1.

BİR FAZLI ASENKRON MOTORLAR
 Bir fazlı yardımcı sargılı motorlar  Üniversal motorlar  Yardımcı Kutuplu (Gölge Kutuplu) motorlar.

1.1. Bir fazlı yardımcı sargılı motorlar 1.1.1. Bir Fazlı Yardımcı Sargılı Motorların Yapıları
çok kullanılan tipidir.

Bir fazlı endüksiyon motorlarının en Stator, rotor, gövde ve kapaklardan oluşur.

Stator: İnce silisli sacların iç yüzeylerine presle oluklar açılıp paketlenmesiyle meydana gelmiştir. Stator oluklarına 90° faz farklı olarak ana sargı ve yardımcı sargılar yerleştirilmiştir. Ana sargı, kalın telden fazla sarımlı olarak sarılmış ve stator oluklarının 2/3’ünü kaplar. Stator oluklarının geri kalan 1/3’üne de ince telden az sarımlı olarak sarılmış olan yardımcı sargı yerleştirilmiştir. Yardımcı sargının görevi: Bir fazlı asenkron motorlarda yalnız bir sargı ile döner alan elde edilmez. Bu nedenle ana sargının dışında yardımcı sargıya ihtiyaç vardır. Ana sargı ile yardımcı sargı, birbirine paralel bağlanır. 90° açı farklı oluklara yerleştirilirler. Bu sargılara bir fazlı gerilim uygulandığında sargılara uygulanan gerilim, aynı fazlı olduğundan oluşan manyetik alanlar da aynı fazlıdır. Bu nedenle iki sargı, döner alan meydana getirmez. Motorun kendiliğinden yol alabilmesi için motorun ana sargısına dik olan ikinci bir yardımcı sargı statora yerleştirilir. Yardımcı sargı akımı ile ana sargı akımı arasında suni bir faz farkı oluşturulur. Böylece iki fazlı bir sistem oluşturularak bir döner alan oluşturulur. Ana sargı ile yardımcı sargı akımları arasındaki 90°’ye yakın faz farkı üç yöntemle oluşturulabilir. Yardımcı sargı devresine seri olarak: 1 - Omik direnç 2 - Kapasitör 3 - Endüktans bobini bağlanabilir. Rotor: Bir fazlı asenkron makinelerin rotoru, genel olarak sincap kafesi biçiminde kısa devre çubuklarından oluşur. Bu çubuklar genellikle alüminyumdan yapılmıştır. Çubuk yerine sargı da kullanılabilir. Gövde ve Kapaklar: Küçük güçlü motorlarda gövde, düz yüzeyli; orta güçlü motorlarda ise ısıyı havaya aktarmak amacıyla gövde, çıkıntılı

yüzeyli olarak yapılır. Kapaklar gövdeye saplamalarla Kapaklardaki oyuklar rulmanlar aracılığıyla rotora taşınır

monte

edilir.

Resim 1.1: Bir fazlı yardımcı sargılı asenkron motorlarının yapısı

1.1.2.

Bir Fazlı Yardımcı Sargılı Motorların Çalışması

Yalnız ana sargısı olan bir motora bir fazlı EMK uygulandığında ana sargıdan geçen akım, düzgün bir döner alan meydana getirmez. Yardımcı sargıların motorların kısa devreli rotorlarının dönebilmesi için, stator sargılardan geçen akımların düzgün bir döner alan meydana getirmesi gerekir. Yalnız ana sargı ile döner alan oluşmayacağı için yardımcı bir sargıya ihtiyaç vardır. Her iki sargıda da faz farkı yok ise yine bir döner alan oluşması söz konusu değildir. Şekil 1.1'de görüldüğü gibi rotor oluklarına 90° faz farklı olarak iki faz bobini yerleştirdiğimizde iki kutuplu, iki fazlı en basit sargı elde edilmiş olur.

Şekil 1.1: İki fazlı alternatif akımın değişim eğrileri ve iki fazlı döner alan oluşumu Stator sargılarına iki fazlı alternatif akımı uyguladığımızda: Şekil 1. 1. a: 1 numaralı bobinden akım geçmektedir. II numaralı bobinde ise akımın değeri sıfırdır. Statorda yönü sağdan sola doğru olan bir alan meydana gelir. Şekil 1. 1. b: Her iki bobinden de pozitif yönde akım geçmekte ve bu anda manyetik alan, bu akımlara uyarak şekil 1. 1. a'ya göre sağa doğru kaymaktadır. Şekil 1. 1-c: (90° de) I faz sıfır, II faz (+) maksimum değerdedir ve alan yönü aşağıdan yukarı doğru olur. Şekil 1. 1. d: (180° de) II faz sıfır, I faz (-) maksimum değerdedir ve alan yönü soldan sağa doğru olur. Şekil 1. 1. e: (270° de) I faz sıfır, II faz (-) değerdedir ve alan yönü yukarıdan aşağıya doğru olur. maksimum

Şekil 1.1’de gördüğümüz gibi; stator alanı, alternatif akımın alanına uyarak dönmektedir. Bu bakımdan bu alana iki fazlı döner alan adı verilir. Sonuç olarak iki alternatif akımlar düzgün fazlı stator sargılarından geçen iki fazlı bir döner alan meydana getirir. Bu, üç fazlı

alternatif akımın üç fazlı stator sargılarından geçince meydana getirdiği döner alana benzer. Statorun ortasındaki sincap kafesi (kısa devreli) rotor döner alanın etkisi ile dönmeye başlar. Döner alan rotorun kısa devre çubuklarını keserek çubuklarda EMK'ler indükler. Kısa devre çubuklardan indükleme akımları geçer ve rotorda manyetik alan meydana gelir. Rotor kutupları, stator döner alanın kutupları tarafından çekilir ve rotor, döner alanın yönünde dönmeye başlar. Not: Yalnız ana sargısı bulunan bir fazlı motorun yol alabilmesi için ilk hareketin verilmesi gerekir.

1.1.3. Ayırma Nedenleri

Yardımcı

Sargıyı

Devreden

Motorun ilk kalkınması anında yardımcı sargı, ana sargının manyetik alanını destekleyecek yöndedir. Fakat rotor devri, normal devrine yaklaştıkça bu kez yardımcı sargı hem ana sargı hem de rotor sargısı üzerinde ters etki yapar. Motorun normal çalışmasını engellemesi nedeniyle yardımcı sargı devreden çıkartılır. Eğer motor, normal devrine ulaştığı hâlde yardımcı sargı devreden çıkartılmazsa, ince kesitli yardımcı sargıdan fazla akım geçeceğinden sargılar ısınır ve bir süre sonra da yanar. Yardımcı sargıyı devreden çıkarma yöntemleri şunlardır.

 Yardımcı Sargıyı Merkezkaç Anahtarı İle Devreden Çıkarma
Motor kalkınırken yardımcı sargıyı devrede tutan, motor normal devrin %75’ine ulaştığında devreden çıkaran bir anahtardır. Merkezkaç kuvvet özelliğinden yararlanılarak yapılmıştır. İki kısımdan meydana gelen santrifüj anahtarın duran kısmı kapak içerisine, hareketli kısmı ise rotor miline monte edilir. Duran kısımda bulunan iki kontak, motor alışmazken kapalı durumdadır ve yardımcı sargıyı devreye sokar. Motor normal devrinin %75’ine ulaştığında ise hareketli kısım, merkezkaç kuvvetin etkisi ile dışarı doğru çekilerek kontak üzerindeki basıncı kaldırır. Bu sırada kontak açılarak yardımcı sargı devreden çıkar. Motor durduğunda ise bir yay vasıtası ile tekrar eski konumuna gelerek kontağı kapatır. Şekil 1. 2'de merkezkaç anahtarın resmi, şekil 1.3'te ise yapısı verilmiştir.

kullanılırken . Elimizi mandaldan çektiğimizde yardımcı sargı devresindeki kontak açılacağından yardımcı sargı devre dışı kalır.Şekil 1. Bu şalter. Yardımcı sargı devrede iken motor yol alır.2: Rotor milindeki merkezkaç anahtarın görünüşü Şekil 1.3: Merkezkaç (santrifüj) anahtarın çalışması (motor dururken ve çalışırken)  Yardımcı sargının yol devreden çıkarılması verme paket şalteri ile Start konumunda bir fazlı motorun ana ve yardımcı sargısı paralel bağlanır.

Bu yerlerde yardımcı sargının devreden ayrılması işlemi. Şekil 1.  Paket şalter şunlardır: ile yol vermenin bazı sakıncaları · Paket şalter bulunan devrede enerji kesildiğinde devre.  Yardımcı Sargının Manyetik (Yol Verme) Röle ile Devreden Çıkarılması Kapalı tip soğutma cihazlarında merkezkaç anahtarın tamiri için kompresörün açılması gerekir. · Paket şalter devrelerine motor koruma röleleri bağlanamaz. Ana sargıya seri bağlı olan röle bobininden geçen bu akım rölenin hareketli kontağını yardımcı . Manyetik röle motorun dışında olduğu için bozulduğunda değiştirilmesi kolaydır.4: Manyetik röle ve motora bağlanması Motor dururken manyetik röle kontakları açıktır. Yol verme anında yalnız ana sargı devreye girdiğinde motor dönemez ve fazla akım çekmek zorunda kalır. kapalı kalacağından enerji tekrar geldiğinde alıcılar kontrolsüz çalışır. · Yardıma sargıyı devreden çıkarma zamanı kişinin insiyatifinde olduğundan ideal bir çalışma gerçekleşmez. şekil 1.4'te görüldüğü gibi manyetik röle ile yapılabilir. · Paket şalter ile birden fazla yerde kumanda yapılamaz.dikkat edilecek husus. mandal çevrilerek start konumuna girildiğinde elin mandaldan hemen çekilip şalterin (1) konumuna getirilmesidir.

Bundan sonra motor yalnız ana sargı ile çalışmasına devam eder.sargının bağlı olduğu sabit kontakla birleştiriniz. Böylece yardımcı sargı devreye girer. uygulanınca ilk önce ana sargıdan akım geçer. pot üzerindeki gerilimin düşmesine yol açar. ana sargıya seri bağlı durumdaki ayarlı direnç (P) üzerinde oluşan gerilimi yükseltir. . Ana sargının akımının normal düzeye inmesi. triyakın geytinin tetiklenmesine neden olarak yardımcı sargıdan akım geçmesini sağlar. hareketli kontak sabit kontaklardan ayrılarak yardımcı sargıyı devreden çıkarır. Ana sargının çektiği akım normal düzeyine iner. Rotor dönmeyince ana sargının çektiği akım yükselir. İşte bu sırada rotor döner. P'nin geriliminin düşmesi. Ancak motorun rotoru dönemez. triyakı kesime sokar ve yardımcı sargı devreden çıkar. Ayarlı direncin geriliminin yükselmesi. 5: Triyaklı yol verme düzeni  Triyaklı Devreyle Çıkarılması Yardımcı Sargının Devreden Devreye A. Motor yol aldıktan sonra röle bobinin akımı azalacağından. Şekil 1. Akımın yükselmesi.C.

 Yardımcı Sargılı ve Kalkış Kondansatörlü Bir Fazlı Motorlar . Bu yöntem uygulamada yaygın değildir.1.33 HP aralığında güç momenti gerektiren çok sık başlatma-durdurma gerektirmeyen ve yol alma momenti düşük olan yüklerde kullanılır.6: Merkezkaç anahtarlı yardımcı sargılı motor Şekil 1. kurutucu. küçük uygulamalar bu motorun başlıca kullanım alanlarıdır. genel olarak 0.Not: Devrede ana sargıya seri bağlı olarak kullanılan ayarlı direncin gücü. El aletleri. 1. aspiratör. pompa vb.05 – 0. brülör. Yardımcı Sargılı Motorların Çeşitleri  Yardımcı Sargılı Bir Fazlı Motorlar Şekil 1.6’da yardımcı sargılı bir fazlı asenkron motorun yol alma sırasındaki ana sargı (esas sargı) veya yardımcı sargı çalıştırıldığında momentin düşük olduğu ve esas sargı ile yardımcı sargının beraber çalıştırıldığında ise momentin yüksek olduğu görülecektir. ana sargının gücüne yakın değerde seçilir. çamaşır makinesi.4. Kullanıldığı Yerler: Bu motorlar. buzdolabı.

5 KW aralığındaki güç değerlerinde imal edilir. Kalkınma süresince ana ve yardımcı sargı birlikte çok yüksek başlama momenti üretir. bir fazlı yardımcı sargılı motorun yardımcı sargısına bir kondansatörün seri bağlanmasıyla oluşur. yeterli hıza ulaştıktan sonra merkezkaç anahtarı açılarak yardımcı sargı ve kondansatör devre dışı bırakılır. Kompresörler. Bu aşamadan sonra sadece ana sargı. moment üretmeye devam eder.7: Yardımcı sargılı ve kalkış kondansatörlü bir fazlı asenkron motorun prensip şeması Bir fazlı yardımcı sargılı motorun kondansatörlü olanıdır. Motor. Kullanıldığı Yerler: Bu motorlar. Yardımcı sargıya bir kondansatör seri olarak bağlanırsa.7’de prensip şeması verilen yardımcı sargılı ve kalkış kondansatörlü 1 Fazlı Asenkron motorun bağlantı şeması görülmektedir. Yardımcı sargının devreden çıkmasıyla moment bir miktar düşerek kararlı duruma geçer. Bu tip motorlar. pompalar ve yüksek ataletli yükler başlıca kullanım alanlarıdır. yardımcı sargıdan geçen akım kondansatörün etkisi ile gerilimden ileride olur. büyük vantilatörler. . yüksek başlama momenti gerektiren uygulamalarda tercih edilir ve 120 W ile 7. Şekil 1.Şekil 1.

Bu motorlarda santrifüj anahtar yoktur. büyük vantilatörler. Daimi kondansatörlü motor. Santrifüj anahtarın olamamasından dolayı daha az bakıma ihtiyaç gösterir. tam yük momenti civarındadır. Genellikle vantilatör. İlk kalkınma momenti.  Yardımcı Sargılı . pompalar ve yüksek ataletli yükler başlıca kullanım alanlarıdır. Burada kullanılan kondansatör hem alma momentini biraz yükseltir hem de çalışma anında güç kat sayısını l’ e yaklaştırır. aspiratör.Kalkış ve Daimi Kondansatörlü Bir Fazlı Motorlar .8: Yardımcı sargılı ve daimi kondansatörlü bir fazlı asenkron motorun prensip şeması Şekil 1. brülörlerde ve sessiz çalışmanın arzu edildiği yerlerde bu motorlar kullanılır. çok düzgün ve sessiz çalışır.8’de prensip şeması verilen yardımcı sargılı ve daimi kondansatörlü bir fazlı asenkron motorun şekli görülmektedir. Kullanıldığı Yerler: Bu motorlar yüksek başlama momenti gerektiren uygulamalarda tercih edilir ve 120 W ile 3 KW aralığındaki güç değerlerinde imal edilir. Kompresörler. Yardımcı Sargılı ve Daimi Kondansatörlü Bir Fazlı Motorlar Şekil 1.

fabrikaların sessiz çalışılması gereken bölümleri gibi sessiz çalışmanın gerekli olduğu uygulamalarda bu motor tercih edilir. motorun çalıştığı süre içerisinde sürekli devrede kalır.1. Bu motorlar. Sonuç olarak da rotorun dönüş yönü değiştirilir. normal yük momentinin yüksek olduğu yerlerde kullanılır. 0. 9'da prensip şeması verilen yardımcı sargılı-kalkış ve daimi kondansatörlü bir fazlı asenkron motorun senkron hız-moment karakteristiğinde sadece devamlı kondansatörlü çalıştırıldığında momentin düşük olduğu ve yol alma kondansatörü ile beraber çalıştırıldığında ise kalkış momentinin yüksek olduğu görülür. Dolayısıyla merkezkaç anahtarı kullanılmaz. . Ayrıca kalkış kondansatörü.5.75 HP aralığındaki güçlerde üretilir. özel amaçlı yerlerde kalkınma momentinin düşük. 1. Bu sargıların herhangi birinin uçlarının yer değiştirmesiyle stator alanının dönüş yönü ters çevrilir. Kullanıldığı Yerler: Hastane. Şekil 1.9: Yardımcı sargılıkalkış ve daimi kondansatörlü bir fazlı asenkron prensip şeması Şekil 1. Bu tip motorlarda yardımcı sargı ve ona seri bağlı kondansatör. Kalkınma momentleri düşüktür ve güç kat sayısı yüksektir. Bu motorun en önemli özelliği sessiz çalışmasıdır. 10'da yardımcı sargılı motorlarda yardımcı sargı uçlarını değiştirerek devir yönünün değiştirilmesi görülmektedir. devre dışı kaldıktan sonra moment düşmektedir. Devir Yönünün Değiştirilmesi Motorun dönüş yönünü değiştirmek için ana veya yardımcı sargıdan herhangi birinin uçları yer değiştirilir.001 HP ile 0.Şekil 1. stüdyo.

Devamlı sağa ve sola çalışan tezgâhlarda. Ancak Md = KxU2 formülünden de görüleceği gibi motorun momenti gerilimin karesi ile doğru orantılıdır. küçük çamaşır makinesi gibi motorlar. stator içinde bağlanarak dışarıya üç uç çıkartılır. kutup sayılarına ve şebeke frekansına bağlıdır.11'deki gibi devir yönü değiştirme şalteri kullanılır. Bir Fazlı Motorlarda Devir Ayarı Yardımcı sargılı motorların devir sayıları.6.10: Yardımcı sargılı motorların devir yönünün değiştirilmesi Aspiratör.1. daima bir yönde dönerler. motorun devir yönünü değiştirmek için şekil 1. Ayrıca gerilimi değiştirerek devir ayarı yapılabilir. Devir yönü sık sık değiştirilen motorlarda ise klemens tablosuna dört uç çıkartılır. kompresör. Bu nedenle sargı uçları. Uçlardan ikisi ana sargı. vantilatör. Gerilim azaltılırsa . santrifüj anahtara bağlanır.11: Devir yönü değiştirme 1. Şekil 1.Şekil 1. diğeri ise yardımcı sargı ucudur ve bu uç.

sakınca olmayan Yardımcı sargılı motorların boştaki devir sayıları ile tam yük altındaki devir sayıları %2. 1. Kaymanın . bu motorların da devirleri sabittir. uygulanan gerilimin karesine bağlı olarak azalacaktır. kaymanın büyümesine neden olur. küçük güçlü olarak yapıldıklarından devir ayarı problemi üç fazlı olan motorlara göre daha az olmasına rağmen frekans değiştirici ile bir fazlı motor devir ayarı masraflıdır. Bir fazlı motorlar. 5 ile %5 arasında değişir. motorun devrinin düşmesine. Bu nedenle bir fazlı motorlarda frekans değiştirici ile devir ayarı kullanılmamaktadır. 2 kutuplu ana ve yardımcı sargılar yerleştirilir. Bu nedenle bu tür devir ayarı kullanılmamaktadır.moment de azalır.1.  Uygulanan Gerilimin Düşürülmesi: Yük altında çalışan bir yardımcı sargılı motora uygulanan gerilim düşürülürse motorun döndürme momenti.  Frekans Değiştirici ile Bir Fazlı Motorun Devir Ayarı Bir fazlı motorlar 0 ile 650 Hz arasındaki frekanslarda çalıştırılarak geniş aralıklı bir devir ayarı imkânı vardır. Bunun için üç fazlı asenkron motorlarda olduğu gibi. statora 4 kutuplu ana ve yardımcı sargılar yerleştirildikten sonra.  Kutup Sayısının Değiştirilmesi İki devirli yardımcı sargılı motor elde edebilmek için iki ayrı ana sargıya ve iki ayrı yardımcı sargıya ihtiyaç vardır. Momentin düşmesinde uygulamalarda bu yöntem kullanılabilir.1. Döndürme momentinin azalması. Yardımcı Sargılı Motorlarda Devir Ayarı  Ön Dirençlerle Devir Sargısının Değiştirilmesi: Çok küçük güçteki bit fazlı motorlarda bazen statora seri bağlanan dirençle devir sayısı yapılır. Ancak yaklaşık olarak düşen gerilimin karesi İle motorun devrilme ve kalkış momenti düşer.6. Örneğin. Böylece İki değişik devir elde edilir.

üfleyici. çamaşır makinesi gibi yol alması zor olan yerler. Yardımcı sargılı motor çeşitlerine göre kullanım alanları şunlardır  Yardımcı sargılı motorların kullanım alanları: Aspiratörler. küçük motorlarda bu kayıp ihmal edilebilir (rotor bakır kaybı önemsenmeyecek bir değerdedir).2: Aspiratör ve üfleyici motorları  Yardımcı sargılı ve kakış kondansatörlü motorların kullanım alanları: Kompresör. buzdolabı.2 Hp gücündedir. En büyük yardımcı sargılı motor 1.1. Bir fazlı motorlar içinde en büyük güçlü olarak bu motorlar yapılır. Bu da motorun devrinin düşmesine neden olur.1.artması. . 5 . Resim. Yardımcı Sargılı Motorların Kullanma Alanları Yardımcı sargılı motorların çok geniş bir kullanma alanı vardır. rotordaki bakır kayıplarının artmasına sebep olduğu hâlde. pompa. vinç. bulaşık makinesi gibi düşük veya orta dereceli yol alma momenti gereken yerler.6. 1.

üfleyici gibi az gürültü ve yüksek moment gerekli yerler.1.3 Klima ve buzdolaplarında kullanılan kompresör motoru  Yardımcı sargılı ve daimi kondansatörlü motorların kullanım alanları: Aspiratör. pompa. pompa gibi az gürültülü yerler. .Resim. üfleyici.  Kalkış ve daimi kondansatörlü motorların kullanım alanları: Kompresör.

2 Üniversal (Seri) Motorların Yapısı ve Çalışma Prensibi Üniversal motorlar. statoru çıkıntılı kutuplu yapılarak kutup sargılan sarılması ve rotorunda aynen endüvide olduğu gibi sargıların bulunması nedeniyle doğru akım seri motorlarına benzer.4: Buzdolabı kompresör motoru ve motor devre şemaları 1.Resim 1. .

devir sayısının düşmesine sebep olur . Kutuplarda meydana gelen alan içerisinde bulunan endüvi iletkenlerinin içerisinden akım geçince.15000 18000-20000 Dev. Boştaki devir sayıları 11000 . manyetik alan içerisine sokulduğunda alanın dışına doğru itilir" prensibine göre iletkenler kutupların dışına itilir. Bu sırada iki ucundan yataklanan endüvi döner. kutup ve endüvi sargılarından alternatif akım geçer. Bunun yanısıra./Dak.A. kutup sargılarında manyetik alan meydana getirir.  Motorun yük akımı arttıkça.  Motor yük akımı arttıkça. endüvi reaksiyonunun hava aralığındaki manyetik akıyı azaltması nedeniyle devir sayısının yükselmesine sebep olur. kutup ve endüvi sargılarındaki reaktif gerilim düşümü endüviye uygulanan gerilimi azalttığından. "İçerisinden akım geçen bir iletken. kutup ve endüvi sargılarında düşen gerilimlerin artması. Üniversal motorların diğer motorlardan farkı devirleridir. devir sayısının düşmesine sebep olur.Şekil:181'de prensip şeması görülen üniversal motora bir fazlı alternatif gerilim uygulandığında. gibi oldukça yüksektir.  Motorun yük akımı arttıkça. Geçen bu A.

üniversal motorlann kutup veya endüvi sargısında birisinin uçları değiştirildiğinde o sargıdan geçen akımın yönü değişir. kahve değirmenlerinde. motora uygulanan gerilimi değiştirerek ayarlanır. Böylece manyetik alanın yönü değişeceğinden. motor devir yönü değişmis olur. saç kurutma makinaları ve traş makinalarında kullanılır.Kullanıldığı Yerler: Devir sayılarının yüksek olması nedeniyle üniversal motorlar. mikserlerde. dikiş makinaları. daha çok elektrik süpürgelerinde. Ayrıca. Bunun dışında devir sayıları. .

her an değişir. makinalarındaki gibi kutup ayakları vardır ve kutbun bir ucundan 1/3 uzaklıkta bulunan yarık içerisine uçları kısadevre edilen bakır halka geçirilmiştir. sıfırdan maksimum değere doğru arttıkça değişken bir manyetik akı meydana getirir. A. Kutup ayaklan üzerinde açılan ve yarıkla ayrılan kısma yerleştirilen bakır halkaya. ile beslendiği bu motorlarda rotor.1. D.A. kutupların bir ucundan diğer ucuna doğru kayar.3 Yardımcı Kutuplu (Gölge Kutuplu) Motorların Yapısı ve Çalışma Asenkron Prensibi: Daha çok küçük güçlü olarak yapılan ve sessiz çalışmaları nedeniyle tercih edilen bu motorların yapımları kolay ve ucuzdur.A. Bu değişkin manyetik alan içerisinde kalan bakır halka üzerinde bir gerilim endüklenir ve kısadevre edildiğinden. Kutup sargılarının bir fazlı A. . Yardımcı Kutup veya Gölge Kutup denir. Bu nedenle bu tip motorlarda moment. Kutbun diğer 2/3'lük kısmına ise kutup sargısı sarılmıştır (Şekil: 183). aynen üç fazlı asenkron motorlarda olduğu gibi sincap kafeslidir. uygulandığında bobinden geçen sinüsoidal akım. Üç fazlı motorlardaki gibi döner alan prensibine göre çalışan bu motorlarda döner alan statorun çevresinde dönmeyip. Kutup sargılarına bir fazlı A.

Döner alana benzeyen bu manyetik alan. Repülsiyon motorların stator sargılarına alternatif gerilim uygulandığında sargılarda.Aşırı yüklerde dururlar. Repülsiyon motorlarda da. yardımcı kutba doğru kayar.Yapıları basittir. Rotorları ise doğru akım makinasının endüvisi gibi olup sargı uçları kollektör dilimlerine irtibatlandırılmıştır.4 Repülsiyon Motorların Yapısı ve Çalışma Prensibi: Bu motorların statorları. Eğer fırçalar mil üzerine monte edilmişse fırçalar kollektöre alın kısmından basar. Lenz Kanununa göre. Sargılar. ana kutuptan yardımcı kutba doğru devamlı olarak kayma gösterir. 2. Bu . Bu motorlarda bir de fırça düzeneği vardır. bir fazlı asenkron motorlarda olduğu gibi kapaklar. A. 1. kısadevre akımı.Kalkınma momentleri düşüktür. yönü ve şiddeti her an değişen bir manyetik alan meydana gelir. motora uygulanan gerilim bazı yöntemlerle değiştirilerek yapılır. 3.Verimleri düşüktür. A makinasının endüvisi gibi kollektöre üstten basar. 3. rotorun dönmesini sağlar. Yukarıda anlatıldığı gibi bir fazlı yardımcı kutuplu motorlarda manyetik alan. Fırçalar kapak üzerine monte edilmişse D. kendisini meydana getiren manyetik alanın yönüne zıt yönde bir manyetik alan meydana getirir. yalnızca ana sargısı bulunan bir fazlı asenkron motorun statoruna benzer. merkezkaç düzeneği bulunur.A yön değiştirdiğinde bu kez kutupların ismi değişir (N iken S olur) ve yine alanın kayma yönü aynı kalır.Çok sessiz çalışırlar. Bu motorlarda devir sayısı ayarı. Devir yönünü değiştirmek için rotor.üzerinden kısadevre akımı geçer. stator içerisinde ters çevrilir. Bir fazlı yardımcı kutuplu asenkron motorlar daima aynı yönde dönerler. Dolayısıyla yardımcı kutup üzerinde alan zayıflaması olur ve kutup sargısının meydana getirdiği alan. el tipi olarak sarılmıştır. 2.Maliyetleri ucuzdur. yataklar. Yardımcı kutuplu motorların olumsuz yönleri: 1. Yardımcı kutuplu motorların olumlu yönleri: 1.

Bu nedenle endüvi sargılarından kısa devre akımları geçerek manyetik alan oluşturur . gölge kutuplu motorlara benzerler. Ancak. Bu nedenle rotor dönmez.5 Relüktans motorların yapısı ve çalışma prensibi Relüktans motorlar.Eğer fırçalar kutup eksenine konulmuşsa sargıların yarısından bir yönde.değişken alanın içerisinde kalan endüvi sargılarında ise bir gerilim indüklenir. Repülsiyon motorlarda fırçalar sağa doğru kaydırılırsa motor sağa. Fırçalan kutup ekseninin bir tarafına doğru a açısı kadar kaydırdığımızda sargılardan ve fırçalardan akım geçişi olur. hava aralığının az olduğu kısımda manyetik akının geçişine gösterilen direnç küçüktür. Böylece hava aralığının fazla olduğu kısımda manyetik akının geçişine gösterilen direnç büyük. . diğer yarısından ters yönde alcım geçer. fırça sola kaydırılırsa motor sola doğru döner. Repülsiyon motorların fırçaları kısa devre edilmiştir. bakır halka yerine şekil:185'de görüldüğü gibi kutup ayaklarının bir kısmındaki hava boşluğu artırılmıştır. 1. Dolayısıyla meydana gelen toplam manyetik alan sıfır olduğundan gerilim indüklenmez ve fırçalardan akım geçmez. Böylece rotor üzerinde oluşan manyetik alan kutupları ile stator manyetik alan kutuplarının birbirini itmesi ve çekmesi nedeniyle döndürme momenti meydana gelir ve rotor döner.

Bu motorlarda devir sayısı. Bu sırada stator bobininde meydana gelen manyetik alan. Rotorun dönüş yönü. manyetik direnç anlamına geldiği için Relüktans motor denilir. uygulanan gerilim değeri değiştirilerek ayarlanır. 1.İşte bu tip motorlara. Histerezis senkron motorların statoru. rotordan manyetik akılar geçirdiğinden . isminden de anlaşılacağı gibi çok küçük güçlerde ve iki tipte yapılırlar: 1-Histerezis senkron motorlar. Yani kutup yüzeyinde bir taraftan diğer tarafa doğru alan kayması meydana gelir. Stator bobinine alternatif gerilim uyguladığında bakır halkalardan dolayı rotor dönmeye başlar. Ancak rotor. 2. Rotor ise histerezis kaybının büyük olması için disk seklindeki çelik saclardan yapılmıştır.6 Küçük Senkron Motorların Yapısı Ve Çalışma Prensibi: Küçük senkron motorlar. Devir yönü ise sabittir. küçük manyetik direnç (Relüktans) gösterilen hava aralığının az olduğu kısımda yoğunlaşır. yardımcı kutuplu motorların statoru gibidir ve kutuplara bakır halkalar yerleştirilmiştir. kısadevre çubuklu rotoru da etkileyerek dönmesini sağlar. büyük hava aralığı olan kısımdan küçük hava aralığı olan kısma doğrudur. Kayan bu alan. statora ters takılarak değiştirilebilir.Relüktans senkron motorlar. Gösterilen büyük değerdeki manyetik direnç (Relüktans) nedeniyle manyetik akı geçişi. Küçük ebatlı yapılan bu motorların kalkınma momentleri küçük olduğundan kullanım alanları azdır.

Relüktans senkron motorlarda stator çok kutuplu olarak demir saçtan. çubuklardan oluşan sincap kafesi biçiminde bir sargıdır. büyük histerezis kaybından dolay) N . Stator bobinine alternatif gerilim uygulandığında meydana gelen manyetik alandan dolayı kutuplaşma olur. Böylece rotor. Sincap kafesli motorların rotor sargısı. rotor ise daimi mıknatıstan çıkıntılı kutuplu olarak yapılmıştır. Küçük senkron motorlar. ÜÇ FAZLI ASENKRON MOTORLAR Üç fazlı akım ile çalışan asenkron motorlar kendi aralarında farklı türlere ayrılır. Yıldız noktası içeride izole olarak bırakılır. Dış devreye hiçbir uç çıkarılmamıştır. Rotorun daimi mıknatıslı olması ve rotor ile stator arasındaki değişik hava aralığı nedeni ile döndürme momenti meydana gelir ve rotor. Bu farklar rotorların çeşitli yapılarda olmasından ileri gelmektedir. 3 ile 10 W güçlerinde yapılırlar. yalıtılmış 3 fazlı yıldız bağlı bir alternatif akım sargısı vardır ve bu sargının uçları bilezik-fırça sistemi ile makine dışına alınmıştır. zaman saatlerinde ve otomatik kumanda sistemlerinde kullanılır. Bilezikli motorlarda ise rotorda . Devir sayıları sabit olduğundan Zaman rölelerinde. 2. . senkron hızla döner.rotorda.S kutuplan meydana getirir. senkron hızla döner.  Döner bilezik-rotorlu motor (sargılı rotorlu motor)  Kısa devre-rotorlu motorlar (sincap kafes motorlar) Asenkron motorlar ister bilezikli ister sincap kafesli olsun statorları ile bunun taşıdığı stator sargıları genellikle aynı özellikte yapılır.

Dirençler yerine bobinlerin yol verme devresinde kullanılması daha büyük sorunlar getirir. Üç fazlı rotor sargısı yıldız olarak bağlanır ve yıldız noktası dışarıya çıkarılmaz. Yol-verme dirençlerinin üzerinden geçen akım nedeni ısı kayıplarının ortaya çıkması istenmeyen bir oluşumdur.2. ns = döner alan devir sayısı (1/dak) f = Besleme gerilimin fekenası p = çift kutup sayısı ( kutup sayısı /2) . Çünkü bobin üzerinde endüktans nedeni ile oluşan faz farkı motordaki faz farkını büyültmekte ve bunun sonucu yol . Kayma formüllerde döner alan devir sayısının yüzdesi (%) halinde verilir ve kullanılır. tristörler veya diğer uygun düzenekler yardımıyla frekansı ve genliği ayarlanabilen bir gerilim uygulanarak hız ve güç kontrolü yapılabilir. Döner bilezik rotorlu-motorlarda. Rotorun üç fazlı sargısının giriş uçları bu bileziklere bağlanır.alma momenti düşmektedir. Rotor bileziklerine yol alma direnci bağlanarak. 20 kW gücün üstündeki motorlarda genellikle fırça kaldırma sustaları vardır. Bu gibi durumlarda fırça kaldırma sustaları çalışarak fırçaları döner bileziklerden ayırır. Bilezikler üzerinde sabit duran fırçalar yardımıyla rotor sargı sistemine. Sargılar yalıtılarak rotor oluklarına yerleştirilir. rotor ile birlikte döner. rotorun devir sayısında düşme görülür. Bu nedenle sakıncalarına rağmen dirençlerin kullanılması zorunlu olmaktadır Bir asenkron motor yüklendiğinde. güç kayıpları oluşur. Fırçalar bilezikler üzerinde çoğunlukla sürekli olarak temas halindedir. Ayrıca kömür fırçalar ve döner bilezikler devamlı aşınır. Döner alanın devir sayısına göre rotor devir sayısının düşmesi sürçme ya da kayma olarak anılır. kömür fırçalar üzerinden rotor akımı geçerken.1 Döner Bilezik-Rotorlu Motor (Sargılı Rotorlu Motor) Bilezikli asenkron motorların rotorlarında genellikle üç fazlı sargılar bulunur. Mil üzerine bağlı ve milden yalıtılmış üç bilezik . yol alma akımı sınırlanır ve yol alma momenti büyütülür. Ayrıca rotora . Çok yüksek devirler sonucu döner bilezikler arası dolarak kısadevreler ortaya çıkar. dış kaynaktan genliği yada frekansı değiştirilebilen gerilim uygulanabilir.

örneğin. / dak.100/ ns =(1000 – 950). Döner bilezik-rotorunun ilk döndürme momenti çok büyük olduğundan. büyük vinçler gibi çok kuvvetli yükler altında devamlı çalışacak makinaların kuvvet üreten kesimlerinde bu motorlardan yararlanılmaktadır. 2. Ayrıca devir sayıları ayarlanabildiğinden ayarlı makine tezgahlarında sık sık kullanılmaktadır. ns/100= 50.5/100=2. S=( ns – n). Kaymasını bulunuz.s = kayma (%) ns = döner alan devir sayısı (1/dak) n = rotor devir sayısı (1/dak) Örnek: 50 Hz’de çalışan bir altı kutuplu asenkron makina dakikada 950 devir yapmaktadır. Rotor frekansını hesaplayınız.2 Kısa devre-rotorlu motorlar (sincap kafes motorlar) .60/p=50. büyük su pompaları taş kırma makineleri ve büyük takım tezgahları gibi yüksek güç gereksinen makinelerin işletmesinde kullanılır.60/3=1000 dev. bu motorlar. ns= fs.5 Hz Uygulamalar : Döner bilezik-rotorlu motorlarının ilk akım çekişleri anma akımlarından çok büyük olmadığından.100/1000= %5 fr=fs.

bunların alan çizgileri daha çok demir üzerinden . Motor milinde oluşacak titreşim momentlerini azaltmak için.Kısa devre-rotorlu motorlar üç fazlı motorların en önemlilerinden olup kısadevre . Bu çubuklar her iki ucundan kısadevre bilezikleriyle elektriksel olarak kısadevre edilmiştir.rotorlu motorlarda olduğu gibi yapılmıştır. Normal çalışma koşulları altında . Motor yüksek devire ulaştığında rotor direnci kendiliğinden küçülür ve yüklenmeler karşısında devir sayısı değişikliklerini büyük ölçüde önler. Bir tür kendinden yol-verme dirençli olan bu rotorlarda ilk devre bağlama anında akım çekişi küçük ve yol alma momenti büyük olmaktadır. rotor çubuklarında endüklenen gerilim 10 voltun altındadır.çekirdekli motorlar ve kafes-rotorlu motorlar olarak da anılmaktadır. hem de yol-verme kafesinin çubukları üzerinden alternatif akımlar geçer. Üzerinden akım geçiren çubuklar çevresinde manyetik alanlar oluşur. Bunun sonucu motor daha yumuşak yol alır. Buna karşın rotor saç paketi oluklarında sargılar yerine alüminyum ya da bakırdan yuvarlak veya kanatçık şeklinde çubuklar bulunur. Kısadevre rotorunun yol alma momenti daha küçük ve yol alma akımı çekişi daha büyüktür. Her bir çubuğun manyetik alanı hem kendisine hem de komşu çubuğa etkiyerek çubuk dirençlerinin. Bu tür otomatik direnç ayarlı bir rotor Skin efekti prensibine göre çalışır ve bunlara bu nedenle Skin efektli rotor da denir.yükselmesine neden olur (Skin efekti ve Proximity efekti). İşletme kafesinin çubukları altta bulunduğundan.rotorlarına sincap kafesi deyimi yakıştırılmıştır. Alttaki kafes işletme kafesi. Bu motorların statoru döner bilezik . rotor çubukları rotor sac paketinden yalıtılmaz. Sac paketi . sincap kafes çubuk iletkenleri çoğu kez eğik yapılır. üstteki kafes yol-verme kafesi olarak anılmaktadır. Ülkemizde bir benzetme nedeni ile kafes . İlk devre bağlama anında hem işletme kafesinin. Kısadevre-rotorlu motorlar işletme anında bilezikleri kısadevre edilmiş döner bilezik-rotorlu motorlarla hemen hemen aynı özellikleri gösterir. Skin efektli rotorların saç paketi üzerinde alt alta iki sincap kafesi bulunur. Bu nedenle . Bazı kafes-rotorlu motorların rotorları ilk devre bağlama anında yüksek bir etkin direnç ve motor yüksek devire geldikten sonra küçük bir etkin direnç gösterir. rotor sargılarını taşır ve manyetik yoldan endüklenen momenti mile iletir.

Rotor devir sayısı arttıkça. Bu nedenle bunlarda akı kaçakları büyük. güç faktörü ve verimi küçük olmaktadır. oluk kesitlerinin. Bunların en büyük sakıncalı tarafı. yani parazit . Daha hafif ve ucuz olan kafes-rotorlu motorlar çok az bir bakıma gereksinim duyarlar ve fırçaları olmadığından kıvılcım. Skin-efektli rotorların yol alma momentleri (MA) büyük ve yol alma akımları küçüktür.geçmekte ve manyetik akının büyük olmasından dolayı dirençleri büyük olmaktadır. yani bir deyimle hava aralıklarının oldukça büyük olmasıdır. rotor frekansı düşer ve skin efekti akım frekansı ile doğru orantılı olduğundan çubukların direnci küçülür.

makinalarında yararlanılmaktadır. kaldırma düzenlerinde ve tarım. elektriksel olarak birbirinden 120'şer derece ötelenmiş. Asenkron makinenin statoruna. . özel tasarlanmış alternatif akım sargısı yerleştirilir. Kafes .oluşturmazlar. örneğin: iş makinalarında.rotorlu motorlardan. Bu üstünlüklerinden dolayı döner bilezik rotorlu motorlara göre daha çok tercih edilirler.

2. yani komuta etmek gereklidir. Yol . Asenkron makinenin çalışması için mutlaka döner alana ihtiyaç vardır. Bu nedenle yol . Bunlar içinde bir dizi direnç bulunur. Bu dirençler motor akım devresine bir şalter ya da kontaktör üzerinden seri sokularak ilk akım çekişinin çok büyük olması önlenir. Komuta etmek için şalterler ve yol . 2. Şalterler komuta organı olarak kullanıldığı takdirde motorun direkt olarak akım şebekesine bağlanması olanaklıdır.vericilerin yapısı son derece basittir. stator sacında döner bir alan oluşur.3. Döner Bilezik-Rotorlu Motorlar İçin Yol Vericiler: Bu tür yol-vericiler “el-komutalı” ve “otomatik.1 Döner Bilezik-Rotorlu Motorlar İçin Yol Vericiler .3 Aenkron Motorların Devreye Bağlanması Bir motoru sükunet durumundan işler duruma getirmek için. motorların ilk bağlanma anında akım çekişleri çok yüksek olmaktadır. motoru akım devresine bağlamak.Bu sargıya.verici aygıtlar kullanılarak motorlar akım şebekesine bir kaç basamakta bağlanır. 120'şer derece ötelenmiş 3 fazlı alternatif akım uygulandığında.komuta olmak üzere iki şekilde yapılırlar. Ancak bilindiği gibi.vericiler gibi bir takım komuta organlarına gereksinme vardır.

2 Kısa Devre Rotorlu Motorlara Yol Verme Şekilleri  Direk yol verme: Kısa devre rotorlu motorların kalkınma anındaki yol alma momentleri düşük. Çünkü rotor akımı stator akımından daha yüksektir. motor miline santrifüj kaplin konabilir. Motor belirli bir devir sayısına çıktıktan sonra santrifüj kaplin aracılığı ile iş makinesi bağlanır. freze gibi iş tezgahlarında. yol-verici ile motor arasındaki kablolar olabildiği kadar kısa ve yeterli kesitlerde olmalıdır. yol almasını sağlamak için. yol alma akımları ise büyük değerdedir. Çoğu zaman yol-verici kablosunun motor kablosundan daha büyük kesitli olması gerekir. 2.Rotor içinden çok kuvvetli akımlar geçtiğinden. matkap. Böylece motora boşta yol verilmiş olur.3. Büyük güçlü kısa devre rotorlu motorlara yol vermede bazı özel koşulların yerine getirilmesi gerekir. . Bu durum. gerek çalışma yerleri gerekse santraller için elverişli değildir. motor yüksüz olarak yol alır. Fakat bir asansör veya vinç motoru yüklü olarak yol almak zorundadır. ilk anda talaş verilmediğinden. Asenkron motorlara direk yol vermede motorun yüksüz. Torna.

 Direnç veya reaktörle yol verme: Motorları düşük gerilimle başlatmada kullanılan yöntemlerden biri de dirençle veya reaktörle yol vermedir. Dirençle veya reaktörle yol vermede temel ilke gerilimin bir kısmının yol verme direncinde veya reaktöründe düşürmek geriye kalanını motora uygulamaktır. aydınlatma devreleri. Şekil 2-1-b’ de ise santrifüj kaplinle yol almada. çok kısa bir süre için fazla akım çeker. elektronik devreleri.Şekil 2-1.b Kaplinle yol verme Şekil 2-1-a ’da iş makinesine direk bağlanmış bir motor. daha geç yol almakta ve uzun süre devreden yüksek akım çekmektedir.).a Direk yol verme Şekil 2-1. Böylece devreden uzun süre yüksek akım çekilmemiş olur. motor boşta yol aldığından. Fakat hemen normal devrine eriştiği için yol alma akımı düşer. çok sayıda motorun eşzamanlı yol alması ya da motorun kaynaktan uzak olması şebekedeki dalgalanmalardan etkilenebilir.  Oto transformatörü ile yol verme: . → Tam gerilimli yol verme şebekede önemli arızalara neden olacaksa (Örneğin. Aşağıdaki durumlarda yol alma akımını sınırlamak gerekir: → Güç sisteminin kapasitesi tam gerilimle yol verme için yeterli değilse.

Yol verme transformatörleri endüktif yüklerdir ve bu nedenle güç katsayısını etkilerler.  Yıldız-üçgen yol verme: Asenkron motorların üçgen çalıştırılması: Bilindiği gibi asenkron motorun statorunda sarım tekniğine uygun olarak üç adet sargı yerleştirilmiştir.Bu tip yol vericilerde motorun yol verme gerilimini düşürmek için motorla besleme hatları arasında oto transformatörleri kullanılır. Bu yol vericiler yol alma süresi uzun olan makinalar için uygundur. Bu .

Aynı motor sargılarıyıldız bağlandığında. motor üçgen bağlandığında şebekeden I I = akımı çeken motor yıldız bağlantıda akımı çeker.sargılar 120o faz farkı yaratacak şekilde yerleştirilmiştir. Motor sargısına uygulanan gerilim 0. şekilde görüldüğü gibi motorun her sargısına şebeke gerilimi (Uh) uygulanacağından motorun her bir sargısı şebeke geriliminde çalışacak şekilde hesaplanır ve sarılır. Yıldız bağlantı akımı ile üçgen bağlantı akımına oranlarsak. O halde. bağıntıda görüldüğü gibi bir asenkron motor yıldız çalıştığında üçgen bağlantıda çekeceği akımın 1/3’ ü (üçte biri ) kadar akım çeker. motorun her bir sargısına gerilimi uygulanır. Bu motorların üçgen çalışabilmesi için. . Üçgen çalışan bir motorun sargılarında Uh gerilimi tatbik edilirse sargıdan geçen akım.58 Uh ise her sargıdan geçen akım olur.

3. Böylece faz karşılaşması dolayısıyla da kısa devrenin oluşması önlenmiş olur. Bu iki kontaktör mekanik olarak birbirine bağlı olup ileri dönüş yapan kontaktör kapalıyken diğer kontaktör açık devre durumundadır. ÜÇ FAZ AC SENKRON MOTORLAR Senkron motorların çalışma prensibi asenkron(indüksiyon) motorlarından farklıdır. butonlar ve yardımcı kontaklarla da sağlanır.4 Üç Fazlı Asenkron Motorların Devir Yönünün Değiştirilmesi: Mekanik Kilitleme: Mekanik kilitlemeden amaç ileri ve geri çalışan bir asenkron motorun devir yönünü değiştiren iki kontaktörün aynı anda çalışmasının mekanik olarak önleme esasına dayanır. Asenkron motorlarda stator’e alternatif akımın uygulanması ile döner bir manyetik alan oluşmakta bu manyetik alan .2. Kontaktörlerin aynı anda çalışmasının önlenmesi mekaniği kilitleme yönteminden başka.

Senkron motorları harekete geçirmenin farklı yöntemleri vardır. Senkron motorların çalışma prensibi ise rotorun devir sayısı ile döner manyetik alanın devir sayısının birbiri ile senkronize olması temeline dayanır.Bu itme çekme sonucu rotor başlangıç pozisyonu ne ise o durumda kalır.Stator’e uygulanan 3 fazlı akım bu sargılarda bir döner alan oluşturur ancak statörün döner alan kutupları ile rotorun sabit kutupları rotorun ataletinden dolayı kilitlenemez ve bu sebeple motor dönmez. Örneğin senkron motor önce asenkron motor olarak çalıştırılıp daha sonra rotor kutuplarına dc gerilim uygulandığında rotor kutupları ile döner alan kutupları birbiri ile kilitlenerek senkronize çalışmaya başlar Kullanılabilecek diğer bazı yöntemleri de şöyle sıralayabiliriz: • Yardımcı bir döndürme makinesı ile senkronize çalışmayı başlatmak • Şebeke ile senkronize ederek çalışmayı başlatmak . Sonuç olarak senkronize motorlarda asenkron motorlarda meydana gelen rotor devri ve döner manyetik alan arasındaki kayma olmaz.Fakat asenkron motorların çalışma prensiplerini anlatırken belirttiğimiz gibi rotorun devir sayısı daima döner alanın devir sayısından küçük olmak zorunda idi. Bu senkronizasyon şu şekilde sağlanır: Senkron motorlarda da asenkron motorlarda olduğu gibi stator’e 3 fazlı alternatif akım uygulanarak döner manyetik alan oluşturulur fakat asenkron motorlardan farklı olarak bu kez rotordaki kutuplara doğru akım uygulanır.Bu sebeple rotora dışarıdan yardımcı bir kuvvetle hareket verildiği anda rotorun dc gerilim verilen kutupları ile ac gerilim verilen statorun oluşturduğu kutuplar birbiri ile kilitlenir ve senkronize bir dönme işlemi başlar.Başlangıç anında duran bir motor hep durur dönen bir rotor ise hep döner. Rotor ve statör kutupları birbirleri ile zıt kutuplar karşılıklı geldiklerinde birbirlerini iterler aynı kutuplar karşılıklı geldiklerinde ise birbirlerini çekerler.rotordaki iletken çubukları indükleyerek ikinci bir manyetik alanın oluşmasına sebep olmakta ve bu iki manyetik alanın etkisi ile rotor döner manyetik alanla aynı yönde dönmekte idi.N kutbu olan daima N kutbu S kutbu olanda daima S kutbu olarak kalır.Doğru akım yön değiştiren bir akım olmadığından kutuplar çalışma süresince özelliklerini aynen korurlar.

• Uyartım dinamosu ile çalışmayı başlatmak Senkron motorlar yol aldıktan sonra döner alanın devir sayısında dönüşüne devam eder. rotor çarkının kutupları ile döner alanın kutupları arasındaki mesafe büyür. Motor yüklendiği zaman. yani. Bu durumda rotor çarkı yük açısı kadar döner alandan. kendi yüksüz haldeki durumundan geri kalır .

buna karşın geride duran kutup. kutup çarkını çekecek. bu tür motorlar tekstil makinalarında kullanılmaktadır. Şekil 1-43’de ise sabit mıknatıslı doğru akım motorlarının iç yapısı ve parçaları verilmiştir. 4. döndürme momenti en büyük değerine ulaşır. dönüş yönüne göre önde duran kutup. Doğru akım uyarıları olmayan üç fazlı senkron motorlarda bir devamlı mıknatıs rotoru bulunur. Şekil 1-42’ de elektromıknatıslı doğru akım motorlarının iç yapısı ve parçaları. Çift kutuplu bir makinede yük açısı 90 derece iken. 1 . Çünkü.Fırçalar 5 . Doğru akım motorlarının yapısı. Bu ikisi arasında endüktör haricinde yapı bakımından aynı özellikleri gösterirler. döndürme momenti o değin büyük olur. kutup çarkını itecektir.Yataklar ve diğerleri olarak incelenecektir. örneğin: yüksek fırınlardaki kompresörlerin ve büyük pompaların döndürülmesinde kullanılırlar.Endüvi 3 . DOĞRU AKIM MOTORLARI Genel Yapıları: Doğru akım motorları endüktörün yapısına bağlı olarak elektromıknatıslı ve sabit mıknatıslı olmak üzere iki şekilde imal edilirler.Kollektör 4 . Doğru akım uyarılı ve üç fazlı akımla çalıştırılan senkron motorlar. .Endüktör 2 . Bu en büyük döndürme momenti devrilme momenti olarak da anılır. Statorun iki kutbu arasında rotor kutup çarkının karşılaşacağı kuvvet çok büyüktür.Yük açısı ne denli büyük olursa.

Kutup uzunluğu yaklaşık olarak endüvi . Endüktöre kutup da denilmektedir.Endüktör (Kutup): Doğru akım motorlarında manyetik alanın meydana geldiği kısımdır.

kutuplara sargılar sarılarak.70 mm arasında değişen dinamo saclarından yapılır. Doğru akım motorlarında kutup sayısı alternatif akım makinelerinde olduğu gibi hız. Dinamo sacları istenen şekil ve ölçüde preslerle kesildikten sonra tavlanır . bu sargıların enerjilendirilmesiyle mıknatıslık özelliği kazandırılmış elektro. 8 veya daha çok kutuplu olur. çapına) ve devir sayısına göre 2. makinenin gücüne (büyüklüğüne. Şekil l-44’de kutup ve sargısı görülmektedir.uzunluğuna eşittir. kalınlığı 0. indüklenen gerilim ve akımın frekansına bağlı değildir. 4. Endüvi: Gerilim indüklenen ve iletkenleri taşıyan kısma endüvi denir.30.0. Şekil 1-45’de 4 ve 2 kutuplu doğru akım motorlarının kesitleri görülmektedir. Burada kutup sayısı makinenin gücüne ve devir sayısına göre değişir. Endüktörler tabii mıknatıslarla yapıldığı gibi. 6. Endüktör. Fakat genellikle elektromıknatıs kutuplar kullanılmaktadır. Çok küçük doğru akım motorlarında kutuplar (tabii mıknatıslı) sabit mıknatıslıdır. Endüvi.mıknatıslardan da yapılabilir.

Kollektör dilimleri ile bunlara temas eden fırçalar bağlama elemanlarını teşkil ederler.5 mm kalınlığında mika veya mikanit yalıtkan konur (Şekil 1-48).mil görülmektedir.ve birer yüzeyleri yalıtılır. Bakır dilimleri arasına 0. Fırçalar makinenin akım şiddeti ve gerilimine göre sert. Bu nedenle kollektör dilimleri özenle yapılır ve dilimler arası gerilim farkı 15 voltu geçmeyecek şekilde ayarlanır. Kollektör: Doğru akım motorlarında endüviye uygulanacak gerilimin iletilmesini kollektörler sağlar.5-1. Fırçalar: Doğru akım motorlarında dış devredeki akımı endüviye iletebilmek için fırçalar kullanılır. Kollektör dilimleri. lak kullanılır ve oksit tabakası oluşturulur. Doğru akım makinelerinde aşınma ve iyi komütasyon elde etmek için saf bakır fırça kullanılmaz. haddeden geçirilmiş sert bakırdan pres edilerek yapılır. Yalıtma işleminde kağıt. Kollektör. Şekil 1-46’da endüvi-kolektör. orta sert ve yumuşak karbon veya karbon . Bu kalınlık kolektörün çapına ve komşu dilimler arasındaki gerilim farkına göre değişir. doğru akım motorlarının en önemli ve en çok arıza yapan parçasıdır.

sol el kuralı ile bulunur.M.İletkenin hareket yönü. Büyük güçlü motorlarda ise fırça yuvaları sac veya dökümden yapılmış olup fırça tutucularına monte edilir. dört parmak birbirine birleştirilerek açılır. baş parmak iletkenin hareket yönünü göstermektedir. Manyetik alan içindeki iletkenin itilme yönü. Yani.M. Genel olarak küçük güçteki (10 kW’a kadar ) doğru akım motorlarında bütün fırça çeşitleri ile iyi çalışabilir. Fırçalar dik ve yatay olarak yapılırlar.K. Çok küçük güçlü motorlarda fırçalar kapak üzerine açılmış ve yalıtılmış yuvalara konulur. iletkenin içinden geçen akımın ve manyetik alanın yönüne bağlıdır. Sol el kuvvet çizgileri avuç içinden gidecek ve bitişik dört parmak iletkenden geçen akımın yönünü gösterecek şekilde tutulursa.K indüklenir ve bu E. Çalışma Prensibi: 1-İçinden akım geçen bir iletkenin manyetik alan içerisindeki durumu ve sol el kuralı: Manyetik alan içinde hareket eden bir iletken üzerinde E. manyetik alan içinde bulunan bir iletkenden akım geçerse tel manytik alan dışına itilir. Sol el. Şekil l-49’da fırça çeşitlerinden dik ve yatay fırçalar ayrıca küçük güçlü makinede fırça montajı gösterilmiştir. Şimdi bu durumun tersini inceleyelim. den dolayı devreden bir akım geçer.alaşımından yapılır.(Şekil 1-52) . Mümkün olduğu kadar bir motorda aynı cins fırçalar kullanılmalı ve fırça boyları da eşit olmalıdır.

S kutbunun üstündeki iletkenlerde diğer yönde akım geçer.K.M.’ne zıt E.Zıt E. Endüvide indüklenen zıt E. Endüviden geçen akımla. dolayısıyla endüviye uygulanan U gerilimi ile endüvide indüklenen E.M. endüviye uygulanan gerilime (U) göre ters yönde olduğundan.: Şekil 1-54a’da görüldüğü gibi doğru akım motoruna gerilim uyguladığımızda endüvinin N kutbunun altındaki iletkenlerde pozitif yönde akım geçerken. Manyetik alanın etkisiyle endüvi sola doğru hareket eder.M. indüklenir.M. Manyetik alan içinde dönen ve iletkenleri kuvvet çizgileri tarafından kesilen endüvi üzerinde E.’nin yönleri birbirine terstir (Şekil 1-54b).K. Endüviye uygulanan gerilime ters yönde oluşan bu E.M.K.K. U geriliminin endüviden geçirmek istediği akımı .M.K.K denir.

azaltmak ister. iki gerilimin farkından dolayı geçen akımdır. Örneğin buhar türbününde yükün arttığını düşünelim.’nın Görevi: Zıt E. valf kapanarak makineye giden buhar miktarını azaltır ve makinenin verdiği güç azalmış olur.M.n veya Eb = U-Ia . Artan buhar.K. Makinenin yükü azalacak olursa. Örneğin makinenin yükünde meydana gelecek bir artma devir sayısını düşürür. Eb=K. makinenin yüküne göre akımı ayarlamaktadır.K. Buhar türbinleri gibi makinelerde gerekli buhar özel düzeneklerle ayar edilir. Eb=K.Ra dır. Devir sayısının düşmesi. makinenin yüküne göre geçen akımı ayarlayacak ayrı bir düzeneğe gerek yoktur.M.K. doğru akım makinelerinde. Yani endüviden geçen akım.Ø.Ø. Türbünün devir sayısında hafif bir düşme olacak ve makineye buhar gönderen valf regülatör aracılığı ile daha fazla açılarak buhar miktarını arttıracaktır. Doğru akım motorlarında ise.M. yapar.’in azalmasına neden olacaktır.n formülüne göre zıt E.M. . makinenin gücünü arttırır. Doğru akım motorlarında bu işi zıt E.K. Zıt E.

Motor. Kaynak gerilimleri düşüktür. Motorun yarı yükte endüviden geçen akımı hesaplayınız.Örnek:110 V.1 ohm. c. yüksek hızlara ulaşabilir. 4.M. Motorun yarı yükte endüvisinde indüklenen zıt E.1 Fırçasız Doğru Akım Motorları Bu motorlarda elektrik gücü iletimi. Motorun tam yük ve yarı yükte a. yüksek verim ve uzun ömürlü olması bu motoru yaygın olarak . uyartım devresi direnci 50 ohmdur. Motorun tam yükte endüvisinde indüklenen zıt E. b. 40 A'lik bir şönt motorunun endüvi direnci 0. Yaygın olarak kullanılan kaynak gerilimi 24 volttur. d. Hassas hız kontrolü.M.K.’i hesaplayınız. Böylece ark olayı önlenmiş olur. Motorun tam yükte endüviden geçen akımı hesaplayınız. fırça ve kolektör yerine elektronik anahtarlar ile sağlanır.’i hesaplayınız.1 Doğru Akım Motorları Çeşitleri ve Bağlantı Şekilleri 4.K.1.

Büro aletleri. hız ve moment gibi faktörler dikkate alındığında alternatif akım motorlarına göre üstünlükler gösterir. En önemli dezavantajı. moment ve devir yönü kontrol edilebilir. büyük havalandırma sistemlerinde. Uygun sürücüler yardımıyla hız. . ekstradan yarı iletken malzeme ve sensörler gerektirmesidir. Ayrıca iş makinelerinde. fan ve üfleyiciler. su-hava-kimyasal pompalar. Kullanıldığı yerler: Günümüzde elektronikteki ilerlemelere paralel olarak bu motorların kullanım alanı oldukça artmıştır. yazıcılar ve teyp sürücüleri gibi birçok kullanım alanına sahiptir. Küçük boyutlarda üretilebilir. Verim. fotokopi makineleri. optik tarayıcılarda ve tıp aletlerinde de kullanılır. tarayıcılar.kullanılır hâle getirmektedir. Böylece motorun maliyeti artmaktadır.

Kullanıldığı yerler: Yüksek kalkınma momenti ve sabit devir sayısı istenen uygulamalarda kullanılır. Bu yüzden seri motor boşta çalıştırılmamalıdır. Bunun nedeni. Motor. matbaa makineleri ve asansörler bu motorun kullanım alanlarındandır.3.Ø. yük akımının aynı zamanda uyartım akımı olmasıdır. Seri Motorlar Uyartım sargısı endüvi sargısının birbirine seri olarak bağlandığı doğru akım motoru çeşididir.n formülüne göre manyetik akı arttığında devir sayısı da düşecektir. Motorun devir sayısı. dokuma tezgâhları. Motor boşta çalışırken de devir sayısı normal değerdedir. Motorun maksimum verimde çalışması için motorun sabit kayıplarının endüvi kayıplarına eşit olması gerekir. yük ile çok fazla değişmez. Vantilatör. gemi pervaneleri. Akım arttığında manyetik akı Ø’ de artacaktır ve E=K. Dolayısıyla devir sayısı. tehlikeli bir şekilde yükselebilir. kâğıt fabrikaları. Motor boşta çalıştığında Ø değeri oldukça küçük bir değer alır. yüklendikçe devir sayısı hızla düşer. aspiratör ve tulumbalar. 1. Yol alma anındaki momentleri düşüktür. 4. Şönt motorun devir sayısı. endüvi akımıyla doğru orantılı olarak artar.4. Şönt Motorlar Uyartım sargısının endüvi sargısına paralel olarak bağlandığı doğru akım motorlarıdır. Motorun üreteceği moment. . kaynak gerilimi veya endüvi akımı ile kontrol edilebilir. Seri motorun yol alma momenti oldukça yüksektir.2.1.

Çünkü motorda bulunan şönt sargı. Buna karşın ters kompunt motorda yol alma momenti düşüktür. seri motora benzer bir özellik gösterir. yüklendikçe artarken eklemeli kompunt motorda yüklendikçe devir sayısı azalır.4. Kullanıldığı yerler: Eklemeli kompunt motorlar. kalkınma momentinin çok yüksek olması istenen tren. Bu nedenle seri motorun kullanıldığı yerlerde . Kompunt Motorlar Seri ve şönt motorun karışımından oluşan bir motor çeşididir. Ters kompunt motorda devir sayısı. başlangıçta n gibi bir devir sayısına sahiptir.Kullanıldığı yerler: Seri motor. vinç ve asansör gibi ağır işlerde kullanılır. 4. Kompunt motor. troleybüs. küçük de olsa bir akım çeker ve bir Ø manyetik akısı oluşur.1. Bağlantı şekillerine göre ters kompunt ve eklemeli kompunt gibi çeşitleri vardır. Eklemeli kompunt motorda yol alma momenti oldukça yüksektir. tramvay.

asansör ve hadde makinelerinde yaygın olarak kullanılır.kullanılabilmektedir. fakat yük ile devir sayısının değişmemesi gereken sinema makinelerinde. televizyon anten yönlendiricilerinde. Özellikle vinç. dokuma tezgâhlarında ve buna benzer uygulamalarda kullanılır. Ters kompunt motorlar ise fazla yol alma momenti istemeyen. Örnekler: .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful