tablolarda işletme yönetimi tarafından yapılan açıklamaların incelenmesinde yapılacak işlemler ile uygulanacak ek bağımsız denetim tekniklerinin tasarımı ve geliştirilmesine yönelik ilke.Denetim Sırasında Tespit Edilen Yanlışlıkların Değerlendirilmesi Bu standart.Dışarıdan Hizmet Alan Kuruluşlarda Denetim Yaklaşımı Bu standart. kanıt sayısı ve önemlilik arasındaki ilişkileri de açıklar. işlem türü ve dipnotlarda yapılan açık lama bakımından belirlenmesini öngörür. Bu standart denet çinin incelenen birimle ilgili “stokların fiziki sayımına katılımı”.Bu standart. finansal tablolarda düzeltilmemiş olan yanlışlıkların finansal tablolar üzerindeki etkisini değerlendirme konusunda denetçi sorumluluğunu açıklamaktadır. toplanacak denetim kanıtlarının niteliği ve miktarı ile kanıtların toplanmasına yönelik denetçilerce kullanılacak denetim yöntem. Denetim kanıtı. Bağımsız denetçi. denetim görüşüne temel oluşturacak sonuçlara ulaşmak için. denetçi denetimde tespit edilen yanlışlıkların yapısını değerlendirerek bu yanlışlıkların başka yanlışların var olduğuna ilişkin bir gösterge olup olamayacağını değerlendirmeli ve denetim stratejisi ve denetim planının değiştirilmesine gerek olup olmadığı konusunda karar vermelidir. söz konusu hizmetlerin işletmenin iç kontrol sistemine olan etkisinin belirlenerek. finansal tablolarda önemli yanlışlıkların olup olmadığı hususunda makul güvence elde etmektir.Denetim Kanıtı ilave Konulara ilişkin Önemli Hususlar Kanıt toplama sırasında finansal tablolarda yer alan özellikli hesap bakiyeleri ile diğer dipnot açıklamalarına yönelik gerekli çalışmaların yapılmasına dikkat edilmelidir. bağımsız denetim tekniklerinin yapısını. zaman lamasını ve kapsamını belirlerken ve yanlışlıkların etkisini değerlendirirken önemlilik kavramını dikkate almak zorundadır. UDS 450 . yeterli ve uygun miktarda denetim kanıtı toplamlıdır. Finansal tablolardaki önemli yanlışlıkların belirlenebilmesi için bağımsız denetim planını oluştururken tutar açısından kabul edilebilir önemlilik seviyesinin hem finansal tabloların geneli açısından hem de her bir hesap bakiyesi. Bu nedenle. Denetçinin amacı.Belirlenen Risklere Karşı Denetçinin Uygulayacağı Prosedürler Bu standardın amacı. usul ve esasları belirlemektir. “uzun vadeli yatırımların değerlenmesi ve açıklanmasını” ve “bölümlere göre bilgilendirme” yapılması konularına yönelik açıklamalar içermektedir.Denetim Kanıtı Finansal tabloların denetimi esnasında. bağımsız denetçinin mesleki değerlendirmesine bağlı olarak. Bu standart kapsamında. denetim sırasında tespit edilen ve eğer varsa. Bu standart. denetim görüşünün temelini oluşturan sonuçlara ulaşmak amacıyla topladığı ve kullandığı bilgilerden oluşur. Bu standart aynı zamanda denetim riski. muhasebe sistemi ile ilgili kayıtların tutulması ve bilgilerin işlenmesi amacıyla dışarıdan hizmet alan işletmelerin bağımsız denetiminde. teknik ve prosedürleri hakkında bilgiler önemlidir. “dava ve iddialara ilişkin soruşturma yapılması”. zamanlaması ve kapsamına. UDS 501 . denetçinin. finansal tablolarda yer alan özellikli hesap bakiyeleri ile diğer dipnot açıklamalarına ilişkin denetim kanıtı elde edilmesinde denetçiye yardımcı olacaktır. UDS 330 . UDS 402 . Sayfa 53 / 83 .

Bunu belirlerken denetçi. “Denetim Örneklemesi” bütün örnekleme birimlerine seçilme şansı verir ve bir işlem grubunda ya da hesap bakiyesindeki kalemlerin %100 ünden daha azına denetim prosedürlerinin uygulanmasını içerir. yanlış beyan riskinin kabul edilebilir düşüklükteki bir seviyeye nasıl indirilebileceği gibi hususları göz önünde bulundurmalıdır. c) Uygun muhasebe politikaları tutarlı bir şekilde uygulanmalı ya da muhasebe politikalarındaki değişiklikler uygun ve doğru bir şekilde gösterilmeli ve açıklanmalıdır. finansal tabloların denetiminin ilk kez yapılması durumunda ya da bir önceki dönem finansal tablolarının başka denetçiler tarafından denetlenmesi durumunda açılış hesaplarının dene timine ilişkin yol göstermektir. denetçi denetim prosedürünün amaçlarını karşılayacak geçerli ve uygun denetim kanıtı toplamak amacıyla uygun örnek seçme yöntemlerini belirlemelidir. Denetim prosedürleri hazırlarken. faaliyet koşullarının ve çevresiyle olan ilişkilerinin kavranması için risk değerleme yöntemi olarak. yeterli miktarda denetim kanıtı toplamak için dış teyit kullanımına ihtiyacı olup olmadığını belirlemelidir. cari dönem finansal tablolarını önemli şekilde etkileyebilecek hataları içermemelidir. UDS 530 Denetim Örneklemesi Bu standardın amacı. UDS 520 . denetim prosedürleri hazırlarken denetim örneklemesinin kullanılması ve test etmek için örnek (örneklem birimi) seçme yöntemleri hakkında yol göstermektir.Analitik inceleme Teknikleri Analitik inceleme teknikleri finansal bilgilerin. finansal ve finansal olmayan bilgiler arasındaki ilişkilerin analiz edilmesi suretiyle değerlendirilmesi olarak tanımlanmaktadır.Gerçeğe Uygun Değer Muhasebesi ve ilgili Dipnot Açıklamaları Dahil Muhasebe Tahminlerinin Denetimi Bu standardın amacı. İlk Denetim işlemleri için denetçi.UDS 505 .İlk Denetimler Açılış Bakiyeleri Bu standardın amacı.Dış Kaynaktan Doğrulamalar Bu standardın amacı denetçiye bir denetim kanıtı toplama yöntemi olarak dış teyitlerin (mutabakat mektuplarının) kullanımında yol göstermektir. Analitik inceleme teknikleri denetim sürecinde farklı safhalarda a) işletmenin. varsayımsal olarak. UDS 510 . b) işletme yönetiminin sunduğu bilgi ve belgeler ile yaptığı açıklamalardaki önemli yanlışlık riskinin azaltılarak kabul edilebilir bir seviyeye indirilmesinde. yanlış beyan risklerinin değerlendirmesini dikkate almak zorundadır ve planlanan denetim prosedürlerinden denetim kanıtlarının. UDS 540 . cari döneme doğru taşınmalı ya da uygun ise endekslenmiş olmalıdır. aşağıdaki hususlar açısından yeterli miktarda uygun denetim kanıtı toplamalıdır: a) Açılış hesapları. b) Önceki dönem kapanış hesapları. detay testler yerine daha etkili veya etkin olduğunda bağımsız denetim teknikleri olarak ve c) Bağımsız denetimin son aşamasında finansal tabloların genel olarak gözden geçirilmesi amacıyla kullanılır. Denetim örneklemesinde istatistiksel olan ya da olmayan bir yaklaşım kullanabilir. finansal tablolarda yer alan muhasebe tahminlerinin denetimine yol göstermektir. Uluslararası Denetim Standartları gelecek dönemlere ilişkin finansal bilgilerin Sayfa 54 / 83 . Bu standardın bir gereği olarak denetçi. denetim kanıtı toplamak amacıyla.

finansal tabloların hazırlanmasında kullanılan işletmenin devamlılığı ilkesi ile ilgili. denetçinin rapor tarihinden sonra ortaya çıkan hususları ifade etmektedir. uygularken ve sonuçlarını değerlendirirken. UDS 570 . Ancak. bağımsız denetçi. Ancak. bağımsız denetim raporu tarihinde mevcut olan ve o tarihte bilinseydi finansal tablo ve/veya denetim raporunda değişiklik yapılmasını gerektirebilecek bir hususu fark etmesi durumunda. “Muhasebe Tahmini” kesin ölçüm yapılamayan durumlarda bir muhasebe kaleminin tutarının yaklaşık olarak belirlenmesidir. a) Stoklardaki değer düşüklüğü karşılığı ve alacaklar için ayrılan şüpheli alacaklar karşılılıkları b) Maddi duran varlık maliyetlerinin tahmini faydalı ömürleri üzerinden amortismana tabi tutulması c) Gelir tahakkukları d) Ertelenmiş vergi e) Dava karşılıkları f) Yapılmakta olan yatırım sözleşmelerinden kaynaklanan zararlar g) Garanti kapsamı için ayrılan karşılıklar UDS 550 . konuyu değerlendirerek işletme yönetimi ile tartışır ve gerekli önlemleri alır. denetim prosedürlerini planlarken. “ilişkili Taraf Açıklamaları” veya benzer diğer bir standardı göz önünde bulundurmaksızın. denetçilerin finansal tabloların hazırlanmasındaki sorumluluğu hakkında yol göstermektir. Sayfa 55 / 83 .İşletmenin Sürekliliği Bu standardın amacı. ilişkili taraflar ve bu taraflarla yapılan işlemler ile ilgili uygulanacak denetim teknikleri ve denetçinin sorumlulukları hakkında denetçiye yol göstermektir. Bu standart gereğince denetçi. Finansal tablolar yayımlandıktan sonra.İlişkili Taraflar Bu standardın amacı. tasarladığı denetim tekniklerini uygulamalıdır. bir denetimde bütün ilişkili taraf işlemlerinin ortaya çıkarılması beklenemez.Bilanço Tarihinden Sonraki Olaylar Bu standardın amacı. muhasebe tahminlerine ilişkin yeterli uygunlukta denetim kanıtı elde etmelidir. Bu UDS‘de “Bilanço tarihinden sonraki olaylar” terimi finansal tabloların tarihi ile denetim raporu tarihi arasındaki dönemde gerçekleşen olaylarla. yönetim kademesinin işletmenin sürekliliğine ilişkin değerlendirmesini de göz önüne alarak. Denetçi finansal tablolarda önemlilik arz eden ilişkili taraf işlemleri ve yönetimce yapılan ilişkili taraflarla ilgili beyanlar hakkında uygun ve yeterli denetim kanıtı elde etmek için. denetim çalışmalarında bilanço tarihinden sonraki ancak finansal tablolar yayınlanmadan önceki dönemde ortaya çıkan olayları ve denetim raporundaki etkisini göz önüne almalıdır. bağımsız denetçinin finansal tablolarla ilgili herhangi bir soruşturma yapma yükümlülüğü yoktur. Ancak burada belirtilen denetim prosedürleri bu amaç için de kullanılabilir. Denetçi. finansal tablolar yayımlandıktan sonra.incelenmesinde kullanılmak amacıyla hazırlanmamıştır. denetçinin bilanço tarihinden sonraki olayları değerlendirmesinde yol göstermektir. Aşağıda standartta tanımlanmış muhasebe tahmini gerektiren işlemlere ilişkin örneklere yer verilmiştir. UDS 560 . yönetim kademesinin finansal tabloların hazırlanışında kullandığı işletmenin sürekliliği varsayımının uygun olup olmadığını değerlendirmelidir. finansal raporlamanın bir parçasını oluşturan Uluslararası Muhasebe Standardı (UMS) 24. Denetçi.

genel amaçlı tam set finansal tablolara ilişkin standart bağımsız denetçi raporunun unsurlarını açıklar. işletme bileşenine ait finansal tabloların önemsiz olduğuna karar vermişse bu standartta yer alan hususlar uygulanmaz. bağımsız denetçi söz konusu çalışmanın denetim için uygun olup olmadığını gösteren uygun ve yeterli kanıtları toplamalıdır. Denetçi.İç Denetçilerin Çalışmalarının Kullanılması Bu standardın amacı. “iç denetim” işletmeye yönelik bir hizmet olarak işletmenin içinde oluşturulan bir değerlendirme faaliyeti anlamına gelmektedir. Bu standart iki ya da daha çok bağımsız denetçinin müşterek bağımsız denetçi olarak atandığı durumlarla ve bağımsız denetçinin önceki dönem bağımsız denetim firmasıyla ilişkileriyle ilgilenmemektedir. zamanlama ve kapsamının belirlenmesinden tek başına sorumlu iken. Bu standart. “Uzman” muhasebe ve denetim dışı belirli bir alan hakkında gerekli yetenek.Özel Hususlar – Grup Finansal Tablolarının Denetimi Bu standardın amacı. bu finansal tablolara dahil olan bir veya daha çok işletmenin finansal bilgileri üzerinde çalışan diğer bağımsız denetçinin çalışmalarından faydalanması halinde izleyeceği yolu göstermektir. diğer denetçiye ait çalışmaların denetimi nasıl etkileyeceğini belirlemelidir. iç denetim çalışmalarından yararlanılması konusunda bağımsız denetçiye yol göstermektir. Sayfa 56 / 83 . Ancak kendi içlerinde önemsiz olan birkaç işletme bileşeninin toplamda önemli hale gelmesi durumunda bu standartta yer alan yöntemler ve teknikler göz önünde bulundurulmalıdır. Ana ortaklığın denetçisi.b) ilgili olarak. denetim kanıtı olarak yönetim kademesi tarafından yapılan beyanların kullanımı. değerlendirilmesi ve belgelendirilmesi sırasında uygulanacak prosedürler ile yönetimin beyanda bulunmayı reddetmesi halinde yapılması gerekenlerle ilgili yol göstermektir. uzman çalışmalarının bir denetim kanıtı olarak kullanılmasına rehberlik etmektir. açıklanmasından. denetim görüşünün oluşturulmasından.Denetçinin Bir Uzmanın Çalışmasını Kullanması Bu standardın amacı. denetim yöntem ve etkinliklerin içerik. UDS 610 . UDS 700 . Bir uzman tarafından hazırlanan çalışma kullanılırken. Bağımsız denetçi. bilgi ve tecrübeye sahip olan kişi ve kurum anlamındadır. Denetçi. iç denetim faaliyetinin sadece finansal tablo denetimiyle doğrudan ilgili konularına uygulanmalıdır. işletme yönetiminden. diğer denetçinin çalışmalarından faydalanması halinde. Denetçi. Bağımsız denetçinin tecrübesi ve eğitimi. UDS 620 . yönetimden sorumlu kişilerin ilgili toplantı kayıtlarından veya yönetim kademesinden yazılı teyit almak ve finansal tabloların imzalı kopyalarını elde etmek suretiyle sağlayabilir. UDS 600 . Diğer taraftan ana ortaklığın bağımsız denetim firması. finansal tabloların sunumunun finansal raporlama çerçevesiyle uyumlu biçimde yapıldığına dair sorumluluğu kabul ettiğine ve finansal tabloları onayladığına ilişkin denetim kanıtı elde etmelidir.Yazılı Teyitler Bu standardın amacı. işletme yönetiminin bu tarz bir sorumluluğu kabul ettiğine dair kanıtı.Finansal Tablolar Üzerinde Görüş Oluşturma ve Raporlama Bu standart. var ise bağımsız denetim prosedürlerindeki etkisini dikkate almalıdır. iç denetimle görevli bir iç denetçinin bağımsız denetim çalışmalarında ve bağımsız denetim prosedürlerinin uygulanmasında bağımsız denetçiye yardım etmesi gibi hususlarla ilgilenmez. Bu standart. iç denetim faaliyetleri ile bu faaliyetlerin. bir işletmenin finansal tabloları hakkında görüş bildiren bağımsız bir denetçinin. denetçinin genel işletme konuları hakkında bilgi elde etmesini sağlar. o alanda eğitim görmüş ehliyetli kişilerin sahip olduğu uzmanlık derecesine sahip olması beklenemez.UDS 580 . Fakat denetçiden muhasebe ve denetim dışı başka bir alan ve meslekle (aktüerlik veya mühendislik v. iç denetim çalışmalarının belirli kısımları bağımsız denetçilere fayda sağlayabilir.

Karşılaştırmalı Bilgiler – Önceki Dönem Tutarları ve Karşılaştırmalı Finansal Tablolar Denetçi karşılaştırmalı olarak verilen bilgilerin. Kalem veya Unsurun Denetimi Bu standart.Bağımsız Denetçi Raporunda Denetçi Görüşünün Değişikliğe Uğraması Bu standart. cari dönem finansal tablolarının bir parçası kabul edilir ve denetçi görüşü sadece cari yıl finansal tabloları üzerinde verilir. UDS 710 . UDS 706 . UDS 810 .Denetlenmiş Finansal Tabloları içeren Dokümanlarda Yer Alan Diğer Bilgilere ilişkin Denetçi Sorumluluğu Bu standart. Denetçi değişiklik gerektiren koşulların finansal tablolar üzerindeki etkilerini ve yaygınlığını dikkate alarak uygun denetim görüşünü saptamalıdır. Bu standart özel amaçlı bağımsız denetim raporlarının hazırlanmasına ilişkin esasları açıklar. elde edilen kanıtlardan çıkan sonucu temel alarak özet finansal tablolara ilişkin görüş vermelidir. bağımsız denetçinin denetlemekle yükümlü olmadığı diğer bilgilerin kontrolüne ve bu bilgilerin bağımsız denetimde dikkate alınmasına ilişkin hususları belirler. cari dönem finansal tablolarının bir parçası değildir ve denetçi görüşü her iki dönemi de kapsayacak şekilde verilir. müşterisiyle işin mahiyeti ile hazırlanacak raporun şekli ve içeriği üzerinde mutabakata varması gerekir.Denetim raporunun unsurlarına ilişkin açıklamalar denetim süreci bölümünde detaylı olarak açıklanmıştır. bağımsız denetçinin raporunda dikkat çekilmesi ve açıklanması gereken diğer hususlar hakkında bilgi verir. UDS 705 . olumsuz görüş ve görüş bildirmekten kaçın madır. Bu standart değişikliğe uğramış üç tür görüş belirlemiştir. finansal tablolarda sunulmuş veya açıklanmış olmasına rağmen. özel amaçlı muhasebe çerçevesine göre hazırlanmış olan finansal tabloların veya finansal tablo kalemlerinin denetimine ilişkin ilke ve esasları belirler. zamanlaması ve kapsamı belirli şartlara göre farklılaşır. Sayfa 57 / 83 . a) Karşılaştırmalı olarak verilen bilgiler “Önceki Dönem Tutarları” olarak sunulmuşsa. özet finansal tabloların denetlenmesi ve rapor hazırlanmasına ilişkin sözleşmeyi kabul etmenin ya da etmemenin uygunluğuna karar vermeli. şartlı görüş. Bu görüş tipleri. UDS 720 . UDS 805 . Finansal tabloların hazırlanmasında iki farklı sunum şekli olabilir ve bu farklı durumlar için denetçinin sorumluluğu ve görüş kapsamı da farklıdır.Özet Finansal Tablolar Üzerinde Raporlama Çalışmaları Bu standart. denetçi görüşünde değişiklik yapılmasını gerektiren hususları açıklar. denetime tabi tutulan finansal tablolardaki yapının bütünü ve bütün önemli tarafları ile aynı olduğundan emin olmalıdır. bağımsız denetime tabi tutulmuş finansal tabloları içeren belgelerde yer alan ancak. b) Karşılaştırmalı olarak verilen bilgiler “Karşılaştırmalı Finansal Tablolar” şeklinde sunulmuşsa. Denetçi. şayet özet finansal tablolar için rapor hazırlamayı kabul ederse. finansal tablo kullanıcılarının dikkatini bazı hususlara çekmek için raporunda açık lamalara yer verebilir.Özel Hususlar – Özel Amaçlı Çerçevede Hazırlanan Finansal Tabloların Denetimi Özel amaçlı bağımsız denetim çalışmasının yapısı.Özel Hususlar Tek Bir Finansal Tablonun veya Finansal Tablodaki Tek Bir Hesap. Bir özel amaçlı bağımsız denetim sözleşmesi imzalanmadan önce. özet finansal tablolar hakkında denetim raporu hazırlamaya ilişkin olarak denetçinin sorumluluğunu düzenler. bağımsız denetçinin.Bağımsız Denetçi Raporunda Dikkat Çekilmesi Gereken Hususlar ve Diğer Açıklamalar Bu standart. Denetçi. UDS 800 .

.5.3.. ikincisi yılsonu finansal tablolarının denetimini gerçekleştirmiş olan denetçi tarafından ara dönem finansal tabloların sınırlı incelemesine ilişkindir. . Uluslararası inceleme Sözleşmesi Standartları ise daha dar kapsamlı bir çalışmaya ilişkindir. Finansal Raporlama Standartlarına tüm önemli yönleriyle uygun hazırlanmadığı konusunda herhangi bir hususa rastlanılmamıştır. ekteki ara dönem finansal tabloların. analitik inceleme ve diğer inceleme tekniklerinin uygulanmasını içerir. esas itibariyle işletmede finansal raporlama sürecinden sorumlu kişilerden olmak üzere bilgi toplanmasını.. Yayınlanmış iki standart aşağıdaki gibidir: UiSS 2400 Finansal Tabloların incelenmesi Sözleşmeleri UiSS 2410 işletmenin Bağımsız Denetçisi Tarafından Ara Dönem Finansal Bilgilerin İncelenmesi Bu standartlardan ilki finansal tablolar üzerinde yapılan sınırlı kapsamlı bir inceleme çalışmasına ilişkin iken.. Tablo 4..Uluslararası Güvence Sözleşmeleri Standartları Denetim ve inceleme çalışmalarının dışında yapılacak olan diğer güvence hizmetlerine ilişkin standartlar aşağıda görüldüğü üzere 3000 serisinde düzenlenmiştir.4.... ara dönem finansal tablolarını etkileyen önemli konuları bağımsız denetçinin dikkatine getirebilir. ancak her hangi bir hata ve eksikliğin bulunmaması durumunda bu husus aşağıdaki şekilde belirtilir: “İncelememiz sonucunda.3... Güvence Sözleşmeleri ve Alakalı Hizmetler Sayfa 58 / 83 . UGSS 3000 Tarihsel Finansal Bilgilerin Denetlenmesi ve incelenmesi Dışındaki Güvence Sözleşmeleri UGSS 3400 Tahmine Dayalı Finansal Bilgilerin incelenmesi Tarihsel finansal tabloların denetlenmesi ve incelenmesi dışındaki her türlü güvence hizmeti 3000 numaralı standart kapsamında değerlendirilmektedir.2..2. Ancak geleceğe yönelik hazırlanmış finansal tablolara ilişkin çalışmalar için 3400 numaralı ayrı bir standart bulunmaktadır..... inceleme. bağımsız denetimden farklı olarak. 2410 numaralı standart inceleme çalışmasının kapsamını ve denetimden farkını aşağıdaki şekilde ifade etmektedir: “İnceleme.. ara dönem finansal tabloların önemli yanlışlık içermediği konusunda makul güvence sağlamak üzere tasarlanmaz... İnceleme.” İnceleme çalışmaları sonucunda denetçi görüşü verilmez.” 5..Uluslararası inceleme Sözleşmeleri Standartları Uluslararası Denetim Standartları tam kapsamlı bir bağımsız dene tim çalışmasında uyulması gereken kuralları belirlemektedir.. İnceleme. ancak bir bağımsız denetim için gerekli olan kanıtların tamamını sağlamaz.

UiHS 4400 Finansal Bilgilere ilişkin Üzerinde Anlaşılmış Prosedürlerin Gerçekleştirilmesine İlişkin Sözleşmeler UiHS 4410 Finansal Tabloların Derlenmesi ile ilgili Sözleşmeler Alakalı (ilgili) hizmetler diye tanımlanmış olan bu standartlardan ilki üzerinde anlaşılmış (mutabık kalınmış) prosedürlerin uygulanmasına ilişkin verilen hizmettir.5.5.2. Adından da anlaşılacağı gibi. taraflar arasında yapı lan sözleşmede uygulanacak prosedürler detaylı bir çalışma programı olarak Sayfa 59 / 83 .Uluslararası Alakalı Hizmetler Standartları Uygulamada sıklıkla rastlanan iki diğer hizmet ise aşağıda belirtildiği üzere 4000 serisinde düzenlenmiştir.

İkinci standart finansal bilgilerin derlenmesi ile ilgilidir. Yeterli mesleki tecrübe ve donanıma sahip olmayan bir işletme finansal tablolarının örneğin Uluslararası Finansal Raporlama Standartları (UFRS) çerçevesinde hazırlanması için uzman bir meslek mensubundan yardım isteyebilir. Bu rapor herhangi bir denetçi görüşü içermez. Sayfa 60 / 83 . Meslek mensubu bu program dahilinde çalışmalarını sürdürür ve bu çalışma sonucunda ortaya çıkan bulguları bir rapor halinde işverene sunar. Derleme raporunda bu husus açık bir şekilde belirtilir. sadece işletme yönetimi ve çalışanlarının beyanlarına dayanarak işletmenin UFRS’ye uygun finansal tablo ve dipnotlarını hazırlamaktır. Bu çalışma kapsamında meslek mensubunun sorumluluğu her hangi bir denetim veya inceleme yapmaksızın.belirtilir.

dokümante edilmesine denetim kanıtı toplama denilebilir. Denetçi. İşlem Testleri: Denetçi özellikle yıl içi çalışmaları kapsamında şirketin değişik fonksiyonlarındaki faaliyetlerin İç kontrol amaçlarına uygun olup olmadığını. Bu çalışmalar da iki farklı boyutta düşünülebilir. bu sistemin tasarlandığı gibi işleyip işlemediğini test etmeye yönelik olarak yapılan çalışmalardır. Bilanço. muhasebeye yansıması gereken bilgilerin gerçekten yansıyıp yansımadığını planlama aşamasında elde ettiği bilgilerden daha derinlemesine incelemelere tabi tutar. Nakit Akım Tablosu. verilen denetim görüşünün isabeti için kaynak bilgi ve belgelerin toplanması. a)Sistem Testleri Herhangi bir denetim alanında kontrol sisteminin yapısının yeterli olup olmadığını araştırmaya yönelik testlerdir. gelir ve giderleri kapsayıp kapsamadığı. Denetim İşlemleri 1. Böylece denetim çalışmalarını yürütmüş olacaktır. a) b) İşlem Testleri: (Muhasebe ve iç kontrol sisteminin incelenmesi) Sistem Testleri Fonksiyon Testleri Doğrulama Testleri.Mülkiyetinin işletmeye ait olduğu. Burada mali tablolara etkili olan hata ve hile olasılıklarını ortaya çıkarmaya çalışır. sistemin zayıf ve güçlü taraflarını ortaya çıkarmaya çalışır.Tüm varlık ve borçları.1. 6.1. bizzat denetim İşlemlerinin gerçekleştirilmesi demektir. (Gerçeklik) . .Doğru değerleme yapılarak bağlı bulunulan muhasebe sistemine uygun şekilde mali tablolarda sınıflandırıldığı gibi hususlarda kanıtlara ihtiyaç bulunmaktadır. Denetim görüşü.6. Denetçi. Sayfa 61 / 83 .DENETİM PROGRAMININ YÜRÜTÜLMESİ (DENETİMDE KANIT TOPLAMA) Denetimde kanıt toplama. Sermaye Değişim Tablosu gibi yönetim tarafından hazırlanan mali tablolar hakkında verilecektir. Gelir Tablosu.Bu tabloların ihtiva ettiği tüm bilgilerin (rakamlarının ) gerçek olup olmadığı. Özetle. (Ayrıntılı denetim teknikleri) Analitik İncelemeler Detaylı İncelemeler 6.İç kontrol sisteminin alt sistemlerinin yeterli olup olmadığı. Bunlar bir bütün olarak ele alınacak ve ekleri ile topluca değerlendirilecektir. a) b) 2. Bu değerlemenin yapılabilmesi ve bir denetim görüşüne ulaşılabilmesi için: . planına uygun şekilde denetim dönemi için çeşitli denetim tekniklerini uygulayarak bir denetim görüşüne ulaşmak için kanıt toplayacaktır. Başka bir bakış açısıyla.1. (Mülkiyet) . işletmenin kontrol riskinin ortaya çıkarılabilmesi ve devamında kanıt toplamak için ne denli detaylı denetimlerin yapılması gerektiğini belirlemektir. b)Fonksiyon Testleri Fonksiyon testleri. kurulu sistemin yeterli olduğu yargısına varılsa dahi. İşlem testlerinin amacı.Bunların fiilen var olduğu. . yılın değişik zamanlarında iç kontrol sistemi incelemeleri sırasında. (Tamlık-Tamamını kapsama) .

• İş akışları ve aktiviteler gözlemlenir.Değişik alt sistemler arasında bağlantıların niteliği. Dolayısıyla zaaf veya yetersizliklerin olduğu denetim alanlarında kontrol riskinin de yüksek olduğu kanısına varılır ve bu riskin azaltılması için denetçi daha ayrıntılı denetim tekniklerine başvurarak. Sayfa 62 / 83 . Yazışmaları inceler.. • Varsa İç denetim ve İç kontrol birimleri ile üst düzey yönetimde görevlilerle ve bizzat iş akışı üzerinde sorumlularla görüşülür. yeni kanıtlar elde etmeye çalışır. • Belirli olay veya İşlemlerin başından sonuna kadar olan sürecin planlandığı gibi yürüyüp yürümediğini ortaya koymak için kontroller yapar. • Denetim planının yapılması aşamasında. 6. Analitik incelemeler. yapının buna uygun olup olmadığı incelenir. • Varsa örgüt şemaları ve yönetmelikler incelenir.1. Kişilerle görüşme yapar. kopukluk olup olmadığı.2. Denetimin rutin. Yaptığı çalışma tamamen denetim alanının türüne veya denetçinin denetimdeki amacına göre değişir. Bir değil birkaç denetim tekniğini birden kullanabilir. • Rapor yazılmadan önce son inceleme aşamasında başarı ile kullanılabilen bir tekniktir. • Denetimin yürütülmesi aşamasında. mali tablolarda yer alan verilerin karşılaştırılması ve aralarındaki ilişkilerin araştırılarak gözden geçirilmesidir. Hatta işlem testleri sırasında olumlu sonuçlar alınmış ve kontrol riski düşük belirlenmiş olabilir. risk ağırlıklı denetime kayma sürecinde analitik incelemelerin değeri de artmaktadır. a)Ayrıntılı İncelemeler Özellikle denetçi riskli gördüğü denetim alanlarında denetim riskini minimuma yükseltebilmek için değişik çalışmalarda bulunur. Denetçi gerekli görürse riski yüksek bulduğu denetim alanında geriden ileriye veya ileriden geriye doğru bütün kayıtları yeniden inceler. Karşılaştırmalı Analiz ve Oran analizleri. Analitik inceleme veya denetim yöntemlerinin muhasebe denetiminde oldukça önemli bir yeri vardır. Bu durumda dahi yıl sonunda özellikle mali tablo kalemlerinde yer alan rakamların doğruluğu bir kez daha test edilmesi gerekir. Çünkü analitik incelemeler adeta bir riskli alanların teşhis aracı gibi fonksiyon icra etmekte. • İç kontrol sistemi İle ilgili yazışmalar varsa incelenir.Eğer düzenlenmiş bir mevzuat varsa. Amacı riskli bulduğu denetim alanında yeterli kanıt toplayabilmektir. . Bu denetim tekniğinin amacı. b)Analitik İncelemeler Analitik incelemeler. şekli hesap denetiminden çıkıp. hangi fonksiyonlarda zaaflar olduğu görülür. Doğrulama Testleri Sistem ve fonksiyon testleri sonucunda hangi fonksiyonların tasarlandığı gibi çalıştığı. denetim görüşü için kanıt toplamak. Analitik İncelemeler değişik şekillerde yerine getirilebilir. işte bu kapsamda yapılan çalışmalara maddi doğruluk testleri denir ve yıl içinde yapılanlara göre daha kapsamlı oldukları için ayrıntılı incelemeler İsmi de verilir. Mantıklılık İncelemesi şeklinde yapılabilir. Mantıklılık Analizi: Hesapların veya doğrudan hesap olmamakla birlikte muhasebe hesaplarına yansıyan bazı İşlemlerin mantıklı olup olmadığının incelenmesidir. Bu incelemeler yapılırken. daha fazla riskli denetim alanlarına daha çabuk bir şekilde dikkat çekmektedir. veriler arasında anlamlı ilişkiler olduğunu doğrulamak ve bunlar arasında doğal kabul edilmeyecek sapmaları bulup ortaya çıkartmaktır.

Olumsuz Mutabakat Mektubu'nda denetlenen müşterinin müşterisine bakiye bildirilir ve bu bakiyede mutabık olunuyor ise. Denetçi denetimini sonlandırma aşamasında. Bakiyesiz Mutabakat Mektubu'nda denetlenen müşterinin müşterisine bakiye bildirilmemekte. h) Analitik incelemeler. denetçiden bazı kalemler ile ilgili olarak doğrulama yapmasını istememesi durumunda. kredi ve mevduat faiz reeskontlarının. amortismanların ve karşılıkların örnekleme yöntemine göre yeniden hesaplama işlemine tabi tutulmasıdır. Özellikleri itibarıyla uygulama aşamasında belirli tespitlerin yapılmasını gerekli kılan işlemlerde güvenilir kanıtlar gözlem yoluyla elde edilir. olumlu ve bakiyesiz doğrulama yöntemleridir. d) Bilgi toplama. Denetim Teknikleri Hesapların detaylı incelenmesinde ve denetim kanıtı toplanmasında kullanılan tekniklere denetim teknikleri ismi verilmektedir. öncelikle böyle bir talep için geçerli bir nedenin olup olmadığı araştırılmalıdır.Esas itibariyle endirekt bir denetim kanıtı olmakla birlikte olağanüstü etkili bir denetim yöntemidir. Bu mektuba birde müşterinin hesap özeti eklenerek gönderilir ise ve müşterinin kayıtlarında yanlışlık varsa bunun kendileri tarafından düzeltilmesi imkan dahiline girer. kendisinin bakiyeyi bildirmesi istenmektedir. belgelerin ve kayıtlarda gösterilen fiziki kıymetlerin gerçekten var olduklarının görülmesi ve varlığı saptanan kıymetlerin denetlenene ait olduğunun resmi belge ve kayıtlarla doğrulanması işlemidir. yeterli denelim kanıtı toplayıp rapor yazılabilir duruma geldiğinde özellikle gelir. belirli faaliyetlerin yürütülmesi sırasında denetçinin hazır bulunmasını ifade eder. Talebin geçerli bir nedeninin bulunmaması durumunda şartlı görüş bildirilir veya gerekçeleri ile birlikte bir görüş oluşturulamayacağı belirtilir. denetlenen dışındaki bir kaynaktan denetlenenin yazılı talebiyle bilgi istenmesi ve bu bilginin doğrudan denetçiye iletilmesi işlemidir. Örneğin Aracı Kurumlarda zaten mevzuat gereği müşterilere her ay sonu bu nitelikte mektup gönderilmektedir. c) Doğrulama (Teyit). Sayfa 63 / 83 . yapılan kayıtların denetçi tarafından doğrulanması işlemidir. denetçinin belirlediği çerçevede. Her bir muhasebe kaydının bir belgeye dayandırılması esastır. e) Kayıt sistemini yeniden İzleme. Özelliği olan bazı denetim alanlarında analitik incelemelerle yetinmeyip ayrıntılı denetim tekniklerini uygulamak meslek sorumluluğu İle doğrudan ilişkili olduğu kadar. Doğrulama Mektubu'nun yazılım şekli açısından üç tür doğrulama mektubuna rastlanmaktadır. örneklemeler yoluyla kaynak belgeler seçilmesi ve bu belgelerden hareketle muhasebe kayıtlarının doğruluğunun araştırılması işlemidir. a) Fiziki inceleme. iç denetçileri de kapsayacak şekilde ilgililerden bilgi alması işlemidir. faaliyetlere ve mali tablolara ilişkin her türlü belgenin içeriğinin ve kayıtlara uygunluğunun ayrıntılı şekilde incelenmesi işlemidir. söz konusu kalemlerin doğrulanması ile ilgili alternatif uygulamalar yapılabilir. Müşterilerin tamamına mutabakat mektubu gönderilmez. f) Yeniden hesaplama. 6. Olumlu Mutabakat Mektubu'nda denetlenen müşterinin müşterisine bakiye bildirilir ve mutlaka bu mektuba yanıt vermesi istenir. Örnekleme yöntemlerine başvurulur. Bakiyede mutabık olunsa da olunmasa da yanıt istenir. Özellikle. Talebin geçerli bir nedeni olduğunun kabul edilmesi halinde. g) Belge incelemesi. b) Gözlem. Denetlenenin. olumsuz. gider ve kar hesaplarını analitik İncelemeye tabi tutar. Yani yanıt beklenmez. Bunlardan Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu tarafından belirlenen denetim teknikleri şunlardır. Bunlar. yanıt vermemesi istenir. Hatta varsa hesap ekstresinin teyit mektubuna eklenmesi istenir.2. denetçinin.

. geneli (ana kütleyi) temsil etmek üzere belirli bir örnek çapı üzerinde çalışmak (örneklem) ve buradan elde edilen bilgileri genelleştirmek şeklinde tanımlanabilir.Eğer denetçi mali tablo kalemlerinin herhangi birinde veya dipnot bilgilerinde bariz bir şüpheli duruma rastlarsa. ya da görüş bildirmekten kaçınacaktır. işletme tarafından sağlanan veya hazırlanan dokümanlara üstünlüğü kabul edilir. yıl içinde iç kontrol sisteminin incelenmesi (işlem testleri) sırasında yapılabileceği gibi. birbirlerini teyit ediyorsa bunlar güvenilir kanıt yerine geçer. bilindiği gibi herhangi bir olayda. denetçi ek denetim çalışmaları ile aradaki uyumsuzluğun nedenini bulmak ve doğru bilgiye ulaşmak zorundadır. 3. 5. Envanter Çalışmalarında Hazır Bulunmak Alacaklarda Mutabakat Hukuki Anlaşmazlıkların ve Davaların Tekrar İncelenmesi Mali Yatırımların Değerlemesi ve Açıklanması Bölümlere Göre Raporlama 6. 6. İstatistiki örnekleme de farklı şekillerde yapılabilir. Kanıtların Yeterliliği ve Örnekleme Örnekleme.Denetim kanıtının elde ediliş şekli bakımından da. Örnekleme yöntemleri. Örnekleme. Başka bir bakış açısı İle denetime konu olacak işlem ve olayların veya herhangi bir hesap bakiyesi içindeki tüm alt hesapların değil de. Kanıtların Yeterliliği ve Birbirine Üstünlüğü Denetçi bir denetim görüşüne ulaşabilmek için her denetim alanında farklı denetim teknikleri uygulayarak denetim kanıtı elde eder. yazılı bir şekilde elde edilen dokümanların ve izahatların sözlü İzahatlara göre üstünlüğü kabul edilir. 1. bunların İçinden seçilmiş belirli sayıda örneğin incelenmesi ve bundan çıkan sonuçların tüm hesabı temsil ettiğinin kabul edilmesidir. Denetçinin daha önceki tecrübelerinin sonucu ölerek örnek seçimi yapılabileceği gibi (iradi örnekleme). . Ancak ağırlıklı olarak yılsonlarında kullanılır. yıl onunda ayrıntılı incelemelerde maddi doğruluk testlerinde de kullanılabilir.3. 4. işletme içinden elde edilen bilgilerin üstünlüğü kabul edilebilir.Doğrudan denetçi tarafından sağlanan bilgi ve dokümanların. tamamen bilimsel esaslara uygun şekilde hiç ön yargıya yer bırakmadan da yapılabilir (istatistiki örnekleme). Aksine farklı kaynaklardan elde edilen bilgiler arasında uyumsuzluk var ise.Ancak denetim bulgularını kaynaklarına göre iç/dış kaynaklardan elde edilenler şeklinde sınıflar isek. 2. Tabiidir ki. değişik şekillerde yapılabilir. Örneğin niteliklere göre örnekleme yapılabileceği gibi. dış kaynaklardan elde edilen bilgilerin (örneğin müşterilerden elde edilen doğrulama) iç kaynaklardan elde edilene üstünlüğü kabul edilir. Bu alanlar ve minimum uygulanması gereken ayrıntılı denetim teknikleri aşağıda kısaca belirlenmektedir. Denetim tekniklerinin birbirlerine bir üstünlüğü söz konusu değildir. bu alanda daha fazla denetim tekniği uygulayarak şüphesini gidermelidir. Eğer bu şüpheyi giderecek yeterli ve uygun kanıt elde edemez ise ya görüsünü şartlı verecek.Eğer değişik kaynaklardan ve değişik şekillerde elde edilen bilgiler. . Ancak iç kontrol sistemi ve muhasebe sistemi çok güvenilir bir imaj veriyor ise.Uluslararası Denetim Standartlarında da(ISA 501) ayrıca belirlenmiş bulunmaktadır. Niteliklere göre örnekleme daha çok İç kontrol Sayfa 64 / 83 . niceliklere göre de örnekleme yapılabilir. İstatistiki örneklemenin iradi örneklemeye üstünlüğü vardır.4. . .

soru anket kağıtları. a) Denetçi görüşlerini kanıtlamak ister b) İç kontrol sisteminin kontrol edilmesine yardımcı olur. nicelik göre örnekleme yılsonlarında hesap bakiyelerinin doğrulanması aşamasında kullanılır. Çalışma Kağıtlarının hazırlanmasındaki Amaçlar Çalışma kâğıtları şu amaçla hazırlanır.İş ve Belge Akış Şemaları . yeni denetim şirketi özellikle önceki denetim raporu olumlu görüşün dışında görüş taşıyor İse. eski denetçinin çalışma kağıtlarını incelemeyi talep edebilir. Denetimin planlama aşamasında yaptığı çalışmalar.5. Denetimde kullanılan çalışma kağıtlarını nitelik bakımından ikiye ayırmak olanaklıdır. Yine denetim şirketinde değişiklik olduğunda. Bunların ekleri (işletmede kullanılan yönetmelikler.Soru Anket Formları . • Şirketin Ana Statüsü • İç Kontrol Sisteminin Tanınması ve Değerlendirmesine İlişkin Çalışmalar . Doğruluk testleri sırasında alınan notlar. ulaştığı sonuçları topluca yazdığı belgelerde yine bir çalışma kağıdı niteliği taşırlar. denetim görüşü oluşturmak amacıyla yeterli kanıt topladığını ve denetimi denetim standartlarına uygun bir şekilde gerçekleştirdiğini kanıtlayabilecek her türlü çalışmasını belgelendirmek zorundadır. Denetim Çalışmalarının Belgelendirilmesi Denetçi denetim çalışmaları sırasında. kendi yorum ve tespitleri) birer çalışma kağıdı örneğidir. Çalışma kağıtlarının gizliliğinin ve güvenliğinin sağlanması zorunludur. Bankacılık Düzenleme ve Denetleme Kurumu. örneğin envanter inceleme kağıtları. Bu belgeler çalışma kağıtları şeklinde olur. kullanılan muhasebe fişi ve bunların da eki belgeler). alıcılara göndertilen doğrulama kağıtlarının tamamı çalışma kağıdı modelidirler. Çalışma kağıtları. c) Savunma aracıdır. denetlenenin yazılı izni olmaksızın üçüncü kişilere verilemez ve açıklanamaz.Örgüt Şemaları . Know-How. Örneğin. 6. örneğin. özellikle iç kontrol sistemini incelemesi sırasında kullandığı araçlar (gözlemleri neticesinde aldığı notlar. Çalışma kağıtlarının mülkiyeti bunları düzenleyen denetim şirketine aittir. yaptığı akış şemaları. Franschising Anlaşmaları • Satıcı veya Alıcılarla yapılan uzun süreli bağlantılara ilişkin sözleşmeler Sayfa 65 / 83 .Bunların değerleme raporları • İmza Sirküleri • Patent.sisteminin incelenmesi sırasında kullanılırken. d) Daha sonra gelecek dönemlere rehber olmak e) Denetim raporunun temelidir. Sermaye Piyasası Kurulu kendi kontrol alanları ile ilgili denetim çalışmalarında bu denetim çalışma kağıtlarını talep edebilirler. genel nitelikteki çalışma kağıtları ve bunların ekleri Daimi Dosya'da yer alır. a) Daimi Dosya Çalışma Kağıtları Her yıl tekrarlanmayan doğrudan denetim alanları ile ilgili olmayan. Bunlar. mahkemeler. Ancak istenildiği durumlarda yetkili mercilere verilebilir.

Denetimin Tamamlanması ve Bulguların Raporlanması Bilgilerin raporlanması temelde iki alt aşamada yürütülür. Esasında genel kabul görmüş muhasebe ilkelerinden tutarlılık ile doğrudan ilgilidir.Öncelikle bulgulara göre geçici rapor kaleme alındıktan sonra müşterinin bilgisine sunulur varsa itirazları alınır.7.1. Genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine veya mevzuata uyum.1. Yönetim Teyit Mektubu Denetim çalışmaları tamamlanmak üzere iken denetçilerin unutmamaları gereken hususlardan birisi de denetime esas olan ve denetim görüşü verilen mali tabloların imzalı örnekleri ile Yönetimin Teyit Mektubu veya Yönetimin Doğrulama (Beyan) Mektubu adı verilen bir belgenin imzalı bir şekilde işletme yetkililerinden alınması gereğidir.7. Çalışma kağıtlarının denetim şirketleri tarafından beş yıl süre ile korunması isteniyor ise de. Eğer işletme yönetimi böyle bir teyit mektubunu veya önemli konularda denetçinin yazılı bilgi verme isteğini reddederse ve bu denetçi tarafından önemli konularla ilgili bulunursa. Raporu okuyanlarda bu denetim raporuna ne denli güvenilebileceği hakkında bilgi sahibi olurlar bu nedenle yıl sonu denetim raporları ile ara dönem raporlarının kapsam bölümü farklılaşır. • Yapılan analitik inceleme tutanakları cari dosyada korunan çalışma kağıtlarıdır. Raporlama Standartları Muhasebe denetiminin sonucunda düzenlenen raporda ne tür bilgilerin yer alacağını ve şeklinin nasıl olacağını belirleyen standartlardır. 6. 6. karşılaştırılabilirlik gibi isimlerle de anılmaktadır.1. Denetçi görevi hangi esasa göre almış ise hem bu mevzuata hem de muhasebe ilkelerine aykırılıkları tespit eder ve açıklar.• Toplu Sözleşmeler b) Cari Çalışma Dosyası Kağıtları Her yıl yenilenen ve denetim dönemine ilişkin olarak düzenlenen belgeler ise cari dosya içinde saklanırlar. örneğin: • Her bir denetim alanında yapılanları veya uygulanan ayrıntılı testlerin belirlendiği çalışma kağıtları.7.6. Eğer farklılık söz konusu ise ve gerekli bilgi verilmemişse raporlama standardına uyulmamış olmaktadır. 6. Sayfa 66 / 83 . Mali tabloların gerek şekil gerekse kapsamını oluşturan değerleme ilkeleri açısından eğer haklı gerekçeler yoksa yıldan yıla farklılıkların olmaması gerektiğini ifade eder. Denetimin amacı veya ne tür bir denetim olduğu Denetim raporunun gerek başlığında gerekse kapsam bölümünde normal bir denetim mi yoksa farklı bir denetim olması nedeniyle normal denetim raporlarından farklı yorumlanması mı gerektiğini açıklar. değişmezlik.1.2.İtirazlarına göre gözden geçirildikten sonra ikinci aşama olan son şekli verilir ve müşteriye süresi içinde teslim edilir.3. 6. on yıl saklanması daha doğru olur. bunların TTK’ndeki tacirin mektupları kapsamında düşünülüp. 6. Bunun sonucunda ya denetim görüşünü şartlı verir ya da olumsuz rapor verir.1. 6.7. • Dönemin geçici ve genel mizanları. denetçi bu durumu denetim görüşü oluşturma yönünde bir kapsam sınırlaması kabul eder.7. Muhasebe politikalarında değişikliklerin bildirilmesi: Standart çoğu kez süreklilik.

Olumlu görüş: Yeterli kanıt toplanmış olduğu ve bu kanıtların topluca değerlemesi sonucunda mali tabloların önemli hatalardan uzak olduğunun görüldüğü durumlarda verilir. . 6. Böyle durumları raporunda belirtmek durumundadır örneğin. Bu görüş için geçerli gerekçeler şunlardır.İşletme yönetiminin gerekli özen ve titizliği göstermemesi kanıt toplamada engelleyici olması. Görüş bildirmekten kaçınma: Yeterli kanıt toplanmasına rağmen bazı nedenlerle görüş oluşturulamaması veya yeterli kanıt toplayamamanın ne denetim firması ne de işletmenin durumundan kaynaklanıyor olması durumunda oluşan görüştür. el değiştirme.Denetim görevinin mali yıl veya denetim dönemi sona erdikten sonra alınmış olması dolayısıyla stok sayılarında bulunma iç kontrol sisteminin etkinliğinin gözleme gibi gerekli zorunlu denetim tekniklerinin yeterli uygulanamaması. Olumsuz görüş: Yeterli kanıt toplandıktan sonra genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine veya denetimde esas alınan mevzuata uyumsuzluğun oldukça önemli boyutlarda olduğu görüldüğünde verilen görüş şeklidir.4.7. Yine kanıt toplama açısından bazı yetersizlikler olsa da bu denetimi tamamı ile güvenilmez hale getirmemektedir. birleşme. . belirsizlikler lehe veya aleyhe açılan tazminat davaları ve benzeri.1. Görüş Bildirme Denetçi mutlaka bir denetim görüşü bildirmek zorundadır.İç kontrol ve özellikle muhasebe sisteminin yeterli olmaması nedeniyle kanıt toplanamaması. Bunun dışında denetlenen firma aldığı tavırla denetçinin denetim kanıtı toplamasında güçlük çıkartıyor ise olumsuz görüş verilir. Şartlı görüş: Yeterli kanıt toplanarak genelde esas alınan muhasebe ilkelerine uyumun görüldüğünde bazı ufak yanlışlıklara rastlansa da bunun mali tablolara tamamı ile güvenilemeyeceği anlamına gelmediğinde verilen görüştür. . Tam açıklama kuralına uyulması: İşletmenin ekonomik ve mali durumunu tam anlamıyla değerleyebilmek için gerekli olduğu halde mali tablolara geçmeyen veya geçirilmesi mümkün olmayan bazı bilgiler varsa bunlar denetim raporunda açıklanır örneğin işletmenin sürekliliğini tehlikeye düşürecek durumlar. toplanılan bilgilerin birbirlerini teyit etmemesi veya güvensiz olması.Yeterli kanıt toplayabilmeyi önleyecek derecede imkansızlıkların ve sınırlamaların olması.Bilanço tarihinden sonra özelleştirme.6.5. .İşletmenin sürekliliği ilkesini tehlikeye sokacak yakın zamanda doğma olasılığı olan önemli belirsizliklerin olması. . Sayfa 67 / 83 .7.1. Önemli aksaklıkların bildirilmesi: Denetçi elinde olmadan yeterli kanıt toplayamadığında denetim görüşünün güvenilirlik derecesi azalır. 6.7. .1. . tasfiyeye karar verilmesi nedeni ile tabloların geçerliliğini yitirmesi.6.Doğal afetler veya sosyal rahatsızlıklar gibi işletmenin elinde olmayan sebepler.

gelir tablosu.Hangi işletmenin.8.Hangi denetim teknikleri uygulayarak denetimin gerçekleştirildiği (Denetimin türü) . muhasebe vb.8.Satışlar .İşletme etkinlikleri * İş programları * Sanayi işletme programları .Toplu bir genel değerlendirme . Raporlama standartları ile kastedilen özet denetim raporudur. nakit akım tablosu. Sonuç (Denetim Görüşü). Denetim Raporunun Niteliği ve Şekli Denetim raporlarına güvenilirliğinde bir sınırı bulunmaktadır.8. denetim vb.Yönetsel yapı değerlendirmesi * Yasalara uyum * yönetim ve örgüt yapısı . Açıklamalar: . 6. buna çoğu kez kısa şekilli denetim raporu da denilmektedir. .çeşitli departmanlar(arge.) . önemli aksaklıklar.Hangi mali tablolar(bilanço. .2.) Sayfa 68 / 83 .Tesis ve gelişme faaliyetleri .Denetçinin sadece görüş bildirmekle sorumlu olduğu ve buna ilişkin yeterli kanıt toplanıp toplanamadığı 6.3. fon akım tablosu.Üretim ve maliyetler ..Tam açıklama ilkesi gereği yapılan açıklamalar. Kapsam: .Alımlar .Stoklar * Kuruluşun sigorta işlmeleri * Bankacılık faaliyetleri . . . bu raporda yer alan hususlar şunlardır.Varsa denetim kanıtı toplamada sınırlamalar.Müşteri firma ile denetim firmasının arasında uygulanacak muhasebe ve mali tablo düzenlenme ilkeleri veya politikaları konusunda görüş ayrılığının olması. 6.8. SMM tablosu) .Varsa genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine veya denetim kapsamındaki ilgili mevzuata aykırılık ve bunun parasal etkisi.Mali tabloları düzenlemenin sorumluluğunun müşteriye ait olduğu .Hangi hesap dönemi .ilgili kurullar(genel yönetim.1. Yılsonu denetimlerinde güvence oldukça yüksek iken ara mali tabloların denetiminde güvence azalmaktadır. 6.

denetim görevini icra edenlere de Yeminli Mali Müşavir(YMM) unvanları uygun bulunmuştur. mesleği icra edenler ve denetleyenler olarak iki temel gruba ayrılmıştır. Tam tasdik hizmetleri. Eğer vergi yasalarına aykırı bir uygulamaya rastlanıyor ise. Temel olarak SMMM'ler imza. 6. Denetim kuruluşunun unvanı.4. Bu yasanın temel fonksiyonu mesleği disiplin altına almak olduğu kadar. Maliye Bakanlığı'nın Vergi idaresindeki yetersizlikleri ve kendi denetim elemanlarının sayısal yetersizliklerini gidermek olarak nitelenebilir.5. Çünkü Maliye Bakanlığı.8. YMM'ler verdikleri tasdik hizmetinin doğruluğundan tabii ki sorumludurlar. Yeminli Mali Müşavirleri Mükellefler ile Vergi İdaresi arasında "Ehil" "Hakem" konumuna oturtarak.9. Serbest Muhasebeci Mali Müşavir. uzun yıllar ziyaa uğratılan vergi ve cezalarının tamamını kapsayacak bir şekilde vergi mükellefi ile birlikte müteselsil sorumluluk şeklinde anlaşılmış ise de. bazı işlemlerde mükellefleri "ihtiyari" olarak Yeminli Mali Müşavirler ile sözleşme yapmaya yönlendirmektedir. bu inceleme sonuçlarına dayanılarak tasdik kapsamına giren konuların ve belgelerin gerçeği yansıtıp. YMM'ler tasdik hizmeti vermektedir.06. Yeminli Mali Müşavirlik yasası 13. yansıtmadığının imza ve mühür kullanmak suretiyle tespiti ve rapora bağlanmasıdır.İşletmenin bütçesi 6. daha sonra Yüksek Mahkemelerin kararları sonucunda Vergi İdaresi tarafından da kabul edilmiş ve kusurlu olunan ölçüye çekilmiştir. Damga Vergisi beyannamelerindeki bilgilerin denetlendiği ve doğruluğu konusunda aykırı bir duruma rastlanmadığı şeklinde bir imza ve tasdik hizmeti olmaktadır. bu tasdik raporunda bildirilerek vergilerin doğru rakamlar üzerinden gerçekleştirilmesi sağlanmaktadır.Denetim çalışmalarının tamamlandığı günün tarihi yazılır. a) b) Katma Değer Vergisi ladesi ve Mahsuplarının Tasdiki Yeniden Değerleme İşlemleri Sayfa 69 / 83 . "Gerçek veya tüzel kişilerin veya bunların teşebbüs ve İşletmelerinin yeminli mali müşavirlerce denetleme ilke ve standartlarına göre uygunluk yönünden İncelenmesi.sorumlu baş denetçinin adı ve imzası.8." Meslek mensuplarının yerine getirdikleri hizmetlerden bir tanesi de mükelleflerin vergi dairelerine verdikleri değişik nitelikteki beyannamelerinin imzalanmasıdır. Yeminli Mali Müşavirlerin verdiği tasdik hizmetinin kapsamı açısından yasal bir sınıflama olmamakla birlikte Tam tasdikler. Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi mükellefleri ile imzalanan "Tasdik Sözleşmesi" kapsamında Vergi Dairelerine karşı vergi mükelleflerinin sadece yıl sonu beyannamelerindeki bilgilerin değil. Tasdik İşlemleri 3568 sayılı Serbest Muhasebeci. Bu yasa ile muhasebe mesleği. şeklinde ikiye ayrılabilir. Yeminli Mali Müşavirlerin en önemli faaliyet konularını teşkil eden Tasdik" işlemleri.Personel durumu . Kurumlar Vergisi ve Gelir Vergisi beyannamelerinin tasdik ve İmzası için Yeminli Mali Müşavirler ile sözleşme yapan mükellefleri çok gerekli görülmeyen durumlarda denetlemeyeceğini açıklayarak adeta mükellefleri tam tasdik sözleşmesi yapmaya zorlamaktadır. bunun bir mütemmimi olan ve yıl İçinde verilen Gelir. Kısmi tasdik kapsamında yürürlükte olan bazı tasdik işlemleri şunlardır.1989 tarih 20194 sayılı Resmi Gazete'de yayınlanmıştır. Düzenlenme yeri ve tarih: . Katma Değer. Bu sorumluluk. aşağıda görüleceği gibi bazı önemli vergisel işlemlerde Yeminli Mail Müşavirleri zorunlu “Tasdik" ile görevlendirmekte. Muhasebecilik mesleğini icra edenlere Serbest Muhasebeci veya Serbest Muhasebeci Mali Müşavir. Kısmi tasdikler.. 6.

satış ve stok miktarının tespiti raporu düzenlenmesi gibi hizmetleri de vermektedirler.Yabancı sermayeli şirketlerde yabancı ortak alacağının sermayeye kaydedilmesinde bu alacağın varlığının ve döviz olarak Türkiye'ye getirildiğinin raporu. .10. Bu ibare ancak YMM ce tasdiki ihtiva eden raporlarda kullanılır. Genel bilgi bölümü: İlgililer belirtilir. 3568 sayılı kanuna göre SMMM lerin denetim raporunda yer alması gereken bölümler şunlardır. bu nedenle yapılan hizmetler Uygunluk Denetimi kapsamına girmektedir.Yıllara Sari İnşaat işleri yapıldığında SSK tarafından İlişiksiz Belgesi verilebilmesi için (SSK Kanunu Tebliğ 5) tespit raporu.Hac kotası tespit raporu. .Radyo ve Televizyon Yayın Kuruluşlarının Reklam Gelirlerinden RTÜK'e pay verilmesi durumunda. Rapor tarihi bölümü. b) Şartlı denetim raporu: Meslek mensubunun denetim sırasında karşılaştığı denetim kapsamındaki sınırlamalar nedeniyle denetimin tam yapılmadığının belirtildiği rapordur. Sayfa 70 / 83 .Kimyevi gübre desteklemesine yönelik üretim. bunun yerine ilgili olan mevzuat hükümlerinin açıkça yazılması zorunludur. Açıklama ve görüş bölümü.c) d) Yeniden Değerleme Fonu'nun Sermayeye Yatırım İndirimi e) Vakıflar ile Bilimsel Araştırma ve Geliştirme Faaliyetinde Bulunan Kurum vb Kuruluşların Vergiden Muaf Tutulabilmesi f) Kurumlar Vergisi Kanunu'nun istisna ve indirimlerinden yararlanma Ayrıca. SMMM Tarafından Düzenlenen Denetim Raporu 3568 sayılı kanuna göre SMMM denetim sonucu şu raporlardan birini düzenler. Meslek mensubunun imzası. . YMM ler.Özel Tüketim Vergisi Kanunu'nun 8 nci maddesi gereği solvent ürünlerinin imalinde tecil ve terkin kapsamında teslim edilmiş maddelerin kullanımıyla imal edilmiş olan malların ihraç edildiği hakkında rapor ve üretim raporu .Bankaların kredi talep eden müşterilerinden hesap durumu istendiğinde (Bank Kanunu 11/1) bilanço. gelir tablosu ve eklerinin tasdiki. Not: SMMM ce düzenlenen raporlar ile YMM ce düzenlenen ve tasdiki ihtiva etmeyen raporlarda ilgili mevzuata uygundur ibaresi kullanılmaz. Yeminli Mail Müşavirlerin verdiği bu hizmetler görüldüğü gibi belirgin olaylara ve vergi yasaları İle ilişkili bulunmakta. . . Kapsam bölümü: Dönemi belirtilen mali tabloların GKGMİ ne göre düzenlenip düzenlenmediği belirtilir. c) Olumsuz rapor: Meslek mensubunun denetim sırasında incelenen yerlerin ve kuruluşların gerçek durumu yansıtmadığı kanaatine varması sonucu düzenlenen rapordur. 6. a) Olumlu rapor: Denetim faaliyetinin bitiminde meslek mensubunun olumlu görüşünü ihtiva eden rapordur. .

Bu nedenle nakit hareketlerinin kapsamına alınabilecek banka. denetim raporunda vereceği görüşe temel olacak denetim kanıtlarını toplarken denetim görüşünün isabetinde şüphesi olmaması için her bir denetim alanında ulaşmak zorunda hissettiği bazı hedefler vardır. Kasa Hesabının Denetimi Kasa Hesabı. alınan / verilen çekler hesaplarıyla birleştirmeden ayrı bir denetim alanı olarak ele alınmaktadır. Bu hedefler “Kanıt Toplamada Hedefler” şeklinde ifade edilmiştir. Denetçi. denetçiler açısından riski oldukça önemli bir denetim alanıdır. 7.1. İmzaların yanında meslek unvanı bağlı olduğu oda ve oda sicil kayıt numarası belirtilir. Kasa hesabının denetiminde de denetçi aşağıdaki hedeflere ulaşmaya çalışır.Tasdik işlemine bağlı olsun olmasın denetim raporlarının denetimden sorumlu meslek mensubunca imzalanması esastır.DENETİM ALANLARI İTİBARIYLA DENETİM FAALİYETLERİ 7. • Kasa hesabında görülen nakit gerçekten var mıdır? (Gerçeklik) • Fiilen mevcut paranın tamamı işletmeye ait midir? (Mülkiyet) • Tüm nakit tahsil ve tediyelerini kapsamakta mıdır? (Tamlık) • Özellikle yabancı para mevcutları varsa doğru değerleme yapılmış mıdır? (Değerleme) • Bilançoda doğru yerde gösterilmiş midir? (Sınıflama) Sayfa 71 / 83 .

Bunlar T. Bu hesapların denetiminin esasları aşağıda açıklanmaya çalışılmaktadır.(Gerçeklik) • Bu hesapların işletmeye ait olması ve bunu serbestçe kullanma yetkisine haiz olunduğu görülmelidir. Denetim planını da bu risk derecesini dikkate alarak yapacaktır. Kasa hesabının yılsonu denetiminde yapılması gereken işlem kasanın sayılması ve bir tutanakla tespit edilmesidir. mevcut durumdan geriye doğru gidilerek tüm kasa girişleri ve çıkışları dikkate alınması sonucunda yıl sonu bakiyesi bulunur ve hesapla karşılaştırılır. Kasa hareketlerinde iç kontrol sisteminin unsurları şunlardır: Kasa gerek personel. Kasa hesabının denetiminde araştırılan konulardan birisi de eğer kasada yabancı paralar (efektifler) varsa bunların nasıl değerleneceğidir. Denetçi sistemin genelde ihtiyaca uygun olup olmadığına ve özellikle kasaya tüm nakit hareketlerinin yansımasına dikkat edecek ve belirli bir kontrol riski belirleyecektir. Denetçiler bu görevlerini yapıyor ve bir tutanakla tespit ediyorlar ise veya denetçiler bunu yapmamakla birlikte işletme üst yönetimi bunu adet haline getirmiş veya bir vezne yönetmeliği ile bunu zorunlu kılmış ise iç kontrol sisteminin sağlam olduğuna denetçi kanaat getirebilir. Kasa hareketlerinin iç kontrol sisteminde bulunması gereken en az unsurların belirlenmesi gerekmektedir. bulunduğu sektöre. Bunlar tabiidir ki. Denetçi bu sayımda hazır bulunur ve tutanağı da imzalar. işletmenin büyüklüğüne.Denetçi bu soruların cevabında kendini tatmin edici bir sonuca ulaşıyor ise görevini kaliteli bir şekilde yerine getirmiş olacaktır. Alınan/Verilen Çekler Hesabının Denetimi Nakit hareketlerinin yoğun bir şekilde izlendiği hesapların başında Banka hesapları gelir. özellikle üst yönetimin kontrol anlayışını değerlendirecektir.2. Bankalar. Türk Ticaret Kanunu’nun 353/3 ncü maddesine göre murakıplarının “3. iş akış şekline göre değişecektir. Eğer sayım yıl sonundan sonraki bir günde yapılmış ise. Bunlardan başka denetçi yasal gereklerin yerine getirilip getirilmediğini.C. 7. • Sadece bankalarda mevcut hesaplar ile alınan ve verilen çekler bilançoda gösterilmelidir. gerekse fiili olarak diğer bölümlerden ayrılmış mı? Buraya giriş ve çıkışlar kontrol altında mıdır? Kasalarda fazla bakiye bırakmadan sık aralıklarla ana kasaya teslimat yaptırılmakta mıdır? Gerekli güvenlik önlemleri alınmış mıdır? Asgari ve azami kasa limitleri belirlenmiş midir? Tüm tahsilatlar ve ödemeler bir belgeye dayanıyor mu? Nakit akımlarında tutanak veya muhasebe fişi kullanıyor mu? Kasa defteri tutulmakta mıdır? Bu kasa defteri bakiyeleri ile fiili kasa mevcudu her iş günü sonunda karşılaştırılıyor ve yetkililerin imzası alınıyor mu? Kasada çift anahtar sistemi kullanılıyor mu? (Şifre kullanımı) Veznedar düzenli bir şekilde izne çıkarılıyor mu? Rotasyona tabi tutuluyor mu? Bunlara benzer soruların sayısı artırılabilir. Yukarıda sayılan hesaplarla ilgili olarak denetçi aşağıdaki hedeflere ulaşmaya çalışır. Üç aydan ziyade ara vermesi caiz olmamak üzere sık sık ve ansızın şirket veznesini teftiş etmek” gibi bir görevleri vardır. (Mülkiyet) Sayfa 72 / 83 . Ancak müşterilerden alınan çekler ve satıcılara verilen çeklerde Banka Hesabı ile çok paralel çalışan hesaplar oldukları için Bankalar Hesabı ile birlikte denetlemeye tabi tutulurlar. Maliye Bakanlığı’nın belirlediği Efektif Kuru ile değerlenirler.

Ana Hesabın alt veya yardımcı hesapları olarak müşterilerin durumu izlenmelidir. senetli / senetsiz ayırımı yapmadan tüm alacak hesaplarının denetiminden hedefler şunlardır: • Alacakların işletmenin geçmişte gösterdiği faaliyetlerin bir sonucu olarak doğduğunun ve hak sahipliğinin işletmeye ait olduğunun saptanması. 9. Sadece mevduat hesabının bakiyesi sorulmaz. (Değerleme) • Bankalardan kazanılan gelirler mutlaka dönemin gelirlerine kaydedilmelidir. 7. Hiçbir şekilde satış ile kayıt etme aynı birimde toplanmamalıdır. Müşterilerle aylık hiç olmazsa üçer aylık dönemler itibariyle hesap ekstrası gönderilerek hesap mutabakatları yapılmalıdır. uygun zamanda bankaya tahsile gönderilmelidir. Her ayın sonunda Müşteriler defter bakiyesi – Ana Hesap bakiyesi – Satış Servisinde tutulan kayıt bakiyeleri birbirleri ile karşılaştırılmalıdır. Vadesi gelmek üzere olan senetler portföyden çıkarılıp. Geciken veya ödemede oldukça önemli aksaklıklar olan müşteriler mutlaka üst yönetim tarafından haberdar edilmelidir. 6. Kredili satış yapan perakende mağazalarında olduğu gibi gecikmesi olan müşterilere hatırlatma mektubu yazılmalıdır. (Sınıflama) Denetçi bu hedeflere ulaşmak için aşağıda belirtilen denetim işlemlerine başvurur. Alacakların bazılarından bu tür hesap ekstraları düzenli geliyor ise. Sayfa 73 / 83 . 1.• Bilançoya geçmeyen hiçbir hesap bakiyesi veya alınan / verilen çek kalmamalıdır.3. bono) bu hesapları tutanlardan bağımsız (vezne veya üçüncü bir görevli) bir şekilde korunmalıdır. (gerçeklik / mülkiyet) • Bilançoda gösterilen alacaklar tutarının tüm alacakları kapsaması. 3. 5. Alacakların Denetimi Ticari / ticari olmayan. kısa / uzun vadeli. • Yabancı para hesapların değerlemesi doğru yapılmalıdır. 7. 8. 4. (Tamlık) Gizli hesaplara mutlaka ulaşılmalıdır. 2. eksik veya fazla bir rakama yer verilmemesi (bütünlük) • Bilançoda genel kabul görmüş muhasebe ilkelerine göre değerleme yapıldığından emin olmak (değerleme) • Bilançoda doğru sınıflama yapıldığından emin olmak (sınıflama) Ticari satışlardan doğan alacaklarla ilgili olarak. bunlar alacakları kaydeden kişiden bağımsız olarak açılmalı ve takip edilmelidir. (Dönemsellik) • Bilanço ve Gelir Tablosu’nda doğru sınıflama ve gösterim yapılmalıdır. a) b) c) Banka Mevduat Hesaplarını denetler Alınan Çekler hesabını denetler Verilen Çekler ve Ödeme Emirleri hesabını denetler Bu hesapların denetimi ile ilgili olarak yılsonlarında bankalara teyit mektubu gönderilir. Müşterilerden alınan teminat senetleri (çek. kredi hesabının varsa teminat olarak verilen senet ve çekler tahsile verilen senetler hakkında bilgi alınır.

Satışlar grup içi şirket sahiplerinin diğer şirketlerine yapılıyor ise ve kredili oluyor ise. • Normal ticari işlemlerden kaynaklanan bono ve poliçeler. ilişkili şirketler ile finansal ilişkilerden doğan alacaklar için yapılan reeskontlar nedeniyle gider yazılan unsurlar vergi matrahından indirilemezler. bunlar için gerekli işlemler zamanında başlatılmalıdır. • Reeskont giderinin indirilebilmesi için borç senetlerine de reeskont gerekir. Ayrılan bu karşılık Kanunen Kabul Edilmeyen Gider niteliğindedir. 14. Bunların alacak tutarı ve teminatları gözden geçirilir. Yine depozito veya teminat gibi nedenlerle doğan alacaklar içinde reeskont hesaplanmaz. Sayfa 74 / 83 . Bu reeskontların vergi yasaları içinde geçerli olması için bilinmesi gereken hususlar şunlardır. Alınan çeklerin veya senetlerin yabancı para üzerinden düzenlenmiş olması reeskont gereğini ortadan kaldırmaz. 11. Alacakların denetimi yılsonlarında oldukça yoğun bir çaba gerektirir. Reeskonta tabi tutulacak alacaklar. Bankalardan tahsil edilemediği için geri dönen çek ve senetlerden üst yönetim. Örneğin ileride teslim edilecek mal veya hizmet satışları için alınan ve portföyde bulunan senetler için reeskont hesaplanması mümkün değildir. Teminat açığı kadar karşılık ayrılır. İşletmenin kazanç sağlamak amacıyla gerçekleştirdiği ve şirketin hasılat hesaplarına intikal eden alacaklar nedeniyle doğan tüm alacak senetleri için reeskont hesaplanır. • Alınan Vadeli Çekler • Beklenen vadesi 3 aydan uzun süreyi bulan senetsiz alacaklardır. Şüpheli durumuna düşen alacaklar için karşılık ayrılması veya tamamen değersiz alacak yazılması işlemlerinde üst yönetimden onay alınmalıdır. Çünkü bu senetler henüz teminat niteliğini taşımaktadırlar. finansman ve satış bölümleri derhal haberdar edilip. a) Şüpheli Alacaklar Karşılığı Ayrılması: Alacaklar içinde şüpheli hale gelmiş olanlar ile gelmemiş olanların birbirlerinden ayrılması gerekir.10. Şüpheli alacaklardan daha sonra yapılan tahsilatlar normal prosedür izlemelidir. b) Senetsiz Alacaklar İçin Teyit Mektubu Gönderilmesi c) Senetli Alacaklara Reeskont Yapılması Alacaklar için gerçekleştirilecek başka bir işlem ise bunların reeskonta tabi tutulmasıdır. Bunlarla ilgili olarak yapılacak işlemler sırasıyla şunlar olabilir. Alacakların aynı nitelikte olmayan borçlardan mahsubu yapılmamalıdır. Vadesi gelmemiş alacaklar içinde karşılık ayrılır. Reeskont içinde bulunulan dönem için gider (geliri azaltıcı bir unsur) gelecek dönem için bir gelir gibi sonuç doğurur. 13. örtülü kazanç doğuracak şekilde transfer fiyatı kullanılmalıdır. Ancak henüz hasılat hesaplarına dönüşmemiş olan işlemler nedeniyle alınmış senetlere reeskont uygulanmaz. • Sadece mal ve hizmet satışından kaynaklanan alacaklar için hesaplanan reeskont giderleri indirilebilir. Ticari amaçların dışında. Üst yönetim haberdar edilmelidir. 12.

Çünkü bunlar da envantere alınacak mallar grubundadırlar. Sayımlar sırasında ayrıca tespit edilecek bir husus. yan ürünler ve konsiyatörlerdeki mallar dahil) envantere dahil edilmiş olunmasından emin olmak. şirketin konsiyatörler de malı olup olmadığıdır.• Vadeli çekler için hesaplanan tutarlarda vergi matrahından indirilemeyeceği için ticari kara eklenerek vergi matrahı bulunacaktır. Sayfa 75 / 83 . İşletme mülkiyetindeki tüm stokların (artık. sayılan malzemelerin sağlam veya kullanmaya müsait olduklarıdır. deşeli. Sayımların kalitesi hakkında bir kanıya sahip olur. çalınma. Stok Hareketlerinin Denetimi Stok hesaplarının denetiminde amaç veya ulaşılması gereken hedefler aşağıdaki şekilde özetlenebilir. • Hammadde. Yani değerlendirilir. çürük mallar bulunmuş ise bunlar için stok değer düşüklüğü karşılığı ayrılır. Bunların maliyet bedellerine uygun şekilde kayıtlara alındığından emin olmak. stok kartlarının kullanılıyor olması. Malzeme. Ayrıca burada tespit edilmesi gereken başka bir hususu da sayılan malların tamamının işletmenin malı olduğu. Mamul ambarlarının fiziken ve personel olarak ayrılması. • Senetsiz alacaklar için hesaplanan reeskont giderlerinin indirilemeyeceği şüphesizdir. İç kontrol sisteminin stoklarla ilgili kısmı özet bir şekilde aşağıdaki gibidir. konsinye mal bulunup bulunmadığıdır. Taha sonra bu listelerin muhasebe bölümünde kuruşlandırılmasına geçilir. Stok hesaplarına girişlerin ve çıkışların gerçek olduklarından emin olmak. 5.4. 2. 7. Denetçide bunu izler. Denetçide örnekleme yöntemi ile bu değerlemelerin doğru yapılıp yapılmadığını inceler. hurda. Denetçinin görevi de stok sayımlarında hazır bulunmak ve sayımın kalitesini kontrol etmektir. İşte burada hangi partiden geldiği ve dolayısıyla gerçek maliyetleri belli olmayan mallar LİFO. Envanterde yer alan stokların genel kabul görmüş muhasebe ilkelerinde ve yasalarda öngörüldüğü şekilde değerlemeye tabi tutulduğundan emin olmak. Satılan Malın Maliyeti hesaplarına verildiğinin görülmesi. Hareketli ortalama yönetimlerinden birisi ile değerlemeye tabi tutulur. kullanılmaz veya değerlendirilmeyecek durumda olanlar sağlam olanlardan ayrılır. çürük. Stokların denetiminde en önemli konu dönem sonu stoklarının doğru sayılması ve değerlemenin sağlanmasıdır. 1. Eğer sayım sırasında bozuk. yatık. Yıl içinde tükenen veya satılan stok kalemlerinin tam olarak Üretim Maliyeti. 3. deşe. Başka araştırılacak bir konu ise. Ağırlıklı ortalama. buralara girişi ve çıkışların kontrol altına alınması. • Ambara malzeme girişlerinin ve çıkışlarının mutlaka belge ile yapılması. bozulma veya yanlış kayıtları zamanında tespit edilmesi • Depo ve ambarlardaki kayıtlar ile muhasebe de tutulan kayıtların karşılaştırılması Denetçi stoklar ve bu kapsamda satın almaları incelerken bunların maliyet bedeli ile kayda alındığını da görmek zorundadır. Hem Vergi Yasalarına göre hem Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkelerine göre stoklar en az yılda bir kez sayılmak zorundadır. Mamul / Yarı mamul Maliyeti. • Stok kartları ile fiili mevcut yılsonlarına kalmadan sık aralıklarla karşılaştırarak. FİFO. 4. Sayımlar daha sonra tutanak altına alınır ve imzalanır.

dolayısıyla mevcut iç kontrol sisteminin yeterli ve fonksiyonel olup olmadığı hakkında yargıya varmak. kasa/banka hesabıyla karşılıklı olarak doğru yapılıp yapılmadığı. Yabancı para cinsinden alınan avansların bilanço gününde değerlenmesinin yapılıp yapılmadığı. Daha sonra yeniden değerleme ve amortisman hesaplamalarına geçirilir. gerekse kullanılması sırasında iyi korunup korunmadığını tespit. Duran Varlıkların Denetimi Bu hesapların denetiminde ulaşılacak hedefler şunlardır. 4. Yıl sonlarında ise şunlar araştırma konusu yapılır. Gerek satın alınması. e) Malin teslim alınması ya da hizmetin ifası sonrasında eğer varsa avans fazlası tutarın alacak hesaplarına intikal ettirilip ettirilmediği Verilen sipariş avansları hesabı işletmenin mal ve hizmeti teslim almadan önce verdiği değerlerin izlendiği hesaptır. 1. kalan amortisman süresi içinde de faydalı olacaklarının tespiti ve geri kazanıla bilir değerlerin defter değerinin altında kalmadığı tespit etmek. 2. Alınan – Verilen Sipariş Avanslarının Denetimi Alınan Sipariş Avansları. a) Sipariş verilişine ilişkin kayıtların. b) c) Alınan avansların takip edildiği hesabın Ticari Borçlar grubunda yer almaması gerektiği. d) Malın teslim alındığı veya hizmetin ifa edildiği dönemde Alınan Sipariş Avansları hesabının borcu karşılığı gelir/satış hesaplarının alacalandırılıp alacalandırmadığı.7. Yine sayım sırasında bunların sağlamlıkları. 3. izlendiği hesaplardır. İşletmenin mülkiyetinde olan veya henüz mülkiyetinde olmakla birlikte sözleşmeleri gereğince bilerli bir süre geçince ve koşullar gerçekleşince işletmenin mülkiyetine geçecek olan (leasing ile iktisap edilecekleri). işletmenin gelecekle teslim edeceği mal veya hizmetler için önceden alınan değerlerin. özelliklerini koruyup korumadıkları araştırılır.6. kasa/banka hesabıyla karşılıklı olarak doğru yapılıp yapılmadığı b) c) Verilen avansların takip edildiği hesabın Ticari borçlar grubunda yer almaması gerektiği Yabancı para cinsi ile verilen avansların bilanço gününde değerlemesinin yapılıp yapılmadığı d) Malın teslim alındığı veya hizmetin ifa edildiği dönemde Verilen Sipariş Avansları hesabının alacağı karşılığı gider/emtia hesaplarının borçlandırılması gerektiği e) Malın teslim alınması veya hizmetin ifası sonrasında eğer varsa avans fazlası tutarın alacak hesaplarına intikal ettirilip ettirilmediği 7. Duran Varlıkların sayılabilenleri sayılır. Alınan Sipariş Avansları Hesabının denetimde önem ve arz eden hususlar şu şekilde sayılabilir. Bunların kullanılabilir olduğunu. a) Sipariş alınışına ilişkin kayıtların. Verilen sipariş avanslarının denetiminde önem arz eden hususlar şunlardır. Satın alma sırasında ve yıl sonlarında Genel Kabul Görmüş Muhasebe İlkelerine uygun kayıt ve değerlemesinin doğruluğunu görmek Denetim görevi alındıktan sonra ilk yapılacak çalışma maddi duran varlıklarla ilgili iç kontrol sistemini incelemektedir.5. kullandığı için fayda sağlayan ve izleyen yıllarda da faydalanılacak tüm fiziki varlıkların tespit etmek. Sayfa 76 / 83 .

Gayrimenkul Satış Karları gibi varlıkların satışında doğan hesapların doğruluğu kontrol edilir. Teyit aynı senetsiz alacaklar için uygulanan prosedüre uygun şekilde yerine getirilir. İşletmenin genellikle kendilerini olduğundan daha iyi gösterme eğiliminde oldukları kabul edilmektedir. Bu hesapların denetiminde. 7. Mali Borçların ve Finansman Giderlerinin Denetimi Mali borçların ve finansman giderlerinin denetiminde ulaşılması gereken hedefler şunlardır. Ticari Borçların Denetimi Ticari Borçlar çoğu işletmede özellikle üretim ve perakende satış yapan işlerde oldukça ağırlığı olan bir bilanço kalemidir. Bunu sağlayacak şekilde denetim teknikleri uygulanarak denetim kanıtı elde edilir. Bu nedenle denetçiler borçların abartılı olmasından çok kayda geçmeyen borçların olabileceği varsayımdan hareket ederler ve denetimlerini buna göre planlarlar. Bunun en iyi tespit yöntemi ise satıcılara Mutabakat ve Teyit Mektubu gönderilmesidir. Muhasebede her bir kredi için kredinin niteliğine uygun bir yardımcı hesap açılmalı ve dikkatli bir şekilde takip edilmelidir. • Bu borçların işletmenin faaliyetleri kapsamında doğduğunun anlaşılması. harç ve fonların izlendiği hesaptır. • Finansman giderlerinin yıl içinde kullanılan kaynakların toplam maliyetini yansıttığı. kısa / uzun vadeli ayırımı yapılmaksızın. • Borçların bilançoda itfa değerleri ile değerlendirildiği dolayısıyla doğru değerleme yapıldığı konularda bir görüş oluşturulacak denetim kanıtı toplamaktır. Senetli borçlar ile vadesi 3 ayı geçen borçlar için reeskont yapılması unutulmamalıdır. Yılsonunda yapılacak maddi doğruluk testlerinin hedefi kayıtlarda gösterilen borçların doğru ve tamamını kapsayıp kapsamadığıdır. işletmenin ekonomik faaliyetlerde bulunması sonucu ilgili mevzuat uyarınca mükellef veya sorumlu sıfatıyla işletmenin kendisine. doğru hesap dönemi kesimi yapılarak dönemselliğin sağlandığı. • Borçların doğru değerlendiğinden emin olmak için denetim planlanır.9. Bu amaçla denetçi öncelikle yapılan yeniden değerleme çalışmalarını tekrar hesapları ile karşılaştırır. 7. personeline ve üçüncü kişilere ilişkin olarak ödenmesi gereken vergi. Maliyet Artış Fonu. Sayfa 77 / 83 .Duran Varlıkla ilgili en önemli konu yeniden değerleme işlemlerinin doğru gerçekleştirilmesi ve amortisman giderlerinin doğru hesaplanmış olmasıdır. Bu nedenle varlıkları ya miktar olarak ya da değer olarak fazla gösterme eğilimdedirler. Bu hesapları tekrarlarken aynı zamanda yapılan işlemin mevzuata uygun olup olmadığına bakar. vadeli / vadesiz. • Bunların tutarlarının gerçek olduğu yani eksik veya fazla gösterimde bulunulmadığı.7. • Tüm borçların hesaba alınması dolayısıyla bilanço dışı borç kalmamış olması. Ayrıca dönem içinde çıkacaklar veya duran varlık satışları varsa bunların kaydının doğru yapılıp yapılmadığı kontrol edilir. resim. • Bilançoda gösterilen mali borçların tamamen işletmenin faaliyetlerinden kaynaklandığını. Ancak bazı işletmelerin aynı sonucu doğuracak şekilde borçlarının bazılarını hesaplara ve bilançolara almamak eğilimi göstermeleri de beklenir. 7.8. Vergi Hesaplarının Denetimi Bu hesaplardan en önemlisi 360 – Ödenecek Vergi ve Fonlar Hesabı.

• Öz sermaye hesaplarının bilançoda uygun şekilde sınıflandığı. bedelsiz) yapılmış ise. Bu konuda yapılacak Analitik İncelemeler. Ayrıca mevzuatı diğer denetim alanlarına göre daha iyi düzenlenmiştir. Gelir Tablosu’nda belirlenen formata uygun şekilde. Yine bunları. Gelir hesaplarında diğer bilanço kalemleri gibi önemli değerleme sorunları ile karşılaşılmaz.Bu hesap vergi. Ayrıca. • Ana Faaliyet Gelirleri. Bu hesapların denetiminde aşağıdaki hususlar denetimin hedefini teşkil eder. • Brüt Kar Marjı Analizi • Miktar Dengesi ve Randıman Analizleri Şeklinde isimlendirilir. resim. 7. harçların tahakkuk ettirilmesini gerektiren olaylar ve işlemler ortaya çıktıkça alacaklanmakta.11. Hesaplar yoğun olmasa bile. • Yan Faaliyetler Gelirleri (Diğer Olağan Faaliyetlerden Gelirler ve Karlar). • Gelirlerin Gelir – Gider Tablosu’nda tam açıklama. • Eğer dönem içinde sermaye artırımı (bedelli. Sermaye Hesaplarının Denetimi Sermaye hesapları çok az çalışan hesap grubu olmakla birlikte. • Dönem içinde dağıtılan kar paylarının mevzuata uygun bir şekilde ve gerçekten hak sahiplerine yapılıp yapılmadığının ve bu arada vergisel sorumlulukların yerine getirilip getirilmediğinin tespit edilmesi.10. Sayfa 78 / 83 . bir yıldan daha uzun süreli olarak ertelenen veya takside bağlanan vergi borçları. hataların da yoğun yaşandığı bir denetim alanıdır. bu hesaptan çıkarılarak “438 – Kamuya Olan Ertelenmiş veya Taksitlendirilmiş Borçlar” hesabına aktarılması gerektiğinden bu işlemin yapılıp yapılmadığı kontrol edilmelidir. • Ayrılması gereken yedeklerin doğru hesaplanıp hesaplanmadığının tespiti. yani hangi hesap dönemine ilişkin oldukları konusunda bazen sorun doğabilir. İşletmelerin en önemli kaynağı olan satış gelirleri tüm denetçiler için önemli bir risk alanını oluşturmaktadır. • Tüm gelirlerin hiç eksiksiz olarak (tam) ve dönemsellik ilkesine uygun bir şekilde kavranması. Ancak bunların ne zaman doğdukları. 7. ödemeler yapıldıkça borçlandığından bu işlemlerin takibi ve vergi hesaplarının doğru yapılıp yapılmadığı denetimde en önemli husustur. bunun yasalara ve özellikle SPK Mevzuatına uygun yapılıp yapılmadığının tespit edilmesi. Çoğu kez denetim (özellikle vergi denetimi) bu amaçla yapılmaktadır. Çünkü bazı satış gelirlerinin kayıt dışı kalması olasılığı vardır. tutarları oldukça yüksektir. özün önceliği ilkeleri de dikkate alınarak doğru sınıflaması. • Arızi Gelir ve Karlar (Olağanüstü Gelir ve Karlar) Ayırımına uygun şekilde raporlamakta bazen sorun olabilir. . Satışlar ve Diğer Gelirlerin Denetimi Tüm işletmelerin ulaşmak zorunda oldukları karın iki bileşeninden biri olan gelirlerin denetiminin nihai hedefleri aşağıdaki gibi özetlenebilir.

Her iki gider türü için de dikkate alınması gereken noktaları şu şekilde sıralayabiliriz. f) Alınan hizmet / servis gerçekten alınmıştır. banka / kasa defterine veya diğer ilgili onaylı kaynaklara dayandırılmıştır. h) Geçerli bütün iade iskonto vb. c) Masraflar doğru hesaplara kaydedilmiştir. yani masraflar işin mahiyetine uygundur.12. Bunlar. Sayfa 79 / 83 . talepler için iade faturası yada fişi düzenlenmiştir. g) Aynı belgenin birden fazla defa kaydedilip edilmediği ve faturaların fiyat. Şirketin ihtiyacı olmayan mal veya hizmet alımı dolayısıyla gideler şişirilmemiştir. iskonto. aritmetik ve miktar bakımından doğru olup olmadığı kontrol edilmiştir. d) Defteri kebir veya ilgili muavin defterindeki kayıtlar satın alma kayıtlarına.7. ticari anlamda gider mahiyeti taşıyan masraflara ilişkin denetim ve vergisel açıdan gider olarak kabul edilmeyen ödemelerdir. e) Hesaplarda aktarma ve aritmetik hatalar kontrol edilmiştir. Dönem Giderlerinin Denetimi Dönem giderlerinin denetimini iki ayrı alt başlık altında irdeleyebiliriz. belgesi işletme adınadır ve dönemsellik ilkesine uygundur. b) Kaydedilen masrafların gerçekliği. a) Bütün masrafların kaydedilmiş. Muavin defter ve defteri kebirde satın almalar ve masrafların kaydı için uygun hesaplar açılmış ve kaydedilen işlemler kaydedilen hesabın mahiyetine uygundur. bu masraflardan aktifleştirilmesi gerekenler aktifleştirilmiştir.

8. Başlangıçta siyasal iktidarları denetlemek. kullanma ve denetlemenin bir mali olay olarak ayrı ele alınması gerektiğine ulaşılmıştır. Bunlardan birisi denetimi yapan açısından sınıflandırmadır ve üç başlık altında toplanabilir. Divan-ı Muhasebat gibi kurumlar oluşturulmuştur. tüzük.Yasama Denetimi .Denetlenen kurum yönetimince alınan kararların uygulanabilirliği ve uygulama denetimi. Sayıştay o dönemden günümüze değişerek gelen kurumlardır. Tarihsel süreç içinde M. 8. Bu dönem devlet gelir ve giderleri incelenmeye başlanmış.İç denetim ve iç kontrol fonksiyonlarının denetimi. Yasama Denetimi: Devlet.Dünya Savaşı sonrası kamu denetiminde büyük ve hızlı bir değişim gözlemlenmiştir.Yargı Denetimi 8. uluslar arası antlaşmaların.1. Genel kabul görmüş kamu denetim standartları kapsamında şunlar özetlenebilir: . kendi aralarında . .1.Kurumların işlemlerinin. devletin kurumsallaşması çalışmaları kapsamında Meclis-i Muhasebe. . .Ö.Yönetsel Denetim . Kamu Denetiminin Sınıflandırılması Kamu denetimi çeşitli yönlerden sınıflandırılabilir. yetkilerini sınırlandırmak amacıyla ortaya çıkan parlamento daha sonraları bu denetleme işinin bir uzmanlık dalı olduğu düşüncesine ulaşılmış bütçe yapma. kayıtlarının incelenmesi ve değerlendirilmesi.iletişimi ve etkileşimi olan kurumlara ilişkin tüm yasaların.Kurumların mali tablolarının incelenmesi. Muhasebat Genel Müdürlüğü. Osmanlı İmparatorluğunda kamu denetiminin özellikle tanzimat sonrası hız kazandığı görülmektedir. yönetmelikler) ölçütler uyarınca gözlemlenmesi. yönetimi altında bulunan. meclis Sayfa 80 / 83 . . her türlü yürütme alanını belirleyen meclis araştırmalarının. 3000 yıllarına kadar inilebilen kamu denetiminde esas gelişmeler demokrasi fikrinin gelişmesiyle hız kazanmıştır. sorgulanması ve elde edilen bulguların bu ölçütler kapsamında değerlendirme sürecine denir.Denetim sonuçlarının raporlanmasıdır. Özellikle II. .1.KAMUDA DENETİM Bir kurumun önceden belirlenmiş ( kanun.

1.Adli Yargı Organları . vesikaları muhafaza ve ibraz etmek mecburiyetinde olan gerçek ve tüzel kişiler vergi incelemesine tabidir” ifadesini kullanmaktadır. Yüksek Denetleme Kurulu vb.2. faaliyette bulunurlar. Bölgesel ( yerel ) denetim yetkisine sahip olanlar. 8.İdari Yargı Organları .M. işlemlerin denetimini T.2. Vergi Kanunları Açısından Denetim Kurumları Vergi kanunları açısından denetim ifadesi akla ilk olarak vergi incelemesini getirir.2. gelirler kontrolörleri ve stajyerleri olarak gösterilebilir.2. Vergi incelemesi Türkiye genelinde denetim yapma yetkisine sahip olanlar ve bölgesel vergi denetimi yapma yetkisine sahip olan birimler olarak iki başlık altında incelenebilir. 8.K özellikle şirketler konusunda hükümler içermektedir. mad.Sayıştay 8. Bankalar Kanunu Yönünden Denetim Kurumları Bankalar Kanunu 25.Anayasa Mahkemesi .1.B.soruşturmalarının gensoru vb. 8.3. Yönetsel Denetim: Yürütme organı tarafından oluşturulan yasa .2. Bu amaçla VUK’ nun 137. maliye müfettişleri ve muavinleri. defterdarlar. Türkiye genelinde denetim yetkisine sahip olanlar. evrak .M tarafından gerçekleştirilir.Askeri Mahkemeler . mad. Yargı Denetimi: Yargı denetimine şu isimler altında toplayabiliriz: . sayılmışlardır. T. Bankalar Kanununun 27. tüzük ve yönetmelikler kapsamında devletin denetim faaliyetinde bulunan kuruluşlarının yapmış olduğu denetimlerdir. vergi denetmen yardımcısı ve vergi dairesi müdürleri gösterilebilir. Denetim Kurumları ve Bağlı Oldukları Yasalar 8. İhracat işlemleri kapsamında KDV ile ilgili olarak yeminli mali müşavirlere inceleme yetkisi verilmiş olup ayrıca VUK’nun 74 ve75. en az iki kişiden oluşan banka denetçileri bankacılıkta zorunlu bir organ olarak belirlemiştir. Sayfa 81 / 83 . Ayrıca Sayıştay vb kuruluşlarda yasama denetimi kapsamında görev yapan kuruluşlardır. hesap uzmanları kurulu. Denetçilerin özellikleri ve görevleri hakkında bilgiler verilmektedir. vergi denetmenleri. Denetçi sayısının üst sınırı ise TTK’nınca beş kişi olarak sınırlandırılmıştır. Vergi incelemesinin amacını da VUK’nun 134. md.T. Anonim ve Limited şirketlerde belirli sayılardan oluşan denetleme kurulları açıklanmıştır. 8.T. göre takdir komisyonlarına da inceleme yetkisi tanınmıştır. göre bankaların denetim işlemlerinin düzenli olmasını sağlamak üzere yeteri kadar müfettişin bankalar tarafından çalıştırılması zorunludur.1. Vergi incelemesi ifadesi söz konusu olunca bunu yapmaya yetkili olan kurum ve kişiler VUK’nun 135. md.K Açısından Denetim Kurumları T.3.2. mad. md . “ ödenmesi gereken vergilerin doğruluğunu araştırmak. tespit etmek ve sağlamak” olarak ifade eder. vergi incelemesine tabi olan kişiler için “ bu kanun ve diğer kanunlara göre defter ve hesap tutmak. Bu denetimleri yapan kurumlar teftiş veya denetim kurulları şeklindeki adlarla kurulan Devlet Denetleme Kurulu.

işleri yapmak. Dolayısıyla da denetim kurumlarının çeşit ve sayıları artmaktadır.6.zarar cetvelleri banka denetçileri tarafından imzalanarak ilgili yerlere sunulur. kapsamlarına ve denetim yapan birimlere göre sınıflamaya tabi tutabiliriz. SPK Açısından Denetim Sermaye Piyasası Kanunun 45.2.lerini düzenlemek. . denetimini yapmak üzere bankacılık üst denetleme kurulu kurulmuştur. . finans. Türk Kamu Denetim Kurumları Türkiye de kamu denetimi çok geniş bir alanda ve çok farklı yönlerde işlemektedir.Sayıştay . denetim yapmak. gerekli tutanakların incelenmesini bu işlemlerin ve hesapların kanunlara işletme amaç ve ilkelerine uygunluğunu denetlemeye SPK uzmanları ve Bağımsız denetçiler yetkilidir şeklinde açıklanmaktadır.Sigorta şirketlerinde denetim yapan Ticaret Bakanlığı Sigorta Murakabe Kurulu . bilirkişilik vb.Yukarıda açıklanan konulardaki belgelere dayanarak inceleme. SPK mevzuatı açısından denetlemeler. kar-zarar tablosunu ve beyannameleri ile değer belgeleri düzenlemek vb. .4.2.Genel kabul görmüş muhasebe prensipleri ve ilgili mevzuat hükümleri gereğince işletmelerin defterlerini tutmak. muhasebe. Denetim yapan kamu kurumlarını en üstten sıralamak gerekirse. mad göre banka bilançoları kar. Serbest Muhasebeci Mali Müşavir ve Yeminli Mali Müşavir Kanunu gereğince. 8.Muhasebe sistemlerini kurmak. rapor vb. tahkim.Başbakanlık Yüksek Denetleme Kurulu olarak ifade edilebilir. .Bankalar Kanununun 54. gerektiğinde bilgi ve belge istenmesini. 3568 Sayılı Kanun Açısından Denetim Kurumları 13 Haziran 1989 Tarih ve 20194 Sayılı Resmi Gazetede yayınlanarak yürürlüğe giren Serbest Muhasebeci.2. kişi. Kamu denetim kurumlarını amaçlarına. 8. tahlil. mali mevzuat ve bunların uygulamaları ile ilgili işlerini düzenlemek veya bu konularda müşavirlik yapmak .Kurul denetçilerince yapılan denetlemeler. kurum ve kuruluşların denetlenmesini.Muhasebe işlemlerinin vergi mevzuatına uygunluğunun denetimini yapan Maliye Bakanlığı Teftiş Kurulu. işler yapmaktır.Kooperatiflerin denetimini yapan Ticaret Bakanlığı Kooperatifler Teftiş Kurulu . Kamu ve özel işletmelerin denetimini yapan kurum ve kuruluşları da şöyle sıralayabiliriz. 1999 yılında Türkiye de faaliyette bulunan tüm bankaların koordinasyonunu sağlamak. mad SPK kapsamına giren ortaklık .Sermaye şirketlerinde denetim yapan Ticaret Bakanlığı Teftiş Kururlu .Devlet Denetleme Kurulu . işletmecilik. bilanço. . mali tablo ve beyannamelerle ilgili konularda yazılı görüş vermek.5. 8. . Hesap Uzmanları Kurulu. Gelirler Kontrolörleri ve Vergi Denetmenleri .Bankaların denetimin yapan Hazine Müsteşarlığı Bankalar Yeminli Murakıplar Kurulu Sayfa 82 / 83 . geliştirmek.Bağımsız dış denetim kurumlarınca yapılan denetlemeler Olarak iki şekilde incelenebilir.

Türkiye de bağımsız dış denetçi faaliyetleri.SPK çerçevesinde bağımsız dış denetim.Bankacılık üst denetleme kurulu . Sayfa 83 / 83 .Bankalarla ilgili mevzuat çerçevesinde bağımsız dış denetim olmak üzere 3 alanda toplayabiliriz. . .İşletmelerin sosyal sigorta işlemlerinin ve bildirimlerinin doğruluğunu inceleyen SSK Teftiş Kurulu Kamu denetiminin yanında 1987 yılından sonra bağımsız denetçilerden de yararlanılmaya başlanılmıştır.3568 sayılı kanun çerçevesinde bağımsız dış denetim. ..

talepler için iade faturas yada fi i düzenlenmi tir. Sayfa 84 / 88 .g) Ayn belgenin birden fazla defa kaydedilip edilmedi i ve faturalar n fiyat. iskonto. aritmetik ve miktar bak m ndan do ru olup olmad kontrol edilmi tir. h) Geçerli bütün iade iskonto vb.

ç denetim ve iç kontrol fonksiyonlar n n denetimi.1. Genel kabul görmü kamu denetim standartlar kapsam nda unlar özetlenebilir: . . yönetimi alt nda bulunan. . Bunlardan birisi denetimi yapan aç s ndan s n fland rmad r ve üç ba l k alt nda toplanabilir. Yarg Denetimi: Yarg denetimine u isimler alt nda toplayabiliriz: Sayfa 85 / 88 .8.KAMUDA DENET M Bir kurumun önceden belirlenmi ( kanun. Osmanl mparatorlu unda kamu denetiminin özellikle tanzimat sonras h z kazand görülmektedir. sorgulanmas ve elde edilen bulgular n bu ölçütler kapsam nda de erlendirme sürecine denir.Denetim sonuçlar n n raporlanmas d r. meclis soru turmalar n n gensoru vb. tüzük ve yönetmelikler kapsam nda devletin denetim faaliyetinde bulunan kurulu lar n n yapm oldu u denetimlerdir. 8. kendi aralar nda .1. Yüksek Denetleme Kurulu vb.1. Ayr ca Say tay vb kurulu larda yasama denetimi kapsam nda görev yapan kurulu lard r. 3000 y llar na kadar inilebilen kamu denetiminde esas geli meler demokrasi fikrinin geli mesiyle h z kazanm t r. yönetmelikler) ölçütler uyar nca gözlemlenmesi. uluslar aras antla malar n. her türlü yürütme alan n belirleyen meclis ara t rmalar n n. Tarihsel süreç içinde M. Kamu Denetiminin S n fland r lmas Kamu denetimi çe itli yönlerden s n fland r labilir. Yasama Denetimi: Devlet. . Yönetsel Denetim: Yürütme organ taraf ndan olu turulan yasa .Ö.Dünya Sava sonras kamu denetiminde büyük ve h zl bir de i im gözlemlenmi tir.Kurumlar n mali tablolar n n incelenmesi. faaliyette bulunurlar. Özellikle II. Bu dönem devlet gelir ve giderleri incelenmeye ba lanm .Yasama Denetimi .Yönetsel Denetim . kullanma ve denetlemenin bir mali olay olarak ayr ele al nmas gerekti ine ula lm t r. i lemlerin denetimini T. devletin kurumsalla mas çal malar kapsam nda Meclis-i Muhasebe. Ba lang çta siyasal iktidarlar denetlemek.Muhasebat gibi kurumlar olu turulmu tur.1. Bu denetimleri yapan kurumlar tefti veya denetim kurullar eklindeki adlarla kurulan Devlet Denetleme Kurulu.M taraf ndan gerçekle tirilir. tüzük. .Yarg Denetimi 8.2. yetkilerini s n rland rmak amac yla ortaya ç kan parlamento daha sonralar bu denetleme i inin bir uzmanl k dal oldu u dü üncesine ula lm bütçe yapma. Say tay o dönemden günümüze de i erek gelen kurumlard r.M.1. Muhasebat Genel Müdürlü ü.3. 8. 8.Denetlenen kurum yönetimince al nan kararlar n uygulanabilirli i ve uygulama denetimi.B.Kurumlar n i lemlerinin. . Divan. kay tlar n n incelenmesi ve de erlendirilmesi.ileti imi ve etkile imi olan kurumlara ili kin tüm yasalar n.

Anayasa Mahkemesi . vergi incelemesine tabi olan ki iler için ³ bu kanun ve di er kanunlara göre defter ve hesap tutmak.zarar cetvelleri banka denetçileri taraf ndan imzalanarak ilgili yerlere sunulur. Bankalar Kanununun 27. denetimini yapmak üzere bankac l k üst denetleme kurulu kurulmu tur. vesikalar muhafaza ve ibraz etmek mecburiyetinde olan gerçek ve tüzel ki iler vergi incelemesine tabidir´ ifadesini kullanmaktad r.Askeri Mahkemeler .1. Sayfa 86 / 88 . ³ ödenmesi gereken vergilerin do rulu unu ara t rmak. mad göre banka bilançolar kar. mad. vergi denetmen yard mc s ve vergi dairesi müdürleri gösterilebilir.2.2. evrak . hesap uzmanlar kurulu. 1999 y l nda Türkiye de faaliyette bulunan tüm bankalar n koordinasyonunu sa lamak. T. gelirler kontrolörleri ve stajyerleri olarak gösterilebilir. Bankalar Kanunu Yönünden Denetim Kurumlar Bankalar Kanunu 25. Türkiye genelinde denetim yetkisine sahip olanlar.Say tay 8. Vergi incelemesi Türkiye genelinde denetim yapma yetkisine sahip olanlar ve bölgesel vergi denetimi yapma yetkisine sahip olan birimler olarak iki ba l k alt nda incelenebilir. Vergi incelemesi ifadesi söz konusu olunca bunu yapmaya yetkili olan kurum ve ki iler VUK¶nun 135. göre takdir komisyonlar na da inceleme yetkisi tan nm t r. Denetçi say s n n üst s n r ise TTK¶n nca be ki i olarak s n rland r lm t r. göre bankalar n denetim i lemlerinin düzenli olmas n sa lamak üzere yeteri kadar müfetti in bankalar taraf ndan çal t r lmas zorunludur. hracat i lemleri kapsam nda KDV ile ilgili olarak yeminli mali mü avirlere inceleme yetkisi verilmi olup ayr ca VUK¶nun 74 ve75.K Aç s ndan Denetim Kurumlar T.dari Yarg Organlar . Anonim ve Limited irketlerde belirli say lardan olu an denetleme kurullar aç klanm t r. Bölgesel ( yerel ) denetim yetkisine sahip olanlar. md. 8.2. Bu amaçla VUK¶ nun 137.T.3. mad.2. 8. defterdarlar. md.. Bankalar Kanununun 54. Vergi incelemesinin amac n da VUK¶nun 134. vergi denetmenleri. en az iki ki iden olu an banka denetçileri bankac l kta zorunlu bir organ olarak belirlemi tir. Denetim Kurumlar ve Ba l Olduklar Yasalar 8. maliye müfetti leri ve muavinleri.T. Denetçilerin özellikleri ve görevleri hakk nda bilgiler verilmektedir.Adli Yarg Organlar .K özellikle irketler konusunda hükümler içermektedir. say lm lard r. tespit etmek ve sa lamak´ olarak ifade eder. md .2. mad. Vergi Kanunlar Aç s ndan Denetim Kurumlar Vergi kanunlar aç s ndan denetim ifadesi akla ilk olarak vergi incelemesini getirir.

ki i. Türk Kamu Denetim Kurumlar Türkiye de kamu denetimi çok geni bir alanda ve çok farkl yönlerde i lemektedir.6. 8.5. kurum ve kurulu lar n denetlenmesini.Kooperatiflerin denetimini yapan Ticaret Bakanl Tefti Kururlu Sigorta Murakabe Kurulu Kooperatifler Tefti Kurulu .Muhasebe sistemlerini kurmak.Kurul denetçilerince yap lan denetlemeler. kar-zarar tablosunu ve beyannameleri ile de er belgeleri düzenlemek vb. Kamu ve özel i letmelerin denetimini yapan kurum ve kurulu lar da öyle s ralayabiliriz.Ba bakanl k Yüksek Denetleme Kurulu olarak ifade edilebilir.2.4.Ba ms z d denetim kurumlar nca yap lan denetlemeler Olarak iki ekilde incelenebilir.Sermaye irketlerinde denetim yapan Ticaret Bakanl . i ler yapmakt r. tahlil.8. . .Yukar da aç klanan konulardaki belgelere dayanarak inceleme. bilanço.Muhasebe i lemlerinin vergi mevzuat na uygunlu unun denetimini yapan Maliye Bakanl Tefti Kurulu.2. . . mali tablo ve beyannamelerle ilgili konularda yaz l görü vermek. rapor vb. gerekti inde bilgi ve belge istenmesini. 3568 Say l Kanun Aç s ndan Denetim Kurumlar 13 Haziran 1989 Tarih ve 20194 Say l Resmi Gazetede yay nlanarak yürürlü e giren Serbest Muhasebeci. i leri yapmak. Kamu denetim kurumlar n amaçlar na. .lerini düzenlemek. SPK Aç s ndan Denetim Sermaye Piyasas Kanunun 45. . Denetim yapan kamu kurumlar n en üstten s ralamak gerekirse. tahkim.2. Gelirler Kontrolörleri ve Vergi Denetmenleri . SPK mevzuat aç s ndan denetlemeler.Genel kabul görmü muhasebe prensipleri ve ilgili mevzuat hükümleri gere ince i letmelerin defterlerini tutmak. i letmecilik. finans. kapsamlar na ve denetim yapan birimlere göre s n flamaya tabi tutabiliriz. gerekli tutanaklar n incelenmesini bu i lemlerin ve hesaplar n kanunlara i letme amaç ve ilkelerine uygunlu unu denetlemeye SPK uzmanlar ve Ba ms z denetçiler yetkilidir eklinde aç klanmaktad r. geli tirmek. Serbest Muhasebeci Mali Mü avir ve Yeminli Mali Mü avir Kanunu gere ince. 8.Say tay . Dolay s yla da denetim kurumlar n n çe it ve say lar artmaktad r. bilirki ilik vb. muhasebe. mali mevzuat ve bunlar n uygulamalar ile ilgili i lerini düzenlemek veya bu konularda mü avirlik yapmak .Bankac l k üst denetleme kurulu Bankalar Yeminli Murak plar Kurulu Sayfa 87 / 88 . mad SPK kapsam na giren ortakl k .Sigorta irketlerinde denetim yapan Ticaret Bakanl .Bankalar n denetimin yapan Hazine Müste arl .Devlet Denetleme Kurulu . Hesap Uzmanlar Kurulu. denetim yapmak.

. . Sayfa 88 / 88 . .3568 say l kanun çerçevesinde ba ms z d denetim.Bankalarla ilgili mevzuat çerçevesinde ba ms z d denetim olmak üzere 3 alanda toplayabiliriz..letmelerin sosyal sigorta i lemlerinin ve bildirimlerinin do rulu unu inceleyen SSK Tefti Kurulu Kamu denetiminin yan nda 1987 y l ndan sonra ba ms z denetçilerden de yararlan lmaya ba lan lm t r.SPK çerçevesinde ba ms z d denetim. Türkiye de ba ms z d denetçi faaliyetleri.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful