Mirz

F t li Axundov (1812-1878-ci ill r) Nuxa (indiki misi Axund Hac

ki)

h rind

anadan

olmu dur. Atas n n t rbiy si il m

l sg r F t lini o ullu a götürmü , t lim-

ul olmu , ona r b v fars dill rini öyr tmi dir. F t linin ruhani l sg r 1832-ci ild onu G nc y aparm d r. Lakin S rq

olmas n ist y n Axund Hac

M. .Vazeh M.F.Axundovu ruhani olmaq fikrind n yay nd rm d r. O, 1834-cü ild Tiflis getmi , Qafqaz cani ininin ba d ft rxanas nda mülki i l r sa h s i n d dill ri müt rcimi t yin olunmu v ömrünün sonunad k h min v zif d çal m d r. M.F. Axundov 1851-ci ild Rus co rafiya c miyy tinin üzvü seçilir. 1864-cü ild Zaqafqaziya v qafqaz arxivl rini t dqiq etm k üçün arxeologiya komissiyas n n üzvü olur. 1873-cü ild o, polkovnik rütb sin layiq görülür. M.F. Axundov Az rbaycan n siyasi v hüquqi fikir tarixind xüsusi h miyy t k sb ed n yer tutur. 0, f ls fi, siyasi-hüquqiv b dii yarad c l m n vi m d niyy tini yüks k s viyy d z nginl dirmi dir. M.F. Axundov b dii-estetik, t bii-f ls fi v siyasi-hüquqigörü l rinin formala mas nda ilk növb d Az rbaycan n ictimai mühiti, xalq m z n z ngin il Az rbaycan xalq n n

müt r qqi ideya-n z ri irsi, q dim m d niyy ti h lledici rol oynam d r. Bununla yana onun dünyagörü ünün formala mas yaln z s rf Az rbaycangerç kliyi il ba l olan m n vi-m d ni v ideya-siyasi amill rl rtl nmir. Müt f kkirin dünyagörü ünün t kkülü v inki afina el c d klassik rq d biyyat , qa baqc lrus

v müt r qqi avropa f ls f si v ictimai-siyasi fikri h miyy tli t sir göst rmi dir. M.F. Axundov öz çoxc h tli yarad c l ndah mçinin bu v ya dig r d r c d antik dövrün b zi materialist ünsürl rin Vofter, Monteske, Russo, Mill, Yun , Kopernik kimi böyükmüt f kkirl rin qiym tli fikirl rin müraci t edir. M.F.Axundov m nims m y formala mas q rbi avropa müt f kkirl rinin v siyasi-hüquqi görü l rini xüsusi diqq t yetirmi üçün istifad bundan öz ictimai-siyasi bax lar n n

etmi dir. M s l n, o, "K malüddövl m ktublar "-

ndaMonteskenin t bii hüquq haqq nda t limi il tan olaraq ona haqq qazand r r ki, insana xo b xtlik v azadl q hüququnu t bi t özü b x etmi dir v xalq özünün t bii, fiziki v m n vi t l bat n t min etm k hüququna malikdir.

eynadan. feodal zorak l dal tin t nt n si t sadüfi hald r. ksin . "Hac Qara". b s n üçün zülm qatla rsan? Q fl t yuxusundan oyan v zal m n atas n n goruna od vur!"' Axundov xalq n gücün inan r. s n ki qüdr t. ictimai. dinin. f ls fi-estetik . "Müsyö Jordan v L nk ran". Komediyalar n n n n v c hal tin hökm sürdüyü ümumi ruhu bundan ibar tdir ki. istibdad zülmünd n xilas olmaq üçün onu birliy . inzibati hüquq v dig r hüquq sah l ri m s l l rin dair görü l rin mühüm diqq t yetirmi dir. ail hüququna v qad n azadl d na xüsusi diqq t yetirilir. v t np rv rlik v raitd s. M.F. say v bacar q c h td n zal mdan qat -qat art qsan. Onun sosial-siyasi görü l rind azadl q. respublika dövl t qurulu unun yarad lmas . b lk laz md r ki. Russo kimi insan n t bii v ziyy tini s ciyy l ndir rk n bunu idealla d r r. konstitusiyal . Axundovun komediyalar nda feodal ictimai münasib tl rinin. dal tsiz m hk m l rin ciddi t nqidin . h miyy tli yer tuturdu.Axundovun insan n t bii hüququ bar d bax la r el c d Russonun t limi il ox arl q t kil edir. Axundovun yarad c l m s l l rin ifad nda 1850-1856-c ill rd yazd alt komediya mühüm yer tutur. Bu komediyalarda Axundov xalq n dini v m n vi sar tin . cismani zülm üçün qar çx ed r k bel q na t g lmi di ki. xalq ö zünü c hal td n. "Zülmü aradan qald rmaq sla zal ma müraci t etm k laz m deyildir. fanatizmin.Axundov q rbi avropa müt f kkirl rinin dövl t hüququ. . Az rbaycan dramaturgiyas n n sas n t kil ed n v bir s ra sosial-siyasi olundu u h min komediyalar bunlard r "Hekay ti Molla d rvi M st li ah". el c s ciyy l nir. humanizm. n nümun si kimi deyil. "Hekay ti x rs-quldurbasan". mövcud qurulu u inqilabla m hv etm y ça r rd . feodal xlaq n n. "V ziri-xanibrahimx lil kimyag r". Bütün bunlar bel bir q na t g lm y hüquqi f kirl rl sas verir ki. "Mürafi v kill ri". müt f kkirin komediyala r yaln z s rf b dii yarad c l mü yy n q d r ictimai -siyasi v m zmunla f rql nir. m zluma dem k qaranl qdan xilas etm li v öz hakimiyy tini qurmal d r. "K malüddövl m ktublar "n n vv lind o.

zülmün v m ruz qalan onun siyasi nda t sadüf edir.F. avropaya t tbiqini . mövcud dövl t qurulu unun d yi dirilm si z rur tini d rk etm k üçün bir s ra müt r qqiislahatlara ehtiyac duyur. Onun s rinin ba a çatmas (1857-ci ild n etibar n) b dii k vakib"d d nda siyasi realizm n z r çarp r. yuxandan h r hans islahat yolu il xalq yoxsul v ziyy td n. inqilab n z ruriliyini d rk etm lidir v nqilab n apar c qüvv si m hz. Axundov bu konseps yan n t kc sasland rma a çal r. a r iqtisadi raitd n xilas etm k mümkün deyildir. Müt f kkir "Aldanm c miyy t-siyas t v c miyy tin siyasi v sosial strukturu m s l sini aç qlay r.Axundovun siyasi görü l rinin geni sonrak dövr hat dair si v d rinliyi komediya lar ndan t bii v qanunauy un hal kimi na. el c b dii-f ls fi fikir tarixind çox mühüm yer tutur. Xalq. feodal bir düzgün v dal tli fikri il raz la maq olar ki. ictimai ünsürl r c miyy tin. Bu tamamil v qiym tl ndirilm lidir. inqilab yolu v mümkün say r. H cm etibaril çox da böyük olmayan "Aldanm A ababa Rzayevin bel M. H min s r az rbayca n n ictimai-siyasi v dövl t-hüquq probleml rin ciddi diqq t yetirir. Xalq h r eyd n onun ideyalar n m nims m lidir. Axundov müt r qqi islahat yax l a olunmas n sosial islahatlar vasit sil deyil m hz. Axundovun "Aldanm onun sonrak s rl rind k vakib" s rind ir li sürül n dövl t-hüquq konsepsiyas d inki af etdirilir. vv l.Axundovun "Aldanm k vakib" siyasi pamfletind istibdad n t nqidi. maarifçi mütl qiyy tin t bli i ba l ca yer tutur. O. k vakibi" Az rbaycan n siyasi v f ls fi f kir tarixind siyasi pamfletin ilk klassik formas sayila bil r. Axundovun yarad c l il siyasi radikalizmin t zahürü m hz XIX srin 50-ci ill rinin ax rlar nda ba lan r. Müt f kkir q tiyy tl elan edirdi ki. c miyy tinin d yi dirilm si ideyas . do ru add m hesab edirdi. el c d ri xo b xtliyin ld übh siz. ümumb Asiyada yox. xalq olmal d r. Çünki ikiqat zülm -çarizmin müst ml k çilik siyas tinin m nfur n tic l rin yerli feodallar n riyakarl Az rbaycan xalq n n taleyi müt f kkir görü l rinin k skinl m sin "Aldanm yarad c l k vakib" d rin t sir göst rmi real imkan yaratm d r.

onun c sar tli. Bununla yana k vakib"d h tta sad xalq iç risind n ç xan a ll haqq hökmdar sujeti yarad r. mütl qiyy ti v orta sr qal qlar n a r zülmü v istismar kild if a edir. fantastik raitd meydana g l n dövl t 15 günd n art q ya aya bilm z. "Hindistan ahzad si K malüddövl nin Öz dostu ran Axundov 1865-ci ild yazd ahzad si Celalüddövl y üç m ktubu v C lalüddövl nin ona gönd rd yi cavab" adl f ls fi-siyasi traktatda (q saca olaraq "K malüddöl mektublar ") ba l ça dü m ni hesab etdiyi v h yati boyu mübariz apard k skin l n tl yir. "qara camaat" 15 günd n sonra xalq iç risind n hakimiyy t g lmi Yusif S rrac devirir. T sadüfi deyil ki. "Aldanm qazand r rd . xalq kütl l rinin m ruz qald . dal tli hökmdara ümid edirdi. hökmdar n q d r a ll . t dbirli olsa da g r xalq onu ba a dü mürs hökmdar n c hdl ri fayda ver bilm z. Axundov düzgün olaraq bel n tic y g lir ki.Bel bir c h ti qeyd etm k vacibdir ki. islahata istiqam tl n n fikirl rin müt f kkir bel q na t g lmi di ki. Axundov 50 -ci ill rd maarifçi. t sadüf n.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful