T.C.

Mİ EĞİ M BAKANLIĞI LLÎ Tİ

MEGEP
(MESLEKÎ EĞ Tİ VE ÖĞ İ M RETİ Sİ M STEMİ N Nİ GÜÇLENDİ LMESİ Rİ PROJESİ )

TESİ SAT TEKNOLOJİ VE Sİ İ MLENDİ KLİ RME

ELEKTRİ ARK KAYNAĞ K I–1

ANKARA 2007

Milli Eğ Bakanlı tarafı geliş itim ğ ı ndan tirilen modüller;  Talim ve Terbiye Kurulu Baş ğnı 02.06.2006 tarih ve 269 sayı kanlıın lı Kararı onaylanan, Mesleki ve Teknik Eğ Okul ve Kurumları ile itim nda kademeli olarak yaygı tılan 42 alan ve 192 dala ait çerçeve öğ nlaşrı retim programları amaçlanan mesleki yeterlikleri kazandı nda rmaya yönelik geliş tirilmiş retim materyalleridir (Ders Notları r). öğ dı  Modüller, bireylere mesleki yeterlik kazandı rmak ve bireysel öğ renmeye rehberlik etmek amacı öğ yla renme materyali olarak hazı rlanmı ş , denenmek ve geliş tirilmek üzere Mesleki ve Teknik Eğ itim Okul ve Kurumları uygulanmaya baş nda lanmı r. ş tı  Modüller teknolojik geliş melere paralel olarak, amaçlanan yeterliğ i kazandı rmak koş ile eğ ulu itim öğ retim sı nda geliş rası tirilebilir ve yapı lması önerilen değ iklikler Bakanlı ilgili birime bildirilir. iş kta  Örgün ve yaygı eğ kurumlarıiş n itim , letmeler ve kendi kendine mesleki yeterlik kazanmak isteyen bireyler modüllere internet üzerinden ulaş ı labilirler.  Bası ş modüller, eğ lmı itim kurumları öğ nda rencilere ücretsiz olarak dağ lı ı r. tı  Modüller hiçbir ş ekilde ticari amaçla kullanı lamaz ve ücret karş ğnda ıı lı satı lamaz.

İ NDEKİ Çİ LER
AÇIKLAMALAR ...................................................................................................................iii Gİ Ş.......................................................................................................................................1 Rİ ÖĞ RENME FAALİ YETİ ....................................................................................................3 –1 1. İ ŞPARÇASINI HAZIRLAMA ...........................................................................................3 1.1. El Tesviyeciliğ i............................................................................................................. 3 1.1.1. El Tesviyeci Tezgâhları .........................................................................................3 1.1.2. Markalama Aletleri, Görevi, Özellikleri ve Kullanı lmaları ...................................5 1.1.3. Eğ ve Çeş ......................................................................................................6 e itleri 1.2. Eğ eleme.........................................................................................................................7 1.2.1. Serbest Eğ eleme ....................................................................................................7 1.2.2. Ölçülü ve Gönyeli Eğ eleme:..................................................................................9 1.3. Kaynak Ağ Açma..................................................................................................... 11 zı 1.3.1. Kaynatı lacak Gereçlerin Birleş tirilmeleri............................................................ 12 1.3.2. Kenar İ ş lemsiz Alı(küt) Birleş n tirmeler .............................................................13 1.3.3. Kenar İ ş lemli Birleş tirmeler ................................................................................13 1.3.4. İ ve DıKöş Birleş ç ş e tirmeler .............................................................................. 14 1.3.5. Bindirme Birleş tirmeler ....................................................................................... 15 1.4. Kullanı Takı n Bakı ....................................................................................17 lan mları mı UYGULAMA FAALİ YETİ .............................................................................................. 18 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME ....................................................................................19 ÖĞ RENME FAALİ YETİ .................................................................................................. 22 –2 2. ELEKTROT TUTUŞ TURMAK ........................................................................................ 22 2.1. Elektrot Tutuş turmak .................................................................................................. 22 2.1.1. Kaynak Makineleri .............................................................................................. 22 2.1.2. Elektrik Kazaları KarşAlı na ı nacak Tedbirler .....................................................32 2.1.3. Amper Ayarı Yapmak.......................................................................................... 37 2.1.4. Elektrotlar, Çeş ve Özellikleri...................................................................... 39 itleri 2.1.5. Kaynakçı mları Takı .............................................................................................43 2.1.6. Elektrik Kaynağ Güvenlik Önlemleri ........................................................... 44 ı nda 2.1.7. Örtülü Elektrot Tutuş turmak ve Ark Boyunu Ayarlamak ................................... 45 2.1.8. Örtüsüz Elektrot Tutuş turmak(Çı Elektrot Arkı plak ) .......................................... 50 UYGULAMA FAALİ YETİ .............................................................................................. 51 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME ....................................................................................53 ÖĞ RENME FAALİ YETİ .................................................................................................. 55 –3 3. DÜZ Dİ ŞÇEKMEK ...................................................................................................... 55 Kİ 3.1. Kaynak Uygulamaları ................................................................................................. 55 3.1.1. Amper Ayarlama ................................................................................................. 56 3.1.2. Elektrot Hareketleri .............................................................................................56 3.1.3. Ark Boyu ............................................................................................................. 57 3.1.4. Dikiş Baş ç ve Bitiş in langı Yerleri ....................................................................... 58 UYGULAMA FAALİ YETİ .............................................................................................. 63 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME ....................................................................................65 ÖĞ RENME FAALİ YETİ -4................................................................................................... 70 4. PUNTALAMA................................................................................................................... 70 4.1. Puntalama ve Önemi ................................................................................................... 70 i

UYGULAMA FAALİ YETİ .............................................................................................. 74 ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME ....................................................................................75 MODÜL DEĞ ERLENDİ RME .............................................................................................. 78 CEVAP ANAHTARLARI ..................................................................................................... 82 KAYNAKLAR....................................................................................................................... 84

ii

AÇIKLAMALAR AÇIKLAMALAR
KOD ALAN DAL/MESLEK MODÜLÜN ADI 522GAZ011 Tesisat Teknolojisi Ve İ klimlendirme Alan Ortak Elektrik Ark Kaynağ1 ı Bu modül, kaynak yapı lacak işparçaları nıhazı rlama, kaynak makinelerinin çeş itlerini tanı p çalı rma ve yı ş tı elektrotu tutuş turma konuları nıiçeren bir öğ renme materyalidir. 40 / 32 Elektriğ temel ilkeleri ve temel kanunları in modüllerini almıolmak. ş Gerekli ortam sağ landında kaynak uygulamaları iş ğ ı için parçaları rlayarak elektrot tutuş hazı turmak. Genel Amaç Kaynak atölyesi ortamı nda kaynak yapı lacak iş parçaları hazı p, elektrotu turtuş nı rlayı turabileceksiniz. Amaçlar 1. Gerekli donanı kullanarak kaynak uygulamaları mı için iş parçaları hazı nı rlayabileceksiniz. 2. Kaynak için gerekli donanı kullanarak tekniğ mı ine uygun olarak elektrodu tutuş turabileceksiniz. Atölye, sıf, laboratuvar, işparçası çizecek, metre, nı , testere, eğ zı e, mpara ve gönye, kaynak makineleri, elektrot, iş parçası , kaynak çekici, tel fı maske ve deri rça, önlük. Modül içinde yer alan her öğ renme faaliyetinden sonra verilen ölçme soruları kendinizi değ yla erlendireceksiniz. Modül sonunda ise kazandıız bilgi, beceri, tavı ğnı rları ölçmek amacı öğ yla retmen tarafı ndan hazı rlanacak ölçme araçları değ yla erlendirileceksiniz.

MODÜLÜN TANIMI

SÜRE ÖN KOŞ UL YETERLİ K

MODÜLÜN AMACI

EĞ Tİ ÖĞRETİ İ M M ORTAMLARI VE DONANIMLARI

ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ RME

iii

iv

Gİ Ş Rİ Gİ Ş Rİ
Sevgili Öğ renci, Kaynakçık, elektrik arkı n 1801 yında keş ile baş ş1885 yında ilk kaynak lı nı lı fi lamı , lı makinesinin yapı yla süregelmiş lması tir. Birinci Dünya Savaşyı nda kaynak hı geliş tir. Kaynağn hı geliş ı lları zlı miş ı zla imiyle uçak yapı nda kullanı mı lmaya baş lmı r.1917 yında gemilerin yapı nda da kaynak, lanı ş tı lı mı perçinli birleş tirmelerin yerini almı r. Birinci ve İ ş tı kinci Dünya Savaş larıarası ark nda kaynağ da ilerlemiş Koruyucu gaz kaynakları ı tir. bulunmuş Araşrmalar sonucu çeş tur. tı itli tiplerde elektrotlar geliş tirilmiş tir. Teknolojideki baş döndürücü geliş meleri yakı ndan takip etmek gerekir. Bu geliş melerle kaynak otomobil fabrikaları nda, köprü yapı nda, çelik kostrüksiyon mı yapı nda, bası kaplar yapı gibi sanayinin birçok alanı yerini almı r. mı nçlı mı nda ş tı Sanayide bu gibi birçok iş yanı gaz ve tesisat sistemlerinin yapı in nda labilmesi için kaynakçı gereksinim vardı lara r. Günümüzde sürekli geliş gösteren kaynaklı birleş im tirmeler sanayinin temel mesleklerinden biri haline gelmiş tir.

1

2

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –1
AMAÇ

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –1

Uygun ortam sağ ğnda işparçası landı ı nıkaynağ hazı a rlama aş amaları rası nısı yla öğ renerek uygulamaları yapabileceksiniz.

ARAŞ TIRMA
 El tesviyeciliğ konuları genişbilgileri makine teknoloji alanları ilgili i nda yla sektörlerden kaynak taramasıyaparak bulabilirsiniz. Bu bilgileri derleyerek rapor haline getiriniz.

1. İ ŞPARÇASINI HAZIRLAMA
1.1. El Tesviyeciliğ i
Yapı lması istenilen metal işparçaları ndan talaşkaldı rarak ya da talaşkaldı rmadan yapı ş lan ekillendirme iş lemlerine el tesviyeciliğdenir. i El tesviyecilik iş teknolojik yeniliklere bağ olarak azalsa bile mesleki baş nı leri lı arı n temelini oluş turur.

1.1.1. El Tesviyeci Tezgâhları
Üzerine çeş takı ve aletlerin konulduğ mengenelerin bağ ğ işmasaları itli m u, landıı na tesviyeci tezgâhı denir.

Ş 1.1: Tesviyeci tezgâhı ekil

3

Mengeneler

Karş klı ı çeneleri arası işparçaları bağ lı nda nı lamaya yarayan aletlerdir. Mengeneler ağz yapı na göre paralel ağ ve boru mengenesi olarak çeş ı ları ı zlı itlendirilir. Mesleklere göre piyasada kullanı yaygı mengene çeş lan n itleri ş unlardı r:      Tesviyeci mengeneleri, Tezgâh mengeneleri, Ayaklı mengene, EI ve pah mengeneleri, Boru mengeneleridir.

4

3

1
 Markalama

2 5

Yapı lacak bir işparçası n, yapı resminin veya ş nı m ablonunun iş yapı ı in lacağ malzemenin üzerine aktarı dı Markalamada, verilen işresminin ölçüleri yapı lmasır. lacak malzemenin üzerine çizilir. Çizilen bu markalama çizgilerine göre işyapır. Bazıbasit lı parçaları markalanması gerek yoktur. En basit markalama iş n na leminde bile belli bir zaman harcanması ndan dolayı bazı ler markalanmadan da yapı iş labilir. Fabrikalarda seri üretimde markalama iş leminin yerini kalı otomatik tezgâhlar almı r. plar, ş tı İ markalayarak yapmak insana güven duygusu verir, hatayıazaltı ve iş daha ş i r in ekonomik olması sağ nı lar. Markalama iş lemlerinde dikkat edilecek noktalar ş unlardı r:     Uygun yüzey seçilmeli ve temizlenmelidir. Markalama için gerekli markalama aletleri hazı rlanmalı r. Bozuk ve dı hatalı aletler kullanı lmamalı r. dı Markalama aletlerinin doğ ş ru ekilde kullanı lması gerekir. Doğ ru kullanı lmazsa markalama hatalı olur. Markalama bittikten sonra, markalamanı son olarak bir daha gözden n geçirilmesi yerinde olur. 4

1.1.2. Markalama Aletleri, Görevi, Özellikleri ve Kullanı lmaları
1.1.2.1. Markacı Pleyti Markalama ve yüzey düzgünlük kontrol iş inde kullanır. Dökme demirden lı yapı şr. Yüzeyi düzgün ve hassastı Bu nedenle üzerine yüzeyi bozabilecek çekiç, eğ lmı tı r. e ve buna benzer gereçler konulmamalır. İ çeş markacı dı ki it pleyti vardı Büyük pleytler r. ayaklı , küçük pleytler masa (tezgâh) tipidir. 1.1.2.2. Çelik Cetvel Ölçmeye, ölçü taş ı maya ve çizgi çizmeye yarar. Cetvel bölüntüleri 1mm’dir. Paslanmaz çelikten yapır.15O mm, 25O mm, 3OO mm, 5OO mm ve 1OOO mm boyları lı nda bulunur. 1.1.2.3. Çizecek Uç açı 1O º - 15º sivri çelik çubuktur. Malzeme üzerine çizgi çizmeye yarar. sı 1.1.2.4. Pergel Daire, daire yayı çizilmesinde, ölçü taş ı nması sac levhalara paralel düz çizgiler nda, çizilmesinde kullanır. lı 1.1.2.5. Nokta Matkap ile delik delme iş leminde matkabı parçaya rahatça oturması n amacı yuva yla açmak ve bazı parçaları aretlemekte kullanır. iş lı 1.1.2.6. Çekiç Çakma, markalama, doğ rultma, keskileme ve bunlara benzer birçok amaçlarla kullanı hemen herkes tarafı lan ndan bilinen bir el aletidir. Ağ k olarak 5O gramdan ı rlı baş p 2OOO grama kadar olanları layı vardı Çekiçle çalırken en çok dikkat edilecek nokta, r. ş ı çekiç sapın gevş olmaması r. Sapı ek çekiç, iş nı ek dı gevş esnası saptan kurtularak kazaya nda yol açar. 1.1.2.7. Gönye Yüzeylerin düzgünlük ve kenarları açı nı kontrolü ile markalama iş n ları n lemlerinde kullanır. lı

5

1.1.3. Eğ ve Çeş e itleri
İ şparçası nıistenilen biçim ve ölçüye getirmek, yüzeyleri düzeltmek, kesicileri bileylemek için yüzeyindeki diş talaş lerle kaldı bir el aletidir. Yüksek karbonlu çelikten ran yapır. lı

Ş 1.2: Eğ ekil enin kımları sı .

1.1.3.1. Eğ Sap Takmak eye Eğ enin omuz kı ile ağ sap arası 1O mm kalı smı aç nda ncaya kadar sap takı dı Eğ lmalır. e kuyruğ unun konikliğ inden dolayı aç sap kademeli olarak farklı ağ çaplarda delinir. Eğ sapı e , eğ hafifçe takır, sonra eğ gövdesinden el ile tutularak sağ bir zemin üzerinde bir iki eye lı e lam defa kuvvetlice vurularak sap oturtulur. Plastik saplar sağ olsa da ağ saplarıyerini tutamaz. lam aç n

Yanlı ş

Yanlı ş

Ş 1.3: Eğ sapı n takış ekil e nı lı ı

1.1.3.2. Eğ elerin Bakı mı Eğ eleme sı nda eğ diş arası talaş sı ş rası e leri nda lar kı abilir. Bunlar parçayı çizdiğ gibi i eğ elemeyi de güçleş tirir. Bunun önüne geçmek için eğ eler sı sı tel fı k k rçayla temizlenmelidir. 6

1.1.3.3. Eğ Çeş e itleri Eğ eler; diş türü, diş düzeni, diş klııkesiti ve yapı ş sı ğ, m ekline göre çeş ş itli ekillerde sıflandılı nı rırlar.

Ş 1.4: Kesitlerine göre eğ çeş ekil e itleri

1.2. Eğ eleme
Bir parçadan, eğ eleme tekniğ uygun biçimde, yüzeyinde bulunan küçük diş ine ler yardı ile talaş mı kaldı rarak ş vermeye eğ ekil eleme denir.

1.2.1. Serbest Eğ eleme
Marka çizgisine O,5 mm kalı ncaya kadar yapı eğ lan elemeye serbest eğ eleme veya kaba eğ eleme denir. Okullarda yeni gelen öğ rencilere, düzgün eğ eleme alı ş ğ kanlı ı kazandı rmak için serbest eğ eleme iş yaptılı lemi rır. Eğ elemede sert malzemeler için ince diş eğ li eler, yumuş malzemeler için kaba diş ak li eğ seçilir. eler

7

Eğ eleme iş yaparken kiş duruş ekli çok önemlidir. Vücudun ağ ğ sol ayak leri inin ş ı ı rlı üzerine verilerek (sol ayak önde) 45 o açı dı Bu sayede düzgün bir eğ lmalı r. eleme yapı labilir.
Vücut hareket ettirilmeden esnetilmelidir Sol el kesme baskını lamalır sı sağ dı

Sağ ayak, dengeyi sağ lamalı r dı

Sol ayak, vücut ağ ğnı ı ı rlı taş dı ı malı r

Ş 1.5: Eğ ekil elemede çalı konumu ş ma

  

Eğ eleme, kol hareketi ile yapı dı lmalı r. Sağ kesme hareketini sağ el lamalır. dı Eğ enin Tutuluş Biçimi

Eğ eleme baskı sıiçin büyük eğ enin ucuna avuç içiyle, orta boy eğ enin ucuna baş parmakla baskı olmalır. Küçük eğ tek elle tutulabilir. dı e

Ş 1.6: Eğ ekil elerin tutuluş biçimleri

Eğ enin Hareket Ş ekli

Temel koş eğ ul enin yüzeye 45 çapraz sürülmesidir. Bu da genişyüzeyli parçalara uygulanı r.

8

Ş 1.7: Çapraz eğ ekil eleme.

1.2.2. Ölçülü ve Gönyeli Eğ eleme:
İ ş lemlerin cinsine, parçanıboyutları ve iş n na lenecek profillere bağ olarak eğ seçilir. lı e  Eğ eleme Tekniğ i gönyesinde eğ elenmesi yapırken lı düzlemliklerinin

Düzlemsel yüzeylerin bozulmaması gerekir.

Kesme baskı eğ sı enin üzerine bastı rarak, kesme hareketi ileri sürerek olur ve talaş kaldı oluş Eğ ileri sürerken daima yere yatay durumda olması dikkat etmelidir. rma ur. eyi na

Ş 1.8: Eğ ekil enin ileri sürülmesi

Ş 1.9: Kesme baskı ve yönü ekil sı

Eğ elenecek yüzeyi mengene ağzları ı ndan 3 – 5 mm yukarı kalacak ş da ekilde parçayı mengeneye bağ nı layız.

Ş 1.10: Parçanı mengeneye bağ ekil n lanması

Ş 1.11: Eğ ekil enin tutulması

Eğ elemede sağ ileri geri hareket ettirilirken sol el hafif bir basma etkisi yapar. el 9

Eğ ileriye giderken aynı rultuda olmalı r. Geri gelirken ise ilerleme payı e doğ dı kadar yana kaydılmalır. rı dı

Ş 1.12: Eğ ekil enin hareketi

Genişyüzey gönyeye geldikten sonra bu yüzeye dik ve gönyesinde olacak ş ekilde uzun ve dar yüzeyleri boylaması eğ na eleyiniz. Yüzeyin dikliğ 90◦gönye ile kontrol ediniz. ini

Ş 1.13: Uzun ve dar yüzeylerin boylaması eğ ekil na elenmesi

Daha sonra geniş yüzeyi marka çizgilerine kadar ölçüsünde ve gönyesinde eğ eleyiniz.  Eğ elemede Meydana Gelebilecek İKazaları Önlenmesi: ş ve  İ gereken dikkat ve önemi veriniz. ş e  Sapsı eğ kullanmayı z, avuç içine batabilir. z e nı  Oluş abilecek talaş üflemeyiniz, gözünüze kaçabilir. ları  Eğ parça üzerinde bı eyi rakmayız, düş kılabilir. nı erek rı  Eğ diğ aletlerle üst üste, geliş eyi er igüzel koymayı z. nı

Ş 1.14: Eğ sapsıkullanı ekil e z lmamalı r dı

Ş 1.15: Sapı ekil hatalı e kullanı eğ lmamalı r dı

10

1.3. Kaynak Ağ Açma zı
Boru ve işparçaları n kaynakla birleş nı tirmelerinde, birleş yerlerinde alı alı me n na gelen yüzeylerin profiline kaynak ağ denir. zı Kaynak ağ açmadaki esas amaç sağ klı iyi nüfuz etmiş zı lı ve kaynak oluş turmaktı r. Kaynak öncesi yapı hazı klar kaynağ lan rlı ıbaş ya ulaşrmak için çok önemlidir. arı tı Hazı k olmadan yapı kaynaklı rlı lan birleş tirmeler sağ olmaz. Hazı ğ verilen önem, lam rlı a kaynağ kalitesi, görünüş ekonomik oluş ile yakı ilgilidir. ı n ü, u ndan Hazı k yapacak kişya da kaynakçı n kaynatma tekniğ bakı ndan yeterli bilgiye rlı i nı i mı sahip olması gerekir.

Ş 1.16: Kaynak ağ ölçüleri ekil ı z

Ön Hazı kta Dikkat Edilecek Noktalar: rlı     Kaynak yapı lacak parçalarıkalı kları n nlı İ niteliğ uygun kaynak ağ nıseçilmesi ş in ine zı n Kaynak yapı lacak parçalarıdüzgünlükleri n Kaynak yapı lacak parçalarıpuntalanması n

11

Ş 1.17: Kaynak ağz ş ekil ı ekilleri

Kaynak Ağ Açı zı lması Gerektiren Hususlar: nı        Gereç kalı kları nlı Kaynak alanı kavuş durumu na ma Kaynağ yapma konumu ı Birleş tirmedeki kaynağ kalitesi ı n Kaynak yapma yöntemi Kaynak ağ açma aletlerinin durumu zı İ ekonomik boyutu ş in

1.3.1. Kaynatı lacak Gereçlerin Birleş tirilmeleri
   Küt birleş tirmeler (kenarlarıalıalı eş n n na lenmesi) İ köş ve dıköş birleş ç e ş e tirmeleri Bindirme birleş tirmeler

12

1.3.2. Kenar İ ş lemsiz Alı (küt) Birleş n tirmeler
Ş 1.18: Küt Birleş ekil tirme.
2

Kapalı birleş küt tirme: 2 mm’ye kadar kalı ktaki parçalar aralı olmaksın nlı k zı kaynak edilir.

Ş 1.19: Kapalı ekil Birleş tirme.

Açı küt birleş k tirmeler: 2 – 7 mm’ye kadar kalı ktaki parçalara uygulanı nlı r. Bu aralı 1,5 – 3,5 mm arası değ mektedir. Tek kenara kaynak ağ k nda iş zı açı lacak parçalar 7 – 1O mm kalı kta olmalı r. nlı dı

Ş 1.20: Açı küt birleş ekil k tirmeler

Ş 1.21: Kenar hazı ğyapı ş birleş ekil rlıı lmıküt tirme

1.3.3. Kenar İ ş lemli Birleş tirmeler
Kaynak ağ gerecin kalı ğna ve kullanma yerine göre seçilir. 2O mm’ ye kadar zı nlıı kalı kları nlı olan birleş tirmelerde V kaynak ağ , daha büyük olanlarda çift V, X kaynak zı ağ açı zı lması gerekir. J ve U kaynak ağ ı kaynak dikiş özelliğ göre açı zları inin ine labilir.

13

Ş 1.22: Kenar hazı ğyapı ş ler ekil rlıı lmıiş

1.3.4. İ ve DıKöşBirleş ç ş e tirmeler
Kenarı kenara kaynak edilmesi esastı İ köş kaynak birleş n r. ç e tirmeleri yüzey yüzeyedir. Birleş tirme boyunca aralı kalmayacak ş k ekilde kenar yüzeye değ erek iki yüzey kaynatı lacak biçimde ayarlanmalı r. dı Birleş tirmenin çok sağ olması köş her iki taraftan kaynatır. Kaynak dikiş lam için eler lı i küçük tutulursa iyi olur.

Ş 1.23: İ köş kaynakları ekil ç e

Ş 1.24:Dıköşkaynakları ekil ş e

Ş 1.25: Dıköş dikiş ekil ş e i

14

1.3.5. Bindirme Birleş tirmeler
Kenar yüzey kaynağ da denilebilir. Üst üste binen parçaları toplam geniş i, iki ı n liğ gereç kalı ğnıtoplamı n iki katı nlıın nı kadardıveya toplam kı n 12 mm fazlasır. r smı dı Kaynak ağ yüzeyleri düzgün olmalır. Oksit, pas, boya, yağ ı z dı varsa temizlenmelidir.

Simetrik iç köş dikiş e i

Simetrik olmayan iç köş dikiş e i

Ş 1.26 : Bindirme kaynağ türleri ekil ı

Ş 1.27: Bindirme dikiş ekil lerinin hazı rlanması

Ş 1.28: Bindirme kaynak ekil

15

Ağz (kenar) kayması ı

Parçalar arası ndaki açı k çok az klı

Kenarlarıdüz kı çok yüksek n smı

Parça arası ndaki açı k çok fazla klı

Ş 1.29: Kaynak ağ hazı ekil zı rlamada ve parçaları birleş tirmede en sı rastlanan hatalar k


Borulara Kaynak Ağ Açmak ve Puntalama Yapmak zı

6 mm ve daha fazla kalı kları nlı olan borulara kaynak ağ açır. Kalı borulara 60zı lı n 70 ’ lik konumda, 1,5 – 3 mm arası kenar faturasıkalacak biçimde kaynak ağ nda zı açı dı Kaynak esnası parçaları ara açı ğ da kenar faturası lmalır. nda n klıı kadar olmalır. Bu dı aş amada boruları ıklı karş yerlerden tam bir ara kesit olacak ş lı ekilde puntalamak doğ olur. ru

Ş 1.30: Borunun puntalanması ekil

16

1.4. Kullanı Takı lan mları Bakı n mı
1- Masaüstü pleytin yüzeyinin düzgünlüğ ünü kontrol ediniz, gerekirse yüzeyi yağ nı layı z. 2- Çelik cetvel bölüntülerinin kontrolünü yapı z, yerde olmaması dikkat ediniz. nı na 3- Çizeceğ ucunun sivriliğ kontrol edip, gerekirse sivriltiniz. in ini 4- Hassas pergelin ayar vidası basit pergelin uçları kontrol ediniz, pergel ucu ile nı bozulmuş onarı z. sa nı 5- Sısıçalılan noktanıucu aş k k ş ı n ı nabilir, kontrol ederek istenilen açı düzeltiniz. da 6- Çekiç sapları n kontrolü önemlidir, oynayan, çatlayan sapları nı onarı z. nı 7- Gönyeler uygun altlı n üzerinde olmasıgereken hassas aletlerdir, sı sı kları k k kontrol ediniz. 8- Eğ sapları kontrol edip onarı z. Eğ diş arası talaş sış ş sı sı e nı nı e leri na lar kı sa, k k, mı tel fı rçayla temizleyiniz. 9- Mengene ağzları ve kolları kontrol ediniz. Hareketli kımları zaman zaman ı nı nı sı nı gres yağile gresleyiniz. ı 10- Boru mengenelerinin diş çenelerini kontrol edip onarız. li nı 11- El testerelerinin sap, pim ve testere lamaları sı sı kontrol ediniz, rahat bir nı k k kesme için yağ kullanı z. nı 12- Sac makasıve kollu makası kesici yüzeylerini sı sı kontrol edip gözden n k k geçiriniz. 13- Giyotin makas(sac kesme) kullanı nda ne kadar özen gösterilirse bakı da o mı mı kadar kolay olur. Giyotin makas, atölyede genelde izinsiz çalılmayacak ş ı makinelerin baş gelmektedir. ı nda 14- Zı mpara taş nı ları uzun süre kullandı sonra taş değ tiriniz. Sonuna kadar ktan ları iş kullanmaya kesinlikle izin vermeyiniz. Gözlüksüz çalı ş nı mayı z.

17

UYGULAMA FAALİ UYGULAMA FAALİ YETİ YETİ
İ ŞPARÇASI HAZIRLAMA İlem Basamakları ş
 İ parçası mengeneye ş nı yerleş tiriniz.  

Öneriler
İ ş parçası nı mengeneye ortalayarak, dengeli sı nı kı z. İ parçası mengene ağ ş nı ı ndan zları yüksek veya uzun bağ lamayı z. nı (Keser veya eğ elerken parça eğ rilebilir, bu durumdan rahatsı z edici tiz sesler meydana gelir.) Markalamanı tamlıı iş ölçü n ğ in , ve biçimine yansı yacağ için ı markalamaya özen gösteriniz. Kesme iş lemi ne tür olursa olsun önemli olan, iş ölçüsünde ve in firesiz kesilmesidir. İ ş i ölçüsünden fazla kesip, hem malzeme kaybı hem de zaman na kaybı yol açmayı z. na nı Çapakları eğ ile alız. ince e nı Zı mpara taşile desteğarası ı i ndaki boş luk 2 – 3 mm’den fazla olmamalı r. dı Zı mpara taş desteğ ı ini taş dönerken ayarlamayı z. Bir nı kazaya neden olursunuz. Parçaya iyi iş lemişbir kaynak için kaynak ağ açı z. zı nı İ kazaları ş ndan uzak, verimli çalı ş n temeli; atölyedeki manı düzendir. Bunun içinde her çalı ş madan sonra kullandıı z takı ğnı mları teslim ediniz Çalı ş ma yerinizi temizleyerek düzenlemesini yapı z. nı

İ parçası ölçüsünde ş nı markalayı z. nı

İ parçası ölçüsünde ş nı kesiniz.

Kesilen iş temizleyiniz.

parçası nı

  

İ parçası kaynak ağ ş na zı açı z. nı

 

Çalılan ş ı temizleyiniz.

ortamı 

18

ÖLÇME VE DEĞ ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ ERLENDİ RME RME
Bu faaliyet kapsamı hangi bilgileri kazandı nı aş ı soruları nda ğ zı ağdaki ı cevaplayarak belirleyiniz.

ÖLÇME SORULARI
A- ÇOKTAN SEÇMELİ TEST SORULARI 1. İdisiplin kuralları ağdakilerden hangisidir? ş aş ı A) Dikkat dağ cı ı davranı tı ş lardan kaçı nmak B) Tertipli ve düzenli çalı ş mak C) İarkadaş yla uyumlu çalı ş ları ş mak D) Hepsi 2. Makine ve aletlerin çalı ömürleri aş ı ş ma ağ dakilerden hangisine bağ dı lır? A) Teknolojik kurallara bağ dı lır B) Hassasiyete ve bakı na bağdı mları lı r C) Makine ve aletlerin çalı konumuna bağ dı ş ma lı r D) Beceri ve dikkate bağ dı lı r 3. Aş ı ağ dakilerden hangisi el tesviyeciliğişdeğ i i ildir? A) Metal iş parçaları kaynak yapmak na B) Metal iş parçaları talaş ndan kaldı rmak C) İparçaları ölçmek ş nı D) İparçaları markalamak ş nı 4. Aş ı ağ dakilerden hangisi mengene çeş değ idi ildir? A) Demirci mengenesi B) Boru mengenesi C) Tezgâh mengenesi D) Tesviyeci mengenesi

19

B- BOŞ LUK DOLDURMA TEST SORULARI 1. 2. 3. 4. 5. 6. Yapı lacak iş parçası n,yapı resminin veya ş nı m ablonunun iş yapı ı in lacağ malzemenin üzerine aktarı na……………….denir. lması Marka çizgisine ………..mm kalı ncaya kadar yapı eğ lan elemeye serbest eğ eleme denir. Boru ve iş parçaların kaynakla birleş nı tirmelerinde,birleş yerlerinde alı alı gelen me n na yüzeylerin profiline …………….. ağ denir. zı Altı ve daha……………..kalı kları mm nlı olan borulara kaynak ağ açı zı labilir. İkazaları uzak, verimli çalı ş ndan ş n temeli, atelyedeki ……………. . manı El aletlerinin her …….…… bitiminden sonra temizlenmesi gerekir.

DEĞ ERLENDİ RME
Cevapları zıcevap anahtarı karş tını Doğ cevap sayı zıbelirleyerek nı yla ı rız. laş ru nı kendinizi değ erlendiriniz. Yanlı cevaplarız varsa eksiklerinizi faaliyete dönerek, araşrarak ya da ş nı tı öğ retmeninizden yardı alarak tamamlayabilirsiniz. m

20

UYGULAMALI TEST
İİ TANIMI: Atölyede verilen malzemeden iş ŞN parçası rlamak. hazı Yaptıız iş ğnı lemleri kontrol listesinde iş aretleyiniz.

KONTROL Lİ STESİ
MODÜL ADI : Elektrik Ark Kaynağ ı –1 UYGULAMA FAALİ YETİ : İParçası rlama ş Hazı AÇIKLAMA: Bu faaliyet kapsamı aş ı listelenen davranı nda ağda ş lardan kazandıı z ğ nı becerileri EVET ve HAYIR kutucukları (X) iş koyarak kontrol ediniz. na areti DEĞ ERLENDİ RME ÖLÇÜTLERİ Evet Hayı r 1.Çalı ortamı n hazı ş ma nı rlanması a.Kaynakçıkla ilgili yeterli bilgi edindiniz mi? lı b.İ uygun alet ve makineler seçtiniz mi? ş e c.İ uygun malzemeler seçtiniz mi? ş e 2.İparçası n mengeneye yerleş ş nı tirilmesi a. Çalı tezgahı düzenlediniz mi? ş ma nı b. Mengeneyi doğ kullandı z mı ru nı ? 3.İparçası n ölçüsünde markalanması ş nı a.Markalama aletlerini hazı nımı rladı z ? b.Markalamada iş referans(ölçü alı in nacak) yüzeylerini belirlediniz mi? c.Markalamanıtamlını n ğ kontrol ettiniz mi ? ı 4.İparçası n ölçüsünde kesilmesi ş nı a.İ ölçüsünde ve firesiz kestiniz mi ? ş i b.Kesme iş leminde kurallara uydunuz mu ? 5.Kesilen iş parçası n temizlenmesi nı a.Kesilen iş parçası mengeneye uygun biçimde bağ nımı nı ladız ? b.Çapakları eğ ile aldı z mı ince e nı ? c.Zı mpara makinesini amacı rultusunda kullandı z mı doğ nı ? 6.İparçası kaynak ağ nıaçı ş na zı n lması a.Kaynak öncesi yapı hazı ğ önemsediniz mi ? lan rlıı b.Kaynak ağ ı nıhazı zların rlanması ndaki alet ve makineleri dikkatli kullandı z mı nı ? c.İ niteliğ uygun kaynak ağ seçtiniz mi ? ş in ine zı 7.Çalılan ortamı n temizlenmesi ş ı nı a.Atelyeyi düzenlediniz mi ? b.Alet ve makineleri temizleyerek bakı nı nımı mları yaptı z ? c.Çalılan tezgahları ş ı temizlediniz mi ?

DEĞ ERLENDİ RME
Uygulama faaliyetinde iş aretlediğ iniz “EVET” ler kazandını becerileri ortaya ğ z ı koyuyor,”HAYIR” ları z için ilgili faaliyetleri tekrarlayı z.İ nı nı NOT: Bu uygulama ile yeterliliğ pekiş inizi tiriniz. 21

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –2
AMAÇ

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –2

Uygun ortam sağ landı nda hazı ğ ı rlanmı şparça üzerinde kaynak için gerekli iş lemleri yaparak elektrot tutuş turabileceksiniz.

ARAŞ TIRMA
 Kaynak makinelerinin çeş itlerini ve çalı prensipleri hakkı bilgileri metal ş ma nda teknolojisi alanları ilgili sektörlerden kaynak taraması yla yaparak araşrı z. tını Bunlarla ilgili bilgi ve katalogları derleyerek bu grup çalı ş nı ması rapor ş eklinde sı fa sununuz. nı Elektrot çeş itlerinin nerelerde kullanı ğnıöğ ldıı reniniz. Elektrot kutuları ndaki etiketlerin önemini raporunuzda belirtiniz.

2. ELEKTROT TUTUŞ TURMAK
2.1. Elektrot Tutuş turmak
Kaynağ yapı ı n lması(elektrotun tutuş turulması için ark akı ) mıüreten makinelere gereksinim vardı Ark akı r. mıüreten makinelere kaynak makinesi denir. Makineler çoğ unlukla kaynatı lacak malzemelerin kalı klarıtemel alı nlı narak tasarlanı Diğ bir rlar. er faktör ise kaynakçı n çok kolaylı kaynak yapması sağ nı kla nı lamaktı r.

2.1.1. Kaynak Makineleri
2.1.1.1. Kaynak Transformatörleri Kaynak transfomatörü varolan alternatif akı n gerilimini değ tirir. Kaynak mı iş jeneratörü gibi yeni bir akı oluş m turmazlar. Kaynak transformatörleri, ince saclardan oluş bir demir çekirdek ile bu çekirdeğ sarı iki sargı meydana gelir. muş e lı dan

22

Ş 2.1: Basit bir transformatör devresi ekil

Ş 2.2: Bir transformatörün tüm devresi ekil

Ş 2.3: Sac levhalardan oluş demir çekirdek ve sargı ekil an lar

23

Ş 2.4: Kaynak transformatörü ekil

Kaynak transformatörlerinin boş çalı gerilimi en fazla 70 volttur. Alternatif akı ta ş ma m doğ ru akı ma nazaran daha tehlikeli olduğ undan, boş çalı ta ş ma gerilimleri jeneratörlerinkinden daha küçüktür. Bir fazlı kaynak makinelerinde giriş gerilimi 220 V. üç fazlı larda ise 380 volttur. Kaynak akı nı gerilimi 25 – 35 V. akı ş mı n m iddeti ise, makinenin gücüne göre 10 – 250 amper arası değ mektedir. Kaynak transformatörleri daha çok lastik tekerlekli nda iş olarak yapır. lı Günümüzde kullanı lmaktadı r. çanta kaynak makineleri dediğ imiz seyyar makineler çok

2.1.1.2. Kaynak Jeneratörleri Elektrik motoru ve kaynak jeneratöründen oluş Kaynak akı nı üretilmesi, ur. mı n elektrik motorunun aynımil üzerinde bulunan jeneratörünü çevirerek oluş Genellikle ur. elektrik motoru 380 voltla çalır. Kaynak akı doğ akı olup kaynak akı gerilimi 25 – ş ı mı ru m m 35 V, akı ş m iddeti makinenin gücüne göre 10 – 500 amper arası r. Akı ş ndadı m iddetini kolayca ayarlayabiliriz.

Ş 2.5: Kaynak jeneratörü (elektromotorlu) ekil

24

Elektromotor, yı z-üçgen ş ldı alterli bir trifaze motordur. Ş alter iki kademeli olup aynı anda birinden diğ erine geçerek çalı rı hatalı tehlikelidir. ş lma tı ve Birinci kademeden ikinci kademeye geçiş motor devrini yükseltmemişolması te gerekir. Diğ bir açı er klamayla, ş kolu (0) dan λ getirilir. Ses yükselir. Sesin sabitleş alter a mesi beklenir. Ş alter kolu λdan Δe getirilir, makinenin çalı ğgörülür. ş ı tı

Ş 2.6: Elektromotor ekil

Kaynak jeneratörlerinin boş çalı ta ş gerilimi yapış na göre 40 – 100 volt ma lı ları arası değ mektedir. nda iş 2.1.1.3. Koruyucu Gaz Altı Kaynak Makineleri Koruyucu gazlarla yapı kaynaklarda, kaynak jeneratörü veya redresörün yanı bir lan nda de koruyucu gaz tüpü bulunur. Bası düş nç ürücü ile tüpten alı gaz, hortumla özel kaynak nan pensine iletilir. Ark oluş u zaman, koruyucu gaz ark üzerine örtü görevi yapar, havadaki tuğ oksijen ve azotun etkisinden korur. Koruyucu gazla yapı kaynaklar ş lan eklen birbirlerine çok benzer. 2.1.1.4. TIG Kaynağ (Tungsten İ Gas) ı nert Ark sı ğna (ergime) dayanı caklı ı klıtungsten elektrot kullanır. Kaynak sı nda lı rası koruyucu gaz elektrotu, kaynak alanı , ergiyik kütlesini ve çevresel ı etkisinde olan yerleri nı sı havanı oksitlenmesinden korumaktadı Tungsten elektrotun görevi sadece ark n r. oluş turmaktı Ark baş ktan sonra pens hamlaç gibi kullanı r. ladı larak diğ elde oksijen kaynak er teli bulunmalı r. Koruyucu gaz olarak helyum veya argon gazı dı kullanır. lı Kaynak yapma tekniğ bakı ndan oksi- gaz kaynağna, kaynak ısıoluş i mı ı sı turması bakı ndan ise elektrik ark kaynağna benzetilmektedir. mı ı 25

Tig kaynağ ıiçin herhangi bir alternatif akı mlıkaynak makinesi, doğ akı ru mlı (redresör veya jeneratör) kaynak makinesi kullanmak mümkündür. Bu makinelerin istenilen değ erde kaynak akı üretmesi ş r. Çünkü kaynak anı belirli bir ark oluş mı arttı nda ması ve bunun korunması gereklidir. Son zamanlarda birçok üretici firma bu makinelerde otomatik veya yarıotomatik kontrol sistemleri bulundurmaktadı Tig kaynağ r. ıiçin yapı lan makinelerin daha çok tercih edilişnedeni hem alternatif ve hem de doğ akı ürettikleri ru m içindir. Kaynak akı nı koruyucu gazı mı ve kaynak alanı kaynak pensleri (torçlar) iletirler. na Arkı oluş , kaynak akı nı tungsten (wolfram) elektrot yardı ile iş n ması mı n mı parçası teması na iletir. Penste bulunan özel fincandan (başk) kaynak alanı koruyucu gaz üflenir. lı na Kaynatı gerecin kalı ğ ve elektrot çapı göre fincan büyüklükleri tesbit edilir. Rahat lan nlı ı na çalı ortamı kalabilmeleri için torçlar (pensler) mutlaka soğ ş ma nda utulmalır. Torçlar 200 dı ampere kadar hava ile 200 amper üstünde kullanı lanlar ise su ile soğ utulur.

Ş 2.7: Tig kaynak üniteleri ekil

Ş 2.8: Pensin kesiti ekil

26

Argon, helyum veya bunları karımı n ş olan gazlar koruyucu gaz olarak kullanır. Bu ı lı gazları kaynağ sağ n ı n lam yapı nda katkı lması larıtartılmaz. Elde edilme kolaylıın, ş ı ğnı ucuzluğ ve iyi koruma yapması u nedeniyle argon gazı daha çok kullanır. Helyum gazı lı , kaynağ derin iş ı n leme yeteneğ arttı ini rması özelliğ vardı Argon gazı i r. havadan daha ağr ı oluş nedeni ile daha iyi koruma yapar. Bütün bunları yanı gaz türünün seçiminde u n nda kaynak yapı lacak gerecin önemi büyüktür.

Ş 2.9: Özel düş ekil ürücü

Koruyucu gazlar oksijen ve asetilen tüpleri gibi çelik tüplere doldurulur. Tig kaynağ ı düz, yan, dik ve tavan konumları uygulanı Tig kaynağnda normal maske kullanmak nda r. ı mümkün değ ildir. Çünkü bir elde pens, diğ elde kaynak teli olacağ er ı ndan baş geçmeli a maskeler kullanır. Maske camı lı daha koyu renkli olmalır. Elektrot uçları dı alternatif akı mda sivri, doğ akı ise küreseldir. Elektrot pens ucundan kaynak konumuna göre 3,5 – 10 ru mda mm uzunlukta olmalır. Kaynak sı nda pens parçaya 75 tel kullanı ğ zaman 15 dı rası , ldı ı lik bir eğ imle tutulmalır. dı

27

Ş 2.10: Tig kaynatma tekniğ ekil i

2.1.1.5. Mİ Kaynağ (Metal İ Gas) G ı nert MIG Metal Inert Gas Welding sözcüklerinin baş harflerinden oluş bir isimdir. Gazı an n koruyucu etki altı yapı metal ark kaynağ yöntemidir. Elektrot ince tel halinde bir nda lan ı makaradan (bobinden) pense gönderilir. Bu kaynak otomatik veya yarı otomatik olarak yapır. Tel geliş zıakı değ ve gaz geliş zı lı hı , m eri hı yarı otomatikte önceden ayarlanı Pens r. (torç) elle yönetilir. Kaynağn oluş ı ması için kaynakçı n beceri ve tecrübesine gereksinim nı vardı r.

28

Ş 2.11: Mig kaynağ ekil ı

Teknik bilgiye sahip olanlar otomatik kaynakları gerçekleş Tecrübede önemlidir. tirir. Beceri pek aranmaz.  Mig Kaynağnı Yararları ın  Sağ ve temiz kaynak yapır. Örtülü elektrot dumanı lam lı yoktur, örtülü elektrot kaynağndan pahalır. ı dı  Becerili bir kaynakçı sa zamanda Mig kaynağnı renebilir. kı ı öğ  Normal elektrot kaynağ göre kaynak iş daha sürekli ve hı dı ı na lemi zlır.  Kaynak alanı caklıı sı ğ fazla değ ildir.  Mig kaynağile ince saclarıkaynağnıyapı ı n ın lması mümkündür.  Mig kaynak dikişetli değ i ildir, dardı Bu nedenle dar açı kaynak ağ r. lı zı açı dı lmalı r.

Elektrotun Kaynak Alanı Geçiş na i  Püskürtme  Küresel geçiş İ stenilen biçimde kaynağ oluş nda püskürtme geçiş ı n ması daha etkilidir.  Mİ Kaynak Ünitesi G Akı kaynağ redresör veya jeneratördür. Alternatif akı genelde tercih edilmez. m ı m Bütün konumlardaki kaynaklar için 200 – 250 amperlik kaynak akı yeterlidir. Doğ mı ru akı n negatif ve pozitif kutupları mı kullanı labilir. Kaynak pensinin üç görevi vardı Teli r. belirli yöne iletmek, koruyucu gazı üflemek ve kaynak akı nı telin uç kı na geçiş mı n smı ini sağ lamaktı r.200 ampere kadar kaynak pensleri hava soğ utmalı200 amperin üzerinde su , soğ utmalıolarak yapırlar. Pensteki tetik veya düğ ile kaynak oluş lı me umunu sağ layan nitelikler harekete geçer. Mig kaynak pensleri eğ ve dik çalı ri ş biçimde yapırlar. acak lı 2.1.1.6. MAG Kaynağ(Metal Activ Gas) ı Özel yapı, özlü kaynak elektrotu kullanır. Karbondioksit CO, koruyucu gaz olarak lı lı kullanır.(MAG) kaynağna karbondioksit ark kaynağ denir. Çeş metal ve alş lı ı ı itli ı nı mların kaynağ kullanır. ı nda lı 29

2.1.1.7. Redresörlü Kaynak Makinesi Bir transformatör ile bir redresörden (doğ rultmaç) oluş Transformatör ş ur. ebeke gerilimini değ tirir. Akı ş iş m iddeti yükseldikçe gerilimi düş ürür. Redresör de akı bir yönde mı geçirdiğ inden doğ akı elde edilir. Bu makinelerde hareketli parça yoktur. İ bir ş ru m yi ekilde soğ utulmaya ihtiyaçları vardı Bunun için bir soğ r. utucu vantilatör vardı r. Redresör kaynak makinelerinin boş çalı gerilimi 65 – 70 volttur. ta ş ma

Ş 2.12: Kaynak redresörü ekil

Ş 2.13: Kablolarıbağ ekil n lanması

30

Ş 2.14: Kaynak makinesinde hatalı lantı ekil bağ

Ş ayet parça kablosu atölyede bir demir konstrüksiyona bağ rsa, bu bağ dan lanı lantı akı n geçişyetersizdir. Konstrüksiyondaki perçin bağ ları n dirençleri akı geçiş mı i lantı nı m ine olumsuz etki yapar. Civata, flanş lantı, zincir gibi kımlar akı n dağlması sağ bağ sı sı mı ı nı lar. Parça kablosunun doğ rudan doğ ruya parçaya bağ lanmasıgerekir. Pens ve parça kabloları kaynak makinesi üzerine veya koluna sarı lmamalır. Böyle sarı bobin haline dı lma dönüş inden kuvvetli bir manyetik alan meydana gelir. Bu durumda kaynak makinesine eceğ tesir eder. Kablolarıaçı n larak yere konulması daha doğ olur. ru

Ş 2.15: Kabloları yanlısarı ekil n ş lması

Kaynak makinesi gövdesinin topraklanmasış r. Ş arttı ayet topraklama olmazsa makinedeki arı dolayıyla temas eden kiş elektrik çarpar. Atölyedeki elektrik ş za sı iyi ebeke akı , mevcut topraklama hattıile topraklandıı mı ğndan, kaynak makinesıgövdesi akı m bağ lama kablosu üzerinden topraklanmı r. ş tı

31

Akı bağ m lantı kablosunda ayrı topraklama hattı ca vardı r. Ş antiyelerde kullanı kaynak gurupları n ayrı topraklanmaları lan nı ca gerekir.

Ş 2.16: Ş ekil antiye yerinde kullanı cihazlarda topraklama lan

2.1.2. Elektrik Kazaları KarşAlı na ı nacak Tedbirler
2.1.2.1. Akı n Vücuda Etkisi ve Elektrik Çarpması mı 50 volta kadar gerilimlerin insan vücuduna etkisi vardı Normal ş r. artlarda tehlikesi yoktur. Tehlike sı rı volttan sonradı nı 65 r.110, 220, 380 voltluk tesisler ile yüksek gerilim hatları tehlike oluş turur. Gerilim için tehlike sı rın yanı akı ş nını nda m iddetinin de tehlike sı rı nı vardı Ölümcül r. olaylarda en tehlikelisi akı ş m iddetidir. İ vücudu doğ akı 50, alternatif akı 25 nsan ru mda mda miliamper akı mdan etki görür. Bu akı bile insanları mlar öldürebilir. İ vücudunun iletkenliğ teller kadar değ nsan i ildir. Vücut akı karş direnç gösterir. ma ı Vücudun direnci insana ve durumuna göre değ ir. Bir iş iş çinin iki elinin parmak uçları arası ndaki direnç, bir büro memurunun parmak uçları arası ndaki dirençten kat kat fazladı r. Bir iş çinin iki elinin parmak uçları arası ndaki direncin en fazla 100.000 ohm olduğ unu düş ünürsek, bu durum elleri terli ve ı olması slak halinde 1000 ohm’a düş ebilir. Vücutta elektrik akı nı gösterdiğ etkiye elektrik çarpması mı n i denir. Elektrik çarpması olayı ölümle sonuçlanabilir. Elektrik akı insanı kalbinin durması solunum sisteminin mı n na, çalı ş na engel olur, sinir sistemini bozar, hücreyi elektroliz eder. Vücutta yanı ması klar oluş turur. 2.1.2.2. Bilgi ve Dikkatsizliğ KarşAlı e ı nacak Tedbirler Çı elle elektrik tellerine dokunmayı z. Teli iki elle tutmayı z. Nemli yerlerde plak nı nı çalıp, toprağ bası ş ı a yorsanıenerji hatları sakıdokunmayı z. z na n nı

32

Dikkat Edilmesi Gerekenler  Islak elle elektrik düğ mesini açıkapamayı z. p nı  Elektrikli aletler de tamirat yaparken almacı fiş pirizden çı n ini karmayı unutmayı z. nı  Yerdeki elektrik tellerine basmayı z, ellemeyiniz. nı  Elektrik düğ mesi mutlaka banyonun dında olmalı r. Banyonun ş ı dı içindeki pirizlerin kapaklı ankastre olmasıarttı ş r.  Nemli bezlerle ampulleri temizlemeyiniz.  Elektrik direklerine tı rmananları uyarı z. nı  Evlerde çocukları ulaş n acakları pirizlerin plastik kapaklı olması dikkat na ediniz.  Evde, iş yerinde mutlaka yanı zda bir kontrol kalemi bulundurunuz. nı  Emniyet açından elektrik ile ilgili iş sı lerde sol elinizi kullanmayı z. nı

2.1.2.3. Elektrik Kazaları İ Yardı nda lk m Elektrik Yanı kları Fiş in çı ldıı karı ğndan elektrik akı nı kesildiğ mı n inden emin olunuz. Hâlâ kazazede akı temas ediyorsa, anahtarı mla kapatarak teması kesiniz, ya da kendinizi yalını Sonra kazazedeyi sürükleyerek tı z. ve çekerek uzaklaşrı z. tını Yanı büyük olmayabilir, derine klar iş ler. Yaralıbölgeyi temiz ve steril bir Ş ekil-2.17: Elektrik yanı nda ı yardı kları lk m bezle kapatı z. nı Çok çabuk bir uzman çağ nı ı z rı  Elektrik Çarpması İ Yardı nda lk m

( Ne yapmalını ) sız? Elektrik düğ mesini kapatı z, sigortayı nı devre dı ş ı bı nı veya kabloyu sökerek akı kesiniz. Bunlar rakı z mı yapı lmazsa; lastik, kuru tahta veya plastik gibi bir yalım malzemesinin üstüne çını ve kazazedeyi tı kı z iterek veya çekerek akı teması kesiniz. mla nı

Ş 2.18: Elektrik ekil çarpması ilk yardı nda m

33

Ş ayet kazazede baygı ama nefes alı veriyorsa; n p o Göğ boyun ve belindeki giysileri gevş üs, etiniz ve kazazedeyi yüz üstü yatını rı z. o Nabıatı nı teneffüs ediş sürekli kontrol ediniz. z ş ları ve ini o Kazazedenin serin ve rahat tutulması sağ nı nı layız. o Yardı için kazazedeyi sevkediniz. m Kazazede nefes alı vermiyorsa; p o Nefes alı verme yoksa hemen p kaybetmeyiniz. o Kazazedeyi sı üstü yatını rt rı z. harekete geçip, zaman

Ş 2.19: Elektrik çarpmasinda suni tenefüs ekil

o o o o

Ağ burun yolların temiz (açı olup olmadıı bakı z. ı z, nı k) ğna nı Gevş takma diş ağ ek leri ı çı nı zdan karı z. Ağ ı zdan-ağ suni teneffüs yapı z. ı za nı Teneffüs yeniden sağ ğnda kazazedeye yüz-üstü pozisyonu landı ı aldı dı Bu pozisyon sı ve kusmuk için alı önlemdir. rmalır. vı nan En hı biçimde uzman yardı nı layı z. zlı mı sağ nı

Ş 2.20: Ağzdan-a ğ suni teneffüs ekil ı ı za

34

Suni Teneffüs  Ağzdan Ağza Suni Teneffüs ı ı o Sağ bir yüzeye sı lam rt-üstü yatını rı z. o Kazazedenin omuz baş nıbir tamponla yükseltiniz.(Örneğ ları in; katlanmıbir ceket.) ş o Baş arka tarafa eğ çeneyi yukarı kaldını ı nı in, ya rı z. o Kazazedenin ağ nı zı açarak açı bir hava giriş olduğ kontrol k i unu ediniz. o Baş tam geri pozisyonda tutulması sağ nı ı n nı layı z. o Burun deliklerini sı karak kapatı z. nı o Derin nefes alarak, kazazedenin açı olan ağ etrafı k zı na dudakları zı şrız. nı yapı nı tı o Yavaş ve düzenli olarak kazazedenin ağ na üfleyiniz. ça zı o Kazazedenin göğ sünü sürekli olarak gözleyiniz; üflediğ hava iniz akciğ erlerine dolarken göğ yükselmelidir. sü

Ş 2.21: Ağzdan-buruna suni teneffüs ekil ı

o 

Bu hareketi, nefes alı ncaya kadar düzenli ş ekilde tekrar ediniz.

Ağzdan Buruna Teneffüs ı  Ş ayet kazazedenin ağ zıaçı yorsa veya ağ nda temizlenmiyecek lmı zı bir tı kanma varsa; o o o Bir elinizin parmakları kazazedenin dudakları sağ yla nı lamca kapalı tutunuz. Dudakları zıkazazedenin burun delikleri etrafı yapı rarak nı na ş tı nefes veriniz. Göğ üsün kalkıindiğ kontrol ediniz. p ini

35

Ş 2.22: Kalp masajı ekil (B)

Ş 2.23: Kalp masajı sonrası ekiI ve ndaki teneffüs

Kalp Masajı

Kalp atı nı durması çabuk davranmalını ş ları n nda, sı z.  Kontrol Edilmesi Gerekenler: o Boyundaki damarlarda atı hissedilmez. ş lar o Dudaklarıcivarı n mavileş olabilir miş o Göz bebekleri büyümüşolabilir. Bu durumda çabuk davranmak gerekir. o Acil Hareket Esastı r. o Kazazedeyi sı rtüstü sağ bir yüzeye yatını lam rı z. o Yan tarafa diz üstü çökünüz ve göğ kemiğ alt kı nı yerini üs inin smın bulunuz. o İ elinizin parmakları birbirine kenetleyerek, bir elinizin avuç ki nı içini, parmakları zı kaburganı üstüne değ nı n dirmeden, iman tahtası denilen göğ kemiğ alt kı na yerleş da üs inin smı tiriniz. o Göğ kemiğ üs inin alt kı na kolları zıgergin tutarak sert bir smı nı ş ekilde bastını rı z. o Bu iş lemi 15 kere tekrarlayız.(En azı nı ndan saniyede bir kere olmak üzere) o Boyundaki damar atı nı ş ları kontrol ediniz. o Ağ ı zdan-ağ teneffüs ile kazazedenin baş geriye çekerek iki ı za ı nı nefes veriniz.

36

o

o

o o

Tekrar 15 tane kalp komrpresyonu ve bunu takiben ağzdan ağza ı ı teneffüsle iki nefes verme iş lemine devam ediniz. Belli aralı klarda damar atı nı ş ları kontrol ediniz. Kalp atı ş larıoluş oluş ur maz, kompresyonu hemen durdurunuz, ağ ı zdan ağza suni teneffüsü tabii teneffüs sağ ncaya kadar ı lanı sürdürünüz. Kazazede yüzüstü yatılı serin tutulmalı r. rıp, dı Acil uzman yardı sağ mı lanmalı r. dı

2.1.3. Amper Ayarı Yapmak
2.1.3.1. Malzemeye Göre Amper Ayarı Akı (amper) ayarın yapı m nı lması önemlidir. Ark baş cı ayarlanan akı n çok langında mı dikiş sonuna doğ fazla olduğ görülür. Bu nedenle kaynağ yapış biçiminin ru u ı n lı değ erlendirilmesi ile akı n ayarı mı yaklaş olarak bulunur. ı k Akı ayarı m fazla yapı ğnda parça fazla ergiyeceğ ldı ı inden kenarlarda oyulmalar ve parçalarda delinmeler oluş Akı ayarıgereğ ur. m inden aza ayarlanı parça yeteri kadar rsa ergimeyeceğiçin düzgün ve sağ bir kaynak yapı i lam lamaz. Kaynakçımalzemeye göre elektrot çapı nıtesbit eder. Elektrot çapı göre akı na m yaklaş olarak ayarlanı Deneme dikişyapı ı k r. i larak akı ayarı lı Teorik olarak elektrot m yapır. çapın her mm’si için 35 – 40 amper üzerinden hesap yapır. Buna göre 3,25 mm elektrot nı lı kullanı ı lacağ zaman 3,25 x 35 = 115 amper akı ayarı lı daha sonra elektrotun m yapıp tutuş na bakı ması larak kesin akı ayarı lı m yapır. Amper ayarın kesin olarak yapı nı lması hakkı belirli bir kural yoktur. Kaynakçın nda nı becerisi, kaynak konumu, kaynatı lacak gerecin türü, kaynatı iş biçimi, kaynak lan in makinesinin kablo uzunluğ kablo kalı ğ ve bağ lar gibi nedenler amper ayarı n u, nlı ı lantı nı belirlenmesinde önemli faktörlerdir. Özet olarak amper ayarıkaynakçı n tecrübesine nı bağ dı lı r. 2.1.3.2. Elektrota Göre Amper Ayarı Elektrot çapları göre normal çalı koş na yaklaş olarak ayarlanması na ş ma ulları ı k gerekli amper ayarları ağdaki tabloda gösterilmiş aş ı tir.

37

Et 1,6 Kalı ğ nlı ı ( mm ) 1 2 3 4 5 6 8 10 25 35

2

ELEKTROD ÇAPI , mm 2,5 3,25 4 KAYNAK AKIM ŞDDETİ A İ ,

5

6

----45 60

----50 70 85 90

KULLANILMAYAN ALAN

80 95 110 120 130 140

KULLANILMAYAN ALAN 120 130 140 135 140 150 160 160 190 225

Tablo 2.1: Amper ayarı

Elektrot, çı (örtüsüz) yerinden pensteki kanal açı şyere takı dı Böylece plak lmı lmalı r. örtülü kı nıtamamı için kullanı smı n ark lacaktı Elektrodu tutma çeneleri kaynak akı nı r. mı tam olarak iletmesi için çok temiz olmalı r. Kaynak pensinin çı dı plak yerleri masaya değ dirilmemelidir. Aksi halde ark oluş kaynakçı n çarpı na neden olur. arak nı lması Elektrodun durumları göre kaynak makinesinin ne gibi akı değ na m erleri taş ğnı ı ı dı bilmek kaynakçı n düzgün ve sağ dikiş nı lam çekmesine yardı olur. mcı Kaynak pensesine 5 mm çapı bir elektrot sışrarak, üzerinde voltmetre ve nda kı tı ampermetre bulunan herhangi bir kaynak makinesi ile 8 – 10 mm kalı ğ nlıı bir parça nda alı r. Makine 160 ampere ayarlanı Kaynak makinesi en çok 300 amper versin : nı r. a) Kaynak henüz yapı lmamakta ve kaynak makinesi boş çalıyor. Voltmetre ve ta ş ı ampermetrede okunan değ erler; Amper = 0 , Volt = 80 b) İ şparçası elektrot temas edince kı devre meydana gelir ve voltmetre = 1v, na sa ampermetre = 300 amper gösterir. c) İ şparçası ndan elektrot çekilip normal ark meydana getirildiğ inde voltmetrede 28 volt ve ampermetrede 160 amper değ erleri görülür. d) Ark, normal arktan uzun arka geçirildiğ inde voltmetre ve ampermetrede 40 volt ve 120 amper değ erleri okunur.

38

a-Yaklaşrma ( Boş ş ) tı çalış ı b- Temas ( Kı devre ) sa c- Normal ark d- Uzun ark a b c d
Ş 2.24: Çalı sı nda, elektrotun durumları göre amper ve volt değ ekil ş ma rası na erleri

Edinilen bilgiye göre elektrotu parçaya yapı rmamaya ve arkıuzun tutmamaya ş tı dikkat edilmelidir. Elektrot parçaya yapı ğnda yüksek amper oluş Parçanı hemen ş ı tı ur. n kı ğ zardı ıgörülür. Bu arada makineye ayarlıdeğ erlerden daha fazla yük bineceğ inden zorlama olur ve makinenin çalı sesi değ ir. Ark uzun tutulduğ ş ma iş unda sı çramalar arttı ğ ı gibi amper değ ayar edilen normal değ eri, erinden aş ı tüğ için parçada iyi ergiyik ağ düş ü banyosu meydana gelmeyecektir. Bu nedenle üzerine gelen ergimişmaden damlaları yla kaynaş amayacak bu durumda kaynak dikişsağ ve güzel olmayacaktı i lam r.

2.1.4. Elektrotlar, Çeş itleri ve Özellikleri
Ark oluş turmak için kaynak akı nıileten çubuklara elektrot denir. Genellikle mı birleş tirme ve doldurma kaynakları kullanır. nda lı Kaynak makinesinden üretilen akı işparçası kadar taş mı na ı yarak arkı oluş nı n ması elektrot sağ Elektrodun uç kı ve tam karş olan alan arkı oluş lar. smı ı sı n ması ergir. Ergiyik ile haldeki elektrot, gereçteki ergiyik alana damlalar halinde akarak dikişoluş i turur.  Yapış na göre elektrotlar: lı ları     Kömür elektrotlar Çı elektrotlar plak Örtülü elektrotlar Otomatik kaynak elektrotları

39

2.1.4.1. Kömür Elektrotlar a) Saf grafit b) Fınlanmıkarbon elektrotlar rı ş Saf grafit elektrotlar zor yapı kları ldı ndan pahalı r. Yüksek akı dayanı dı dı ma klı rlar. Fınlanmı rı şkarbon (kömür) elektrotlar kaynak iş lemleri için tercih edilmektedir. Karbon elektrot boyları 300 – 350 mm arası değ ir. Çapları 3,25 – 5 – 6,5 – 8,0 ve 10 nda iş ise mm’dir. Kaynak akı nıuç kımları iyi ileterek ark oluş mı sı na turmasıiçin elektrotları n yüzeyleri bakıkaplanı Bazı r r. kömür elektrotlarıkömür tozları , içine bakıtozları şrıp r karı lı tı sışrı kı larak yapırlar. Akı iletimi böylece fazla dirençle karş maz. Kaynak iş tı lı m ı laş lemlerinde kullanı lacak elektrotları uçlarıark için yaklaş 2 mm’ye gelinceye kadar sivriltilir. n ı k Sivriltme uzunluğ fazla olmalı – 20 mm arası tutulmalı r. u , 16 nda dı 2.1.4.2. Çı Elektrotlar plak Dolgu teli için kullanırlar. Oksijen kaynağ için özel yapı şteller çı elektrot lı ı lmı plak olarak kullanır. Boyları lı normal örtülü elektrot (300-350 mm) boyunda olup yüzeyleri çok temiz olmalı r. Kaynağn ilk yapış lları özellikle sert dolgu kaynakları çok tercih dı ı lıyı nda nda edilmiş tir. 2.1.4.3. Örtülü Elektrotlar Kaynak sanayinde en çok kullanı elektrottur. Genel olarak kullanı alanları göre lan m na elektrotlar: a) Adi karbonlu çelikler için yapı elektrotlar lan b) Yüksek karbonlu çelikler için yapı elektrotlar lan c) Özel alaş çeliklere uygulanan elektrotlar ı mlı d) Dökümler için yapı elektrotlar lan e) Çelik olmayan (hafif) alaş gereçler için yapı elektrotlar ı mlı lan Genellikle kaynakçıkta adi karbonlu çeliklere uygulanan elektrot türleri kullanır. lı lı Özel alaş ı mlıçeliklere uygulanan elektrotlar yüksek karbonlu çeliklerin gurubuna uygulanı Döküm gereçlerin kaynağnda döküm elektrotlar kullanır. Nikel ve bakı rlar. ı lı r alaş ı mlıçeş itleri vardı Hafif alaş r. ı mlı(çelik olmayan) gereçler için yapı elektrotlar; lan bakı alüminyum ve pirinç gibi metallerin kaynağnda kullanır. r, ı lı Sadece kaynatı gereçlerin türlerine göre elektrot üretilemez. Kullanı lan lacak kaynak akı da çok önemlidir. Elektrotları çoğ doğ ve dalgalı mlı mı n u ru akı kaynak makinelerinde kullanır. Elektrot seçiminde kaynak konumu da çok önemlidir. Dik ve yan kaynakta bazı lı elektrot türleri kullanı lmayabilir. Elektrot üzerindeki örtülerin amaçları ; a) Elektrik arkı havanıetkisinden korumak, nı n b) Kaynak dikişüzerinde kabuk oluş i turup birleş tirmeyi havanıetkisinden korumak, n c) Bileş bakı ndan kaynak dikiş katkı bulunmaktı im mı ine da r. 40

Örtü içinde selüloz, titanyum dioksit, ferro-mangan gibi birçok element bulunur. Toplam 90 tane element vardı Hepsi birden kullanı r. lmaz. Elektrotun kullanma yerine göre örtü elementleri vardı Yüzeyleri örtü ile kaplanan elektrotlar kurutma fınları 110 de r. rı nda C kurutulur, paketlenir. Örtüler elektrot yüzeyindeki et kalı kları göre; nlı na a) İ örtülü elektrotlar “D” harfi ile gösterilirler. Örtü kalı ğ tel çapı n 1,2 nce nlıı nı katı r. Örneğ selülozik elektrotlar ince örtülüdür. dı in; b) Orta kalı elektrotlar “M” harfi ile gösterilirler. Örtü kalı ğtel çapın 1,2 – 1,45 n nlı ı nı katı r. Rutil ve bazik elektrotlarıtümü orta kalıörtülüdür. dı n n c) Kalı örtülü elektrotlar “S” harfi ile gösterilirler. Örtü kalı ğelektrot çapı n 1,45 n nlı ı nı katı fazladı Örneğ demir tozlu elektrotlar kalıörtülüdür. ndan r. in; n Örtülerindeki elementlerin tümüne göre elektrotları kimyasal sı flandılması n nı rı çok önemlidir. Özlü elektrotlar “OO” (iki sır), çı elektrotlar “O” (sır) ile tarif edilirler. fı plak fı  Örtülü Elektrotlar

a) Asit türü elektrotlar (Es), demir (ferro) ve mangan örtünün temel elementidir. b) Rutil (Ti), örtünün temel elementi titandioksittir. c) Selülozik (Ze) elektrotlar, selüloz örtünün temel elementi olup yanı niteliktedir. cı d) Bazik elektrotlar (Kb), kalsiyum karbonat örtünün temel elemanı olup, az hidrojenli diye tanı mlanabilir. e) Demir tozlu elektrotlar (fe Es, fe Ti, fe Kb).Dikiş katkı bulunmak amacı örtü e da ile içerisine demir tozu eklenerek elektrotun ergime yeteneğarttılı Demir tozlu olarak bazik, i rır. rutil ve asit türü elektrotlar vardir.  Örtü türlerine göre elektrotları kullanı ğ yerler n ldıı

 Rutil Elektrotlar Kaynak tekniğ inde en çok kullanı elektrot çeş olup, yumuş çeliklerin lan idi ak kaynağ kullanır. ı nda lı  Demir Tozlu Elektrotlar Mekaniksel mukavemet istenmeyen, birleş özelliğ istenen (çoğ me i unlukla iç köş e) kaynakları kullanır. Örtü türü rutil olarak seçilir. nda lı  Asit Türü Elektrotlar Bu tür elektrotlar asitli sı taş veya depo eden kaplarıkaynağnda kullanır. vı ı yan n ı lı  Bazik Tür Elektrotlar

Sertleş ebilen çeliklerin, sarsı ya, darbeye, çalı elemanları kaynağile asite, suya ntı ş an n ı ve sıya dayanı olması vı klı istenen yerlerin kaynağnda kullanır. ı lı 41

 Selülozik Elektrotlar Bası boruları kaynakları her türlü boru imalatı ve konstrüksiyonları nçlı n nda, nda nda kullanır. lı  Paslanmaz Çelik Elektrotlar Krom-Nikel’li çeliklerin kaynağnda kullanır. Örtülü rutil ve bazik karakterli ı lı manganlı elektrotlardı r.  Sert Dolgu Elektrotlar Örtüleri rutil veya baziktir. Aş ı yüzeylerin, rayları doldurulması diş nan n nda, lilerin, pimlerin, buldozer paletlerinin ve kazı bı cı çaklarıkaynağnda kullanır. n ı lı  Döküm Elektrotlar Nikel, bakı ve demir bileş elektrotlardı Örtü elementlerine ve örtülerine göre r imli r. sıflandılamazlar. Elektrot içindeki elementlere göre nikelli (nikel oranı yüksek) ve nı rı çok monelli (bakı oranı r yüksek) elektrotlar olarak tanı mlanı Dökmedemirlerin onarı nda, rlar. mı boş luklarıdoldurulması ve dökümlerin çeliklere kaynağ kullanır. n nda ı nda lı  Kesme ve Oluk Açma Elektrotları Kesme, kanal(oluk) açma iş lemlerinde kullanır. Selülozik örtülüdür. lı  Bakı r-Bronz Elektrotlar Çoğ zaman bakıve alaş u r ı nı kaynağ mları n ı dökümün ve çeliğ birleş nda, in tirmelerinde kullanır. lı  Alüminyum Elektrotlar Silisli veya saf alüminyum olmak üzere iki çeş olan elektrotları bir ucu kullanma it n yerine göre ya renklendirilir veya numaralandılı Alüminyum ve alaş rır. ı nı kaynağnda mların ı kullanır. lı  Elektrot Ölçüleri 1,6 – 2 – 2,5 – 3,25 – 4 – 5 – 6 – 8 – 10 mm çapları r. Depolanma ve korunma ndadı örtülü elektrotlarda çok önemlidir. Elektrottaki elementlerin bazı su ve bileş ları iklerini çok kı zamanda emer. Nemli elektrotun kullanı sa lması değ iyi ildir. Bu nedenle elektrotlar yerden en az 10 cm yükseğ istiflenip, paketin kapalı e olması gerekir. Özellikle bazik elektrotlar nemlenince kurutulmadan kullanı lmamalı r. Örtü türü, çapıve boylarıile elektrotlar dı tanı mlanı Örneğ rutil 3,25 x 350 elektrotun örtüsü rutil, çapı rlar. in 3,25 mm ve boyu 350 mm’dir. 2.1.4.4. Otomatik Kaynak Elektrotları Tungsten, çı plak ve özlü elektrotlar otomatik veya yarıotomatik kaynaklarda kullanı elektrotlardı Tungsten elektrotları boyları lan r. n 150 – 175 mm arası ndadı Çapları r. 1,6 – 6,35 mm arası değ mektedir. Sadece Tİ (Tungsten gaz) kaynağnda tungsten nda iş G ı elektrotlar kullanı lmaktadı Elektrot çeş r. itlerinin diğ erleri ise yüzeyleri bakıve silis kaplı r bobin biçimindeki makara teller olup, Mİ ve tozaltı G kaynakları kullanı nda lmaktadı r. 42

Tellerin bileş imleri diğ normal elektrotları bileş elementleri gibidir. Mİ er n im G kaynağ paslanmaz çelik ve alüminyum makara teller kullanı ı nda lmaktadı r. Kaynatı lacak gereçlere göre elektrot seçiminde dikkat edilecek hususlar: a-Kaynak yapı lacak gereçlerin türü ve bileş imi b-Kaynak akı (alternatif akı veya doğ akı mı m ru m) c-Kaynak konumu (düz, yan, dik ve tavan) d-Kaynatı lacak gereçlerin kalı ğve biçimi nlıı e-Birleş tirme ş ekilleri ve gereçlerin alı rı ş lması tı f-Kaynatma koş ulları veya çalı durumu ş ma g-Üretim verimi h-İ ş lerin yapı koş m ulları  Özlü Elektrotlar

Elektrotun yüzeyi bakı veya silis kaplı r olup makara biçimindedir. Tel içerisine çok kı zamanda iyonlaş arkı sa arak koruyan maddeler konmuş elektrotlardı Yapışboru yapı r. lı ı m tekniğ aynı r. iyle dı

2.1.5. Kaynakçı Takı mları
2.1.5.1. Elektrik Kaynak Kabloları Kaynak akı mımakineden kaynak pensine ve mengeneye kablolarla iletilir. Kabloları iyi bir n bükülme özelliğ kaynak makinesine uygun i, kesidi, yeterli yalımı tı olmalı r. Kabloları uçları dı n , kaynak pensi, mengene ve başklara lehimlenerek lı sabitlenmelidir. Kablolar sı cak parçalara değ dirilmemelidir. 2.1.5.2. Kaynak Pensi Elektrodu tutmaya yarar. Bakıve pirinçten r yapı şr. Pensler elektrodu iyi tutmalı hafif lmı tı , olmalı yalı ve tkanlıı sağ ğiyi lanmıolmalı r. ş dı 2.1.5.3. Kablo Mengenesi Kablo mengenesi kaynak masası bağ na lanarak kaynak edilecek parçayla temas edilmelidir. Mengene vidasın ark yaparak bozulmaması nı için, serbest olarak konmayı masaya vidalanmalır. p dı 2.1.5.4. Maskeler Baş takı a lacak veya elle tutulacak ş ekilde yapırlar. Kaynakçı n gözlerini ıkları zararlı lı nı ş ı n etkilerinden korur. 43

Ş 2.25: Kaynak kablosu ekil

Ş 2.26: Kaynak pensi ekil

Ş 2.27: Kaynak maskesi ekil

Maskelere koyu renkli özel maske camı lı Bu camları her iki tarafı korumak takır. n nı için aynı ölçüde birer adi cam konulur. Maskeler hiçbir ş ekilde ın sı rmamalıhafif ve ş zdı ı , sağ olmalı r. lam dı 2.1.5.5. Kaynakçı Eldiveni Kaynakçı ellerini sı çrayan kaynak damlaları ndan ve ınlardan korur. Esnek ve ıya dayanı ş ı sı klıolmalı r. dı Eldivenle sı parçalar tutulmamalı r. cak dı 2.1.5.6. Kaynakçı Önlüğ ü Deriden yapı şr. Kaynakçı n elbisesini kaynak lmı tı nı damlaları ndan, vücudunu ınlardan korur. ş ı 2.1.5.7. Kaynakçı Çekici ve Fı rçası
Ş 2.28: Kaynakçı ekil önlüğ ü

Kaynakçıçekici ile yapı kaynakları kabukları(cürufları kılı Tel fı ile lan n ) rır. rça cürufları rı yer fı kılan rçalanarak temizlenir. Tel fı esnek, kaynak çekici hafif olmalır. rça dı

Ş 2.29: Kaynakçı ekil çekici ve fı rçası

2.1.5.8. Kaynak Masası Küçük parçalar kaynak masaları daha rahat kaynak yapır. Masaları yanı bir nda lı n nda de kaynakçı taburesi olmalır. dı 2.1.5.9. Kaynak Paravanaları Kaynak masaları n önüne paravana konularak ark ınların baş nı ş ı nı kaları rahatsı nı z etmesi önlenmiş olur. Kaynakçı mları n korunması bakı na gereken özen gösterilmelidir. takı nı ve mı

2.1.6. Elektrik Kaynağ ı Güvenlik Önlemleri nda
İ ş yeri, atölye gibi çalılan ortamlarda güvenlik önlemleri alı rsa verimli çalı ş ı nı ş ma gerçekleş Çalı kiş kendisini güvenli hissedemezse rahat çalı ir. ş an i ş amaz. Kaynakçıda kaynak iş lemini yaparken sağ ğ n ön planda tutulduğ lını ı unu bilmelidir. Bir kaynak atölyesinde güvenliğ sağ i layan özellikler ş unlardı r:

44

1-Kaynak kabinleriyle(paravana) çevrede çalı ş anları ın ve artı n, ş ı klardan rahatsı z olmaları önlenmelidir. 2-Atölyede yangı karşönlemler alı na ı nmalır. dı 3-Kaynak makineleri iyi bir ş ekilde topraklanmalı r. dı 4-Elektrik tesisatları güvenli biçimde olmalı r. dı 5-Atölye çevresi ve döş emesi akı kaçağna karşyalılmalı r. m ı ı tı dı 6-Kaynak atölyesinde iyi bir havalandı olmasıarttı rma ş r. 7-Kaynak iş için uygun elbise olmalıve maske kullanarak zararlıınlardan i ş ı korunmalır. dı 8-Elektrot değ tirirken pensten akı geçmemesine dikkat edilmelidir. iş m 9-Kaynak kı nda çalı smı ş anlar, kaynakçı kadar kendini korumalır. dı 10-Kaynak kabuğ (cürufu) temizleme sı nda gözlük kullanı unu rası lması ru olur. doğ 11-Kaynak kabloları n sürtünerek veya baş bir sebeble yı nı ka pranmaması dikkat na edilmelidir. 12-Özellikle yanı (zararlıgaz üretecek kapları kaynağndan önce gerekli önlemler cı ) n ı titizlikle alı nmalı r. dı 13-Varil ve buna benzer iş lerin kaynağnda, iş ı lem yapı lmayan hacim su ile doldurularak emniyet gerçekleş melidir. 14-Ark üflemesi için gerekli önlemler alı nmalı r. dı 15-Yüksek ve denge sorunu olan yerlerde kaynak yaparken emniyet kemeri takı dı lmalır. 16-Özel yerlerde bulunan gereçler, çabuk fark edilmeleri için farklırenge boyanmalı r. dı 17-Atölye, yapı sı nda havalandı dikkate alı mı rası rma narak yüksek yapı dı lmalı r. 18-Kaynağ baş a lamadan önce çevredeki kolay yanan maddeler temizlenmelidir. 19-Kaynak pensi veya kablosunu koltuk altı sı şrmak doğ değ na kı tı ru ildir. 20-Tavan ve benzeri kaynaklarda yeterli önlem almak için ş apka, önlük ve eldiven giyilmelidir

2.1.7. Örtülü Elektrot Tutuş turmak ve Ark Boyunu Ayarlamak
Elektrik arkı elektriğ kütlesel halde bir kutuptan diğ kutba (aradaki hava , in er boş unu) atlaması luğ ndan oluş Arkı meydana gelmesi için iki kutup arası az da olsa ur. n nda bir hava boş una ihtiyaç vardı Elektrik arkı n oluş luğ r. nı turduğ alandaki yüksek sı k o u caklı alanıhemen ergiyik hale dönüş n mesini sağ lamaktadı r.

45

Ş 2.30: Ark ile oluş krater ve dikiş ekil an

Dikiş

Birleş alanı elektrotun ergimesi sonucu oluş dar ve yüksek biçimdeki me nda an kımdı Yapış rası paso denir. Dikiş birleş yerindeki yüzey seviyesinden daha sı r. lısı na ler me yüksektir. Dikiş sı ğnı in klıı belirleyen katlarıyakı kları n nlı kaynağ sağ ı lamlını n ğ belirtir. ı  Krater

İ şparçası elektrotun temasıile oluş arkı ısıve hı na an n, sı zıile kaynak alanı nda oluş turduğ boş krater derinliğ arkı ı kütlesi ile yakı u luk, i n sı ndan iliş kilidir. Krater derinliğ i ve hacmi ı yükseldikçe artar. sı  Örtülü Elektrot Arkı

Ark, işparçasıile elektrot arası meydana gelen elektriksel atlamadı Çı nda r. plak elektrota göre arkta meydana gelen sı k daha fazladı Bu sı k, akı n ayarlanma caklı r. caklı mı değ erine göre 3500 civarı olabilir. Örtülü elektrot arkı diğ C nda nda, elerinden farklı olarak kaynak yapı gerecin, elektrot uç kı nı ve örtünün erimesi sağ lan smı n lanmaktadı Örtünün bir r. kı eriyip cüruf, bir kı da gaz haline gelir. Gaz haline dönüş örtünün kütlesi, arkı smı smı en havanı etkisinden korur. Örtülü elektrot arkı n kontrolü böylece diğ türlerine göre daha n nı er kolay olur. Kaynak alanı ergiyik elektrot kütlesel damlalar halinde değ ince iplik veya na il, kum taneleri biçiminde akar. 46

Ş 2.31: Örtülü elektrot arkı ekil

Ş 2.32: Kaynak arkı akı ayarı ekil ve m

Arkı Baş lması n latı

Bazı temel iş lemleri yaparak ark kaynağ öğ ı renilir. Kaynakta ki becerinin geliş mesi de bu temel iş lemlerin devamı r. Arkı oluş dı n turulmasıkaynak iş lemi yapı nda beceri mı baş cı r. Kaynağ ilk defa baş langıdı a layan kiş önce ark oluş i turup düz dikişçekmeyi öğ renmelidir. Arkıbaş lması önce yapı bazı rlıve kontroller: n latı ndan lan hazı k 1-Kablolarıbağ n lantı yerleri kontrol edilmelidir. 2-Ark yapı lacak yer temiz olmalır. dı 3-Jeneratörle çalılacak ise kutup ayarı lmalı r. ş ı yapı dı 4-Elektrot çapı ve iş na parçası göre uygun amper ayarı lmalı r na yapı dı

47

Arkı Baş lması Uygulanan Yöntemler n latı nda

1-Vurma 2-Sürtme hareketleri ile ark meydana getirilir. 1-Vurma Yöntemi Elektrot dik konumda işparçası yaklaşrıp darbe biçiminde vurularak hemen na tılı kaldılı Ark oluş belli yükseklikte tutulur. İ kademede ark yüksekliğ elde etmek rır. ursa lk ini pek mümkün değ ildir. Aynıhareketi elektrotla birkaç defa yaparak normal ark boyu ayarlanı Tecrübeli kaynakçı vurma hareketi ile ark oluş r. lar tururlar. Kaynakçı elektrotun hangi hı vurulup çekildiğ çok iyi bilmelidir. zla ini

Ş ekil-2.33: Arkı baş lma yöntemleri n latı

2-Sürtme (kaydı rma) Yöntemi Belirli bir açı elektrot işparçası yaklaşrıp teğ olarak sürtülür. Elektrot da na tılı et parçaya tam teğ olduğ et unda ark oluş Elektrot yükseldikçe ark boyu da elektrota bağ ur. lı olarak artar. Kaynakta uzun süre çalı ş mamıolanlar için bu yöntem uygun bir ark baş ş latma tekniğ idir.

Ş 2.34 : Elektrotun yakı ekil lması

Korunması gereken ark yüksekliğ kesin bir ölçüsü yoktur. Pratik olarak elektrot inin çapı kadar tutulabilir. Bu değ büyük ölçüde elektrot çapı kaynak akı na bağ dı er ile mı lı r. Küçük çaplı elektrotlarla yapı iş lan lemlerde ark boyu elektrot çapı ndan daha küçük, büyük çaplı olanlarda daha büyüktür. 48

Arkı baş lmasısı nda elektrotun uç kı nı hemen donmasıveya gerece n latı rası smın yapı ş nı nedeni, teğ kontak) iş ması n et( leminden önce ark oluş masıve elektrotun ergiyik duruma gelmesi çok sı rastlanan olaydı Bunun önüne geçmek için baş çta yüksek k r. langı akı kullanı dı Yapık durumdaki elektrotu ayı m lmalır. ş ı rmak için elektrot pensle beraber, ya ani bir hareketle çekilir veya pens gevş etilerek gerece yapık elektrot serbest bı lı ş ı rakır.  Ark Üflemesi

Ark üflemesi (ark tepmesi) kaynak ark alevinin istenilen yönün tersine doğ ru gitmesidir. Ark üflemesi bir manyetik etken olup genelde doğ akı kaynak ru m makinelerinde(jeneratör ve redresörlerde) oluş Arkı değ ik yönlere sürüklenmesi ur. n iş manyetik alanı etkisi arttı görülür. Manyetik alanı etkisi akı n geçişmerkezi olan n kça n mı arkı çevresidir. Bundan dolayı n manyetik alanıyönü doğ n rultusunda ark sürüklenir. Manyetik toplanma merkezleri en fazla dar yüzeylerde(köş elerde) olmaktadı Gaz r. kütlelerinin homojen olmayı bir tarafa doğ hareket etmesi ark üflemesinin fiziksel p ru biçimidir. Ark üflemesi anı ergiyik banyosunu kontrol etmek zordur. Çevreye ergiyik nda damlacı yayır, araya ergiyik cüruf girer ve daha genişergiyik alanı turur. Büyük klar lı oluş ölçüde kaynağ dayanı nı ı n mı azaltı Birleş r. menin kalitesini değ tirir. iş Arkı elektrot ilerleme yönünün tersine itilmesine arkaya (geriye) üfleme denir. Gidiş n yönüne üflemesine öne üfleme denir. Diğ bir tanı ark üflemesi, manyetik kuvvetlerin er mla arkıkendi krateri dına çı ş ı karması r. Tüm elektrik taş dı ı kablolarda manyetik kuvvet yan oluş Manyetik alanı değ taş ur. n eri ı akı ile yakı nan m ndan ilgilidir. Kaynağ baş ç ve ı n langı bitim yerlerinde, iç ve dıköş kaynakları derin dolgu kaynakları ve yüksek akı ile ş e nda, nda m yapı kaynaklarda ark üflemesi görülür. lan  Ark Üflemesini Giderme Yolları

1-Amperi (akı değ m erini) azaltmak. 2-Geniş punta veya kök dikiş yapmak. 3-Derin (uzun) kaynaklarda alt destek parçası kullanmak. 4-Negatif (toprak) kutbun yerini değ tirmek. iş 5-Baş lama yerine geriye üflemede toprağ, bitim yerinede ileriye üflemede toprağ ı ı bağ lamak. 6-Manyetik akı nötr hale getirmek için toprak kablosunu bakıtel ile sarmak. mı r 7-Olabildiğ kı ark oluş ince sa turmak. 8-Kaynak makinelerinde kutup değ ikliğ yapmak. iş i 9-Kaynatı lacak iş konumunu değ tirmek. in iş 10-Elektrotun konumunu (açınıdeğ tirmek. sı ) iş 11-İ toprak hattı ki kullanmak.

49

2.1.8. Örtüsüz Elektrot Tutuş turmak(Çı Elektrot Arkı plak )
Elektrot ile işparçası arası oluş Normal olarak ark sı ğ 2480 – 3870 nda ur. caklıı C arası ndadı Gerecin ve elektrot ucunun hemen ergimesini sağ Elektrot ergiyik kütlesinin r. lar. bir miktarı n buharlaş nı ması sı ğnı yüksekliğnedenindendir. ark caklıı n i

Ş 2.35: Çı elektrot arkı ekil plak

Ergime sı nda dökülen damlaları dı rası n şçevresi hemen soğ bir tabaka oluş ur, turur. İ çerde ise bir ergiyik konisi kaynatı gerece girmektedir. Damla dındaki ani soğ lan ş ı uma dikişsertleş Bundan dolayı plak elektrotlar sert yüzey dolgu kaynakları kullanır. i tirir. çı nda lı

50

UYGULAMA FAALİ UYGULAMA FAALİ YETİ YETİ
ELEKTROT TUTUŞ TURMAK İ ş Basamakları lem
 İ ş parçasın nı temizleyiniz. yüzeyini  

Öneriler
Kaynak alanı n nı yüzey durumuna göre (paslı boyalı , , yağ v.b.) temizleyiniz. lı Kaynak dikiş inin düzgün olmasıiçin işparçasınokta, çizecek, tebeş gibi gereçlerle ir markalayı z. nı Jeneratörlü kaynak makinelerinin iki kademede çalı ğ unutmayı z ş ı tını nı (Yı z – Üçgen ) ldı Makine çalı ş maya baş lamadan önce kaynak pensi ile kaynak mengenesinin temas etmemesine dikkat ediniz. Genellikle çap 3,25 ‘lik elektrot 100 – 140 amper ile kaynak yapır. Kaynak ş lı ekline ve parça kalı ğna göre bu nlıı değ erleri ayarlayız. nı Elektrotu kaynak pensine iyi oturtunuz. Makinenin (-) ucu elektrota, (+) ucu parçaya bağ r.Bazı lanı elektrotlar ise ters bağ r. lanı Parça ile elektrot arası ndaki mesafeyi pratik olarak elektrot çapı kadar alız. nı Kaynak iş sonunda makineyi i kapatmayı unutmayı z. nı Fişçı p kabloyu sarı z. i karı nı Dikiş soğ umadan kabuğ u kı rmayı z. nı Cüruf kı rmak için kaynak çekici kullanı z. nı Kabuklarıkıp temizlemeden rı diğ dikiş çekmeyiniz. er leri Cürufu kı rmadan parçayı fı rçalamayı z. nı

Eğ e

Avuç taş lama
Parça üstünde ark çizgilerini    markalayı z. nı

 

Kaynak çalı rı z. ş nı tı

makinesini

Amper ayarı yapı z. nı nı  

Elektrotu takı z. nı

kaynak

pensine

 

Elektrotu kaynak parçası na sürdürerek ark oluş turunuz.

    

 

Makineyi kapatı z. nı Kaynak cürufunu kını rı z. 51

Parça üzerini fı çalayı z. nı

52

ÖLÇME VE DEĞ ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ ERLENDİ RME RME
Bu faaliyet kapsamı hangi bilgileri kazandı nı aş ı soruları nda ğ zı ağdaki ı cevaplayarak belirleyiniz.

ÇOKTAN SEÇMELİ TEST SORULARI
1. Üç fazlı kaynak makinelerinde giriş gerilimi aş ı ağdakilerden hangisidir? A) 110 v 2. B) 130 v C) 220 v D) 380v

Tİ kaynağ kullanı elektrotun yapı ğmalzemenin çeş nedir ? G ı nda lan ldı ı idi A) Alüminyum B) Nikel C )Tungsten D) Krom

3.

MAG kaynağnda kullanı gazıismi nedir ? ı lan n A) Helyum B) Karbondioksit C) Argon D) Azot

4.

Elektrik çarpması ilk yapı nda lacak iş hangisidir? lem A) Yalım malzemesi bulmak. tı C) Akı kesmek. mı B) Kazazedenin ağ nı zı açmak. D) Kalp masajı yapmak.

5.

Elektrot çapı n her mm’si için ne kadar amper hesabı lı nı yapır? A) 35–40 B) 55–60 C) 75–80 D) 85–100

6.

Kaynak tekniğ inde en çok kullanı elektrot çeş hangisidir? lan idi A) Döküm B) Selülozik C) Rutil D) Bazik

7.

Kaynak ınları gözü korumak için kullanı kaynakçı mı ş ndan ı lan takı hangisidir? A) Kaynak odası B) Kaynak önlüğ ü C) Kaynakçı eldiveni D) Maske

53

8.

İparçası elektrot arası meydana gelen elektriksel atlamaya nedir? ş ile nda A) Krater B) Ark C) Dolgu D) Damla

9.

Pratik olarak iş parçası elektrot arası ile ndaki ark yüksekliğne kadar olmalır? i dı A) Parça kalı ğkadar B) 10 mm nlıı C) Elektrot çapı kadar D) 15 mm.

10.

Elektrot boyları mm’dir? kaç A) 300-350 B) 400-550 C) 500-650 D) 600-750

DEĞ ERLENDİ RME
Cevapları zı nı cevap anahtarı karş tını ve doğ cevap sayı zı yla ı rı z laş ru nı belirleyerek kendinizi değ erlendiriniz. Yanlı cevapları z varsa eksikliklerinizi faaliyete dönerek, araşrarak ya da ş nı tı öğ retmeninizden yardı alarak tamamlayabilirsiniz. m

54

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –3
AMAÇ

ÖĞ RENME FAALİ YETİ –3

Uygun ortam sağ ğnda elektrik ark kaynağ için gerekli donanı kullanarak iş landıı ı mı parçası üzerine düz dikiş çekebileceksiniz.

ARAŞ TIRMA A
   İ şhayatı elektrik ark kaynağ nda ıyapırken hangi donanı lı mlara ihtiyaç duyulduğ araşrı z. unu tını Araşrma ve gözlemlerinizi rapor haline getriniz. tı Hazı ğnıraporu sıfta tartını rladıız nı ş z. ı

3. DÜZ Dİ Ş Kİ ÇEKMEK
3.1. Kaynak Uygulamaları
Elektrik ark kaynağnı düzgün bir ş ın ekilde yapı lmasıel becerimizle doğ rudan iliş kilidir. Çünkü kaynağ ıyaparken elektrotu hangi açı tutacağ z, elektroda hangi da ı mı hareketleri yaptı ı z, kaynak yönümüzü nası ayarlayacağmı gibi ölçütler çok racağmı l ız önemlidir. Bu bakı mdan elektrik ark kaynağ ilgili bazı şrmalar yapmak gerekir. ı yla alı tı Metallerin kaynağ n yapı nda, değ ik kaynak pozisyonları ı nı lması iş vardı Kaynağnı r. ı yapacağmı işparçası ız tavanda, yatay konumda, dikey konumda veya baş bir konumda ka olabilir. İ şparçası n konumuna göre, kaynak yapacağ z pozisyon ve kaynak yöntemi nı ı mı değ ebilir. Kaynak iş iş leminin ilk aş aması parçası n kaynağ hazıhale getirilmesidir. İ iş nı a r ş parçası üzerinde gerekli çizgiler, ölçüler ve diğ bazı lemler için markalama yapmayı er iş bilmemiz gerekir. (bkz. Resim 1.1) Bunun için Elektrik Ark Kaynağ ı1 Modülünün markalama ile ilgili bilgi sayfası nıinceleyiniz. Ayrı ihtiyaç duyacağ z elektrot ca ı nı tutuş turma, amper ayarıyapma gibi bilgileri de aynımodülde bulabilirsiniz. İ htiyaç duyacağ z önemli bazı ı mı noktaları kı hatı nı saca rlayalı m.

Resim 3.1: Markalama iş sı lem rası

55

3.1.1. Amper Ayarlama
İ şparçası üzerinde gerekli markalama iş lemleri yapı ktan sonra, kaynak iş ldı lemini hangi akı ş m iddetinde yapmamı gerektiğ bilmemiz, yaptımı kaynağn estetik ve z ini ğ z ı ı sağ olması mı lam bakı ndan önem taş Kaynak dikiş istenilen görünüme ve mukavemete ı r. inin sahip olması en önemli faktörlerden birisi de akı ş nda m iddetidir. Akı ş m iddeti elektrot çapı arttı daha yüksek değ kça erlerde seçilir. Genel olarak çelik ve alaş ı nıkaynağnda amper ayarı yaparken elektrot çapı mları n ı nı na göre bir değ belirlenir. Her çaptaki elektrot için akı ş er m iddeti belli ayar aralıı sahiptir. ğ na Elektrot çapı d, Kullanacağ z amper değ = I olduğ = ı mı eri unda:   İ örtülü elektrotlarda: I= dx(40 – 45) A nce Kalıörtülü elektrotlarda: I= dx(45 – 50) A n

Yatay konumdaki kaynaklarda üst değ erlere göre amper ayarı lı yapırken, dik ve tavan konumları alt değ nda erlere göre amper ayarı yapmak gerekir. Gereğ inden yüksek amper ayarı kullanı ğnda aş ı olumsuzluklarla karş ız. ldı ı ağdaki ı rı laş      Dikiş kenarları ndaki sı çramalar artar. Yanma olukları ur. oluş Kaynak dikişistendiğ gibi olmaz. i i Elektrot örtüsü yanarak iş levini yapamaz. İparçası ş delinebilir veya ergimeler meydana gelebilir.

Gereğ inden düş amper ayarı ük kullanı ğnda aş ı olumsuzluklarla karş ız ldıı ağdaki ı rı laş     Elektrot ve iş parçası yeteri kadar ergimez. Nüfuziyet (kaynağn iş ı parçası nüfuz etmesi) azalı na r. Kaynak sağ olmaz. lam Kaynak dikişdüzgün olmaz i

Amper ayarı ilgili gerekli diğ bilgileri Elektrik Ark Kaynağ Modülünden yla er ı –1 inceleyiniz.

3.1.2. Elektrot Hareketleri
Yatay konumda düz dikişçekerken elektrodumuzu değ ik ş iş ekillerde hareket ettirebiliriz. Burada önemli olan elektroda yaptı ğmı el hareketlerinin mümkün rdıı z olduğ unca birbirinin aynı olması sağ sı nı lamaktı Bu da bir süre kaynak yaptı sonra el r. ktan becerimizin geliş mesi sonucunda sağ lanabilir. Düz dikiş çekerken elektrota genellikle parça kalı ğ bağ olmakla beraber düz paso dediğ hareket yaptılı Elektrot sağ sola hiç nlına ı lı imiz rır. a hareket ettirilmeden düz çekilir. Diğ bir elektrot hareketi de yarı ay (zig zag) olarak er m adlandılı Sağ ve sola eş zig zaglar yapı rır. a it larak dikiş çekilir. 56

Elektrot sağ hareket sol ettirilmeden düz çekilir.

Elektrot sağ ve sola hareket a ettirilerek zig zag yapı lı r.

Elektrot çekirdek metali Dikiş geniş i liğ Dikiş yüksekliğ i Dikiş Nüfuziyet

İParçası ş

Ş 3.2: Dikiş ekil yüksekliğ kullandıı z elektrot çapı geçmemelidir. Dikiş i ğmı nı geniş i iki elektrot liğ çapı olmalı r. nda dı

3.1.3. Ark Boyu
Ark oluş nda elektrot ile işparçası ması arası ndaki mesafe çok önemlidir. Uygun ark boyu ile kaynak yapı lmadıı kaynak dikiş buna bağ olarak kötü olur. Kaynak yaparken ğ nda i, lı işparçasıile elektrot arası ndaki mesafe ark boyu olarak adlandılı Normal ark boyu, rır. kullandıı z elektrot çapı ğ mı kadar olmalı r. Ark boyu elektrot çapı dı ndan büyük olursa buna uzun ark boyu, elektrot çapı ndan küçük ise kı ark boyu denir. sa

Resim3.3: Ark boyu elektrot çapı kadar olmalı r. dı

57

3.1.4. Dikiş Baş in langıve Bitiş ç Yerleri
Kaynak dikiş baş ç ve bitiş inin, langı yerleri arası bir doğ nda rultuda olması bu hattı ve n dına çı ş ı kmamasıiçin markalama yapı hat aynızamanda kaynak yönüdür. Dikiş lan e baş larken yapı elektrot yakma iş lan lemi, dikişbaş ç noktası değ de bu noktanı langı nda il n yaklaş 5 – 10 mm uzağndan yapı dı Ark baş ldı sonra ark boyu bir miktar ı k ı lmalı r. latı ktan arttılarak baş ç noktası gelinir. Burada oluş ergime kaynak banyosunu oluş rı langı na an turur ve dikişsürdükçe kaynak banyosu da akı ş halini korur. Ark sayesinde meydana gelen kan kaynak metali, sı ğ etkisiyle sı hale gelir. Bu ergimişmetal birikintisine kaynak caklın ı vı banyosu denir. Kaynak banyosu ark kesilmediğ sürece devam eder. Dikiş boyutları n i in nı aynıolmasıiçin, kaynak banyosunun eş bir hı kaynak yönünde ilerlemesi gerekir. it zda Elektrotumuzu kaynak yönünde ilerlettiğ imizde kaynak banyosu da bu harekete uygun olarak ilerleyecektir. Dikiş bittiğ yerde en son katı an kaynak banyosu, krater adı in i laş verilen oval biçimdeki kı oluş smı turur. Kaynak dikiş lerindeki hatalar büyük oranda kraterde oluş Kraterin olduğ yerde boş ve delikler meydana gelebilir. Bunun nedeni de ark ur. u luk bitirilirken elektrotun ani olarak çekilmesidir. Bu nedenle kaynak bitimlerinde yeni elektrotla devam edilmesi gereken durumlarda, arkı bitişyerinde yaklaş iki saniye daha arkı n ı k sürdürerek, kraterde boş oluş luk ması önlenmelidir. Kaynak iş lemine devam ederken kraterin olduğ kım cüruflardan iyice u sı temizlenmelidir. Elektrot tutuş turma iş kraterden kesinlikle yapı lemi lmamalı r. Bu, kraterde dı çatlamalara yol açabilir. Elektrot kraterin 5–10 mm gerisinden tutuş turularak ark krater üzerine getirilerek kaynağ devam edilir. a 3.1.4.1. Yatayda Düz Dikiş Çekmek Elektrotun işparçası temas etmesi ile ark oluş Arkı oluş u yüzeyde elektrot na ur. n tuğ çekirdek metali ve işparçasıergiyerek birleş meydana gelir. Burada meydana gelen me dikiş üzeri elektrot örtü malzemesi ile dıetkilerden korunur. Kaynak dikiş istenilen in ş inin geniş likte ve yükseklikte olabilmesi için malzeme kalı ğna ve türüne göre elektrot çapı nlıı nı seçmemiz gerekir.

Resim 3.4: Elektrot hareket açı 70 – 85° sı

Resim3.5: Dikiş yönüne göre çalı açı ş ma sı

58

Kaynak yaparken malzemenin kalı ğ kaynak pozisyonu ve elektrotun cinsi nlı, ı elektroda yaptı ı z hareketi belirler. Elektrotun belli bir düzen içerisinde racağ mı ilerletilmesine kaynak hı denir. Kaynak hımı iyi ayarlayamadımı düzgün bir dikiş zı zı zı ğ zda ı ve nüfuziyet elde edemeyiz. Nüfuziyet, kaynak banyosunun işparçası indiğ derinlik nda i olarak tanı mlanabilir. Nüfuziyet yetersiz olursa, yaptı mı kaynak sağ olmaz. Kaynak ğ z ı lam hı gereğ zı inden fazla olursa dikiş ince bir görünümde olur. Yavaş kaynak hı ise dikiş bir zı in yüksekliğ fazla olması sebebiyet verir. Kaynak hı, tecrübe edilerek kazanı inin na zı labilir.

Resim 3.6: Yatay konumda düz dikiş uygulaması

Kaynak banyosunun ani olarak katı masıistenmez. Elektrot örtüsü kaynak laş banyosunun ani katı ması önler ve dikiş hava ile teması keserek dikişkorur. Elektrot laş nı in nı i örtü malzemesinin yoğ unluğ daha düş olduğ u ük undan dikiş üst kı nda biriktiğgörülür. in smı i Örtü malzemesinin dikişüzerini iyi bir ş ekilde kaplamasıiçin elektrot belirli bir açı da tutulur. Yatay kaynak pozisyonunda elektrot hareket açı 70°- 85° arası olması sı nda önerilir. Elektrotun bir diğ açı da çalı açıdı Bu açı er sı ş ma sır. kaynak dikiş göre belirlenen açır. ine dı Kaynak dikişile aynı i eksende olacak ş ekilde ayarlanmalı r. dı Kaynak iş lemi baş çtan bitime kadar aynıhı ve açı sürdürülmelidir. Bu langı zda da iş tamamlandında, işparçasıüzerinde bir kaynak metali yılmasıoluş Kaynak lem ğ ı ğ ı ur. metalinin bir düzen içinde yıı ş ğlmıhaline kaynak dikişadı i verilir. Kaynak iş bittiğ lemi inde kaynak dikiş kaplayan koruyucu örtü (cüruf) temizlenerek dikiş ini tamamlanmıolur. ş Elektrot hareket açı, kaynak hı, çalı açı ve amper ayarı sı zı ş ma sı gibi parametreler iyi ayarlanmazsa, yapı dikiş lan istendiğgibi olmaz. i a b c d e

59

Resim 3.7: Bozuk kaynak dikiş leri

a. Elektrot hareketi ve açı bozuk. (Dikiş sı görünümü kötü olur.) b. Kaynak hı çok yüksek. (Dikiş ince ve zayıolur.) zı çok f c. Dikiş geniş i çok fazla. (Elektrot sarfiyatı liğ fazla olur, dikiş yüksekliğ az olur.) i d. Amper ayarı ük. (Nüfuziyet olmayacağndan kaynak sağ olmaz.) düş ı lam e. Amper ayarı yüksek. (İparçası ş kenarları yanma olukları deformasyon olur.) nda ve 3.1.4.2. Düş Konumda Düz Dikiş ey Çekme Bu bölümde öğ reneceğ imiz kaynak pozisyonu yatay konumda yapı kaynakla lan benzerlikler taş ı na karş uygulamada bazıfarklıklar gösterir. Bu farklıkları en ması ı n lı lı n önemlilerinden birisi kullanı elektrotlardı Dik kaynak uygulaması lan r. nda kaynak banyosunun çabuk katı ması arttı Aksi halde kaynak banyosu akma yapar. Böylelikle laş ş r. örtü malzemesi görevini yapamaz. Bu nedenle çabuk katı ma özelliğ olan elektrotları laş i tercih etmemiz gerekir. Dik konumda kaynak iki ş ekilde yapı labilir:  Aş ı yukarı dik kaynak ağdan ya  Yukarı aş ı dik kaynak dan ağya

60

İParçası ş

Kaynak dikiş i

Elektrot örtüsü

Çekirdek metal Markalama çizgisi

Noktalama

Ş 3.8: Dik konumda düz dikiş ekil kaynağ ı

3.1.4.2.1. Aş ı Yukarı Düz Dikiş ağdan ya Aş ı yukarı düz dikişiş ağ dan ya leminde; işparçasın alt noktası nı ndan baş lanarak yukarı doğ sabit bir kaynak hında ilerlenir. Bu iş ya ru zı lemde dikiş yıı (aş birikme) in ğlma ı rı yapmasıolası r. Ayrı bu dikişpozisyonunda işparçasıdaha yüksek sı klara dı ca caklı ulaşğndan işparçası yanma oluklarıve delinme oluş tıı nda abilir. Daha sağ lam kaynak dikiş istenilen parçalarda iyi sonuç verir. Bu kaynak pozisyonunda düzgün kaynak leri dikiş elde etmek zordur. Kaynakçı n becerisi dikiş düzgün olup olmayacağ belirler. leri nı in ı nı Aş ı önlemleri alarak baş lı dik kaynak uygulaması ağ daki arı bir yapabiliriz.       Küçük çaplı elektrotla çalılmalı r. ş ı dı Aş ı yukarı dik kaynak çekilirken amper ayarı ağdan ya %10–20 azaltı dı lmalı r. Yukarı aş ı dik kaynak çekilirken amper ayarı dan ağya %20 yükseltilmelidir. 4 mm’den ince parçalara aş ı yukarı kaynak iş yapı ağ dan ya lemi lmamalı r. dı Kaynak hı (ilerleme hı) daha seri olmalır. zı zı dı Dikiş daha küçük kesitli olmalı r. ler dı

3.1.4.2.2. Yukarı Aş ı Düz Dikiş dan ağya Yukarı aş ı dan ağ kaynak uygulaması kaynak dikişdaha zayı r. Dikişçekilirken nda i ftı elektrot cürufunun elektrot ana gerecinin önüne geçerek, dikiş bozmaması i için elektrotu kaynak yönünde biraz eğ mek gerekir. Bu kaynak iş lemi için selülozik elektrotlar sı kça 61

kullanır. Bu elektrotlar az cüruf oluş lı turduğ undan kaynak dikiş daha kolay kontrol edilir. i Kaynak banyosu daha çabuk katı ı laş r. Yukarı aş ı dikiş dan ağya uygulaması lı yapırken, elektrot iş parçası dik olarak tutulur. na Bu tür kaynaklarda, kaynak banyosunun aş ı hı akması engellemek için; kaynak ağya zla nı yönünün ters tarafı doğ 20–30° lik açı na ru verilmesi gerekir.

Resim 3.9: Dikey konumda düz dikiş uygulaması

62

UYGULAMA FAALİ YETİ YETİ UYGULAMA FAALİ
DÜZ Dİ ŞÇEKMEK Kİ İlem Basamakları ş İ ş parçası n nı temizleyiniz. yüzeyini Öneriler

 Unutmamalını ki işparçası sı z temiz değ ilse ark oluş umu engellenebilir veya dikiş bozulabilir, dikkat ediniz.  Markalama yapmamın çekeceğ zı imiz düz İ şparçasıüzerinde ark çizgilerini dikiş düzgün bir hat boyunca olması in markalayı z. nı açından önemli olduğ unutmayız. sı unu nı İ şparçası nıyatay pozisyonda gönyesinde  İ parçası kaynağ hazı hale ş nı a r olacak ş ekilde masaya yerleş tiriniz. getiriniz.  Kaynak makinesinde amper ayarı İ parçası n et kalı ğ , kaynak ş nı nlını ı yapı z. nı pozisyonunu ve elektrot türünü amper ayarı nda dikkate alı z. Elektrik Ark nı Kaynağ–1 Modülünü inceleyiniz. Amper ı ayarı nda akı ş m iddeti yatay kaynak konumunda üst değ yakı seçilirken, dik ere n konumda alt değ erlerde seçilmelidir. Örneğ in; 80–100 A (Amper) arası akı ş nda m iddeti kullanı lacak ise yatay konumda 100 A değ eri seçilebilirken, dik konumda 80 A değ eri seçilmelidir.  Elektrodun kaynak konumuna ve malzeme cinsine göre uygun olması gerektiğ ini  Uygun elektrot seçimi yapı z. nı unutmayız. Elektrot seçimi için Elektrik nı Ark Kaynağ Modülünü inceleyiniz. ı –1  Kaynak masası ş kablosunu  Ş kablosunu iyi sabitleyiniz ve iş na ase ase parçası na takız. nı yakıolması dikkat ediniz. n na tutuş turma iş lemini dikiş  İ parçası ile elektrot teması Elektrot ş baş cın 5-10 mm uzağ langını ı baş nı ndan latı z. kurularak ark oluş turunuz.
OFF ON

2 00

300

100

4 00

0

500

63

 Yatay konumda düz dikişiş lemi yaparken elektrot hareket açını sı 70°-85° olacak ş ekilde tutunuz. Elektrot hareket verdirmeden düz bir ş ekilde çekiniz. Ark boyuna ve kaynak ilerleme hına dikkat ediniz. Markalama zı yaptıız çizgiyi takip etmeye özen ğnı gösteriniz.  Dikey düz dikiş leminde ise kaynak yönüne iş  Uygun konumda düz dikişiş lemini doğ elektroda yaklaş 20° açıveriniz. ru ı k yapı z. nı Gerekli teknik bilgiler için “Düş konumda ey düz dikiş çekme” konusuna dönerek inceleyiniz. Elektroda, sağ ve sola zig zaglar a yapacak ş ekilde hareket yaptını Amper rı z. ayarı dik konumda iki değ arası nı er ndan alt değ seçilerek yapı z. İ er nı lerleme hını zı yatay konuma göre biraz daha seri tutunuz.  Kaynak bittikten sonra çapakları Çapak kı rarken gözlük kullanız ve diğ nı er kını rı z. güvenlik önlemlerini alı z. nı İ şparçası nımengeneye sabitleyerek ya da penseyle tutarak iyice fı rçalayı z. nı  İparçası fı ş nı rçalayı z. nı

64

ÖLÇME VE DEĞ ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ ERLENDİ RME RME
Aş ı test soruları cevaplandı ağ daki nı rarak bilgilerinizi ölçünüz. Arka sayfada yer alan cevap anahtarı karş tını ile ı rı z. laş 1. İ şparçasın doğ iş nı ru lenmesi ve ölçüsünde olmasıiçin aş ı ağ dakilerden hangisini yapmalı z? yı A) Sabitleme B) Markalama C) Amper ayarı yapma D) Doğ elektrot seçme ru Dikiş esnası iş nda parçası deliniyorsa aş ı ağ dakilerden hangisi söylenemez? A) Amper ayarı yüksektir. B) Amper ayarı üktür. düş C) Elektrot seçimi hatalı r. dı D) İparçası et kalı ğ sahiptir. ş ince nlına ı Aş ı ağ dakilerden hangisi yüksek amper ayarı n bir sonucu değ nı ildir? A) Yanma olukları B) Bozuk kaynak dikiş i C) Elektrot örtüsünün yanarak iş levini yapamaması D) İ bir nüfuziyet yi Yatay pozisyonda kaynak dikiş geniş i aş ı inin liğ ağdakilerden hangisidir? A) İ elektrot çapı olmalı r. ki nda dı B) 5 mm olmalı r. dı C) İparçası kalı ğ n yarı kadar olmalı r. ş et nlıı nı sı dı D) Dikiş yüksekliğ bir önemi yoktur. inin Kaynak hı zı(ilerleme hı) gereğ zı inden fazla olursa kaynak dikiş inin görüntüsü aş ı ağ dakilerden hangisi olur? A) Dikiş geniş i fazladı liğ r. B) Dikiş yüksekliğfazladı i r C) Dikiş ince ve zayı r. ftı D) Dikiş güzel bir görünüme sahiptir. Ark boyu (ark mesafesi) aş ı ağ dakilerden hangisi olmalı r? dı A) Kaynak ağ kadar zı B) Elektrot çapı kadar C) Parça kalı ğkadar nlıı D) Dikiş geniş i kadar liğ

2.

3.

4.

5.

6.

65

7.

Dikiş üzerinde cüruf oluş umunu sağ layan madde aş ı ağdakilerden hangisidir? A) Elektrot çekirdek malzemesi B) İparçası ş C) Elektrot örtü malzemesi D) Dikiş Yatay konumda kaynak yaparken aş ı ağ dakilerden hangisi olmalı r? dı A) 90° B) 70°-85° C) 50°-65° D) 25°-40° uygulayacağmı elektrot ız hareket açı sı

8.

9.

Aş ı durumları hangisinde elektrot çapı n küçük seçilmesi doğ olur? ağ daki n nı ru A) Kalıparçalarıdikiş n n inde B) Yatay kaynak iş leminde C) Dikey kaynak iş leminde D) Yüksek amper ayarı nda Dik kaynak konumunda daha küçük kesitli dikiş kullanı nı amacı lmasın aş ı ağ dakilerden hangisidir? A) Kaynak banyosunun hı katı arak akması önlemek. zla laş nı B) Dikiş daha estetik olması sağ in nı lamak. C) Kaynak pozisyonunu sabit tutmak. D) Ark boyunu sağ lamak.

10.

DEĞ ERLENDİ RME
Cevapları zı nı cevap anahtarı karş tını ve doğ cevap sayızı ile ı rız laş ru nı belirleyerek kendinizi değ erlendiriniz. Eksikliklerinizi, faaliyete tekrar dönerek, araşrarak ya da öğ tı retmeninizden yardı m alarak tamamlayı z. nı

66

UYGULAMA TESTİ
Aş ı size iki adet uygulama faaliyeti verilmiş Bu faaliyetleri gerçekleş ağ da tir. tirirken uyguladı nıher iş sı için kontrol listesinde iş ğ z ı lem rası aretleme yapı z. nı Aş ı yatay konumda düz dikiş ağ daki uygulaması yapı z. nı nı

ARAÇ VE GEREÇLER
1. Uygun atölye ortamı 2. Kaynak makinesi 3. Elektrot 4. İparçası ş 5. Kaynak çekici 6. Tel fı rça 7. Maske 8. Pense 9. Eldiven 10. Çekiç 11. Çelik cetvel 12. Çizecek 13. Nokta 14. Önlük

Ka yna ky önü

m 4m ası arç ş İp

Aş ı dikey konumda düz dikiş ağ daki uygulaması yapız. nı nı

ARAÇ VE GEREÇLER
1. Uygun atölye ortamı 2. Kaynak makinesi 3. Elektrot 4. İparçası ş 5. Kaynak çekici 6. Tel fı rça 7. Maske 8. Pense 9. Eldiven 10. Çekiç 11. Çelik cetvel 12. Çizecek 13. Nokta 14. Önlük

Kaynak Yönü

İparçası mm ş 4

67

KONTROL Lİ STESİ
Sı ra Nu DEĞ ERLENDİ RME ÖLÇÜTLERİ  İgüvenliğkuralları ş i a. Atelye yeterince aydı k mı……………………………………. nlı ? b. Çalı ş ız yerde yanı maddeler bulunmadıı emin acağnı cı ğndan oldunuz mu? ……………………………………………………………… c. İönlüğ ş ünüzü, eldiveninizi, kaynak maskenizi hazı nımı.. rladı z ?  İparçası n yüzeyini temizlediniz mi? ş nı  Parça üzerinde ark çizgilerini markalamak a. Ölçü alı yeterince hassas davrandı z mı rken nı ? b. Markalama çizgilerinizi yeteri kadar belirgin hale getirdiniz mi? H E a v y e ı t r

1

2 3

 İparçası kaynağ hazıhale getirme ş nı a r a. İparçası kaynak masası uygun konumda yerleş ş nı na tirdiniz mi? b. Kullanacağ z takı ı nı mları uygun yerlere hazı nımı……….. rladız ? Kaynak makinesinde amper ayarı yapmak a. Kaynak makinesini açtı z mı …………………………………… nı ? 5 b. Akı ş m iddetini yatay konum için alt değ göre ayarladız mı ere nı ? …  Uygun elektrot seçmek 6 a. Seçtiğ elektrot iş iniz parçası n özelliğ uygun mu? ………… nı ine b. Seçtiğ elektrot iş iniz parçası n kalı ğ uygun mu? ……….. nı nlına ı  Kaynak masası ş kablosu takmak na ase 7 a. Ş kablosunu kaynak masasın işparçası yakı yerine ase nı na n taktız mı……………………………………………………………….. nı ?  İparçası elektrot teması ş ile kurularak ark oluş turdunuz mu? 8 a. Elektrodu vurarak yada sürterek ark oluş turdunuz mu? ………….  Uygun konumda düz dikiş lemini yapmak iş a. Ark boyunu elektrot çapı kadar olacak ş ekilde ayarladı z mı… nı ? b. Elektrot çalı açını ş ma sı kontrol ettiniz mi? c. Elektrot hareket açını sı kontrol ettiniz mi? d. Dikişçekerken markalama çizgisini takip ettiniz mi? ………… i 9 e. Elektrodu sağ sola kaydı a rmadan düz olarak çektiniz mi? ….…… f. Dikiş geniş ini iki elektrot çapı göre ayarladı z mı liğ na nı ? ……….. g. Dikiş yüksekliğ elektrot çapı ini kadar ayarladız mı nı ? ………..… 1  Kaynak bittikten sonra curufları rmak kı 10 a. Göz siperini curuf iş leminden önce taktı z mı………………… nı ? 4 68

11

12

13

b. Eldiven taktı z mı……………………………………………… nı ? c. Dikiş in üzerindeki curufu tamamen kı nı mı rdı z ? …………………  İparçası fı ş nı rçalamak a. Eldiven taktı z mı……………………………………………… nı ? b. İparçası mengeneyle veya pense ile sabitlediniz mi? ………... ş nı c. Tel fı ile iş rça parçası titiz bir ş nı ekilde fı rçaladı z mı…….….. nı ?  Tertipli ve düzenli çalı ş mak a. Kullandıı z takı ğ nı mları temizlediniz mi? ……………………….. b. Takı mları yerlerine düzgün bir ş ekilde koydunuz mu? ………….. c. Çalı ğnı ş ız tı yeri temizlediniz mi? …………………………………  Verimli çalı ş mak a. Yaptı nıdikiş ğ z ı istenilen ölçülerde ve düzgünlükte yapabilidiz mi?

69

ÖĞ RENME FAALİ YETİ 4 AMAÇ

ÖĞ RENME FAALİ YETİ -4

Uygun ortam sağ ğnda gerekli donanı landıı mıkullanarak iş parçası nıpunta yapabileceksiniz.

ARAŞ TIRMA A
    

Aş ı konularla ilgili araşrmalar yapız. ağdaki tı nı Punta yapmaya neden ihtiyaç duyulur? Araşrı z. tını Punta yaparken ne gibi güvenlik önlemleri almalız? yı Punta yapı lmazsa ne gibi sorunlar yaş r? anı Elde ettiğ bilgileri rapor haline getirerek sı fı zda tartını iniz nını ş z. ı

4. PUNTALAMA
4.1. Puntalama ve Önemi
Kaynağ ıyapı lacak işparçaları n uygun ölçülerde kalmasıiçin belli aralı nı klarla sabitlenmesi iş olarak tanı lemi mlanabilir. Kaynak iş leminin baş lıbir ş arı ekilde tamamlanmasıiçin kaynak esnası iş nda parçaları n açı ve birbirleri ile olan mesafeleri değ memelidir. Punta bunu sağ nı ları iş lamak için yapır. Bildiğ üzere kaynak yapırken ortaya çı sı k, iş lı iniz lı kan caklı parçası çekmeler, nda çarpı lmalar gibi istenmeyen durumlara sebebiyet verir. Punta işparçası n biçim değ ikliklerinin engellenmesi için kullanı en önemli nı iş lan yöntemlerden birisidir. Punta, işparçası n kı ve belli aralı nı sa klarda sağ lam dikiş lerle sabitlenmesiyle gerçekleş ir. Puntalama belirli kurallar dâhilinde yapı dı Bir işparçası lmalı r. nıiyi puntalamak kaynağ baş lı ş ı arı bir ekilde yapı n lması ön ş niteliğ için art indedir. Puntalamada önemli bazı hususlar ş unlardı r:  Puntalama yapı lmadan kaynağ baş a lanmamalır. dı  Punta dikiş periyodik aralı leri klarda ve kı tutulmalır. sa dı  Punta boyu iş parçası nlını4 katı kalı ğ n ı kadar olmalır. dı  Kaynak iş hangi tür elektrot ile yapı lemi lacaksa puntalama da aynı elektrotla tür yapı dı lmalır.  Yapı kaynağ niteliğ göre puntalama iş lan ı n ine lemi, iş parçasın arka yüzeyine nı de yapı labilir.  Puntalamaya göre kaynak iş ş lemi ekilleneceğ inden gerekli açı kaynak aralı ve ğ ı dikkatli bir ş ekilde belirlenmelidir. (Kötü puntalama, kötü kaynak sonucunu doğ urur.) 70

  

Kaynak boş u kullanı luğ lacak elektrodun çı plak metal (çekirdek) çapıkadar olmalı r. dı Fazla dikişyüksekliğ olan puntalar esas dikiş üzerinde kalı ve çı ntı i in rlar kı yaratı bu nedenle punta yüksekliğ fazla olmamalı r. rlar i dı Puntalamadan sonra cüruflar iyice temizlenmeli ve tel fı ile fı rça rçalanmalı r. dı

Puntalama iş leminde punta dikiş kaynak esnası kılmayacak ve çarpı i, nda rı lmalara karş ıdayanı klıolacak ş ekilde uygulanmalı r. İ parçasıkalı tı yapacağ z dı ş nlaşkça ı mı puntalama daha mukavemetli (dayanı ) olmalı r. Punta dikişesas dikiş aynı klı dı i ile özellikleri taş Bir malzeme iyi puntalanmadında gönyesi bozulabilir veya kaynak boş u ı r. ğ ı luğ kapanabilir. Bu nedenle en az, esas dikiş kadar özenli yapı dı 3 mm’den ince parçalar lmalır. kaynak aralı bı lmadan puntalanabilir. Daha kalı iş ğ rakı ı n parçaları kaynak aralıı nda ğelektrot çapı kadar bı larak puntalama yapı dı rakı lmalı r.

Resim 4.1: Puntalama, kaynak boş u eş olacak ş luğ it ekilde yapı dı lmalı r.

Punta yapma iş lemi düzgün aralı klarla yapı kı ve ince kaynak dikiş olarak lan, sa i algı lanabilir. Punta yapma arası mesafe, iş parçası n kalı ğ ve dikiş uzunluğ göre nı nlıı na in una saptanabilir. Puntaları ara mesafesi belirlenirken aş ı kı n ağdaki staslar göz önüne alı nmalı r. dı Parça kalı ğ5 mm’den küçük iş nlıı parçaları için Parça kalı ğ 5 mm’den büyük iş nlıı parçaları için Parça kalı ğ n 30 katı nlını ı Parça kalı ğ n 20 katı nlını ı

71

Örneğ iş in, parçası mm kalı ğ ise Punta aralıı 6 nlıı nda ğ6x20=120 mm olmalır. dı
Parça kalı ğ nlı ı

Kaynak boş u luğ

İparçası ş uzunluğ u

Ş ekil4.2: Punta aralıı ğparça kalı ğna göre belirlenir. nlıı

Punta yapı lacak parça herhangi bir kalı veya baş bir mekanizma ile sabitlenmiş pla ka se punta yapmaya gerek yoktur. İ parçayı ki Punta yaparken parçanı hareket etmemesi için n iş kence ile veya ıya dayanı eldiven kullanarak el ile sabit tutulmalı r. Punta yapmaya sı klı dı sağ kaynak yapı elle lacaksa sağ baş dan lanmalı r. dı Punta yapma sı nda çekme ve çarpı rası lmalar meydana geleceğ inden bahsedilmiş ti. Ş 10 ve 11’de Punta yapma sonrası an deformasyonlar görülmektedir. ekil oluş

72

Punta aralıı ğ

Resim 4.3: İparçası çekme ş nda

Resim 4.4: İparçası çarpı ş nda lma

Özellikle T, iç köş ve dıköş kaynakları dikiş e ş e nda daha belirgin çekmelere yol açar. Bu çekmeler kaynak yapı yöne doğ meydana gelir. (bk. Ş 2.2) Bu nedenle bu durum lan ru ekil dikkate alı narak parça iyice sabitlenmeli veya bu imkân yoksa punta atarken yaklaş 5° lik ı k bir açı verilerek bu sorun giderilebilir. Örneğ 90° dik kaynak yapı in lacaksa punta 95° olacak ş ekilde atı dı lmalı r.

Yaklaş 5° lik çekme ı k

Ş ekil.4.5: Puntadan sonra iş parçası kaynak yönünde açı olarak bozulur. sal

Ş 4.6: Puntalama yaparken iş ekil parçası sabitlenmeli ya da dı doğ 5° açı ş a ru verilmeli.

0

73

UYGULAMA FAALİ UYGULAMA FAALİ YETİ YETİ PUNTALAMA
İ ş Basamakları lem
 İparçası temizleyiniz. ş nı

Öneriler

 Punta iş lemine baş lamadan işparçası n nı iyice temizlenmiş olması na özen gösteriniz.  Elektrot çekirdek metalini işparçaları  Kullanı lacak elektrodun çı metal çapı plak arası koyarak kaynak boş unu na luğ kadar iş parçaları n arası nı nda boş luk ayarlayız. nı bı nı rakız.  Elektrodu pense takı z. nı  Kaynak makinesinin yapı z. nı  İ parçası ş nı puntalayı z. nı amper  Çekirdek metali pense iyice oturtarak temas etmesini sağ nı layız.  Elektrik Ark ayarı nı inceleyiniz. Kaynağ ı –1 Modülünü

uygun

 Punta cürufları kını nı rı z.

 Puntaları sağ n lamlıı ve tekniğ ğna ine uygunluğ una hassasiyet gösteriniz. yerlerinden Puntanı eş aralı olması dikkat n it kta na ediniz. İ şparçası, çekme ve çarpı nı lma yapmaması sabitleyiniz. için  Kaynak çekici ve yüz siperi kullanız. nı  Punta üzerinde cüruf parçası kalmayacak ş ekilde fı rçalama iş lemini tamamlayı z. nı

 İparçanı tel fı ile temizleyiniz. ş zı rça

74

ÖLÇME VE DEĞ ÖLÇME VE DEĞ ERLENDİ ERLENDİ RME RME
ÇOKTAN SEÇMELİ TEST SORULARI
1. İparçası mm kalı ğ ise punta aralıı mm olmalır? ş 4 nlında ı ğkaç dı A) 100 mm B) 120 mm C) 150 mm D) 210 mm Punta uzunluğ için aş ı u ağ dakilerden hangisi doğ rudur? A) Parça kalı ğ n 4 katı nlıı nı kadar B) Elektrot çapı kadar C) Parça kalı ğkadar nlıı D) Elektrot çapın yarı kadar nı sı Alı kaynağ n ıbirleş tirmelerinin puntalanması işparçaların arası nda nı ndaki boş luk aş ı ağ dakilerden hangisinde doğ verilmiş ru tir? A) Parça kalı ğkadar nlıı B) Malzeme kalı ğkadar nlı ı C) Elektrot çekirdek çapı kadar D) 4mm

2.

3.

4. Kaynak öncesinde iş parçası n gönyesinin bozulmaması aş ı nı için ağdakilerden hangisi yapı dı lmalı r? A) Amper ayarı yapı dı iyi lmalı r. B) Elektrot açı iyi ayarlanmalı r. sı dı C) Parça bir elle tutulmalı r. dı D) Puntalama yapı dı lmalı r. Aş ı soruları ru veya yanlış ağ daki doğ şeklinde (X) iş aretleyiniz. 5. 6. 7. Özellikle T ve köş parçaları e puntalanı yaklaş 5°’lik çekme oluş rken ı k ur. Doğ ( ) Yanlı( ) ru ş Parça kalı ğarttı punta aralıı r. nlı ı kça ğ azalı Doğ ( ) Yanlı( ) ru ş Punta yüksekliğ esas dikiş i, yüksekliğ inden fazla olmalı r. dı Doğ ( ) Yanlı( ) ru ş

DEĞ ERLENDİ RME
Cevapları zı nı cevap anahtarı karş tını ve doğ cevap sayızı ile ı rız laş ru nı belirleyerek kendinizi değ erlendiriniz. Eksikliklerinizi, faaliyete dönerek, araşrarak ya da öğ tı retmeninizden yardı alarak m tamamlayız. nı 75

UYGULAMA TESTİ
Aş ı size bir uygulama faaliyeti verilmiş Bu faaliyeti gerçekleş ağ da tir. tirirken uyguladı nıher iş sı için kontrol listesinde iş ğ z ı lem rası aretleme yapı z. nı Aş ı puntalama uygulaması yapız. ağ daki nı nı

Ka yn ak

14 0

yö nü

m 4m a sı ar ç ş İp

ARAÇ VE GEREÇLER 1. Uygun atelye ortamı 2. Kaynak makinesi 3. Elektrot 4. İparçası ş 5. Kaynak çekici 6. Tel fı rça 7. Maske 8. Pense 9. Eldiven 10. Önlük 11. Gönye

76

KONTROL Lİ STESİ
Sı ra Nu

DEĞ ERLENDİ RME ÖLÇÜTLERİ
 İgüvenliğ kuralları ş i a. Atölye yeterince aydı k mı……………………………………. nlı ? b. Çalı ş ız yerde yanı acağnı cımaddeler bulunmadından emin ğ ı oldunuz mu? ……………………………………………………………… c. İönlüğ ş ünüzü, eldiveninizi, kaynak maskenizi hazı nımı… rladı z ?  İparçası n yüzeyini temizlediniz mi? ş nı  Kullanı lacak elektrot çapı kadar iş parçaları na boş bı arası luk rakmak a. Elektrot çekirdek metalini, işparçalarıarası tutarak kaynak na boş unu ayarladı z mı luğ nı ? b. Kaynak boş u bozulmayacak ş luğ ekilde iş parçası sabitlediniz mi? nı  Elektrodu pense takmak a. Kaynak pensine bağ kabloların sağ lı nı lamlını ğ kontrol ettiniz mi? ı b. Elektrodun çekirdek metalini penste doğ taktı z mı…... ru nı ?  Kaynak makinesinin amper ayarı yapmak nı a. Kaynak makinesini açtı z mı ………………………………….. nı ? b. Elektrot çapı göre akı ş na m iddeti aralıı belirlediniz mi? ……. ğ nı c. Akı ş m iddetini yatay konum için alt değ göre ayarladız mı ere nı ?  İparçası uygun yerinden puntalamak ş nı a. Punta aralını parçası nlına göre belirlediniz mi? ……… ğ iş ı kalı ğ ı b. Çekme ve çarpı olmaması iş lma için parçası sabitlediniz mi? … nı c. Kaynak boş unun bozulmadıı emin oldunuz mu? ………. luğ ğndan d. Punta boyunu iş parçası nlı nı4 katı kalı ğ n ı kadar yaptı z mı…... nı ? e. Punta yüksekliğ dikiş ini yüksekliğ uygun ş ine ekilde yaptı z mı nı ?  Punta cürufları kı nı rmak a. Göz siperini taktız mı nı ? b. Eldiveni taktı z mı nı ? c. Cürufu tamamen temizlediniz mi?  İParçası fı ş nı rçalamak a. Eldiven taktı z mı……………………………………………… nı ? b. İparçası mengeneyle veya pense ile sabitlediniz mi? …….…... ş nı c. Tel fı ile iş rça parçası titiz bir ş nı ekilde fı rçaladı z mı….….….. nı ?  Yapı uygulamanıkontrolü lan n a. Puntalamadan sonra iş parçası n gönyesini kontrol ettiniz mi? …… nı b. Gerekiyorsa puntalamayı tekrar yaptı z mı nı ?.............................……  Tertipli ve düzenli çalı ş mak a. Kullandıız takı ğnı mları temizlediniz mi? ………………………... b. Takı mları yerlerine düzgün bir ş ekilde koydunuz mu? ………….. c. Çalı ğnıyeri temizlediniz mi? ………………………..……..… ş ız tı 77

E v e t

H a y ı r

1

2 3

4

5

6

7

8

9

10

MODÜL DEĞ ERLENDİ RME MODÜL DEĞ ERLENDİ RME
Aş ı size bir uygulama faaliyeti verilmiş Bu faaliyeti gerçekleş ağ da tir. tirirken uyguladı nıher iş sı için Performans Denetim Listesine iş ğ z ı lem rası aretleme yapız. nı Aş ı ağ daki düz dikiş ve punta uygulaması öğ nı rendiğ iniz bilgi ve beceriler çerçevesinde yapı z. nı
40

6

5

2 4

113

3

3 1
15 8 78

ARAÇ VE GEREÇLER 1. Uygun atölye ortamı 2. Kaynak makinesi 3. Elektrot 4. İparçası ş 5. Kaynak çekici 6. Tel fı rça 7. Maske 8.Pense 9. Eldiven 10. Çekiç 11. Çelik cetvel 12. Çizecek 13. Nokta 14. Önlük 15. Gönye

78

MODÜL DENETİ Lİ M STESİ
Alan Adı Modül Adı Faaliyetin Adı Faaliyetin Amacı TESİ SAT TEKNOLOJİ VE Sİ İ MLENDİ KLİ RME Elektrik Ark Kaynağ ı Düzlem parçaları puntalamak Tarih Öğ rencinin

Adı Soyadı Numara Gerekli donanı kullanarak iş mı parçası Sı fı nı nı puntalayabileceksiniz. Bölümü

Sevgili öğ renci, bitirdiğ iniz faaliyetin sonunda aş ı ağ daki performans testini doldurunuz. (Hayı olarak iş r) aretlediğ iş iniz lemleri AÇIKLAMA modül bilgi sayfası dönerek ve öğ na retmeninizden yardı alarak m gidermeye çalını ş z. ı H E a Sı ra v DEĞERLENDİ RME ÖLÇÜTLERİ y Nu e ı t r  İgüvenliğkuralları ş i a. Atelye yeterince aydı k mı……………………………………. nlı ? 1 b. Çalı ı z yerde yanı ş nı acağ cımaddeler bulunmadıı ğndan emin oldunuz mu? ……………………………………………………………… c. İönlüğ ş ünüzü, eldiveninizi, kaynak maskenizi hazı nımı rladı z ? 2  İparçası n yüzeyini temizlediniz mi? ……………………………… ş nı  Parça üzerinde ark çizgilerini markalamak 3 a. Ölçü alı yeterince hassas davrandı z mı………………….. rken nı ? b. Markalama çizgilerini yeteri kadar belirginleş tirdiniz mi? 4  İparçası kaynağ hazıhale getirmek ş nı a r a. İparçası kaynak masası uygun konumda yerleş ş nı na tirdin mi? … b. Kullanacağnıtakı ız mları uygun yerlere hazı nımı……….. rladı z ?  Kaynak makinesinin amper ayarı yapmak nı a. Kaynak makinesini açtı z mı nı ? ………………………………….. b. Elektrot çapı göre akı ş na m iddeti aralıı belirlediniz mi? ……. ğnı c. Akı ş m iddetini yatay konum için alt değ göre ayarladı z mı ere nı ?  Uygun elektrot seçmek a. Seçtiğ elektrot iş iniz parçası n özelliğ uygun mu? ………… nı ine b. Seçtiğ elektrot iş iniz parçası n kalı ğ uygun mu? ……….. nı nlına ı  Elektrodu pense takmak a. Kaynak pensine bağ lıkabloların sağ nı lamlıı ğnıkontrol ettiniz mi? . b. Elektrodun çekirdek metalini penste bulunan yuvaya oturttunuz mu? 79

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

 Kaynak masası ş kablosu takmak na ase a. Ş kablosunu kaynak masasın işparçası yakı yerine ase nı na n taktız mı……………………………………………………………….. nı ?  İparçası elektrot teması ş ile kurularak ark oluş turmak a. Elektrodu vurarak ya da sürterek ark oluş turdunuz mu? ………….  Uygun konumda düz dikiş lemini yapmak iş a. Ark boyunu elektrot çapı kadar olacak ş ekilde ayarladı z mı… nı ? b. Elektrot çalı açı doğ mu? ……………………………….. ş ma sı ru c. Elektrot hareket açı doğ mu? sı ru ………………………………… d. Dikişçekerken markalama çizgisini takip ettiniz mi? ………… i e. Elektrodu sağ sola kaydı a rmadan düz olarak çektiniz mi? ….…… f. Dikiş geniş ini iki elektrot çapı göre ayarladı z mı liğ na nı ? ……….. g. Dikiş yüksekliğ elektrot çapı ini kadar ayarladı z mı……….. nı ?  Kullanı lacak elektrot çapı kadar iş parçaları na boş bı arası luk rakmak a. Elektrot çekirdek metalini, iş parçaları na tutarak kaynak arası boş unu ayarladız mı……………………..………………………… luğ nı ? b. Kaynak boş u bozulmayacak ş luğ ekilde iş parçası sabitlediniz nı mi? …………………………………………………….………………….  İparçası uygun yerlerinden puntalamak ş nı a. Punta aralıı ğnıişparçasıkalı ğ göre belirlediniz mi? nlına ı ……… b. Çekme ve çarpı olmaması iş lma için parçası sabitlediniz mi? nı c. Kaynak boş unun bozulmadı ndan emin oldunuz mu? luğ ğ ı d. Punta boyunu iş parçası nlını4 katı kalı ğ n ı kadar yaptız mı nı ? e. Punta yüksekliğ dikiş ini yüksekliğ uygun ş ine ekilde yaptız mı nı ?  İparçası n curufları kı ş nı nı rma a. Dikiş lerde ve puntalarda bulunan curuflarıtemizlediniz mi? ……. b. Curufları kazaya sebebiyet vermemesi için gerekli iş n güvenliğ i önlemlerini aldız mı……………………………………………………. nı ?  İParçası fı ş nı rçalamak a. Eldiven taktı z mı……………………………………………… nı ? b. İparçası mengeneyle veya pense ile sabitlediniz mi? …….…... ş nı c. Tel fı ile iş rça parçası titiz bir ş nı ekilde fı rçaladız mı ….… nı ?  Tertipli ve düzenli çalı ş mak a. Kullandı nıtakı ğ z ı mları temizlediniz mi? ……………………….. b. Takı mları yerlerine düzgün bir ş ekilde koydunuz mu? ………….. c. Çalı ğ z yeri temizlediniz mi? ………………………………… ş ı tını  Yapı uygulamada baş lı lan arı olmak a. Yaptı nıuygulamada sizce yeteri kadar baş lı ğ z ı arı oldunuz mu? …. b. Uygulamada eksik kaldı nıyönleriniz varmı ğ z ı ? 80

15

16

Modül ile ilgili durumunuz öğ retmeniniz tarafı ndan uygulanacak performans denetim listesi sonuçları göre değ na erlendirilecektir. Bu değ erlendirmeyi öğ retmen yukarı daki performans denetim listesine veya kendi belirleyeceğ ölçütlere göre yapacaktı Bu i r. değ erlendirmeler için öğ retmeninize baş vurunuz.

81

CEVAP ANAHTARLARI CEVAP ANAHTARLARI
ÖĞRENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI -1
A – Çoktan seçmeli test cevapları 1 2 3 4 D B A C

B - Boş lukları doldurma test cevapları 1 2 3 4 5 6 Markalama 0,5 Kaynak Fazla Düzendir İ ş

ÖĞRENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI -2
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 D C B C A C D B C A

82

ÖĞRENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI -3 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 B B D A C B C B C A

ÖĞRENME FAALİ YETİ CEVAP ANAHTARI -4 1 2 3 4 5 6 7 B A C D DOĞRU DOĞRU YANLIŞ

83

KAYNAKLAR KAYNAKLAR
          ADSAN Kası Elektrik Kaynağ, Emel Matbaacık Bakanlı Ankara, 3 m. ı lı klar, Kası 1977. m ADSAN Kası Mehmet TEMEL, Otomatik (İ m, leri) Kaynak Teknolojisi,. MEB Bası mevi, İ stanbul, 1984. Anı Salahaddin, Halil GEDİ Elektrik Ark Kaynakçı. BÖHLER Kaynak k K, sı Çubukları , Elektrotları ve Tic AŞ Tunç Grafik Matbaasıİ San , , stanbul. BULUT Halil, Saim İ ZDEŞ Cavit ERDOĞ , AN, Abdullah ÇAGAVİ Gürel , EKE,.- Salih AFYÜK, Tesviyecilik Bölümü İ ve İlem YapraklarıMilsan Bası San. AŞ ş ş , n , İ stanbul, 1988. KARTAL Faruk, Meslek Teknolojisi 1, Modül Teknik Eğ itim ve Hizmet Organizasyonu, Manisa, 2001. KOSGEB, Kaynak Tekniğ Yayı No:17, Ankara Eğ i, n itim Merkezi, Kası m 1993. NEBİ LER İ brahim, Tesviyecilik Atelye İ şve İlem Yaprakları Modül ş , Teknik Eğ ve Hizmet Organizasyonu, YayıNo:2, P.K. 101, Manisa. itim n UYAREL Ali Yücel, İ şGüvenliğ Yapı i, Endüstrisi Eğ itim Kurulu (CITB), Ajans-Türk Matbaacık Sanayi AŞ Ankara, 1995. lı , ÖZCAN Ş efik, Halil BULUT, Atelye ve Teknoloji 1, Yayı mlar ve Bası lı Eğ Malzemeleri Genel Müdürlüğ Ankara, 1991. itim ü, ÖZKARA Hamdi, Tesviyecilik Meslek Teknolojisi 1, Aydan Web Tesisleri, Ankara, 2004. ÖZKARA Hamdi, Tesviyecilik Atelye İ ve İ ş ş lemleri 1, 1996. ÖZLÜ Arif Hikmet, Demircilik Meslek Teknolojisi V, Milli Eğ Bası itim mevi, İ stanbul, 5 Kası 1959. m Ş ahin Naci, Tesviyecilik Meslek Teknolojisi 1, Kazan Ofset, Ankara, 2000. Ş ENER Temel, Muhittin GÖKKAYA,. Salim SAVCI,.Elektrik Bilgisi, TE Yatı Bölge Okulu Döner Sermayesi İ lı ş letmesi Bası mevi, Ş .Koçhisar, 1981. TOPÇU Ahmet Mithat, Metaliş İYaprakları Ankara, 1976. leri ş 1, 84


   

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful