BAĞLAMALAR

1.GENEL BİLGİLER 1.1. Tanımlar Kabartma yapıları, bir akarsu yatağı veya vadisinde suyu biriktirmek, belirli bir seviyeye yükseltmek, belirli bir seviyede tutmak, başka bir yönde çevirmek gibi çok farklı amaçlara yönelik olarak planlanan sabit veya hareketli kısımları olan yapılardır. Bir kabartma yapısının memba bölgesindeki su derinliğine kabarma yüksekliği, memba ve mansap su seviyeleri arasındaki farka düşüm yüksekliği denir. Kabartma yapıları memba ve mansap su seviyelerinin karşılıklı durumları göz önüne alındığında baraj, bağlama ve taban eşiği olmak üzere üç gruba ayrılır. Barajlar yatağından başka tüm vadiyi kapatan ve akarsuyun rejimini etkileyen yapılardır. Barajlarda suyun mansaba aktarılması için özel yapılara (dip savak, dolu savak, işletme tesisleri, ... gibi)ihtiyaç vardır. Akarsuyun ancak belirli yerlerinde baraj yapılabilir. Bağlamalar, genel olarak yalnız akarsuyun yatağını kapatan, suyu biriktirmekten çok, su seviyesini belirli bir kota kadar yükselten, suyu belirli bir yöne çeviren, istenilen seviyeden arzu edilen miktarda su almayı sağlayan yapılardır. Bağlamalara savak, regülatör veya daha geniş anlamda yardımcı yapıları ile birlikte çevirme yapıları da denir. Taban eşikleri, yapı tepesi ve gövdesi sürekli olarak mansap su seviyesinin altında kalan yapılardır. Bu durumda batmış bir akım meydana gelir. 1.2. Baraj ile Bağlamanın karşılaştırılması Baraj ile bağlama karşılaştırıldığında benzer özellikleri bulunması yanında aralarında önemli bazı farklılıklar da görülür. Bunların başlıcaları: 1. Baraj akarsu yatağından başka tüm vadiyi, bağlama ise genellikle yalnız akarsu yatağını kapatır. 2. Baraj yapılış amacı ne olursa olsun suyu biriktirmek, bağlama ise suyu biriktirmekten çok, su seviyesini belirli bir kota kadar yükseltmek için yapılır. Bir kabartma yapısının hazne hacmi yıllık toplam akımın %20 sinden daha büyük olması durumunda, yapı baraj olarak isimlendirilir. 3. Baraj, suyu depo ettiğinden akarsuyun akım rejimini düzenleyici bir etki yapar ve kurak mevsimlerde minimum debiden daha büyük bir debi sağlayabilir. Bağlamanın akım rejimini düzenleyici etkisi ise çok sınırlıdır ve kurak mevsimlerde minimum debiden daha büyük bir debi alınması mümkün değildir.
1

4. Baraj sabit bir yapıdır. Baraj tepe kotu daima en yüksek hazne su seviyesinin üzerinde planlanır. Bağlamalar ise bağlama gövdesi üzerinden su aşacak şekilde sabit veya hareketli olabilir. 5. Baraj akarsuyun memba bölgelerinde ve bazen orta kesiminde belirli yerlerde yapılabilir. Bağlama ise akarsuyun mansap bölgesi de dahil genellikle her yerinde inşa edilebilir. 6. Barajların yıkılması durumunda haznede toplanan sular büyük mal can kaybına sebep olur. Bağlama gerisinde toplanan su daha az olduğundan, yıkılmaları durumunda barajlara göre daha az hasar meydana gelir. Bunun sonucu olarak baraj proje ve inşaatlarında bağlamalara göre daha katı şartnameler ve kurallar geçerlidir. 7. Baraj gövdesi mansap tarafından topuk uç noktasında bitmesine karşılık bağlamadan geçen suların yapıya ve akarsu yatağına zarar vermemesi için bağlama mansaba doğru bir düşüm yatağı ile devam eder. 8. Barajların boyutlandırılmasında statik etkiler daha önemlidir. Bağlamalarda ise statik etkiler yanında dinamik etkilerde önemlidir. 9. Sabit bağlamalarda üstlerinden su aktığından gövde profili hidrolik koşullara uygun olarak şekillendirilir. Barajlarda ise statik yönden en uygun kesit seçilir. 10. Barajlarda bağlamalara göre kabartma yüksekliği daha büyük olduğundan çevre etkileri daha fazladır. 1.3. Bağlamaların Yapılış Amaçları Bağlamalar, sulama, içme suyu temini,enerji üretimi, taşkın kontrolü, akarsu taşımacılığı, kirlilik kontrolü, gezinti ve dinlenme yeri temini amaçları için yapılabilirler. Bağlamaların yapımı ile aşağıdaki hususların biri veya birkaçı sağlanarak istenen amaca ulaşılır. 1. Memba bölgesindeki suyu belirli bir seviyeye kadar kabartarak istenilen seviyeden su almasını sağlamak, 2. Su alma ağzının önündeki su seviyesi değişimlerini azaltmak, 3. Suyu kabartarak düşüm yüksekliği elde etmek, 4. Su iletim kanalının boyunu kısaltmak, 5. Akarsu yatağındaki kıyı ve taban erozyonunu önlemek ve ilgili yapıları oyulmalara karşı korumak için akış hızını düşürmek, 6. Ulaşım yapılan akarsularda özellikle minimum debilerde gerekli su derinliği sağlamak,
2

7. Yer altı su seviyesini yükseltmek, 8. Sürüntü maddesini ve sınırlı ölçüde de olsa askı maddesini geri tutmak, 9. Akarsuyun biyolojik olarak kendi kendisini temizlemesine yardımcı olmak, 10. Suyun kabartılmasında sınırlıda olsa daima bir depolama söz konusu olduğundan, akışları düzenlemek gibi amaçlardan biri veya birkaçına hizmet etmek için yapılırlar. 1.4. Bağlamaların Çevreye Etkileri Her bağlama yapılış amacına uygun tesislerle birlikte düşünülmeli ve ekonomik yönden ayrı ayrı değerlendirilmelidir. Ayrıca su haklarını, mevcut tesisleri ve bölgedeki su kaynaklarını biyolojik ve diğer yönlerden ne ölçüde etkilediği, sürüntü maddesi ve buz geçişlerini ne ölçüde engellediği incelenmelidir. Tesisin yapımı veya işletilmesi sonucu ortaya çıkabilecek katı madde ve kokuşmuş çamur birikmesi, buz yığılması gibi zararlı etkiler önlenmeli, en azından azaltılmalıdır. Kabartmanın yer altı suyuna ve pınarlara etkisi araştırılmalıdır. Bağlama yapımından sonra akarsuyun mansap bölgesindeki akım şartlarında önemli değişmeler meydana gelebilir. Bağlama üzerinden mansaba geçen sular taşıdıkları katı maddelerin büyük bir kısmını kabartma bölgesinde bıraktıklarından mansap bölgesinde taban ve kıyı aşınmaları meydana gelir ve sonuçta su seviyesi düşer. Bu durum ise mansap bölgesindeki yer altı su seviyesini etkiler. 1.5. Bağlamaların sınıflandırılması Bağlamalar değişik yönlerden aşağıda olduğu gibi sınıflandırılır. a) Proje taşkın debisinin büyüklüğüne göre: 1. Büyük bağlama 3. Küçük bağlama : : Q100>500 100<Q100<500 Q100<100 m3/s, m3/s, m3/s. 2. Orta büyüklükte bağlama :

Burada Q100, 100 yılda gelen taşkın debisidir. b) Yapı ve İşletme Özelliklerine Göre: 1. Dolu Gövdeli Bağlamalar: Kabartmanın dolu gövde ile sağlandığı ve tepe noktası sabit bağlamalardır. Bu tip yapılar sabit bağlamalar ve sifonlar olmak üzere ikiye ayrılır. 2. Hareketli Bağlamalar: Kabartma ayaklar arasındaki kapaklar aracılığı ile sağlanır. Debi değişimlerinde kabartma seviyesi kapaklar ile daha hassas olarak ayarlanabilir. 3

1. Topografya ilgili çalışmalar: Yatak kesitleri çıkarılır. çalı. 3. çelik kapaklı bağlama. taş. 100. Yarı Geçirimli Bağlama: Kazıkların yan yana çakılmasıyla oluşturulan kazık bağlamada olduğu gibi istenilen belirli bir kabartma seviyesini sağlamak amacıyla planlanır. c) Su Geçirme Özelliğine Göre 1.. inşaat. kabarma eğrisi ve taşkın su seviyeleri hesaplanır.gibi). . hesaplanır. betonarme. statik.. Geçirimli Bağlama: Kaya.. ahşap. . bağlama kapasitesi. ekonomi. hidrolik. Karma Bağlamalar: Sabit ve hareketli bağlamanın bir arada uygulanmasıdır. kargir bağlama. Düşüm yatağı. 2. taşkın yatağı genişliği. hidroloji. Planlama Esasları Bağlamaların planlanması. Bağlama projelerinin hazırlanmasında. Geçirimsiz Bağlama: Taş. belirlenir... 250 ve 500 yıl olan taşkınlar. çelik ve ahşap gibi geçirimsiz malzemeden veya bunların karışımdan yapılmış sabit veya hareketli bağlamadır (ahşap bağlama. 4 ... Hidroloji ile ilgili çalışmalar: Seviye ve debi gidiş ve süreklilik çizgileri. hidrolik ve mukavemet ile ilgili olmak üzere dört aşamalı bir çalışma yapılır. Hidrolik çalışmalar: Anahtar eğrisi.3. ortalama eğim. beton.6. su alma ağzı.. minimum ve ortalama debiler. . geoteknik. su yapıları. kafes bağlama. hidroloji.. Bu aşamalarda yapılacak başlıca çalışmalar aşağıda özetlenmiştir. makine tekniği. 10. çakıl geçidi ve çökeltim havuzu ile ilgili hidrolik hesaplar yapılır. demet gibi malzemelerin gevşek bir şekilde düzenlenmesi ile oluşturulan ve tam olarak su tutması söz konusu olmayan bir bağlamadır (Kaya dolgu bağlama. tekerrür aralıkları 5. Ayrıca bağlamanın planlandığı bölgedeki doğa şartları ile de uyum sağlamasına dikkat edilir. Sabit bağlamalarda hidrolik profil belirlenir...gibi). işletme..ile ilgili hususlar göz önüne alınarak yapılır. Özellikle taşkın esnasındaki büyük kabarma seviyelerini önlemek için bu tür bir bağlama planlanır.katı madde debileri.. topografya.

Zemin Durumu: Akarsu yatağındaki zemin şartları bağlama maliyetini etkileyen en önemli faktörlerden biri olduğundan yer seçiminde önemli bir kriterdir. 1. bağlamanın boyutları.7. Kapakların. Akarsudaki katı madde taşınımının türü ve miktarı bağlamanın yerini. Aynı şekilde akarsu düzenlenmesi amacıyla planlanan bir bağlama ancak akarsuyun belirli bir bölümünde yapılırsa etkili olur. Bu nedenle geniş ve kararlı bir yatağı olan akarsu kesimleri tercih edilir. bağlama yeri olarak tercih edilmezler. fazla kazı gerektirmeyen ve su alma ağzı dış kıvrıma gelen bağlama yerleri tercih edilir.Mukavemet hesapları: Temel tipi ve boyutları. 6. Topografya: Arazinin çok düz ve alçak olduğu akarsu kesimleri. Yapılış Amacı: Yer seçiminde birinci derecede etkilidir.Bağlama Yeri Seçimi: 1. 5 . 4. Bir iletim kanalına su alınması durumunda. kenar ve orta ayakların statik hesapları yapılır ve inşaatına esas teşkil edecek projeler hazırlanır. Böylece su alma ağzındaki şartlar dolaylı olarak bağlama yeri seçimine etki etmektedir. Örnek olarak sulama suyu temin amacıyla planlanan bir bağlamanın yerini ve kabartma kotunu sulama bölgesinin konumu ve topografyası belirler. işletme ve bakım masrafları genellikle fazla olur. düşüm yatağı kalınlığı belirlenir. tipini ve işletme esaslarını belirleyen önemli kriterdir. 5. Derivasyon: Bağlama yeri seçiminde inşaat esnasındaki derivasyon da bazı durumlarda etkili olur. 3. kuşaklama seddelerinin yapımı zorunlu olduğundan. Akarsu Yatağı: Çok dar yataklı akarsu kesimlerinde yapı hacmi küçük olmasına rağmen suyun kabarma etkisi fazla olduğundan yapım. bağlama altından sızma. Katı Madde ve Buz: Katı maddelerin ve buzun bağlamadan mansaba geçişini kolaylaştırmak için bağlama yeri olarak mümkün olduğu kadar düz veya en azından yatağı düzenli akarsu kesimleri seçilmelidir. 2. su alma yapısı için yeterli yer bulunan.

Kabarma bölgesinde değişik debilerde oluşacak su seviyeleri kabarma eğrisi hesapları ile belirlenmelidir. Kabarma seddeleri ile tarım değeri yüksek araziler korunabilir. memba bölgesindeki yer altı ve yüzeysel su seviyelerinin müsaade edilen mevsimlik en yüksek değerleri.0m) esas alınarak belirlenmelidir. temel şartları.8. Bu noktaya bağlamanın “kabarma sınırı”. enerji kırıcıların maliyetleri gibi hususlar dikkate alınarak seçilir. Kabarma su seviyesi ile kabarmadan önceki su seviyesi arasındaki fark 2 cm veya bağlama yapımından sonraki ve önceki su derinlikleri oranı 1. Bir bağlamada kabartma kotu. Ayrıca çökeltim havuzunun sonundaki yıkama kanalı genellikle bağlamanın mansabında akarsuya bağlandığından belirli bir yıkama hızı sağlayabilmek için bağlamanın belirli bir yükseklikte planlanması zorunludur. Alçak bağlamalar katı madde birikmesi sonucu kısa sürede dolarak etkisini yitireceğinden uygun değildir. 6 . Bağlamadan memba yönüne gidildikçe kabarma yüksekliği azalır ve teorik olarak sonsuzda sıfır olur. kabarma bölgesinin su altında kalma durumu. Özellikle tarım değeri yüksek araziler. Bağlamanın memba tarafındaki su seviyesini belirleyen kabartma kotu. Akarsu boyunca kademeli olarak birbirini takip eden bağlamalar öngörülmesi durumunda. inşaat ve işletme masraflarını azaltmak için kabartma yüksekliğini mümkün olduğu kadar büyük tutmak gereklidir. Su alma amaçlı bağlamalarda minimum kabarma yüksekliği çökeltim havuzundaki su derinliği (h=1. Kabarma uzunluğu.1. kabarma bölgesindeki meskun yerler. Mevsimlik belirlenen kabarma seviyeleri hiçbir şekilde aşılmamalıdır. iletim kanalı sonundaki su yüzü kotuna kanaldaki sürekli ve yersel yük kayıplarını ve su alma yerindeki tüm yersel kayıpları eklemek sureti ile bulunur. Kabartma Kotunun Belirlenmesi Her bağlama memba tarafında su seviyesinin yükselmesine sebep olur. akarsuyun eğimi ve o andaki yataktan geçen su miktarına bağlı olarak seçilir. bölgenin drenaj durumu.bağlama ile bu nokta arasındaki mesafeye de “kabarma uzunluğu” denir. bağlama yüksekliği. Bu arada kabarma bölgesine katı madde birikimi sonucu kabarma kotunun zamanla yükseleceğine dikkat edilmelidir.01 olduğu noktada kabarma etkisinin son bulduğu kabul edilir.5-4. su temini ve atık su şebekeleri ve bölgedeki mevcut su hakları göz önünde bulundurularak ve herkese hizmet eden hedefler ön plana alınarak seçim yapılmalıdır.

1. 1. Kesonlu temeller. 1) Kaya. Kum-çakıl tabakasının yeterli kalınlıkta olması durumunda yüklerin zemine aktarılması ve yapının stabilitesi yönünden bir sorunla karşılaşılmaz. Bununla beraber bağlamalar çoğunlukla kum-çakıl zeminler üzerinde inşa edilmiştir. palplanşlı ve kazıklı temeller olmak üzere dört grupta incelenir. Geçirgenliğin büyük olması halinde ise alttan sızma sonucu önemli sorunlar ile karşılaşılır. yapının planı. bağlama yapıları için en uygun ve ucuz temel zeminidir. Kaya.9. 2) Kum-Çakıl. Bu durumda sızma boyunu arttırmak için özel önlemler gereklidir. Genellikle bu 7 . Bunlardan bazıları aşağıda açıklanmıştır. şişme. Bağlama temelleri zemin şartlarına bağlı olarak normal ve kesonlu temeller olarak ikiye ayrılır. Normal temellerde adi. normal temel tiplerinin hiçbirinin ekonomik olarak uygulanamadığı durumlarda seçilir. taşkın durumu. tesisin işletme debisi. Killi zeminler. takviyeli. Dağlık bölge akarsularında ve dik yamaçlı vadilerde sabit veya hareketli bağlama aynı derecede seçilebileceğinden tip seçimine diğer faktörlere bakılarak karar verilir. Bağlama Temelleri bağlama yerindeki temel zeminleri.10. memba ve mansap bölgesinde oturanların istekleri gibi bir çok hususlar incelenerek karar verilir. büzülme özellikleri ve boşluk suyu basıncı göz önünde bulundurulmak ve takviye edilmek suretiyle bağlama temeli olarak kullanılabilir. 3) Kil ve Çamur. yüksekliği. ulaşım yolları ve meskun yerlerin bodrum katları su altında kalabilir. Bağlama Tipinin Seçimi Bir akarsuda planlanan bağlamanın tipine bağlama yerindeki topoğrafik ve geoteknik şartlar. Bağlama Yerinin topoğrafyası: Düz ve ovalık bölge akarsularında sabit bağlama planlanması durumunda taşkın sularının geçişinde kabarma fazla olacağından tarım arazisi. boyutları ve yapılış amacı. Zeminin çamur olması durumunda bunun kaldırılarak yerine taşıma gücü yüksek zemin doldurulması genellikle kaçınılmaz olur.1. Kil ve çamur üzerinde planlanan bağlama temelleri en pahalı ve güç olanlarıdır. akarsuyun akış rejimi ve katı madde debisi. olmak üzere gruplandırılabilir. Bu gibi yerlerde hareketli bağlama seçilerek kabartma kotu bir ölçüde sabit tutulabilir.

İşletme ve Bakım Masrafları: Hareketli bağlamalar kapakların açılması için ek enerjiye ihtiyaç gösteren. Sabit bağlamalarda işletme ve bakım masrafları daha azdır. Bağlama Yerindeki Zemin Durumu: Bağlama ve temel tipi birbiri ile yakından ilgilidir. ihtiyaç debisinin minimum debilerde de emniyetli bir şekilde alınabilmesi için Qmin=Qmin-Qa debisi bağlama üzerinden geçecek şekilde belirlenir. Bu nedenle maksimum ve minimum debi arasındaki farkın çok büyük olması durumunda sabit bağlamalarda taşkın esnasında kabarma seviyesi çok artacağından hareketli bağlama seçimi uygun olur. 6. 4. I ) Temini karşılaştırılan debinin. 5.gibi durumlarda sabit bağlama daha ekonomiktir. Akarsulardan su almada iki önemli şartın yerine getirilmesi gerekir. 2. baraj yapımının ekonomik olmadığı veya mahzurlarının bulunduğu hallerde su doğrudan akarsu yatağından alınır. 3. 8 . Minimum ve Maksimum Debiler: Sabit bağlamalarda tepe kotu. dar vadilerde hareketli bağlama planlamak taşkın debisinin geçişi bakımından uygun olur. özellikle taşkın esnasında kapaklar açılarak memba tarafında biriken katı maddelerin yıkanması ve sabit bağlama için söylenen sakıncaların giderilmesi mümkün olur. Herbir bağlama tipinin üstünlük ve sakıncaları belirlenir ve maliyetleri hesaplanarak inşa edilecek en uygun bağlama tipine karar verilir. işletme ve bakım masrafları daha büyük olan yapılardır. Hareketli bağlamalarda. akımların imkan verdiği nisbette eksiksiz alınması II )Alınan suyun mümkün olduğu kadar az katı madde ihtiva etmesi . Su ihtiyacının karşılanması için bir haznenin gerekmediği. Ayrıca geniş vadilerde sabit. Bu nedenle katı madde taşınımı fazla olan akarsularda hareketli bağlama seçimi uygun olur. Maliyetlerin Karşılaştırılması: Yukarıda belirtilen hususlar tek tek incelenerek birbiriyle karşılaştırılır. Hareketli bağlamalarda yalnız orta ayakların taşıma gücü yüksek zeminler üzerinde oturması yeterli olduğundan derin temel isteyen yerlerde hareketli bağlama yapımı daha uygun olur. Katı Madde Debisi: Fazla miktarda katı madde taşınan akarsularda sabit bağlamanın memba tarafı kısa zamanda dolar ve su alma ağzından fazla miktarda sürüntü maddesi girer. Sabit bağlamalar kumlu-çakıllı zeminler üzerinde başarı ile uygulanmıştır.

Dolu gövdenin tepe noktası sabittir.1Genel Bilgiler: 1. Savak Yükü: Bağlama üzerinden geçen suyun bağlama tepe kotu ile kabarma kotu arasındaki yükseklik farkıdır. Bu bölüme çakıl geçidi denir. Sabit bağlamalarla ilgili bazı terimler aşağıda verilmiştir. Çakıl geçitleri yüksek akımlarda zaman zaman açılmak sureti ile ağız önü temizlenir. Dolu gövde aynı zamanda taşkın sularının mansaba verilmesinde dolu savak görevini de üstlenir. Bu nedenle sabit bağlamalar kabarma seviyesi değişimlerinin zararlı etkileri görülmeyen yerlerde planlanır. b) Hareketli bağlamalar. Bağlama Tepe Kotu: kabartma kotundan minimum savak yükünü çıkartmak suretiyle bulunur. Debi değişimlerinde memba bölgesindeki su seviyesi de büyük ölçüde değişir. bağlamanın.Çok çeşitli bağlama tipleri geliştirilmiş olmakla birlikte inşaat ve işletme aşamaları bakımından bütün tipler üç bölüme ayrılabilir.SABİT BAĞLAMALAR : Sabit bağlama esas itibarı ile suyun önünü kesen. ağız önüne gelen kısmında kapaklı bir bölüm bırakmak gerekir. akarsu yatağını boydan boya kapatan bir dolu gövde ile sağlanan bağlamalardır. Kabartma Kotu: Bağlama yapımı ile kabartılması istenen suyun minimum kabarma kotudur. a) Sabit bağlamalar. 9 . Sabit bağlamalarda akarsuyun getirdiği katı maddelerin mansaba geçmesine yardımcı olmak amacıyla su alma ağzının önünde bir de çakıl geçidi öngörülür. 2.Tanımlar: Kabartma seviyesi ve suların membadan mansaba geçişi. 2. c) Karma bağlamalar. Su alma ağzı önünde sürüntü maddelerinin yığılması zamanla tıkanmaya sebep olacağı için. arkasında kabaracak suyun ve yığılacak katı maddelerin basıncına karşı dayanıklı ve hidrolik bakımdan uygun kesit şekline haiz bir duvardır. Su Napı: Sabit bağlama üzerinden geçen su tabakası olup bir alt ve bir üst yüzeyi vardır.

e. enerji santralı. memba örtüsü. öngörülerek bağlama altından sızma istenilen seviyeye düşürülür. Bir kıyıdan diğerine geçişi sağlayan bir servis köprüsü ön görülmesi durumunda köprü ayakları bağlama gövdesi üzerine oturtulur. Bağlama Yüksekliği: bağlama tepe kotundan akarsu taban kotunu çıkarmak suretiyle bulunur. enjeksiyon perdesi. ters filtre. Kenar ayaklar: Bağlamayı kıyılarla sınırlayan buradaki toprak etkilerini tutan ve servis köprüsüne mesnet görevi yapan istinat duvarıdır. f. a. Diğer Tesisler: Bağlamanın yapılış amacına bağlı olarak su alma yapısı. g. Burada bir sabit bağlamanın esas yapısı ile ilgili hususlar verilmiştir. 2. Sızdırmazlık Yapıları: Saplama duvarı. Yüksekliğin neye göre verildiği belirtilmelidir. 10 . palplanş.. Anroşman: Bağlamanın mansabındaki akarsu yatağındaki oyulmayı önlemek için düşüm yatağından sonra belirli uzunluktaki taş ve kaya parçaları ile korunan kısımdır. Düşüm Yatağı: Bağlama üzerinden geçen suyun enerjisini kırarak bağlamaya zarar vermesini ve akarsu yatağının oyulmasını önlemek için dolu gövdenin devamı şeklinde planlanan koruyucu tabakadır.Maksimum Kabarma Kotu: Bağlama tepe kotuna maksimum savak yükünü eklemek suretiyle bulunur. gemi geçidi gibi yapılar planlanır. Çakıl Geçidi: Su alma ağzının önünde sürüntü maddesinin yığılmasını önlemek için akarsu yatağının en alçak seviyesinde (talveg) planlanan kapaklı geçitlerdir. su alma yapısı ve özel yapılardır.. Sabit Bağlamanın Kısımları: Bir sabit bağlamanın ana elemanları esas bağlama yapısı. c.. Bazen bağlama yüksekliği = Bağlama tepe kotu – Düşüm yatağı kotu olarak verilmektedir. balık geçidi. d. b. Çakıl geçidi dolu gövdeden sürüntü maddesini yönlendiren ayırma duvarı (gido duvarı) ile ayrılır. Bağlama Gövdesi: Akarsu yatağını bir baştan bir başa kapatarak memba su seviyesinin ayarlanmasını sağlayan yapıdır.

Böylece bağlama üzerinden geçen suyun yönü birkaç kere değiştirilerek suyun geçişi esnasındaki çarpma kayıpları ile kinetik ve potansiyel enerjinin büyük bölümü ısı enerjisine dönüşürtürülür. Bağlama gövdesi hidrolik profil esas alınarak şekillendirilir. Bağlama tepe kotu mansap su seviyesi üzerinde ise serbest akımlı. Serbest akımlı. Sabit Bağlamaların Sınıflandırılması: Sabit bağlamalar çeşitli yönlerden sınıflandırılabilir. Bağlama kreti (tepesi) akım doğrultusuna yaklaşık veya tam paralel ise yan savak (yanal bağlama) olarak isimlendirilir. Serbest düşümlü bağlamalarda su napı bağlamaya yapışmamıştır. 11 Yapışık Olup Olmadığına Göre: . Batmış akımlı bağlamalar olmak üzere iki gruba ayrılır. III) Bağlama Üzerinden Geçen Suyun Nap Alt Yüzeyinin Bağlama Sırt Yüzeyine a. Bu tip bağlamalar kabartma yüksekliğinin. 3-4m olduğu ve temel zemininin sağlam olduğu yerlerde uygulanır. En fazla uygulanan sabit bağlama tipidir. Kaskatlı bağlamalar olmak üzere üç gruba ayrılır. Yapışık naplı bağlamalarda su napı bağlamaya yapışmamıştır. c.3. altında ve akım mansap su seviyesinin tesiri altında oluşuyorsa batmış akımlı bağlama olarak tanımlanır. Serbest düşümlü bağlamalar. Kısmi bağlama olarak sınıflandırılabilir. Bağlama üzerinden geçen suyun mansaba en iyi şekilde geçişini sağlamak için bağlamanın mansap yüzeyinden düşüm yatağına geçişi yuvarlatılır. Düz bağlama b. Verev bağlama c. Kaskatlı sabit bağlamalarda bağlama gövdesi mansaba doğru basamaklı olarak inşa edilerek düşü birkaç parçaya bölünür. Ayrıca akarsuyun buzlanma tehlikesinin minimum olması gerekir. I) Plandaki durumuna göre a. Kırık bağlama d. a. Yapışık naplı bağlamalar. b. II) Bağlama Tepe Kotu ve Mansap Su Seviyesinin Karşılıklı Durumlarına Göre. b. Kavisli bağlama e.

bağlamanın minimum akımda gerekli kabartma kotunu hasıl etmesi. Savak yükünün büyük seçilmesi durumunda bağlama 12 . 2. kabartma kotu alınır veya ona 0. Dolayısıyla Kabartma kotu = Suyun varış yeri kotu + isale tesislerinde yük kayıpları + Su almada yük kayıpları olmalıdır. Durum: Qmin-Qa< O Bu durumda bağlama üzerinden su aşmayacağından bağlama tepe kotu. tesisin en pahalı kısmını oluşturduğundan boyunun mümkün olduğu kadar kısa tutulması istenir. Su alma ağzından istenen miktardan debinin girmesi için bağlama gerisinde suyun belirli bir seviyenin altına düşmemesi gerekir. kabartma kotundan savak yükü çıkartılarak bulunur. 1. Bağlama gövdesi. Hesaplarda çakıl geçidi kapasitesi göz önüne alınmaz. Bu nedenle bağlama tepe kotunun belirlenmesinde aşağıda olduğu gibi hareket edilir. dolayısı ile de bağlama tepe kotunun kabartma kotundan minimum nap yüksekliği kadar aşağıda yapılması gerekir. Kabartma kotunu suyun götürüleceği yerin kotu. Bağlama tepe kotu. su alma ve isale yapılarında meydana gelecek yük kayıpları tayin eder. 4. Bağlama Tepe Kotu ve Uzunluğunun Belirlenmesi: Kabartrma kotu belirlenen bir bağlamadan ihtiyaç debisinin iletim kanalına alınmasında kritik durum minimum debilerde meydana gelir. Bu ise ancak savak yükünü arttırmak veya savak akım katsayısını büyütmek suretiyle mümkün olur. Sabit Bağlamaların Hesap Esasları: I)Bağlama yüksekliğinin tesbiti II)Bağlama genişliğinin tayini III) Bağlama profilinin (kesit biçiminin) belirlenmesi IV)Çakıl geçidi projelendirilmesi olmak üzere dört bölümde ele alınabilir.1 m gibi bir emniyet payı (dalga tesiri) eklenerek bulunur. Durum: Qmin-Qa=Q/min>0 Bu durumda bağlama üzerinden Q/min büyüklüğünde debi geçtiğinde oluşacak savak yükü hesaplanır. En gayrı müsait durumda su alabilmek için. 5. Bu seviyeye bağlamanın kabartma seviyesi denir.Kapaklı sabit bağlamalarda dolu gövde tepesinde kapaklar öngörülür.

III)Sabit bağlama yerine hareketli bağlama tipi seçmek.00 olarak alınabilir.m gibi çok büyük birim debilere müsaade etmek zorunda kalınır. bt : Etkili bağlama tepe uzunluğu.) Ka: Kenar ayakların büzülme katsayısı.5-0. Ko: Orta ayakların büzülme katsayısı (bu değer yuvarlak başlıklı ayaklarda 0.5 katı alınır. bt=b-2(n Ko+Ka)h eşitligi ile hesaplanır.üzerinden geçen debinin enerjisi de büyük olacağından bağlama mansabındaki oyulmalar ve taban su basıncı artacağından birim genişlikten geçen debinin. 13 . Bağlama uzunluğu başlangıçta çakıl geçidi ve diğer yapımlarda dahil olmak üzere akarsu yatağında fazla daralma veya genişleme yapmayacak şekilde seçilmelidir. II)Dolu gövde tepesinde kapaklar öngörmek.01. b : Ayaklar arasındaki toplam bağlama tepe uzunluğu.035-0. Bu durumda etkili bağlama tepe uzunluğu. Prensip olarak bağlama uzunluğu buz yığılmalarını ve erezyonu önlemek için akarsu yatağı genişliğinin 0.1 ve sivri uçlu ayaklarda yaklaşık 0. I)Uygun zemin şartlarında taşkın esnasında 8-10 m’ ye varan savak yüklerine müsaade etmek. Bu nedenle memba bölgesindeki meskun yerlerin ve tarım alanlarının hangi kabarma kotundan itibaren zarar göreceği ve su altında kalacağı ve bu durumun seddeler ile ne ölçüde önlenebileceği incelenerek teknik ve ekonomik yönünden en uygun bağlama uzunluğu belirlenmelidir. düşüm yatağındaki maksimum hızlar 15m/sn’ yi geçmeyecek şekilde belirlenmesi uygun olur.00 ile 0. Büyük taşkın debisi olan akarsularda bu değer esas alındığında sabit bağlama değeri çok büyük çıkacağından özellikle baraj dolu savaklarında 20-30 m3/s. akım çizgilerinin bozulma durumuna göre 0. Bağlama genişliğinin küçük seçilmesi durumunda ise tersi olur. dikdörtgen kesitli ayaklarda 0. Genellikle Ko değerinin 2. Bu durumda aşağıdaki çözümler uygulanır. Sabit bağlama uzunluğu çok kaba bir yaklaşım olarak birim genişlikten geçen debi q=5m3/s.2 arasında değişir. n : Orta ayak adedi.m olacak şekilde belirlenebilir. Bağlama uzunluğunun büyük seçilmesi durumunda taşkın esnasında maksimum kabarma kotu küçük fakat bağlama maliyeti büyük olur. Burada. h : savak üzerindeki su yüküdür. Sabit bağlamalarda servis köprüsü ayakları ve kenar ayaklar bağlama üzerinden geçen akım çizgilerinde bir büzülmeye neden olurlar.6 katından daha küçük olmamalıdır.

90-0. 3. 14 . Hareketli Bağlamanın Kısımları: Hareketli bağlamalar memba su seviyesini sabit tutmak veya hassas olarak ayarlamak. Büyük kapakların maliyeti yüksek olduğu için geçidin geniş yapılmaması ekonomik bakımdan da faydalıdır. Bu durumda µ1=µ2 =0. Yükseklikleri 2. Genel bilgiler: 1. Q=µ a b √(2gh) bağıntısı ile hesaplanır.5m. a) Kapaklar: Ayaklar arasını kapatarak sabit bağlamalardaki dolu gövdenin görevini üstlenen hareketli yapı elemanlarıdır.95 alınabilir.5m. kapaktan sonra alçaltılmalıdır. a : çakıl geçidinin yüksekliği. Gerekirse genişlik artırılır veya iki çakıl geçidi kullanılır.75 arasında değişen orifis akım katsayısıdır. buzun.2. Çakıl geçidinin gido veya ayırma duvarı denilen bir duvarla koridor şeklinde ayrılması katı madde kontrolü için yararlıdır. Bu durumda çakıl geçidinden geçen debi batmış orifis eşitliği olan. ye kadar olan bağlamalarda çakıl geçidine bağlama yüksekliğinde bir kapak yapılır.2. batmış bağlama eşitliği dikkate alınarak hesaplar yapılır. h : memba ve mansap tarafındaki su seviyeleri farkı. Çakıl geçitinin üzerinde dalgıç perde mevcut değilse. Geçit tabanı akarsu taban seviyesinde tutulmalı.tutulması uygun olmaktadır. Bir çok tipi vardır. sürüntü maddesinin ve taşkın debilerinin mansaba geçişlerini sağlamak gibi çok farklı amaçlardan biri veya birkaçını gerçekleştirmek için planlanır. Yüksek bağlamalarda kapakla birlikte dalgıç perde (su içine doğru uzanan betonarme bir perde) kullanılması işletme ve ekonomi bakımından avantaj sağlar. Çakıl Geçitleri: Eşik önünde aşırı yığılmalar sebebiyle çökeltim havuzuna çakıl girmesine ve su alma ağzının tıkanmasına mani olmak maksadı ile yığılan çakılların zaman zaman mansaba aktarılması için tertip edilen kapaklı geçitlere çakıl geçitleri denir. HAREKETLİ BAĞLAMALAR 3.65-0. Yığılan katı maddeleri sürükleyecek hızların sağlanabilmesi için geçit genişliğinin 33. Burada. µ : 0. Bir hareketli bağlamanın esas yapı elemanları aşağıda verilmiştir. b : çakıl geçidinin genişliği.1. yüzen cisimlerin.

işletme ve bakım masrafları. 1) Feyezanlarda ve donlar sırasında emniyetli kullanım. b) Segman veya radyal kapaklar. ters filtre. f) Sızdırmazlık Yapıları (saplama duvarı. d) Sektör kapaklar olmak üzere sınıflandırılabilir. Kapak tipleri ve tip seçimi: Kapaklar biçimlerine ve hareket tarzına göre. palplanş. 3.. Yükseklikleri kapak yüksekliğinin yaklaşık iki katıdır. Kapak tipi seçimine tesir eden faktörler şöyle sıralanabilir : 1) Bağlamanın kabartma yüksekliği. Bu faktörlere göre kapaklarda. a) Düz veya düşey kapaklar.gibi) sabit bağlamalarda olduğu gibidir. memba örtüsü. Hareketli bağlamaların diğer yapı elemanları. 4) Bölgenin hidrolojik ve meteorolojik özellikleri. 4) İşletme ve bakım masraflarının az olması. c) Silindir kapaklar. 15 . 2) Minimum kuvvetle kolay ve çabuk hareket kabiliyeti. d) Düşüm Yatağı. 3) Zemin özellikleri.b) Orta Ayaklar: Kapaklara ve servis köprüsüne mesnet görevi yapan ve bunların yüklerini zemine aktaran sabit yapılardır. 2) Bağlamanın bürüt genişliği ve ayaklar arasındaki açıklık.. 3) Su seviyesinde hassas düzenleme sağlama. Ara mesafeleri kapak tipine bağlı olarak seçilir. 2. e) Anroşman. 5) Güzel görünüm gibi özellikler aranır. c) Kenar Ayaklar. 5) Maliyet .

Kapakların projelendirilmesi: Kapakların projelendirilmesi çelik yapılarda tecrübe sahibi mühendisler tarafından yapılır. belirli bir debiyi emniyetle geçirmeli ve kabarma seviyesini düzenleyecek şekilde düzenlenmelidir. 5. e) Suyun kapağı kaldırma kuvveti. Kapak Anahtar eğrisi: Kısmen kaldırılmış kapakların altından geçen su miktarı. i) Kapaklar doğa görünümünü bozmamalıdırlar. 6. tomruk ve navigasyon bağlamalarında gemi çarpmaları. c) Kapak zati ağırlığı. g) Kapak altıdan veya klape üstünden geçen suyun dinamik etkisi. f) Buz basıncı. h) Kapakların işletme ve bakım masrafları az olmalı. c) Her kabartma seviyesinde çalışabilmeli. d) Kapak veya klape üzerindeki su ağırlığı. b) Kapak minimum kuvvetle kolay ve çabuk hareket ettirilmeli. Bu kuvvetler şunlardır: a) Menba su basıncı. i) Sıcaklık gerilmeleri. h) Buz. a) Don ve taşkın durumu da dahil her zaman işletme emniyeti olmalı. Kaldırma tertibatının projelendirilmesi makine mühendisleri tarafından yapılır. d) Su seviyesi hassas olarak ayarlanabilmeli.4. statik ve dinamik yönden istenilen bütün şartları sağlamalı. b) Mansap su basıncı. Kapak özellikleri: Kapaklar aşağıdaki hususları yerine getirecek şekilde planlanır. f) Hidrolik. e) Su kayıpları minimum olmalı. kapak ve ayaklar nedeniyle akım çizgilerindeki büzülme ve suyun mansaba geçişinde bir hidrolik sıçrama meydana gelip gelmediği gibi hususlar gözönünde bulundurularak hesaplanır. Bütün bunların yanında bir kapak her şeyden önce istenilen kabartma yüksekliğini sağlamalı. 16 . Kapakların emniyetli olabilmeleri için tesir eden kuvvetlerin önem sırasına göre dikkate alınması gerekir. g) Bağlama kapakları aynı açıklıkta ve aynı özellikte olmalı.

c. Kapaklara Etki Eden Kuvvetler: Kapakların mukavemet hesapları aşağıdaki kuvvetler esas alınarak yapılır ve işletme mekanizmasının tipi ve boyutları belirlenir. 17 0. Q=µ .√(2gh) Bağıntısından hesaplanır. olup kapak mansabındaki su yüksekliğidir.µ . Daha önce verilen notasyonlara ek olarak . a.√(2gh) Orifis bağıntısından bulunur.a/H) bağıntısından bulunan kapak akım kat sayısıdır. H: Kabarma yüksekliği.a.0 1. b.b. Q=x. Bu değer 0. Serbest Akım Durumu: Kapak altından geçen akımın sel rejiminde olduğu ve sürtünmeler sonucu enerjisinin bir kısmını kaybederek yüzeysel sıçramayla nehir rejimine geçtiği durumdur. a/H oranına bağlı olarak aşağıda olduğu gibi değişmektedir. h1: ε a.60 arasında değişir.4 0.b. 7. Batmış Akım Durumu: Sıçramanın kapağı bitişik oluşması durumunda batmış akımdan söz edilir. a/H ε Burada. Memba ve mansap su basıncı. a: Kapağın açılma miktarı. d. Kaldırma kuvvetleri.55-0.61 0.62 0.60 değeri alınır.72 1.Ön projelendirmede 0. b: Kapakların net genişliği. Şekilde geçen h2 değeri kapağın mansabındaki su derinliğidir. Kapağın kendi ağırlığı.8 0. Kapak altından geçen debi .a. Burada .00 . ε değerleri . x: Batmış akım durumu için debi düzeltme katsayısı olup. tablodan alınır.a. µ =ε/√(1+ ε. Klape veya kapak üzerindeki su yükü. Kapak altından geçen debi.0 0.63 0.2 0. ε : Kapak arasındaki akım çizgilerinin büzülme derecesini gösteren bir katsayıdır.

a) Kabartma sağlayan kısmın yapılış şekline göre. sektör ve balık karnı kapaklar. g. 3. 18 . Kapaklar.. . Titreşimler sonucu oluşan ek kuvvetler. b) Kapakların hareket şekline göre. çift kapak. 3. 2. radyal.. Hidrolik. Otomatik. özel ve aşırı yükleme durumları gözönüne alınır. 1. radyal ve silindir kapaklar. 8. Kapakların Sınıflandırılması: Kapaklar çeşitli yönlerden sınıflandırılabilir. 5. Isı değişimlerinin etkisi. Deprem kuvveti.. klapeler. Silindir kapaklar olmak üzere gruplandırılabilir. buz yükü. Rüzgar basıncı.). j. Mesnet şartlarında değişme. . 5. 2. 4. i.. Tek parçalı veya çok parçalı ( basit kiriş ve çubuk iğne). Düz ( sürme kapak gibi) veya eğri yüzeyli ( radyal.. balık karnı ve çatı tipi kapaklar.). Yatırılan ( balık karnı ve çatı tipi kapaklar. Aşağıya indirilen ( sektör. Yukarı çekilen ( düşey.. Yükleri doğrudan doğruya temele aktaran ( sektör. olmak üzere değişik şekilde hareket ettirilebilir. Buz çarpması..) kapaklar olarak sınıflandırılır. 3. f. 1. Yarı otomatik. silindir kapaklar). gibi). 1 ile 4 arsındaki tüm hareket şeklinin değişik kombinasyonları şeklinde oluşturulan kapaklar olmak üzere sınıflandırılır. gemi yaslanması. k. 2.). 4. Statik hesaplarda normal.. 1. Son üç işletme şeklinde herhangi bir arızada el ile çalıştırılabilecek bir düzenin de ön görülmesi gerekmektedir. Gemi çarpması.. 2. Yükleri ayaklara aktaran ( düşey. . Elektrikle.e. c) Yükleri aktarma şekline göre.. 1. El ile. h. klapeler. Döner ( silindir kapak).

d. i. Hareketli bağlamalar kullanılan kapak tipine göre sınıflandırılırlar. Karar vermek için farklı kapak tiplerine göre ön boyutlandırmalar yapılarak maliyetler ampirik formüllerle hesaplanır ve ekonomik analizler yapılır. balık karnı ve çatı tipi kapaklar kabarma yüksekliğinin az. Bağlamanın işletme şartları. İklim şartları. h. ayaklar arasındaki açıklık. Sürüntü maddesi debisi. Bağlamanın brüt uzunluğu. Bağlama alt yapısını mesnet olarak kullanan klape. j. Feyezanlar kapaklar tamamen açılmak suretiyle tesislere zarar vermeksizin savılabilir. kapak açıklığının büyük olduğu yerlerde uygun bir çözümdür. f. Kabartma yüksekliği. Kapak tip ve sayısı planlama kademesinde tayin edilir. e.9. radyal ve silindir kapaklar genellikle küçük açıklıklarda uygulanır. Bunlara hareketli bağlama denir. Bağlamanın doğa ile uyumu. Bağlama yerindeki temel durumu. Kapakların tip ve sayısı. Kapak Tipinin Seçimi : Kapak tipi seçiminde aşağıdaki faktörler göz önüne alınır. Düşey kapaklar küçük açıklık ve büyük kabartma yüksekliklerinde tercih edilirler. g. sektör. Buz geçişi. Yüzen cisimlerin miktarı. l. b. Akarsu seviyesini kabartmak için kapaklar ve bunları tutan ayaklardan teşekkül eden yapılar da kullanılır. k. Taşkın debisinin büyüklüğü. bağlama maliyeti kadar işletme ve bakım masraflarını da etkileyen önemli faktörlerdir. Çeşitli tipte kapaklar için gerekli çelik miktarı ve kaldırma tertibatı gücünü kapak boyutlarının fonksiyonu olarak ifade eden ampirik formüller geliştirilmiştir. Kapakların hareket mekanizması. Yükleri orta ayaklara aktaran düşey. Bakım ve onarım maliyeti. Kapaklar gelen debiye göre istenildiği kadar açılarak bağlama havuzundaki su seviyesi kabartma kotunda tutulur. c. 19 . a.

n) eşitliği ile hesaplanır. K:Kapağı kaldırma kuvveti.70). bağlama ayaklarında kendi düzleminde bulunan yuvalar içinde dikey yönde hareket eden tüm dikdörtgen kapaklar için kullanılan genel terimdir. B) Ayakların biçimlendirilmesi ve statik hesaplarının yapılması. H:Kapak önündeki su yüksekliği.ikinciler ise yağlı durumlar için geçerlidir.profilin su yüzeyinden derinliği.15-0. Profil yerleri herbirine eşit yük gelecek şekilde düzenlenir. G:Kapağın kendi ağırlığıdır.çelik üzerinde çelik µ =0. C) Proje feyezanında ayakların sebep olacağı kabarmanın hesabı.10.P+G R:Sürtünme kuvveti. .2.√((2i-1)/2. Birinci sayılar yağsız.1. 20 eşitliği ile hesaplanır. P:Su basıncı. Burada. K=R+G=µ . hi=H. Burada.Kapak Tipleri: 3. Orta ayak adedini azaltmak için kapak açıklığı 3 ile 7m arasında olmak üzere mümkün olduğu kadar büyük seçilir.Hareketli bağlamaların proje işleri : A) Kapak ve kaldırma tertibatının projelendirilmesi. Bunun için profillerin su yüzeyinden itibaren derinlikleri.Düşey Kapaklar: Düşey kapaklar.2.55-0. hi:i. Taşıyıcı kirişler (Pudrelleri) çelik profiller ile teşkil edilen kapaklarda genellikle I profil seçilir. lastik üzerinde çelik 0. 1.90-0. Kapağın kaldırılması için gerekli kuvvet. A) Kapak anahtar eğrilerinin çizimi Gibi ana bölümlerde toplanabilir. Kapak yüzey alanı genellikle 15m2 den daha küçüktür. µ .34-0.ahşap üzerinde çelik: µ =0. Basit Düşey kapaklar: Yukarı çekilen bu tip kapaklar küçük açıklıklar ve kabartma yükseklikleri için yaygın şekilde uygulanır.45.25.:Sürtünme katsayısı(ahşap üzerinde ahşap: µ =0. 3. Çok değişik tipleri mevcuttur.

Çok yaygın olarak kullanılan bu tür. kapak ağırlığının. H/L =1/2 ile 1/3). konstruksiyon ve işletme bakımından silindirik ve düşey kapak arasında bulunur. Kapak açıklığı (L) ve kapak yüksekliği (H) basit düşey kapaklara göre daha büyük seçilebilir. Taşkın esnasında her iki kapak tamamen yukarı çekilir. Kapak açıklığına oranı H/L =1/1 ile 1/5 arasında değişir. Bu tip kapakların fazla miktarda orta ayağa ihtiyaç göstermesi. Kapak ile ayak yuvaları arasına tekerlekli arabaların (yuva katarları) yerleştirilmesi ile Stoney kapakları elde edilir. Debinin büyük olması durumunda alt kapak da bir miktar kaldırılarak hem üstten hem de alttan akım sağlanır. 3.2. Çift Düşey Kapaklar: Kabartma yüksekliği fazla olan bağlamalarda kaldırma kuvvetini azaltmak ve tüm kapağı kaldırmadan hem alttan hem üstten akım temin ederek su seviyesini düzenlemek için birbirinden bağımsız hareket edebilen üst ve alt kapaklar öngörülür. üst kapak batık hale getirilerek düzenlenir.madeni levha ve lastik conta ile sağlanır.basit düşey kapağı hareket ettiren kuvveti azaltmak için dikey oluklu raylar üzerinde hareket eden kapaklardır.sürtünmelerin kapak hareketini olumsuz yönde etkilemesi en önemli sakıncalarıdır. Kapakların alt ve üstü ] profilleri ile kapatılır. Tekerlekli Kapaklar: Bunlar. H<12 m) . Bu tip kapaklar oldukça yaygın olarak uygulanmaktadır. Bu tip kapaklar. (L< 40 m. Kabarmayı sağlayan yüzey genellikle dairesel bir yay parçası ile teşkil edilir ve su basıncı bileşkesi silindir merkezinden geçecek şekilde mafsallı olarak 21 . 2. Böylece kayma sürtünmesi yerine daha az olan yuvarlanma sürtünmesinin yer alması gerekir. Düşey kapaklarda sızdırmazlık ahşap kalas. Klapeli Düşey Kapak: İhtiyaç fazlası debilerin küçük olması durumunda düşey kapağın üzerinde bir klape öngörülerek kabartma yüksekliği düzenlenir. Radyal Kapaklar: Radyal kapak (segman kapak ) sabit bir yatay eksen etrafında dönecek şekilde mesnetlendirilir. 3. Üst kapak mansap tarafında tertip edilerek üzerinden geçen suyun alt kapağın üzerine düşmesi önlenir. su basıncının sebep olduğu kayma ve dönmeyi karşılayamadığı durumlarda kullanılır. Kabarma seviyesi. H<15m.2. 4.yüzen cisimleri savması için tam açılma zorunluluğu. (L<25m.n:Kapakta öngörülen toplam profil sayısıdır.

Sektör kapaklarda sınırları verilebilir.4. Sabit altyapı ve bağlama gövdesinden açılan derin yuvalara girerler.2. otomatik kontrol edilebilmesi ve orta ayakların fazla yüksek olmaması gibi üstünlükleri yanında fazla sürüntü maddesi taşınan akarsularda kullanılmaması. L<50m ve H<15m sınır değerleri verilebilir. Su seviyesini hassas bir şekilde düzenlemesi. Kabartma yüksekliğinin 6-7m olduğu yerlerde uygun bir kapak tipidir. mafsalların rüsubatın aşındırıcı etkisinde olması.3 Sektör Kapakları: Bu tip kapaklar.batık ve klapeli silindir kapaklar olmak üzere üç guruba ayrılır. Böylece döndürme momenti önlenmiş oluşur. Tam silindir kapaklarda kapak açıklığı ve yüksekliği için.2. Kapak 70 derece eğik bir hat üzerindeki düz dişlinin dönmesi ile indirilir veya yükseltilir. Silindir kapaklar basit. H<5m ve L<50m 22 .mesnetlendirilir. sürüntü madde hareketinin fazla ve kapak yüksekliğinin büyük olduğu bağlamalarda kapak tipi olarak tercih edilir. Sonuç olarak radyal kapaklar su basıncının büyük. Bu durumda radyal kapağın hareketi için yalnız kendi ağırlığının sürtünmelerin yenilmesi gerektiğinden kaldırma kuvveti ihtiyacı azalır. taban eşikleri ve sabit bağlama üzerindeki su seviyesini sabit tutmak amacıyla seçilir. Silindir kapakları küçük tip palangalar ve dişli çark sistemi ile hareket ettirmek mümkündür. Silindir çapının (D). 3. Çok sağlam zemin üzerinde inşa edilen bağlamalarda kapakların hızlı işletilmesi gerektiği durumlarda kapak tipi olarak seçilebilir. yüzen cisimleri kolayca savabilmesi. kabartma yüksekliğine (H) oranı D/H=3/4 olarak seçilmesi durumunda titreşim kuvvetleri minimum olduğu tespit edildiğinden kapağın projelendirilmesinde bu hususa dikkat edilmesi uygun olur. kolu ile eklemli olmasına karşılık kapak uzunluğu boyunca mafsallıdır. Radyal kapak. Silindir Kapaklar: Bu tip kapaklarda saç levhalar ile teşkil edilen silindir iç kısımlarında rijit hale getirilir. tabanda ve memba yüzünde geçirimsizliğin sağlanmasının güçlüğü gibi mahzurları mevcuttur. 3. hareketli parçaların daima su altında bulunması. Bunlar daima su altında kalırlar ve açık (inik) durumunda bağlama kretine uyacak şekilde planlanır. Radyal kapağın hareketlerini temin için düz şerit dişli veya halatlar kullanılır.

yukarı uçlarının ise bir köprü. İhtiyaç durumunda buralara sürme kalaslar üst üste kaydırılarak yerleştirilir.7. Uygulama sınırları L<35m ve H<6m olarak verilebilir. Ekonomik olarak kullanılabilecekleri yükseklik 4.2. servis yolu veya başka bir destek çerçevesine 23 . a. 3.2. kapakların boyanması.6. Çatı Kapaklar: Basınç tesiri ile kendi kendine mekanik olarak çalışan bir bağlama tipidir.5.0m mertebesindedir. yukarda ise zincir dişli sistemi ile işletilir. Çubuk Kapaklar: Çubuk (iğne) kapaklar. sızdırmazlığı sağlayan kısımların değiştirilmesi gibi nedenlerle suyun bağlamanın belirli bölgesinden uzak tutulması gerekir. her iki tarafı yatayla yaklaşık olarak 400 açı yapacak şekilde tabana boydan boya mafsallı olarak tesbit edilen memba ana klapesi ve mansap tali klapesinden oluşur. Kabartma yüksekliği 3-4m olan hareketli bağlamalarda kapak tipi olarak seçilebilir. Yükün bütün bağlama yapısına dağılmış olması ve küçük kabarma yüksekliklerinde hassas düzenleme sağlaması gibi üstünlükleri yanında kapak ve işletme mekanizmasının daima su altında kalması mafsalların aşınması ve uzun bir alt yapıya ihtiyaç göstermesi başlıca mahsurlarıdır. ahşap kalas. su seviyesini hassas şekilde düzenler ve yüzen maddeleri çok az bir su kaybı ile mansaba verebilir.3. Yedek Kapaklar: Bağlama tesislerinin zaman zaman bakım ve onarımının yapılması. Balıkkarnı kapaklar. çelik boru veya profillerin su sızdırmaz şekilde genellikle 5:1 eğimli olarak yan yana dikilmesi ve aşağı uçların bağlama tabanındaki bir eşiğe. Çatı kapaklar. b. 3. Balıkkarnı kapaklar genellikle L<55m. Basit Kiriş Kapaklar: 5-6m açıklıklı ve 2-3m kabarma yüksekliği olan düşey kapaklı bağlamalarda dikdörtgen kesitli düşey yedek kanallar öngörmek yeterlidir. H<6m olan yerlerde kullanılır. Balıkkarnı Kapaklar: Kapak açıklığının çok büyük olması durumunda burulma momentlerine karşı mukavemeti fazla olan balıkkarnı kapaklar tercih edilebilir.2. Kapak işletme mekanizması bağlama kretinden aşağıda ise dişli çark sistemi ile. Bu amaçla yedek kapaklar ön görülür. Don tehlikesi olan ve fazla miktarda ince sürüntü maddesi taşıyan akarsularda kullanılmaları uygun değildir.

0m daha yüksek yapılarak bir hava payı bırakılır. Burada. Bununla beraber bazı durumlarda düşüm yatağının ortasında da son bulabilirler. 24 . Düşey yönde hareket eden kapakların kullanıldığı bağlamalarda kapakları çeken mekanizmalar orta ayağın üstüne yerleştirildiğinden kapak yüksekliği (hk) maksimum su yüksekliğine eşit kabul edilmek suretiyle minimum orta ayak yüksekliği. Orta ayakların genişliği için ön projelerde aşağıdaki değerler esas alınabilir. Kapaklar en yüksek su seviyesinden 0.0m arasında değişir. Orta Ayaklar: 1. Genellikle büyük açıklıklarda ve orta büyüklükteki kabartma yüksekliklerinde (yaklaşık 5m ye kadar) tercih edilir.10 0.12 0. Kabartma yüksekliği. Ha=hmax+ hk+he=2 hmax+ he İfadesiyle hesaplanır.dayandırılması ile oluşturulur. maksimum genişliği ise 6-7m olarak verilebilir. Orta ayaklar düşüm yatağının sonuna kadar uzatılarak boyları belirlenir. Ha=hmax+he İfadesi yazılabilir.25 0.20 0.3.13 Orta ayak genişliği büyük ölçüde seçilen kapak tipine bağlı olup minimum genişliği 2m.16 0. kapakları hareket ettiren mekanizmaları taşımak gibi önemli görevler üstlenir. 3. Kapak Açıklığı L(m) 10 20 30 Kabartma Yüksekliği 3 7 3 7 3 7 Ayak genişliği/Kapak Açıklığı=ba/L 0. hmax: mak. Orta Ayakların Boyutlandırılması: Hareketli bağlamaların en önemli yapı elamanlarından biri olan orta ayaklar.5-1. he : Emniyet (hava) payı olup minimum değerleri 0. kapaklara gelen yükleri zemine aktarmak. kapaklara mesnet görevi yapmak. Orta ayakların minimum yüksekliği için.5-1.

genişliği ise 1 ila 4 m arasında değişir ve bağlama tabanında ayak tepesine kadar devam eder. MX. Ayakların boyutlandırılmasında inşaat. 25 . N: Toplam düşey kuvvetler. σ=N/A+Mx/Wx+My/Wy eşitliği ile belirlenir. Ayaklarda meydana gelen en büyük gerilmeler. Burada. Ayaklara düşey yönde etki eden başlıca kuvvetler. servis köprüsü ağırlığı ve taban su basıncıdır. My. Orta ayaklarda esas kapak veya yedek kapaklarla ilgili birçok yuva mevcuttur. A: Ayak enkesit alanı. Ayak tabanındaki farklı gerilmeler nedeniyle yuvalarda kayma ve çekme gerilmeleri meydana gelir. Yedek kapaklar için yuva boyutları 0. Kapak tipi ve temelin taşıma gücü gözönüne alınarak en büyük açıklık seçilir. işletme ve onarım esnasındaki yükleme durumları yarı ayrı gözönüne alınır. Yuva kesitlerinde çatlak meydana geleceği göz önüne alınarak kayma ve çekme gerilmelerinin demir donatı ile karşılanacağı dikkate alınarak hesap yapılmalıdır. Kapak çeşidine bağlı olarak bu yuvaların derinliği 0. Ayaklar arasında büyük akış hızları meydana gelmesi durumunda ayak yüzeyindeki betonun aşınmasını önlemek için sert taşlar ile kaplama yapmak gerekir. buz ve rüzgar basıncı kuvvetleridir. Wy : Akım doğrultusuna dik eğilme momenti ve mukavemet momentidir.2. Orta ayakların memba uç kısmı (burnu) suyu karşılayacağı için akıma karşı minimum direnç gösterecek şekilde projelendirilir. kapak ağırlığı.7-2 m. Bu gerilmeleri minimuma indirmek için kapak yuvaları mümkün olduğu kadar ayağın memba kısmında teşkil edilir. WX : Akım doğrultusundaki eğilme momenti ve mukavemet momenti. ayağın kendi ağırlığı. Genellikle daire ve ya daire parçalarının bileşimi şeklinde yapılır. Ayakların Projelendirilmesi: Orta ayaklar arasındaki açıklık kapak boyutları ile yakından ilgilidir.5x 0. Yatay yönde tesir eden başlıca kuvvetler ise.5 m olarak seçilir. kapak ve orta ayağa etki eden su basıncı. kapağı hareket ettiren mekanizmanın ağırlığı.

Akım ağının matematiksel ifadesi. Geçirimsiz yüzeyler bir akım çizgisidir. su napının atmosfer basıncına sahip olduğu en üst akım çizgisidir. Akarsuyun minimum debisi alınan debiden büyük ise sızma kayıplarına ehemmiyet verilmeyebilir. Akarsu yatağının bir kısmı sabit bir kısmı da hareketli bağlama ile kapatılır. Bir akım ağında herhangi bir noktada akım çizgisiyle eşpotansiyel çizgisi birbirine diktir. dolayısıyla daha pahalı yapıların inşasını gerektirir. Bunların oluşturdukları ağa akım ağı denir.X2+∂2φ /∂. Bu tanelerin hareketi ile meydana gelen gözeneklerden daha büyük tanelerde taşınır. Darcy kanununa uyduğu temel kabulleriyle bağlama altından sızan suyun tüm karakteristik değerleri teorik olarak potansiyel akım teorisiyle incelenebilir.Y2=0 şeklindeki Laplace differansiyel denklemleri ile verilbilir. Sızmanın sebep olduğu bir başka problem büyük taban su basınçlarına hasıl olmasıdır. 26 .Akım Ağının Belirlenlemesi: İdeal akışkanlarda akım hızının bir f fonksiyonun gradyeni olarak ifade edildiği akımlara potansiyel akım denir. ∂2φ /∂. akış olayının düzlemsel bir plan içinde cereyan ettiği ve hızlar küçük olduğundan laminer akımın geçerli olduğu. Akarsuyun taban yüzeyi bir eşpotansiyel çizgisidir.Y2=0 . Fakat sızan sular zemindeki ince tanelerin yıkanmasına sebep olur. Bu süreç devam ettiği takdirde zemin gözenekli bir hal alır ve borucuklar teşekkül eder. Borulanma dnen bu olay düşüm yatağının ve dolayısıyla bağlamanın stabilitesini etkiler. ∂2 ψ/∂.1. 5. 3. 1.Suyun içinden aktığı zeminin homojen olduğu. φ ve ψ fonksiyonları sıra ile akım ve potansiyel fonksiyonlarıdır. Bazen da kapaklar sabit bağlama savağı gibi biçimlendirilen yüksekçe bir eşik üzerine yerleştirilirler. Serbest sızma yüzeyi. Geçirimli zeminlere oturan bağlamalarda zemindeki sızmalar önemli problemler doğurur.4.KARMA BAĞLAMALAR: Karma bağlamalar sabit ve hareketli bağlamanın karışımından ibarettir. 2.GEÇİRİMLİ ZEMİNLERDE BAĞLAMA İNŞAATI: 5. Bu tip bir bağlama da karma bağlama sayılabilir. Akım ağının çizilebilmesi için ele alınan sızma probleminin hidrolik sınır şartlarının belirlenmesi gerekmektedir.X2+∂2 ψ/∂. Taban su basıncının büyük olası daha ağır. Potansiyel akımda rastlanan en önemli sınır şartları aşağıda verilmiştir.

a) Bağlama arkasındaki zemin (menba örtüsü) ile kaplanarak.0 5. daha önce yapılan çalışmaları da değerlendirmek suretiyle.5 3. Sızma yolunun uzatılması.Sızmanın borulanma etkisi sızma yolunu uzatmak suretiyle önlenebilir. borulanma olmaması için gerekli sızma yolu uzunluğunu menba ve mansap su seviyeleri farkının bir fonksiyonu olarak Lg = C.5 7. b) Düşüm yatağı gerekenden daha uzun yapılarak.hf Şeklinde ifade etmiş ve C için tablodaki değerler verilmiştir. Zemin Cinsi Çok ince kum veya silt İnce kum Orta kum Kaba kum Küçük çakıl Orta çakıl Kaba çakıl Çakıllı kaya parçaları Yumuşak kil Orta kil Sert kil C 8.0 3.0 2. b) Ters filtreler ile dren menfez veya boruları kullanıldığı takdirde tavsiye edilen C değerleri %10 küçültülebilir. 27 .0 1. Taban suyu basıncını azaltmak için ise ters filitrelerle donatılmış menfes ve dren boruları kullanılır.8 Lane’ nin sızma ile ilgili çalışmalarda ulaştığı sonuçlar şöyle özetlenebilir: a) Yapılan kritik sızma yolu yatay uzunlukların üçte biri ile düşey uzunluklar toplamına eşit bir ağırlıklı mesafedir.5 3.0 6. Lane. 450’den büyük açılı uzunluklar düşey diğerleri yatay kabul edilir.0 2. c) Palplanş çakılarak veya parafuy (saplama) duvarı yapılarak gerçekleştirilebilir.0 4.

potansiyel akım kabul edilerek Laplace denklemi diye bilinen ∂2φ /∂. Sıma dolayısı ile basınç düştüğü için noktadaki basınç hidrostatik basınçtan potansiyel farkı kadar az olur. palplanş v. Bu denklem dik olarak kesişen iki eğri takımını gösterir. Zemin seviyesinden hc kadar aşağıda bir c noktası düşünelim. Tabanın belirli noktalarında basınç bu şekilde hesaplanarak taban su basıncı diyagramı çizilir. Zemin çizgileri birer eş potansiyel çizgisi ve geçirimsiz tabaka çizgisinin de akım çizgileri arasında kalan alanların mümkün olduğu kadar kareye yakın olması arzu edilir.X2+∂2φ /∂.Nc şeklinde hesaplanır. Toplam potansiyel çizgisi aralık sayısı Nd ile gösterilirse bir aralığa tekabül eden potansiyel farkı ∆h = hf / Nd olur.(Lg-L) kadar.Z2=0 diferansiyel denklemi ile temsil edilebilir. (a) daki esaslara göre bulunan ağırlıklı sızma yolu uzunluğu L. 28 . Homojen bir zeminde sızma. kullanılarak kapatılır. uzunluğunun 3. Bir eş potansiyel çizgisi üzerinde piyezometrik yükseklik sabittir. Bu dörtgen alanların köşelerinden geçen çizgilerin de düzgün eğriler olması gerekir. Gerekli sızma boyunun sağlanması için menba örtüsü kullanılırsa.s.∆h. Eğri takımının biri akım çizgilerine tekabül eder. Taban su basıncı dağılımı Lane’nin teklif ettiği gibi basınç düşmesine ağırlıklı mesafelerle orantılı olduğu kabulüne dayanılarak bulunabileceği gibi akım ağı çizilmek suretiyle de hesaplanabilir. Bu özellik bir kriter olarak kullanılarak akım ve eş potansiyel çizgileri değiştirilerek ideal bir akım ağı elde edilmeye çalışılır. yapı ile zemin arasındaki çizgi boyunca basınç azalmasının menbadan mansaba doğru ağırlıklı mesafelerle orantılı olduğu kabul edelerek hesaplanabilir. Menba taraftan c noktasına kadar mevcut potansiyel çizgileri aralık sayısı Nc ile gösterilirse c de basınç Pc Pc = hf + h2 + hc –( Nc / Nd ) hf = hf + h2 + hc . Eğer mansapta zemin tamamen geçirimsiz bir tabaka ile kaplanmış olsa hiç sızma olamayacak ve bu noktada basınç hidrostatik basınca eşit olacaktır. Menba ve mansap su seviyeleri farkı ( toplam hidrolik yük ) hf olsun. Akım çizgilerine dik eğrilere eş potansiyel çizgileri denir. palplanş çakılacaksa palplanş boyunun (Lg-L)/2 kadar olması gerekir.c) Taban su basınçları. gerekli sızma yolu uzunluğundan küçük çıkarsa aradaki fark menba örtüsü.

5. a) Azami enerji kırılmasını sağlayacak bir sıçramanın veya çevrintilerin meydana getirilmesi. 5. Zayıf zeminlerde 1m/sn civarındaki hızlar bile önemli oyulmalar meydana getirir. Dikdörtgen kesitli yatay bir kanalda bu derinlik h2= -h1/2+√(2q2/gh1+h12/4) denklemi ile hesaplanır. Sel rejiminde akım yatak taban ve kıyılarında oyulmalara sebep olur. Bağlama. Sabit bağlamalarda h1 Bernoulli teoremi kullanılarak bulunabilir. Bu sebeple hidrolik sıçrama. suyun kinetik enerjisinin büyük kısmı aşırı çevrintiler dolayısıyla ısıya dönüşerek kaybolur. gerektiği yukarıdaki açıklamaların ışığı altında ortaya çıkmaktadır. Hidrolik sıçramadan sonraki su derinliği momentum prensibinin uygulanması ile bulunur. bir hidrolik sıçrama ile rejim değişikliği olur. 5. çoğunlukla oyulmaya karşı dayanıklı ise de tortul kayalar büyük hızlarda hırpalanır ve zamanla oyulmaya maruz kalır.4. Düşüm yatakları: Sabit bağlama savağı. dip-savağı gibi yapıların önlerine oyulmalara mani olmak maksadı ile inşa edilen yapılara düşüm yatağı denir. 1. Düşüm yataklarının oyulmaya karşı etkilerini azamiye çıkarmak ve oyulma problemini ekonomik şekilde halletmek için. dolu-savak.3. Burada h1 sıçramadan önceki su derinliği. Hasıl olacak sıçrama tipi debiye bağlı olarak değişebilir.Bütün debilerde h2=h3 olması hali 2. q ise birim genişlikten geçen debidir. zararlı enerjinin kırılmasında hakim rol oynar.Bütün debilerde h2<h3 olması hali 29 . baraj dolu-savağı. b) Zararlı enerjinin en kısa mesafede kırılmasını sağlayacak tedbirlerin alınması. Sıçrama sırasında.2. Oyulmalar yapıların stabilitelerinin bozulmasına dolayısıyla harabolmalarına ve yıkılmalarına yol açar. taban eşiği yapıların üstünden akan ve bağlama kapaklarından veya baraj dip savaklarından çıkan sular büyük potansiyel enerjilerin çok az kayıpla kinetik enerjiye dönüşmesi dolayısıyla sel rejiminde akarlar. Düşüm yatağı tipleri: Bağlamaların mansabında meydana gelen üç sıçrama durumu yukarıda anlatılmıştır. Karşılaşılması mümkün beş durum vardır. Kayalar. Hidrolik sıçramanın enerji kırıcı etkisi: Büyük yüklerin doğurduğu hızlı akımlar normal yatak şartlarında fazla devam edemez.

Bu maddeler tekneyi aşındıracağı için çıkışlarını kolaylaştırmak gerekir. h2=h1/(2. Havuz tipi düşüm yataklarının dayandığı prensip yatağı h2-h3 kadar aşağı indirmek sureti ile sıçramadan sonraki su yüzü ile mansap su yüzünü aynı seviyeye getirmektir.cos3• )/(1-2φ tg• ))+1)-1) denklemi kullanılır.k. Sınıf: Sıçrama ve mansap anahtar eğrilerinin üst üste düşmesi bütün debilerde ideal bir sıçramanın olacağını gösterir. Sıçramanın düşüm yatağı üzerinde tam teşekkülünü sağlamak için yanlara akımı sınırlayan duvarların ve yatak sonuna küçük bir eşiğin yapılması uygundur. Bu tip yapılara düz düşüm yatağı denir. Meyilli düşüm yataklarında eğim. Sınıf: Sıçrama anahtar eğrisinin tamamı mansap anahtar eğrisinin üstünde kaldığı takdirde havuz tipi. büyük debilerde h2<h3 olması hali 5. Geriye doğru çevrintiler sürüntü maddelerini tekne içerisine sıçratabilir. Meyilli düşüm yataklarında sıçramadan sonraki su derinliğinin hesabı için . ortalama ve minimum debinin hasıl edeceği h2 ve h3 değerleri hesaplanarak sıçrama ve mansap anahtar eğrileri çizilir. Bu tip yapılara meyilli düşüm yatağı denir.Küçük debilerde h2>h3.021. Bu denklemde. Dolayısıyla bağlama önünün düz bir beton tabakası ile kaplanması yeterlidir.Küçük debilerde h2<h3. Alçak tekne tipi düşüm yatakları da kullanılabilir. bütün akımlarda sıçramanın düşüm yatağı üzerinde kalmasını sağlayacak büyüklükte olmalıdır.3. 1. blok engelli veya tali bağlamalı düşüm yatakları kullanılır.Bütün debilerde h2>h3 olması hali 4.58-0. Sınıf: Sıçrama anahtar eğrisinin tamamen mansap anahtar eğrisi altında kalması bütün debilerde sıçramanın batmış olacağını gösterir.cos• )X((√(((8. 2. büyük debilerde h2>h3 olması hali Düşüm yatağı tipinin seçimi için maksimum. Sıçrama anahtar eğrisinin tamamı mansap anahtar eğrisinin altında kaldığı takdirde bir başka çözüm de düşüm yatağını tekne biçiminde tertip etmektir.k alınabilir. Tekne tipi düşüm yatakları suyu mansaba fırlatırlar. Mansap anahtar eğrisinin çiziminde. varsa gözlem vericilerinden faydalanmak daha uygun olur. k=Fr12=V12/(gh1) ve Fr1<50 için φ =2. 3. Mansaba düşen su bir miktar oyulmaya sebep olursa da çevrintiler kazılan maddeleri bağlamaya doğru sürükleyeceğinden tehlike doğurmaz. Havuz 30 . Sıçramayı serbest teşekkül ettirebilmek için düşüm yatağının eğik olarak yapılması iyi bir çözümdür.

Bu formüller aşağıda verilmiştir. Dolayısıyla tabi bağlamanın yüksekliği tayin edilirken kabartma kotu olarak h2 alınır.Sınıf: Sıçrama anahtar eğrisi küçük debilerde mansap anahtar eğrisinin altında büyük debilerde ise üstünde kaldığı takdirde düşüm havuzu veya tali bağlamalı düşüm yatağı uygun olur.Düşüm yataklarının boyutlandırılması Düşüm yataklarının uzunlukları sıçramanın teşekkül edeceği yere bağlıdır. Böylece tam bir sıçrama suni olarak teşekkül ettirilmiş ve zararlı enerji kırılmış olur. 5. Sıçrama uzunluğunun hesabı için bir çok ampirik formül geliştirilmiştir. havuz derinliğinin 0. dolayısıyla da sıçramadan sonraki derinliği azaltmaktır. 4. Sıçramadan sonraki su derinliğinin mansap su derinliğinden fazla olması halinde bir çözüm de savak uzunluğunu artırarak yükü. Sınıf: Sıçrama anahtar eğrisinin küçük debilerde mansap anahtar eğrisi üstünde büyük debilerde ise altında kalması halinde. Blokların şaşırtmalı biçimde tertibi daha iyi sonuç verebilir. L=6.5.Fr1 L=Ho(h2-h1) L=4. Ancak küçük debilerde sıçramanın boğulmasını önlemek için yatağa yeterli bir eğim verilmesi gerekebilir. 31 .5(1. 5.2(h2-h1) L=2. Tali bağlamanın önüne de düşüm yatağı yapılmalıdır. Tali bağlamlı düşüm yataklarında h1 derinliğindeki hızlı akımın etki edeceği sıçramanın h2 derinliği küçük bir bağlama veya eşik arkasında suyun kabartılması ile temin edilir. duruma göre bloklar veya eşiklerle techiz edilmiş meyilli düşüm yatakları veya tekne tipi düşüm yatakları kullanılabilir. Küçük yapılarda tali bağlama yerine eşik yapılması uygundur. Bu durumda sel rejimindeki akımın enerjisini kırarak sıçramanın yakında teşekkülünü sağlamak için yatak üzerine bloklar yapılır.5h2 L=6.eşiğinin sebep olacağı kayıp dikkate alınırsa.h1. tali bağlama önündeki sıçramanın h 2 derinliği ise h3 e eşit kılınır.9h2-h1) Düşüm yatağı uzunluğu bu formüllerden biri veya benzer formüllerden hesaplanabilir.75(h2-h3) kadar olması yeterlidir.

0 karalı sıçrama 5. ∆q=vA=k.∆h.25 katı alınır.0 şiddetli sıçrama Düşüm yatağı projelendirilmesinde bu sıçrama tiplerinin hepsiyle karşılaşmak mümkündür. Farklı sıçrama tiplerine göre takip edilecek yol aşağıda özetlenmiştir. v :Sızma hızı.7-2.Sızma Suyu Miktarı: Homojen bir zeminde iki akım çizgisi arasından (bir akım borusundan) birim genişlikten sızan su miktarı Darcy Kanunu esas alınarak.la/b=k.7 dalgalı sıçrama 2. 1.a.Fr=2.H/(b.n) eşitliği ile hesaplanabilir. Düşüm yatağı kalınlığının tayininde ise yatağın zati ağırlığı ve üzerindeki suyun ağırlığı sayesinde taban su basıncına karşı koyduğu düşünülür. Burada ∆q :Bağlama altında iki akım çizgisi arasından sızan su miktarı. h2 sıçrama yüksekliğine ve v2 sıçramadan sonra ortalama hızı göstermek üzere. 32 .5-4.Hidrolik sıçrama tipleri: Yatay tabanlı kanallarda meydana gelen hidrolik sıçramalar farklı şekillerde olabilirler.5 zayıf sıçrama 3. Tekne tipi düşüm yataklarında profilin eğrilik yarıçapları da tecrübeye dayanılarak tayin edilir.7.Fr>9.Fr=1.8.5/h21.) formülü ile hesaplanabilir.Fr=4. anroşman boyu La=1. Emniyet için hesapta bulunan kalınlıkların 1. Taban su basıncı dağılımı bilindiği taktirde yatak kalınlığının hesabı çok kolaydır. 5. Buresu of Reclamalione nin çalışmaları sonunda sıçrama tipleri Fr sayısına bağlı olarak tasnif edilmiştir.5).72.(H01.6. 5.5-9.Düz veya dişli eşiklerin blok engellerin konum ve boyutlarının belirlenmesi için de bir takım ampirik bağıntılar mevcuttur.5 salınımlı sıçrama 4.v2 (m. En güvenilir yöntem model deneyleri yapmaktır. 5.Fr=1-1.Düşüm yataklarının anroşmanla korunması Düşüm yataklarının sonunda oyulmalarını önlemek için anroşman yapılır. Ho enerji yüksekliğini.

∆q=m. H : Toplam yük kaybıdır (n. ∆h:İki eş potansiyel çizgi arasındaki yük kaybı (potansiyel düşümü).H+y) eşitliği ile hesaplanır.10. H: Memba ve mansap su seviyeleri farkı n: Potansiyel çizgilerin toplam aralık sayısı. b : Bir akış alanının akım çizgileri doğrultusundaki kenar uzunluğu (iki eş potansiyel çizgi arasındaki uzaklık). k :Geçirimlilik katsayısı. n : Eş potansiyel çizgilerinin toplam aralık sayısı.9. Burada. 33 .A :Akım yönüne dik birim kesit alanı. ni: Membadan mansaba doğru numaralandırılan potansiyel çizgisinin A noktasındaki nin aralık numarası.Kritik Sızma Boyu: Bağlamanın altından sızan suyun akış hızı belirli bir kritik değerin üzerine çıkarsa zemin parçacıklarını da beraberinde sürükleyerek temelin altında erozyon meydana gelmesine sebep olur ve sızma basıncı tesiriyle mansap eteğindeki zemin kütlesi yukarı doğru kalkabilir ve tünel şeklinde geçitler(su damarları) oluşabilir. ∆h). Herhangi bir A noktasındaki basınç değeri. Sonuç olarak bağlama tabanında akım ağı çizildikten sonra yukarıdaki formül eşitliği yardımıyla birim genişlikten birim zamanda sızan su miktarı kolayca hesaplanır. y: A noktasının mansap su yüzeyinden itibaren ölçülen derinliğidir. P=γ ((1-ni/n). 5. Bu şekilde oluşan borulanma olayı sızma boyunu suretiyle önlenebilir. 5. a : Akış alanının akım çizgilerine dik yöndeki genişliği (iki akım çizgisi arasındaki uzaklık). Sızma Suyu Basıncı: Bağlama altında çizilen akım ağı yardımıyla taban su basıncı dağılımı da belirlenebilir. Kritik sızma boyu ilk defa Bligh tarafından incelenmiştir. Akım çizgileri arasından geçen debiler birbirine eşit.k. q=m.H/n eşitliği ile hesaplanır. toplam akım çizgisi aralık sayısı m ve akım alanlarının kare şeklinde olduğu (a=b) esas alınarak bağlama altındaki birim genişlikten sızan su miktarı.

0 3. palplanş. Burada.6 Zemin Cinsi İnce çakıl Orta çakıl Kaba çakıl Kaya (taş ve çakıl) Kil C 4.sızma çizgisinin düşey kısımlarının yatay kısımlarından 3 kat daha etkili olduğunu tespit etmiştir.Taban Su Basıncının Azaltılması: Bağlamalarda taban su basıncını (alttan kaldırma kuvvetini) azaltmak amacıyla alınabilecek başlıca önlemler. Zemin Cinsi Çok ince kum.0 6.0 2.yatay uzunlukların ise üçte biri esas alınarak.5 7. şeklinde sıralanabilir. 2.300 civarındaki yapı üzerinde yaptığı inceleme sonucunda . 4.gibi). silt İnce kum Orta kum Kaba kum Lem C 8.11.0-1.borulanma olayında. Daha sonra Lane .BAĞLAMALARDA ÖZEL YAPILAR: 1. L=C. Lane metodunda kritik sızma boyu.5 3.H eşitliği yardımıyla hesaplanır. Su alma yapısı.6 5. H: memba ve mansap su seviyeleri arasında oluşabilecek en büyük yükseklik (basınç) farkıdır.0 3. 2. C katsayıları (Lane) için aşağıdaki değerler verilebilir. geçirimsiz memba örtüsü. 1. L=L düşey+ L yatay /3 ifadesi ile hesaplanır.H . 3.düşey uzunlukların kendisi.sızma boyu için L=C. 34 .. Bu durum zeminlerde düşey yönde oluşabilecek en büyük geçirgenliğin yatay yöndeki geçirgenliğe göre daha küçük olmasından kaynaklanmaktadır. Eklüz.5 3. Sızma boyunu uzatmak (saplama duvarı. Temel zeminin geçirgenliğini azaltmak.Zeminlerde müsaade edilen birim boydaki maksimum basınç değişimi 1/C olmak üzere borulanma olmaması için minimum sızma boyu.eşitliğini aynen kullanmakla beraber sızma boyu ve C katsayılarını yeniden tanımlamıştır. C: zemin cinsine bağlı sızma katsayısı. Lane..0-1. L: minimum sızma boyu . 6. Tabanda filtre teşkil etmek.0 5. Memba ve mansap su seviyeleri arasındaki farkı azaltmak.

yarıklı veya max Ø 0. Girişte bir kapak öngörülür. Balık geçitleri dikdörtgen kesitli. Bağlamanın ve diğer yapıların emniyetlerinin sağlanması 35 .07 ve her 3 m` lik kot farkında bir dinlenme havuzu öngörülür. Balık geçitlerinden geçen su miktarı 0.2)-12 m ve taban eğimi 1/50(en fazla 1/20)-1/100 olacak şekilde projelendirilir. Sal (tomruk) geçidi.2. genellikle 2m genişliğinde. kütük ve tomruk taşınan akarsularda inşa edilen bağlamlarda dolu gövde üzerinde bırakılan geçittir. Balık Geçidi.40m çapındaki delikler şaşırtmacalı olarak tertiplenir. Girişinde düşü yapılarak su sesiyle balıklar çağrılır. 4. Sabit bağlama yapıldığı takdirde kabarma büyük olur ve taşmaların önlenmesi için sedde yapılması gerekebilir.5-0. Kademe perdeleri beton veya ahşap olabilir. 7.5-2. Bu sebeple geniş ve yüksek yamaçlı vadilerde sabit bağlama aksi takdirde hareketli bağlama daha uygun olur. Topografik Yapı: Bağlama arkasında suyun aşırı derecede kabarması taşmalara sebep olabilir.1.3. Perdeler düşey. 7.2m3/s mertebesindedir. Geçit su derinliği 0. gezgin balıkların bulunduğu akarsulardaki bağlamalarda balıkların memba ile mansap arasındaki geçişlerini sağlamak için için öngörülür. Kayak geçidi.maksimum eğimleri 0. Maksimum ve minimum debi: Maksimum debi minimum debiden çok farklı ise feyezan suları sabit bağlamalarda büyük kabarmalara sebep olur.3m olarak planlanır. 5. tabanı 1/10-1/30 eğimli ve su derinliği 0. Halbuki hareketli bağlamalarda feyezanlar kapakların tamamen açılması ile yapılara zarar vermeksizin savılabilir. 7. Ayrıca girişte bir aydınlatma düzeni yapılır.3-1.7m. odun. Sal geçidi. Üstleri genellikle kapatılmaz. Girişlerinde en az 1. Tomrukların dolu gövde üzerinden dikine düşerek düşüm havuzuna zarar vermesi önlenmelidir.genişliği 3(min. dolu gövde ve çakıl geçidinden bir ayrım duvarı ile ayrılır.0 m kadar bir su derinliği olmalıdır. Balık geçitleri kenar duvarlarının yanında yer alırlar.BAĞLAMA TİPİNİN SEÇİLMESİ Bağlama tipinin seçimine tesir eden ana faktörler ve nasıl mütalaa edildikleri aşağıdaki paragraflarda anlatılmıştır.

4. Böyle durumlarda hareketli bağlama daha ekonomik olabilir. Maksimum debi ile minimum debinin arasındaki fark çok büyük değilse sabit bağlama daha uygundur. Kapakların ayda bir defa kontrol edilmeleri feyezanlar sırasında arıza ihtimalini azaltır. Bu da su almaya engel olabilir. Bu kısmın tam dolması halinde sürüntü maddeleri su alma ağzı önünde yığılmaya başlar.5. 36 .Bakım ve işletme: Hareketli bağlamalar sürekli bakım gerektirir. 7. 7.3. Sürüntü maddesi miktarı: Sabit bağlamalarda gelen sürüntü maddesi bağlama arkasında yığılır. Hareketli bağlamalarda ise bağlama havuzunun katı madde ile dolma problemi yoktur. Hareketli bağlamalarda ise sadece ayakların sağlam zemine oturması yeterlidir. Zemin şartları: Sabit bağlamalarda temelin sağlam zemine kadar indirilmesi gerekir. 7. İşletme dikkatli takip ister. Dolayısıyla çürük zeminlerde sabit bağlama inşası daha büyük yatırım gerektirebilir. Diğer taraftan sabit bağlamaların hiç değilse bağlama havuzu doluncaya kadar akarsu katı madde dengesinin etkileyeceği ve mansapta oyulmalara yol açacağı hatırda bulunmalıdır. Sabit bağlamalarda böyle değildir. Hareketli bağlamaların işletmeleri için de daimi personel bulundurulur. Buna karşılık sürüntü maddelerinin ayaklarda yaptığı aşınma önemli bir problem olabilir.maliyeti artırır.

Mutlu SÜMER. Cevat ERKEK. Necati Prof.8. Necati 37 . Prof. Dr. B. Su Kaynakları Problemleri AĞIRALİOĞLU. DR. Sulama Kurutma Hidrolik Hidrolik Ders Notları : : : Prof. Cevat ERKEK. Prof. Dr. Prof. Dr. KAYNAKLAR Su Kaynakları Mühendisliği : AĞIRALİOĞLU. Prof. Dr. Dr. Prof. Dr. İstemi ÜNSAL. Cevat ERKEK. Mehmet Emin KARAHAN: : Prof. Dr.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful