-'-~

'-

--O~'-..,

'S

C

HA UM '

s

ouTZines'
.

2. baskidan çeviri

Basari için mükemmel bir yardimcidir

Bütün temel konulari içerir

Etkin problem çözme teknigini ögretir

~
351 çözümlü problem içerir

~
Kendi kendine çalisma için idealdir
NOBEL YAYiN DAGiTiM

içiNDEKILER

-

Bölüm 1

VEKTÖ REL ANALIz 1 1.1 Giris, 1.2 Vektör Notasyonu, 1.3 Vektör Islemleri, 1.4 Koordinat Sistemleri, 1.5 Diferansiyel Hacim, Yüzey ve Uzunluk Elemanlari COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETL 13 2.1 Coulomb Yasasi, 2.2 Elektrik Alan Siddeti, 2.3 Yük Dagilimlari, 2.4 Standart Yük
Dagilimlari

- Bölüm 2
BölÜm 3

ELEKTRIK AKISI VE GA USS YASASI 32 3.1 Bir Bölgedeki Net Yük, 3.2 Elektrik Akisi ve Aki Yogunlugu, 3.3 Gauss Yasasi, 3.4 Aki Yogunlugu ile Elektrik Alan Siddeti Arasindaki Iliski, 3.5 Özel Gauss Yüzeyleri

- Bölüm
-of Bölüm

4

DIVERJANS VE DiVERJANS TEOREML 47 4.1 Diveijans, 4.2 Kartezyen Koordinatlarda Diverjans, 4.3 D'nin Diverjansi, 4.4 Delta Operatörü, 4.5 Diverjans Teoremi ELEKTROST ATIK ALAN: Is, ENERJI VE POT ANSIYEL 59 5.1 Bir Noktasal Yükün Hareket Ettirilmesiyle Yapilan Is, 5.2 Elektrostatik Alanin Korunum Özelligi, 5.3 Iki Nokta Arasindaki Elektrik Potansiyeli, 5.4 Noktasal YÜkÜn Potansiyeli, 5.5 Bir YÜkDagiliminin Potansiyeli, 5.6 Gradyant, 5.7 E ve V Arasindaki Iliski, 5.8 Statik Elektrik Alanlarinda Enerji AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER 76 6.1 Giris, 6.2 Hareket Halindeki Yükler, 6.3 Tasinim (Konveksiyon) Akimi Yogunlugu J, 6.4 Iletim Akimi Yogunlugu (J), 6.5 Iletkenlik (cr), 6.6 Akim (1), 6.7 Direnç (R), 6.8 Akim Tabakasi Yogunlugu (K), Akimin Sürekliligi, 6.10 IletkenDielektrik Sinir Kosullari
KAP AsITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER 7.1 Kutuplanma (P) ve Bagii Geçirgenlik (tr), 7.2 Kapasite, 7.3 Çok Katmanii Dielektrikli Kondansatörler, 7.4 Kondansatörlerde Biriken Eneiji, 7.5 Sabit Gerilim Durumunda D ve E, 7.6 Sabit Yük Durumunda D ve E, 7.7 Iki Dielektrigin Ayirma YÜzeyinde Sinir Kosullari LAPLACE DENKLEMI 8.1 Giris, 8.2 Poisson Denklemi ve Laplace Denklemi, 8.3 Laplace Denkleminin Açik Biçimleri, 8.4 Teklik Teoremi, 8.5 Ortalama Deger ve Maksimum Deger Teoremleri, 8.6 Tek Degiskenli Kartezyen ÇözÜm, 8.7 Kartezyen Çarpim ÇözÜmÜ, 8.8 Silindirik Çarpim ÇözÜmü, 8.9 Küresel Çarpim ÇözÜmÜ AMPERE 9.1 Giris, Arasindaki 9.8 Stokes 95

5

Bölüm 6

LO

Bölüm 7

~

BölÜm 8

114

Bölüm 9

YASASi VE MANYETIK ALAN 135 9.2 Biot-Savart Yasasi, 9.3 Ampere Yasasi, 9.4 Rotasyonel, 9.5 J ve H Iliski, 9.6 Manyetik Aki Yogunlugu B, 9.7 Vektör Manyetik Potansiyel A, teoremi

Bölüm 10

MANYETiK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR 154 10.1 Parçaciklar Üzerinde Manyetik Kuvvet, 10.2 Birlesik Elektrik ve Manyetik Alanlar, i 0.3 Bir Akim Elemani Üzerindeki Manyetik Kuvvet, i 0.4 Is ve GÜç, i 0.5 Tork, 10.6 DÜzlemselBir Sarginin Manyetik Momenti

Bölüm 11

ENDÜKT ANS VE MANYETIK DEVRELER 169 11.1 Endüktans, i 1.2 Standart Iletken Dagilimlari, 11.3 Faraday Yasasi ve Öz Endüktans, i 1.4 Iç Endüktans, i 1.5 Ortak Endüktans, i 1.6 Manyetik Devreler, LU B-H egrisi, 11.8 Manyetik Devreler Için Ampere Yasasi, 11.9 Hava Aralikli Çekirdekler, 11.10 Çoklu Sargilar, 11.11 Paralel Manyetik Devreler DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK 192 12.1 Deplasman Akimi, 12.2 Je Akiminin Jo Akimina Orani, 12.3 Faraday Yasasi ve Lenz Yasasi, 12.4 Zamana Bagli Olmayan Alanlarda Hareketli Iletkenler, 12.5 Zamana Bagli Ahinlarda Hareketli Iletkenler MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARL 205 13.1 Giris, 13.2 Manyetik Alanlar Için Sinir Iliskileri, 13.3 Sinirdaki Akim Taba~asi, 13.4 Sinir Kosullarinin Özeti, 13.5 Maxwell Denklemleri ELEKTROMANYETIK DALGALAR 216 14.1 Giris, 14.2 Dalga Denklemleri, 14.3 Kartezyen Koordinat Sisteminde Çözümler, 14.4 Kismen Iletken Ortamlar Için Çözümler, 14.5 Mükemmel Dielektrikler Için Çözümler, 14.6 Iyi Iletkenler Için Çözümler; Deri Kalinligi, 14.7 Gelen Dalganin Dik Olmasi Durumunda Arayüzey Kosullari, 14.8 Egik Gelen Dalga ve Snell Yasalari, 14.9 Dikey Kutuplanma, 14.10 Paralel Kutuplanma, 14.11 Duran Dalgalar, 14.12 Güç ve Poynting Vektörü IL ETIM HATLARI 237 15.1 Giris, 15.2 Dagilmis Parametreler, 15.3 Artirnh Model: Gerilimler ve Akimlar, 15.4 Sinüzoidal Sürekli Durum Uyartimi, 15.1 Smith Abagi, 15.6 Empedans Uyumlama, 15.7 Tek Saplamali Uyumlama, 15.8 Çift Saplamali Uyumlama, 15.9 Empedans Ölçümü, 15.10 Kayipsiz Hatlarda Geçici Olaylar DALG A KILA VUZLARI 274 16.1 Giris, 16.2 Enine (Transverse) ve Eksenel Alanlar, 16.3 TE ve TM Modlari; Dalga Empedansi, 16.4 Eksenel Alanlarin Belirlenmesi, 16.5 Mod Kesim Frekanslari, 16.6 Baskin Mod, 16.7 Kayipsiz Bir Dalga Kilavuzunda Güç Iletimi, 16.8 Kayipli Bir Dalga Kilavuzunda Güç Kaybi
ANTEN LER

Bölüm 12

Bölüm 13

Bölüm 14

Bölül1l15

Bölüm 16

Bölüm 17

..

.....

293

17.1 Giris, 17.2 Akim Kaynagi ve E ve H Alanlari, 17.3 Elektrik (Hertz) Dipol Anteni, 17.4 Anten Parametreleri, 17.5 Küçük Dairesel Halka Anten, 17.6 Sonlu Uzunluklu Dipol, 17.7 Monopol Anten, 17.8 Öz ve Ortak Empedanslar, 17.9 Alici Anten, 17.10 Dogrusal Diziler, 17.11 Yansiticilar
EkA """""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""""" 315 316

DIzIN

Bölüm
Vektörel Analiz

1

1.1

GIRIs

Vektörler, matematik ve fizik derslerinde, genellikle kartezyen koordinat sisteminde incelenir. Matematik kitaplarinda silindirik koordinatlarin da bulunabilmesine karsin, küresel koordinat sistemiyle pek karsilasilmaz. Elektromanyetikte her üç koordinat sisteminin de kullanilmasi gereklidir. Vektörler ve koordinat sistemleri için kullanilan notasyonlar kitaptan kitaba degistiginden, bu kitapta kullanilan notasyonlarin tanitilmasinda yarar vardir.

1.2

VEKTÖR NOTASYONU

Hem yönü hem de genligi bulunan büyüklükler olan vektörleri yalnizca genligi bulunan büyüklükler olan skalarlardan ayirdedebilmek için, vektörler kalin sembollerle gösterilmektedir. Mutlak degeri (genligi, uzunlugu) i olan birim vektör küçük ve kalin a harfi ile gösterilecektir. Bir A vektörü ile ayni yöndeki birim vektör, A vektörünün kendi genligine bölünmesiyle elde edilir. A A veyaaA= lA i A
Herhangi bir vektör, kartezyen koordinat sistemInin x, y ve z dogrultularindaki rim vektörleri yardimiyla, bilesenlerin toplami biçiminde gösterilebilir:
A = Axax + A"a" + Azaz

an ay ve az bi-

Bir vektörün mutlak degeri, bilesenleri türünden söyle tanimlanir.
IAI

= A = ~ Azx +

Azy + Azz

1.3

VEKTÖR

ISLEMLERI

1. Vektörler birbiriyle toplanabilir, veya birbirinden çikarilabilir. A
:!:

B

=(Axax + A"ay + Azaz) :!: (B"ax + B"a" + Bzaz)
= (Ax :!:Bx)ax + (Ay:!: By)a\, +(Az :!:Bz)az

2.

Birlesme, dagilma ve degisme özellikleri vektör islemlerine uygulanabilir.

A + (B + c)
k(A + B)

= (A + B)

+C

= kA

+ kB
A+B=B+A

(ki + kz)A

=kiA + kzA

3.

Iki vektörün noktasal çarpimi su biçimde tanimlanir:
A

. B = AB cas
A B

B CA nokta B" olarak okunur)

Burada B, A ile B arasindaki küçük açidir. Örnek i 'de

.

= AxBx+ AyBi'

+ AzBz

oldugu gösterilmektedir.

Buradan da, LAI =

~

elde edilir.

r
2 VEKTÖREL ANALIZ 1. Bölüm Örnek 1. Noktasal çarpim, dagilma ve skalar çarpma yasalarina uyar:

A.(B+C)=A.B+A.C
Buna göre,

A.kB =k(A. B)

A. B = (A..,a.., Ayay + Azaz) . (B..,a.. + Byay + Bzaz) +
= A..,B..(a.. . ax) + AyBy(ay

. ay) + AzBAaz . az)

+ A..,By(a.., ay) + . . . + AzBAaz . ay)

.

elde edilir. Bununla birlikte, e = o oldugu zaman noktasal çarpimdaki cos e bire esit oldugundan ax.ax = ay . ay = az . az = 1 yazilabilir. Öte yandan, e = 90' için cos e sifira esittir ve dolayisiyla birim vektörlerin birbiriyle noktasal çarpimlarinm sonucu sifirdir. Dolayisiyla:
A .B

= AxBx +

AyBy + AzBz

4.

Iki vektörün

vektörel

çarpimi

su biçimde tanimlanir:

A XB

= CA vektörel çarpim B" biçiminde okunur.)

Burada (), A ile B arasindakiaçilardan küçük olani, anise, ayni noktadan baslatilmalari durumunda A ve B vektörlerinin olusturdugu düzleme dik olan birim vektördür. Düzleme dik dogrultuda iki yön bulundugundan, daha ayrintili bilgiye gerek vardir. Seçilen yön, A, B'ye dogru döndürülürken, bir sag vidanin ilerleme yönüdür (Sekil 1-1). Bu yön gerekliliginden dolayi degisme kurali vektörel çarpima dogrudan degil, asagidaki gibi uygulanabilir. AxB= -BXA

~

Sekil 1-1 Vektörel çarpim, bilesenler türünden yazilabilir:
A X B = (Ax3x + Ayay + Azaz)x(Bxax

+ B"a" + Bzaz)

= (AyBz- AzB)ax +(AzBx- AxBz)ay+(AxBy- A)Bx)az
Bu esitlik, bir determinant yardimiyla da ifade edilebilir:
ax A X B = IAx ay Ay By az Az B.

B,

iriii..

1. Bölüm

VEKTÖREL ANALIz

ÖRNEK 2. A = 2ax + 4ay - 3az ve B = ax- ay olduguna göre, A.B ve A X B islemlerini yapiniz. A' B =(2)(1) + (4)(-1) + (-3)(0)
ax ay az

=- 2

AXB=12

1

4 -1

-31 = -3ax -3a" -6az O

1.4

KOORDINAT

SISTEMLERI

Silindirik veya küresel simetri.Yesahip bir problem, kartezyen koordinat sisteminde de tanimlanabilir ve çözülebilir. Ancak, çözüm simetriyi yansitamazveçoguZiiIDim da gereksiz ölçüde karmasik olur. Dolayisiyla, bu kitapta, kartezyen koordinat sistemin yaninda silindirik ve küresel koordinat sistemleri de kullanilacaktir. Her üç sistem de, benzerlikleri ve farkliliklari göstermek amaciyla birlikte incelenecektir. Sekil l-2'de bir P noktasi kartezyen, silindirik ve küresel koordinat sistemlerinde, sirasiyla, (x, y, z), (r, <jJ, ve (r, B, <jJ) oordinatlariyla tanimlanmaktadir. Koordinatlari tanimlarken sira öz) k nemlidir ve bu siraya titizlikle uyulmalidir. <jJçisi, hem silindirik hem de küresel sistemlerde aynia dir. Ancak <jJ, silindirik koordinat sisteminde ikinci, küresel koordinat sisteminde ise üçüncü sirada görülür. r sembolü hem silindirik hem de küresel koordinat sistemlerinde bulunmakla birlikte, tasidigi anlamlar farklidir. r, silindirik koordinatlarda, z eksenine dik bir düzlemde, z eksenine olan uzakligi gösterirken, küresel koordinatlarda bir noktanin orijine olan uzakligini gösterir. Hangi r'den söz edildigi, problemin içeriginden anlasilabilir.
z
.P(X,y,z) i i

z

z

TPer, ~,z) i
y iz
y
i

8 ~i /fP(r,8,~)
/ i r i i i

iz

y

x

x

x

(a) Kartezyen

(b) Silindirik Sekil 1-2

(c) Küresel

Bir nokta, Sekil 1-3'de görüldü gibi, birbirine dik (ortogonal) üç yüzeyin kesisimi ile de tanimlanabilir. Kartezyen koordinatlarda yüzeyler x = sabit, y = sabit ve z = sabit düzlemleridir.
Silindirik koordinatlaida, z = sabit düzlemi, kartezyen sistemdekiyle aynidir; <jJ sabit, kenari z ek= seniyle çakisik olan bir yari düzlemdir; r = sabit, tam dairesel bir silindirdir. Bu üç yüzey birbirine dik olup, kesisim noktalari P noktasini belirler. Küresel koordinatlarda, <jJ sabit, silindirik koordi= nat sistemindekiyle ayni yari düzlemdir; r = sabit, merkezi orijinde olan bir küredir; B'nin degisimi
O ile Jr arasina sinirlidir.

Sekil l-4'de, P noktasindaki üç birim vektör görülmektedir. Kartezyen sistemde, birim vektörlerin yönü sabit olup. P'nin konumundan bagimsizdir. Diger sistemlerde, az disinda bu söylenemez. Her birim vektör, kendi koordinat yüzeyine dik olup, koordinatin arttigi yöndedir. Bütün bu sistemlerin sag el sistem oldugu unutulmamalidir:
ax X ay = az

ar X a</J= az

ar

X

ae

=

a</J

"""'"

4 z z = sabit

VEKTÖREL ANALIZ
z
r =sabit

1. Bölüm
z

e =sabii

y

y

y

x

x x

(a) Kartezyen

(b) Silindirik Sekil 1-3

(c) Küresel

Bir vektörün degisik koordinat sistemlerinde, bilesenleri türünden gösterimi asagidaki gibidir:
A = Axax + Ayay + Azaz A = Arar + AfltP + Azaz A = A,.ar + Aeae + AfltP

(kartezyen) (silindirik)
(küresel)

Bu esitliklerdeki An An Aqi bilesenleri, genellikle sabit olmayip, söz konusu sistemdeki koordinatlarin islevidirler.
z z az
az
aot>

z

a" y

y

-y

x

x

/"
(b) Silindirik Sekil 1-4 (c) Küresel

(a) Kartezyen

1.5

DIFERANSIYEL HACIM, YÜZEY VE UZUNLUK ELEMANLARi

Elektromanyetik problemlerin çözümü, çogunlukla bir egri boyunca, bir yüzey üzerinde, veya bir hacim içerisinde integrasyonu gerektirdiginden, kullanilacak diferansiyel elemanlarin açikça tanimlanmasi gereklidir. P noktasinin koordinatlarinin (x + dx, y + dy, z + dz) veya (r + dr, CjJ dcjJ,z + dz) veya (r + + dr, e + de, CjJ dcjJ)biçiminde genisletilmesiyle bir dv diferansiyel hacmi elde edilir. Sonsuz küçük + bÜyüklükler yardimiyla olusturulan bu hacimlerin yaklasik olarak, dikdörtgensel bir kutu oldugu söylenebilir. Her bir sistemde dv'nin aldigi deger Sekill-5'de gösterilmektedir.

...

1. Bölüm
i i

VEKTÖREL ANALIz
i

5

r dep y

\j +1-,'. \
\

." -j--7 ",..1../

"-y

x
du = d..'(dy dz

x
du = rdrdI/J di

x
du = r2 sin e dr de dI/J

(a) Kartezyen

(b) Silindirik Sekil 1-5

(c) Küresel

Diferansiyel hacmi sinirlayan yüzey elemanlarinin alanlari da Sekil 1-5'den hesaplanabilir. Örnegin küresel koordinatlarda, ar'ye dik olan diferansiyel yüzeyelemaninin degeri söyle yazilabilir:
dS

= (rde)(r sin e dtp) = rz sin e de dtp
-, (kartezyen) (silindirik) (küresel)

Diferansiyel uzunluk elemani olan dt, P'den baslayan kösegendir:
de2 de2 de2

= dx2 + dy2 + dz2 =
dr2 + r2 dcp2 + dz2

= dr2

+ r2 dEP + r2 sin2 fJ dcp2

Çözümlü Problemler
1.1
M(xi, yi, zi) noktasindan N(xz, Yi, zz) noktasina uzanan vektörün (xz - xi)ax + (Yz- Yi)ay + (zz

- zi)az biçiminde ifade edildigini gösteriniz

N(X2'Y2, i2)

M(xl,Yi,zl)
Y

x

Sekil 1-6 Sekil 1-6'daki A ve B vektörlerini tanimlamak için M ve N'nin koordinatlari kullanilir. A=xiax+Yiay+Ziaz B = xzax+ yzay+ zzaz Buradan da B - A =(xz - xi)ax + 6'z - Yi)ay + (zi- Zi)az elde edilir.

6
1.2

VEKTÖREL ANALIZ

i. Bölüm

Kartezyen koordinatlarda (2, - 4, 1) noktasindan (O,-2, O)noktasina uzanan A vektörünüve A dogrusundaki birim vektörü bulunuz. A ==(O- 2)a.. + [-2 - (-4)]ay + (O-l)az == -2a.. + 2ay- az
IAi2==(- 2)2 + (2? + (-1)2 == 9 A 2 2 1
aA == iAi == - 3"a.. + 3"ay - 3"az

1.3

Silindirik koordinatlarda (5, 31r/2, O) ve (5, n12, 10) arasindaki uzakligi bulunuz. Önce A ve B ile tanimlanan kartezyen konum vektörlerini bulalim: (Sekil 1-7) A==-Say z (S,n/2. 10)
B ==Say + lOaz

y

Sekil 1-7
Buradan B - A

= lOa)'

+ lOaz elde edilir ve noktalar

arasindaki

uzaklik

iB

-AI = 1O.{i
- -

olarak bulunur.

Noktalarin silindirik koordinatlari, kartezyen koordinatlarda oldugu gibi, iki nokta arasinda bir

vektÖr olusturmak içinkullanilamaz.
1.4

A = 4ax - 2ay- az ve B = ax + 4ay-4az vektörl~rinin birbirlerine dik oldugunu gösteriniz.
Noktasal çarpim cos B'yi içerdiginden sifirdan farkli iki vektörün noktasal çarpiminin sifir olmasi, B = 90° oldugunu gösterir

_.

-

.

r~~--

-~.

~

A. B =(4)(1) + (-2)(4) + (-1)(-4)
1.5

=O

A = 2ax + 4ay ve B = 6a)' - 4az olduguna göre, (a) vektörel çarpim, (b) noktasal çarpim yoluyla, bu iki vektör arasindaki küçük açiyi bulunuz. (a)
a.. A X B == 2 ay az

i

O

4 6

O -4

i ==-16a..

+ Bay+ 12az

iAi ==V(2Y + (4)2 + (oY == 4.47 iBi == V(0)2 + (6Y + (-4)2 == 7.21 LAX Bi ==V( -16)2 + (8)2 + (12)2 == 21.54

Buradan da lA x BI = lAIIBI sine oldugundan,sin e = (4.47 7.21 == 2l;4 ) 0.668ve B =41.9°bulunur.

l

......

I. Bölüm

VEKTOREL ANALIZ

7

(b)

A. B =(2)(0) + (4)(6) + (0)(-4)
A.B 24 cos 8= -= IAIIBI

=24

/'

J

(4.47 X ) --0.745 veya9 =41.9° 7.21
ai, + 2az ol-

1.6

F = (y - 1)ax + 2xay olduguna göre, (2, 2, 1) noktasindaki vektörü, ve B = 5ax mak üzere, bu vektörün B üzerine izdüsümünü bulunuz. F(2,2, 1)= (2-1)ix +(2)(2)ay =ax +4a y

Sekil 1-8'de gösterildigi gibi, bir vektörün baska bir vektör üzerindeki izdüsümü, ikinci vektör dogrultusundaki birim vektörle, birinci vektörün noktasal çarpimindan ede edilir. A'nin B üzerine izdüsümü = A. aB= i~i

~
aB

8

i i
i

'

y---1

--_L

I!

A'nin B'ye izdüsümü -

Sekil i-s Bunagöre (2, 2, 1)noktasindakiizdüsümsöylebulunur: F.B (IXs)+ (4X-i)+ (OX2) 1 F' . B' . d
nin ye iz usumu = -iB-i

=

.J3o

- .J3o

1.7

A = ax + a,\'> = ax + 2az' ve C = 2ay + az olarak verilmektedir. (A x B) x C ve A x B x C) B islemlerinin sonuçlarini karsilastiriniz.
ax ar az

AxB=
ax

1 O

O 1=2ax -2ay -az 2 ay -2 2 az -I 1=-2ay +4az 1

(A x B) x C = 2

iO

Benzer islemlerle, A x (B x C) = 2ax- 2a)' + 3az elde edilir. Dolayisiyla, üçlü vektöret çarpim sirasinda hangi islemin önce yapilacagini parantez kullanarak belirtmek zorunludur. LS

Problem 1.Tdeki A, B ve C vektörlerini kullanarak A . B x C ve A x B . C islemlerini yapiniz. Problem I.Tden: B x C = -4a.. - ay+ 2az'Dolayisiyla; A. B x C = (1)(-4) + (1)(-1) + (0)(2) =- 5 Yine Problem LTden: A x B = 2ax- 2a)'- az.Dolayisiyla;
A x B. C = (2)(0) + (-2)(2) + (-1)(1) =- 5 Görüldügü gibi, üçlü skalar çarpim isleminde parantez kullanmaya gerek yoktur. Genelolarak, üçlü skalar çarpim için asagidaki esitlik yazilabilir:
Ax A.BxC= Bx Cx Ay By Cy Az Bz Cz

8

VEKTÖREL ANALIZ

1. Bölüm

1.9

t

Vektörlerin ayni dairesel sirada olmasi durumunda, sonuç aynidir. Bu dairesel siralamanin disindaki üçlü skalar çarpimin sonucu ters isaretli olur.

Silindirik koordinatlarda, z ekseniüzerindez J nelen birim vektörü elde ediniz. (Sekil 1-9.)
z
h

= h noktasindan (r, L/J, noktasina dogru yöO)

y x

Sekil 1-9 R vektörü, iki vektörün farkidir.
R = rar -haz

R aR=LRf

rar -haz .Jr2+h2

i/> açisi, bu esitlikte açik olarak yer almamakla birlikte, hem R hem de aR, ar nedeniyle, I/>'ye bagimlidirlar. 1.10

z = -5 düzlemindeki herhangi bir noktadan orijine yönelmis birim vektörün ifadesini elde ediniz. (Sekil] -] O)

z

y

X'7 / (x,y,-5

Sekil 1-10 Problem kartezyenkoordinatlardaifade edildiginden,Problem 1.1'deki iki nokta formülükullanilabilir. R =- xax -yay + 5a,
aR=

-xax

- ya" +5az
'

~X2+ y2+25

1.11

Sekil ]-1] 'deki a yariçapli küresel kabuktaki a ~ e ~ f3seridininalanini küreselkoordinat sistemi yardimiyla bulunuz. <x O, /3 1tiçin sonuç ne olur? = = Sekil l-5(c)'den, diferansiyel yüzeyelemani su biçimle ifade edilebilir:
dS

= r2 sin

e de di/>

L

i. Bölüm

VEKTÖREL ANALIZ z

9

Sekil 1-11

Dolayisiyla:

A=fJ1tfgaz

sIn8d8dit>

= 2iraz (cas a a

-

cas

~)

= O ve f3 =1t için

A = 41ta2 elde edilir. Bu, tüm kürenin yüzeyalanidir.

1.12

Diferansiyel hacimden yararlanarak, a yari çapli bir kürenin hacim ifadesini elde ediniz.
Sekil 1-5 (c)'den: dv

= r2 sin e dr de dlfJ. Dolayisiyla,
v=

i i[
o

21<

1<

o "

4 ,2sin8d,d8dtjJ=-:n:a3 3

1.13

Sekil 1-12'deki silindir için r = 2 m, h = 5 m ve 30°:::; <1>:::; 120° olarak verildigine göre, silindirik koordinat sistemI yardimiyla, gölgeli olarak gösterilen yan yüzeyalanini bulunuz.
z

Sekil 1-12

Diferansiyel yüzeyelemani

dS

= rdlfJdz olduguna
5

göre;

A =1o 1t/62dit>dz

I

Z1t/3

=51tmz
?

1.14

A = yax +xa" +
.

x~xz+yZ

az vektörünü kartezyen koordinatlardan

silindirik koordinatlara

aktariniz. Sekil l-2(b)'den:

io
x=rcosiP
Dolayisiyla:

VEKTÖREL ANALIZ y=rsiniP r= ~X2+y2

I, Bölüm

A = r sin iPax + r cos iPay + r COS2iPaz

Buradan, kartezyen birim vektörlerin a" aqiveaz üzerine izdüsümleri elde edilebilir:
ax

. a, = cos rp

ax a'P= -sin rp
ay

.

ax . az = O ay. a, = O az . az= 1

ay a,

. = sin rp

. a", = cos rp

az. a, = O
Dolayisiyla,

az . a,p= O
ax = cos cpa,

-

sin cpa'P

ay = sin rpa, + cos cpa'P

az = az ve 1.15
A = 2r sin iPcos iPar + (r COS2iP- r sin2 iP)aqi + r COS2iPaz

Genligi 10 olan bir vektör, silindirik koordinatlarda, (5, 51t!4, O)'dan orijine dogru uzanmaktadir. Vektörü, kartezyen koordinatlarda ifade ediniz. z
A

y

Sekil 1-13
Silindirik koordinatlarda, Dolayisiyla: vektör, iP

= re/4 olmak
LO

üzere,

10 ar biçiminde

ifade edilebilir.

re Buradan da

re

LO

Ax = IOcos"4 = .[2

Ay = Losin "4= .[2 LO LO

A,= O

A= .[2ax+ .[2 ay yazilabilir. Radyal koordinatin degeri (5) sariucu etkilememektedir.

Ek Problemler
1.16 A = 4a, + lOa, ve B = 2a, + 3a, olarak verildigine göre, A'nin B üzerine izdüsümünü bulunuz.
Yanit: 12/.Jl3 1.17 1.18 1.19 A = (101.[2 )(ax + az) ve B = 3(ay + aZ)olarak verildigine göre, B'nin A'ya göre izdüsümünü A dogrultusunda bir vektör olarak ifade ediniz. Yanit: 1.50 (ax+ aJ

bulunuz.

Hem noktasal hem de vektörel çarpim yardimiyla A = lOay+ 2az ve B = - 4ay + O,5a, arasindaki açiyi

Yanit:161.5°
arasindaYanit: 135°

Hem noktasal hem de vektörel çarpim yardimiyla A =5.8a" + L55a, ve B =ki açiyi bulunuz.

6.93ay 4.0a, +

1. Bölüm 1.20

VEKTÖREL ANALIZ

Il

4x + 3y + 2z = 12 düzlemine dik dogrultuda, orijinden disariya dogru yönelmis birim vektöriLbulunuz.
Yanit: (4ax + 3a, + 2az)/ J29

1.21 A ve B vektörleri her noktada birbirine paralelolduguna göre, bu vektörlerin kartezyen bilesenleri arasindaki iliskiyi bulunuz. A, A, Yanit: -Ax = --'- = ---'Br B\ B, 1.22
X

= O,Y = 3 ile tanimlanandogruüzerindekiherhangibir noktadanorijineyönelmisbirim vektörüni-3ay - zaz Yanit: a

fadesini elde ediniz.

=

V9+z~
ifade-

~

1.23 y

=-

5 düzlemi üzerindeki herhangi bir noktadan

(Xi>

Yi> ZL) noktasina

yönelmis

birim vektörün

sini elde ediniz.

Yanit:a =

(xi -x)x

+(Yi +5)\

.'

+(zi -z),

~(Xl -x)2 +(Yi +5)2 +(zi-z? 1.24 z = - 2 düzlemi üzerindeki herhangi bir noktadan (O,O,h) noktasina yönelmis birim vektörün ifadesini elde ediniz.
Yanit: a =

-xa

x - yay + h + 2) ,

(

~X2+y2+(h+2)2 ..
1.25 A = 5ax ve B = 4ax + Byay olarak verildigine göre, A ile B arasindaki açinin 45° olmasini saglayacak By degerini bulunuz. Eger B, Bzazterimini de içeriyorsa, By ile Bi arasinda hangi iliski bulunmalidir? Yanit: By=:t4, ~B~ +B; =4 1.26 A . B x C çarpiminin mutlak degerinin, kenarlari A, B ve C olan dikdörtgenler prizmasinin hacmine esit oldugu gösteriniz. (Ipucu: önce, tabanin alaninin iB x ci oldugunu gösteriniz.) 1.27 A = 2a, - az, B = 3ax + ay ve C = - 2ax + 6ay - 4ai olarak verildigine göre, C'nin hem A hem de B vektörlerine dik oldugunu gösteriniz.
1.28 1.29 1.30 1.31 1.32 1.33

A = ax - ay, B = 2a, ve C = - ax+ 3ayolarak verildigine göre A-BxC üçlü skalar çarpiminin sonucunu bulunuz. Vektörlerin siralarini degistirerek ayni islemin sonuçlarini bulunuz. Yanit:-4, :t 4
Problem L28'deki (2, -5, -2)'den vektörleri kullanarak (AxB)xC islemini yapiniz. Yanit: a Yanzt: -8az 12 5 +-az 13

(14, -5, 3)'e yönelmis birim vektörü bulunuz.

= -ax 13

Küresel koordinat sisteminde verilen (lO, 3n/4, n/6) noktasindan (5, n/4, n) noktasina yönelen vektörü bulunuz. Yanzt:-9.66a,-3.54a,+ 10.6Ia, Silindirik koordinat sisteminde verilen (2, n/6, O) noktasiyla (l, n, 2) noktasi arasindaki uzakligi bulunuz. Yanit:3.53 Küresel koordinatlarda verilen (l, n/4, O) noktasiyla (l, 3n/4, n) noktasi arasindaki uzakligi bulunuz. Yanit: 2.0

1.34 1.35

a yariçapli küresel kabugun üzerindeki O s i/Js a bölgesinin alar.mi, küre,e! koordinatlarda integral alarak bulunuz. a = 2n için sonucu elde ediniz. Vanit: 2aa2, A = 4mz2 a yariçapli h yüksekligindeki sag dairesel silindirin yanal yüzeyinin alanini, silindirik koordinatlar yardimiyla bulunuz. Yanit:27Wh

12 1.36

VEKTÖREL ANALIZ

1. Bölüm

Problem 1.35'deki tam dairesel silindirin hacmini, silindirik koordinatlarda integral alarak bulunuz.

Yamt:Tra?h
1.37

Sekil 1-14'de i ve 2 ile numaralandirilan yüzeylerin alanini, küresel koordinatlarda yazacaginiz diferansiyel yüzeyalanlari yardimiyla, integral alarak bulunuz. Yamt: w4, w6

z

dSi

y x Sekil 1-14

1.38

Küresel koordinatlari kullanarak, iç yariçapi 2.00 m ve dis yari çapi 2.02 m olan yari küresel kabugun hacmini bulunuz. Yanrt:0.162 ir m3 Küresel koordinatlarda ifade edilen diferansiyel hacmin integralini alarak,I::; r::;2m, O::;e::;w2 ve O ::;L/>::; ile tanimlanan hacmi elde ediniz. w2 Yamt: 71tm3
6

1.39

Bölüm 2
Coulomb Kuwetleri ve Elektrik Alan Siddeti
2.1 COULOMB YASASi
Iki yük arasinda, yükün büyüklügüyle dogru orantili, ve yükler arasindaki uzakligin karesi ile ters orantili bir kuvvet vardir. Bu, yüklü parçaciklarla yapilan deneylerden elde edilen Coulomb yasasidir. Coulomb yasasi, vektör yapisinda da ifade edilebilir. F= QiQz a 4J((:dz Bu kitapta kullanilmakta olan SI biril1l sisteminde, kuvvetin birimi newton (N), uzakligin birim I metre (m) ve yükün (türetilmIs) birimi de kulondur (coulomb, C). Ortamin geçirgenligini gösteren E, C2/N.m2 ya da Flm (metre basina Farad) birimine sahiptir ve serbest uzayda, veya bosluktaki degeri, 10-9 (: = Eo= 8.854 X 10"'12F/m = F/m 36JT biçiminde tanimlanir. Bosluktan farkli ortamlar için ri' = E OE r esitligi kullanilabilir. Burada E" bagii geçirgenlik veya dielektrik sabiti adini alir. Aksi belirtilmedigi sürece, bütün problemlerde ortamin serbest uzayoldugu kabul edilecek ve Eoiçin yaklasik deger kullanilacaktir. Benzer isaretli noktasal yükler arasinda itici bir kuvvet, ters isaretli yükler arasinda Ise çekici bir kuvvet vardir. Bu bilgiyi de gösterebilmesi için Coulomb yasasi su biçimde yazilabilir. QiQz R F - QiQz
i

-

.

Z azi -

-

}

21

4JTEoRz1

4JTCüR21

\

Bu esitlikte F i, Q2 yükü nedeniyle Qi yükü üzerine etkiyen kuvvet, a2l Q2'den Qi' e yönelen birim vektörü, ve R21 = R21a21de, Q2'den Qi'e dogru olan yer degistirme (deplasman) vektörünü göstermektedir. Örnek 1. 20 !LCdegerindeki Qi yüküne, -300!lC degerindeki Q 2 yükü nedeniyle etkiyen kuvveti bulunuz,
Qi, (O, 1,2) m noktasinda, Q2 (2, O, O)m noktasinda bulunmaktadir.

IC çok büyük bir yük oldugundan, yük degerleri genellikle mikrokulon (!lC), nanokulon (nC), veya pikokulon (PC) olarak verilirler. Sekil 2-1 'den R2] ve a21 degerlerini bulalim:
R21

= - 2a, + 8, + 28=
z

1(" =

=3

Fi

y
Q2 ..-(2, O, O)

x

Sekil 2-1

13

14

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

2. Bölüm

1
a21

= '3 ( -

2ax + ay + 2az)

Buradan,

- (20 x 10-6)(- 300 x 10-6) - 2a.. + ay + 2az
F1 4.ii-(1O-9/36.ii-)(3)2

(

3

)

= 6cax

-

i-

2az) N

elde edilir. Kuvvetingenligi 6 N olup, yönü Qi'i Q2'ye çekecek biçimdedir (zit yükler birbirini çeker). Bu kuvvet iliskisi, yüklerin herbiri için ayni oldugundan, herhangi bir Qi yüküne Q2, Q3, , Qii degerli (n - 1) yükten dolayi etkiyen kuvvet, toplarnsailik kurali yardimiyla, tek tek kuvvetlerin vektör toplami alinarak bulunabilir. QQ QQ Q n Q
F1

=

47r E O R2 21

1 2

a21 +

47r E O R2 31

1 3

a31 +. . .

= -L

47r E O k=2 R2 kI kI

i ---4-a

Yükün belli bir bölgede sürekli bir dagiiima sahip olmasi-durumunda da toplamsallik kurali isler: Bu durumda, vektör toplami, vektör integralle degistirilir (Bölüm 2.3'e bakiniz). Tek bir Q yükünün çevresindeki vektör alani, küresel simetriye sahiptir. Bu, bir Q yükünün

küresel koordinat sisteminin orijinine yerlestirilmesi ve Q Ile, küçük bir deneme yükü olan
(Qi«Q) arasindaki konum vektörü R'nin, ra/ye durumda, F1=

Qi

esit oldugunun gözlenmesiyle kanitlanabilir. Bu

Q,Q 47rE() r 2 ar

olur ve bu da r = sabit küresel yüzeyinde IF11'ninsabit, F,'nin radyal dogrultulu oldugunu gösterir.

2.2

ELEKTRIK ALAN SIDDETI

Yukardasözüedilen Qi denemeyükünün,Q noktasalyükününalaniniönemliölçüdebozmayacak kadar küçük oldugunu varsayin. Bu durumda Q yükünün olusturdugu elektrik alan siddeti, E,
Qi

üzerindeki bir birim yük basina düsen kuvVet olarak tanimlanir: E

=F/Qi.

Q küresel koordinat sisteminin merkezinde oldugundan [Sekil 2-2(a)], herhangi bir P noktasindaki elektrik alaninin siddeti, Bölüm 2.1 'den su biçimde bulunabilir:

E=-aQ
4Ji"Eor2
r

LE

z

P(r,O,</»

LE
R=(xz

P(xz, Yi,

zz) +(Yz -Yi)a} +(zz -zi)ai

-xi)ax Y

Q x

(a) Küresel

(b) Kartezyen Sekil 2-2

li...

2. Bölüm

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

15

Herhangi bir kartezyen koordinat sisteminde [Sekil 2-2 (b)] E= Q
41CEo R2

aR

yazilabilir. E'nin birimi kulon basina newton (N/C) ya da metre basina volt (V/m) olarak verilir.

ÖRNEK 2. Kartezyen oordinat isteminin k s orijinindeki =0.5 jlC noktasal yükünün (O, 3, 4)m noktasinQ
da olusturdugu E degerini bulunuz. R= 3ay+ 4a. R=5 aR= O.6ay+ O.Ba. 0.5 x 10-6 E = 4.ir(io-9/36.ir)(5)2(O.6ay+ O.Ba.)

Bu durumda E'nin genligi IEI= 180 V/m olup, yönü aR= 0.6a)' +0.8az biçimindedir.

2.3 YÜK DAGiLiMLARi
HacimselYük Yüklerin belli bir hacme dagilmis olmasi durumunda her bir yük, dis noktalardaki elektrik alanina katkida bulunur. Bu durumda, toplam elektrik alanini bulmak için bir toplama ya da integrasyon islemi yapmak gerekir. En küçük elektrik yükü bir eIektron ya da proton olmakla birlikte, yük dagiliminin sürekli (ve türevi alinabilir) oldugunu kabul etmekte ve asagidaki gibi bir yük yogunlugu tanimIamakta yarar vardir: P =- (C/m) dv
dQ 3

Esitlikteki degiskenlerin uygun biçimde kullanilmasi durumunda (Q için C, v için m3) p, C/m3birimli olacakttr. Kitapta da bu birim kullanilacaktir. Sekil 2-3' de gösterilen v hacminin içerisindeki her bir dQ diferansiyel yükü, bir P gözlem noktasinda, dE diferansiyel elektrik alani yaratir. dE =
dQ
4:rEoR2 aR

Sekil 2-3 Bölgedeki tüm yükün, hacmin içindeki yük oldugu varsayilirsa, P noktasindaki toplam elektrik alani, bütün hacim için integral alinarak bulunur: E=

i

paR dv v4n Eo R2

16

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

2. Bölüm

Tabaka Yükü Yükler, bir yüzey ya da tabaka üzerine de dagilmis olabilir. Bu durumda tabaka üzerindeki her bir dQ diferansiyel yükü, P noktasinda dE diferansiyel elektrik alani yaratir (Sekil 2-4). dQ dE = aR
4TCEoR2

Eger yüzeysel yük yogunlugu Ps (C/m2) ise ve bölgede baska bir yük yoksa, P noktasindaki toplam elektrik alani su biçimde olur: E

=

r

psaR

dS

Js 4:rr:EoR2

P /dE

.

s
Sekil 2-4
Çizgisel Yük Yüklerin kivrimli bir çizgi üzerinde dagilmis olmasi durumunda çizginin üzerindeki her bir diferansiyel dQ yükü, P noktasinda bir dE diferansiyel elektrik alani yaratir (Sekil 2-5). dQ

dE=

?

aR

41tEo R-

Eger çizgisel yük yogunlugu Pe (C/m) ise ve bölgede baska bir yük yoksa, P noktasindaki toplam elektrik alani söyle bulunur:

E= (

PeaR dt

JL 4:rr:EoR2

~
L

::;~

Sekil 2-5

Yukarda verilen her üç yük dagiliminda ve bu dagilimlar için geçerli olan E integrallerinde, aR birim vektörünün, dQ yükünün koordinatlarina bagli olarak degisken oldugunu belirtmek gereklidir. Dolayisiyla, aR integrallerden çikartilamaz.

'-"

2.Bölüm 2.4

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

17

STANDART YÜK DAGiLiMLARi

Bölüm 2.3' de incelenen üç özel durumdaki integrasyon ya gereksiz ya da kolayca alinabilen türdendir. Bu standart dagilimlarda (ve bu bölümde incelenecek diger dagilimlarda) yükün bir iletken üzerinde olmadigini belirtmek gereklidir. Örnegin, bir problemde yükün bir disk biçiminde oldugu belirtilirse, bu, yükün disk biçimli bir iletkenin üzerinde oldugu anlamina gelmez. (Bölüm 6'da yüzeyinde yük bulunan iletkenler de incelenecektir). Bu yüklerin bir biçimde uzayda asili bulundugunu, belirli bir dagilima sahip oldugunu gözümüzde canlandirmaya çalismaliyiz. Noktasal Yük Daha önce belirtildigi gibi, tek bir Q yükünün alani, küresel koordinatlarda E

= 41tEO r 2 ar Q

(küresel

koordinatlar)

biçimindedir [Sekil 2-2(a)]. Bu, ayni yer çekimi yasasi gibi ters karesel bir yasaya uyan, küresel olarak simetrik bir alandir. Sonsuz Çizgisel Yük Yüklerin, sabit bir Pt (Cim) yogunluguyla sonsuz uzun düz bir çizgi üzerine dagildigini düsünelim. Bu dogrunun

z ekseni olarak seçilmesi durumunda, alan asagidaki gibi tanimlanir (Sekil 2-6): E = Pt ar (silindirik koordinatlar) 2J1:Eor

Alan, silindirik bir simetriye sahip olup, çizgisel yükten olan uzaklikla ters orantilidir. E'nin elde edilisi Problem 2.9'da görülebilir. .

r+=
j ;

~

i

!
E

~'-""""""

y

x

-00

Sekil2-6

ÖRNEK 3 z ekseni üzerinde uzanan sonsuz uzunluktaki bir çizginin üzerindeki yük yogunlugu her noktada Pe = 20 nC/m degerindedir. (6, 8, 3) m noktasindaki E degerini bulunuz.......

Silindirikkoordinatlarda = .J62 + 82 r
E=

=Lo dir. Alan z' den bagimsizdir. m'

20 X10-9 21t(1o-9/361tXIO)ar = 36a,. V/m

18 SonsuzDüzlemselYük

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

2. Bölüm

Yükler, sosuz bir düzlem üzerinde PS(C/m2) yogunluguyla düzgün olarak dagilmissa, alan su biçimde tanimlanir (Sekil 2-7):
Pi' E = ---'-- a n

2EQ

Bu alan sabit genlikli olup, düzlem yük çevresinde 2.12' de elde edilmektedir.

ayna simetriye sahiptir. Bu ifade, Problem

tE i

00

/'
i

an

~E Sekil 2-7

ÖRNEK 4. Yük, z = LO cm düzlemi üzerinde Ps = (l/3n) nC/m2 yogunluguyla düzgün olarak dagilmistir. E'yi bulunuz. IEI = ~=
lEQ

(1I31t)1o-9
2(1o-9/361t)

-6V/m.

Tabakanin üst yani için (z >10), E = 6az!V/m, ve z < LOcm için E

= -6az

,
.

V/m olmaktadir.

Çözümlü Problemler
h,2.1
Q] = 50 f.1C ve Q2 = LOf.1C noktasal yükleri, sirasiyla, (-I, yerlestirilmistir (Sekil 2-8). Qi' e etkiyen kuvveti bulunuz.
R21

1, -3)m (3, I, O)m noktalarina

== -4ax - 3a.

a21 =

-4a - 3a x 5 .

QiQ2 F1 = 4 :n:Eo 21a21 R2

= (50 x 10-6)(10-5) -4ax - 3a.
4:n:(1O-9/36:n:)(5)2

(

5

)

. = (0.18)( -Q.8ax ", ),

- 0.6a.) N
(

z

x

Qi (-1,1,

-3)

Sekil 2-8

2. Bölüm

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

19

Kuvvet, 0.18 N degerinde olup - 0.8 ax - O.6azbirim vektörü ile belirtilen yöndedir. Kuvvet, bilesenleri türünden su biçimde yazilabilir: F1 =O.144ax-O.1O8azN

T)"2

20.uC degerli dört esit yükün, Sekil 2-9'daki gibi x ve y eksenleri üzerinde :t4m noktalarina konulmasi durumunda, (O,O,3)m noktasindaki 100.uCdegerli yüke etkiyen kuvveti bulunuz.

y

Sekil 2-9 y ~ 4'deki yükten kaynaklanan kuvveti göz önüne alalim:

Bu kuvvetin y bileseni, y = -4'deki yük tarafindan yok edilir. Benzer olarak, diger iki yükün olusturdugu kuvvetlerin de x bilesenleri birbirini götürür. Dolayisiyla:

F

= 4( ~~)( Laz )= l.73azN -~
yüküne, (3,-3,-2) m

t 2.3

SekiI2.10'daki (1, -1, -3)m noktasina konulmus Qi=300 pCnoktasal noktasindaki Q2 yükü nedeniyle
F1

= 8ax- 8ay + 4az N

kuvveti etkimektedir. Q2 degerini bulunuz.
z

x

Sekil 2-10
R21

=-

2ax + 2ay - az

~ = -8 =~ -2 2 -1

oldugundan, kuvvet R21yönündedir (Problem 1.21' e bakiniz) ve degeri asagidaki gibidir.

20

COULOMB KUVVETLERi VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

2. Bölüm

Fi= 4

QiQ2
:n:Eo

R iaR

(300 x 1O-6)Q2
Buradan Q2 =- 40 !..ICbulunur.

8ax - 8ay+ 4az= 4:n:(1O-9/36:n:)(3l

(

- 2ax + 2ay 3

az

)

2.4

r ~ 5 m, Z = O m dairesel diski üzerine düzgün olarak dagilmis 500n jlC degerindeki yükten dolayi, (O, O, 5) m noktasindaki 50 jlC noktasal yüküne etkiyen kuvveti bulunuz (Sekil 2-11).
z

(O,O,5)

(j

y x

Sekil- 2-11 Önce yük yogunlugunu bulalim: .= Q =5001tXio-6 A 1t(5)2 -0.2xio-4C/m2

p,

Silindirik koordinatlarda R

=-

ra,. + 5az

yazilabilir. Buna göre, her bir diferansiyel yük asagidaki gibi bir diferansiyel kuvvete neden olur:
di<'= (50 X 10 ")(p,r d::dip)

(- r~:~: ') 4:n:(10 "/36:n:)(r125) \ Vri + 25 i +

Integrasyondan önce, radyal bilesenlerin birbirini götürecegini, ve az'nin sabit oldugunu göz önüne alirsak, kuvveti asagidaki gibi ifade edebiliriz: F = (i..-i(5(50 x 10-6)(0.2 x 10-4)5rdr dcj>
Jo Jo (5 4:n:(io-9/36:n:)(r2+ 25}'12 rdr
(r2 + 25)312az = 9O:n: -v?+25

az
5

= 90:n:Jo
2.5

[

-1

]

oaz = 16. 56az N

Problem 2.4'ü, yariçapi 2 m olan bir disk için yeniden çözünüz. Yariçapin küçülmesinin iki etkisi vardir: yük yogunlugu
f!.i

= (5)2 = 6.25
(2)2
r2 rdr
0.0143 biçiminde olur.

p,
katsayisiyla artarken, r üzerindeki integral

rs Ji

rdr

o r- +25)

(

?

\3/2

= 0.0586

yerine li \3/2 o r2 +25)

(

Sonuç olarak, kuvvet asagidaki gibi bulunur:

F

= (6.25)

( 0.0586

-

0.0143

'. J16.56az N)= 25.27az N

2. Bölüm

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI Yi, zi) noktasindaki

21

2.6

(Xi>

Q yükünden dolayi P'de olusan elektrik alaninin ifadesini yaziniz.

Yükün orijine konulmasi durumu için tekrarlayiniz.
\

Sekil 2-12'den R =(x - xi)ax + (y - Yi)ay +(z - Zi)azyazilabilir
z P(x,y,Z)

y x Sekil- 1-2 Buradan E

=4

Q

1I:€0

R 2 aR

,
\

elde edilir.

- 411:€0[(x - xiY
Yükün orijinde olmasi durumunda Q E--1_7rEo

Q (x - xi)ax+ (y - Yi)ay + (z + (y - Yi)2 + (z

-

- zi)a.
zl)2]312

yazilabi Iir. Ancak, bu esit1ik alanin simetrisini gösterememektedir. Küresel koordinatlarda, Q yükünün orijinde olmasi durumunda elde edilen E= esitliginde simetri açikça görülmektedir. 2.7 Kartezyen koordinatlarda (- 4, 3, 2) m noktasina yerlestirilen 64.4 nC degerindeki noktasal yükün orijinde olusturdugu E degerini bulunuz. Küresel koordinatlarda, bir Q notasal yükünden dolayi orijindeki elektrik alan siddeti E= Q
41tEorz

.

.

)

-' (X2+y2+Z2}'2

xax + ya " +za.

Q 41tEorz ar

a
r

biçiminde ifade edilir. Bu problemde uzaklik ..fi9 m olup, yükten orijine dogru olan vektör R =43, - 3ay-2a/dir. Buna göre E, su biçimde hesaplanir: 4a x -3a ,_-2a, 4a.-3a ,.-2a, 644xlO-9

Ei ='

..

-

. = (20.0
]

41t~0-9/361t129)..fi9 [ 2.8

{

..fi9

- V/m
]

(O, 4, O) m konumundaki Qi 0,35 /LC ve (3, O,O) m konumundaki Qz =- 0.55 /LCyükünden dolayi (O, O, 5) m'de olusan E alanini hesaplayiniz (Sekil 2-13). Ri = - 4ay +5ai Rz =- 3ax + 5a,
0.35xio-6
Ei

=

-4a\,

+5az

= 41t(1o-9 /361t141) [
=-48.03.1'+60.0az

J4i V/m

]

22

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

2. Bölüm

y x

Sekil- 2-13 E,-

- - 4.ir(lO"f36.ir)(.'\4). v34 = 74.9a, - 124.'laz V/m

-0.55 x W"

_ ':-38. +58,

(

)
,

E=E,+E2=74.'Ja.

-4KOa, -64.9a, V/m Pe ola-

2.9

Sonsuz uzunlu~\.ta düz bir çizgi üzerindeki yÜk dagilimi düzgün olup, yük yogunlugu rak verilmektedir. Herhangi bir P noktasmdaki E ifadesini elde ediniz.

Silindirik k00rdinatlari kullanalim ve yük, ~ ekseninin üzerinde olsun (Sekil 2-14). P noktasindaki diferansiyel alan siddeti söyle tanimlanir:
dQ

dE

= 4.ir€oR2

(

rar - zaz
Yr2

+ Z2

)

toa

t-OO

Sekil-14 züzerindeki her dQ için - z'de baska bir dQ yükü oldugundan, z bilesenleri birbirini götürür. Buna göre: E=

[

pi:rdz

a
r

-~

4.ir€o(r2 + Z2)3/2

pi:r

= 4.ir€o

[

Z

r2Yr2

+ Z2

]
~

Pi:

-~ ar = 2.ir€or ar

2.10 X = 2m ve y = - 4m noktalariyla tanimlanan dogru üzerinde yogunlugu Pe = 20 nC/m olan
düzgün bir yük dagilimi vardir. (-2, -1,4) m noktasindaki elektrik alanini hesaplayiniz. Kartezyen koordinatlar için bazi uyarlamalar yaparak, Problem 2.9'da elde edilen esitlik bu soru için de kullanilabilir. Buradaki dogru B/ye paraleloldugundan, alanin z bileseni yoktur. Sekil 2-l5'den

2. Bölüm

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

23

R

= -4ar + 3ay

E- 20 x 10-9

- 2JrEo(5) -4ax 5+3ay) = -57.6ar + 43.2ayV/m

(

yazilabilir. z

y

Sekil 2-15

2.ly' Sekil 2-l6'da, x = Odüzleminde, y =::t 4 m'de, Pi= 4 nC/m yogunlugunda iki düzgün çizgi_/ sel yük dagilimi görülmektedir. (4, O, 10) m noktasinda E'yi bulunuz
y
Pt

f;:)
/
x

01 "

'

ptr (O, -4, z)

/

P,,", /E

Sekil 2-16 Her iki çizgisel yük az'ye paralelolup, alanlari radyaldir ve xy düzlemine paraleldir. Her iki çizgisel yük için de, alanin P noktasindaki genligi

E=

P{ 2n E () r

18 = "\J2 V/m r,...

olur. Toplamsallik ilkesi yardimiyla, çizgisel yüklerin olusturdugu toplam alan bulunabilir:

E

={

~

cos 45°

}

x

= 18a x VIm

2.12

Sonsuz bir düzlemde ps yogunluguyla düzgün olarak dagilmis yükün olusturdugu elektrik alanin ifadesini elde ediniz. Yükü, siJindirik koordinat sisteminde, z = Odüzlemine yerlestirelim (Sekil 2-17).

24

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

2. Bölüm

p.r dr dcj>

dE=
z

2

2

4Ji'Eo(r+ z)

( .~ ~ ) vr2

- ra, + zaz

dE

\/

P(O.O.')

y

Sekil 2-17

z eksenine göre var olan simetriden dolayi radyal bilesenler birbirini iptal eder.

E-1
()

_

21<

[o 4n Eo ~2 + Z2y
-1

psrz drdtjJ

/2

az

P,z

p,

=2~() [ .Jr2+z2 ] ()az=2~()a,
Bu sonuç xy düzlemi üzerindeki noktalar için geçerlidir. xy düzleminin altinda birim vektör - azolur. Alan ifadesi, birim normal vektör an kullanilarak, genel bir biçim yazilabilir. . E=~a
2EO n

Elektrik alani, yükün düzlemine her noktada dik olup, genligi düzlemden olan uzaklikla degismez.

2.13 Sekil 2-18'deki y = 3 m düzlemi üzerinde, Ps = (lO

-8 / 61t) C/m2 yogunlugunda düzgün bir yük dagilimi vardir. Elektrik alaninin ifadesini, bütün noktalar için elde ediniz. .

Aii1tl811!"I'~i.::.
z
o. ..

,)

~E

Sekil 2-18 y> 3 m için:

E=A

2Eoan

= 30ayV/m y < 3 m için: E = -30ay V/m

- --.....

2. Bölüm

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

25

2.14

Düzgün yük dagilimli iki levha üzerindeki yük yogul)lugu Ps olup, levhalar x mustur. (Sekil 2-19). Bütün bölgelerdeki elektrik alanlari hesaplayiniz.

= :t

l' e konul-

x
~ ~ E2

E2

Ei

1

2

Sekil 2-19 Sekil 2-19'da, yük levhalarinin yalnizca birer parçasi görülmektedir. alanlar x dogrultusunda olup, uzakliktan bagimsizdir. Her iki tabanin da yarattigi

Ei

+ E2

=

-(p./Eo)ax O

{
2.15 Problem 2.14 'ü, x

(P./ Eo)a..

x<-l -l<x<l x>l

=-1 'de Psve x = l' de - Ps kullanarak

tekrarlayiniz.

E, + E,

~

{ ~,i <')"

x< -1 -l<x<l x>l

2.16 Ps = (1/3n) nC/ml yogunluklu düzgün dagilimli bir yük tabakasi z = 5 m'ye pi... = (25/9)nC/m yogunluklu düzgün dagilimli çizgisel yük z = - 3m,y = 3m ile tanimlanan çizgiye

konulmustur.(x, -1, O)m'deki E'yi bulunuz.
Her iki yük dagilimi da x eksenine paraleldir. Dolayisiyla, pozitif x ekseninden yz düzlemine bakildiginda Sekil2-20'deki görünüm elde edilmektedir. Tabaka yükten dolayi:
E
l!:!.. a . = 2Eo" P.

z
s E. P(x,-I,O)
Pt

y

Sekil 2-20

P için an = - az olup, elektrik alani su biçimde bulunur: E. = -6a, V/m
Çizgisel yükten dolayi /

Ee - 2n:Eor

-~a,

26

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI
olup, P noktasindaki alan su biçimde hesaplanir: Ee = 8ay- 6a.

2. Bölüm

d

V/m 12a. V/m.

.;

Toplamelektrikalani,bu iki alantoplanarakbulunur:
E x

= Ee + Es = /:lay-

2.17 Asagidaki üç düzgün dagilimin (2, O,2) m'de olusturdugu E'yi bulunuz:

= O m'deki

P.d = (1I31t) nC/m2 yogunluklu tabaka yük, x

=4

m'deki P.,2= (-1I31t) nC/m2

yogunluklu tabaka yük, ve x = 6 m, y = Om ile tanimlanan dogru üzerindeki Pe = -2 nC/myogunluklu çizgisel yük.
~
tl
[~

Bu üç yük dagilimi da az ile paraleloldugundan, alanin z bilesenI yoktur. (2, O, 2) noktasi, herhangi bir (2, O, z) noktasi ile ayni alan degerine sahip olacaktir. Sekil 2.21 'de P, Iki tabaka yükün arasinda, isaret farkliligindan dolayi alanlarin toplandigi bir noktadir. PsI Ps2 + -aPe E =-a + -a
2Eo" 2Eo" 211:Eo' r

= 6a, + 6a, + 9a, = 21a, V/m
Pi\ P,2

~i-J: i1
i
] .i i i i i i .i

-'-I~
,E,; ----

OIP(2,O,z)

Jfpe'

X.

x=O

x=4 Sekil 2-21

2.18

i i1 il il l'

Sekil 2-22'de, zekseni üzerinde z = :t 5 m araliginda, Pe = 20 nC/m yogunlugunda düzgün dagilimli bir yük görülmektedir. Kartezyen koordinatlarda (2, O, O) m noktasindaki E'yi bulunuz. Yanitinizi, ayrica silindirik koordinatlarda da ifade ediniz.
20 X 10-9 dz
dE

i'

= 411:(1O-9/36.n')(4

+ Z2)

(

2a,

- Z8z

V4 + Z2

)

(V / m)

~ ~ ~
'J J J 'J J,

s

r
i dQ=Pt dz

(2,OO~ ,
x--Z

i
-5

~

y

;::

~ :
S

Sekil 2-22 z = O düzlemine göre olan simetriden dolayi, sonuç herhangi bir z bileseni içermez.

E= 180 -

f s (4+z- )3/2 ax
7

2dz

=167ax

V/m

Sonuç, silindirik koordinatlarda E = 167 ar V/m biçiminde ifade edilir.

2. Bölüm

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

27

2.19 Sekil 2-23' de, z ekseni boyunca z = 5 m ile 00araliginda ve z = - 5 m ile - 00araliginda, 20 nC/m yogunluklu düzgün bir yük dagilimi görülmektedir. (2, O,O)mnoktasindaki E'yi bulunuz. 20x LO-" z d 2ax - zaz
dE=4Jt(10-"/36Jt)(4+z2)
too

( Y4+z2 )

(V/m)

dQ

= Pt dz

y x

-s
Pt

,-00 Sekil 2-23 Bu durumda da

z bileseni

görülmez
~

2dz

E = 180 [Ls (4 + Z2)312+

i

-s

2dz

-~ (4 + Z2)312 ax

]

= 13a, V/m Silindirik koordinatlarda, E
Problem 2.18 ve 2.19'un

= 13 ar V/m olur.
yük dagilimlari E=bir araya getirildiginde,
-

dü"zgün bir çizgisel

yük dagilimi

elde edilir.
Pt

. - -.

2 JtE"r

a,=180a,V/m

2.20

Düzgün yük dagilimina sahip r ~ a, z = O diskinin silindirik koordinatlardaki sinda olusturdugu elektrik alan siddetini bulunuz.
z

(O, L/J, noktah)

dE\.

(O, <1>, h)

y

x

Sekil 2-24 Sabit yük yogunlugunun degeri Pi"ise,

dE -

p,r dr dlfJ
(rz+hz)

- ra,. + haz

-4JrE()

[

.Jrz+h2

]

r

28

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI elde edilir. Radyal bilesenler birbirini götürür. Dolayisiyla,
E = Psh
2"
U

2. Bölüm

rdrdel>
2

4.1rEo 1 L (i ,,(r

+h
1

2 3/2 az

)-

Psh '

= 2E" ya2

(

-1

+ h2 + h

)az

elde edilir. Görüldügü gibi, a ~ 00için, E'nin degeri (p/2E o) B/ye yaklasir. Bu, düzgün dagilimli ta-

baka yükün olusturdugu alan degeridir. 2.21 r S Q, Z = O dairesel diski üzerindeki Ps = po sin2 <pyogunluklu yükün (O, <p,h) noktasinda olusturdugu E degerini bulunuz.
dE= po(sin2 eI»r
4.1rEo(r2 dr del> -ra,

+ h2)

(

+ haz
+ h2

Yr2

) )

Yük

dagilimi düzgün olmamakla birlikte, simetrik oldugundan, bütün radyal bilesenler birbirini götürür.
(sin2 eI»r dr del> - Poh - p"h -1 ! E-- 4.1rE{)" L (r 2 + h 2312 az - 4E'{) .~++ h2 h a. 1 () )va2
U

2"

(

2.22

r S 4 m, Z = O dairesel diski üzerindeki Ps = (10- 4Ir)(C/m2) yogunluklu yükü n r

= O,Z = 3m

noktasinda olusturdugu E degerini bulunuz.
dE

= (io-4Ir)r ,. drdcp
4.7rEo(r" 9) +

(

'-rar + 3az Vr2 + 9
~V

)

(

Im)

Problem 2.20 ve 2.21 'deki gibi, simetriden dolayi, radyal bilesen sifir olur.
2"
4

drdel>
(r 2

E=(2.7Xio") 2.23

Ln 1 o

+ 9)

3/2a.=1.51xio"a,V/m

veya

1.51a,MV/m

Z = - 3 in düzleminde, -::;2S x S 2 m, - 2 s y s 2 m biçiminde tanimlanan karesel bir tabaka üzerindeki Ps = 2 (X2 + + 9)3/2 nC/m2 yogunluklu yükün orijinde olusturdugu E degerini

bulunuz.

L

SekiI2-25'den su bagintilar yazilabilir:
R = -xax - yay + 3a,

(m)
(c)

dQ = Ps dx dy = 2(x2 + y2 + 9)'/2 x 10-9 dx dy z

dE (-2, -2. -3) "'\.
(-2, y 2, -3)

x
(2, -2, -3)

Sekil 2-25

Buradan da

dE

- 2(x2 + y2 + 9)3/2x io-"
41t"Eo(X2 y2 + 9) +

dx dy

(

-xax - yay + 3a,
Yx2 + y2 + 9

)

(V im)

2. Bölüm

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

29

elde edilir. Simetriden dolayi, E'nin yalnizca z bileseni bulunur. E =

" c f..1.,L
o

.

?_::<~:'~.tlx 4JH
(j

a, = 864a, V/m

.

. .

2.24

Yogunlugu Ps = 0.3 nC/m2 olan düzgün dagilimli yük, 2x - 3y + z = 6 m düzlemini kapla-

maktadif.Orijinide içinealandüzleminyan bölgesindekiE degerinibulunuz.
Bu düzgün dagilimli bir yük tabakasi oldugundan, E = P.J2Eo ve E = (17.0)an V/m olur. Herhangi bir Ax + By + Cz = D düzlemine dik birim vektörler su biçimde tanimlanirlar: a" = :t Aax + Ba,,+ Ca:

.JA 2 + B2

+

C2

Dolayisiyla, bu düzlem için birim vektörler söyle tanimlanir: an = :t 2ax -3a)' +a,.

J14

Sekil 2-26'dan, orijini içeren düzlemin yan bölgesindeki birim vektörün isaretinin eksi olacagi açikça görülmektedir. Buna göre orijindeki elektrik alaninin degeri
+ 3ay E = (17.0) -2ax vi4 - az) V/m

(

olur.
z
(O, O, 6)

(O, -2, O)

y

x

Sekil 2-26

Ek Problemler
2.25
Qi

= 250

pC ve Q2 = - 300 pC yükleri, sirasiyla, (5, O, O) m ve (O, O, -5) m noktalarina yerlestirilmis{a +a Yanit: F 2 = (13.5~ x.fi

tir. Q2'deki kuvveti bulunuz.

z )N

2.26 Qi =30 pC ve Q2 = -100 pC yükleri,sirasiyla,(2, O,5) m ve (-1, O,-2) m noktalarinayerlesmistir.
Qi'e etkiyen kuvveti bulunuz 2.27 2.28 Problem 2,26'da Q2'ye etkiyen kuvveti bulunuz. Yana: F1 = (0.465{ - 3Jig7az ) \ 58

N

Yanit:- F1

20 pC degerli dört noktasal yük, x ve y eksenleri üzerinde :t 4m'ye yerlestirilmistir. (O, O, 3) m'ye yerlestirilen LOpC degerindeki yüke etkiyen kuvveti bulunuz. Yanit: 1.73 ai N

30 2.29

COULOMB KUVVETLERI

VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

2. Bölüm

500 JlC degerinde on özdes yük, 2 m yariçapli bir dairenin çevresine, esit araliklarla yerlestirilmistir. Dairenin düzleminden 2 m uzakta, eksenin üzerine yerlestiren - 20 JlC'luk yüke etkiyen kuvveti bulunuz. Yanit: (79.5)(-an) N Orijindeki 5001tJlC'luk noktasal yükten dolayi (O,O,5) m'deki 50 JlCluk yüke etkiyen kuvveti bulunuz. Yaniti, ayni toplam yükün dairesel bir disk üzerine dagilmis oldugu Problem 2.4 ve 2.5'in sonuçlari ile karsilastiriniz. Yanit: 28.3 az N z = O düzleminde, x = :t 2 m ve y = :t 2 m arasina yerlestirilen ve üzerinde düzgün dagilmis toplam 500 JlC yük bulunan kare tabakanin, (O,O,5) m'deki 30 JlC degerli noktasal yük üzerinde olusturdugu kuvveti bulunuz. Yanit: 4.66 az N Q(C) degerli iki özdes noktasal yükün arasindaki uzaklik dem) olarak verildigine göre, iki yükü birbirine baglayan dogrunun üzerindeki E elektrik alaninin degerini bulunuz.
Yanit: Yüklerin x

2.30

2.31

2.32

= O ve x = d'de
1
2"

bulunmasi durumunda, O<x < d için

1 Q E= 4 1tEO -- 1 [ x2.33 2.34 2.35

(d-x ) ]

a(V/m )
Her bir yüke

Q(C) degerli sekiz özdes yük, her bir kenari f (m) olan kübün köselerine yerlestirilmistir. etkiyen kuvvetin genliginin (3.29 Q2/41tEOf2) N oldugunu gösteriniz.

Üzerinde yogunlugu PO> olan düzgün dagilimli yük bulunan küresel kabugun disindaki E alaninin, bütün yükün kabugun merkezinde yerlestirilmesi durumundaki E ile ayni oldugunu gösteriniz. Sonsuz uzun düz bir çizgi üzerindeki Pt yogunluklu düzgün yük dagilimindan
kartezyen koordinatlardaki ifadesini elde ediniz. Yanit:

dolayi olusan E'nin
E

=~

xax + ya,.

2JrEo x2 + y2

2.36

Pt = 4 nC/m yogunluklu iki düzgün çizgisel yük dagilimi x (:t4, O, z)m'deki elektrik alanini bulunuz.

= O, Y = :t 4m'de = O, Y = -2

z eksenine paraleldir.
Yanit: :tI8 ax V/m m'de, digeri ise z = O, Yanit: 30 az V/m

2.37

Pt = 5 nC/m yogunluklu iki düzgün çizgisel yük dagilimindan biri z Y = 4 m'de x ekst'nine paraleldir. (4, 1,3) m'deki E'yi bulunuz.

2.38
2.39 2.40 2.41

x = 3m, y = 4m'ye konulmus Pt =3.30 nC/m yogunluklu düzgün çizgisel yük dagiliminin orijinde olusturduguE'yi bulunuz. Yanit:- 7.13 ax - 9.50 ayV/m
Problem 2.38'de baska hangi noktalarda ayni E'nin elde edildigini bulunuz. Yanit: (O, O,z)

z ekseninden iki metre uzakta, z ekseni üzerindeki düzgün dogrusal yük dagilimindan dolayi olusan IEI alani 1.8 x 104 V/m olduguna göre, yük yogunlugunu bulunuz. Yanit: 2.0 Jl C/m - x + 3y - 6z

= 6 m düzlemi Pi = 0.53 nC/m3yogunluklu düzgün bir yük dagilimina sahiptir. Orijini de
ax -3a, +6az Yanit: 30[

içeren kenardaki E'yi bulunuz. 2.42

~
=

J V/m

Düzgün dagilimli yüklerinin yogunlugu Ps = (l0-9/61t) C/ml olan iki sonsuz tabaka
m'dedir. z

= O, Y

= O'a yerlestirilen

düzgün

çizgisel

yük dagilimin

(4, 2, 2) m'de

z -5 m ve y -5 ayni E'yi olusturaYanit: 0.667 nC/m

=

bilmesi için Pt yogunlugu ne olmadir? 2.43

Ps= - 50 nC/m2yogunlukludüzgündagilimlibir yük tabakasiy = 2m'ye, Pt
düzgün dagilimli bir çizgisel yük de z = 2 m, y = -Im'ye
yerlestirilmistir. lur?

= 0.2 JlC/m2yogunluklu

Hangi noktalarda E sifir oYanit: (x, -2.273, 2.0) m

2.44

p, = (-l/31t) nC/m2 yogunluklu düzgün dagilimli yük tabakasi z = 5 m 'ye, Pe = (-25/9) nC/m yogunlukla düzgün dagilimli çizgisel yük z = - 3m'ye yerlestirilmistir. (O, -1, O) m'deki elektrik alanini bulunuz. Yanit: 8ayV/m

l

2. Bölüm
2.45

COULOMB KUVVETLERI VE ELEKTRIK ALAN SIDDETI

31

Pe = ( J2X 10-8 /6) C/m yogunluklu dÜzgün çizgisel yük x ekseni üzerinde ve düzgün dagilimli bir

tabaka yük y = Sm'ye yerlestirilmistir. y = 3 m, Z = 3m çizgisi üzerinde elektrik alaninin yalnizca z
bileseni vardir. Tabakadaki yük yogunlugunu bulunuz. 2.46
Pe = 3.30 nC/m yogunluklu düzgün dagilimli

Yanit: 125 pC/m2

çizgisel yük x = 3m, y = 4m'ye yerlestirilmistir.

Q nok-

tasal yükü orijinden 2m uzaktadir. Orijindeki elektrik alani sifir olduguna göre, Q degerini ve konumunu bulunuz. Yanit: 5.28 nC, konum (-1.2, -1.6, O)m 2.47 Yariçapi 2 m olan dairesel bir yük halkasi z = O düzleminde olup, merkezi orijindedir. Düzgün yük dagiliminin yogunlugu Pe = Lo nC/m olduguna göre, orijine yerlestirildiginde (O, O, 5) m'de ayni E'yi olusturanQ noktasalyükünübulunuz. Yanit: 100.5 nC z = O düzlemindeki r $;2 m dairesel diskinin yük yogunlugu Ps= lO-sIr (C/m2) olarak tanimlandigina 1.13 xi 03 göre (O, q>,h) noktasindaki elektrik alanini hesaplayiniz. Yanit: ~a: (V/m) hv4+hProblem 2.48'de h'nin 2m'den çok büyük olmasi için elde edilecek sonuçla, diskteki toplam yükün 0rijine toplanmis olmasi durumunda h noktasinda olusacak alan degerini karsilastiriniz. Yük yogunlugu Ps = 2x (X2 + + 4)3/2 (C/m2) olan sonsuz tabaka yükü, ve O $;Y $; 2 m araliginda bulunmaktadir. (O, O,2)m'deki E yi bulunuz.
9

2.48

2.49 2.50

L

z = O düzleminde
16

O $;x$;2 m

16 ( - ja,

Yanit: (18xl0)

- 4a, + 8a, ) V / m = 18( -ja,

- 4a, + 8a, ) GV/m

2.51 x ekseni üzerinde x = - 5 m ile x = 5 m arasinda düzgün olarak dagilmis bulunan i OnC degerindeki yükün (8, O,O)m'de olusturdugu elektrik alanini bulunuz. Ayni toplam yükün x = -I m ile x = 1 m araliginda dagilmis olmasi durumu için alanin yeni degerini hesaplayiniz. Yanit: 2.31 a, V/m, 1.43 a, V/m
2.52 2.53 2.54

r$;I m, z = O dairesel diskinin yük yogunlugu 0,5) m'deki E'yi bulunuz.

Ps= 2(r2 + 25)3/2 e-lAr (C/m2) olarak verildigine

göre (O,

Yanit: 5.66 a, GV/m

Düzgün yük dagilimli küresel bir kabugun içerisindeki her noktada elektrik alaninin sifir oldugunu gösteriniz.

Yariçapi a alan küresel bir hacim içindeki düzgün yük dagiliminin yogunlugu p olduguna göre, Problem 2.34 ve 2.35'in sonuçlarini kullanilarak, r kürenin merkezinden olan uzakligi göstermek üzere,

~a,.
E

r$;a

3EO

=

a3p

t
oldugunu gösteriniz.

3Eo r

2 a,.

rza

..

Bölüm 3
Elektrik Akisi ve Gauss Yasasi
3.1 BIR BÖLGEDEKI NET YÜK

Belli bir hacim içerisindeki toplam yük, Bölüm 2.3' de tanimlanan yük yogunlugu kullanilarak, integrasyon islemiyle hesaplanabilir. dQ
esitliginden Q

=pdv

(c)

= fpdv(C)

!

elde edilir. Genelolarak, p, v hacminin her noktasinda sabit degildir. ÖRNEK 1. Küreselkoordinatlardai ::;r ~ 2 m ile tanimlananhacimdekiyükyogunlugu
2 p

= 5 co: r

<j> (C/m 3 )

olarak verildigine göre, net yükü bulunuz. Net yük, integral alinarak bulunabilir:
2"

Q = 1o

Ii

"

2

5cos2cp [
r 4

o 1

)

r2 sine drdedcp=5rcC

3.2

ELETRIK

AKlSI VE AKl YOGUNLUGU

\f ile gösterilen ve skalar bir alan olan elektrik akisi, ve D ile gösterilen ve bir vektör alani olan elektrik aki yogunlugu, belirli problemlerin çözümünde kolaylik saglayan büyüklüklerdir. Elektrik alanindan farkli olarak, bu büyüklükler dogrudan ölçülemezler; varliklari ondokuzuncu yüzyilda yapilan elektrostatik deneylerinden anlasilmistir. ÖRNEK 2. Sekil 3.1'de görüldügü gibi, belli bir noktaya yerlestirilen +Q yükünün üzerine küresel, esmerkezli, iletken bir kabuk kapatilmistir. Baslangiçta kabugun yüzeyindeki net yük sifirdir. Ancak, bir anahtarin kapatilmasiyla toprakla bir anlik bir baglanti saglanmasi üzerine, kabuk üzerinde ayni genlikli, ters isaretli Q yükü olusmaktadir. Bu -Q yükünün, topraktan kabuga dogru olan geçici negatif yük akisindan kaynaklandigi söylenebilir. Peki, bu akisin nedeni nedir? Ilk deneyler, +Q yükünden iletkenin yüzeyine dogru olan akinin -Q yükünü yüzeye kaydirdigmi gösterdi. Bu nedenle, bu akiya yer degistirme (deplasman) akisi adi verilir ve D sembolü ile gösterilir. Elektrik akisinin \f pozitif yükten çikip negatif yükte son buldugu kabul edilir. Negatif yükün olmamasi durumunda akinin ucu sonsuzdadir. Ayrica, bir kulonluk bir elektrik yükünün bir kulonluk bir elektrik akisi olusturdugu kabul edilir. Buna göre,

'P = Q (c)
yazilabilir. Sekil 3-2 (ardaki aki çizgileri +Q'dan çikar ve -Q'da sonlanir. Burada, iki yükü n esit genlikli oldugu varsayilmaktadir. Sekil 3-2 (br de ortamda negatif yükün olmamasi durumu gösterilmektedir. Bu durumda, aki çizgisi, kati açi içerisinde esit araliklarla dagilmis olup, sonsuza dogru uzanmaktadir.

3. Bölüm

ELEKTRIK AKiSi VE GAUSS YASASi

33

. i

i
i

.-\
/ / /

/' /

'i

"'-

"

" "'-

"

-=-

Sekil 3-1

?=) +Q~
(a)

-Q

i
Sekil 3-2

1'\ \
(b)

\/

Eger P noktasinin yakinindaki aki çizgileri a birim vektörü yönündeyse (Sekil 3-3) ve eger a'ya dik olan dS diferansiyel alanindan d'Y miktarinda aki geçiyorsa, P noktasindaki elektrik aki yogunlugu su biçimde tanimlanir:
dlfi

D=-a dS

(C/m2)

.

~.~ -

~.,~

~~~

"

dS=====--======Sekil 3-3

Sekil 3-4'de p (C/mJ) yogunluklu bir hacimsel yük dagilimi, bir S yüzeyiyle çevrelenmis olarak gösterilmektedir. Her bir kulonluk Q yükü için bir kulonluk bir qi akisi tammlandlgina..göre, kapali S yüzeyini k_esennej:~i miktMi, içerilen net yük miktarina esittir. Ancak, D yogunlugunun genligi ve yönü -

34

ELEKTRIK AKISI VE GAUSS YASASi

3. Bölüm

S içerisinde, noktadan noktayadegisebilir; genelolarak, D, S'ye dik dogrultuda olmayacaktir. Eger dS yüzeyelemani üzerinde, D ile dikeyarasinda e açisi varsa, dS'yi kesen diferansiyel akinin degeri
d'P

= D dS cos e = D.dSan = D . dS

olur. Burada dS, genligi dS ve yönü an olan vektörel yüzeyelemanini göstermektedir. an birim vektörünün yönü her zaman S'nin disina dogru oldugundan, d'P, S'nin içinden disina, dS üzerinden çikan aki miktarini göstermektedir.
D

Sekil 3-4

3.3

GAUSS YASASi

Gauss yasasina göre, kapali bir yüzeyden çikan toplam aki, yüzeyin içerisindeki net yük miktarina esittir. Yasa, integral yardimiyla söyle ifade edilebilir:

fD'dS

=

Qjf

integrasyon yüzeyinin akillica seçilmesi durumunda, Gauss yasasindan çok önemli bilgiler elde edilebilir.

3.4

AKl YOGUNLUGU

ILE ELEKTRIK

ALAN SIDDETI ARASINDAKI

ILIsKI

Sekil 3-5'deki gibi, orijine noktasal bir Q yükünün yerlestirildigini düsünelim. Basitlik açisindan, Q pozitif olsun. Eger bu yük, yariçapi r olan küresel bir yüzeyle çevrelenirse, simetriden dolayi, Q yükünden kaynaklanan D, yüzey üzerindeki her noktada ayni genlikte olup, her yerde yüzeye diktir. Bu durumda Gauss yasasi su biçimde ifade edilir:

r
Q .. i

r

= ~ D . dS = D r dS = D(4:rr2)

D

y

y

Sekil 3-5

3. Bölüm

ELEKTRIK AKISI VE GAUSS YASASI

.

35

Bu esitlikten D

= Q/4n,-2 bulunur.

Dolayisiyla, D=-a Q
41tr 2 n

=-~ O
41tr 2 r

yazilabilir. Fakat Bölüm 2.2'de, Q'dan kaynaklanan elektrik alansiddeti

E=-aQ
4.rrEor2
r

olarak tanimlandigindan D = E oE oldugu ortaya çikar.
Genelolarak, geçirgenligi E olan izotropik bir ortamdaki herhangi bir elektrik alani için D=EE

yazilabilir. Dolayisiyla, D ve E yalnizca ortama bagli bir sabitle birbirinden ayrilmakta olup, tamamen ayni yapidadirlar. Yük dagilimindan dolayi olusan E elektrik alani geçirgenligin (E) bir isleviyken, elektrik aki yogunlugu D, E 'dan bagimsizdir. Çok katli dielektriklerle ilgili problemlerin çözümünde, önce D'yi bulup sonra her dielektrik için E degerini hesaplamak islemleri kolaylastiracaktir.

3.5

ÖZEL GAUSS YÜZEYLERI

Gauss yasasinin uygulandigi kapali yüzey, çok sayida yüzey elemanindan olusabilir. Bu yüzey elemanlari D'ye dik veya teget olacak biçimde seçilirse, ve eger IDI, D'nin dik oldugu yüzeyler üzerinde sabitse, integral alma islemi çok kolaylasir. Buna göre, özel Gauss yüzeylerini tanimlayan kosullar sunlardir: I. Yüzey kapalidir. 2. Yüzeyin her noktasinda, D xüzeye diktir ya da tegettir. , 3- D, dik açi yaptigi yüzey üzerinde bölgeselolarak sabit degerlidir. ÖRNEK 3. Pt (C/m) yogunluklu düzgün çizgisel yük dagiliminin olusturdugu D'yi, özel bir Gauss yüzeyi kullanarak bulunuz.
Çizgisel yük, silindirik koordinatlarin

z ekseni
00

olsun (Sekil 3-6). SilindirIk simetriden dolayi

~"
-00

Sekil 3-6

36

ELEKTRIK AKISI VE GAUSS YASASi

3. Bölüm

D'nin yalnizca r bileseni vardir ve bu bilesen yalnizca r'ye bagimlidir. Dolayisiyla, bu probleme uygun özel Gauss yüzeyi, ekseni z eksen; olan kapali bir tam dairesel silindirdir (Sekil 3-7). Bu yüzey üzerinde Gauss yasasinin uygulamasiyla
Q

=

i

D

. dS

+ L D
00

. dS

+

i

D

. dS

D

D

Sekil 3-7 elde edilir. i ve 3 numarali yüzeyler üzerinde D ve dS birbirine dik olduklarindan integral sonucu sifir olur. 2 numarali yüzeyde D ve dS paralelolup (Pt negatifse ters paralel), r sabit olugundan D de sabittir. Dolayisiyla:
Q

= D i2dS = D(21trL)

Burada L, silindirin uzunlugudur. Çevrelenen yük ise Q =piL olur. Dolayisiyla:

D= ~

21tr

veD=~a

21tr r
ne kadar basit olduguna dikkat ediniz.

Yukaridaki islemlerin, Problem 2.9 ile karsilastirildiginda

Özel Gauss yüzeylerinin tek ciddi sinirlamasi, bu yüzeylerin yalnizca çok güçlü simetri tasiyan yük dagilimlari için kullanilabilmesidir. Ancak, diger türden yük dagilimlarinda da, bu yöntem, yüklere çok yakin ve çok uzak noktalardaki alan degerlerinin büyük bir yaklasiklikla bulunmasini saglar (Problem 3.36'da görülecegi gibi).

Çözümlü Problemler 3.1 p

= 30 x2y
dQ

(;.iCimJ) olarak verildigine

göre, O :o:; :o:;i m, O :o:; :o:;1 in ve O :o:; x Y z

:o:;

1 m ile ta-

nimlanan hacimdeki yükü bulunuz. Sinirlarin, -I :o:; O m olarak degistirilmesi durumunda y:O:; sonuç ne olur?

= P dv oldugundan:
Q = S~ lS>OX2ydxdydZ

=-5/lC

y üzerindeki sinirlar degisirse: Q=

ri ri rl3Ox2ydxdydZ =-5/lC JoLi Jo

\Bölüm
,-o .,,~

ELEKTRIK AKl SI VE GAUSS YASASL J

37

13.2

Qi = 30 nC, Q2 = 150 nC ve Q3 = -70 nC noktasal yükleri S yüzeyi tarafindan çevrelenmektedir. S yüzeyini kesen net akiyi bulunuz.

Elektrik akisinin, pozitif yükten çikip negatif yükte son buldugu kabul edildigine göre, buradaki pozitifyüklerden çikan akinin bii bölümü negatifyükte son bulur. 'JIoei Qoet 30 + 150 - 70 = 110 nC = =

3.3

Sekil 3-8'de görülen kapali S yüzeyi,»), = (sinl p)12r (C/ml) yogunluklu, 4 m yariçapli düzlem disk biçimli bir dagilimi içermektedir. Yüzeyi kesen net akiyi hesaplayiniz.
2:>" 4 'sin2 ep

'P = Q = 1o 1o

(- 2r .

)r dr d rp = ,

lir

C

i
..,.-

Sekil3-8

3.4

p, = 12 sin <pC/ml yogunluklu, 4 m yariçapli dairesel disk biçimli bir yük dagilimi bir S yüp zeyiyle çevrelenmistir. S'yi kesen net aki nedir?
'JI=Q= S:"S:(12sin<i»rdrd<l>=0I1C

Disk esit miktarda arti ve eksi yük içerdiginden [sin (I/J+ n)= - sin I/J]'S'yi kesen net aki sifirdir.

3.5

Yogunlugu Po'= 40 pC/ml olan düzlemsel yük tabakasi,

z = -0.5 m'ye yerlestirilmistir. y ek-

S seni üzerinde de Pt =- 6 pC/m yogunlukludüzgünçizgiselyükdagilimibulunmaktadir. ekil
3-9' da görülen kenar uzunlugu 2 m olan ve merkezi orijinde bulunan kübün yüzeyini kesen net aki miktarini bulunuz. 'P = Q'iç z

P{

-y

x
Sekil 3-9

P,

38

ELEKTRIK AKISI VE GAUSS YASASi Çevrelenen düzlemsel yük miktari:
Q

3. Bölüm

=(4m2)( 40pC/m2) = 160 pC
= -12
pC

Çevrelenen çizgisel yük miktari: Q =(2m)( -6pC/m2)
Dolayisiyla: Qnei= qi = 160 - 12 = 148 pC

3.6

Noktasal Q yükü, bir küresel koordinat sisteminin orijinine yerlestirilmistir. a ~ e ~ 3-10) iletanimlanan küresel kabuk parçasini kesen akiyi bulunuz. a = O ve ~n ne olur?
z

~ (Sekil
sonuç

~y

Sekil 3-10

qi

= Q toplam

akisi, 41t,-2alanli tüm bir küresel kabugu keser. Seridin alani su biçimde bulunur: A

= 1o

21t

L .a

~ 2 r sin 9d9d<j> ~)

= 21tr2 (cos a -cos
Buna göre, seritten geçen akmm degeri:
qinei

= ~Q 41tr

A

Q =-(cosa-cos~) 2 olur.

a = O, f3 = 11: 2 (yari küre) için VF / net /

=Q / 2

(3.7 \ pr = 50 j.1C/myogunluklu düzgün çizgisel yük x ekseni üzerine yerlestirilmistir. z = - 3m düzle"-

mininy =:t 2m ilesinirlanan bölümünde, irmetreden b geçenakimiktarini('P/L)bulunuz.
Aki, çizgisel yük çevresinde düzgün dagilimlidir. Dolayisiyla, seridi kesen aki miktari, Sekil 3II 'de görülen a açisi ile 21tkarsilastirilarak bulunur: a=2arctan (~)=1.176rad

'i' = s1 1.176 = 9.36 il C/m L ~l 21t )

f

J.

3. Bölüm

ELEKTRIK AKISI VE GAUSS YASASi z

39

Sekil 311

3.8

Q = 30 nC noktasal yükü, kartezyen koordinatlarda orijine yerlestirilmistir. elektrik aki yogunlugunu bulunuz.
SekiI3-12'den Q D = 4nR2 aR = 30 x 10-9
4n(26)

(1, 3, -4) m'deki

(

ax
.

+ 3a)' - 4az
v'26

) )
C/m2

= (9.18 x 1O-11)ax + 3a~- 48z
v'26 elde edilebilir. Buradan da, D

(

=9 1.8pC/m2 yazilabilir.
z

y

x
0,3,-4)

\D
Sekil3-12

3.9 p" = 20 pC/m yogunluklu iki esit düzgün çizgisel yük x ve y eksenleri üzerindedir. (3, 3, 3)
m'deki D'yi bulunuz
Gözlem noktasindan her iki çizgisel yüke uzaklik da 3 J2 m'dir. Önce x ekseni üzerindeki çizgisel yükü göz önüne alalim: - Pi D1- -ari21trl 20flC/m ay +az 21t(3J2 m) [ :.[i J

Simdi de y eksenindeki çizgisel yükü göz önüne alalim: D0-- -aP i
i

fl C/m )- 21tr2 ,21tOJ2 m) .
.

ax +az

(

J2

J

1

40

ELEKTRIK AKISI VE GAUSS YASASi Toplam aki yogunlugu, vektörel toplamayla bulunur: D=

3. Bölüm

20 2n(3" 2)
/,.
[

ax+ay+2az

,,2

/,.

= 2.25
(

ax+ar+2az
)[

2

)

,,6

(-,.

)

il C/m

3.10 D = lOx ax (C/m2) olarak verildigine göre, x = 3m'de x eksenine dik olan i m2'lik alani kesen
akiyi bulunuz. . D söz konusu alan üzerinde sabit ve ona dik oldugundan:
'P

= DA = (30

bm2)(

i m2)

= 30

C

3.11

D

= 2.xax +

2(l-y)ay

+ 4zaz (C/m2) olarak verildigine

göre, r = LO m,

z=2

m, ifJ=

53.2°'deki

silindirik kabugun yüzeyindeki i mm x i mm boyutlu bölgeden geçen akiyi bulunuz. Sekil3-13'deki P noktasinda:
x = 10cos 53.2°= 6 Y = 10sin 53.2°= 8 z

dS x Seki13-13 Buna göre, P'de,

D = 12a,- 14a)' + 8az C/m2 olur. LOm yariçapli bir silindirin üzerinde, Imm2'lik bir bölümün, düzlemseloldugu söylenebilir. Bu düzlem için dS = io-6(0.6ax+ 0.8a)') m2 yazilabilir. Dolayisiyla, d'P = D.dS = (12ax - 14a)'+8az),lo-,.{j(0.6ax 0.8a)') = - 4.0 IlC elde edilir. Isa+ retin eksi olmasi, akinin, diferansiyel yüzeyi dS yönünde disari dogru degil, z eksenine dogru kestigini gösterir. 3.12 Pt

= 3 pC/m yogunluklu düzgün bir çizgisel yük z ekseni üzerindedir. Ayni eksen etrafindaki 2 m yariçapli silindirin yük yogunlugu da p" = (-1.5/4n) pC/m2 olarak verilmektedir. Her iki yük dagilimi da z ekseni boyunca, sonsuz uzunluktadir. Gauss yasasini kullanarak, her bölgedeki D'yi bulunuz.
Sekil3-14'deki A Gaussyüzeyinive Örnek3'deki yöntemikullanalim:
DPt a
r

- 2nr

O<r<2

3. Bölüm

ELEKTRIK AKISI VE GAUSS '; ASASi z

41

t
~
PS

B

Sekil 3.14

B Gauss yüzeyinin kullanilmasi durumunda ise Qiç =

f

D

. dS

(Pe + 4:n:ps)L = D (2:n:rL)

ve buradan
D = Pe + 4:n:p,. 2:n:r ar r>2

elde edilir. Sayisal degeri yerine koyarsak:
DA77 ar (f..iC/m2)

O<r<2m r>2m

D =

{ O.~39

ar

(f-iC/m2)

3.13

Gauss yasasini kullanarak, düzgün yük dagilimli dairesel bir halka düzleminde, halkanin içindeki tüm noktalarda D ve E'nin sifir oldugunu gösteriniz. Bir halka yerine, Sekil 3-15'de görüldügü gibi, çok sayida halkadan olusmus, sonsuz uzunluklu bir silindiri göz önüne alalim. i numarali--Oaussyüzeyi için Q;ç=O= DfdS yazilabilir.

z
foo i

-i-

T
y

di

x

t
Sekil 3-15

-00

42

ELEKTRIK AKl SI VE GAUSS YASASi

3. Bölüm

Dolayisiyla, r < R için D = Oolur. qi radyal dogrultuda oldugundan, yüklü silindirden bir dz dilimi Çlkarilsa bile yukarda bulunan sonuç bu halkaya uygulanabilir. Halkanin içinde, halka düzlemi üzerindeki tüm noktalarda D ve E sifirdir.

3.14 Bir yük dagilimi, silindirik koordinatlarda p
Gauss yasasi yardimiyla D'yi bulunuz.

= 5 r e-2r (C/m3) bagintisi

ile tanimlanmaktadir.

. p, L/J eya z'nin v bir islevi olmadigindan qi tamamen radyal dogrultudadir. Ayrica, r sabit oldugundan, D aki yogunlugu da sabit genlikli olmak zorundadir. Buna göre, kapali bir tam dairesel silindir uygun bir Gauss yüzeyi olabilir. Düzlemin uçlarinda integralin degeri sifir olur ve Gauss yasasi su biçimde ifade edilebilir:

Qi'ç

=

fYana!D.dS
yüzey

ii i
o o
5nL[e-2r(

L

2"

,
-r2 - r -

o 5re-2'r dr depdz = D (2nrL)

n + !] = D(2nrL)
+ r + ma, (C/m2)

D = 2.5Ur
3.15

e-2r(r2

Silindirik koordinatlarda r = 2 m ile r ==4 m arasinda kalan hacim, p(C/m3) yogunluklu düzgün bir yük dagilimini içermektedir. Gauss yasasi yardimiyla bütün bölgelerdeki D degerlerini bulunuz. Sekil3-l6'dan, 0< r< 2 in için:

Qiç = D(2nrL) D=O z

t=

i

p(C/m3)

4m

/- (
'

1--

T---~~--'" '
i

t
2:':: r:'::4 in için:

-00

Sekil 3-16

npL(r2 - 4) = D(2nrL) p D = (r2- 4)a, (C/m2)

2;

r> 4 m için: 12npL D

= D(2nrL)
(C/m2)

= 6p ar r

3. Bölüm

ELEKTRIK AKISI VE GAUSS YASASi

43

3.16 Küresel koordinatlarda r ~ a ile tanimlanan hacim p yogunluklu düzgün bir dagilim içermektedir. Gauss yasasi yardimiyla D'yi bulunuz, ve sonuçlari, Problem 2.54'de E için bulunan sonuçlarda karsilastiriniz. r> a için ayni D degerini olusturmak amaciyla orijine yerlestirilecek noktasal yükün degerini bulunuz. Sekil3-ITde görülengaussyüzeyiL seçilirse:
Qiç =
4 - :rcr3p 3

f

D . dS

= D(4:rcr2)
r$,a

D-pr - 3 ar z

~

y

x

r=a Sekil 317

Yük dagiliminin disindaki noktalar için ~1W3p 3 D pa3 = -a 2 3r

= D(4nr2)
r'. r > a

yazilabildiginden:

Orijine, Q

= ~ 7fa3p degerinde 3

bir noktasal yük yerlestirilirse,

r> a için ayni D alani elde edilir.

Bu noktasal yük, hacimdeki toplam yüke esittir.

3.17

Paralellevhali bir kondansatörün üst levhasinin alt yüzeyinde +p, (C/m2) yogunluklu bir yüzeysel yük bulunmaktadir. Alt levhanin üst yüzeyindeki yük yogunlugu da -p, (C/m2)' dir. Saçaklanmayi ihmal ederek, Gauss yasasi yardimiyla, levhalar arasindaki bölgedeki, D ve E'yi bulunuz. Üst levhadaki arti yükten çikan tüm aki, alt levhadaki esit degerli eksi yükte sonlanir. Saçaklanmayi ihmal etmek, bütün akinin levhalarin yüzeyine dik oldugunu varsaymak demektir. Sekil 3-l8'de görülen özel Gauss yüzeyi için,
Q;(

=Lo'oi D.dS+ D'dS+ ],'"
=0+ r D.dS+O
Jatl

r

r

f D.dS
yan

veya P.,A= D dS yazilabilir. Burada A alan degeridir. Sonuç olarak,
2

f

=DA
P\

D = po,an (C/m) ve E = -'-an
EO

(V/m )

elde edilir. D ve E, arti levhadan eksi levhaya dogrudur.

44

ELEKTRIK AKiSi VE GAUSS YASASi
+p.

3. Bölüm

Seki13-18

Ek Problemler
3.18 Merkezi orijinde, kenarlari eksenlere paralel ve kenar uzunluklari 2m olan küp içindeki yük yogunlugu P =50X2 (% Y ) (pC/mJ) olduguna göre, küpteki toplam yükü bulunuz. cos Yanit: 84.9 JlC 3.19 3.20 1 ~ r ~ 3 m, O ~ tP ~ 1t/3, O ~ z ~ 2 m biçiminde tanimlanan hacmin yük yogunlugu P = 2 z sin2 tP (CIm)) olduguna göre hacimdeki toplam yükü bulunuz. Yanit:4.91 C Küresel koordinatlarda P= PO -r/~ (r i rof e o cos 2 ci>

ile tanimlanan yük yogunlugu için, r = ro, r = 5ro, ve r = 00 ile çevrelenen küresel hacimlerin yük miktarini bulunuz.
Yanit: 3.97 porô~' 6.24 porô~,6.28 porg

3.21

Bir S kapali yüzeyi, yük yogunlugu Pf =-PO sin ~ (CIm) olan O ~ f ~ n m çizgisel yük dagilimini içermektedir. S yüzeyini kesen net akiyi bulunuz.
Yanit: -2po (c)

3.22

r ~ 2 m küresel bölgesindeki yükün yogunlugu
p=-(/lC/m' r2 olduguna göre, r

-200

~ )

= 1 m, r =4 m ve

r = 500 m yüzeylerini kesen net akiyi bulunuz.

Yanit: - 800 nJlC, - 1600 nJlC, - 1600 nJlC 3.23 Bir Q noktasal yükü küresel koordinatlarin orijininde bulunmaktadir. Q' - Q degerindeki bir toplam yük de, r = a'daki küresel kabuk üzerinde düzgün dagilmistir. k < a ve k > a için r =k yüzeyini kesen akiyi bulunuz
Yanit: Q, Q'

3.24 x ekseniüzerindep, = 3 JlC/m yogunluklu bir çizgisel yük dagilimi bulunmaktadir. Merkezi orijinde
bulunan ve r = 3 m olan bir küresel yüzeyi kesen akiyi bulunuz
Yanit: 18 JlC

3.25

Noktasal Q yükü orijinde bulunmaktadir. Merkezi orijinde bulunan, a ~ tP~ f3 ile tanimlanan küre parçasini kesen net akinin ifadesini elde ediniz. Yanit: ~- a Q 2n

l

3. Bölüm 3.26 3.27 3.28 3.29 3.30

ELEKTRIK AKISl VE GAUSS YASASi

45

Q noktasal yükü küresel koordinat sisteminin merkezindedir. 3 m yariçapli es merkezli küresel kabuk üzerindeki 41t mz'lik alandan geçen 'p akisini bulunuz. Yanit: Q/9 (c) 4 m yariçapli bir küresel kabugun yüzeyindeki 40.2 mz'lik bir alandan, içeri dogru, 10 pC degerinde aki geçmektedir. Orijindeki noktasal yükün degerini bulunuz. Yanit:- 50 pC Düzgün bir çizgisel yük dagilimi (Pt) x ekseni üzerinde uzanmaktadir. Çizgisel yükün akisinin ne
kadarlik bir bölümü y

= 6 düzleminin -

1 ::;z ::; i ile sinirlanan seridini keser?

Yanit: % 5.26

Q = 3 nC noktasal yükü, kartezyen koordinat sisteminin orijinine yerlestirilmistir. -4 ::;x ::;4 m ve - 4::; y::;4 m ile sinirlanan z = 2 düzlem parçasini kesen 'p akisini bulunuz. Yanit:0.5 nC Pt =5 pC/m düzgün çizgisel yükü x ekseni üzerindedir. (3, 2, 1) m'de D'yi bulunuz. 2a Yanit: (0.356). ( +az

Js

i

pC/mz

3.31

Küresel koordinat sisteminin orijinindeki +Q noktasal yükü, r = a ile tanimlanan es merkezli küresel

kabuküzerindeki-Q degerlidüzgünyük dagilimiylaçevrelenmistir. < a ve r> a küreselyüzeylerini r kesen'p akisinibulunuz.BütünbölgeleriçinD'yi eldeediniz.
Yanit:'P = 41t?D 3.32 D =500 e -O,lxaxfJC/mz) olarak verildigine göre, x eksenine dik, x ( lunan 1 mz'lik yüzeyleri kesen 'P akiiarini bulunuz.

=

+Q O {

r<a r>a

= ] m, x = 5 m ve x = LOm'de bu-

3.33 3.34

Yanit: 452 pC, 303 pC, ]84 pC D = 5xzax+ LOiaz (C/mz) olarak verildigine göre, kenarlari 2 m olan, orijinde merkezi bulunan kübün yüzeyini keserek disari çikan net akiyi bulunuz. Yanit:80 C Silindirik koordinatlarda D =30e -rlbar 2 ~a z (C/mz) -

b

olarak verildigine göre, r

= 2b, z =O, ve z = 5b (m)

ile taTiimlanan tam dairesel silindirden disari çikan

3.35

akiyi bulunuz. Silindirik koordinatlarda D= 2rcos I/>atp--az 3r
sin <i>

Yanit: 129 bz (c)

olarak verildigine göre, r ::; a, O ::; i/> 1t/2 ile tanimlanan z = O düzlem parçasini kesen akiyi bulunuz. ::; 31t/2 ::;i/> ::;21t için çözümü tekrarlayiniz. Akinin, az yönünde pozitif oldugunu varsayiniz.

a a Yanit: --,3 3 3.36 Silindirik koordinatlarda r ::;a, z = Oile tanimlanan disk, p,,(r. 1/»yogunluklu düzgün olmayan yük dagilimina sahiptir. Uygun gauss yüzeyleri kullanarak, z ekseni üzerinde (a) diske çok yakin bölgede (O<z«a), (b) diskten çok uzak bölgede (z » a), D'nin yaklasik degerini bulunuz.

Yanit:(a)'
3.37

p,(O,<i» Q ; (b)-i; 2 41tz

Q = o oP.,r, <i»r r d<l> ( d

ii

z1t

a

Q = 2000 pC noktasal yükü, küresel koordinatlarin orijinindedir. r = Im yariçapli esmerkezli küresel yük dagiliminin yük yogunlugu P., = 40 1tpC/m2'dir. r = 2m yariçapli esmerkezli kabuk üzerindeki yüzey yükü yogunlugu ne olmalidir ki r> 2 m için D =Oelde edilsin? Yanit:- 71.2 pC/mz

46

ELEKTRIK AKl SI VE GAUSS YASASi
Küresel koordinatlarda miyla D'yi bulunuz. bir yük dagilimi p

3. Bölüm
sahiptir. Gauss yasasi yardi-

3.38

= 5r

(C/mJ) yük yogunluguna

Yanit: (5?/4)ar (C/m2) 3.39 Kartezyen koordinatlarda 2 ::;x ::;4 m ile tanimlanan hacim içinde, 2 C/mJ yogunluklu düzgün bir yük dagilimi vardir. Gauss yasasi yardimiyla bütün noktalarda D'yi bulunuz. Yanit: -2ax C/m2, 2(x - 3)ax (C/m2),2axC/m2 Silindirik bir kondansatörün es merkezli iletkenleri arasindaki bölgede D ve E'nin ifadelerini, Gauss yasasi yardimiyla bulunuz. Iç silindirin yariçapi a olarak verilmektedir. Saçaklanmayi ihmal ediniz. Yanit: Pm (a/r), Pm(a/Eor), 3.41 Oldukça kalin bir iletkenin yüzeysel yük yogunlugu P.,olarak tanimlanmaktadir. Iletkenin içerisinde 'p = Ooldugunu varsayarak, küçük bir özel gauss yüzeyi yardimiyla, iletkenin hemen disindaki bölgede D = :t p, oldugunugösteriniz.

3.40

Bölüm 4
Diverjans ve Diverjans Teoremi
4.1 DIVERJANS
Bir vektörel alanin, uzayda noktadan noktaya nasil degistiginin baslica iki göstergesi vardir: bunlarin ilki, bu bölümde incelecek olan diverjanstir. Diverjans skalar bir büyüklük olup, bir fonksiyonun türevi ile benzerlik gösterir. Ikinci büyüklük olan rotasyonel (curI) ise bir vektördür ve 9. Bölümde, manyetik alanlar konusunda incelenecektir. Bir vektör alaninin diverjansinin sifirdan farkli olmasi, bu bölgede bir kaynak veya bir yutak (sink) bulundugunu gösterir. Diverjans arti ise bölgede bir kaynak, eksi ise de yutak var demektir. Duragan elektrik alanlarinda, pozitif diverjans, kaynaklar ve pozitif elektrik yükü Q arasinda bir iliski vardir. Tanima göre, elektrik akisi 'P' pozitifyükten kaynaklanir. Dolayisiyla arti yükler içeren bir bölge 'P"nin kaynagini da içerir. Bu bölgede, elektrik aki yogunlugu D'nin diverjansi arti olur. Benzer bir iliski de, eksi diverjans, yutaklar ve eksi elektrik yük arasinda vardir. Bir A vektör alaninin bir P noktasindaki diverjansi söyle tanimlanir:

divA=

limfA.dS
~V--->O LlV

Burada, integrasyon, büzüserek P noktasina dönüsen sonsuz küçük L1vhacminin yüzeyi üzerinde yapilir.

4.2 KARTEZYEN KOORDINATLARDA DIVERJANS
Herhangi bir vektör alaninin diverjansi, herhangi bir koordinat sisteminde ifade edilebilir. Diverjansin kartezyen koordinatlardaki ifadesini elde etmek amaciyla, Sekil 4-1'de görüldügü gibi, x, y, ve z eksenlerine paralel Lli-,~ ve &; kenarli bir küp seçelim. Kübün en küçük x, y, z koordinatlarina sahip olan P köse noktasindaki A vektör alani su biçimde tanimlanir:
A
z

= Axax + Ayay + Azaz

r

)g[J
1 A AX Ay y

z p

x

Sekil 4-1 Küp için fA. dS ifadesini elde etmek için alti yüz de göz önüne alinmalidir. dS' nin yönü bütün yüzlerde disari dogrudur. Yüzler eksenlere dik olduklarindan A'nin yalnizca bir bileseni iki paralel yüzden geçer.

48

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI

4, Bölüm

Sekil 4.2'de, küp, 1 numarali yüzü tam görülecek biçimde döndürülmüstür. A'nin, 1 numarali yüzün solundaki ve sagindaki yüzler üzefihdeki x bilesenleri de sekilde görülmektedir. Bütün yüzler küçük oldugundan fA' yüz Sol dS- -Ax(x) ~y ~Z

i A.dS-AAx+~)~y~z Sagyüz

- AAx)+ ax ~
Ax(x) 1 dS ~X Sekil 4-2 yazilabilir ve dolayisiyla, bu iki yüz için toplam su degeri alir: cM -2:. LUdY Llz dx Ayni islemler diger yüzeylere de uygulanip sonuçlar toplanirsa dA dA. dA dS
Ax(x

[

aAx
] ~y ~z

+ ~x)

fA . dS::: [ ~+-i-+-L dx dy
böliinüp

dz

r dy Llz
bakilirsa

elde edilir, Esitligin ~ ~y ~

= ~V ile

~V ~ O sinir durumuna

div A = ~+-i-+-L dx ay

dA

dA,

dA dz

(kartezyen)

ifadesi elde edilir, Ayni yaklasimla silindirik (Problem 4,1) ve küresel koordinat sistemlerindeki ifadeler de bulunabilir. " ld . 1 aA, dA, div A =-- (TAr )+--+~ ( si 1 din k) in
'

,

'

r dr r

r dtp

dz

div A = J...~~2A r2 dr

)+~~(A9 rsine de

sine)+~

rsine

dAqi (küresel) di!>
göre x

ÖRNEK 1. Bir vektör alani A = 5x2 (sin'; nuz, div A =

)a

x

olarak tanimlandigina

=i

için div Adegerini

bulu-

~ dx

5x2 sin 1tX

(

2

)

=5x2
(

cos 1tX 1t + IOxsin 1tX =~1tX2 cos 1tX+ 10xsin 1tX 22) 22 2 2 div A x=l =10,

ve

i

ÖRNEK2. Bir A vektör

alaninin silindirik koordinatlardaki ifadesi A=rsin tpar+? cos tp alP + 2re-5z 3z biçimindedir, ( t, 1t/2, O)noktasinda div A degerini bulunuz, 1 a ' 1 'a a div A =-- (r2sin f/J) + (r2cos f/J) + (2re -SZ)= 2 sin f/J- r sin f/J- lOre-5.

r ar

-r af/J

az

di

1 o ' 11: 1. 11: 7 vA (1/2.,,12.0)2 sm 2' - 2' sm 2' - io( 2' e = - 2' =

I

)

J

4. Bölüm

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI

49

ÖRNEK 3. Bir A vektör alaninin küresel koordinatlardaki ifadesi A = (5/,2) sin 8a, + , cot 8a// + , sin 8 cas tPa. biçimindedir. diy A degerini bulunuz.
mYA

=~ ar (5 sin , a

8)

+~ 8a 8 (' sin 8 cot 8) +~.!.-(, , sm , sm8atP

a

sin 8 cas tP)= -1- sintP

4.3

D'NIN DIVERJANSi
Gauss yasasi (Bölüm 3.3) asagidaki biçimde de ifade edilebilir:
,.(D . dS

j
Sinir durumunda bu ifade su biçimi alir:

-=L\v

Qiç

L\v

~v-+O

. fO' Iim

dS

L\v

. d iv O

Iim = ~v-+O --'- = p L\v

,

Qiç

Burada elde edilen önemli sonuç, duragan alanlardaki Maxwell esitliklerinden biridir:

div D = P

ve

div E

= ..e. E

Bu esitlikler, incelent:n bölgenin her noktasinda E degerinin sabit olmasi durumunda geçerlidir. E sabit degilse div E E = P dur. Dolayisiyla, herhangi bir yüksüz izotropik bölgede hem E hem de D alanlarinin diverjansi sifir olur. ÖRNEK 4. Küresel koordinatlarda tanimlanan bir bölgede r ~ a için düzgün dagilimli yükün yogunlugu p olarak, r> a içinse sifir olarak verilmektedir. Problem 2.54' de, r ~ a için Er = (pr 13Eo) ve r> a için Er = (pa3/3E or2)olmak üzere, E = E,.ar elde edilmistir. Buna göre, r ~ a için
i divE=-,

, ,2 ar (

a

2

1 -P' =- 3,2 -P ) =-P

3Eo

) ,2 ( (

3E"

E"

ve r > a için
,

div E

=- -

ia ,pa-' r :; = O ,2 ar 3E"r

)

elde edilir.

4.4

DEL TA OPERATÖRÜ

Vektör analizinde kullanilan kisaltmalardan biri Vsimgesi ile gösterilen ve kartezyen koordinatlarda asagidaki gibi tanimlanan delta vektör operatörüdür. a() a() V=-ax+-a,+-a. a()
Y

ax

ay

az

-

'"

Tek basina bir V operatörü, belli bazi kismi türevIerin alinacagini ve birim vektörlerle çarpilacagini gösterir. Ancak, V ile bir A vektörü arasina nokta konulmussa, bu A'nin diverjansi anlamina gelir. d d d dA dA" dA . V.A = -8 +-8 +-8 ,A 8 +A 8 +A 8 )= ~+ ,-+-i. = div A ( dX x dy Y dZ c J x x Y Y Z Z dX dY dZ (

Bundan sonra, bir vektör alaninin diverjansi V.A ile gösterilecektir.

50 Uyari!

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI

4. Bölüm

Delta operatörü yalnizca kartezyen koordinatlarda tanimlanmistir. Diger koordinatlarda V.A bir diverjans ifadesi olarak yazilmissa, bu, söz konusu sistemde tanimlanan bir delta operatörünün var oldugu anlamina gelmez. Örnegin, silindirik koordinatlarda, diverjans ifadesi su biçimdedir:

V.A=--(rA )+--+r

1a r ar

1 aA</> aAz

r aL/> az

(Bkz. Bölüm 4.2). Bu, silindirik koordinatlarda
V =--(r rar

1a

)ar +--a
r

1a()

a<i> <i>

+-az

a()
az

oldugunu göstermez. Tersine, bu ifade VV (gradyant, Bölüm 5) ve VxA (rotasyonel, Bölüm 9) islemlerinde kullanilirsa, yanlis sonuç ahnir.

4.5

DIVERJANS TEOREMI

Gauss yasasina göre, D . dS'nin kapali yüzey integrali, çevrelenen yüke esittir. Eger, hacmin her yaninda yük yogunlugu islevi p biliniyorsa, çevrelenen yük, p islevinin hacim üzerinde integralinin ahnmasiyla bulunabilir:

fD. dS = f pdv=Qjç
Fakat, p = V.D oldugundan, ayni yasa

fD

. dS

=

f (V

. D

~v

biçiminde de ifade edilebilir. Bu, Gauss'un diverjans teoremi olarak da bilinen diverjans teoremidir ve düzlemler için geçerii Green teoreminin üç boyutlu benzesidir. Bu teorem, D, Q ve parasindaki bilinen iliskilerden yola çikarak elde edilmis olmakla birlikt~~yeteri kadar düzenli herhangi bir vektör alanina uygulanabilir.
diverjans teoremi fA' dS

= (v . D )dv

i

Buradaki v hacminin, S yüzeyiyle çevrelenen hacim oldugu açiktir. ÖRNEK 5. Küresel koordinatlarda r::;; ile tanimlanan bölgede, elektrik alan siddeti E =~ar a bi3E çiminde ifade edilmektedir. Bu vektör alani için yazilacak diverjaI!steoremi ifadesinin her iki yanini da inceleyiniz. r = b ::; a küresel yüzeyini S olarak seçiniz.

fE. dS
i i (~: ar) . (b2 sin OdO dep ar)

i (V . E) dv

V. E=~~
2"

r2 ar
b

2"

(r2pr )=f!. 3E €

=1

o

"pb3 io -sin OdOdep 3E

1 o

i

"

- r2 sin e dr de d<p o L E o

P

= 4JT:pb3 3E

= 4JT:pb3
3E

Diverjans teoremi herhangi bir koordinat sisteminde hem zamanla degisen hem de duragan alanlara uygulanabilir. Teoremin en çok kullanim buldugu yer, kapali yüzey integrallerinden hacim in

4. Bölüm

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI

51

tegraline geçis gerektiren problemlerdir. Ancak, bu teorem, bir vektör alaninin diverjansi olarak ifade edilebilen bir islevin hacim integralini, bir kapali yüzey integraline dönüstürmek için de kullanilabilir.

Çözümlü Problemler
4.1
Silindirik koordinatlarda diverja!1sifadesini elde ediniz.
Sekil 4-3'de, kenarlari Ar, tJ.cp e t3..zolan bir delta hacmi görülmektedir. A vektör alani, r, i/> z v ve
koordinatlarinin en küçük degerlerine sahip olan P köse noktasinda su biçimde tanimlanir: A = A,a, + A.pa.p+ Azaz z

y

Sekil 4-3

Diverjansin tanim ifadesi: divA= fA'dS lim~ L.>V "v-o
(J)

fA. dS integralini hesaplamak için, hacmin alti yüzü de çevrelenmelidir. A 'nin radyal bilesenleri Sekil 4-4' de gösterilmektedir.

00
dS A,{r)

dS

~ Ar(r + Ar)
Sekil 4-4

Soldaki yüzey üzerinde
fA' dS = -Arr ô.</> ô.z

ve sagdaki yüzey üzerinde: fA' dS = Ar(r + M)(r + M) /'i</> tJ.z
= (Ar + a~r M )(r + M) /'i</> /'iz

=Arr /'i</> + (Ar + ra; /'iz

aAr

)M

/'i</> /'iz

52

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI

4. Bölüm

yazilabilir. islemlerde ( .M )2 terimi gözardi edilmistir. Bu iki yüzeyin net katkisi, ~V = r M ~4J& oldugundan su biçimde ifade edilir. 'aAr aia (Ar + r-;::;-)M!1ij)!1z =-::;-(rAr) ~r!1ij)!1z =--::;-(rAr)!1v (2) o or , or r or
Benzer olarak, atl>'yedik olan yüzeyler için

AtI>~r&

ve

LA<i>+

d:; ~<I>M& )

elde edilir. Bu iki yüzeyin net katkisi ise

!
olur. az'ye dik yüzeyler için ise Azr ~r ~4J olup, net katkinin degeri ve

dA.p ~V r d<L>

(3)

(AZ + d~z ~z }~~<i>
dA, ~V dZ (4)

olarak bulunur. fA. dS 'yi hesaplamak için (2), (3) ve (4) birlestirilirse, (I)'den
div A elde edilir.

= ! d(rAr)+! dA.p+ dAi
r dr r d<L> dZ

4.2

Düzgün dogrusal yük dagiliminin alani için V.E = Ooldugunu gösteriniz. Silindirik koordinatlarda çizgisel yük için E= V'E~!~(~ Pe
21t E O r

ar Pe
-0

oldugundan,

r dr L 21tEO r ) yazilabilir. Dolayisiyla, r = O disindaki her nokta için bu aagilimin E islevinin diverjansi sifirdir. r için ise ifade tanimsizdir.

=O

4.3

Noktasal bir yükün yarattigi D alaninin diverjansinin sifir ol<1ugunu gösteriniz. Küresel koordinatlarda, noktasal yük için D=~a
41tr 2 i'

oldugundan, r > O için

V.D=-elde edilir.

-

lod

r2 dr (

r2 -

Q
o

41tr2 )

=0

4.4

A

= e -y (cos xax V.A

sin xay) olarak verildigine göre, V.A ifadesinin degerini hesaplayiniz.

=~(e -y dX

casx)+~(-e dy

-y sinx)= e-Y (-sinx)+e -Y (sinx)= O

4. Bölül1)

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI

53

4.5

A =x2ax-+ yz ay +xy az olduguna göre, V.A ifadesini bulunuz. V.A= ~(x2)+~(yz)+~(xY)='2X+Z

ax

ay

az

4.6

A = (X2+ lrl/2

ax olduguna göre, (2, 2, O)noktasindaki V.A degerini bulunuz. V.A = -'2 x + y
)

(2

2 -3/2

)

,

(2x )
.

2

ve

V. A 1(2,2,0)=8.84xlO-

4.7

A = r sin epar + 2r cos epalP+ 2z2az, olduguna göre, V. A ifadesini bulunuz.
v" A
=-.mm,

ia

r ar

(r sm tp)+
t/>

2'

ia

--

(2r cas tp) + - (2z") r 8<j> az
0/

.

8

= 2 sin
4.8 nin degerini bulunuz.

-

2 sin t/>+

4z

= 4z

A = LOsin2,epar + r'a~ + [(z2lr) COS2 eplaz, olduguna göre, (2, ep,5) noktasindaki V.A ifadesi-

V.A= 10sin2 $+2zcos2 $' r

ve

V'AI(2.~.5)=5"

4.9

A = (5/r2) ar + (lO/sin 9) a8- r2 epsin 8 alPolduguna göre, V.A ifadesini elde ediniz. v'. A = -:;- (5) + --;---

ia r ar

1 aia 2' (10) +--;--(-r tpsm e) = -r r sme ae r sme arp
? 1 a. cas e cas rp

4.10 A =5 sin 8 a8 + 5 sin epalPolduguna göre, V.A'yi, (0.5, rr/4, rr/4) için bulunuz.

v'. A= - (5sin-e) + - (5smtp)= 10 - + 5 r sine ae rsine at/> r r sin e
ve 4,11 Kartezyen koordinatlarda,
V.A 1(0,5,1[/4,1[/4)=24.14

1

a

-1 :5;z :5; 1 için D = POZaz ve diger bölgelerde D nimlari verildigine göre, yük yogunlugunu bulunuz. V'O=pl - i ~ z ~ i için

= (poZllzl)az ta-

p= ~~oz~Po az
z < - i veya z > 1 için:

a p= -(+Po)=o az
Yük dagilimi Sekil4-5'de gösterilmekt\~dir.
z

tD

i Sekil 4-5

-li

ti D

54

OIVERlANS

VE OIVERlANS

TEOREMI

4. Bölüm

4.12 Silindirik koordinat sisteminde, O< r ~ 3m bölgesinde D = (lOr3/4)ar(C/m2)ve diger bölgelerde D = (8 1O/4r)ar (C/m2) olduguna göre, yük yogunlugunu bulunuz. O< r ~ 3 m için: r> 3m için: 1 d p= --(810/4)=0 r dr 4.13 Küresel koordinatlarda D-

~~( IOr4
L

-=

IOr2 (C/m3)

P - r dr

4

]

JL (1-cos3r ) a r 2 1tr
3Q . =-sin3r )] 1tr2

ile tanimlanan alan için yük yogunlugunu bulunuz. i d ~ Q ( p= -r--I-cos3r r2 dr [ 1tr2 4.14

Küresel koordinatlarda 0< r ~ i m bölgesinde D = (-2 x 1o-4/r)a, (C/m2)ve r> i m için D = (-4 x 1o-4/r2)ar (C/m2) olduguna göre, her iki bölgedeki yük yogunluklarini bulunuz. O< r ~ 1 m için: p= ~~(-2xi.o-4r)= r2 dr
r> 1 m için:

-2xlO-4 r2

(C/m3)

p= ~~(-4XIO-4)=0 r- dr 4.15 Küresel koordinatlarda r ~ 2 için D = (5r2/4)arve r> 2 için D = (20/r2)arolduguna göre, yUk yogunlugunu bulunuz.
r:S;2 için: i d C 4

p= ?-\?r r- dr r> 2 için:

14 =5r

)

1 d p= --(20)=0 r2 dr 4.16 D = (10 x3/3)ax (C/m2) olarak verildigine göre, merkezi orijine yerlestirilmis, 2 m uzunlugundaki kenarlari eksenlere paralelolan bir kübün hacmi için diverjans teoreminin ifadesinin her iki yanini inceleyiniz.

,(D . dS )'
zeylerde D.dS sifirdir (Sekil 4.6).

= Jhacim(V. D)dv r.
= 1 m ve x = 1 m'deki yüzeyler disindaki bütün yü10(-1)

D yalnizca x bilesenine sahip oldugundan x

f

D.dS=

II
l

l

10(1)

-1 -. 1-ax.dydzax+ 3

II
i

l

-1 -i

~ax'dydz(-a.)

=40+40=80C 3 3 3

4. Bölüm

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI
z

55

y

Sekil 4-6 Simdi de diverjans teoreminin ifadesinin sag yanina bakalim. V . D = i oX2 oldugundan:

Jhacim

r . (V.D)dv=

III

I

i

i (iox2)dxdydz= -I -I -I

I I [ lO~
-I -I

I

i

3

2 dydz=80C

] -I

3

4.17

Silindirik

2zaz olarak tanimlandigina göre, r = 2, z = O ve z = 5 ile sinirlanan hacim için diverjans teoremi ifadesinin her iki yanini da inceleyiniz (Sekil 4-7).
koordinatlardaA

= 30 e-r ar -

fA'

dS =.f (V. .A) du

Ar ./

Sekil 4-7

z = O için Az

=O olup,
j
lA'dS=

yüzeyin bu bölümünde A-dS sifirdir.

foJ"("
~

30e-2a,,2d€/Jdza,+

J"

fh

f
o
2

-2(5)~

rdrd€/Ja,

= 60e-2(2n)(5) - lD(2n)(2) = 129.4 Diverjans teoreminin sag yani:

ve

1a a 30e-' V. A = --ar (30re-') +-az (-2z) = - r - 30e-' - 2 r

.f
4.18

(V.A)du=

i i i(
o o o

~

2"

2

30e) rdrdipdz=129.4

---;:-30e-'-2

Silindirik koordinatlarda D

z =O ve z = i Om ile sinirlanan hacim için diverjans teoremi ifadesinin iki yanini da inceleyi-

= (lOr3/4)

ar (C/m2) olarak tanimlandigina

göre r

=i

m, r

= 2 m,

niz (Sekil4-8).

tD.dS

= f (V.D)dv

56

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI
z

4. Bölüm

y

Sekil 4-8

D'nIn z bileseni olmadigindan, D.dS, üstte ve altta sifirdir. Içteki silindirik yüzeyde dS, -ar yönündedir.
10

,( j D dS

2"'10
4" (1)3ar 10 r2'"

.

= 1o 1o

. (1) dlj) dz(

-ar)

+ 1 Jo 4" (2)3ar . (2) dlj) dzar o

10

= -200Jt' 4
Diverjans teoremi ifadesinin sag yani:

+ 16 200Jt'

4

= 750Jt'

C

2 V.D=-- (- 4 ) =1Or rar

1 a 10r4

I
4.19

(V D) du = Jo Jo Ji (1Or2)r dlj)dz dr

.

rio [2'" r2

= 750Jt' C

Küresel koordinatlarda D = (5r2/4)a,.olarak tanimlandigina göre, r = 4 in ve e = 1tI4ile siimlanan hacim için, diverjans teoremi ifadesinin her iki yanini da inceleyiniz (Sekil 4-9).

f

D . dS z

=

i

(V D) du

.

Sekil4-9

D'nin yalnizca radyal bilesenleri oldugundan, D. dS yalnizca r = 4 m yüzeyi üzerinde sifirdan farklidir.
21t 1t/45(4)2 2

~D'dS= fo fo ~,.

.(4) sin8d8d<l>a,. =589.1C

4. Bölüm

DIVERJANS VE DIVERJANS TEOREMI Diverjans teoremi ifadesinin sag yani: V' D = J.-.~ r2 dr [
21r

57

5r4

4

) =5r

ve

J (V.D)dv=

1 o

l

lr/4

o

V(5r)r2sin8drd8dlp=589.lC o

Ek Problemler
4.20 4.21 4.22 Küresel koordinatlar için diverjans ifadesini elde ediniz. Kenarlari /1r, r /18 ve r sin 8 M) olan delta hacmi kullaniniz.
Düzgün yük tabakasinin alani için V . E = Ooldugunu gösteriniz.

Yükleri z ekseni üzerinde:t dl2'de bulunan elektrik dipolün alani E= Qd 3 (2cosear+sineae) 41tEO r

olduguna göre, bu alanin diverjansinin sifir oldugunu gösteriniz. 4.23 A = e5xax+ 2 cas ya)' + 2 sin za, olarak verildigine göre, V.A'nin orijindeki degeri bulunuz. Yanit: 7.0 Yanit: 3 -2y

4.24 4.25 4.26 4.27

A =(3x + /)ax + (x -/)a)'

olarak verildigine göre, VA'nin ifadesini bulunuz.

A = 2xyax + ia)' + yz2a, olarak verildigine göre, V.A'nin (2, -I, 3rdeki degerini bulunuz.

Yanit:- 8.0

A = 4xyax - xy2a)'+ 5 sin zat olarak verildigine göre, V.A'nin (2, 2, Ordaki degerini bulunuz. Yanit:5.0 A =2r COS24Jar+ 3r2 sin za</> 4z sin2 4Jazolarak verildigine göre, V.A'yl bulunuz. + Yanit:4.0 Yanit:-2.60

4.28 A = (1OIr2)ar 5e-2zaz + olarakverildiginegöre, V.A'nin(2, iP,irdeki degerinibulunuz.
4.29
4.30

A =5 cas rar + (3ze-2rlr)a,olarak verildigine göre, V.A'nin (1t,iP.zrdeki degerini bulunuz.Yanit: -1.59
A = lOar + 5 sin Baoolarak verildigine göre, V.A'yl bulunuz. A = rar -? Yanit: (2 + cas 8) (iolr)

4.31
4.32

cot Baoolarak verildigine göre, V.A'yl bulunuz.

Yanit: 3 - r

A =[( LOsin2 8)/r ]ar (N/m)

olarak verildigine göre, V.A 'nin (2m, 7t!4rad,7t!2 rad)' daki degerini bulunuz. Yanit: 1.25 N/m2

4.33 4.34 4.35

A =? sin Bar+ 13 4Jao+ 2ra</> olarak verildigine göre, V.A'yl bulunuz.

Yantl: 4rsin 8+ C~<I> )cote

E = (100Ir)a</> 40az olmasi durumunda E'nin diverjansinin sifir oldugunu gösteriniz. + Silindirik koordinatlarda. a $;r $;b bölgesinde

r2-a21

D=po(

2r

tr

58 r > b bölgesinde

OIVERJANS VE OIVERJANS TEOREMI

4. Bölüm

(b2 -a2 D =POL 2r

}r
Yanit: O, po, O

ve r < a bölgesinde de D = Oolduguna göre, her üç bölgedeki P degerini bulunuz. 4.36 4.37

Silindirik koordinatlarda O < r ::;;2 bölgesinde D = (4r-1 + 2e-ü.5r+ 4r-Ie-ü,S')ar ve r> 2 için D = (2.057/r)ar olduguna göre, her iki bölge için p degerini bulunuz. Yanit:-e-ü5r,O
Silindirik koordinatlarda r::;;2 bölgesinde D göre, her iki bölge için p degerini bulunuz.

= [lOr + (r2/3)]a"

ve r> 2 için D = [3/(128r)]ar olduguna Yanit: 20 + r, O

4.38

D = 10 sin (Jar + 2 cos (Jae olarak verildigine göre, yük yogunlugunu bulunuz. Yanit:

sine 2 - ( 18+2cot e) 5

4.39

Küresel koordinatlarda D = +ar +1 r

olarak verildigine göre yük yogunlugunu bulunuz.
Yanit: 3(,2 + 3)/(,2 + 1)2

4.40 Küresel koordinatlarda D

= ;~ [1- e- 2r ~ + 2r + 2r2 ~ ar olarak verildigine göre, yük yogunlugunu
Yanit: 40 e-2r
'

bulunuz.

4.41

(4r

r3

Küresel koordinatlarda r::;;1 bölgesinde D =L3-S re, her iki bölge için yük yogunlugunu bulunuz.
4.42 Küresel koordinatlarda

}

r

ve r> 1 için D = [5/(63,2)]ar ldugunagöo YanitA - r2, O

r::;;2 m bölgesindeki elektrik alani E

= (5r

x lO-s/Eo)ar (V/m) olarak tanim-

Iandigina göre r = 2 in kabugunun içerdigi net yükü bulunuz. 4.43

Yanit: 5.03 x 10-3C

Küresel koordinatlarda D = (5r2/4)lIrolarak verildigine göre, r = 1 ve r = 2 arasinda sinirlanan hacim için yazilan diverjans ifadesinin her iki yanini da hesaplayiniz. Yanit:751t Silindirik koordinatlarda D = (10?/4) ar olarak verildiginegöre, r = 2, z = Ove z = 10 ile sinirlanan hacim için yazilan diverjans teoremi ifadesinin her iki yanini da hesaplayiniz. Yanit:800n D = iO sin (Jar + 2 cos (Jae olarak verildigine göre, r = 2 kabuguyla sinirlanan hacim için yazilan diverjans teoremi ifadesinin her iki yanini da hesaplayiniz. Yanit:401t2

4.44

4.45

~

Bölüni 5
Elektrostatik Alan: is, Enerji ve Potansiyel
5.1
BIR NOKTASAL YÜKÜN HAREKET ETTIRILMESIYLE YAPILAN Is

Bir E elektrik alanindaki bir Q yüküne, bir F kuvveti etkir. Yükü dengede tutabilmek için, yüke, ters yönde bir Fa kuvveti uygulanmalidir (Sekil 5-1). F= QE Fa = -QE

.

Fa-8_F -E .
'Q

Sekil 5-1
Is, bir yol boyunca uygulanan_kuvvet olarak ~niml~nir. Dolayisiyla, bir yüke uygulanan Fa kuvve~ yükün df = Idll miktari kadar hareket etmesine neden oluyorsa, yapilan diferansiyel is, dW, su biçimde tanimlanir: dW = Fa' di = -QE . di Görüldügü gibi, Q arti degerliyse ve di, E ile ayni yönde ise, dW = - QE dt < O olur, ve bu elektrik alan~ ~bir is yapildigini gösterir. [Benzer olarak, yeryüzünün çekim alani, yüksek bir yerden alçak bir yere dogru hareket eden bir M kütlesi üzerinde bir is yapar.] Öte yandan, arti degerli bir dW, elektrik alanina karsi is yapildigini gösterir (bir M kütlesinin kaldirilmasina benzer olarak). Diferansiyel yer degistirme vektörü, bilesenleri türünden su biçimlerde ifade edilebilir:
di

= dxax + dY3y + dzaz

(kartezye,n) (silindiri.k) (küresel)

di = drar + r d<j>a", dzaz +
di = drar + r d8ae + r sin 8 d<j>a",

de esitlikleri ise Bölüm 1.S'de daha önce verilmisti. ÖRNEK 1. Bir elektrostatikalan, E = (x/2 + 2y) ax + 2xay (V/m) ile tanimlanmaktadir.
(a) Ilk yol, x ekseni boyunca oldugundan, di dW
W

Q = - 20jlC noktasal yükünü; (a) orijinden (4, O, O)m'ye; (b) (4, O, O)m'den (4,2, O)m'ye hareket ettirmekle yapilan isi bulunuz.

=dx ax yazilabilir.
. di = (20 x
10-6) "2+ 2y dx dx

=-

QE

(

X

)

'

= (20

x 10-6)

f

G + 2y)

= 80 tlJ

(b) Ikinci yol, y ekseni boyunca oldugundan, di = dy ay yazilabilir. W = (20 x 10-6) f2Xdy = 320f.1J

60

ELEKTROSTATIK ALAN: iS, ENERJI VE POTANSIYEL

5. Bölüm

5.2 ELEKTROSTATIK ALANiN KORUNUM ÖZELLIGI
Statik bir elektrik alanindaki bir noktasaCyükü bir B noktasindan bir A noktasina tasimakla yapilan is, izlenen yoldan bagimsizdir. Dolayisiyla, Sekil 5 - 2 yardimiyla L CD

E. di = -

L E. di ~

veya

1. j~

E . di

=O

yazilabilir. Burada, ikinci integral pozitiftanimlanan CD negatiftanimlanan ~ yollarindan olusan ve kapali Ç.evrim üzerinde alinmaktadir. Tersten gidilerek, F vektör alaninin, her iki kapali yol üzerinde ~F. di = O kosulunu saglamasi durumunda, F'nin herhangi bir çizgisel integralinin degerinin,

yalnizca izlenen yolun uç noktalarina bagli oldugu söylenebilir. Böyle bir alan korunumlu olarak adlandirilir, ve korunumlu olmanin bir ölçütü, F'nin rotasyonelinin sifir olmasidir (bkz. Bölüm 9.4).

SekilS-2
ÖRNEK 2. Örnek i 'deki E alaninda, ayni yükü (4, 2, O)'dan (O,O,O)noktasina, düz bir yol üzerinde tasimak için yapilan isi bulunuz. W

= (20 x 10-6)
= (20 x 10-6)

I I

(O,O.O)

X'

(4.Z.0)[( 2'+ 2Y)Bx + 2xB.. . (dx Bx+ dy B,v)
(O,O,O).

]

(4.2,0)

G + 2y ) dx + 2x dy

izlenen

yoly

=X

12 ile tanimlandigindan,

dy

= +dx

yazilabilir. Dolayisiyla:

W = (20 x 10-6)

rf

x dx

=-400~

J

Örnek i 'de 80 + 320 = 400}.lJ degerinde bir is, disari dogru giden saga dönük bir yol üzerinde, alana karsi yapilmisti. Simdi, ayni miktarda bir is, içeri dogru giden düz bir yol üzerinde, alan tarafindan yapilmaktadir. Gidis-dönüs toplam isi sifirdir (korunumlu alan).

5.3

IKI NO KT A ARASIND Md ELEKTRIK

POTANSIYELI

Bir A noktasinin bir B noktasina göre potansiyeli, birim degerli Qu pozitif yükünü B'den A 'ya tasimak için yapilan is olarak tanimlanir:
VAB =-

W

Qu

= -JR E di (IlCveya V)
. i

rA

Baslangiç, ya da referans noktasinin, integralin alt siniri olmasina dikkat edilmelidir. Ayrica, integralin önündeki eksi isaret unutulmamalidir. Bu isaret, yükü dengede tutmak için uygulanmasi gerekenFII= - QE kuvvetindenkaynaklanmaktadir. E, korunumlu bir alan oldugundan, VAB VAc- VBc =

\

5. Bölüm

ELEKTROSTATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL

61

yazilabilir. Bunun için, VAs,A ve B noktalari arasindaki potansiyel farki olarak düsünülebilir. VAB pozitif ise, birim yükü B'den A'ya tasimak için bir is yapmalidir, ve A, B'ye göre daha yüksek po-

tansiyeldedemektir.
5.4

..

NOKTASAL

YÜKÜN POT ANSIYELI

Bir Q noktasal yükünden kaynaklanan elektrik alaninin tamamen radyal dogrultuda olmasindan dolayi
VAS

rA r' = - fA E. di = - rB Erdr = - -.LL JrB d; = -.LL S 4.irEo r 4.irEo

i

(~ - ~)
rA rB

yazilabilir. Pozitifbir Q yükü için, rA'nin rB'den küçük olmasi durumunda, A noktasi B noktasindan daha yüksek potansiyeldedir. B referans noktasin{n sonsuza kaydirildigini düsünürsek
VAOC= -.LL

4.irEo

(~ - .!. )
rA oc

veya

Q V = 4.irEor

yazilabilir. Bu kitapta, bu esitlik siklikla kullanilmaktadir. Ancak, referans noktasinin sonsuzda oldugunu unutmamak ve bu esitligi, kendileri sonsuza uzanan yük dagilimlari için kullanmamak gerek-

lidir.
5.5

.

BIR YÜK DAGiLiMiNiN

POTANSIYELI

Bir yükün, bilinen bir p (C/m2) yük yogunluguyla, sonlu bir hacimde dagilmis olmasi durumunda,herhangi bir dis noktanin potansiyeli belirlenebilir. Bunun için, Sekil 5-3' de görüldügü gibi, diferansiyel bir yükün, hacim içinde herhangi bir noktada oldugu düsünülür. Buna göre, P noktasinda

dV=~

~

41tEOR

yazilabilir.Hacim üzerinde integral alinarak P' deki toplam potansiyel bulunabilir:

V=

L

-

pdv

hm:im 41t E O R

Bu esitlikte, dQ yerine p dv yazilmistir. Esitlikteki R, küresel koordinat sistemindeki r ile karistirilmamalidir. Ayrica, R bir vektör olmayip, dQ ile sabit P noktasi arasindaki uzakliktir. R noktadan noktaya degistiginden dolayi da, integralin disina çikartilamaz. dV p

Sekil 5-3 Yükün bir yüzey ya da .çizgi üzerinde dagilmis olmasi durumunda, ancak yüzey veya çizgi

üzerinde integralalinarak,ve p yerin~Vvveya Pf yazarak yukarida~i V esitligi kulJanilabilir. Bir dis
noktadakipotansiyel için yazilan tüm bu esitliklerin, sonsuzdaki sifir referans varsayimina dayali oldugunuunutmamak gereklidir.

62

ELEKTROSTATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL

5, Bölüm

~

ÖRNEK 3. Toplam degeri 40/3 nC olan bir yük, yariçapi 2 m olan dairesel bir disk üzerinde düzgün olarak dagilmistir. Bu yükten dolayi, diskin ekseni üzerinde, diskten 2m uzakta olan noktada olusan potansiyeli bulunuz, Bu potansiyeli, bütün yükün diskin merkezinde olmasi durumunda olusacak potansiyelle karsilastiriniz,
Sekil 5-4'den, Q p, = A - 10-'" 'C/m2 - 3n V=-'
ve 30 :n

R
) ,

= \/4'+

r2

(m)

i
[)

b

L \/4":' ()

~'r dr'dcf> ---==49.7V
re

yazilabilir. lidir.

Bütün yükün

merkezde

olmasi
o

durumunda, i,

noktasal
-'\f'

yük için elde edilen potansiyel

esitligi geçer-

V=-= 4nE()z

Q

'9 '-60V 4:;r;(10'. /36:;r;)2

x 10,,9

Sekil 5-4

5.6

GRADYANT

Burada, vektörd analizin bir baska islemi tanitilmaktadir. Sekil 5-5 (a)' da, içerisinde skalar bir V islevinin tanimli oldugu bir bölgedeki M ve N komsu noktalari görülmektedir. Bu iki nokta arasindaki uzakligi bulalim:
dr = dxa,
M(x,).z) z N(x +dx,y +dy,z +dz)
;;

+ dya" + dzaz

J

~
Cb)

~

V (x. 7' - ) '" 7 ~ y

-c -

V(xp)=c,
i

x
la)

x

Sekil 5-5

5. Bölüm

ELEKTROSTATIK

ALAN: IS, ENERJI VE POTANSIYEL

63

M ile N arasinda V'nin degisimi su biçimdedir:

dV=-dx ax

av

+-dy ay

av

+-dz az

av

Bölüm4.4'de tanimlanan delta operatörünün V'ye uygulamasiyla

av av av vv =-a, +-a" +-az
ax dV
sonucu bulunur. VV vektör alani (grad V olarak da yazilir), skalar V islevinin gradyanti olarak adlandirilir. Sabit bir Idrl için, V'nin herhangi bir dr yönündeki degisiminin, VV'nin o yöndeki izdüsümüyle orantili oldugu görülmektedir. Bunun için, VV, V islevinin maksimum artisi yönündedir.

ay.

az

elde edilir. Buradan

=vv . dr

espotansiyelyüzeyi üzerinde oldugunu düsünelim. [Sekil 5 - 5 (b)]. Buna göre, dV = Oolur, ve bu VV'nin dr'ye dik oldugunu gösterir. Ancak, dr espotansiyel yüzeye tegettir; uygun bir N noktasi seçilmesi durumunda da, M'den geçen herhangi bir tegeti gösterir. Dolayisiyla, VV yüzeye M noktasindadik olan dogrultuda olmak zorundadir. VV, V'nin arttigi yönde oldugundan, Cz>c, olmak üzere, V(x, y, z)= ci' den V(x, y, z)= cz'ye dogru uzanir. Sonuç olarak, bir potansiyel islevinin gradyanti,her noktada espotansiyel yüzeylere dik olan bir vektör alanidir. Silindirik ve küresel koordinatlardaki gradyant ifadeleri, kartezyen koordinatlardaki esitliklerden türetilebilir. Her bir terim, V'nin, bu terimdeki birim vektör dogrultusundaki uzakliga göre alinan kismitürevi içerir. -----------\ ~ VV=-a

Simdi, V'nin bir potansiyeli

gösterdigini

ve M ve N noktalarinin

ayni V(x, y, z)

=c

,-;--

av
ax x

+-a

av
ay
Y

+-a

av

az

, (kartezyen)
z

av
av
\
natlarda tanimlidir.

av
av

av
av

vv = ~ ar + ---;- aci> -az az vr r v<!> + V'V=-a +-a + a --- ar r r ae il r sin e aep ci>

(silindirik)
i

-

(küresel)

~-

VVher koordinat sisteminde tanimli olmakla birlikte V operatörü yalnizca kartezyen koordi-

5.7 E VE V ARASINDAKI

ILIsKI

A'nin B'ye göre potansiyeli için yazilan integral ifadesinden, V'nin türevi elde edilebilir: dV = - E . di

~

Öte yandan, dV = VV. dr yazilabilir. dI = dr, herhangi bir küçük yer degistirme olmak üzere * E

=-

VV

elde edilir. Potansiyel islevi V bilindiginde, V'nin gradyanti hesaplanarak elektrik alan siddeti kolayca bulunabilir.Gradyantin, espotansiyel yüzeylere dik dogrultuda, V'nin pozitif degisimi yönündeki bir vektör oldugu gösterilmisti. Buradaki eksi isaret E'nin yönünün yüksek potansiyel düzeyinden, düsükpotansiyeldüzeyine dogru oldugunu gösterir.

64

ELEKTROSTATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL

5. Bölüm

ÖRNEK 4. Küresel koordinatlarda bir Q noktasal yükünün çevresindeki r > O bölgesinde, sonsuza göre tanimlanan potansiyel V = Q f 41tE o r biçiminde
ifade edilmektedir. Dolayisiyla, '

E=-VV= -- a

Q

ar [ 41tEO r r 41tEO r2 r esitligi Coulomb yasasina uygunluk göstermektedir. (V, temelde E'itin integrali alinarak bulunur; dolayisiyla, Vnin türevinin E'yi vermesi normaldir.)

}-

Q

a

5.8

ST ATIK ELEKTRIK ALANLARINDA ENERJI Baslangiçta üzerinde yük bulunmayan ve her noktasindaki E degeri sifir olan bir bölgede, n = 3 noktasal yükten olusan bir dagilimi, yükleri teker teker yerlestirerek olusturmaya çalistirdigimizi düsünelim. Sekil 5-6'da görüldügü gibi, ilk yükü (Qi) 1 konumuna yerlestirmek için gerekli is sifirdir. Qi yerlestirildikten sonra Q2'yi de bu bölgeye yerlestirmek için gerekli olan is ise Q2 ile, Qi yükünün yarattigi potansiyelin çarpimina esittir. Bütün yükleri yerlestirmek için gereken toplam is su biçimde bulunur: WE= Wi + W2+ W3

=O + (Q2V2,i) + (Q3V3,i + Q3V3,2)

V2,i. 1 konumundaki Qi yükünden dolayi 2 noktasinda olusan potansiyeli gösterir. (Bu notasyon pek yaygin olmadigindan, kitapta kullanilmayacaktir.) WE isi, yük dagiliminin elektrik alanindan dolayi biriken enerjidir. (Bu saptama için Problem 5.17'ye bakiniz.) Eger söz konusu üç yük, bölgeye ters sirada yerlestirilirse, bulunur: WE = W3 + W2 + Wi toplam isin degeri su biçimde

= O + (Q2 V2. 3) + (Qi Vi, 3 +

Qi Vi. 2)

Yukaridaki iki esitlik toplanirsa, elde edilen sonuç, biriktirilen enerjinin iki katina esittir. 2WE Qi(Vi. 2 + Vi. 3) + Q2(V2,i + V2,3) + Q3(V3,i + V3,2) QI(VI,2 + Vi.3) terimi, bölgedeki diger yükler olan Q2 ve Q3'ün alanlarina karsi yapilan istir. Dolayisiyla, 1 konumundaki potansiyel VI,2+ V1,3 Vi olur. Buradan, n tane noktasal yük içeren bir bölge için

=

=

2WE= Qi Vi + Q2V2 + Q3V3

ve

i n WE = 2' ni=1 LQniVni

elde edilir. p(C/m3) yogunluguna sahip bir dagilim için, toplama islemi integrasyona dönüsür:

WE=~fpVdv Birikenenerji için kullanilandiger esitliklerde su biçimdedir{Problem 5.12'ye bakiniz): L D2 L L WE=-2 D.Edv WE=-2 EE2dv WE=-2 I -dv E i i

Q3 Sekil 5-6

5. Bölüm

ELEKTROSTATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL

65

Bir elektrik devresinde, bir kondansatörün alaninda biriken enerji WE= tQY =tCy2 esitligiyle tanimlanir. Bu esitlikte C, farad birimli kapasiteyi, V kondansatörün iki iletkeni arasin'daki gerilim farkini ve Q, iIetkenlerin birindeki toplam yükün genligini göstermektedir.

ÖRNEK 5. C = E Ald kapasitesine sahip paralel levhali bir kondansatörün levhalarinin arasina sabit bir Y
gerilimiuygulanmaktadirSekil5-7).Elektrikalanindabirikenenerjiyibulunuz. (
lA

h
~} 'i,;,

---,.-/

V""--

?

,5(

,
,i

~~

t::.?

f

::2- {.d

WE =~

f

EE2dv

=~

(~ff dv

= EAV2 2d =- 1 CV2
'2

Ayni sonuç, bir Iletkenin Uzerindeki yUkU, Gauss yasasi yardimiyla, yUzeydeki D'den hesaplayarak da bulunabilir. (Bölüm 3.3). EV

D=-a,. d

Q=IDIA= W =!QV=!
2

EVA d
d

2

(

€AV2

)=!CV2 2

Çözümlü
5.1

Problemler

Bir elektrik alani E = aay - 4yay (V/m) bagintisi ile tanimlanmaktadir. +2 C degerindeki bir noktasal yükü; (a) önce (2, O, O)m'den (O, O, O)'a, oradan da (0,2, O)'a (b) (2, O,O)'dan (0,2, O)'a iki noktayi birlestiren dogru üzerinden tasimak için yapilan isi bulunuz.
(a) x ekseni üzerinde, y

=dy = dz = O oldugundan:
dW = -2(2xax) . (dx ax) = - 4x dx

ELEKTROSTATIK ALAN: IS, ENERJI VE POTANSIYEL
y (0.2. O)

5. Bölüm

(a)

x (O, O. O) (a) (2. O. O)

Sekil 5-8
y ekseni üzerinde x

= dx =dz = Ooldugundan: dW =-2(- 4yay) . (dyay) = 8y dy
W =- 4
.

Buradan:

f2~

dx + 8 r2y dy

Jo

= 24

J

(b) Düz çizginin parametrik esitligi su biçimdedir:

x

=2 -

2t

y

=2t

z= O

Burada, O~ t ~ 1'dir. Dolayisiyla: dW = -2[2(2 - 2t)a.. - 4(2t)ay]. [(-2 dt)a.. + (2 dt)ay] = 16(1+ t) dt

W = 16Jo (1+ t) dt =24 j
Q

t

~

= 5 pC

degerindeki bir noktasal yükü, küresel koordinatlarda
E

= 5e

-r/4

ar + -a<i> rsine

10

(V/m)

esitligi ile tanimlanan elektrik alani içerisinde, orijinden (2m, 1t/4, 1t/2) noktasina tasimak için yapilan isi bulunuz. Küresel koordinatlarda dI ifadesini yazalim:
dI = drar + rde ao +r sin e dl/>at/J
.

Sekil 5-9' da görülen yolu seçelim. i parçasinda de =dl/> = Ooldugundan dW =- QE . dI= (- 5 x 10-<»(5e-r/4 dr) II parçasinda dr = de = Ooldugundan dW = -QE. di = (-5 x lO-6)(lOd<1» z

y

Sekil 5-9

5. Bölüm

ELEKTROSTATIK ALAN: IS, ENERJI VE POTANSIYEL

67

ve III parçasinda dr

=

dr/>

= O oldugundan dW

=

-

QE . di= O
,,/2

yazilabilir. Dolayisiyla:
2

W

= (-25

X 10-6)

Lo

e-rM dr + (-50 + 10-6)

1(J dep =-117.9

fJJ

Buna göre, 117.9}lJ degerindeki isi alan yapmaktadir.

5.3

Silindirik koordinatlarda E = (k/r)ar olarak tanimlaI1digina göre, bir Q noktasal yükünü herhangi bir r radyal uzakligindan, bu uzakligin iki kati uzakliktaki herhangi bir noktaya tasimak için yapilar isin, r'den bagimsiz oldugunu gösteriniz. Alanin yalnizca radyal bileseni oldugundan: -kQ dW= -QE -dl= -QErdr=-dr r
Integrasyon sinirlari için ri ve 2ri kullanilirsa
,

W= -kQ

1ri -= -kQ In2 r

2ri dr

elde edilir. Görüldügü gibi ifade r'den bagimsizdir.

5.4

z ekseni üzerindeki Pt' = (10-9/2)C/m yogunluklu çizgisel yük için, A, (2m, n/2, O)ve B, (4m, n, Sm) olmak üzere, VAB'yi bulunuz.
E = P lar olmak üzere potansiyel için VAB= - rE.
B

21t E o r

di yazilabilir.

Çizgisel yükün alani tamamen radyal dogrultuda oldugundan, olur.

di ile noktasal çarpimm sonucu Er dr

VAR

=-

f

A

10-9

R

2(2 nEor )

dr

= -9[ln

r]4 = 6.24 V

2

5.5

Problem SA'deki alan içerisinde, rB= 4 in ve rc = 10 m ise, VBc'yi bulunuz. Sonra, VAc'yi bulunuz ve VAB VBctoplami ile karsilastiriniz. +
Voc = -9[ln r ]~~= -9(1n 4 -In 10) = 8.25 V VAc= -9[ln r]~~. -9(ln 2 -In 10) = 14.49V = VAR + Voc = 6.24 V + 8.25 V = 14.49 V = VAc

5.6

Küresel koordinatlarda E = (-16/r2) ar (V/m) ile tanimlanan alan için, (2m, n, n/2) noktasinin (4m, O, 1t) noktasina göre potansiyelini bulunuz. Espotansiyel yüzeyler es merkezli küresel kabuklardir. r = 2 m'yi A ve r =4 m'yi B noktasi olarak seçersek:
2

VAR

=-

L 4

(7 ) dr = -4 V

-16

5.7

Pi = 400 pC/m yogunluklu çizgisel yük x ekseni üzerindedir ve sifir potansiyel yüzeyi, kartezyen koordinatlarda (O, 5, l2)m ile tanimlanan noktadan geçmektedir. (2, 3, - 4) m'deki potansiyeli bulunuz.

68

ELEKTROSTATIK ALAN: IS, ENERJI VE POTANSIYEL z

5. Bölüm

Çizgisel yük

y

Sekil 5-10

Çizgisel yük, x ekseni üzerinde oldugundan, iki noktanIn da x koordinatlari ihmal edilebilir. TA ="9+ Buna göre:
VAB=
p~ - [A -dr=

16=5m

rB="25 + 144= 13m
p~ rA --ln-=6.88V

's 2nEor

2nEo

rB

5.8

durumu

Orijine Q = 500 pC noktasal yükünün yerlestirilmesi ve sifir referansin sonsuzda seçilmesi için rA = 5 m noktasinin rB = 15 m noktasina göre potansiyelini bulunuz. Noktasal yük için potansiyel ifadesi su biçimdedir: V
AB

1 =- Q (--4nEo TA

1
rB

)
==

Potansiyel farkini bulmak için, sifir referansini kullanmaya gerek yoktur. 1 1 500 x io-12
VAB

=4n(10-9/36n) (5-15)

0.60 V 1

Sonsuzda seçilen sifir referansi, Vs ve Vis' i "bulmak için kullanilabilir:

Ys==-1L

4nEo ( )=O.90V 5

I

Yis=-1L

4nEo (15) =O.30V

Buradan da VAR= Vs - Vis = 0.60 V bulunabilir.

5.9

40 nC degerindeki yük, 2 m yariçapli dairesel bir halka üzerine düzgün olarak dagilmistir. Halkanin düzleminden 5 m uzakta, ekseni üzerirideki bir n-oktadakipotan~iyeli bulunuz. Sonucu, bütün yükün orijinde noktasal bir yük olarak bulunmasi durumundaki sonuçla karsilastiriniz.

Yükün çizgi üzerinde oldugu düsünülürse, V=

f

P (de

47tEOR 7t = 10-8 Cim ile tanimlanmaktaolup, Sekil 5-

yazilabilir.

Burada, yük yogunlugu

p!

27t 2 = 40xt)9

11'den R = .fi.9 m, dt= (2m) depoldugu görülebilir. Buna göre:

V= 2JO(lo-s/n)(2)dq, L 4n(10-9/36n)v29

66.9V .

s. Bölüm

ELEKTROSTATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL z

69

Sekil 5-11 Yükün orijinde toplanmasi durumunda ise sonuç söyle olur:

v

= 40><10-9 n.ov
47tEo(S)

5.10 Q = 20 nC degerli bes özdes noktasal yük x

= 2, 3,4,'5,

6 m'ye yerlestirilmistir. Orijindeki
1
6

potansiyelibulunuz.

v=-4JtEom-i -= L Rm

1

"Qm

20 X 10-9 1 1 1 1 -+-+-+-+4JtEo 2 3 4 5

(

) =261V

5.11 Sekil 5-12'de, 2L sonlu uzunlugundaki düz bir çizgi üzerine düzgün olarak dagilmis bir yük görülmektedir. ri ve r2 gibi orta noktaya çok yakin iki dis nokta için elde edilen V12 potansiyelinin, sonsuz çizgi yük dagilimi durumu için elde edilenle ayni oldugunu gösteriniz.

r
~P'

dj
'2-

~~

-L
Sekil 5-12
Sifir referans sonsuzdayken 1 noktasinin potansiyelini bulalim:

70

ELEKTROSTATIKALAN:

IS, ENERJI VE POTANSIYEL
p~dz

5. Bölüm

yi

=2

i
o

L

41t'Eo(ZZ

+ ri)ia
+ VZZ + rDJ~

= 41t'Eo [In (z 2p~
=~[In 2JrEo

(L+ VLZ+ ri) -Inri]

Benzer biçimde 2 noktasinin potansiyeli de bulunabilir:
yz L» ri ve L »

=2JrEo [In (L+ P~

vLz+ r~) -In rz]

r2 kosullari saglaniyorsa: yi =~ (Ln2L -In ri) 21t'Eo

Yz=~ (In2L - Inrz) 2JrEo
olacagindan v.iz- v.1- ,,yz--

-

Pt I rz n2JrEo ri

elde edilir. Bu da, Problem 5.7'de sonsuz yük için bulunan ifadeyle uyusmaktadir.

5.12 Bir v hacminde p yogunluguyla dagilmis bulunan yük, enerjisi
WE=

! jvpv dv 2

olan bir elektrik alani yaratir. Biriken enerji için asagidaki ifadenin de geçerli oldugunu gösteriniz. 1 WE = '2

f

2 E

E dv

Sekil 5-13' de, yük tasiyan v hacmi, R yariçapli büyük bir kürenin içinde gösterilmektedir. v hacminin disinda p yok olacagindan: WE=!

2 v

f Pdv=!f

2 huresel hacim

pVdv=!r

2 Jkuresel hacim

(V.D)Vdv

Sekil 5-13

5. Bölüm

ELEKTROSTATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL V. VA =A . VV + V(V . A) vektörel özdesligi integrale uygulanabilir:
WE=

71

~ Jküresel r (V.VD)dv-~ 2
hacim

(D.VV)dv 2 Jküresel
hacim

r

Bu ifade herhangi bir R yariçapi için geçerlidir; amaç, R ~ 00durumunu incelemektir. Diverjans teoreminden, sagdaki ilk integral su biçimde yazilabilir: 1 VD.dS 2 ~küresel
yüzey

Yükü çevreleyen kürenin çok büyümesi durumunda, hacimdeki yük noktasal yük gibi düsünülebilir. Dolayisiyla, yüzeyde, D k/R2'ye, ve V k2/R'ye esit olur. O halde integralin degeri 1/R3ile orantili olarak azaliyor demektir. Yüzeyalani yalnizca 1/R2ile arttigindan, su sonuca ulasilir:
R--,>=Jküresel yüzey

Jim 1.

VD.dS=O

ikinci integralin sinir durumdaki degeri de
WE

=~ f (D. vv)dv =~ f (D.E)dv
1 2 EE dv veya WE 2

olarakbulunur.D = E E oldugundan biriken enerji miktari su biçimlerde ifade edilebilir:
WE

=-

f

=-

i 2

f -dv E
.

D2

5.13 Bir potansiyel fonksiyonu boslukta V = 2.x + 4y (V) ile ifade edildigine göre, orijinde merkezli 1 m3'lük bir hacIinde biriken enerjiyi bulunuz. Diger 1m3'lük hacimleri de inceleyiniz.
E=-VV= dV dV - -u,+-u\,+-uz dy' [ dx dV dz J =-2ux-4u\, . (V/m)

Alanin genligi (E = .J2o V/m) ve yönü, boslugun her noktasinda sabit oldugundan toplam biriken enerji degeri sonsuzdur. (Alan, sonsuz genis paralel plakali kondansatörün alani gibi düsünülebilir. Böyle bir kondansatörü yüklemek için sonsuz büyük bir zaman gereklidir.) Ancak, bütün alanlar için, enerji yogunlugundan söz edilebilir. 1 2
WE esitligi, her bir küçük dv hacminin içerisinde,

="2 EE dv
w

f

= ~E 2

E2 olmak üzere w dv degerinde

bir enerji oldu-

gunu gösterir. Bu sorudaki alan için enerji yogunlugu sabittir: 1 W=-EO 2 10-8 (20)=-J/m3 36Jr

Görüldügü gibi her bir i m3'lük hacim içinde (1o-8/361t)J enerji vardir.
5.14 CjJ O ve <p=

=

n/6'daki iki ince, iktken yari düzlem, z ekseni boyunca birbirinden yalitilmistir.
fonksiyonu V

O ~ <p~ n/6 için potansiyel

= (-60cjJ/n)

V olarak verildigine

göre, 0.1 ~ r ~ 0.6

m ve O ~ z ~ 1 m için yari düzlemler arasinda biriken enerjiyi bulunuz. Ortamin bosluk oldugunu varsayiniz. Sinirli bir bölgede biriken enerji (WEJ, enerji yogunlugunun bölgede integralinin alinmasiyla bulunabilir. Yari düzlemler arasinda,
E = - VV= _~~ -601jJ

60

( ol"p, o""ji ,öyk b"I"""" ,a. ~

}
' = iir a, (VIm)

,.
72 ELEKTROSTATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL

i 1</6

5. Bölüm

WE= 2°L L o

[ ( )rdrd4'dz=~ln6=i.51oJ
0.1 1rT

+0.5
21<

.6

60

Z

300€

5.15 r = 0.01 m ve r = 0.05m'deki iki esmerkezli silindirik iletken arasinda, saçaklanmanin ihmaliyle, elektrik alani E =(l05/r) ar (V/m) olarak taniml~nmaktadir. 0.5m'lik bir uzunluktaki enerji birikimini hesaplayiniz. Ortamin bosluk oldugunu varsayiniz.

1
WE=i

O'05

lOS

Z

f €oEzdv= 2°[ "

1 L ( ) 0.01"7

rdrd4'dz=O.2241

5.16 Kenarlari i m uzunlugunda olan bir karenin köselerine Q = 4 nC degerinde dört özdes noktasal yükün yerlestirmesiyle elde edilen sistemde biriken enerjiyi bulunuz. Yalnizca zit köseler üzerine iki yük yerlestirilseydi enerji ne olurdu?
2WE =QiVi +Q2Vz + QjV3 +Q4V4 =4QiV1 Yukaridaki son esitlik, sistemin simetrisinden kaynaklanmaktadir.
Vi

=

Q2 + Q3 + Q4 41rEo R12 41rEo RI3 41rEo RI4
:::;

4xlO-9 41rEO

!+!+~
[1
i

.fi )

=97.5V

Buradan, WE :::; 2QiV1

2(4XIO-9)(97.5)= 780nJ elde edilir. 4xlO-9 )[ 41rEo

Yalnizca iki yükün bulunmasi durumunda: 2WE =QiV1 5.17
_9 =( 4xlO

.fi i 2

:::;

102 nJ

Birbirinden d = 0.2m uzakliga yerlestirilmis Qi yükten olusan sistemde biriken enerjiyi bulunuz. 2WE= Qi
Dolayisiyla:
yi

=3
Qz
d

nC ve Q2

=-

3 nC degerli iki noktasal

+ QzVz= Qi

(

4ii€0

)+ Qz(~

4ii€0 d

)

QiQz
WE

=4ii€0 d =

(3 X iO-iz 4ii(10-9/36ii)(0.2):::;

-405 OJ

Biriken enerjinin negatif çikmasi bir tutarsizlik gibi görillebilir. Oysa, enerji tE E2 'ye esittir ve
dolayisiyla

WE

:::; 2 J.bütünuzay E

-

i

r

2

E dv

pozitif bir sayidir. Yukaridaki farkliligin nedeni, noktasal yüklerden olusan bir sistemi bir araya getirinek için yapilan isi, alanda biriken enerjiye esitlerken, yükler sonsuzdayken alanda zaten var olan sonsuz enerjinin unutulmasidir. (Sonsuzda ayrik yükler olusturmak için sonsuz miktarda bir is yapilmistir.) Dolayisiyla, yukarida bulunan WE= - 405 nJ sonucu, enerjinin, sonsuzdaki referansin düzeyinin, 405 nJ altinda oldugu anlamina gelir. Yalnizca enerji farkinin fiziksel bir anlami oldugundan, referans düzeyi uygun biçimde ihmal edilebilir.

5.18 Orijinde merkezi bulunan, a yariçapli bir küresel iletken kabuk, sifir referans sonsuzda olmak üzere
VVo {Voa i r
r$'.a r>a

potansiyel alanina sahiptir. Bu potansiyele karsi düsen enerji birikimin ifadesini elde ediniz.

5. Bölüm

ELEKTROSTATIK ALAN: is, ENERJI VE POTANSIYEL
E=-VV= O { (Voa/r2)ar

73

r<a r>a
2

WB

=2 I €oE2dv ,=0 +

1

€ r2x

2°Jo O a 7

i [ ( ) ,i sin 8drd8dcp
)
2

n

Voa

=21f€oV~

Kabuktaki toplam yük Gauss yasasi yardimiyla bulunabilir. Q

= DA

= ---;;:- (41t'a) = 41t'€o~Ja

(

(;u~ia'

Kabuk üzerindeki potansiyel ise V = Vo'dir. Dolayisiyla, WE=

t QV

olup, bu, bir kondansatörde biri-

ken enerji ifadesidir (bu durumda, bir plakasinin yançapi sonsuz olan küresel kondansatör).

Ek Problemler
5.19
5.20
Q =-20 jlC degerinde noktasal bir yükü E =2(x + 4y)ax + 8xay(V/m) alaninda, X2= 8y yolu üzerinde, orijinden (4, 2, O)m'ye tasimak için yapilan isi bulunuz. Yanit: 1.60 mj

Problem 5.2'yi, direkt bir radyal yol kullanarak tekrarlayiniz. Yanit: -39.35 jlJ (z ekseni boyunca var olan tekillik, alanin korunumlu olmamasina yol açmaktadir.)

5.21

Problem 5.2'yi, Seki15-14'de görülen yolu kullanarak tekrarlayiniz. z

Yanit: - 117.9}lJ

y

x Sekil 5-14 5.22 Q

= 3}L C

noktasal yükünü, E

= (I05/r)ar +

1o5zaz(V/m) alaninda (4m, 1t, O) noktasindan (2m, w2,

2m) noktasina tasimak için yapilan isi bulunuz. 5.23 5.24 5.25

Yanit:-0.392 J

Q =2 nC noktasal yükünü E = (IO5Ir)ar(V/m) lanindasonsuzdanr= 2 m'ye ve sonsuzdanr= 4m'ye a tasimak için yapilacak isler arasindaki farki bulunuz. Yanit: 1.39 x 10--4 J Pt = i nC/m yogunluklu düzgün çizgisel yük dagilimi, Seki15-15'de görüldügü gibi, bir kenan 6m 0lan bir kare biçiminde düzenlenmistir. (O,O,5)m'deki potansiyeli bulunuz. Yanit: 35.6 V L metre uzunluklu Pt (C/m) düzgün dagilimli sonlu çizgisel yük dagilimin orta noktasindan radyal olarak d metre disindaki bir noktadaki potansiyelin ifadesini elde ediniz. Bu sonucu Problem 5.24'e uygulayiniz. Yanit:~ln 21rEu L/2+.Jd2 +L2/4 d (V)

74

ELEKTROSTATIK ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL
z.
(O, O, 5)

5. Bölüm

y x

Sekil 5-15 5.26 z = O, R S; r S; R + 1 halkasi üzerindeki P.. yogunluklu düzgün yüzeysel yükten dolayi orijinde olusan potansiyelin R'den bagimsiz oldugunu gösteriniz.

5.27

160 nC degerindeki toplam yük, önce 3 m yariçapli bir dairenin çevresinde 90° araliklarla, esit degerli dört noktasal yük olarak yerlestirilmistir. Dairenin düzleminden 5 m uzakta, eksen üzerindeki noktanin potansiyelini bulunuz. Toplam yükün sekiz esit parçaya ayrilarak 45° araliklarla yerlestirilmesi durumuiçin tekrarlayin.Bu biçimde,sinir durumolan Pt =(160/61t) nC/m elde edilene kadar devam edilirse potansiyelin degeri n~ olur? Yanit:247 V Küresel koordinatlarda, A noktasi r = 2 m'de, B noktasi r = 4 m'de bulunmaktadir. Alan, E =(-16/r2)ar (V/m) olarak tanimlandigina göre, sifir referansi sonsuzda alarak, A noktasinin potansiyelini bulunuz. Ayni islemi B noktasi için yineleyiniz. Sonra da, VA- VB potansiyel farkini hesaplayarak Problem
5.6'nin sonucuyla karsilastiriniz. referansinin r Yanit: VA

5.28

= 2VB =-

8V

5.29

Sifir potansiyel

r =5 m ve r = 15m'deki potansiyelleri bulunuz. Hangi noktanin potansiyeli, r = 5m'deki ile ayni genlikli fakat ters isaretlidir? Yanit: 0.45 V, -0.15 V, 00:
5.30 5.31 Q = 0.4 nC noktasal yükü, kartezyen koordinatlarda orijine yerlestirilmistir. A, (2, 2, 3)m ve B (-2, 3, 3)

= Lo m'de,

Q

= 0.5 nC noktasal

yükünün de orijinde olmasi durumu için

m noktalari olmak üzere VAB potansiyel farkini bulunuz.
Küresel koordinatlarda, y ekseni üzerinde, y

Yanit:2.70 V

= :td/2 noktalarina yerlestirilmis esit degerli fakat zit isad oldugunu varsayiniz. Yanit: (Q d sin 0)/( 41tE
ar2)

retli yüklerden dolayi o!usan potansiyeli bulunuz. r» 5.32 5.33

Problem 5.31 'i, yükleri n z ekseni üzerinde olmasi durumu içIn yineleyiniz. Yanit:(Q dcos O)/(41tEar2) Problem 5.14' de, iletkenler üzerindeki yük yogunlugunu bulunuz. 60E Yanit: I/>=O'da, ~(C/m2);
JT:r

JT:' 1/>=-da,
6

-60E ~(C/m-)
JT:r

?

5.34

Pt

= 2 nC/m yogunluklu düzgün çizgisel yük, z = Odüzleminde, x eksenine paralelolarak y = 3m'de bulunmaktadir.A (2m, O,4m) ve B (O,O,O)noktalari arasindaki VAB potansiyel farkini bulunuz.
Yanit:-18.4 V

5.35

p, = (l/61l')nC/m2yogunluklu düzgün yük tabakasi x = O'da, ve p, = (-l/61l') nC/m2yogunltiklu ikinci bir tabakada x = Lom'dedir. A (IOm, O,O),B (4m, O,O)ve C (O,O,O)içIn VAB,VBcve VAcdegederini bulunuz. Yanit:- 36 V, - 24 V, - 60 V SilindirIk koordinatlarda O ::;r ::;2 m için E = (5/r)a, (V/m), ve r>2 m için E =2.5ar V/m alanlari tanimlanmaktadir. A(\ m, O,O)ve B(4m, O,O)noktalari arasindaki VAB potansiyel farkini bulunuz. Yanit: 8.47 V 0.5 m x 1.0 m boyutlarinda paralel plakali bir kondansatörün levhalar arasi uzakligi 2 cm ve gerilim
farki 10 V olduguna göre, c

5.36

5.37

= co. varsayimiyla,

biriken

enerji miktarini

hesaplayiniz.

Yanit: 11.1 nJ

5. Bölüm 5.38

ELEKTROSTATIK

ALAN: Is, ENERJI VE POTANSIYEL

75

Problem 5.37'de tanimlanan kondansatöre 200 V gerilim uygulanmaktadir. (a) Biriken eneijiyi bulunuz.
(b) di'i 2cm'de (Sekil 5-16) ve gerilim farkini 200 V'da sabit tutarken d2'yi 2.2 cm'ye çikartarak, biriken enerjiyi tekrar hesaplayiniz. [Ipucu: t>. E =.l (t>.C)V2] W 2 Yanit: (a) 4.4 f1J; (b) 4.2 f1J

i
5.39

illl!illl'~J!illll!lilllll!
r0.5 m 1

i
Yanit:- 108 nJ

Sekil 5-16

2 nC degerli üç yük, aralarinda 0.5 m olacak biçimde bir çizgi üzerinde yerlestirilmistir. Böylece olusturulmus olan sistemde biriken enerjiyi hesaplayiniz. Yanit: 180 nJ Problem 5.39'u ortadaki yükün - 2 nC olmasi durumu için tekrarlayiniz.

5.40 5.41

2 nC degerli dört noktasal yük, bir kenari 1/3 m olan bir karenin köselerine sirayla, birer birer yerlestirilmektedir. Her bir yükün yerlestirilmesinden sonra sistemin enerjisin ne olacagini bulunuz. Yanit: O, 108 nJ, 292 nJ, 585 nJ

5.42
5.43

Silindirik koordinatlarda E = - 5e-daar biçiminde tanimlanan elektrik alani için r ~ 2a ve O ~ z ~ 5a ile tanimlanan hacimde biriken enerji miktarini bulunuz.' Yanit: 7.89 x 1O-lOa3
Bir potansiyel fonksiyonu V = 3X2+ 4/ (V) esitligiyle gösterilmektedir. lunuz. Hacimde biriken enerjiyi buYanit: 147 pJ

Bölüm 6
Akim, Akim Yogunlugu ve iletkenler
6.1 GIRIs
Elektrik akimi, belirli bir noktadan veya belirli bir yüzeyden geçen elektrik yükünün hareket hizidir. Genelde, sabit akimlar için I, zamana bagli olarak degisen akimlar için i simgesi kullanilir. Akimin birimi olan amper (1 A= i C/s) si birim sisteminde temel bir birimdir. Kulon ise türetilmis bir birimdir. ahm yasasi, akimin gerilim ve dirençle olan iliskisini tanimlar. Basit dogru akim (de) devrelerinde bu iliski I = V/R biçimindedir. Ancak, yüklerin bir sivi ya da gaz içerisinde bulunmasi durumunda, veya hem pozitif hem de negatif yüklü tasiyicilarin, farkli karakteristiklerIe ortamda bulunmasi durumunda, ohm yasasi, basit biçimiyle yeterli olmaz. Bundan dolayi, elektromanyetikte akim yogunlugu J (A/m2),akimdan daha çok kullanilir. 6.2 HAREKET HALINDEKI YÜKLER

Sekil 6-1 (arda görüldügü gibi, boslukta, bir elektrik alani içinde arti yüklü bir parçaciga etkiyen kuvveti gözönüne alalim. F = +QE ile tanimlanan bu kuvvete karsi koyan bir kuvvet olmadigindan, parçacik hiz kazanir. Parçacik E alaninin içerisinde kaldigi sürece, gittikçe artan bir U hiziyla E'nin yönünde hareket eder. Eger parçacik Sekil 6 - I(brde görüldügü gibi bir sivinin ya da gazin içerisindeyse, sürekli olarak ortamdaki diger parçaciklarla çarpisir ve yönü rastlantisal biçimde degisir. Ancak, ortamin türdes (homojen), ve E'nin sabit olmasi durumund~, hizin rastlantisal bilesenleri birbirlerini götürür ve sonuçta yalnizca E'nin yönünde olan sürüklenme hizi adi verilen sabit ortalama hiz U kalir. Metallerdeki iletim, kristal yapiyi olusturan atomlarin en dis yörüngelerindeki elektronlarin hareketinden kaynaklanir. Elektron-gaz kuranuna göre, bu elektronlar da, bir SiVi veya gaz içerisinde hareket eden yüklü parçaciginkine çok benzer biçimde, ortalama bir sürüklenme hizina ulasir. Sürüklenme hizi, elektrik alan siddetiyle dogru orantilidir. U=,uE Bu esitlikte 11,hareket yetenegini gösterir ve birimi m2/V. s'dir. Bir iletkende, yaklasik olarak 1028 dÜzeylerinde atom bulunur. Iyi iletkenlerin her atomunda, bir alan uygulanmasi durumunda hareket edebilecek bir ya da iki elektron bulunur. Hareket yetenegi, sicaklikla ve kati maddelerin kristal yapisiyla degisir. Katilarin parçaciklari, titresImli bir harekete sahiptir ve bu titresimler sicaklikla artar. Bu da, parçaciklarin hareketini zorlastirir. Dolayisiyla, yÜksek sicakliklarda hareket yetenegi, (11)azalir ve belli bir E için elde edilen sürüklenme hizi (veya akim) küçülür. Bu olgu; devre analizinde her bir madde için bir direnç degerinin tanimlanmasi ve degerin artan sicaklikla artirilmasiyla hesaba katilir.

+Q.

u
...E ..
Ca) Bosluk

o

~
o

..

Cb) Sivi veya gaz

Sekil 6-1 76

6. Bölüm

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

77

6.3

TASINIM (KONYEKSIYON) AKIMI YOGUNLUGU J

Sekil 6-2'de, bir v hacmi içerisinde p yogunluklu ve saga dogru U hizina sahip olan yüklü parçaciklar kümesi görülmektedir. Parçaciklarin hacim içerisinde birbirine göre olan konumlarini koruduklari varsayilmaktadir. Bu yük kütlesi bir S yüzeyinden geçerken, yogunlugu J = pU (Nm2)

olan bir tasinimakimina nedenolur. v hacmininkesiti veya v hacmi içerisindep yogunlugusabit
degerli degilse, J zamana göre sabit olamaz. Dahasi hacmin sonbölümü yüzeyi keserken J sifir olur. Bununla birlikte, hareket halindeki yüklü parçacik bulutundan kaynaklanan akim yogunlugu kavrami, elektromanyetik alanlar kurammda zaman zaman çok kullanislidir.

~

u
J=pU

s
Sekil 6-2

6.4

ILETIM AKIMI YOGUNLUGU J

Daha önemli olan, bir elektrik alaninin varliginda, sabit kesitti bir iLetkendeortaya çikan iletim akimidir. Akim yogunlugu, yine J = pU (Nm2) esitligiyle tanimlanir. Bu esitlik U = /1Ebagintisi kullanilarak J=DE biçiminde yeniden yazilabilir. Bu esitlikte a~ P/1malzemenin iIetkenligini gösterir ve birimi metre basina siemens (Sim) olarak tanimlanir. Metalik iletkenlerde yük tasiyicilari, elektrik alanin ters yönünde sürüklenen elektronlardir (Sekil 6.3). Dolayisiyla, elektronlar için hem p hem de /1negatif olup, bu da, pozitif yüklü tasiyicilarda oldugu gibi elektronun iletkenliginin (a) pozitif olmasi demektir. Bu da, yüklü tasiyicilarm isaretlerinden bagimsiz olarak, J ve E'nin ayni yönde olmasi anlamina gelir. Gelenekselolarak, pozitif yüklerin saga, elektronlarin da sola dogru hareket ettigi, p ve /1'nün de her zaman pozitif oldugu kabul edilir. J = DE bagintisi, genellikle, ahm yasasinin noktasal biçimi adini alir. Buradaki (J çarpani, hareket etme serbestisi olan eIektronlarin yogunlugunu (p) ve bu elektronlarin kristal yapi içerisinde bagii hareket etme yetenegini (/1) içerir. Beklenildigi gibi, asicaklikla degisir.

s
Sekil 6-3

78

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

6. Bölüm

ÖRNEK 1. Gümüs bir iletkende 6.0 x 10-4mls'lik sürüklenme hizina karsi düsen elektrik alan siddetini ve akim yogunlugunu buJunuz. Gümüs için a= 6i:-7~S/m ve 11= 5.6 x 10-3m2iv . s oldugundan: E =!:!.= 6.0 X 10-4= 1.07 x io-I Vim
1J. 5.6 x io-3 J

= oE = 6.61

x 106A/m2

6.5

, Bir sivi veya gaz içerisinde, genellikle hem arti hem de eksi yüklü iyonlar bulunur. Bu iyonlar tek veya çift yüklü olabilirler ve muhtemelen farkli kütlelere sahiptir. Iletkenlik için geçerli olacak bir ifade, bütün bu etkenleri içermelidir. Ancak, bütün arti iyonlarin birbirlerinin ayni ve bütün eksi iyonlarin da birbirlerinin ayni oldugu varsayilirsa, iletkenlik, Sekil 6-4 (a)'da gösterildigi gibi, yalnizca iki terim içerir. Metalik bir iletkende yalnizca deger (valence) elektronlari serbestçe hare--ket edebilir. Sekil 6-4 (b)'de bu elektronlar sola dogru hareket ederken görülmektedir. Bu durumda iletkenlik tek terimden ibaret olup, serbest elektronlarin yük yogunluguyla (Pe), bu elektronlarin hareket yeteneginin (Jle) çarpimina esittir.

ILETKENLIK

(af-

-e
E-.--e
J--0

c9-'i

E
CI=P_IJ.- +P+IJ..

J

-,4---e

-'-e --e
ci=PeIJ.e
(b) Iletken

-e

-e

E

J

-e Oci

O- --e --G O= PeIJ.e
+ PhIJ.h

-e O-

(a) Sivi veya gaz

(e) Yari iletken

Germanyum ve silisyum gibi yari iletkenlerde durum biraz daha karmasiktir. Kristal yapi içerisinde, her atomun komsu atomlariyla dört tane kovalent bagi vardir. Ancak, oda sicakliginda, ve isik gibi, herhangi bir dis kaynaktan bir enerji uygulanmasiyla, elektronlar kovalent ba.glarini koparirlar. Bu, iletim için hazir bir elektron-delik çifti yaratir. Bu tür maddelere öz yari iletken adi verilir. Elektron-delik çiftleri kisa ömiirlü olup, yeniden birlesmeyle (rekombinasyon) yok olurlar. Ancak sürekli olarak yeni çiftler olusur ve iletirnin devami saglanir. Sekil 6-4(e)'de görüldügü gibi, iletkenlik, biri elektronlar, digeri ise delikler için olmak üzere, iki terimden olusur. Pratikte, üç degerli veya bes degerli elementlerin eklenmesiyle (katkilama) p türü ve n türü yari iletkenler olusturulur. Yukarida tanimlanan öz yariiletken özelligi sürmekle birlikte, n türünde fazlalik elektronlarin, p türünde de fazlalik deliklerin varligi nedeniyle, bu özellik gölgelenir. Dolayisiyla, iletkenlik içerisinde Peveya Phyogunluklarindan biri digerinden çok daha etkin olur.
ÖRNEK 2. Saf gerinanyumun oda sicakligindaki iletkenligini bulunuz. Bir metre küpteki elektron-delik çiftinin sayisi, 300 K için, 2.5 x 1019olarak bilinmektedir. Elektron ve deliklerin hareket yetenekleri, sirasiyla, Ile= 0.38 m2/ys ve I1h= 0.18 m2iv.s olarak verilmektedir. Malzemede katki bulunmadigindan, elektron ve delik sayisi esittir. a = Nee(l1e+ I1h)= (2.5 x 1019)(1.6x 10-19)(0.38+ 0.18) = 2.24 Sim

78

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

6. Bölüm

ÖRNEK 1. Gümüs bir iletkende 6.0 x 10-4mls'lik sürüklenme hizina karsi düsen elektrik alan siddetini ve akim yogunlugunu buJunuz. Gümüs için a= 6i:-7~S/m ve 11= 5.6 x 10-3m2iv . s oldugundan: E =!:!.= 6.0 X 10-4= 1.07 x io-I Vim
1J. 5.6 x io-3 J

= oE = 6.61

x 106A/m2

6.5

, Bir sivi veya gaz içerisinde, genellikle hem arti hem de eksi yüklü iyonlar bulunur. Bu iyonlar tek veya çift yüklü olabilirler ve muhtemelen farkli kütlelere sahiptir. Iletkenlik için geçerli olacak bir ifade, bütün bu etkenleri içermelidir. Ancak, bütün arti iyonlarin birbirlerinin ayni ve bütün eksi iyonlarin da birbirlerinin ayni oldugu varsayilirsa, iletkenlik, Sekil 6-4 (a)'da gösterildigi gibi, yalnizca iki terim içerir. Metalik bir iletkende yalnizca deger (valence) elektronlari serbestçe hare--ket edebilir. Sekil 6-4 (b)'de bu elektronlar sola dogru hareket ederken görülmektedir. Bu durumda iletkenlik tek terimden ibaret olup, serbest elektronlarin yük yogunluguyla (Pe), bu elektronlarin hareket yeteneginin (Jle) çarpimina esittir.

ILETKENLIK

(af-

-e
E-.--e
J--0

c9-'i

E
CI=P_IJ.- +P+IJ..

J

-,4---e

-'-e --e
ci=PeIJ.e
(b) Iletken

-e

-e

E

J

-e Oci

O- --e --G O= PeIJ.e
+ PhIJ.h

-e O-

(a) Sivi veya gaz

(e) Yari iletken

Germanyum ve silisyum gibi yari iletkenlerde durum biraz daha karmasiktir. Kristal yapi içerisinde, her atomun komsu atomlariyla dört tane kovalent bagi vardir. Ancak, oda sicakliginda, ve isik gibi, herhangi bir dis kaynaktan bir enerji uygulanmasiyla, elektronlar kovalent ba.glarini koparirlar. Bu, iletim için hazir bir elektron-delik çifti yaratir. Bu tür maddelere öz yari iletken adi verilir. Elektron-delik çiftleri kisa ömiirlü olup, yeniden birlesmeyle (rekombinasyon) yok olurlar. Ancak sürekli olarak yeni çiftler olusur ve iletirnin devami saglanir. Sekil 6-4(e)'de görüldügü gibi, iletkenlik, biri elektronlar, digeri ise delikler için olmak üzere, iki terimden olusur. Pratikte, üç degerli veya bes degerli elementlerin eklenmesiyle (katkilama) p türü ve n türü yari iletkenler olusturulur. Yukarida tanimlanan öz yariiletken özelligi sürmekle birlikte, n türünde fazlalik elektronlarin, p türünde de fazlalik deliklerin varligi nedeniyle, bu özellik gölgelenir. Dolayisiyla, iletkenlik içerisinde Peveya Phyogunluklarindan biri digerinden çok daha etkin olur.
ÖRNEK 2. Saf gerinanyumun oda sicakligindaki iletkenligini bulunuz. Bir metre küpteki elektron-delik çiftinin sayisi, 300 K için, 2.5 x 1019olarak bilinmektedir. Elektron ve deliklerin hareket yetenekleri, sirasiyla, Ile= 0.38 m2/ys ve I1h= 0.18 m2iv.s olarak verilmektedir. Malzemede katki bulunmadigindan, elektron ve delik sayisi esittir. a = Nee(l1e+ I1h)= (2.5 x 1019)(1.6x 10-19)(0.38+ 0.18) = 2.24 Sim

80

AKIM, AKIM YOGTJNLUGUVE ILETKENLER

6. Bölüm

6.7

DiRENÇ (R)

Eger, Sekil 6-7'de görüldügü gibi, düzgün bir kesit alanina (A) ve f uzunluguna sahip bir iletkenin iki ucu arasindaki gerilim farki V ise akimin, A yüzeyi üzerinde düzgün dagilimli oldugu varsayimiyla,

E=
yazilabilir. Bu durumda toplam akim

~
(l

ve J = aV
(l

I=JA = aAV t
biçiminde ifade edilir. ahm yasasina göre V =Rioldugundan, direnç için

t R =-aA (C)
elde edilir. (1 S-I

= 1 .Qolarak tanimlanan siemens yerine önceleri mho kullanilirdi.)

Bu ifade, genelolarak, bütün f uzunlugu boyunca sabit kesitli olan iletkenler için kullanilir. Ancak, yüzeyindeki akim yogunlugu merkeze göre daha büyük olan Iletkenlerde bu esitlik kullanilmaz. Akim dagiliminin düzgün olmamasi durumunda direnç, asagidaki esitlikten bulunur:

R=

v

=-

V
dS

f J . dS f aE.
R=

Gerilim farkinin degil de E degerinin bilinmesi durumunda ise su esitlik kullanilir:

f E.dl f aE. dS

Esitligin payi, alinan örnegin uçlari arasindaki gerilim düsümüne, paydasi ise toplam akima (i) esittir.

+111 V

Sekil 6-7 ÖRNEK 4. Sekil 6-8'de görülen parça gümüsten yapilmis olup, cr= 6.17 x io7 Sim iletkenligine sahiptir. Iç ve dis yüzeyler arasindaki direnci bulunuz. Iç ve dis yüzeylerden ayni i akimi geçiyorsa:

6. Bölüm

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

8]

J

= -r a r

k

ve E

= - ar err J-- 0.05 in
'b = 3.0

k

--r

in

tP 5°

=

~

Sekil 6-8

Buna göre, 5° = 0.0873 rad oldugunu da gözönüne alarak:
300

R

=
o

,OS

10,2 ar
.0873

-

k k

a
r

. dra
r

[ [
6.8
AKIM TABAKASi

o

- ar . r dep dzar r
= 1.01
(K)
x to-s Q

In 15 - 0(0.05)(0.0873)

= io.1

J-tQ

YOGUNLUGU

Bazi durumlarda, akim, bir iletkenin yalnizca yüzeyinden akar. Buna örnek olarak dalga kilavuzlarinin iç duvarlari gösterilebilir. Böyle bir tabaka akimin varliginda, birim transvers uzunluk için tasima hizini gösteren bir yogunluk vektörü tanimlanir (K; birimi A/m). Bazi kitaplarda yogunluk vektörü için 1., notasyonu kullanilir. Sekil 6-9'da, r yariçapli bir silindirIk tabaka biçiminde, z ekseni boyunca akan i akimi görülmektedir. Bu durumda, tabakanin her bir noktasi için i K= -az
2Ter

yazilabilir. Baska tabakalarda, K noktadan noktaya degisebilir.
z r

Sekil 6-9 Genelolarak bir akim tabakasi içinde kapali bir C egrisi üzerinde akan akim, K'nin dikey bileseninin egri boyunca integral i alinarak hesaplanir. i = I/nde ÖRNEK 5. Ince bir iletken tabaka, O< x < 0.05 m araliginda z = Odüzleminde yatmaktadir. ai dogrultusundaki 25 A'lik bir akim, tabaka üzerinde sinüzoidal biçimde dagilmis olup, x = O ve x = 0.05 m için yogunluk sifir, ve x = 0.025 m için ise maksimumdur (Sekil 6-] O).K ifadesini elde ediniz.

82

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER z

6. Bölüm

-y

r
Sekil 6-10 Verilen bilgilerden K linmemektedir. Buna göre,

= (k sin 20 Jrx)ay (Alm)
i

elde edilir. Buradaki k katsayisinin degeri biri.05

= 25 = J Ky dx =k Jo

sin 20m dx

veya 25

= ki 10 Jr ve k =250Jr Alm elde edilir.
SÜREKLILIGI

6.9

AKiMiN

Üzerindeki J degeri bilinen herhangi bir S yüzeyini kesen i akimi daha önce incelendi. Yüzeyin kapali olmasi durumunda, disariya bir net akimin çikabilmesi için, içerdeki arti yükte bir azalma olmasi gereklidir:
!j .dS
:r Bu esitlikte, dS üzerinde

=1=- dQ =-~ J PdV dt dt
dogru yönelmis normaldir. Esitlik ~V ile bölünürse,

birim normal, disariya

fj .dS =-~ J pdv
~v dt ~V diverjansina elde edilir. Eger ~V ~ O oldugu düsünülürse, esitligin sol yani akim yogunlugunun (V'J) ve tam yani da -ap / dt 'ye yaklasir: V .J

= -- dp
dt

Bu, akimin sürekliligi esitligi olarak bilinir. Bu esitlikteki p, yalnizca hareketli yüklerin yogunlugunu degil, net yük yogunlugunu gösterir. Asagida gösterilecegi gibi, dp / dt , bir iletkenin içinde yalnizca geçici olarak sifirdan farkli olabilir. Buradan elde edilen V . J = Osüreklilik esitligi Kirchhoff'un akim yasasinin alanlar için esdegeri olup, bir çok iletkenin eklem noktasindan çikan net akimin sifir oldugunu gösterir. Iletim süreci içerisinde, deger elektronlari, bir elektrik alaninin uygulanmasiyla hareket edebilirler. Dolayisiyla, elektronlar hareket halindeyken, durgun durumda geçerli olan esitlikler artik geçerli degildir. Ancak bu elektronlar, net yükle karistirilmamalidir; çünkü her bir iletim elektronu için, malzemenin her bir ~V hacmi içerisindeki net yükün sifir olmasini saglayacak biçimde, çekirdekte bir proton vardir.

6. Bölüm

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

83

Bununla birlikte, kati bir iletken içerisindeki bir bölgede, geçici bir dengesizlik sirasinda, t = Oanindakinet yük yogunlugunun pooldugunu düsünelim.Bu durumda,J = GE= (Cf/E)Doldugundan, a V. -D=-- dp
E dt yazilabilir. Diverjans islemi için, koordinatlara göre kismi türevierin alinmasi gereklidir. Türdes (homojen) yapilarda oldugu gibi cf ve E 'un sabit degerli olmalari durumunda, bu sabitler kismi türev islevinin disina alinabilir:

a ap -(V .D) =-- at E a -p=-E ap a -+-p=O veya at € Bu esitligin çözümü su biçimde ifade edilir: ap at

p = poe-(eJ/E)1
Görüldügü gibi, p, 'Z" E/Cfzaman saliitiyle üstel olarak azalir. Bu zaman sabitine relaksasyon za=
mani adi verilir. t

= -r'da,

p ilk degerinin % 36.8'ine düser. iletkenler için 'Z" egeri çok küçüktür d

(lO-J9'lar düzeyinde). Bu da göstermektedir ki, serbest yük bir iletkenin içinde kalamaz; ancak iletkenin yüzeyi üzerinde düzgün olarak dagilir.

ÖRNEK 6. Gümüs içincr=6.17 x 1017Sim verildigine göre, relaksasyon zamanini bulunuz. POyogunluklu
bir yükün,gümüsbir parçaniniçerisineyerlestirildikten sonrabir ve bes zamansabitikadarsonrakianlardaki p degerlerinibulunuz.
E '" E o oldugundan:

T= ~ - io-936.ir a - 6.17 x 107- 1.43 X 10-19S
Dolayisiyla: t

= .'da:

p = poe-i = 0.368po
p = poe-s = 6.74 X io-3po

t = 5.'da:

6.10

ILETKEN-DIELEKTRIK

SINIR KOSULLARI

Duragan kosullar altinda bütün net yük iletkenin dis yüzeyleri üzerinde olup, iletkenin içinde hem D hem de E sifirdir. Elektrik alani korunumlu bir alan oldugundan, herhangi bir kapali yol boyunca E . di integral i sifirdir. Sekil 6-11 'de köseleri 1, 2, 3, 4 ile belirtilen dikdörtgen biçimli bir yol görülmektedir. fE. di + fE. di + fE. di + fE. di = O 2 ile 3 ve i ile 4 arasindaki yol uzunluklarinin, iletken ile dielektrigin kesisim yüzeyi arada kalacak biçimde, sifira yaklastirildigini düsünelim. Bu durumda, ikinci ve dördüncü integraller sifir olur. 3 ile 4 arasindaki yol iletkenin içinde oldugundan, bu aralikta E sifir olmalidir. Buna göre esitlik asagidaki biçime dönüsür.
J 2 ~"""",= ~ik 3 Sekil 6-11 Iletken

+-

4

84

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

6. Bölüm

E.dl= E1dt=O Bu esitlikte E" E'nin dielektrik yüzeyine teget olan bilesenidir. i - 2 araligi gelisi güzel seçilebildiginden, yüzeyin her noktasi için
Ei

f

f

=Di =O

yazilabilir. Dikey bilesenler ile ilgili kosullar, Sekil6-12'de görüldügü gibi, küçük, kapali bir tam dairesel silindirin, kesisim yüzeyine yerlestirilmesiyle incelenebilir. Bu yüzeye Gauss yasasi uygulanarak fD.dS
veya
~. D.dS+ Jiisi

=Qiç

iah D.dS+yan D.dS= fA P.,dS f

elde edilir. Kesisim yüzeyinin her iki yaninda Di = O oldugundan üçüncü integral sifirdir. Ayrica, silindirin alt yüzü iletken içerisinde oldugundan ve bu bölgedeki D ve E sifir oldugundan, ikinci integral de sifirdir. Bu durumda elde edilen
Jüsi

r

D.dS= Jüsi r

DiidS=! p.,.dS YA

esitligi yalnizca
DiL= p" ve ELi= p2.. E

kosullari saglaniyorsa geçerlidir.
Dn

\

Sekil 6-12 ÖRNEK 7. Bir iletkenin yüzeyindeki bir noktada elektrik alan siddeti E = O.2a... O.3ay- O.2a: (V/m) biçiminde tanimlanmaktadir. Bu noktadaki yüzeysel yük yogunlugunu bulunuz. Iletkenin serbest uzay içerisinde bulundugunu varsayalim. Buna göre:
D" = EDE" = p$

E" = :f:IEI = :f:O.412V/m
P. =

(36ii )(:f:0.412)

10-9

= :f:3.64 pC/m2

isaretteki belirsizlik, verilen noktadaki yüzeylerden disari dogru olan dikeyin yönünden kaynaklanmaktadir. Kisaca, duragan kosullar altinda iletkenin hemen disindaki alan, bir yüzeysel yük dagilimi bulunmasi durumunda, sifirdir (hem teget hem de dikey bilesenler sifirdir). Bununla birlikte, yüzeysel yükün varligi, iletkende net bir yük oldugu anlamina gelmez. Bunu gözde canlandirabilmek için. küresel koordinatlarin orijininde bulunan arti bir yükü düsÜnelim. Bu noktasal yÜk, belli bir kalinligi olan iletken bir kÜreselkabukla çevrelenmisse [Sekil 6-13(a)], E'nin sifir oldugu iç bölge disinda, alan için yine

-......-....

6. Bölüm

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

85

E=

+Q
4Jr E r 2 ar

esitligi geçerlidir. +Q tarafindan olusturulan coulomb kuvvetleri, iletim elektronlarini iç yüzeye dogru çekerek burada eksi isaretli bir P.\"! lusumuna yol açarlar. Bu durumda da, dis yüzeyde ortao ya çikan elektron eksikligi, pozitif bir yüzeysel yük yogunluguna (P,'2) neden olur. + Q yükünden çikan elektrik aki çizgileri (\{i), Sekil 6-l3(b)'de görüldügü gibi, iletkenin iç yüzeyindeki elektronlarda sonlanir. Elektrik aki çizgileri, iletkenin dis yüzeyindeki arti isaretli yüklerden de çikar. Görüldügü gibi, iletkeni kesen herhangi bir aki çizgisi olmadigindan, iletkenin üzerindeki net yük sifir olarak kalir.

Pi2

Pii

(a)

(b)

Sekil 6-13

Çözümlü Problemler
6.1
Bir AWG # 12 bakir iletkenin yariçapi 1.025 mm' dir. 15 m uzunlugunda bir iletken 20 A tasimaktadir. Bu iletken için elektrik alan siddetini, sürüklenme hizini, gerilim düsümünü ve direnci bulunuz.
Önce iletkeniii kesitini bulalim: A

= Jr (1.025

10-3)2

= 3.3

X 10-6 mL

Buradan
Bakir için

i

= IlA =20/3.3 x

10-6=6.06 x 106 Alm2 elde edilir.

(j= 5.8 X 107 Sim oldugundan: E

= i/(j= 6.06 x 106/5.8x 107= 0.104 V/m

v = Ei' = (0.104)(15) = 1.56 V R = V/i = 1.56/20 = 0.078 n

Bakir elektronlarinin hareket yetenegi )1 =0.0032
çimde bulunur:

ml/Vs,

ve (j

=P)1 oldugundan

yük yogunlugu su bi-

p= (j = 5.8x107 )1 0.0032 = 1.81xlOIOC/m 3 i = pU oldugundan, sürüklenme hizi için

86

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER u = ~ = 6.06x1O6 - 3.34xlO-4 mis P 1.81xlOJO

6. Bölüm

elde edilir. Bu sürüklenme hiziyla, bir elektronun # 12 bakir tel içinde i cm ilerlemesi yaklasik olarak 30 saniye sürer.

6.2

Alüminyum içerisinde 5.3 x 10-4 m/s degerinde bir sürüklenme hizina karsi düsen akim yogunlugunu ve elektrik alan siddetini bulunuz. Alüminyum için iletkenlik ve hareketyetenegi a= 3.82 x 107Sim ve )1=0.0014 m2N.s olarak verilir.
J

= pU = il U = 3.8~ ~ O.

107 14 (5.3 x 10-4)

= 1.45 x

107A/m2

J U E=-=-=3.79 o il

x lO-IV/m

6.3

Uzun bir bakir iletkenin dairesel kesitinin çapi 3 mm olup, iletkenden 10 A'lik bir akim akmaktadir. Bir saniyede, (digerleri tarafindan yerleri doldurolmak üzere) 100 mm uzunlugunda bir parçayi terkeden iletim eiektron iarin in yüzdesini hesaplayiniz. Avogadro sayisi N = 6.02 x 1026atomlkmol'dur. Bakirin özgül agirligi 8.96 ve atomik agirligi 63.54 olarak verilir.Atom basina bir tek iletimelektronu varsayimiyla,birim hacimdekielektron sayisi
Ne

=

6.02XIO26 atom

Ikmol

8.96XIO3 kg

i elektron

(

kmol )( 63.54 kg )[

m3

J(

atom

)

=8.49xIO28 elektronlm3
olarak bulunur. i 00 mm uzunlugundaki parçanin elektron sayisi da -:i 2 N=1T: 3X~0 -

[

) (0.1O0)(8.49xIO28)=6.00xIO22

biçiminde elde edilir. 10 A'lik bir akim için bir noktadan bir saniyede geçmesi gereken elektron miktari: 1 elektron = 6.25x1O19 elektronls 10 C C ( s )( 1.6xlO-19 ) Buna göre, 100 mm'lik bir parçayi, bir saniyede terk eden elektronlarin orani: 625xio19
6.00xi02

.

2 (1O0)=%0.1O4(saniyede)

6.4

Alüminyumun bir santimetre kübündeki bütün iletim elektron iarin in belli bir noktadan 2 s içinde geçmesi durumunda olusan akimi bulunuz. Atom basina bir tek iletim elektronu oldugunu varsayiniz. Alüminyumyogunluguve atomikagirligi,sirasiyla,2.70 x 103kg/m3ve 26.98 kglkmol olarak verilir. Buna göre:
Ne

= (6.02 x 1026 ) 26.98 (2.70X1O3)=6.02x1O28 elektronlm3 ( )

~

ve 6.5

1= dQ = (6.02X1O28 elektronlm3 Xi0-2 m}'(1.6xI0-19 C/elektron) -4.82kA dt 2s

0.0046 m2N.s hareket yetenegine ve 29.1 MS/m iletkenligine sahip bir metal içerisindeki serbest eIektron yogunlugunu bulunuz. a =)1P oldugundan:

-.,

6. Bölüm

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER
6

87

p ve 6.6 N
e

= a = 29.1x10
p
1.6x 10-19

6.33x1O9 Cim 3

0.0046
elektronlm3

= 6.33x1O9 =3.96x1028

n türü bir germanyum (Ge) elemaninda her 108 atom için bir tane verici (donör) atom oldugu varsayimiyla, 300 K'deki iletkenligi bulunuz. Ge için yogunluk 5.32 x 103 kg/m3 ve atomik agirlik 72.6 kg/kmol olarak verilmektedir. n türü bir yari iletkenin tasiyicilari elektronlardir. 1 kmol içerisinde 6.02 x 1026atom bulundugundan, tasiyici yogunlugu için ( 1kmol i 5.32X 103 kg elektron Ne = 6.02X 1026 atom ( kmol ) ln.6kg) [ m3 J[ 108 atom J

=4.41 xl 020 elektronlm 3
elde edilir. Ge için 300 K' deki öz yogunluk (ni)2.5 x 1019m-3olarak verilir. Yari iletkenlerde NeN"= n? esitligi geçerli oldugundan, deliklerin yogunlugu

N" = 2.5xl0 . 4.41xl020

(

19

r

1.42x1O18 delik/m3

olarak bulunur. Ne » N" oldugundan, iletkenligi, katkilanmis elektronlar belirler. Bu elektronlarin 300 K'deki hareket yetenegi su biçimde elde edilir: a"" Neepe= (4.41x 1020)(1.6x 10-19)(0.38)= 26.8 Sim

6.7

Düzgün kesitli ve 150 m uzunluktaki bir iletkenin gerilim düsümü 1.3 Volup, akim yogunlugu 4.65 x 105 Nm2 olarak verilmektedir. Iletkenin içindeki malzemenin iletkenligini bulunuz.
E

= Vi Ive

J

= aE

oldugundan:

1.3 s 4.65 x LO-= a veya ( 150 )

a= 5.37 x LO/ im S

-

6.8

Malzemelerin dirençlerini gösteren bir çizelgede, tavlanmis bakir için bir "ayak" basina 10.4 ohm. dairesel mil degeri verilmektedir. Malzemenin iletkenligIni metre basina siemens olarak bulunuz. Dairesel mil, çapi bir mil (i mil = 10-3inç) olan bir dairenin alanidir.

i dal",e!

m;)

= n[[

io'~

inç )(0.0254

i:Ç

ir =5.07x

io'"

m'

Iletkenlik, direncin tersine esit oldugundan:

a=

1dairesel mil m ayak - 1 12- inç 0.0254- = inç J ( 5.07xl0-l0ni2 [ 10.4D..daireselniil J[ ayak J[

=5.78xl0 Sim
i

7

6.9

AWG # 20 alüminyum iletkenin 1000 ayak (feet) basina direnci 16.7 Q olduguna göre, alüminyumunun iletkenligIni bulunuz. iletken çizelgelerinden # 20 iletkenin çapinin 32 miloldugu bulunur.
J

A=Jl{32X~0-3 (0.0254l

=5.19xlO-7 m2

p.= (1000 ayak) (12 inç/ayak)(0.0254 m/inç) = 3.05 x 102m

88

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER
R = f/aA esitliginden a bulunabilir.

6. Bölüm

a=

3.05x1O2 (16.7)(5.19x1O-7) - 35.2 MS/m

6.10 Yariçapi 2mm olan silindirik bir iletkenin akim yogunlugu, eksenden olan uzaklikla, J = 103 e-400r A/m2)bagintisina göre degismektedir. Toplam i akimini bulunuz. C J = l<Pe-400r (A/m2)

1=

f J.dS= f JdS= Jo Jo HYe-.oo,rdrdq, = 2n(1O3)[(-400)2 (-400r -1) ] o 7.51 mA
r21< rO.002 e-400r
0.002

0=

6.11

J

= 1o21xlay CA/m2) olduguna

göre, y = O düzleminin -0.1 ::;; ::;;0.1 m ve -0.002::;; z::;; .002 m x 0
oooo2

ile tanimlanan bölümden geçen akimi bulunuz. 1= J. dS =

f

f

ol

?

-0.002

L

-0.1

10- lxia o\ . dx dza

\ o

=4 mA
Jr Jr S YS

6.12 J

= 100 cos 2yaxCA/m2)olduguna göre, x=O düzleminin -4
1=

4 m ve -0.01

::;;z ::;;0.01

m ile tanimlanan bölümünden geçen akimi bulunuz.

f

J .dS =

f f
-0.01

OoO]

irl4

-ir 14

1OOcos2yax .dydzax

=2.0A

6.13

Küresel koordinatlarda,'

J

= 103 sin e ar CA/m2) olarak

verildigine göre r

=0.02

m küresel ka-

bugunu kesen akimi bulunuz.
J ile dS

= ,2 sin

8 d8 dqJai, radyal oldugundan:
(ir rir

1= J: Jo lO3(O.O2fsin28d8dt/>=3.95A

6.14 Düzgün bir akim dagilimi oldugunu varsayarak, sabit bir kesit alanina CA)ve e uzunluguna sahip herhangi bir iletkenin direncinin R = /!/aA ile ifade edildigini gösteriniz.
e boyunca sabit bir kesit alani, sabit bir E anlamina gelir. Buradan gerilim düsümü V = E .dl =EP.
olarak bulunur. Akim A kesiti üzerinde düzgün olarak dagilmissa

J

1= fjodS=JA=aEA
elde edilir. Burada a iletkenligi göstermektedir. R = VII oldugundan: R=~ aA

6. Bölüm

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER görülen fJ. zunluklu koaksiyel kablonun yalitkaninin direncini bulunuz. u

89

6.15

SekiI6-14'de

e
~
J oldugundan E

r

i

~

)
Sekil 6-14

Iç iletkenden dis iletkene toplam akimin i oldugunu varsayalim. Buna göre r radyal mesafesinde

=~=~ A 27rrf

=~ 21t(Jrf

elde edilir.

Dolayisiyla, iki iletken arasindaki gerilim farki

Vab=olarak ve direnç de

" i -dr=-lnL 2nClr! b V 1 R =-=-lni 2nol

i 2nol b a

b a

olarak bulunur.

6.16 4 m genislikli bir akim tabakasi z

olup, orijinden (1, 3, O)m'ye yönelmis lOA degerinde bir toplam akim tasimaktadir. K'nin ifadesini elde ediniz.
Tabakanin her noktasinda K'nin yönü birim vektörü verir. ax +3a\

= Odüzleminde

J1o
K'nin genligi ise 10/4 A/m'dir. Dolayisiyla: LO a x + 3a K= ~. 4 [ vlO 6.17
\'

)

Alm

Sekil 6-15'de görüldügü gibi, bir ir akimi, z ekseni üzerindeki bir filamandan asagi dogru akmakta ve z = O' daki ince bir iletken tabakaya girmektedir. Bu tabaka için K ifadesini elde ediniz.

t
x

tz
IT

y

Sekil 6-15

90

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER z = Odüzleminde bir daire düsünün. Tabakadaki,
gün olarak yayilir. K'nin yönü a/dir. Buna göre:

6. Bölüm çevre üzerinde düz-

h

akimi 2rcr uzunlugundaki

K 6.18

= .!La

2rcr

r

Problem 6.17' deki akim tabakasi için 30o1ik düzlem parçasindaki akimi bulunuz. (Sekil 6-16). 1=

I

K"dt=

",/6

1
i

i i -i.rd</J="i' 2nr 12

---( ~300~K

Sekil 6-16
Ancak, düzgün dagilimli akim için, 300'lik bir dilim, toplamin, 30°/360° = III2 oranindaki bölümünü ta:;.iyacagindan, integral almak aslinda gereksizdir.

6.19

Bir i akimi, Sekil 6-17' de görüldügü gibi, ince bir tam dairesel silindire üstten girmektedir. Silindirin yariçapi 2 cm olduguna göre K'yi bulunuz.

r
..-...~

i

t

+

Sekil 6-17 Üstte, akim herhangi bir 2m- çevresinde düzgün olarak dagiidigindan:

i K = -a,. 2rcr

(A/m)

Asagiya dogru, kenarlarda, akim 2rc(0.02 m) çevresI üzerinde düzgün dagilmistir.

K=-

i

0.04rc

(-a, . }(A/m)

6.20 Ekseniz ekseniile çakisikolan 0.05 m yariçaplisilindirikbir iletkenp, = polz (C/m2) yüzeysel yük yogunluguna sahiptir. Yüzey üzerindeki E ifadesini elde ediniz.
DiL= Pi oldugundan ELi= p/E o yazilabilir. (0.05, lfJ,z) için:

E = Eiiar= ~a,. EO z 6.21

(V/m)

x 25 bölgesini kaplayan bir iletkenin yüzeysel yük yogunlugu
P
s

=

Po
~y2+Z2

olduguna göre, iletkenin hemen disindaki bölge için E ve D ifadelerini elde ediniz.

6. Bölüm

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

91

Disa dogru olan dikey -ax oldugundan, iletkenin hemen disinda:

D = Dn(-ax) = Ps(-ax) =

k
y2

+ Z2 (-ax)

ve 6.22

E=

PO

Eo yy2 + Z2

( -ax)

ra = 0.01 m ve rh = 0.08 m degerlerine sahip es merkezli iki silindirik iletkenin yalnizca aralarindaki bölgede D ve E sifirdan farklidir. Silindirik iletkenlerin yüzeysel yük yogunluklari Pvave psh'dir. Pia = 40 pC/m2 olduguna göre pih'nin degerini bulunuz ve iki silindir arasindaki D ve E'nin ifadesini elde ediniz. (Sekil 6-18).

Seki16-18
Simetriden dolayi, silindirler arasindaki alan radyal olup, yalnizca r'ye baglidir. Buna göre, ra<r< rbiçin: 1 d V.D = --(rDr)= O veya rDr = c r dr yazilabilir. c sabitini hesaplamak için, r = ra için Dn = Dt = Psa oldugunu gözönüne alalim: c = (0.0l)(40xio-12)=
Dolayisiyla:

4xio-13 Cim

D =4X1O-13 ar ( CIm2) ve E =~=4.52xio-2
r EO Buradan Psbyogunlugu bulunabilir.
Pih = Dn r=r-o

r

ar (VI m)

.

l

"

= Dr

4xio-13
l

o

r=r-o =h

0.08

--5pC/m~

Ek Problemler
6.23 Alüminyum için iletkenlik 38.2 MS/m ve iletim elektronu yogunlugu 1.70 x 1029m-3 olarak verildigine göre, iletim elektronlarinin hareket yetenegini hesaplayiniz.

Yanit: 1.40 x 10-3m2N.s
6.24 Problem 6.23'ü, (a) 0'= 58.0 MS/m ve Ne = 1.13 X 1029m-3degerlerine sahip bakir için; (b) 0'= 61.7 MS/m ve Ne = 7.44 X 1028m-3 degerlerine sahip gümüs için tekrarlayiniz. YanIt: (a) 3.21 x io-3 m2/V. s; (b) 5.18 x io-3m2/V. 6.25 p türü gerillanyum için
o'

s

= 104 Sim

ve delik hareket yetenegi Ph = 0.18 m2N.s olarak verildigine göre
YanIt: 3.47 23 -1 x LO . m'

Nh delik yogunlugunu butunuz.

92 6.26
6.27

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER
Problem 6.25'in verilerini ku1lanarak, öz yogunluk ni gunlugunu bulunuz.

6. Bölüm
göre, Ne elektron yo-

= 2.5

x 1019 m-30lduguna

Yanit: 1.80 x 1015m-3

n türü silikon için, a= 10 Sim, Jle ==0.13 m2N.s ve ni = 1.5 x 1016m-3 olarak verildigine göre, elektron ve delik yogunluklarini bulunuz. Yanit: 4.81 x 1020m-3, 4.68 x 1011m-3 Yogunlugu 18.8 x 103 kg/m3 ve atOmikAgirligi 184.0 olan tungstenin i metreküpündeki iletim elekifOnlarinin sayisini bulunuz. Atom basina iki iletim elektronunun oldugunu varsayiniz. Yanit: 1.23 x 1029

6.28

6.29

Bakir için a = 58 MS/m ve 11= 3.2 x 10-3m2N.s verildigine göre, i metredeki iletim elektronlarinin sayisini bulunuz. Atom basina ortalama kaç elektron düsmektedir? Atomik agirlik 63.54 ve yogunluk 8.96 x 103kg/m3 olarak verilmektedir. Yanit: 1.13 x 1029,1.33 Kesit boyutlari 0.02 x 0.08 m ve uzunlugu 2.0 m olan dikdörtgen kesitli bir bakir çubugun gerilim düsümü 50 mV olduguna göre, direnç, akim yogunlugu, elektrik alan siddeti, ve iletim elektronlarinin sürüklenme hizi degerlerini bulunuz.
Yanit: 21.6 P.Q, 2.32 kA, 1.45 MNm2, 25 mV/m, 0.08 mm/s Kesit boyutlari 0.01 x 0.07 m ve uzunlugu 3 m olan bir alüminyum çubuk 300 A tasimaktadir. Elektrik alan siddetini, akim yogunlugunu ve iletim elektronlarinin sürüklenme hizini bulunuz. Yanit: 1.12 x 10-2 V/m, 4.28 x 105 Nm2, 1.57 x 10-5 m/s

6.30

6.31

6.32

A WG #20 bakir iletkenin 20°Cdeki direnci 33.31 Q/km olarak verilmektedir. degerine karsi düsmektedir? A WG #20 iletkenin çapi 32 mildir.

Bu, hangi iletkenlik Yanit: 5.8 x 107 Sim

6.33

AWG #18 platin iletkenin direnci 1.21 x 10-3Q/cm olarak verilmektedir. Bu, hangi iletkenlik degerine karsi düsmektedir? AWG #18 iletkenin çapi 40 mildir. Yanit: 1.00 x 107Sim Direnci 0.0172 Q/cm olan AWG #32 tungsten iletkenin iletkenligini bulunuz. Bu iletkenin yariçapi 8.0 mildir. Yanit: 17.9 MS/m Ortasi bos silindirik bir alüminyum iletkenin dis yariçapi 32 mm ve et kalinligi 6 mm olduguna göre, bu iletkenin metre basina direncini bulunuz. Yanit: 53.4 pf2Im Kalinligi 1.0 mil, kenari 5 cm olan kare seklindeki alüminyum folyonun, (a) kare yüzünün karsit kenarlari arasindaki; (b) iki kare yüzü arasindaki direnci bulunuz. Yanit: (a) 1.03 mO; (b) 266 pD. 100 ft uzunlugundaki AWG # 4/0 iletkeninin bakir ve alüminyum için direncini bulunuz. AWG # 4/0 iletkeninin çapi 460 mildir. Yanit:4.91 mD.,7.46 mD. Bakir bir iletkenin uzunlugu 2 metre olup dairesel bir kesiti vardir. Kesitin yariçapi i uçta Imm, diger uçta 5 mm olup, aradaki degisim dogrusaldir. Iletkenin direncini bulunuz. Yanit: 2.20 mD. i m uzunluklu kare kesitli bir bakir iletkenin bir ucundaki kenar uzunlugu 1mm, diger ucundaki kenar uzunlugu ise 3 mm'dir. Aradaki degisim dogrusalolduguna göre, iletkenin direncini bulunuz.
Yanit: 5.75 mD.

6.34 6.35 6.36 6.37 6.38 6.39

6.40

Uzunlugu -eolan, kesit sekli her noktada ayni kalan, fakat kesit alani dogrusalolarak A'dan kA'ya yükselen iletkenin direncini bulunuz. Yanlt:

~ ~ aA k-I
(

)

6.41
6.42

Bir AWG # 12 iletkeni, anma akimi olan 30 A'i tasirken akim yogunlugu nedir? Bu iletkenin çapi 81 mildir. Yanit: 9.09 x 106A/m2 Dairesel bir iletkenin yariçapi 2 mm olup, akim yogunlugu J
degismektedir. Toplam akimi bulunuz.

= 103/r (Nm2)

bagintisi uyarinca r ile Yanit: 41t A

l

6. Bölüm 6.43

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

93

Silindirik koordinatlarda 0.01 ~ r ~ 0.02 m, 0< z ~ i m bölgesi için J = 10 e-lOOraqi (Alm2) olarak tanimlanmistir. Bu bölgenin qy sabit düzlemi ile kesisen yüzeyinden geçen toplam akimi bulunuz. = Yamt: 2.33 x 10-2A

6.44

Küresel koordinatlarda akim yogunlugu

J

= (,,O: co,O}o (.tm2)
Yamt: 1.38 x 104 A

biçimindetanimlandiginagöre e = 7d4, 0.00 i ~ r ~ 0.080 m konik seridi kesen akimi bulunuz.
J = 2x2ax + 2x/ar + 2xyaz (Alml) olduguna göre, bir kösesi orijinde olan ve bir metre uzunluktaki kenarlari koordinat eksenlerine paralelolan küpten disariya dogru yönelmis akimi bulunuz. Yamt: 3.0 A SekiI6-19'da görüldügü gibi, 50 A'lik bir akim z ekseni boyunca akip önce 0.03 m yariçapli bir küresel kabuga, sonra da e = w2' de bir düzlem tabakaya girmektedir. Küresel kabuktaki ve düzlemdeki
akim tabakasi yogunluklarinin ifadelerini elde ediniz.

6.45

6.46

265 7.96 Yamt: ---:--ao (Alm), -a,. sin e r

.

(Alm)

Sekil6-t9

6.47

i degerli bir filaman akimi z ekseninden asagi dogru akarak z = 5 x 1o-2m'de 5 x 10-2m yariçapli küresel bir kabugun O~ qy m'4parçasina girmektedir. Bu akim tabakasi için K'yi bulunuz. ~
Yanit: 801 :--ao TC e sin (Alm)

6.48

J

Yogunlugu K = 20a, A/m olan bir akim tabakasi x = Odüzleminde yatmaktadir. Ayni 0i1amda ayrica = 10 az Alm2 degerinde bir akim yogunlugu mevcuttur. (a) z = O düzleminde, merkezi orijinde olan 0.5 m yariçapli dairenin çevreledigi alandan geçen akimi bulunuz. (b) lxi ~ 0.25m, iyi ~ 0.25m, z = O
ile tanimlanan küreden geçen akimi bulunuz. Yanit: (a) 27.9 A; Cb) 12.5 A

6.49

Ortasi bos, et kalinligi çok küçük, 0.01 x 0.02 m dikdörtgen kesitli bir iletken pozitif x yönünde 10 A tasimaktadir. K ifadesini elde ediniz. Yamt: i 67ax Alm

6.50

Kati bir iletken x + y = 3 m ile tanimlanan bir yüzeye sahiptir ve orijine dogru uzanmaktadir. Yüzeydeki alan siddeti 0.35 V/m'dir. Yüzeydeki E ve D ifadelerini elde ediniz ve p,'yi bulunuz. Yamt: :!:0.247(ax + a,.) V/m,:!: 2.19 x 1o-12(ax a)) C/m2,:!:3. i Ox w-Il C/ml, +

6.51

z < O bölgesine uzanan bir iletkenin z = O düzleminde bir yüzü bulunmakta ve bu yüz üzerinde, silindirik koordinatlarda, P.,= 5 X 10-1oe-lO,. sin2 <p (C/m2) ile tanimlanan bir yüzey yükü bulunmaktadir. (0.15 m, w3, O)'daki elektrik alan siddetini bulunuz. Yant/: 9.45azV/m

94 6.52

AKIM, AKIM YOGUNLUGU VE ILETKENLER

6. Bölüm

Merkezi orijinde bulunan 3 yariçapli bir küresel iletkenin yüzey yükü yogunlugu P., = POCOS2() ile tanimlanmaktadir. Yüzeyindeki E'yi bulunuz.
PO Yanit: -cos EO 2 () ar

6.53

Bir iletkenin yüzeyi üzerindeki bir noktada elektrik alan siddeti E
guna göre, bu noktadaki yüzeysel yük yogunlugunu bulunuz.

= 0.2ax -

0.3ay - 0.2az V/m oldu-

Yanit: i: 3.65 pC/m2 6.54 Orijine yerlestirilmis küresel bir iletkenin yüzeyindeki elektrik alan siddeti, küresel koordinatlarda Kürenin y ekseniyle birlestigi yerdeki yük yogunluE = 0.53 (sin21jJ)ar V/m olarak tanimlanmaktadir. gunu bulunuz. Yanit: 4.69 pC/m2

~

Bölüm 7
Kapasite ve Dielektrik Malzemeler
7.1
KUTUPLANMA (P) VE BAGiL GEçIRGENLIK (Er)

Dielektrik malzemeler elektrik alani içerisinde kutuplanirlar ve bunun sonucu olarak, ayni alan siddeti için serbest uzayda sahip olduklarindan daha büyük bir elektrik aki yogunluguna (D) sahip olurlar. Kutuplanma için basit fakat yeterli bir kuramsal inceleme, dielektrik atomunun Sekil 7-1 (a)' da görüldügü gibi üst üste konmus iki pozitif ve negatif yük bölgesinden olustugunu düsünerek yapilabilir. Bir E alaninin uygulanmasi Üzerine pozitifyükler alan yönünde, negatifyükler de alana ters yönde hareket ederler. Bu yer degistirme, Sekil 7-I(c)'de görüldügü gibi, p =Qd biçiminde ifade edilen bir elektrik dipol momenti ile tanimlanabilir. .---.....

(-()
\
\

'

---

/

i

O
» E

d GQ . E (c)

(a)

(b) Sekil 7-1

Uygulanan alanin kaldirilmasi durumunda, çogu malzemede yükler ilk bastaki üst üste olan konumlarina geri dönerler. Ayni Hooke yasasina uyan bir yayda oldugu gibi, konumun bozulmasi için harcanan enerji, sistemin ilk durumuna geri dönmesine izin verilirse geriye alinabilir. Konum degisikligi sirasinda da, yayda oldugu gibi enerji depolamasi söz konusudur. Kutuplanmis dielektrigin içindeki bir L1V bölgesinde N tane dipol momenti (p) bulunur. Kutuplanma (P), birim hacimdeki dipol momenti olarak tanimlanir:

P

= 1'.,,-.0Llv \im -

Np

( \C/m

2

)

Bu esitlik, elektrik dipol momentlerinin hacim içerisinde sürekli ve düzgün bir dagilimi oldugunu gösteriyorsa da, gerçekte durum böyle degildir. Makroskobik açidan bakildiginda ise, kutuplanma elektrik alan yogunlugundaki artisi da içerdiginden, esitlik su biçimde olur: D=EoE+P Bu esitlik, belli bazi kristal yapili dielektriklerde oldugu gibi, E ve P'nin farkli yönlerde olabilecegini gösterir. Izotropik, dogrusal malzemelerde E ve P her noktada paralelolur. Bu durum, boyuisuz bir sabit olan Xeelektriksel suseptibiliteyi göstermek üzere, P =XeEoE (izotropik malzeme) esitligiyle ifade edilir. Buradan, E i ==i + Xeyine boyutsuz bir sayi olmak üzere D elde edilir. D

= E 0(1 + Xe)E = E oEiE (izotropik
E Ei=EO

malzeme)

= E E oldugundan (Bölüm 3.4)

ile tanimlanan E" bagil geçirgenlik olarak adlandirilir. (Bölüm 2.1 ile karsilastiriniz.) 95

96

KAPAsITE YE DIELEKTRIK MALZEMELERI

7. Bölüm

ni bulunuz.

ÖRNEK 1. E =0.15 MY/m ve X, = 4.25 degerlerine sahip bir dielektrik malzeme için D ve P'nin genlikleriEr = Xe+ i = 5.25 oldugundan:
D=EOEr E=-(5.25AO.15xlO 361t
P

10-9

'ii.

6

)=6.96f..lC/m-

?

= Xe EO E

10-9

= -(4.25XO.15XIO6)=
361t

5.64f..lC/m2

7.2 KAP AsiTE
Serbest uzay veya bir dielektrik malzeme ile birbirinden ayrilan herhangi iki iletken parça arasinda bir kapasite vardir. Bu sisteme bir gerilimin uygulanmasiyla bir iletkende +Q yükü, diger iletkende ise -Q yükü olusur. Yükün mutlak degerinin gerilim farkinin mutlak degerine orani sistemin kapasitesi olarak tanimlanir:

c=
1 farad (F), 1 CN'a esdegerdir.

Q (F) V

Kapasite, yalnizca sistemin geometrisine ve dielektrik malzemelerin özelliklerine baglidir. Sekil 7.2'de 1 numarali iletkene yüklenmis +Q yükü ile 2 numarali iletkene yüklenmis -Q yükünün yarattigi elektrik akisi görülmektedir. Dolayisiyla, D ve E alanlari da olusturulmustur. Yükler iki katina çikarilirsa, D, E ve dolayisiyla gerilim farki da iki katina çikar. Dolayisiyla, Q/Vorani sabit kalir.

Sekil 7-2
ÖRNEK 2. Saçaklanmayi ihmal ederek. Sekil 7-3'deki paralellevhali kondansatörün kapasitesini bulunuz. Üst levhanin toplam yükünün +Q ve aIt levhanin toplam yükünün -Q oldugunu varsayalim. Yükün plaka üzerindeki dagilimi, kenarlarda daha yogun olacak biçimdedir. Saçaklanmanin ihmal edilmesiyle problem basitlesir ve yükün levhalar üzerinde P =:!:QIA yogunluguyla düzgün olarak dagildigi varsayilabilir.

LevhalararasindaD her noktadaesit degerliolup, +p,.'den-p/ye yönelmistir. D=Q(-aJ
A

ve

E=

EOEr A

Q

(-az)

Üst levhanin alt levhaya göre potansiyeli, Bölüm~5;3'dekigibi bulunabilir.
V=-

i

d

Q.

oEoErA'.

( a,).(dzaJ=
..

Qd

EoErA

Buradan C = Q / V = EoErAld elde edilir. GörUldügü gibi. sonuç, levhamn sekline degil alanina, aralarindaki uzakliga ve aradaki dielektrik malzemeye baglidir.

7 Bölüm

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER

97

z

A

i
x

EofIr

y

Sekil 7-3

7.3 ÇOK KATMANLI DIELEKTRIKLI KONDANSA TÖRLER
Bir kondansatörün içinde Sekil 7-4 (arda görüldügü gibi temas yüzeyleri E ve D'ye paralel olan iki dielektrik varsa, esdeger kapasite, sistemin, Sekil 7-4 (br de görüldügü gibi paralel kondansatörlerden olustugu düsünülerek bulunabilir.
Ci = EoErIA! d
EO Ces =Ci+Cz=d(ErtA1+ErzAz)

Cz = EOEr2Az d

,

'd

-===-v

L(i
C.~V
(b)

1

(a)

Sekil 7-4 Sekil 7-5 (arda görüldügü gibi temas yüzeyleri D ve E'yi dik olan iki dielektrik varsa, esdeger kapasite, sistemin sekil 7-5 (brde görüldügü gibi, iki seri kondansatörden olustugu düsünülerek bulunabilir.
Ci = E'oE'rIA di
'f

Cz = E'oE'r2A

dz

1 1 -=-+Ces Ci

1
Cz

E'r2di

+ E'ridz

E'OE'rl E'r2A

Sonuçlar, temas yüzeyleri D ve E'ye dik olan herhangi bir sayidaki dielektrik malzemenin varligi için de genisletilebilir: esdeger kapasitenin tersi, tek tek kapasitelerin tersinin toplamma esittir.

98

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER

7. Bölüm

r-l
di
d2

_v
i-

eii

i-

V

c,\-)
(a) Sekil 7-5 ÖRNEK 3. Levhalarinin alani 0.30 m2 ve levhalar arasi uzakligi 5.5 mm olan paralellevhali bir kondansatör içerisinde temas yüzeyleri D ve E'ye dik olan üç tane dielektrik vardir. Bu dielektrik-Ierin özellikleri E ri = 3.0, di = 1.0 mm, E 1'2 4.0, d2 = 2.0 mm, E 1'3 6.0 ve d3 = 2.5 mm olarak verildigine göre kapasiteyi bulu= = nuz. Her bir dielektrigin, üç kondansatörden biri oldugunu düsünebiliriz. Ci = EOErlA = EO(3.0)(0.30)=7.96nF di 10-3
Benzer biçimde i 1 = Ces 7.96xl0-9 C2 + 5.31xlO-9 (b)

=
i

5.31 +

nF

ve i

C3

=

6.37 nF

bulunur.

Dolayisiyla, esdeger

kapasite

veya Ces = 2.12 nF olarak bulunur.

6.37xl0-9

7.4 KONDANSA TÖRLERDE BIRIKEN ENERJI
Bölüm S.8'de bir kandansatörün elektrik alaninda biriken enerji WE=~fD.EdV esitligiyle tanimlanmisti. Bu esitlikteki integral islemi, saçaklanmanin ihmal edilmesiyle, iletkenler arasindaki bosluk üzerinde yapilabilir. Eger bu boslukta Ei'bagii geçirgenligine sahip bir dielektrik varsa, D = E oE rE esitliginden
WE=

'2 f EOErE- dv

1

?

elde edilir. Görüldügü gibi, bosluktaki ile ayni bir E degeri için, bir dielektrigin varligi durumunda, enerjide E r oraninda (E r > 1) bir artis olur. Biriken enerji, kapasite degeri ve gerilim türünden de ifade edilebilir:
WE= l..Cv2 2

Enerjinin, serbest uzaydaki degerine göre artisi, E r ile dogru orantili olan C degerinde yansltilmaktadir.

7.5

SABIT GERILIM DURUMUNDA D VE E

Sekil 7-6'da görüldügü gibi levhalarinin arasi bos olan ve levhalari arasina sabit bir V gerilimi uygulanan paralellevhali bir kondansatör. sabit bir E degerine sabittir. Saçaklanmanin ihmal edilmesiyle
Eo

= -aii

V d

Do= EO EO =-aii d

EO

V

7 Bölüm

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER

99

elde edilir.

Y~

. .
.

.':..'
.

':'h_L

~

Aijl:
.
.. . .
.

-------- EO ---73" L/7

Sekil 7-6 Levhalar arasindaki boslugun, bagii geçirgenligi E,. olan bir dielektrikle doldurulmasi durumunda, iletkenlik E,. katsayisiyla artarken gerilim sabit kaldigindan:

E = Eo D = E ,.Do . ÖRNEK 4. Levhalariarasindaserbestuzay bulunanparalel levhalibir kandansatör,bir sabit gerilimkaynagina baglidir. Levhalar arasina bagil geçirgenligi E,. C, Q ve p':nin nasil degisecegini bulunuz. Yeni degerler WE 2WEo

= 2 olan bir dielektrigin yerlestirilmesi durumunda WE,
Açiklama Bölüm 7.4

=

C= 2Co C= 2WE/V2 P.,= 2p..o P..= DiL Q = 2Qo Q = P.,A Bosluga dielektfigin yerlestirilmesi, sabit gerilim kaynagindan fazladan bir Qo yükünün çekilmesine neden olur.

SABIT YÜK DURUMUNDA D VE E Sekil 7-Tde görülen paralel levhali kondansatörde, üst levhada +Q, alt levhada -Q yükü bulunmaktadir. Bu yük bir V gerilim kaynaginin önce kondansatöre baglanip, sonra çekilmesinden kaynaklanmis olabilir. Levhalar arasinin bos olmasi durumunda, saçaklanmanin ihmal edilmesiyle Q i Q
Do= -a
A

7.6

Eo= -Do
EO

=~a

11

EO A

11

elde edilir. Bu sistemde, herhangi bir iletim yolu olmamasindan dolayi, yükün artmasi veya azalmasi söz konusu degildir. Bundan dolayi, levhalar arasina bir dielektrigin yerlestirilmesi durumunda D ve E degerleri asagidaki gibi olur: 1 0=00 E=-Eo
Er

~

A

~

.'.'.~

,,-::::::::'d

::!1];;]7;" -J' ;
Sekil 7-7 ÖRNEK 5. Paralel levhalarinin arasi bos olan yüklü bir kandansatör, yalitilmis olarak tutulurken levhalarin arasina bagil geçirgenligi 2 olan bir dielektrik yerlestirilmistir. WE,C ve V'deki degisimleri hesaplayiniz. Yeni riegerler
WE=
i V - 2' V. o -

t

WED

Açiklama D.E = tDo.Eo V=Ed C = Q/V

C = 2Co

(Problem 7. 20'ye bakiniz.)

100

KAPAsITE VE DIELEKTRIK MALZEMELERI

7. Bölüm

7.7

IKI DIELEKTRIGIN

AYiRMA YÜZEYINDE

SINIR KOSULLARI
duru-

Sekil 6-11 ve 6-12' deki iletkenin yerine ikinci bir farkli dielektrigin yerlestirilmesi munda, Bölüm 6-10'daki bakis açisiyla asagidaki iki sinir kosulu elde edilir: (1) E'nin teget bileseni, dielektriklerin ayirma yüzeyi boyunca süreklidir. E il

= E iZ

ve

Dii Di2 - =E ri ErZ

(2) D'nin dikey bileseni, dielektriklerin ayirma yüzeyinde, Ip..1 genlikli bir süreksizlige sahiptir. Birim normal vektörün 2. dielektrige dogru seçilmesi durumunda, bu kosul su biçimde ifade edilir
Dni - DIi2 = -p",

ve

E ri Eni - E rZE nZ = --

P", EO

Genelolarak,

temas yüzeyinde herhangi bir serbest yük olamayacagindan Dni = Dnz ve
E ri Eni = E rZEnz

(p", = O) esit-

likler su biçimde yeniden düzenlenebilir.
ÖRNEK 6. Sekil 7-8'de Ei

= 2ax-

3ay +5az V/m olup, dielektriklerin z

ayirma yüzeyi yüksüzdür. Dz'yi ve ei.

«
"
/'

~
,-"'/

açilarini

hesaplayiniz.

"

<"'Le

.J

,
i

Ei

~, \..( 'o "'"
<)< .j~

/,'

"2

,; "
.~ v
"-

~;:: '..
~i
')

'"

Sekil 7-8

Ayirma yüzeyi z

bilesenininve D'nin dik bilesenininsürekliliginden:
Ei

= sabit düzlemidir. x
= E2= D2=

ve )' bilesenleri teget, z bileseni ise yüzeye diktir. E'nin teget 28,,28,,38,.+ 58z

38,.+ Ea8z

Di = «=o«=riEi = 4«=08.. - 6«=08,. + 10«=08"

D..i-x+ D,.i-,.+ 10«=08.

Bilinmeyen bilesenler, Dz = EOE rzEzbagintisindan bulunabilir.
Dxza, + D)'Zay + i O E()a, = 2 E()ErZax - 3 E()E rZay+ E()ErZE,za,

Buradan da
Dx'!. =2EoErz=IOEz

DJz = -3EoE rZ= -15Eo

LO Ez'!.=-=2
E rZ

elde edilir. Ayirma yüzeyiyle yapilan açilar da asagidaki gibi bulunur: Ei.az = IEd cos (90° - ei)

Ez.az = IEzIcas(90° - ez) 2 = ./li sin ~ ez= 29.0°

5 = J3s sin ei 81= 54.2°

L

7 Bölüm

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER

101

Asagidaki esitlikler oldukça kullanislidir:

-tan ei - VE;1 + Eyi
2

EzI

Dzi/ E~ErI

vE;1 + E;i Dz2/EoEa

2 tan 2- VE;2 + EY2 V E;2 + E;2 Süreklilik iliskilerinden yola çikarak, bu esitliklerin bölünmesiyle, su baginti elde edilir:
tan ei = Er2
tan e2 Eri

e -

Ez2

Çözümlü Problemler
7.1 D = 3.0 x 1O-7a C/m2 olarak verildigine göre, Er = 2.8 degerine sahip dielektrikdeki kutuplanmayi (P) hesaplayiniz.
Malzemenin homojen ve izotropik ik oldugu varsayilirsa:
P = XeEoE D = EoE,E ve Xe = E,.- i oldugundan:

P

=(

~

E -I In

r=

l.93xlO~7a C/ml

7.2

Xe = 3.5 ve P = 2.3 x 10-7a C/m2 degerlerine sahip bir malzeme için E'nin degeri bulunuz. P ve E'nin ayni yönde oldugu varsayilirsa: E=-P=7.42xlO" Xe EO

i

3

aV/m

7.3

Er

= 5.2 degerine sahip dielektrik bir ortamdaki iki noktasal yük, 8.6 x 10-3N degerinde bir
kuvvet E,. ile ters orantilidir. Kuvvetin en büyük

kuvvetle etkilesirler. Yükler boslukta olsaydi kuvvetin degeri ne olurdu? Cuolomb yasasina göre, F = QiQ2/( 41tEoE4\ degeri serbest uzayda elde edilir. Fmax= g(S.6xio-3)= i
7.4

4.47 X10-2 N

Sekil 7-9'da, x < O ile tanimlanan 1. bölge serbest uzayolup, x > O ile tanimlanan 2. bölge, E,.2 = 2.4 degerine sahip bir dielektriktir. Di = 3ax 4a, + 6az C/m2 olarak verildigine göre, E2'yi ve ei, e2 açilarini hesaplayiniz. x bilesenleri ayirma yüzeyine diktir: Dn ve Ei süreklidir. Di = 3ax4ay + 6az
Ei

=-ax--ay +-az Eo Eo Eo

3

4

6

D2 = 3ax + DY2ay+ Dz2az

4 6 E2= Ex2ax- - ay + - az Eo Eo

102

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELERI

7. Bölüm

Sekil 7-9
Di

= E OErzEi

esitliginden

3ax +Dyiay . elde edilir. Buradan E.d

+Dziaz

= EOEri
Dyl

Exiax

-4Eri

ay +6Eri

az

=-

3

EOEri

=-

1.25 EO
=-4Eri=-9.6

Dzl = 6E rl = 14.4 bulunur.

Açilar da su biçimde hesaplanir: Di-ax= 3
81

IDi i cas (90° 81

-

81)

= J6i sin
= 22.6°

Benzer biçimde, 81= 9.83° bulunur. 7.5 x < O ile tanimlanan serbest uzay bölgesinde elektrik alan siddeti Ei = 3ax + Say- 3azV/m ile tanimlanmaktadir. x > O bölgesinde ise E rl = 3.6 degerine sahip bir dielektrik vardir. Dielektrigin içindeki alanin x = Odüzlemi ile yaptigi ei açisini bulunuz.
Ei 'nin yaptigi açi su biçimde bulunur: Ei-ax = IEil cas (90° - 81) 3
81

= J4j sin
= 27.2°

81

AÇlYI bulmak için de Örnek 6'da gelistiren yöntemden yararlanilabilir. 1 tan81 =-tan81
E rl

=0.1428

ez= 8.13°

7.6

Bir dielektrigi serbest uzaydan ayiran düzlem 3x + 2y + Z = 12 m ile tanimlanmaktadir. Düzlemin orijini içeren bölgesinde E ri = 3.0 ve Ei = 2ax + Saz V/m olduguna göre Ei'yi bulunuz. Ayirma yüzeyi, Sekil 7-1O'da, eksenlerle kesisim noktalariyla birlikte görülmektedir. Serbest uzay bölgesindeki birim normal vektör su biçimde tanimlanir: 3a, + 2a" +az an = .J14
Ei 'in an üzerine izdüsüniü, E'nin ayirma bölgesindeki dik bilesenidir. 11 Ei.an = .J14

7 Bölüm

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER z
12

103

EO

ErI

y

x

Sekil 7-10 11 E"i =-=8" V14
Eti = Ei

Buna göre,

= 2.368%+ l.S78y + 0.798. E"i = -0.368% - l.S78y + 4.218. = Eii

-

D..i = EoE,iE"i = Eo(7.088% 4.718y + 2.378.) = D"2 +

E"2= - D"2 = 7.088%+ 4. 718y + 2.378.
Eo ve sonuç olarak E2 = E"2 + Eii = 6.72a%+ 3. 148y + 6.588. V im

1

elde edilir. 7.7 Sekil 7-11' de, her iki yaninda serbest uzayolan düzlemsel bir dielektrik dilimi görülmektedir. Parçanin içinde sabit bir Ez alaninin oldugunu varsayarak, Ez = Ei oldugunu gösteriniz.

~3

Sekil 7-11 AyirmayüzeyindeE/nin sürekliliginden:
Et3

=Etl
Et/3 = Et/I

Ayirma yüzeyinde yük olmadigindan Dt/ ayirma yüzeyinin iki yaninda süreklidir.
Dt/3 = Dt/I ve dolaysiyla:

Sonuç olarak:

E3 = Ei

7.8

(a) Sekil 7-4(a)'daki kondansatörün kapasitesinin C ci" EOErlAi =
'd

+

EOErzAZ d

= Ci + C Z

oldugunu gösteriniz.
(b) Sekil 7-5 (a)'daki kondansatör i -= Cq 1 EOErl Aldi için + i EOErZ Ald} i =-+Ci 1 Cz

oldugunu gösteriniz.

104

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER (a) Her iki dielektrik için gerilim farki V oldugundan: Ei=Ez= V -aii d

7. Bölüm

ve

-=-=-aii

Di EOErl

Dz EOErZ

V d

Burada a", üst levhadan asagi dogru olan dikeydir. DiL= P..oldugundan, üst levhanin iki bölümündeki yük yogunluklari

V P.,i= -;jEoEri olup, toplam yükün degeri su biçimdedir:

V
P.,z = -;jEoE rZ

EOEri Ai

EOErz Az

Q=p.i.iAi + p.,zAz= V(

d

+

d

)

Dolayisiyla, sistemin kapasitesi Ces= QIV'den, basta belirtildigi gibi olur. (b) Üst levhadaki yük +Q olsun. Buna göre, levhalar arasindaki her noktada D= Q a

A

ii

olup,

Ei=

Q
EOErI A aii

E,=

-

Q
EOErZ

A

aii

yazilabilir. Buradan, dielektriklerin Vi =Eidi

uçlari arasindaki gerilim farki bulunabilir.

=

Qdi. EoE ri A

Vz= E,d = - Qdz _Z EoErzA
i
Aldi'

Seri baglantidan dolayi V = Vi + Vz = Q(
L EOErl

+
EoErZ

i
Aldz

yazilabilir. Dolayisiyla,

)

IICq = V/Q bagintisindan esdeger kapasite, belirtildigi gibi bulunur.

7.9

Sekil 7-12'de iç iletkeninin yariçapi a, dis Iletkeninin yariçapi b olan, L uzunluklu es eksenli bir kandansatör görülmektedir. Bu kandansatörün kapasitesini bulunuz.

Sekil 7-12 Saçaklanma ihmal edildiginde, Gauss yasasina göre iletkenler arasinda D, uzakligin tersi ile orantilidir (Problem 6.22'ye bakiniz). P.,iç iletkenin üzerIndeki yüzeysel yük yogunlugu olmak üzere, r = a için D = p.i.'dirP.pozitifvarsayilmaktadir).Bunagöre: ( a p.a D= Ps -ar E= -ar r EoErr Buradan, iletkenler arasindaki gerilim farki hesaplanabilir.
Vai> =

-

fa
Jb

psa

[ EoEr

r

ar

'drar

= -ln-

Psa

b
a

]

EoEr

7 Bölüm

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER

105

Iç iletkendeki toplam yük Q

=p/2rra

L) oldugundan:
Q C--- V2n EOErL ln(b/a)

7.10

Sekil 7-13'de görülen kondansatörün rulmustur. Kapasiteyi hesaplayiniz.

levhalari arasi, Er = 4.5 degerli bir dielektrikle dolduz

y

x Sekil 7-13 Saçaklanma ihmal edildiginde, levhalar arasindaki bölgede D'nin silindirik koordinatlardaki ifadesi b yalniz r'ye baglidir. if> a düzleminin if> O düzlemine göre gerilimi Vaise; = = D = Dij>ai/J içiminde olup, Dr/> '" Dq, Dq,r '" Dq,ri:x Vo=E.dl=-(rdcp8q,)=-L -8q, L dcp=--

f

o

(

EoE,

)

EoE,

o

EoE,

Dolayisiyla, Di/J -EOE ,VoIra olup, if> a düzleminin yük yogunlugu = = P.,= Dil =-Di/J= EOE
i'

Vo

ra

olarak bulunur. Levhadaki toplam yük ise asagidaki gibi elde edilir:

Q=

f

h

Ps dS =

L 1 o"
r2

'2 EoE, Vo dr dz rer

EoE, =-In- Voh

er

ri
Q = EoE,h In ~

Buradan da

c=

Vo

er

r,

bulunur. a radyan türünden yazilir ve sayisal degerler kullanilirsa C = 7.76 pF bulunur.

7.11

Problem 7.10'daki sistemde, aradaki dielektrik ayni kalmak üzere levhalarin paralel hale getirildigini düsünün. Kapasitenin ayni kalmasi için aradaki d mesafesi ne olmalidir? Paralellevhalar için:
C= EGE,. A if

106

KAPAsITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER Buradan:
EOErh(r2-ri) d--- EOErA C -(EoErhla)[ln(r2Iri)] - a(r2-rl) [Inhlri)]

7. Bölüm

Görüldügü gibi sagdaki orantinin payi, kondansatörün iki ucundaki yay uzunluklarin fm"kini,paydasi bu yay uzunluklarinin oraninin logaritmasini içermektedir. Problem 7.10'daki veriler için, ar] = 0.OS7 mm, ar2 = 2.62 mm, ve d = 0.74 mm bulunur. 7.12 ayariçapli, yalitilmis bir küresel kabugun kapasitesini bulunuz.

Sifir referans in sonsuzda alinmasiyla, böyle bir iletkenin potansiyeli su biçimde bulunur:

V=
Buradan

Q
2TCEOQ

Q C= - =4TCEoQ V a kadar açik bulunan iki küresel kabugun kapasitesini
4TCEoQ degeri kul-

7.13

Yariçaplari a alan ve birbirlerinden d» bulunuz.

Bir tek küresel kabugun kapasitesi için, yaklasik olarak, Problem 7.12'de bulunan lanilabilir. Sekil 7-14'de iki özdes kondansatör seri olarak görülmektedir. 1 1 1

-=-+C Ci

C2

C=

CiC2

C,+C2

-2nEoa

@)}L-((@ ---Ji--/'

~f-C2

Ci

Sekil 7-14 7.14 Sekil 1-5'de levhalari arasinda, Eri = 1.5 ve Er2 = 3.5 degerine sahip ve her biri aradaki hacmin yarisini kaplayan iki dielektrik bulunan bir kandansatör görülmektedir A = 2 m2 ve
d

= 10-3 m

alarak kapasiteyi
Ci

bulunuz.

= EoEriA
d

= (S.S54XIO-12
10-3

XL 5)1

= 13.3nF

Ayni biçimde

C2

= 31.0

nf bulunur. Dolayisiyla:

C = Ci + C2 =44.3 nF

..

A
e,2

(Jt

Sekil 7-15

7 Bölüm

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER

io7

7.15

Problem 7.14'deki dielektriklerin kapasiteyi yeniden hesaplayiniz. C i di

ayirma yüzeyinin levhalara paralelolmasi

durumu için,

= EOErA = EOErA =
d/2

(8.854x10-12 X1.5)=53.1 nF 10-3/2

Ayni biçimde C2 = 124 nF bulunur. Dolayisiyla:

C= 7.16

C1C2 =37.2nF Ci +C2 her bir dielektrik, hacmin yarisini kapla-

Sekil 7-16'da görülen silindirik kondansatörde, maktadir. Kapasiteyi bulunuz.

r
L

L
Sekil 7-16 Dielektriklerin ayirma yüzeyi D ve E'ye paraleloldugundan, sistemin paralel bagli iki kondansatörden olustugunu düsünebiliriz. Her bir kondansatör, bütün silindirin tasiyacagi yükün yarisini tasiyacagindan, Problem 7.9'un sonucu kullanilarak, E r,ort= 1/ 2(E ri + E r2) olmak üzere C=Ci+C2=
7rEOErIL

In(b/a)

+

7rEOEr2L

In(b/a)

-

27rEOEr.orIL

In(b/a)

elde edilir. Iki dielektrik, ortalama bir bagii geçirgenligi olan tek bir dielektrik gibi davranmaktadir.

7.17 Sekil 7-17' de görülen sisteme 200 V uygulandigina göre, her bir kondansatörün uçlari arasindaki gerilimi bulunuz.
Ci

= E05(1) = 5000Eo 10-3
lOOOEo

C2=~ C= CCiC~2 =312.5E'o=2.77x l0-9p i+

Q:VJ
Sekil 7-17

~ ::

108

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER Kandansatörün içindeki D alani su biçimde bulunabilir.

7. Bölüm

Q cv - (2.77x 10-9)(200) 5.54x 10-7C/mi Dn = P. =:;i=A1

Buradan,

D Ei =-= 1.25 x 10.Y/m EoE,1 Vi = Eidi = 12.5Y

D Ei=-=6.25 Eo

x 10.Y/m

ve

Vi = Eidi = 187.5 Y

elde edilir.

7.18

Sekil 7-18'deki E ri = 2.0 ve E rZ = 5.0 dielektriklerin uçlari arasindaki gerilim düsümünü bulunuz. ri = 2 cm ve rZ = 2.5 cm olup, ayirmayi yüzeyi tam ortadadir.

Sekil 7-18 Gerilim düsümü, bir tam dairesel silindir için geçerli olanla aynidir. a açisina sahip olan dilimin kapasitesi, tüm eseksenli kandansatörün kapasitesinin al2irkatina esittir. Problem 7.9'dan Ci = ~ 21tEoEriL = aL(1.5xio-Io) ( 21t In(2.25/ 2.0) elde edilir. Q = Ci Vi (F)

= aL(4.2xio-Io) (F) = CzV2 ve Vi + V2 = V oldugundan:
Cz Vi= V2= C2 V= 4.2 (ioO)=74V Ci+C2 1.5+4.2 C V= 1.5 (ioO)=26V Ci +C2 1.5+4.2

7.19

Paralellevhalari arasinda bosluk bulunan bir kondansatöre bir V gerilim kaynagi kisa bir süre için baglanip, sonra kaldirilmistir. Daha sonra, yükleri n konumu etkilenmeksizin levhalarin arasi dz = 2di'e çikartilmistir. WE,D, E, C ve V'nin nasil degistigini bulunuz.
Yenidegerler Dz=Di E2=Ei WE2= 2WEi C2 = tci Açiklama

D = Q/A E=D/EO WE=t

f EoEz

dv ve hacim iki katina çikar.

C=EA/d V = Q/C

V2= 2Vi

7 Bölüm

KAPAsITE VE DIELEKTRIK MALZEMELER

109

7.20

(a) Problem 7.19'da; (b) Örnek S'de bulunan enerji degisimlerini açiklayiniz. (a) Zit yüklü levhalari ayirmaya zorlamakla, sistem üzerinde disaridan WEimiktarinda is yapilmistir. Bu is, (E alaninda birikmis) bir iç enerji artisi olarak kendini göstermektedir. (b) Yüklü levhalar, dielektrik parçayi aradaki bosluga çekmekte ve dolayisiyla, çevre üzerinde, ö-

zelliklede, parçaninkaydigikilavuzüzerinde
enerji de azalmaktadir.

t WEddegerinde is yapmaktadir. Sonuç olarak iç

7.21 Levhalari arasindaki mesafe d = 1.0 cm, ve dielektrigi serbest uzayolan bir paralel levhali kondansatöre 29 kY uygulanmaktadir. Havanin dielektrik dayaniminin 30 kY/cm oldugunu varsayin. Sekil 7-19'da görüldügü gibi, Er = 6.5 degerine sahip, dz = 0.20 cm kalinliginda olan ve dielektrik dayanimi 290 kY/cm olarak verilen ince bir cam parçanin araya sokulmasi durumunda havanin neden delindigini (yalitkanliginin bozuldugunu) belirleyiniz.
hava, E.o

~
ct
i

1.0 cm

Sekil 7-19

Sistemde, iki seri kondansatör vardir. Ci = Cz = EoA ::\ 125EoA 8xI0-'
EOErA

::\- 3250EOA 2x w-. Problem 7-l8'deki gibi, V, gerilimini bulabiliriz. V Buradan 27.93kV E1-= = 34.9kV/cm 0.80 cm elde edilir ve bu deger havanin dielektrik dayaniminin ötesindedir.
1

= 125+3250 3250

(29)=27.93kV

7.22

Yariçapi a = 2.5 cm olan silindirik bir iletkenle, h = 6.0 m uzakta, iletken eksenine paraiel olan toprak düzlemi arasindaki kapasitenin metre basina degerini bulunuz. Bu tür problemlerde görüntüler yöntemini kullanmakta yarar vardir. Iletkenin ayna görüntüsünün toprak içerisinde oldugunu ve iletkenin tasidigi yükün ters isaretlisini tasidigini varsayalim. Simdi, toprak düzleminin kaldirildigini düsünelim. Iki iletkenin elektrik alaninin, gerçek iletkende sinir kosulunu sagladigi ve simetri nedeniyle toprak düzleminin oldugu yerde es potansiyel bir yüzeyin oldugu (Bölüm 5.6) açiktir. Dolayisiyla bu alan, gerçek iletkenle toprak düzlemi arasindaki alandir. . Gerçek ve görüntü yük dagilimlarinin, iletkenlerin merkezinde ve sirasiyla +Pt ve -Pt yogunluklu çizgisel dagilimlar oldugu düsünülebilir. Buradan (Sekil 7.20'ye bakiniz): ayariçapinda +pt nedeniyle olusan potansiyel = P noktasinda -Pt nedeniyle olusan potansiyel = .

( + Pe In a l2nEo )
~
( 2nEo )
ln(2h -

a)

110

KAPAsiTE VE DiELEKTRIK MALZEMELER
a

7. Bölüm

i

i

i

\

\

.
\ \

\

\

\

,\

"

\ ,,\.1< ,1/
'..J

\

i
i

i

i

J
,//

'

i

i

i

, ,

--_/~/

'-~/

/ -Pt

i Li /

i i

t
h

r
h

Sekil 7-20 -p/den dolayi potansiyel r = a'da, yani gerçek iletkenin yüzeyinde, sabit degildir. Ancak a « h ise, potansiyelin yaklasik olarak sabit oldugu söylenebilir. Buna göre, gerçek iletkenin toplam potansiyeli
p( p( p( Pf Pf 2h V =-lna+-In2h-a ( ) ",--lna+-In2h=-lna 2nEo 2nEo 2nEo 2nEo 2nEo a olur. Benzer biçimde, görüntü iletkenin potansiyeli -V;dir. Bu da, iki iletken arasindaki potansiyel farkinin 2Vave gerçek iletkenle toprak arasindaki potansiyel farkinin da -t (2Va) = Va olmasi demektir. Birim uzunluk basina kapasite de

C

-

L -

Q/V -~2nEo Va - Va -ln(2h/a)

olarak bulunur. Verilen a ve h degerleri için CIL =9.0 pF/m elde edilir. Yukarda bulunan sonuç, a « h oldugu zaman (pratikteki durum) yaklasik olarak dogrudur. Gerçek çözüm su biçimde bulunur. C ( ) 2nEo

L

<om

= inf h+~:

Dikkat edilirse, kaynak-görüntü sistemi için (daha genelolarak, merkezden merkeze açikligi 2h olan herhangi bir paralel silindirik iletken çifti için) C/L'nin, yukarda bulunan degerin yarisi olacagi görülür (ayni yük, iki kat gerilim). Yani, d = 2h olarak olmak üzere: C
-

nEo

-

nEo

L -iar d+~d2:-4a'

r

la(dla)

Ek Problemler
7.23 E = 0.15
nuz. 7.24 MV /m ve X,. = 4.25 degerlerine sahip dielektrik için D ve P'nin genliklerini ve E ,'yi buluYanIt: 6.97 pC/ml, 5.64 pC/ml, 5.25

Er = 3.6 dielekirik malzemesinde D rini bulunuz.

= 285

nC/ml olduguna göre E \LeP'nin genliklerini ve Xe degerleYanit: 8.94 kV/m, 206 nC/ml, 2.6

7.25

z< Obölgesinde E, = 2.0 ve E = -3a, + 4a) - 2az V/m olduguna göre, Er = 6.5 degerine sahip z > O bölgesindeki E'yi bulunuz. Yanit: -3ax +4ar - 645 V/m az

7 Bölüm

KAPAsITE VE DIELEKTRIK MALZEMELERI

III

7.26

x> O bölgesi bosluk olup, bu bölgede D = 2ax - 4ay +1.5az C/m2 olarak tanimlanmaktadir. x < Obölgesinde E = 5.0 degerine sahip bir dielektrik vardir. Bu bölge için P'yi bulunuz.
i

Yanit: 1.6ax- 16ay + 6az C/m2
7.27

z < Om ile tanimlanan 1. Bölge bosluk olup, bu bölge için D = 5ay + 7az C/m2 verilmektedir. 0< z ~ 1 m ile tanimlanan 2. Bölgede E ,= 2.5, z> 1 m ile tanimlanan 3. bölgede E ,= 3.0 dielektrikleri vardir.
E2, P2 ve 83 ü bulunuz. Yanit: ~(5a E ol' i' +~az 2.5

)

(V/m), 7.5a)' + 4.2a, C/m2, 25.02°

7.28

Ei]

Iki dielektrik arasindaki ayirma düzlemi 3x + z = 5 ile tanimlanmaktadir. Orijini içeren taraf için = 4.3 ve Di = (4.5ax + 3.2az)10-7, diger tarafiçin Ei2 = 1.80 verilmektedir. Ei, E2, D2 ve 82'yi bulunuz. Yanit: 1.45 x 104,3.37 x 104,5.37 X 10.7,83.06°

7.29

Bir dielektrik ayirma düzlemi 4y +3z = 12 m ile tanimlanmaktadir. Orijini içeren bölge serbest uzay olup bu bölgede D] = ax + 3ay + 2az,uC/m2'dir. Diger tarafta E 12= 3.6'dir. D2 ve 82'yi bulunuz. Yanit: 5.14 ,uC/m2,44.4°
E ,= 3.0 dielektrigine, 0.92 m2 alanina ve 4.5 mm araliga sahip paralel levhali bir kondansatörün kapasitesini bulunuz. Yanit:5.43 nF

7.30 7.31

Kapasitesi 8.0 nF olan paralel levhali bir kondansatörün alani 1.51 m2 ve levhalar arasi açikligi iO mm' dir. Levhalar arasinda serbest uzay bulunmasi durumunda ayni kapasiteyi elde etmek için açiklik ne kadar olmalidir? Yanit: 1.67mm Sekil 7.21' deki içerdeki ve disaridaki büklümlü iletken yüzeyler arasindaki kapasiteyi bulunuz. Saçaklanmayi ihmal ediniz. Yanit: 6.86 pF

7.32

Sekil 7-21 7.33
7.34 7.35 7.36

2.75 inç (1 inç = 2.54 cm) çapli silindirik bir iletkenle, iletkenin ekseninden 28 ft (1 ft = 12 inç) açiktaki paralel bir düzlem arasinda birim uzunluk basina düsen kapasiteyi bulunuz. Yanit: 8.99 pF/m Problem 7.33 'ü, iletkenin yariçapinin iki katina çikartilmasi durumu için yeniden çözünüz. Yanit: 10.1 pF/m Yariçaplari 1.5 cm ve merkezleri arasi uzakligi 85 cm olan iki paralel silindirik havai iletken arasindaki kapasitenin metre basina degerini bulunuz. Yanit: 6.92 pF/m Alani 0.30 m2 ve levhalar arasindaki açikligi 5.5 mm olan paralellevhali bir kondansatörün içerisinde ayrim yüzeyleri E ve D'ye dik olan üç dielektrik vardir. Eri = 3.0, di = 1.0 mm; Er2 = 4.0, d2 = 2.0 mm; Ei3= 6.0, d3 = 2.5 mm olduguna göre kapasiteyi bulunuz. Yanit: 2.12 nF Problem 7.36'daki kondansatöre 1000 V uygulandiginda, potansiyel gradyantini (elektrik alan siddetini) bulunuz. her bir dielektrikteki potansiyel farkinin ve

7.37

Yanit: 267 V, 267 kY/m; 400 V, 200kV/m; 333 V, 133 kY/m
7.38

Koaksiyel bir iletkenin iç yariçapi 0.5 mm ve dis yariçapi 4 mm olup, aradaki dielektrik için E i =
5.2'dir. Metre basina kapasite degerini bulunuz. Yanit: 139 pF/m

112 7.39 7.40

KAPAsITE VE DIELEKTRIK MALZEMELERI

7. Bölüm

0.75 cm yariçapli bir iletkeni, 2.25 cm yariçapli silindirik bir ekrani ve Er = 2.70 degerli bir yariiletken i olan kablonun metre basina kapasitesini bulunuz. Yanit: 137 pF/m Sekil 7-22'de görülen koaksiyel kablonun iç iletkeninin yariçapi 0.5 mm ve dis iletkeninin yariçapi 5 mm'dir. Kablo içinde, sekilde görülügü gibi "spaeer" adi verilen parçalar da bulunduguna göre, birim uzunlukbasinakapasiteyibulunuz. . YaDit:45.9 pF/m

68
-1

e,= S.S
~ /

Jo

~

1--10 m m
SOmm
Sekil 7-22

CJE::3
l

i

7.41

Levhalari arasinda bosluk bulunan paralel levhali bir kondansatör, kisa bir süre için 200 V'luk bir kaynaga baglanarak doldurulmustur. Kaynagin ayrilmasindan sonra, levhalarin arasina Er = 2.0 degerli bir dielektrik yerlestirilmistir. WE,D, E, P." V ve C'nin yeni ve eski degerlerini kaslastiriniz.
Kismi yanit: Vz

= t Vi

7.42

Paralel levhali bir kondansatörde Eri = 2.0 degerli bir dielektfigin yerini ErZ= 6.0 degerli baska bir dielektrik alirken, biriken enerji sabit kalmaktadir: Wz= Wi. V, C, D, E, Q, ve p,,'de herhangi bir degisiklik olup olmadigini bulunuz. Kismi yanit: P.,z= .J3 PsI Levhalari arasinda bosluk olan paralellevhali kondansatörün uçlari arasinda sabit bir gerilim varken, levhalar arasindaki açiklik d'den d/2'ye düsürülmektedir. Q, P." C, D, E ve WE'deki degisimleri hesaplayiniz. Kismi yanit: Dz = 2Di

7.43

7.44

Problem 7.3'ü, levhalar arasi açikligin d'den 2d'ye çikartilmasi durumu için çözünüz.
Kismi yay/it: Dz =

t

Di

7.45

halar arasi açiklik d/2'ye düsürülürken, Er

Paralellevhali bir kondansatörün dielektfigi hava olup, levha açikligi d'dir. Q yükünü bozmadan lev3 dielektfigi levhalarin arasini doldurmaktadir. D, E, V, C

=

ve WE'dekidegisimlerihesaplayiniz.
7.46

Kismiyanit:Vz

=tVi

Paralellevhali bir kondansatörün levhalari arasinda bosluk vardir. Bu durumdaki gerilim gradyantini, levhalar arasindaki boslugun % 20 sinin Er = 5.4 degerli mikayla doldurulmasi durumunda bosluktaki gerilim gradyantiyla karsilastiriniz. Her iki durumda da uygulanan gerilimin ayni oldugunu varsayiniz.

Yanit: 0.84
7.47

Ekranli bir güç kablosunun iç iletkeninin silindirik ekrana göre potansiyeli 12.5 kV'tur. Kabloda iki = 0.8 cm yariçapli iç iletkenle r = 1.0 cm arasinda ve ErZ= 3.0 degerliikinciyalitimr = 1.0cm ile ekraniniç yüzü (r = 3 cm) arasindadir.Her bir yalitimdaki maksimum gerilim gradyantini bulunuz. Yanit: 0.645 MV/m, 1.03 MV/m
yalitim tabakasi olup, E ri = 6.0 degerli birinci yalitim r 'i '2 ,)

Sekil 7-23

7 Bölüm

KAPASITE VE DIELEKTRIK MALZEMELERI

113

7.48

Ekranli bir güç kablosu, E/ = 2.26 degerli bir polietilen yalitima ve 18.1 MV /m dielektrik dayanima sahiptir. Iç ileikenin yariçapi 1 cm ve esmerkezli ekranin yariçapi 8 cm olduguna göre, iç ileikenin ekrana göre geriliminin maksimum degerini bulunuz. Yanit: 0.376 MV

7.49

Sekil 7-16'daki eseksenli kondansatör için a

= 3 cm, b = 12 cm, Eri = 2.50 ve E/z = 4.0'dir.

Gerilim

farki 50 V olduguna göre Ei, Ez, Di ve Dz'yi bulunuz. Kismi yanit: Ez =::t (36.1/r)ar (V/m) 7.50 Sekil 7-23'deki ri = 1 mm yariçapli iç ileikenin r3 = 100 mm yariçapli dis iletkene göre gerilimi 100 V'dur. 1 < r < 50 mm bölgesi bosluk olup, 50 < r < 100 mm bölgesinde E/ = 2.0 degerli bir dielektrik vardir. Her bir bölgenin uçlari arasindaki gerilimi bulunuz. Yanit: 91.8 V, 8.2 V 7.51 Problem 7.50'deki iki bölgede, birim uzunlukta biriken enerjiyi bulunuz. Yanit: 59.9 nI/m, 5.30 nI/m

Bölüm 8
Laplace Denklemi
8.1 GIRIs
Bölüm'2 de elektrik alan siddeti (E) noktasal yüklerin, çizgisel yükleri n ve diger yük dagilimlarin toplanmasiyla ya da integrallerinin ahnmasiyla bulunmustu. Bölüm 3' de ise, önce Gauss yasasi kullanilarak D, sonra da E elde edilmisti. Bu iki yaklasim elektromanyetik alan teorisinin anlasilmasinda yararli olmasina ragmen yük dagilimlari genellikle bilinmediginden her iki yaklasim da pratik degildir. E nin V'nin negatif gradyanti olarak bulundugu Bölüm 5 deki yöntem bölgenin her yerindeki potansiyel fonksiyonunun bilinmesini gerektirir. Fakat genellikle bilinmez. Bunun yerine, düzlemler, egri yüzeyler ya da çizgiler biçimindeki iletken malzemeler belirtilir ve birinin üzerindeki gerilim bir referansa göre, genellikle diger iletkenlerden birine göre bilinir. Bu durumda Laplace denklemi potansiyel fonksiyonu V'nin sinir iletkenlerdeki kosullari saglayacak sekilde elde edilebilecegi bir yöntem saglar.

8.2

POISSON DENKLEMI

VE LAPLACE

DENKLEMI

Bölüm 4.3'te Maxwell denklemlerinden biri, V.D = p, gelistirilmisti.EE = D ve -VV = E yi

yerinekoyarak
V'E (-VV)

=P

bulunur. Ilgili bölgenin her yerinde ortam homojense, E diverjansin içindeki kismi türevierden Çlkartilabilir, ve

V. VV = _E. veya V2V = _E.
E E

seklindeki Poisson denklemi elde edilir. Ilgilenilen bölge p dagilimi bilinen yükler içerdiginde, Poisson denklemi potansiyel fonksiyonunun belirlenmesinde kullanilabilir. Çok sik olarak bölgede yük yoktur (ayni zamanda bölge her noktada esit geçirgenlige sahiptir). Bu durumda Poisson denklemi V2V biçiminde ifade edilebilir. Bu, Laplace denklemidir.

=O

8.3 .LAPLACE DENKLEMININ AÇIK BIçIMLERI
Laplace denkleminin sol yani, V'nin gradyantinin diverjansi oldugundan bu iki islem denklemin belirli bir koordinat sistemindeki biçimine ulasmakta kullarulabilir. Kartezyen Koordinatlar.
V'A= ve, genel bir A vektör alani için V'A = aAt + dAy + dAz dx dY dz dV dV dV -a,+-a,,+-az dx . dy . dz
---.

8. Bölüm

LAPLACE DENKLEMI

115

oldugundan, Laplace denklemi V2V= d2y + d2y + d2y =0
dX2 dy2 dZ2

biçimini alir. Silindirik Koordinatlar.

VV ve böylece Laplace denklemi V2V olur. Küresel Koordinatlar.
V'A

= -ar
dr

dY
1 d

1 dY
+--a
r d<P <p

dY
+-a,
dZ '

= --(rA
r dr r dY

)+--+ r r d<P

1 dAq,

dA,
"-

dZ

=~~
r dr

(

\2-

d2y + d2y
dZ2

=O

dr)

r2 d<p2

ve

dY 1 dY i dY VV= -a +--a +--a Jr r r de e r sin e d<p <i> 1 d . . 1d 1 dAq, 2 V.A= -r A --(Aesine )+-r2 dr r r sin e de r sin e d<p

(

)

böylece Laplace denklemi V V=olur. 8.4
2

r- + sm r2 dr ( dr ] r2 sine de (

ld

OdY

i

d

"

e-

dY
d<p]

+

"i

d2y

= ()

r2 sin2 e d<iJ2

TEKLIK TEOREMI Laplace denkleminin ya da Poisson denkleminin sinir kosullarini da saglayan herhangi bir çözümü var olan biricik çözüm olmalidir: çözüm tektir. Zaman zaman bu noktada tam olmayan sinirlar nedeniyle bazi karisikliklar ortaya çikar. Bir örnek olarak, Sekil 8-1 de görülen Z = Odaki 100 V luk iletken düzlemi düsünelim. Açiktir ki hem
Vi hem de V2 = 100

= 5z +100

Laplace denklemini ve Z

V = 100 kosulunu saglar. Bunun nedeni, gerilimi bilinen, ancak herhangi bir referansa sahip olmayan tek bir iletken yüzeyin, uygun bir biçimde tanimlanan bir bölgeye tam bir sinir olusturmamasidil".Hatta iki sonlu paralel iletken düzlem bile, alanin kenarlardaki saçaklanmasibelirlenemediginden bir sinirolusturmaz.Ancak, paraleldüzlemlerbelirtildiginde tam
z
V2
Vi

= O da

Sekil 8.i

116

LAPLACE DENKLEMi

8. Bölüm

ve saçaklanmanin ihmal edilebilmesi durumunda düzlemler arasindaki bölge uygun sinirlara sahiptir.

8.5 ORTALAMA DEGER VE MAKSIMUM DEGER TEOREMLERI
Yüklerin olmadigi bir bölgede potansiyelin iki önemli özelligi Laplace denkleminden elde edilebilir: (1) Bir çemberin ya da kürenin merkezindeki V potansiyeli, çemberin ya da kürenin üzerinde aldigi degerlerin ortalamasina esittir. (Bakiniz Problem 8.1 ve 8.2) (2) V potansiyeli bölgenin içinde maksimum (ya da minimum) bir deger alamaz. (Bakiniz Problem 8.3.) (2) den V'nin herhangi bir maksimumunun bölgenin sinirinda oldugu ortaya çikar. Simdi, V a2v a2v -+-+-=0 ax2 ay2 a2v az2

Laplace denklemini sagladigindan av / ax,av / ay, ve av / az de Laplace denklemini saglarlar. Dolayisiyla, elektrik alan siddetinin kartezyen bilesenleri maksimum degerlerini sinir üzerinde alirlar.

8.6 TEK DEGIsKENLI KARTEZYEN ÇÖZÜM Sekil 8.2'deki paralel iletkenleri gözönÜne alalim, z = O'da
V2v= ~V + ~V + ~V =0
8X2 8y2 8z2

V sun. Plakalar arasindaki bölgede serbest yükler olmadigi varsayilirsa:

= O ve z = d'de

V

= 100 V ol-

z

v= 100V

Saçaklanma ihmal edildiginde potansiyel yall1lzcaz ile degisebilir. Bu durumda d2V ~=O dz2 olur. Bu denklemin çözümü su biçimdedir: V=Az + B z = O'daki V = O sinir kosulu B = O olmasini gerektirir. Ve z = d'deki V = 100 kosulundan,A =
1O0/d bulunur. Dolayisiyla:

V= 100(;) (V)

8. Bölüm

LAPLACE DENKLEMI

117

Bu durumda elektrik alan siddeti E E =- VV= _ aVa + ava. + av a
.

= -~
Z

( ax x

ay

)

az

)

az(

100~
d

}Z

=_100 a
d
Z

(V/m)

seklinde elde edilir. Böylece
Iletkenlerde

D =- E ~OOaz (CIm 2 )
P.i.=Dn=:tE1O0

d

(c/m2)

olup, arti isareti z = d'de ve eksi isareti z = O'da geçerlidir.

8.7

KARTEZYEN ÇARPIM ÇÖZÜMÜ Kartezyen koordinatlarda potansiyel birden fazla yönde degistiginde Laplace denklemi birden fazla terim içerir. V'nin hem x'in hem de y'nin fonksiyonu oldugunu ve V = X(x) Y(y) özel biçiminde oldugunu varsayalim. Bu, degiskenlere ayirmayi olanakli kilacaktir. ~(XY) a2(xy) =0 -+ ax2 ay2
esitligi d2X d2y
Y dx2 + X dy2

=O

ya da

1 d2X 1 d2y --+--=0 X dx2 y dy2

olur. Ilk terim y' den ve ikinci terim x' den bagimsiz oldugundan her biri bir sabite esitlenebilir. Bir sabit digerinin negatifine esit olmalidir. Sabit a2 olsun. 1 d2X 1 d2y
X dx2 x için gen~l çözüm (a verildiginde)

--=a2

--=

y dy2

-a2

x
ya da, esdeger olarak,

= Aie'l< + A2e-ax

x = A3 cosh ax + A4 sinh ax ve Y için genel çözüm (a verildiginde)
Y = B,eiay + B2e-:ia\

ya da, esdeger olarak Y = B3 cos ay + B4 sin ay Böylece, potansiyel fonksiyonu x ve y degiskenleri cinsinden

V = (Aieax + A2e-ax)(Bjeiay + B2e-jay)
seklinde ya da v = (A3 cosh ax + A4 sinh ax)(B3 cos ay + 84 sin ay)

seklinde yazilabilir. Laplace denklemi dogrusal, homojen bir denklem oldugundan, yukaridaki formda çarpimiarin -her çarpim a'nin farkli bir degerine karsilik gelmek üzere- toplami da bir çözümdür. En genel çözüm bu sekilde olusturulabilir.

118

LAPLA.CEDENKLEMI

8. Bölüm

Benzer formda, V = X(x) Y(y) Z(z), üç boyutlu çözümler elde edilebilir, fakat bu durumda iki ayirma sabiti vardir.

8.8

SILINDIRIK

ÇARPIM ÇÖZÜMÜ

V = R(r) c1J(ep) formunda bir çözüm varsayilirsa, Laplace denklemi Z(z)
4>Z r dR + RZ d2ep +R4>d2Z =0 r dr ( dr ) r2 d<i>2 dz2 olur. Rl/JZ ile bölerek ve r'ye göre türevalarak elde edilen d2ep =-~ d2Z =-b2 r24> d<i>2 Z dz2

~

~ d2R
R dr2

+~ dR +~
Rr dr

esitliginde, r ve epterimleri z'yi içermez ve z terimi ne r ne de ep'yi içermez. Bunlar, yukaridaki gibi bir sabite, -b2, esitlenmelidir. Böylece:

~d2Z =b2 Z dz2
Bu denklemle kartezyen çarpim çözümünde karsilasilmisti. Çözüm Z = Ci cosh bz + C2 sinh bz seklindedir. Simdi r ve ep'ye bagli denklem asagidaki sekilde daha da ayrilabilir:
'} '}

2

C d-R +~ dR +b2r2 =-~ d 4>=a2
R dr2 R dr ep d<i>2

Sonuçta elde edilen epye bagli 1 d24> --=-a 4> d4> denkleminin çözümü
<i>

2

= C3 cos

aep + C4 sin aep

seklindedir. r ye bagli denklem,
b2 II? = O dr" r dr ( r2 Bessel diferansiyel denkleminin bir formudur. Çözümleri, Bessel fonksiyonlari len kuvvet serisi seklindedir.

d2~ +~ dR +

-~

r

olarak isimlendiri-

R = CsJa(br) + C6Na(br)

Burada ve

J (br) =
a

00

~ mL:omir(a+m+l)

(-1)m(br/2t+2m

Na(b r ) = (cas an:)Ja(br) .

sm an:

- La(br)

seklindedir. Ja(br) serisi, a mertebesinden birinci tür Bessel fonksiyonu olarak bilinir; eger a = n bir tamsayi ise kuvvet serisindeki gamma fonksiyonu (n + m)! ile degistirilebilir. Nlbr), a mertebesinden ikinci tür Bessel fonksiyonudur; eger a = n bir tamsaYLiseNn(br), a ~ n için yukaridaki bölme isleminin limiti olarak tanimlanir. Nlbr) fonksiyonu r = OyakinindaIn r gibi davranir (BakinizSekil 8-3). Dolayisiyla,r = O da potansiyelin sonlu oldugu bilindiginde çözümün içinde yer almaz (C6 = O).

8. Bölüm

LAPLACE DENKLEMI

119

NO(x)

o

x

o

x

-1 (a)

-1
(b)

Sekil 8-3 Derecenin (n) bir tam sayi ve argümanin (x) büyük degerli olmasi durumunda, Bessel fonksiyonlari sönümlü sinüs dalgalari gibi davranir:

JI1 (x)~ H;co{
Bakiniz Sekil 8-3.

x-~-

n27r)

NI1 (x)~ H;Sin( x-~-

n;)

8.9

KÜRESEL ÇARPIM ÇÖZÜMÜ
Küresel koordinatlarda V'nin r ve () ile degistigi, fakat epile degismedigi problemler özel ilgi V = R(r) e( e) çarpim çözümü için Laplace denklemi (~d2r
L

konusudur.

de =o +3..c dR + J..-d2e +~ R dr ] [ e de2 e tane de ] olur. Ayirma sabiti, daha sonra açiga çikacak olan nedenlerle, n tam sayi olmak üzere n(n + 1) seklinde seçilmistir. Ayri1mis iki denklem R dr2
2 d2R dR

r d~ . ve seklindedir. r ye bagli bu denklem R

+2r--n(n + l)R =0 dr
1 de tan OdO + n(n + 1)e = O

d2a -+dlP

= C1y'

+ C2r-(n+ i)

seklinde bir çözüme sahiptir. () ya bagli denklem (Bessel denkleminden farkli olarak)

ç= cos

() degiskeni cinsinden

n = O, 1, 2, .. . .. P,,(ç) = ~~(~2 -it 2nn!d~n ile verilen n inci dereceden bir polinom çözümüne sahiptir. P,,(ç) polinomu n inci dereceden Legendre polinomudur. ~=:tl 'de (yani e =O,n)ogaritmik olarak sonsuz olan ikinci bir bagimsiz l Qn(ç) çözümü vardir.

Çözümlü 8.1

Problemler

Sekil 8-4 (a)'da görüldügü gibi potansiyel çemberi n I/n oranindaki bölümünde Vi degerine ve çemberin geri kalaninda Odegerine sahiptir. Çemberi n merkezindeki potansiyeli bulunuz. BütÜn bölge yüklerden ariniktir.

120

LAPLACE DENKLEMI
V= Vi V=O

8. Bölüm

JI.= Vi (o)
(h)

Sekil 8-4 Merkezdeki potansiyele Vediyelim. Laplace denklemi çözümlerin toplanmasina izin verir. Sekil 84(a)'daki gibi n problem üst üste bindirilirse, sonuç Sekil 8-4(b)'de görülen problemdir. Dönel simetrisi nedeniyle, Sekil 8-4(b)'deki her alt problem çemberin merkezinde ayni V,. potansiyelini verir. Dolayisiyla merkezdeki toplam potansiyel nVe 'dir. Fakat, açiktir ki, Sekil 8-4(b) için tek çözüm çemberiniçindeher yerde,özelliklemerkezdeV Vi olmasidir. Böylece:

=

nVe= Vi yada Ve=-

Vi n

8.2

Problem 8.1 in sonucundan ortalama deger teoreminin nasil çiktigini gösteriniz. Önce Sekil 8-5'te görülen, potansiyelin bir çemberiri n.es parçasinda n farkli deger aldigi özel durumu düsünelim. Problem 8.1' de bulunan çözümlerin üst üste bindirilmesi merkezdeki potansiyel için, bu özel durumda ortalama deger teoremi olan ye = Vi+ yi +. . . + v..= yi + yi + . . . + v.. n n n n

~
V= v"-I

.

.
"

.
i

"
','

, ,,1//// i ,
i/

\ ~/
i
i

i 211'

. '
//

/

V=V"

//

//
i i

-=-:.~.:::--- -i i i, ' i i '\ " "\ i
i i

'
'

\

V= V2
Sekil 8-5

V= V3

8. Bölüm
esitligini

LAPLACE DENKLEMI
verir. 6.<1> 21t/n olmak üzere

121

=

Ve = -(ViM+
21t

1

VzM+A

+ Vn6.<I»

olur. Bu durumda, n ~

00

olmasina izin verilerek, bir çember için ortalama deger teoremi olan
Ve =

~ Jo rZ1tV«I»d<l> 21t

esitligi elde edilir.

-

Düzlem açilar yerine kati açilarin kullanilmasi ve tamamen ayni akil yürütme ile, küre için ol1alama deger teoremi elde edilir. 8.3 Yüklerin olmadigi bir bölgede potansiyelin maksimum bir deger alamayacagini kanitlayiniz.
Dahili bir P noktasinda maksimumun oldugunu varsayalim. Bu durumda, çok küçük bir küre, P deki Ve potansiyeli küre üzerindeki her noktadaki potansiyeli asacak sekilde P de merkezlenebilir. Bu durumda Ve küre üzerindeki potansiyelin ortalama degerini de asacaktir. Fakat bu ortalama deger teoremiyle çelisecektir.

8.4

Sekil 8-6 daki paralel dairesel diskler arasindaki bölgede potansiyel fonksiyonunu bulunuz. Saçaklanmayi ihmal ediniz. V,r ya da ct/ninbir fonksiyonuolmadigindan Laplacedenklemi
dZV =0 dzz olur ve çözüm V= Az + B olur. Paralel çembersel diskler herhangi bir paralel düzlem çiftininkine özdeS bir potansiyel fonksiyonuna sahiptir. Farkli bir eksen seçimi için, dogrusal potansiyel fonksiyonu Ay +B ya da Ax + B biçiminde olabilir. z

y x

8.5

Sekil 8-6 Iki paralel iletken düzlem serbest uzayda y = Ove y = 0.02 m'dedir ve sifir gerilim referansi y = 0.01 m'dedir. Eger iletkenler arasinda D = 253 ay nE/ml ise iletken gerilimlerini bulunuz. Problem 8.4 ten V = Ay + B Bu durumda
D E= -=-VV=-Aa)' EO .

253x 10-9 a = - Aa 8.854xlO;-IZ Y y
Buradan A

=-

2.86 x 104V/m bulunur. Böylece
0= (-2.86 x 104)(0.01) + B ya da B = 2.86 x IoZ V

122 ve

LAPLACE DENKLEMI

8. Bölüm

v =-

2.86 x 1O4y+ 2.86 x 102 (V)

Bu durumda, y = Oiçin V = 286 V ve y = 0.02 için V = - 286V olur.

8.6

Sekil 8-7 deki paralel iletken diskler 5 mm aralikla ayrilmistir ve aralarinda Er = 2.2 olan bir dielektrik vardir. Diskler üzerindeki yük yogunluklarini belirleyiniz.
z
V; 250 V

y

x

V;

100 V

Sekil 8-7

v

=Az

+ B oldugundan V A = L!J. = 250 - 100 l!J.z 5 x 10-3 3 X 04 V i

1

m

ve

F = -VV = -3 x 1Q4a.. Vlm D = €oE,E= -5.84 x 10-7_. C/m2

Diskler arasinda D sabit oldugundan, ve bir iletkenin yüzeyinde Dn = P.,oldugundan P.,= 1: 5.84 x 10-7 C/m2 olur, + üst plakada ve - alt plakada geçerlidir.

8.7

Esmerkezli tam dairesel iki silindir arasindaki bölgede, r = 1 mm'de V = O ve r = 20 mm'de V = 150 Volmak üzere, potansiyel fonksiyonunu ve elektrik alan siddetini bulunuz. Saçaklanmayi ihmal ediniz. (Bkz. Sekil 8.8)

V;

150 V

..y

x

Sekil 8-8 Potansiyelrp ve z'ye göre sabittir. Bu durumda Laplace denklemi

L~

r dr

(

r dV
dr

)

O

denklemine indirgenir. Bir kez integral alarak, rdV =A dr ve tekrar integral alarak, V = A In r + B elde edilir. Sinir kosullarini uygulayarak; O = A In 0.001 + B

150 =A In 0.020 + B

8. Bölüm A

LAPLACE DENKLEMI

123

= 50.1,

B

= 345.9

bulunur. Böylece V=50.llnr+345.9(V) E = 50.1 (-ar) r iki </J = (V/m)

ve olur.

8.8

Silindirik

koordinatlarda

sabit düzlemi, Sekil 8-9 da görüldügü gibi, z ekseni boyunca

yalitilmistir. Saçaklanmayi ihmal ediniz ve </J a için 100 V potansiyel ve </J O'da sifir refe= = ransi varsayarak düzlemler arasinda E ifadesini bulunuz.

tz

-----4>=0

if>=oi

/

Sekil 8-9 Bu problem daha önce Problem 7.io'da çözülmüstü: burada Laplace denklemi ayni sonucu elde etmekte kullanilacak. Potansiyel r ve z ye göre sabit oldugundan, Laplace denklemi 1 d2V --=0
r d<i>2
"

olur. integral alarak V =AifJ + B bulunur. Sinir kosullarini uygulayarak:' O=A(O) + B A=Dolayisiyla:

100= A(a) + B B=O

100 a a

v = 1oo.P v
1 d E=-VV=--r dep

(100- )a
a

ep

100
4>

=--a

ra

4>

(V/m)

8.9

Küresel koordinatlarda r = O. LOm için V = Ove r = 2.0 m için V = 100 V'tur. Bu esmerkezli küresel kabuklar arasinda serbest uzayoldugunu varsayarak E ve D yi bulunuz.
V, () ya da ifJ'nin bir fonksiyonu olmadigindan, Laplace denklemi

~~
r2 dr (
denklemine indirgenir. integrallerne

r2 dV

dr )

=0

r dr
sonucunu ve ikinci bir integralleme

2 dv

=A

124

LAPLACE DENKLEMI

8. Bölüm

-A V= -+B r
sonucunu verir. Sinir kosullarindan

-A 0= -+B 0.10

ve

-A IOO=-+B 2.00

ve buradan A = 10.53 Vm, B = 1O5.3Vbulunur. Böylece: V= -10.53 +105.3 (v) r dV 10.53 E =-VV = --ar = -~ar dr r D-

(vi ni)

8.10

Küresel koordinatlarda,
ken üzerinde V

E - -9.32xlO-11 ar (Ci m 2 ~ r2 r = 2 cm' deki bir Iletken üzerinde V

-

EO

)
=25 V ve r
degerli

= 35 cm' deki
bir dielektriktir.

iletI-

= 150

V'tur.

Iletkenler

arasindaki

ortam Er

= 3.12

letkenler üzerinde yüzey yük yogunluklarini bulunuz. Problem 8.9 dan: -A V= -+B r
Sabitler sinir kosullarindan bulunur.

-A -25=-+B 0.02
Buradan v

-A 150=-+B 0.35

=-

-3.71 r + 160.61 (V)

E = -VV

=-

d -3.71 dr --;:-+

(

160.61 ) =~iir a,

-3.71
(V/m)

-0.103 D = EoE,E= --iii, (nC/m2) r
Bir iletkenin yüzeyi üzerinde, Dn = p",.

r = 0.02 m de:
r

Ps - -0.103, (o.02f
Pi, ,

_256 nCIm 2
nClm 2

= 0.35

m de:

=

+0.103
(0.35f

= +0.837

8.11

Sekil 8-10'da görüldügü gibi, eseksenli koniler arasindaki bölgede Laplace denklemini çözünüz. ei' de Vi potansiyeli ve e2'de V = O potansiyeli varsayilmaktadir. Koni tepeleri r = O
da yalitilmistir. Potansiyel r ve <i>e göre sabittir. Laplace denklemi y i ~(SinedV

=O de )

r2 sine de L

denklemineindirgenir.integralalarak sine( ~~ }= A

8. Bölüm

LAPLACE DENKLEMI

125

v

./
Sekil 8-10 ve V=A In ltan~ )+B bulunur. Sabitler
Vi

= A Inltan ed )+ B
( e

o = A Inl tan e; )+ B
92

) esitliklerindenbulunur.BöyleceV = Vi Ini tan - -In tanIn tan L

:

2

-In tan-~2 2 ) ) L

8.12

Problem 8-11 'de ei = 10°,e2= 30° ve Vi = Hangi e açisinda potansiyel 50 V'tur? Genel potansiyel ifadesine degerleri koyarak

100Volsun. e = 200'dekipotansiyelibulunuz.

V=-89.34

HianninO268]=-8934Ini

:a;6~j

bulunur.Buradan,e = 20° için, V = - 89.34 In (tan 10° = 37.40 V elde edilir. . L 0.268 )
V = 50 V için ise, esitliginden e = 17.
41 ° elde edilir.

50=-89.34In

(tane/2
L 0.268

)
.

8.13 Problem 8-11 ve 8-12 ve Sekil 8-11 ile ilgili olarak, e2 = 90° deki iletken düzlem üzerindeki yük yogunlugunu bulunuz. Potansiyel,Problem8-11'deki ifadeye(h = 90°, ei = 10°ve Vi = 100V yerlestirilerekelde edilir. Böylece

V
Bu durumda

= 100 In(tan~)2

In (tan 5°)

E=

_!dV r dO

86

-100 ~ (r sin O)In (tan 5°)

= 41.0586
r sin O

D = EoE = 3.63 10-1o 86 (C/m2) rsinO

~

126

LAPLACE DENKLEMi

8. Bölüm

j .~

10'

Vi=IOOV

Sekil 8-11

e = 90° düzleminde, sin e = i oldugundan D nin yönü düzlem üzerindeki yük yogunlugunun isaretinin negatif olmasini gerektirir. Böylece Ps=- 3.63xI0-IO (C/m2) r

8.14

Sekil 8-12 deki iki koni arasindaki kapasiteyi bulunuz. Ortamin serbest uzayoldugunu sayiniz.

var-

R -=::>-1:
~
Sekil 8-12 Saçaklanma ihmal edilirse, potansiyel fonksiyonu ei 8.11' deki ifadeyle verilir. Böylece V=Vi

30

= 75°, e2= 105°olmaküzereProblem

In (tan ~) -In (tan 52.5°) In (tan 37.5°) -In (tan 52.5°)

= (- 1.89Vi) In (tan i) + sabit Buradan: D=EoE=Eo

(---89 ) = r dO

1dV

1.89EoVi . r sm O 89

Bu durumda üst plaka üzerindeki yiik yogunlugu V .= P.1 Dn- 1.89E o 1
r sin 75°

8. Bölüm

LAPLACE DENKLEMI

127

ve dolayisiyla üst plaka üzerindeki toplam yük

Q-

" fP,I'ds -r2nrcsc75o1.89EoV1 . 75 d r d.i.= 1228 -Jo Jo . rsm 'i' . r sm 75°

Eo Vi

ve kapasite C = Q/Vi = l2.28E o olur. 8.15 Iki esmerkezli tam çembersel silindir arasindaki bölgede düzgün bIr p yük yogunlugu vardir. V yI bulmak IçIn PoIsson denklemInI kullaniniz. Saçaklanma ihmal edildiginde, Poisson denklemi

!~

rdr

d;:) E (rdy\ = =f!. ~ r dy\ =- pr dr ( d;:)
E

Denklemine indirgenir. integral alinirsa:

dV pr2 r-=--+A dr 2E dV -= dr pr --+- A 2E r

pr2 V = - 4E + A In r + B Yükleri Coulomb kuvvetlerine karsi bir konumda tutmanin hiçbir yolu olmadigindan, dagilimlarini içeren statik problemlerin teorik alistirmalar olduguna dikkat ediniz.
8.16 1t Z 1t

uzayda yük

--<-<2 Zo
bölgesi p

2

= 10-8cos (z/Zo)(C/m3) degerinde bir yük yogunluguna sahiptir. Diger yerlerde yük yogunlugu sifirdir. V ve E yi Poisson denkleminden bulunuz, ve sonuçlari Gauss yasasindan bulunanlarla
V, x ya da y nin bir fonksiyonu olmadigindan Poisson denklemi su biçimdedir: d2V - - f!.- - 10-8cas (z/Zo) dz2 EE

karsilastiriniz.

iki kez integral alarak cas V= 1O-8z~ E (z/zo) + Az + B (V)
ve

E=

- VV =

(lO-8zo sin (z /zo) - A )az
E

(V/m)

elde edilir. Fakat, yük dagiliminin simetrisi nedeniyle, z = O düzleminde alan yok olmalidir. DolayislylaA = O'dir ve

E=

10-8 zosin(z!zo) E

az

(V/m)

Z = O çevresinde merkezlenmis özel bir gauss yüzeyi Sekil 8-13 'te görülmektedir. D yalnizca her birinin alani A olan üst ve alt yüzeyleri keser. Dahasi, yük yogunlugu z O çevresinde simetrik oldugundan, D z = O çevresinde ters simetrik yani Düst = Da" Dalt = D(- az) olmalidir.

=

DL,dS + DIai,dS =eJflO-R cos(z / Zo)dxdydz 2DA = 2 zoA 10-8sin (z/ lo)

128

LAPLACE DENKLEMI
z

8. Bölüm

1IIIIIIi_illll]I!1
-1(zo/2

Sekil 8-13
ya da O < z < nZol2 için
D

= 2'.010-8

sin

(z i 2'.0)

Bu durumda, -nzo/2 < z < nZol2için
D ve E

= zolO-8 sin (z i Zo)az(Clml)

=DIE

sonucu Poisson denkleminden elde edilen sonuçla uyusur

8.17

Silindirik koordinatlarda bir potansiyeI r ve q,'nin fonksiyonu olup, z'nin fonksiyonu degildir. V = R(r) c1J(q,) lmak üzere, R ve ep için ayrilmis diferansiyel denklemleri elde ediniz ve o

çözünüz. Bölgede yük yoktur. Laplacedenklemi
(Jd2R +~dR +~d2(J =0 dr2 r dr r2 dtj>2 r2d2R r dR 1 d2(J

yada

--+--=
R dr2

---

R dr

(J dtj>2

olur. Sag tarafyalnizca q,'nin fonksiyonu iken sol tarafyalnizca r'nin fonksiyonudur; dolayisiyla, her iki taraf bir sabite, al, esittir.
Rdr2 yada d2R
r2d2R rdR --+--=a Rdr 2

-+ dr2 r dr

1 dR

a2R

r:;-=0

Çözüm R = Cir" + Cir-tl seklindedir. Ayni zamanda, ld2<1>- - a 2 - -<i> dej> olup, çözüm <1>= cos aq, + C4 sin aq, seklindedir. C3

8.18

V

O ve V = Vaolan yüzeylerin seklini ve konumunu belirleyiniz. a > O varsayiniz. Potansiyel y' nin bir fonksiyonu olmadigindan, espotansiyel yüzeyler y yönünde :t oo'a uzanir. n = O, I, 2, olmak üzere z = nn/a için sin az = O oldugundan, z = O ve Z = lt/a düzlemleri sifir potansiyeldedir. x = O için sinh ax Ooldugundan x = O düzlemi de sifir potansiyeldedir. V = O espotansiyeli

= Vo(sinh ax) (sin az) potansiyel fonksiyonu verildigine göre (Bölüm 8.Tye
=

bakiniz), V =

Sekil8-14'te kirikkalinbir çizgi ile gösterilmistir. V = Voes potansiyeli .
Vo = Vo(sinh ax)(sin az)

veya

sinh ax=-

.

i sin az
karsilik gelen x koordi-

denklemini saglar. zinin sifir ile lt/a arasindaki degerleri yerine konuldugunda, qat!ari kolayca elde edilir. Örnegin:

8. Bölüm

LAPLACE DENKLEMI

129

az ax

1.57 1.57 0.88

1.02 2.12 1.0

0.67 2.47 1.25

0.49 2.65 1.50

0.28 2.86 2.00

0.10 3.04 3.00

z = 1t/2a çevresinde simetrik olan espotansiyel Sekil 8-14'te kalin egri ile gösterilmistir. v, z'ye göre
periyodik oldugundan ve V(-x, -z) = V(x, z) oldugundan, bütün xz düzlemi Sekil 8-14'te görülen seridin kopyalariyla doldurulabilir.
z
'ir a

v=o

o

1 a Sekil 8-14

2 a

3 a

x

8.19

Sekil 8-IS'te görülen dikdörtgen olugun içindeki bölgede potansiyel fonksiyonunu bulunuz.

'1 din

;:Vo

c Sekil 8-15 Potansiyel

"-x

V= (Ci eoshaz+C2 sinhazHC3 eosax+C4 sin ax) formunda x ve z'nin bir fonksiyonudur (Bakiniz Bölüm 8.7). x = O ve Z = O'da V = O kosullari Ci ve C3 sabitlerinin sifir olmasini gerektirir. Bu nedenle x = c de V= Ooldugundan, n tamsayi olmak üzere a =nH:e' dir. C2C4'üC ile degistirerek ifade l c c olur ya da daha genelolarak, süperpozisyon ile . n1tz . n1tX V = ~ C11 h -sinL. sin
11=\

V

= C sinh n1tzsin n1tX

c

c

Son sinir kosulu

. nTCd . n1tX " ~ YO= L. "sin h sin,,=1 c ) c (C
~

(O< x < c)

olmasini gerektirir.

130

LAPLACE DENKLEMI

8. Bölüm

Böylece bn ==Cn sinh (nirdlc) sabitleri O < x < c araligindafix) == Voiçin Fourier sinils serisindeki katsayilar olarak belirlenir. Fourier katsayilarinin hesabinda kullanilan mu 2 C

bn =- L j(x)sin-dx c o c
b
n

n=1,2,3,......

formülü

= ;;-Josin ;;- ={ 4Vo i mt

2Vo re.

mu dx

O

n çift

n tek

biçimine dönüsür. Bu durumda potansiyel fonksiyonu O< x < c, O<z < d için
V= olur. 4Vo sinh (n1tzi c) sin nin ntek n1t sinh (nnd i c) c

L

8.20 Asagidaki küresel çarpim çözümünün, merkezdeki bir nokta dipolünkiyle (Bölüm 8.9, Ci = O,n = 1) özdes oldugunu gösteriniz.
VSekil 8-16,

~ p.( e)-i cas r2
Q
41tEo r2

C2 cose r2

z = + dl2 de +Q, z = - d/2 de - Q noktasalyüklerindenolusanz ekseniboyuncasonlu

bir dipolü göstermektedir. p

= Qd niceligi dipol momentidir (Bölüm 7.1). P noktasindaki potansiyel
Q
41tEo ri

V-

-

p
41tEo d

r2

- 'i )
r i

(

rir2

d -7 Olimiti için merkezde bir nokta dipol elde edilir. Küçük d degerleri için
ri - ri ""d cos f) 2 z d cos e ve
riri""

Dolayisiyla, limitte Ci = pl41rEoolmak üzere küresel çarpim çözümü V=~cose 4n Eo
biçiminde elde edilir. Benzer olarak, daha vb. karsilik gelir. yüksek mertebeden Legendre polin om lari nokta kuadrupoiiara, oktupoiiara,

r2

z
p

y

x

Sekil 8-16

Ek Problemler
8.21 Kartezyen koordinatlarda bir potansiyel yalnizca x'in bir fonksiyonudur. x =- 2.0 cm' de V = 2S.0Y
bölgenin her yerinde E
ve

= LS x 103(-

ax) V/m'dir. x = 3.0 cm de V'yi bulunuz.

Yanit: 1O0Y

8. Bölüm 8.22

LAPLACE DENKLEM I

131

Kartezyen koordinatlarda z = 3.0 cm deki bir düzlem, gerilim referansidir. Eger z > O için E = 6.67x1O3az V/m ise ve bölge Er = 4.5 olan bir dielektrik içeriyorsa z = O'daki iletken üzerindeki gerilimi ve yük yogunlugunu bulunuz. Yanit: 200V, 266 nC/m2
Silindirik

8.23 8.24

ca r'ye bagli ise, r Serbest uzayda r

koordinatlarda, r = 5 mm'de V 75.0 V ve r 130 mm'de gerilimi bulunuz.

=

=

= 60

mm'de V = O'dir. Eger potansiyel yalnizYanit: -23,34V

ve r = 25 mm'de esmerkezli, tam dairesel iletken silindirler, sirasiyla, sifir ve Vagerilimindedirler. r = 15 mm'de E = - 8.28 x 103ar V/m ise Va degerini ve dis iletken üze-

= 5 mm'de

8.25 8.26

rindeki yük yogunlugunu bulunuz. Yanit: 200 V, + 44 nC/m2 Esmerkezli iletken silindirler için r = 1 mm' de V = 75 V ve r = 20 mm'de V = O'dir. Silindirler arasindaki bölgede, Er = 3.6 olmak üzere, D'yi bulunuz. Yanit: (798/r) ar (pC/m2)

= = Silindirik koordinatlarda L/J 10°ve L/J Oo'deki iletken düzlemler, sirasiyla, sifir ve 75 V gerilime sahiptir. Er = 1.65 olan bir malzeme içeren düzlemler arasindaki bölgede D'yi bulunuz. Yanit: (- 6.28/r) ar (nC/m2)
Bir kenari 50 cm olan iki iletken kare düzlem bir kenar boyunca 2.0 cm, diger kenar boyunca 2.5 cm ayrilmistir (Sekil 8-17). Bir gerilim farki varsayiniz ve bir düzlemin merkezindeki yük yogunlugunu 2.0 cm düzgün aralikli özdes bir çiftinkiyle karsilastiriniz. Yanit: 0.89

8.27

-I2.0 cm

T
Sekil 8-17

8.28 Küresel koordinatlarda gerilim referansi r = 15 mm'de ve r = 200 mm'de mm'de E = - 334.7a, V/m olarak verildiginde Va' i bulunuz. Potansiyel yalnizca
8.29 8.30
Küresel koordinatlarda r

gerilim Va'dir. r

= 110

r'nin bir fonksiyonudur.

Yanit: 250V

8.31

yalnizca r'ye bagli ise gerilim referansinin konumunu belirleyiniz. Yanit: r = 250 cm Küresel koordinatlarda, sifir referansi sonsuzda olmak üzere, r = 0.22 m'de V = 450V'tur, 0.22 < r< 1.00 m bölgesini Er = 1.72 olan bir diclektrik ve r> 1.00 m'yi serbest uzay doldurmaktadir. r = 1.00:t O m'de D yi bulunuz. Yanit: 8.55 V/m, 14.7 V/m Sekil 8 - 18'deki e = 45°'deki koni e = 300'deki referansa göre V gerilimine sahiptir. r = 0.25 m ve e = 300'de E = - 2.30x 103af]V/m'dir. Gerilim farki V'yi bulunuz. Yanit: 125.5 V

= 50

cm'de V = 865 V ve r

= 85cm'de

E = 748.2 ar V/m' dir. Eger potansiyel

Sekil 8-18

132 8.32

LAPLACE DENKLEMI

8. Bölüm

Problem 8.31' de, koniler arasinda Er = 2.45 olmak üzere, 30° ve 45°' deki iletken koniler üzerindeki yüzey yük yogunluklarim bulunuz.
v
i

anit:

-12.5{ - r \nC/ m

2

), - r

8.84

( nC/ m )

2

8.33

Sekil 8-19 da görülen iki koni arasindaki bölgede E'yi bulunuz.
(J= 20°

Yanit:

0.288 V 1 (V/m)

rsin e

iIJv= Vi >0

d

Sekil 8-19
8.34 Silindirik koordinatlarda, p = IllIr (pC/m3)'tür. r = 1.0 m'de V = O ve r = 3.0m'de V = 50 Volarak verildiginde, bu yük dagiliminin neden oldugu E ifadesini bulunuz.

Yanit: (12.5- 6~.3}r 8.35

(V/m) A r ) ar

Düzgün bir p yük yogunlugu varsayarak, Poisson denkleminden küresel koordinatlarda E'yi bulunuz. pr Yanit: --2 3E (

.

8.36 8.37

Problem 8.35 de bulunan çözümü düzgün olarak yüklü bir küre durumuna özellestiriniz. Yanit: Bakiniz Problem 2.54. Silindirik koordinatlarda bir potansiyelin r ve z'nin fonksiyonu oldugunu fakat i{>'nin fonksiyonu ol= R(r) Z(z» varsayiniz. Laplace denklemini yaziniz ve r ve z cinsinden ayrik diferansiyel denklemleri elde ediniz. r'ye bagli denklemin çözümlerinin Bessel fonksiyonlari ve z'ye bagli çözümlerin üstel ya da hiperbalik fonksiyonlar oldugunu gösteriniz. Ilk bes Legendre polinomunun
madigini (V

8.38

Po(cos8)
P1(cos 8)

=1
= cas
8

P2(cos8) =!(3 cos28 -1) P3(cos8) = !(5 cos38 - 3 cos 8)
P.(cos 8) oldugunu kamtlayiniz ve bunlarin

= ~(35 cos4 (J - 30 cos2 8 + 3)
(J'ya göre degisimlerini çiziniz. Yanit: Bakiniz Sekil 8-20

ç = cos

8. Bölüm

LAPLACE DENKLEM I

133

1.0 0.8 0.6 0.4
0.2

PO(~)

o
-0.2
-0.4

1.0

~

8.39

Sekil 8-20 Problem 8.18 için E'yi elde ediniz ve çesitli degerler için Sekil 8-14 üzerinde çiziniz. E'nin ve espotansiyel yüzeylerin ortogonalligine dikkat ediniz. Yanit: E = - Voa(cosh ax)(sin az)a", + (sinh ax)(cos az)az]

8.40

a > O olmak üzere, V = Va(eosh ax) (sin ay) olduguna göre, V = Ove V = Vadegerlerine sahip olan yüzeylerin seklini ve konumunu belirleyiniz. Sekil 8-14'e benzer kaba bir resim çiziniz. Yanit: Bakiniz Sekil 8-21 4 1Y v=o
a

-1 a

a

a

o
v=o Sekil 8-21 /q,=tr

3 a

x

q,=o
Sekil 8-22

/

v= Vo

134

LAPLACE DENKLEMI

8. Bölüm

8.41

Problem 8.40'10 potansiyel fonksiyonundan E'yi elde ediniz ve Sekil 8-21'de espotansiyel yüzeylerin üzerinde çesitli degerler için çiziniz.
Yamt: E = - Voa[(sinh ax)(sin ay)ax + (cosh ax)(cos ay)ay]

8.42

Problem 8-ITde bulunan çarpim çözümlerini ve toplamsallik ilkesini kullanarak, Sekil 8.22'de görülen yari dairesel seritin potansiyel fonksiyonunu elde ediniz.
Yamt:V= . 4V r" - (a2 / r yi . L () J sinn<\> "tek n1t bn -(a2 /br

Bölüm 9
Ampere Yasasi ve Manyetik Alan
9.1
GIRIs

Bir statik manyetik alan, sabit bir akimdan ya da bir sürekli miknatistan kaynaklanabilir. Bu bplümde sabit akimlarin olus!\J!~1;1g~iM'!1<ll1~~ti~,~!iinJ1:!r ii;:ic,t:;knecektir.Zamanla degisen elektrik alanlariyla birlikte var olan zamanla degisen manyetik alanlar Bölüm 12 ve 13 'te incelenecektir. 9.2

BIOT -SA V ART YASASi

Bir diferansiyel manyetik alan siddeti, dIl, bir diferansiyel akim elemani i dI'den kaynaklanir. Alan, uzakligin karesiyle ters orantili olarak degisir, çevreleyen ortamdan bagimsizdir, ve ldl ve aR'nin vektörel çarpimiyla elde edilen yöndedir. Bu iliski BTot-Savii1: asasi olarak bilinir. y
dH

=i

di X aR 4n:R2

(A/m)

~
belirlenecegi noktaya

R'nin yönü, Sekil 9-1 'de görüldügü gibi akim elemanindan dII'nin dogru olmalidir.

Sekil 9-1 Akim elemanlari birbirlerinden bagimsiz olmadiklarindan, akim filamanini olusturan tüm elemanlar H'ye katkida bulunurlar ve hesaba katilmalidirlar. Toplama islemlerinin sonucunda BiotSavart yasasinin integral formu elde edilir.

H Bütün akim elemanlarinin (yol oc'da kapanabilir).

=j

1 i di

X aR

4n:R2

hesaba katilmasini garantilemek için kapali yol integrali gerekmektedir

ÖRNEK 1. Sonsuz uzunlukta, düz, silindITIkkoordinatlarda z ekseni boyunca akan i filaman akimi, SekiI9-2'de

136

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

9. Bölüm

gösterilmistir. Genelligi bozmadan, z = Odüzleminde bir nokta seçilebilir. Diferansiyel formda: dH-/dzazx(ra,.-zaz)
4lr~2 +Z2 yil _ / dz rat/> 2 3/2

4lrr 2 +z (

)

integrasyon degiskeni z'dir. at/>, ile degismediginden integrali almadan önce integralin disina çikarilabilir. z lrdz H= f'" L., 4Jr(r2 Z2)312 a.i. - 2Jrr . +

[

]

-~a

t

z

Sekil 9-2 Bu önemli sonuç H'nin radyal uzaklikla ters orantili oldugunu gösterir. Yönün, iletken, sag basparmak akim yönünü gösterecek sekilde kavrandiginda sag el parmaklarinin alan yönünü gösterdigi "sag el kurali"na uygun oldugu görülmektedir. durmaktadir. H'yi bulunuz.

ÖRNEK 2. Sonsuzbir akim tabakasi,Sekil 9-3'te görüldügügibi, K = Kayolmak üzere z = O düzleminde
z

Sekil 9-3 Biot-Savart yasasi ve simetrinin düsünülmesi H'nin yalnizca x bilesenine sahip oldugunu ve x ve y'nin bir fonksiyonu olmadigini gösterir. 12341 kare hattina Ampere yasasini uygulayarak ve H'nin z'ye göre ters simetrik olmasi gerektigi gerçegini kullanarak

9, Bölüm

AMPERE YASASi VE MANYETiK

ALAN K

137

fH.

dl

= (H) (2a) + O+ (H) (2a) + O =(K) (2a)
= (K/2) ax olur. Daha
H

ya da H = "2

elde edilir. Dolayisiyla, her z > O için, H

genel olarak, keyfi yöndeki bir akim tabakasi için,
n

--

lKxa 2

yazilabilir. H'nin tabakaya olan uzakliktan bagimsiz olduguna dikkat ediniz. Dahasi, H'nin tabakanin altindaki ve üstündeki yönü, tabakadaki akim elemanlarindan bir kaçina sag el kurali uygulanarak bulunabilir.

9.3 AMPERE YASASi
Kapali bir yol çevresinde manyetik alan siddetinin teget bileseninin çizgi integrali yolun çevreledigi akima esittir.
, H .di

= i iç

Ilk bakista yasanin i akiminin bir integrasyonla belirlenmesinde kullanildigi düsünülebilir. Tersine, akim genellikle bilinir ve yasa H'yi bulmaya yarar. Bu, yük dagilimi verildiginde D'yi bulmak için Gauss yasasinin kullanilmasina tamamen benzerdir. H'nin belirlenmesinde Ampere yasasindan yararlanabilmek için problemde önemli ölçüde

simetri olmalidir. Iki kosul saglan~~dir: 1. Kapali yolun her noktasinda H, ya yola teget ya da yola diktir. 2. H, H'nin teget oldugu yolun tüm noktalarinda ayni degere sahiptir. Biot - Savart yasasi yukaridaki kosullari saglayan bir yolun seçiminde yardimci olarak kullanilabilir. Pek çok durumda uygun bir yol kolaylikla bulunur. ÖRNEK 3. Sonsuz uzun, düz bir i akim filamaninin olusturdugu H'yi elde etmekte Ampere yasasini kullaniniz. Biot-Savart yasasi Sekil 9-2'deki çemberin her noktasinda H'nin teget oldugunu ve ayni büyüklükte oldugunu gösterir. Bu durumda

f
Dolayisiyla

H, di

= H (21tr)=i

i H=-a<j> 21tr

9.4

ROTASYONEL Bir A vektör alaninin rotasyoneli baska bir vektör alanidir. Sekil 9-4'deki P noktasi C kapali egrisiyle sinirlanan ,),s düzlemsel alaninda yer almaktadir. Rotasyoneli tanimlayan integrasyonda,
8"

~
'::::' ' .

:':J~stt.
'-",:.:.:,:.:.:,:.,

.

A

::::::ti(/ }:::':" ":::"':.:::,'.' C

/

Sekil 9-4

C, çevrelenen alan solda kalacak sekilde katedilir. Sag el kuraliyla belirlenen birim normal an sekilde görüldügü gibidir. A'nin rotasyonelinin aii yönündeki bIlesenI

138

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

9. Bölüm

fA' di (rotA). an ==11~o f:.S seklinde tanimlanir. Koordinat sistemlerinde, rot A üç birim vektör yönündeki bilesenleri ile tamamen belirlenir. Örnegin, kartezyen koordinatlardaki x bileseni, Sekil 9-5'te görüldügü gibi, C yolunu P'den geçen x = sabit düzleminde bir kare alarak tanimlanir.

fA. di
(rot A) . Rx= .6}~~-i f:.y
z
f:.z

y

3x.

Sekil 9-5

Eger f:.S'nin orijine en yakin köselerinde (nokta 1) A = Ax ax+ Ay ay + Azaz ise, bu durumda

f f +s:+r +f~
=

=Ayf:.y+ = --

(

aA Az+ ay f:.y f:.z+ Ay+ a/f:.z
aAz

)

(

)(-f:.y)+Az(-f:.z)

( ay

aAz aA

=-:z. f:.y f:.z

az

)

ve

(rot A)

.ax= aAz - aAy ay az

olur. y ve z bilesenleri benzer biçimde belirlenebilir. Üç bilesen bir araya getirilirse:
rotA=

(--ay

aAz

aAy

az ax+ --az

) (
rotA=

aAx

aAz

ax a + --ax
'Y

) (
az

aAy

aAx

ay az (kartezyen)

)

Açinimi A'nin kartezyen rotasyonelini veren üçüncü merteben bir determinant yazilabilir.
ax ay

1- - ax ay az
Ax Ay Az

a

a

a

Ikinci satirin elemanlari delta operatörünün bilesenleridir. Bu rot A için V x A yazilabilecegini gösterir (Bakiniz Bölüm 1.3). V yalnizca kartezyen koordinatlarda tanimlanmasina ragmen, vektör

9, Bölüm

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

139

analizinden diger ifadelerle birlikte, diger koordinat sistemlerinde
ku Ilani Iir.

rot A için bu uygun notasyon

rot A için silindirik ve küresel koordinatlardaki yukaridaki gibi ayni tarzda çikarilabilir. rot A

ifadeler, biraz daha zor olmasina ragmen,

=
[

i dAz

dA<\>

r d<\>

dz

}

r+

--( dz

dAr' dAz
dr

}

,i..+- --'v r [ df

i

dtrA~) dAr
de ]

a

z

( si i in diri k)

'

'

,

'

i

dtA<\> e) sin
[

dAe

rotA=

r sin e

de

--

i 1 d(rAe) 1 dAr dVA<\> ) a +ae+--d<\> r r [ sin e d<\> dr ] r [ dr ]

.. dAr a,i.. (kuresel) de ] 'v

Rotasyonel operatörünün

iki özelligi çok kullanislidir.

1, Bir rotasyonelin diverjansi skalar sifirdir; yani herhangi bir A vektör alani için:V

v
2,

'

(V x A)

=O

Bir gradyantin rotasyoneli sifir vektörüdür; yani herhangi bir skalar konum fonksiyonu f için (Bakiniz Problem 9.20), Vx(Vf) = O

Duragan kosullarda, E = - VV olup, (2)' den bulunur. 9.5 J VE H ARASINDAKI
,

VxE=O ILIsKI
esitlik (Bakmiz Bölüm 9.4),

Ampere yasasindan yararlanarak, (rot H)x için tanimlayici J, = d/x/dS x yönündeki akimin alan yogunlugu olmak üzere,
I' -= (rot H)' a x = ",\l~->o Ll)' &

ix

- J x

biçiminde yazilabilir. Dolayisiyla rot H'nin ve J akim yogunlugunun x bilesenleri her noktada esittir. Ayni sey y ve z bilesenleri için de geçerlidir. Dolayisiyla: VxH=J Bu, duragan alanlar için geçerli Maxweii denklemlerinden biridir. Eger bir bölgenin her yerinde H bilinirse, VxH bu bölgedeki J'yi üretecektir.
ÖRNEK 4, a yariçapli, uzun ve düz bir Iletkenin kesit alaninin iç bölgesinde (r < a) H = (lr / 27r(l2)aifJ olup, r > a için ise H = (l/2nr)aifJ manyetik alan siddeti tanimlanmaktadir. Her iki bölgede J'yi bulunuz,

Iletkenin içinde 7r(l2 esit alaninda düzgün olarak dagilmis bulunan, +z yönündeki i genligindeki akik ma karsilik gelen d ( Ir 1 d Ir2 I J VxH = -- ar +-- dr --:f az =~az dz 2na 2 J r na [ 2na ] bulunur.

=

l

Iletkenin

disinda

ise

J
olur.

=VxH = -~

~

dz ( 2nr )

ar

+~~ ~ r dr 2n
(

)

a- = O
'

140 9.6

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

9. Bölüm

MANYETIK

AKl YOGUNLUGU

B

D gibi, manyetik alan siddeti H'de yalnizca (hareketli) yüklere dayanir ve ortamdan bagim-

sizdir. H ile baglantili kuvvet alani, il = Iloll r ortamin geçirgenligi olmak üzere B=,uH ile verilen manyetik aki yogunlugu B'dir. B'nin birimi tesladir:
i T= 1~ Am

Serbest uzay geçirgenligi (Ilo) 4n X 10-7sayisal degerine sahiptir ve birimi henry/metre, H/m' dir;
ortam bagii geçirgenligi çok yakin bir sayidir. il r , Bölüm ii' de incelenecek olan ferramanyetik malzemeler disinda bire

Bir yüzeyden geçen manyetik aki ep ep = fs B. dS

seklinde tanimlanir. cj)'nin isareti dS' deki yüzey normalinin seçimine bagli olarak pozitif ya da negatif olabilir. Manyetik aki birimi weber (Wb)'dir. Farkli manyetik birimler arasinda iH = iWb/A 1 T = i Wb/m2
iliskileri vardir. ÖRNEK S. ifJ = 1t/4 düzleminin 0.01 < r < 0.05 m ve O < z < 2 m ile tanimlanan parçasindan akan akiyi bulunuz (Bakiniz Sekil 9-6). z ekseni boyunca yerlestirilmis 2.50 A'lik bir akim filamani, az yönündedir. /Jol B=,uoH=-aop JT:r
dS = dr dzaop 2 oo05 i /J 4> = L L ~aop' o 0.01 2JT:r

drdz

aop

=

2/Jol 0.05 2JT: InO.Ol

= 1.61 x 10-" wb ya da 1.61/JWb
Manyetik aki cj) çizgilerinin hiçbir baslangiç ya da bitis noktasi olmayan kapali egriler olduguna dikkat edilmelidir. Bu, pozitifyüklerden baslayan ve negatifyüklerde sonlanan elektrik akisi

B

x

t
Sekil 9-6

2.50 A

9. Bölüm

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

]4]

if! ile zitlik olusturur. Sekil 9-Tde kapali .yüzeye giren CI>manyetik terketmelidir. Dolayisiyla B alanlarinin matematikselolarak

akisinin tamami yüzeyi

V.B=O
ile açiklandigi üzere hiçbir kaynagi ya da yutagi yoktur (Bakiniz Bölüm 4.1).
dS

Sekil 9-7

9.7 VEKTÖR MANYETIK POTANSIYEL A
Elektrik alan siddeti E ilk önce bilinen yük dagilimlarindan elde edilmisti. Daha sonra, elektrik potansiyeli V gelistirilmis ve E'nin V nin negatif gradyanti yani E =-VVolarak elde edilebilecegi bulunmustu. Laplace denklemi sinir iletkenler üzerinde bilinen potansiyellerden V'yi elde etmenin bir yolunu saglamisti. Benzer biçimde, VxA B

=

seklinde tanimlanan bir A vektör manyetik potansiyeli B'nin ve dolayisiyla H'nin hesaplanabilecegi bir ara büyüklük olarak hizmet eder. A'mn taniminin V.B = Ogereksinimiyle uyumlu olduguna dikkat ediniz. A'nin birimleri Wb/m ya da T.m dir. Eger V.A=O ek kosulu konulursa, bu durumda vektör manyetik potansiyeli A, ilgili bölgedeki bilinen akimlardan belirlenebilir. Üç standart akim dagilimi i9in ifadeler asagidaki gibidir.
akim filamani: tabaka akimi: hacim akimi:

A=.i.Jlldl j 41tR A= riiKdS Js 41tR

A=

f

i.iJ dv

v 41tR

Burada, R akim elemanindan vektör manyetik potansiyelin hesaplandigi noktaya olan uzakliktir. Benzer elektrik potansiyeli integrallerinde oldugu gibi (Bakiniz Bölüm 5.5), A için yukaridaki ifadeler sonsuzda bir sifir düzeyini varsayar; eger akim dagilimi sonsuza kadar uzaniyorsa bu ifadeler kullanilamazlar. ÖRNEK 6. Serbest uzayda, sonsuz, düz akim filamant için vektör manyetik potansiyeli arastiriniz. Sekil9-8 de akim filamamz ekseniboyuncadirve gözlemnoktasi(x,y, z) dir. f, z ekseni boyuncadegisen

142

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN z

9. Bölüm

11 dA
Ri i
!

t

dI

X

~
~

/ ...
~

"I

i

../ ' .
y

L--~~.//

Sekil 9-8 degisken olmak üzere, f= O'daki özel akim elemani
f di

= f de

az

ile gösterilmistir. Büyük L degerleri için R

f oldugundan

A=

f

~

-~

Püf de 4nR az

integralinin var olmadigi açiktir. Bu, akim dagiliminin sonsuza uzandigi bir durumdur. Ancak, dA --------

= Püf de

4n:R az

diferansiyel vektör potansiyelini düsünmek ve ondan diferansiyel B'yi elde etmek mümkündür. Dolayisiyla f= O'daki akim elemani için
dA ve p f de Püf de 4n:(x2 + y2 + Z2)1I2 az

dB = V x dA

=

~n:

[

-y
+
Z3)312 ax

X

(X2 + y2

+ (x2 + y2 + Z2)312ay ]

bulunur. Bu sonuç dR = (l/ Jlo) dB için Biot-Savart yasasi ile verilen sonuçla uyusuro

Sonsuz akim filamani için A'yi belirlemenin bir yolu için Problem 9-l7'ye bakiniz.

9.8 STOKES TEOREMI
~iniri kapali bir C egrisi olan açik bir S yüzeyi düsünelim. Stokes teoremi, bir F vektör alaninin teget bileseninin C çevresindeki integralinin, rat F'nin normal bileseninin S üzerindeki integraline esit oldugunu ifade eder:
.

Eger F vektör manyetik potansiyeli A olarak seçilirse Stokes teoremi
fA' esitligini verir. di

f

F. di =

= B . dS = $

i i

(V X F) dS

.

Çözümlü Problemler
9.1 L kenar uzunlugundaki kare biçimdeki akim çevriminin merkezindeki H'yi bulunuz. ÇevrimSekil9-9'daki gibiyerleseceksekildebir kartezyenkoordinatsistemiseçelim.

9. Bölüm

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN
y LI2

143

b
-L12
x LI2

-L12

dx

Sekil 9-9 Simetri dolayisiyla, her iki yari da, merkezdeki H'ye ayni miktarda katkida bulunur. O $;x $; Ll2. Y=Ll2 yari kenari için Biot-Savart yasasi, orijindeki alani dB = (I dx 8x) X [-X8x + (L/2)8y]
4.ir[X2 + (L/2)2]312

- 1dx(L/2)az - 4.ir[X2+ (LI2)2]3/2
olarak verir. Dolayisiyla, an çevrimin düzleminin sag el kuraliyla belirlenen birim normali olmak üzere, orijindeki toplam alan "'"' W 1 dx ( L I2 ) a H=8 z L 4.ir[X2+ (L/2)3f/2 o

2Yi 1 2Yi i = .irL az= .irL lin

olur

9.2 ay yönündeki 5.0 A 'lik bir akim filamani x = 2m, z = - 2m'de y eksenine paraleldir (Sekil 910).OrijindekiH'yi bulunuz.
i

-----

.--Sekil 9-10 Düz bir akim filamani için H ifadesi uygulanarak, r = 2 J2 olmak üzere 1 H=-a
2nr '"

elde edilir ve (sag el kurali kullanilarak)

(

- ax +az aq,--

J2

bulunur.

144

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN H

9. Bölüm

Böylece:

=

5.0

ax +az

= (0.281{ ax +az ]

A/m

21t(2J2) J2 f

~ J2

]

9.3

Bir K = 10 az Alm akim tabakasi x = 5 m düzleminde yer almakta ve ikinci bir K Alm tabakasi x = -Sm'de yer almaktadir. Bütün noktalarda H'yi bulunuz.

=-

10 az

görülmektedir. olayisiyla,- 5 <x < 5 için H = LO ay)Alm'dir.Digerher yerdeH = O'dir. D (-

Sekil 9-11 de tabakalar arasindaki herhangi bir noktada her bir tabaka için K x an = -Kayoldugu

,;.;.;.;.;.;.' ;;;;;;;;;;;;;; ,;.:.;-;.;.;-;.'

.'.'N.'

1 z

?J~filj!
K = IOsz

:::t

IV.

0.",

~ -3

y
o

-----

Sn

"> .

~X

,A

[

~

K=-IO Sz
""""""
I

LSn

';':':':';';';':-:-. ,;::::::::::;::;;.;,

YP'.

Sekil 9-11

9.4

Sonsuz uzunlukta, a yariçapli ince bir silindirik iletken i akimi tasimaktadir. Ampere yasasini kullanarak bütün noktalarda H'yi bulunuz. Biot - Savart yasasi H'nin yalnizca if> bilesenine sahip oldugunu gösterir. Üstelik, Hipyalnizca r'nin bir fonksiyonudur. Ampere yasasi için uygun yollar esmerkezli çemberlerdir. Sekil 9-12'de görülen i yolu için

i. H . di j
ve 2 yolu için

= 21frH</> [. =

= O

f

H . di = 21frH</> =i

olur. Dolayisiyla, silindirik iletken kabugun içindeki noktalar için H = O,ve dis noktalar için, eksen boyunca bir i akim filamanininkiyle ayni alan olan, H = (l/2nr)aip'dir. i

Sekil 9-12

9. Bölüm

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

145

9.5

i akiminin kesit üzerinde düzgün olarak dagildigi a yariçapli kati bir silindirik iletken için H'yi bulunuz.
Sekil 9-13 'te i hattina Ampere yasasi uygulanirsa:

r

.{ 8.

di

=i.

H(2nr)

=1(::)

Ir 8=-a. 2na2
Dis noktalar için 8

= (//2nr)a.

olur.
i

Sekil 9-13

9.6

Silindirik koordinatlarda, O< r < 0.5 m bölgesinde akim yogunlugu
J = 4.5e-2'a. (Alm2) ve diger her yerde J = O'dir. H'yi bulmak için Ampere yasasini kullaniniz. Akim yogunlugu orijine göre simetrik oldugundan, Ampere yasasinda, içerilen akim rilmek üzere dairesel bir yol kullanilabilir. Dolayisiyla r < 0,5 m için
H.(21Cr)

f

J .dS ile ve-

= L2>r 4.5e-2rrdrdq, f 1.125 8=-(1-e-2'-2re-~a. r

(A/m)

't

Herhangi bir r ~ 0.5 m için içerilen akim 0.5941tA olarak aynidir. Dolayisiyla
Ht/J(27rr) = 0.59411:

.yada

R = 0.297 a<jJ (Alm) r

olur.

9.7

a yariçapli dairesel bir akim çevriminin ekseninde H'yi bulunuz. Çevrimin merkezindeki degeri hesaplayiniz. Sekil 9-14'te görülennoktaiçin R = - aa, + ha.
(Jad<i>a<jJ)x(-aa, +liaz) (lad<i»(aaz +lia,.)
-

dR =

.

{

\3/?

41t\a2 +h2 J -

41t\a2 +h2 J -

{

\3i?

Sekilden de anlasilacagi gibi her bir çap çizgisinin iki ucundaki akim elemanlarinin ürettigi r bilesenleri birbirlerini yok eder. Dolayisiyla:

146

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

9. Bölüm

z h

./

ldl

Sekil 9-14

2" H =

fa2 d<L> 4J1'(a2

fa2
az = 2(a2

L o

+ h2?12

+ h2)312

az

h = O'da H = (f/2a)a: olur.

9.8

Sekil 9-15'te görüldügü gibi, bir K = 6.0ax Alm'lik akim tabakasi z = O düzleminde yer almaktadir ve bir akim filamani y = O, z = 4m'ye yerlestirilmistir. (O, O, 1.5)m'de H = O ise ['yi ve yönünü belirleyiniz. /
z

//

i
K =6.0ax

Sekil 9-15 Akim tabakasindan dolayi 1 6.0 H = - Kxan = (- a)) Alm 2 2 olur. (O,O, 1.5)m'de alanin yok olmasi için, filamandan kaynaklanan IHI, 3Alm olmalidir,

IHI=~

30=
'.

-21t(2.5)

21tr /

/=47.1 A Tabakadan kaynaklanan H'yI yok etmek için, bu akim Sekil 9-15 te görüldügü gibi ax yönünde olmalidir.

9.9

A = Cv cas ax)ax + Cv+ eX)azverildigine göre orijindeki VxA'yi bulunuz.
VxA= ax d dx
al'. az

d dy O

d dz =ax- eXay cos ax az y+ex

i

, y cas ax (O,O,Ofda VxA = ax - ar - az olur.

9. Bölüm

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

147

9.10

Kartezyen koordinatlarda, z ekseni boyunca yerlestirilen akim filamanll1dan az yönünde akan i akiminin yarattigi H'nin rotasyonelini hesaplayiniz. Örnek l' den,

H= ~a
2nr
ve böylece x

=!
~ 2n

-yax+xay

(

X2+y2

J

=y

= O disinda

VxH=

i

ax -d dX -y
7

ay -d dy x
2
x2

azi -d dZ
2

O

x- + y

+y

VxH

=

-

ar

x

[ dxlx2+y2 olur. Bu VxH = J ile uyumludur. 9.11 Silindirik koordinatlarda A

a J dy ( x2+y2 J~ '

--'

d

-y

=0

= 5r

sin epaz biçiminde tanimlanan bir vektör alani için, (2, Tr,

O)'daki rot "'yi bulunuz.
A yalnizca z bilesenine sahip oldugundan, rotasyonel ifadesinde iki kismi türev sifirdan farklidir. VxA = ..!..~(5rsin<j»ir r d<1> -~(5rsin<1»i</> =5cos<1>ar-5sin<1>a</> dr

Dolayisiyla VxA 9.12

i

(2.it,O)

=-5ar

olur.

Silindirik koordinatlarda A = 5e-I' cos epar - 5 cos epaz biçiminde tanimlanan bir vektör alani için, (2, 3n/2, O)'daki rot A yi bulunuz. VxA =..!..~(-5cos<1»ir
r d<1>

+ ~(5e-r [ dZ
5
-I"

cos<j»-~(-5cos<j»
dr

J

a -..!..~(5e-r
<i> r d<1>

cos<1>~z

5.

=( -; sm <1> }
9.13

i'

+ r,-;

e

sm <1> )

\,
olur.

Böylece VxAI (2.3it12.0)=-2.50a,.-0.34a, Küresel koordinatlarda A O)'daki VxA'yl bulunuz. i VxA

= i O sin
d

e a(j biçiminde tanimlanan bir vektör alani için, (2, n/2, .

( = ---:- e [ -- d<j>10 sm e )]al' r sm

(IOr sm e)'l</> +-= r dr

1 d

.

'L

i Osin e
r
a<i>

Böylece VxA ~2n12())= olur. 5a~ 9.14 ro = i cm yariçapli bir dairesel iletken a
104 ( 1

= n/2ro olmak
r .

üzere bir

H = -I

2sinar--cosar r ~a a

(A/m) 1 <i>

148

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN iç alanina sahiptir. Iletken içindeki toplam akimi bulunuz.

9. Bölüm

Iki yöntem vardir: (I) J = VxH yi hesaplamak ve daha sonra integralini almak; (2) Ampere yasasini kullanmak. Burada ikincisi daha basittir.

i.

=

f

'-'li

H . di =

L (r
o ro

2"

Ht 4r2 :n: 2r2 :n: - -!! sin- - -!! cos- rodtP
2
:n:

2

)

8 - 8 X ictr~ =:n:

A

:n:

9.15 Serbest uzayda bir
6

H= 2.39xlO r

cos<l>a,. A/m

radyal alani vardir. -w4 ~ </J 7rl4,O ~ z ~ 1 m ile tanimlanan yüzeyden akan (/J manyetik a~ kisini bulunuz. Sekil9-16'ya bakiniz. 3.00 B = /JoH= - r cos tP-r (T) i "/4 3 00 4>= L f -=- cos tP ar' r dtP dz ar o ..-,,/4 r

(

)

=4.24Wb

B, r ile ters orantili oldugundan (V . B = O bagintisinin gerektirdigi gibi) radyal uzaklik ne seçilirse. seçilsin bir sey fark etmez, toplam (I.kiayni olur.

fr{4

Sekil 9-16

9.16 Silindirik koordinatlarda B = (2. O/r)aq, dir. 0.5 ~ r ~ 2.5 m ve O~ z ~ 2.0 m ile tanimlanan T
düzlem yüzeyden akan (/Jmanyetik akisini belirleyiniz. Sekil 9-17'ye bakiniz.

~=

J B-dS
2.0 2os 2

= L L -':'-a." . drdz o 0.5 r
2.5

O

a."

= 4.0 (InO.5 )= 6.44 Wb
9.17 Sonsuz uzun, düz bir i filaman akimini çevreleyen bölgede vektör manyetik potansiyeli A'yi bulunuz.

9. Bölüm

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN z

149

2.0I' B

Sekil 9-17

Örnek 6'da görilldügü gibi, A için direkt integral ifadesi kullanilamaz. Ancak, v' x A = B = ~oi a 2nr I/J iliskisi A için bir vektör diferansiyel denklem olarak degerlendirilebilir. B yalnizca iPbilesenine sahip oldugundan silindirik rotasyonelin yalnizca iPbileseni gereklidir. dAr - dAz = ~oi dz dr 2nr Filaman z'ye göre düzgiln oldugundan A'nin z'nin bir fonksiyonu olamayacagi açiktir. Dolayisiyla
-

dA
dr

i..

= -Pol
2m-

ya da Az= .

~ i 2-ln r + C olur.
2n

Integrasyon sabiti sifir referansinin belirlenmesini saglar. r ~oi A= -

= ro'da Az = O alinirsa

ifade

2n (

ln-ro
r

}

Z

olur. 9.18 Örnek 2'deki akim tabakasi için vektör manyetik potansiyel A'yi bulunuz. z > Oiçin Böylece V'xA=B= ~oK -ax 2

dAz - dAy = ~oK dy dz 2

A 'nin x ve y'den bagimsiz olmasi gerektiginden: - dAy =~oK dz 2

ya da Av= .

~oK (z - zo) 2

Böylece, z > Oiçin:

A= _~~K (z-zo)iy =-~; (z-zo)K
z < Oiçin, yukaridaki ifadenin isaretini degistirmek gereklidir.

ISO

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

9. Bölüm

9.19 Problem 9.18'de bulunan vektör manyetik potansiyeli kullanarak, Sekil9-18'de görülen dikdörtgensel alandan akan manyetik akiyi bulunuz. z

(O,O,2) (O,O, 1)

(O, 2, 2) (O, 2, i) y

K x Sekil 9-18
Sifir referansi LO 2'de olsun, böylece

=

A = - /-to - 2)K (z 2

olur. Çizgisel integral esitligi su biçimdedir: ~

= fA'

di

A iki kenarda yola dik olup, üçüncü kenarda (z = 2) ortadan kalkar. Dolayisiyla y=z z ~ = A. di = _/-to(1 - 2) L K dy = /-toK L
y=o 2 o Sifir referansi seçiminin hesaplamayi nasil basitlestirdigine dikkat ediniz. Stokes teoreminden belirleyen A 'nin kendisi degil VxA' dir; böylece sifir referansi keyfi olarak seçilebilir. 9.20 Bir gradyantin rotasyonelinin sifir oldugunu gösteriniz. <l>'yi

Bölüm 9.4'teki rot A tanimindan, bir bölgedeki her kapali yol için fA.dI=O integrali sifirsa rot A'nin bu bölgede sifir oldugu görülmektedir. Fakat eger,ftek degerli bir fonksiyon olmak üzere A = Vfise
fA' di

= f Vf . di =

f df

=O

olur (Bölüm 5.6'ya bakiniz).

Ek Problemler
9.21 Sekil 9- i 9'da görülen sonlu akim elemanindan kaynaklanan manyetik alanin
i . H = 41fr (sm ile tanimlandigini gösteriniz.
lti

. - sm ltz )aqo

9.22

Orijinde pozitif z yönündeki diferansiyel bir IdI akim elemanindan kaynaklanan dB'yi küresel koori dt sin (J dinatlarda genel bir (r, e, L/J) noktasi için bulunuz. Yanit: 41fr2 8.p

9. Bölüm

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

isi

zi

zt

it
Z2

p

ic
9.23

r

~

Sekil 9-19

Sekil 9-20'deki iç ve dis iletkenlerdeki akimlar düzgün olarak dagilmistir. Ampere yasasini kullanarak, b <;;r <;;c için

H=~ (c2 2Jr:r

c2-r2

-

b2 8."

)

oldugunu göstermek için Ampere yasasini kullaniniz.

Sekil 9-20 9.24 R = 3 m yariçapli ve 1= 20 A olan iki özdes dairesel akim çevrimi, ortak eksenler üzerinde 10m aralikla ayrilan paralel düzlemlerdedir. Iki çevrimin tam ortasindaki bir noktada H'yi bulunuz. Yanit: 0.908a" Alm +y yönündeki 10 A'lik bir akim filamani y ekseni boyunca yatmaktadir ve K = 2.0ax Alm'lik bir akim tabakasi Z = 4m'de yerlestirilmistir. (2, 2, 2) m noktasinda H'yi belirleyiniz. Yanit: 0.398 ax + I.Oay - 0.398a, Alm 9.26 9.27 9.28 9.29 9.30 (xax + yay + zaz)/(x2 + A

9.25

L + z2)312'ninrotasyonelinin

sifir oldugunu gösteriniz. (Ipucu: VxE rotasyonelini bulunuz.

=O)
Yanit: O

= (- cos x)(cos y)az genel vektörü verildiginde A'nin orijindeki A = (cos x)(sin y)ax + (sin x) (cos y)a)' genel vektörü verildiginde,
lunuz. Silindirik koordinatlarda bulunuz. Silindirik koordinatlarda rotasyonelini bulunuz. A

A 'nin her yerdeki rotasyonelini buYantt: O

= (sin

21jJ)aljJ genel vektörü verildiginde (2, n/4, O)'da A'nin rotasyonelini Yanit: O.Saz

A = e-2z (sint<l»aljJgenel vektörü verildiginde (0.800, n/3, O.SOO)'de A'nin Yanit: 0.368ar + 0.230a,

152 9.31

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

9. Bölüm

Küresel koordinatlarda A = (sin t/J)3r+ (sin 8)3~ genel vektörü verildiginde, (2, 7r/2, O) noktasinda A'nin rotasyonelini bulunuz. Yanit:O Küresel koordinatlarda A rotasyonelini bulunuz.

9.32
9.33

= 2.5038

+ 5.003~ genel vektörü verildiginde,

(2.0, rrJ6, O)'da A'nin

Yanit:4.333r - 2.503"8--+1.2534>

A - 2cose 3r + sine 3a J J r. r
genel vektörü verildiginde A 'nin rotasyonelinin her yerde sifir oldugunu gösteriniz.

9.34

10-2m yariçapli bir silindirik iletken bir

H = \4.77XlO -- 3xlO2

(

4

r

r2

(

2

)

34>(A/m)

iç manyetik alanina sahiptir. Iletkenin içindeki toplam akim nedir?
9.35

Yanit: 5.0 A H'yi elde

Silindirik koordinatlarda belli bir bölgede J 105 (COS22r)~z'dir. Bu akim yogunlugundan ediniz ve daha sonra H'nin rotasyonelini alarak J ile karsilastiriniz.

=

Yanit:H=l<f -+-+--4 8
9.36

(

r

sin4r

cos4r

32r

a 32r '"

1

)

Kartezyen koordinatlarda -a ::;z ::;a bölgesinde sabit bir J =JO3"akim yogunlugu vardir (Sekil 9-2 i). Bütün bölgelerde H'yi bulmak için Ampere yasasini kullaniniz. H'nin rotasyonelini aliniz ve J ile
karsilastiriniz.

J oa3x
Yanit:H= JOZ3x

z>a -a::;z ::;a z<-a

{ -Joa3x

rot H z

=J

-a
Sekil 9-21 9.37 Eger

B= - r ( Sin

0.2

.

2

<i> 3z(T)

)

ise silindirik koordinatlarda r::; 5xlO-2m için z = O düzleminden akan toplam manyetik aki ep'yi hesaplayiniz. Yanit: 3. 14xlO-2Wb 9.38
B

= 2.5°isin '; }-2Y3z (T)
seridinden akan toplam akiyi hesaplayiniz. Yanit: 1.59 Wb

olarak verildiginde z

= O, Y ~ O, O ::;x::; 2 m

9. Bölüm 9.39

AMPERE YASASi VE MANYETIK ALAN

153

a yariçapli bir iç iletken ve iç yari çapi b, dis yariçapi c olan bir dis iletkenden olusan eseksenH bir iletken iç iletkende f akimi tasimaktadir. Iletkenler arasinda L/J sabit düzleminden birim uzunluk basi= na akan manyetik akiyi bulunuz.

il Yanit: -.!!f In-b 2n: n
9.40 Düzgün bir K = Koa, akim tabakasi z = b> 2'dedir ve bir diger düzgün K = Ko(-ay) akim tabakasi z=-b'dedir. x = sabit, -2 ::;; ::;;2, O::;;y ::;; ile tanimlanan alandan akan manyetik akiyi bulunuz. Serx L best uzay varsayiniz.
Yanit:4Jio KoL

9.41

Problem 9.11' deki vektör manyetik potansiyeli kullanarak z ekseni üzerindeki bir f akim filamanindan dolayi ep= sabit, fi ::;;f::;; fO, O ::;;z ::;;L dikdörtgeninden akan akiyi elde ediniz.
/lofL Yanit: -In21t

fO
fi

9.42

a yariçapli bir silindirik iletkenin içindeki vektör manyetik potansiyel A = _/loIr2 a
4na 2 olarak verildiginde karsilik gelen H'yi bulunuz.
Yanit: lloH

z

= rot

A

9.43

Düzgün bir K

= Ko(-ay) akim tabakasi x = O'da ve bir diger düzgün K = Koayakim tabakasi x = a'da
Yanit: (!LOKo x + C)a,

yerlestirilmistir. abakalararasindavektörmanyetikpotansiyelibulunuz. T

9.44

Problem 9.43'teki akim tabakalari arasinda z = sabit düzleminin bir parçasi O ::;; ::;;b ve O::;;y::;;aile x tanimlanmistir. Bu parçadan akan QJakisini hem

f B . dS

ve hem de fA.

di bagintilarindan bulunuz. Yanit: ab !lo Ko

Bölüm 10
Manyetik Alanlarda Kuvvetler ve Torklar
10.1 PARÇACiKLAR ÜZERINDE MANYETIK KUVVET
Bir manyetik alanda hareket halindeki yüklü bir parçacik, hizina dik açilarda, genligi yük, hiz, ve manyetikaki yogunlugu ile orantili olan bir kuvvetin etkisindekalir. Bu kuvvetintam ifadesi F = QU x B vektörel çarpimi ile verilir. Dolayisiyla, hareket halindeki bir parçacigin yönü bir manyetik alan tarafindan degistirilebilir. Hizin genligi, U, ve bunun sonucu olarak kinetik enerji ayni kalacaktir. Bu kuvvet, elektrik alanlarinda olusan ve parçacik üzerinde bir is yaparak, onun kinetik enerjisini degistiren F

= QE

kuvvetinden farklidir.

B alani bir bölgenin her yerinde düzgün ise ve parçacik alana dik bir baslangiç hizina sahipse

parçacigin yolu, belli bir r yariçapli bir çemberd:r. Alanin kuvvetinin genligi F = IQIUB'dir ve çemberin merkezine dogru yönlenmistir. Merkezcil ivme (j) 2r = U2/rgenligindedir. Bu durumda,
Newton'un ikinci yasasindan hareketle. IQI UB =
m U 2

r

ya da

r= mU IQIB

yazilabilir. Bu esitliklerden, r'nin parçacigin dogrusal momentumu mU'nun bir ölçüsü oldugu görülmektedir. ÖRNEK 1. B = 5 mT alanina 83.5 km/s baslangiç hiziyla giren 1.70 x 10-27 kg kütleli ve 1.60 x 10-19 C
yüklü bir parçacik üzerindeki kuvveti bulunuz. Sekil 10-1 'de göB'nin ve parçacigin baslangiç hizi Do'in yönleri bilinmedikçe kuvvet hesaplanamaz. rüldügü gibi Do ve B 'nin dik oldugunu varsayarak

F=IQI VB = (1.60x 10-1~(83.5 lW)(5x 10-3) x

= 6.68 X 10-17N
x x x x
(B

bulunur.

x

x

x

x (x xLx
x

x
x x

Uo

sayfanin içine dogru) Sekil 10-1

ÖRNEK 2. Örnek 1'deki parçacik için dairesel yolun yariçapini ve bir devir için gereken zamani bulunuz.
r= mU

0.177m

IQIB=

154

10. Bölüm

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

155

10.2 BIRLESIK

ELEKTRIK

VE MANYETIK
F

ALANLAR

Bir bölgede her iki alan ayni zamanda mevcutsa, bir parçacik üzerine etkiyen kuvvet

= Q(E

+ V x B)

ile verilir. Bu Lorentz kuvveti, baslangiç kosullari ile birlikte, parçacigin yolunu belirler. ÖRNEK 3. Koordinatlarin orijinini çevreleyen belli bir bölgede B = 5.0 x 10-4az Tve E
proton (Qp

= 1.602

= 5.0ac V/m'dir. Bir X 10-19 C, ml' = 1.673 x 10-27kg) Va = 2.5 x 1o5ax m/s baslangiç hiziyla orijinde alana
Fa = Q(E + Vax B) =Qp(Eaz-VaBay)

girmektedir. Protonun hareketini betimleyiniz ve üç tam devir sonrasi konumunu veriniz. Parçacik üzerindeki baslangiç kuvveti olur. Kuvvetin z bileseni (elektrik bileseni) sabittir, ve z yönünde sabit bir ivme üretir. Böylece hareket denklemi z =1.at2 2

z yönündeki

=! 2

[

QpE mp

t2 ]

olur. -QjIVBa,'ye degisen diger (manyetik) bilesen 2nr T= -=V

2nmi' QpB

periyodunda, z eksenine dik dairesel hareket üretir. Sonuçta ortaya Sekil i 0-2'de görülen sarmal (helisel) bir hareket çikar. z

~x

Sekil 10-2 Üç devir sonra, x

= y = O ve
z=
1 Qp E
-

2 [ mp
olur.

-

)

3T )-

'

=

181t 2 Em p

QpB-

,=37.0

m

10.3

BIR AKIM

ELEMANi

üzERINDEKI

MANYETIK

KUVVET

Sik sik karsilasilan bir durum, bir dis manyetik alanda akim tasiyan bir iletkendir. 1= dQ/dt oldugundan, di = Vdt konvansiyonel i akimi yönündeki temel uzunluk olmak üzere, diferansiyel kuvvet denklemi dF = dQ(V x B) = (i dt)(V x B) = I(di x B)

biçiminde -.yazilabilir. iletken düz ve iletken boyunca alan sabitse, diferansiyel kuvvetin integrasyonu sonucu,
F kuvvet ifadesi elde edilir. Manyetik kuvvet gerçekte i akimini olusturan elektronlara uygulanir. Ancak, elektronlar yalnizca iletkenin içerisinde olabildiklerinden, kuvvet sonuçta tünl iletkene etkiyerek iletken üzerinde bir is yapar. Bu gerçek, elektrik makinelerinde, akim tasiyan iletkenlerin davranislarinin açiklanmasi için uygun bir baslangiç saglamakla birlikte, belli bazi temel konulari göz ardi etmektedir. Bu bölümde, akimi sabit tutabilmek için gerekli olan enerjiden ve sabit akim kaynagindan söz edilmemekte,

= ILB sin e

156

MANYETiK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

10. Bölüm

Faraday'in endüksiyon yasasi (Bölüm 12.3) kullanilmamaktadir. Elektrik makineleri teorisinde sonuçlar bu kosullar gözönüne alinarak yeniden düzenlenmelidir. Manyetik alan içerisinde hareket halindeki iletkenler Bölüm 12'de tekrar incelenecektir. (özellikle Problem 12.10 ve 12.13). ÖRNEK 4. Alan B = 3.50 X 10-3(ax - ay)T olmak üzere, -az yönünde 5.0 A 'lik akim tasiyan 0.30 m uzunlugundaki bir düz iletken üzerindeki kuvveti bulunuz. F=/(LxB) = (5.0)[(0.30 )(-az )x3.50XlO-3 (ax -a y)] (-a

=7.42XlO-3i

Ji

-a
Y

JN

7.42 mN genligindeki kuvvet, Sekil 1O-3'te görüldügü gibi hem B alanina hem de akim yönüne dik açilardadir.

r X~~~:Y
Sekil 10-3

10.4 is VE GÜç
Yukarida incelenen, yüklü parçaciklar ve akim tasiyan iletkenler üzerindeki manyetik kuvvetler alandan kaynaklanir. Bu kuvvetlere karsi koymak ve dengeyi saglamak için, esit fakat zit yönlü Fa kuvvetleri uygulanmalidir. Hareket varsa, dis etken tarafindan kuvvet uygulanarak yapilan is
son i

W=

jbaslangiçi Fa.dI

integrali ile verilir. integral isleminin sonucu arti ise, bu, parçaciklari ya da iletkeni, baslangiç konumundan son konumuna götürmek için, dis etkenin alana karsi is yaptigi anlamina gelir. Manyetik kuvvet ve dolayisiyla Fa genellikle korunumsuz oldugundan, iletkenin ilk ve son konumlarini birlestiren bütün integrasyon yolu belirtilmelidir.

ÖRNEK 5. Eger B

= 2.50

x 1o-3a, T ve akim 45.0 A ise, Sekil 10-4'te görülen iletkene gösterilen yönde
F

0.02s'de tam bir devir yaptirmak için gereken isi ve gücü bulunuz.

= l(l

x B)

= 1.13

x 1O-2a</> N

ve böylece Fa = -1.13 x 1o-2a",N. W=fFa"dl 2'" = L (-1.13 X 1O-2)8</>r O "
depa</>

= -2.13 X 10-3J ve P = W/i = - 0.107 W olur.

10. Bölüm

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

157

y

x

r

=0.03

in

Sekil 10-4 Eksi isaret iletkeni gösterilen yönde hareket ettirirken manyetik alan tarafindan is yapildigi anlamina gelir. Zit yöndeki hareket için, sinirlarin yerlerinin degistirilmesi isaretin degismesini saglar, ve r dl/Jaip'nin isaretinin degistirilmesi girisiminde bulunulmamalidir.

10.5 TORK Belirlenen bir nokta çevresinde bir kuvvetin momenti, yani tork, bu nokta çevresinde kuvvet kolu ile kuvvetin vektörel çarpimidir. Kuvvet kolu r, çevresinde torkun elde edilecegi noktadan kuvvetin uygulandigi noktaya dogru yönelmistir. Sekil lO-S'te, T'nin birimi Nm olmak üzere, P' deki kuvvet O çevresinde T=rxF ile verilen bir torka sahiptir. (Torku enerjiden ayirmak için N.m/rad birimi önerilmektedir.)
z F P

--- ..-J,---y
.pv X Sekil 10-5

Sekil lO-S'te T (.xydüzleminde) O'dan geçen bir eksen üzerinde yer ahr. Eger P, O'da serbestçe dönen kati bir çubukla O'ya bl\glansaydi uygulanan kuvvet P'yi bu eksen çevresinde dönmeye zorlayacakt\. Bu durumda T'nin, O noktasi çevresindedegil, eksen çevresinde oldugu söylenecekti. ÖRNEK 6. x =004 m, )' = Ove O< z < 2.0 m'ye yerlestirilmis bir iletken az yönünde 5.0 A'lik bir akim tasimaktadir. Iletkenin uzunlugu boyunca B = 2.5 az Tdir. z ekseni çevresindeki tork u bulunuz. F = I(L x B) = 5.0(2.0a, x 2.5a,) = 25.0a, N T = r x F = O.4a, x 25.0ay = io.Oa: N'm

10.6 DÜZLEMSEL

BIR SARGININ MANYETIK

MOMENTI

Sekil lO-6'da görülen, x yönünde w genisliginde ve y boyunca e uzunlugunda z = O düzlemindeki tek sanmh sargiyi düsünelim. B alani +x yönünde düzgündür. Yalnizca :ty yönündeki

]58

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR z

10. Bö]üm

- -ve sagdaki kenar için

-W~

-Sekil 10-6

.A

akimlar kuvvetlere neden olur. Soldaki kenar için, F = l(/!ayx Bax) = - BUaz

F

= BUaz

olur. Sol akim elemaninin y ekseni çevresinde neden oldugu tork r = -(w/2)ax kuvvet kolunu gerektirir; sag akim elemaninin kuvvet kolu için, isaret degisecektir. A sarginin alan~olmak üzere, her iki elemanin neden oldugu tork

T

= ( - ~ )ax x (-BU)az +(; )ax x BUaz = BUw(-ay)=BIA(-ay)

olur. Bu tork ifadesinin herhangi bir biçimdeki düz bir sargi için (ve y eksenine paralel herhangi bir eksen için) geçerli oldugu gösterilebilir. Düzlemsel bir akim halkasinin manyetik momenti in, an sag el kurali ile belirlenen birim normalolmak üzere, IAan seklinde tanimlanir. (Parmaklar akim yönünü gösterdiginde sag basparmak a,,'nin yönünü verir.) Düzlemsel bir sargi üzerindeki tork, uygulanan alana

T=inxB
esitligi ile bagimlidir. Bu manyetik moment kavrami, yörüngede dolanan yüklü parçaciklarin davranisinin anlasilmasinda çok önemlidir. Örnegin, SekilI 0-7'de görüldügü gibi, U hiziyla ya da maçisal hiziyla dairesel bir yörüngede hareket eden pozitif Q yükü 1= (m/2n)Q akimina esdegerdir, ve böylece ro m=-QAan . 2rc manyetik momentine neden olur. Simdiki tartismada daha da önemli olan, bir B manyetik alaninin varliginda, akim halkasini in ve B ayni yönde -ki bu yönde tork sifir olacaktir-olana kadar döndürme egiliminde olan bir T = in x B torkonun olacagi gerçegidir.

Sekil 10-7

io. Bölüm

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

159

Çözümlü Problemler
10.1 4 m uzunlugundaki bir iletken ar yönündeki 10.0 A 'lik bir akimla y ekseni üzerinde uzanmaktadir. Bölgelerdeki alan B = 0.05ax T ise iletken üzerindeki kuvveti bulunuz. F 10.2

=LL x B = io.0(4ay

x O.OSa.J =-2.0a, N
-ar

z = O, x

= 4 m' de yerlestirilmis

2.5 m uzunlugundaki bir iletken

yönündeki 12.0 A 'lik bir

akimi tasimaktadir. Iletken üzerindeki kuvvet (-ax + az)!.J2 yönünde 1.20 x 10-2 N ise bölgedeki düzgün B' yi bulunuz. F

=LL x B'den
ax -2 -ax +az ar . az

(1.20xio

{

.J2

i

=

O Bx

-(12.0X2.S) By

O 1=-30Bzax+30Bxaz Bz

bulunur, böylece

B =B = 4xio-4 T
z x

.J2

olur, B'nin y bileseni herhangi bir degere sahip olabilir.

10.3

2 cm genisliginde bir akim seridi, Sekil 10-8'de görüldügü gibi, ax yönünde 15.0 A'lik bir akim tasimaktadir. Eger düzgün alan B

kuvveti bulunuz.

= 0.20ay

T ise serit üzerindeki

birim uzunluk

basina

~;?:JW%:g~91~:w.t::;:::::::::::::::::::::::::.:.::::.:::.':? .
x

////
B

~Y

Sekil 10-8 dF ifadesinde, IdJ, KdS ile degistirilebilir.
di<' = (K dS)

( ) F =f L 150.0 dx dya.
=
o.oi
L

xB lS.0 0.02 dx dy (O.20)a.

-0.01 o

F

L = 3.08. N/m
10.4 Her ikisi de ayni yönde 10.0 A 'lik akim tasiyan ve aralarindaki uzaklik 0.20 m olan iki uzun, düz, paralel iletkenler üzerindeki birim uzunluk basina kuvvetleri bulunuz. Kartezyen koordinatlarda Sekil io-9'da görülen düzenlemeyi düsünelim. Soldaki iletken sagdaki iletkende, -az yönünde ve genligi
f.1o1 B=-= 2nr {4n Xio-7

~

)(io.o)

=10 -5, 1

2n (0.20)

160

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR z

10. Bölüm

~
-O.l?-/

~ B

~
Sekil 10-9

\. /

x

olan bir alan yaratir. Bu durumda sag iletken üzerindeki kuvvet
F

=/

Layx B(-az)

= /LB(-aX>

ve

F L =1O-4(~ax) N/m

olur. EsIt fakat zit yönlü bir kuvvet soldaki iletkene etkir. Kuvvetin bir çekim kuvveti oldugu görülmektedir. Ayni yönde akim tasiyan iki paralel iletken onlari bir araya çekme egiliminde olan kuvvetlere sahip olacaklardir.

10.5 Bir iletken Sekil 10-10'da görüldügü gibi, Ko yogunlugunda ve w genisliginde bir akim seridine paralel i akimi tasimaktadir. Iletken üzerinde birim uzunluk basina kuvvet için bir ifade bulunuz. w genisligi sonsuza yaklasirsa sonuç ne olur?

..x

~

y
Sekil 10-10

Problem 10.4'ten, Sekil i 0- i Oda görülen Kodx filamani iletken üzerinde dF =IB = iJl.o(Kodx) L 8, 2:ra 8, çekme kuvvetini uygular. Buna -x'teki benzer filamandan kaynaklanan kuvvet eklendiginde x yönündeki bilesenler birbirini götürür, sonuçta dF =/1l0(Kodx) L 21tr

( r

2!:\-az)=1l0/Koh

J
h

1t

h2 +x2

dx

(-az)

olur. Seridin yari genisligi boyunca integral alinirsa, F =/ 1l0(Koh)(-azW;12 L 1t 2 dx 2 _ [ +x

IlA/KO arctan~
1t 2h

~.-az)

J
.

bulunur.Beklendigigibi,kuvvetbir çekimkuvvetidir. Seritgenisligisonsuzayaklasirsa,F/L ~(J1o/KrJ2) (-az) olur. 10.6 Sekil i 0- i i' de görülen düzgün B alani içinde, birbirinden w sabit uzakligiyla ayrilmis, f uzunlugundaki iki iletken için y ekseni çevresindeki torku bulunuz.

i O. Bölüm

MANYETiK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR z

161

Sekil 10-11 Soldaki iletken
F1 = /tay XBa..= B/t( -a,)

kuvvetinin etkisinde kalir, bu kuvvetin torku w Ti ="2(-a..) X B/t(-a.) w = B/t"2(-ay)

olur. Sagdaki iletken üzerindeki kuvvet ayni torkla sonuçlanir. Böylece

T = B/tw( -ay)
olur.

10.7

Bir D' Arsonval metre hareketi B = 0.10 Thk bir düzgün radyal alana ve dönme açisi radyan cinsinden olmak üzere T = 5.87 X 10-5 e (N.m) torklu bir geri çekme yayina sahiptir. Sargi 35 sarim içermektedir ve ölçüleri 23 mm'ye 17 mm' dir. 15 mA'lik bir sargi akimindan hangi dönme açisi olusur? Sekil io-12' de görülen biçimlendirilmis kutup parçalari sinirli bir sapma araliginda düzgün bir radyal alanla sonuçlanir. Tüm sargi uzunlugunun alanin içinde oldugunu varsayarak üretilen tork T

= nB/tw = 35(0.10)(15 = 2.05 X 10-5 N. in

x 10-3)(23 x 10"3)(17 X 10-'3)

olur. Bu sargi, bu tork yay torkuna esit olana kadar döner.

2.05 x 10-5 = 5.87 x lO-se
e = 0.349 rad veya 20°

~
10.8

. . . . .. . . . . . .. ... . . . . .. . . . ... . .. . . . . .............. """""'"

II
Sekil 10-12 B

"""'........ . . . . . . . . . ........ ........ ... .. ........... . . . .............. . . . . . . . ... . . ... ........ . . .. . . .......... . .. .. .. ......... .............

illiMI:I::..:::::.:

m...............

.::;':;:!:~iii:i

Sekil i 0-13 'teki dikdörtgen sargi bir

= 0.05 ax + ay T

vi

alaninin içindedir. Sargi gösterilen kooumdayken ve 5.0 A 'lik bir akim tasiyorken z ekseni çevresindeki torku bulunuz.
m = IAa" = 1.60 x 10-2a.. T = m XB = 1.60 x 1O-2a.. 0.O5a":-iay X = 5.66 x 1O-4a,N. in
Eger sargi 45° dönerse, m'nin yönü (ax + ay)/

J2 olur ve tork sifir olur.

162

MANYETIK ALANLARDA

KUVVETLER VE TORKLAR

io. Bölüm

z
0.08 in
[

.
x/i
Sekil 10-13

Y

10.9

Bir B = 6.5 Talaninda 2.0 A'lik bir akim tasiyan, 0.2 m'ye 0.3 m'lik, 85 sanmli bir dikdörtgen sargi üzerindeki maksimum torku bulunuz. Tm..= nBIfw = 85(6.5)(2.0)(0.2)(0.3) = 66.3 N . m

10.10 Yörüngede dolanan yüklü bir parçacik üzerindeki maksimum torku bulunuz. Yük 1.602 x

10-19C, dairesel yolun yançapi 0.5 x 10-10m, açisal hiz 4.0 x 1016rad/s ve B
T'dir. Yörüngede dolanan yük

=0.4 X 10-3

in

= -QAan 2p

ro

=

4xio

16

(

2n

\1.602x1O JT\0.5x1O

-]9 \ (_]0

-24 )2 an = 8.01x1O an km 2

manyetik momentine sahiptir. Bu durumda maksimum tork ai" B'ye dik iken ortaya çikar. Tma.= mB = 3.20 x 10-27N:m

10.11 a, yönünde 10 A' lik akim tasiyan, 4 m uzunlugundaki bir iletken y
üzerinde uzanmaktadir.

= :t2 m arasinda y ekseni
=Z = 2
m'ye, kendine

Eger alan B = 0.05an T ise iletkeni sabit hizla x

paralel hareket ettirmekle yapilan Isi bulunuz. Tüm hareket boyunca
F

= IL

x B

= -2.0a1

olur. Uygulanan kuvvet esit genlikli fakat zit yönlüdür:
Fa = 2.0az

Bu kuvvet sabit ve dolayisiyla korunumlu oldugundan, iletken, Sekil 10-14'te görüldügü gibi, önce z.
boyunca sonra x yönünde hareket ettirilebilir. Fa tamamen z

z yönünde

oldugundan, x boyunca

'-1
~
x

!

1:'; 2-)
[~I

2
Y

i

T
.

Sekil 10-14

10. Bölüm

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

163

hareket ettirmekle hiçbir is yapilmaz. Böylece W=J~(2.0aJ.dzaz olur. =4.0 J

10.12 Bir iletken z ekseni üzerinde -1.5 :::;z :::;1.5 m'de uzanmakta ve -az yönünde 10.0 A'lik bir sabit akim tasimaktadir. Sekil 10-15 e bakiniz. Bir B = 3.0 x 10-4 e-O2x ayalani için, iletkeni sabit hizda 5 x 10-3 S de x = 2.0m, y = O'a hareket ettirmek için gereken isi ve gücü bulunuz. x ekseni üzerinde paralel hareket varsayiniz.

z

\.5
,~///n~
~~

i

y

./
//'

- -\.5
1

x
~~

//

Sekil 10-15

F BudurumdaFl/= -9.0xlO-'e-()2xa,

= IL

xB

= 9.0

x 10-3e-O.2xax

ve

w = (-9.0X lO-' e-1I2xa dxa, j
=-l.48xlO-2 J
olur. Alan iletkeni hareket ettirir, ve dolayisiyla is negatiftir. Güç p= ile verilir. W = -1.48xlO-2 t 5xlO-3 =-2.97 W

t

10.13 Eger B = Boa, (Bo pozitif bir sabittir) ise, Sekil IO-I6'da görülen iletkeni N devir/dakika dönme hiziyla pozitifyönde tam bir tur döndürmek için gereken isi ve gücü bulunuz.
z

c-i
i i i i i i i i i i~

r
'.

y

x

i

t

'

y

Sekil 10-16

164

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR
Iletken üzerindeki kuvvet F

10. Bölüm

= n..

x B

=IL

az x Bo ar = BolL aif>

olur, böylece uygulanan kuvvet
Fa = BoIL( -aif» olarak elde edilir. Iletken a if> yönünde döndürülecektir. a$)' rdcj>a$ Dolayisiyla, tam bir devir için gereken is

w =Jo fBi/L(-

=-2rcrBi/L

olur. Dakika basina N devir saniye basina N/60 oldugundan, güç

p=--2rcrBoILN
60 olur.
Is ve güç ifadelerindeki negatif isaret alanin is yaptigini gösterir. Kapali bir yol çevresinde is yapilmis olmasi, kuvvetin bu durumda korunumsuz oldugunu gösterir.

10.14 Sekil io-16'da görülen düzenlemede iletken 100 mm uzunlugundadir A ' lik sabit bir akim tasimaktadir. Eger alan

ve az yönünde 5.0

B =-3.5 sin tPar mT
ve r = 25 mm ise, iletkeni sabit hizda L/J O'dan L/J n'ye gösterilen yönde hareket ettirmek i= = çin gereken isi bulunuz. Eger n< L/J 2n için akim yönü ters çevrilirse tam bir devir için ge< reken toplam is nedir? F=ILxB=-1.75xI0-3sin</>aif> Fa = 1.75xlo-3 sin tPaI/J N Böylece
w = Jo 1.75xlO-3 sincj>a$.rdcj>a$= 87.5f.ll rn

N

olur. Eger iletken ir: 2ir:arasinda iken akim yönü degisirse, is ayni olacaktir. Toplam is 175 ,uJ'dur. ile 10.15 Bir elektronu (me = 9.107 X 10-31kg) 0.35 X 10-1° m yariçapli dairesel bir yörüngede 2 X 1016 radls'lik bir açisal hizla tutmak için gerekli merkezci! kuvveti hesaplayiniz.
F

= mew2r =~. 107 x 10-31)(2XIO16 y (0.35XIO-io)= 1.27x10-8 N

10.16 x ;:=: bölgesinde düzgün bir B = 85.3azJ.lT manyetik alani vardir. Eger bir elektron bu alana O orijinde Vo = 450ax kmls hizla girerse, elektronun çikis yaptigi konumu bulunuz. Ayni baslangiç hizina sahip bir proton nereden çikar? meUo r =-=3.00xlO e IQIB -2 m

Elektron av yönünde bir baslangiç kuvvetinin etkisinde kalir ve alandan x mistir. mp = 1840 me oldugundan,

= Z = O,Y =6 cm'de

çikar.

Bir protondiger yöne dönecektir,ve daireselbir yolun bir bölümüSekil 1O-I7'deP ile gösterilmp rp = -re me

=55

m

olur ve proton x = z = O,Y = -I 10 m'de çikar.

i O. Bölüm

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR
z

165

y

f ;

B

Sekil 10-17 10.17 Bir protonun konumu sabitlenmisse ve bir elektron onun çevresinde 0.35 x 10-]0 m yariçapli bir dairesel yörüngede dönerse, protondaki manyetik alan nedir? Proton ve elektron dairesel hareket için merkezcil kuvveti saglayan F=
coulomb kuvveti ile çekilirler. Böylece Q2
2

Q2
4lr EO,2

4lr EO'

=mew,

2

yada

? w-=-

Q2

.

4 lrEome,

3

olur. Simdi, elektron bir i = (a>'2lr)Q akim halkasina esdegerdir. Böylece bir halkanin merkezindeki alan, Problem 9.7'den B -II H - !LoI - !loo>Q -""0 2, 41t,. olur. Yukarida bulunan w degerini yerine koyarak
B

=

(ito /41t)Q2

=

(10-7 )(1.6XIO-'9 Y

=35

T

,2 ~41tEomJ elde edilir.

(0.35xlO-Io)2 ~(tXIO-9 )~.IXIO-3' )(035xlO-'o)

Ek Problemler
10.18 2m uzunlugundaki bir akim elemani orijinde merkezlenmis olmak üzere y ekseni üzerinde uzanmaktadir. Akim ay yönünde 5.0 A 'dir. Eger akim elemani düzgün bir B alanindan dolayi 1.50(ax+ az)!.J2 kuvvetinin etkisinde kalirsa, B'yi belirleyiniz. Yanit:O.1O6(-ax+ aZ> T 10.19 Bir B = 3.5 x 1o-2azT manyetik alani x ekseni boyunca O.30m'lik bir iletkene bir kuvvet uygular. Ileiken akimi -ax yönünde 5.0A ise iletkeni konumunda tutmak için hangi kuvvet uygulanmalidir:

.

Yanit: -5.25 x 1o-2ayN 10.20 Bir K = 30.0aj' Alm akim tabakasi z = -Sm düzleminde, ve ay yönünde 5.0 A'lik bir akim filamani y ekseninde yer almaktadir. Birim uzunluk basina kuvveti buhinuz. Yanit: 94.2 ,uN/m (çekim) 10.21 i akimli bir iletken düzlemsel bir K akim tabakasini, Sekil IO-18'de görüldügü gibi, dik olarak delip geçmektedir. Tabakanin altinda ve üstünde iletken üzerindeki birim uzunluk basina kuvveti bulunuz.
Yanit: :!J.1oKI12

10.22 Eger B = 2.0ax + 6.0 ay

T
Yanit: -60ax + 20ayN

ise, z ekseninde az yönünde 5.0 A 'lik akim tasiyan 2m 'lik bir iletken üzerindeki kuvveti bulunuz.

166

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

io. Bölüm

Sekil 10-18 10.23 Her biri Kosabit yogunlugunda iki sonsuz akim tabakasi paraleldir ve akimlari zit yöndedir. Tabakalar üzerindeki birim alan basina kuvveti bulunuz. Kuvvet çekme mi yoksa itme kuvveti midir?
Yanit: J.1oKo2/2 (itme)

10.24 Sekil 10-19'da görülen z = h düzlemindeki dairesel akim halkasi z =O'daki K = Koay düzgün akim tabakasina paraleldir. Diferansiyel bir halka uzunlugu üzerindeki kuvveti ifade ediniz. integral alarak toplam kuvvetin sifir oldugunu gösteriniz. Yanit: dF = Ia/.loK odcp (- az)

t

z

K Sekil 10-19

10.25 L uzunlugunda B'ye dik iki iletken Sekil 1O-20'de gösterilmistir; aralarindaki uzaklik sabit olup w'dir. iletkenlere paralel herhangi bir eksen çevresindeki torkun BIl w cos ()ile verildigini gösteriniz.

- .. B-

==

Sekil 10-20
10.26 r yariçapli ve i akimi tasiyan bir dairesel akim halkasi z = O düzleminde yer almaktadir. Eger akim ai/> yönünde ise ve bir B = Bo (a, + az)/ J2 düzgün alani varsa olusan torku bulunuz. Yanit: (rcr2Bo i /

J2 )ay

10.27 r = 0.35 m yariçapli bir akim halkasi x

= Odüzleminde x ekseni çevresinde merkezlenmistir ve (O, O,

0.35)m'de akim 5.0 A genliginde ve -ay yönündedir. Düzgün alan B

= 88.4 (a, + az)/lT ise torku buluEger B

nuz. Yanit: 1.70x 10-4(-ay)N.m 10.28 2.5 A'lik bir akim,z = Odüzleminde,orijindemerkezlenmis, ve y eksenlerineparalel,0.60 m kenarli x
bir kare iletken çerçevenin çevresilide, genellikle ai/> yönÜnde yönlenmistir.

çevenin üzerindeki kuvvetleri ve torku bulunuz. Çerçeve z farkli olur muydu?

= O düzleminde

= l5aymT ise çer45° döndürülseydi tork

Yanit: 1.35 x 1O-2(-ax)N.m; T = in x B
10.29 200 sarimh, 0.30 m ye 0.15 m'lik 5.0 A akim tasiyan dikdörtgen bir çerceve bir B = 0.2 T düzgün alaninin içindedir. Manyetik moment m ve maksimum torku bulunuz. Yanit: 45.0 A-m2, 9.0 N.m

i O. Bölüm

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

167

10.30 4.0 m uzunlugundaki iki iletken, Sekil 1O-2l'de görüldügü gibi, z ekseninde merkezlenen 2.0 m yariçapli bir silindirik kabuk üzerindedir. 10.0 A 'lik akimlar görüldügü gibi yönlenmistir ve <p O'da B =

=

0.5ax T ve <p Jr'de B = -0.5ax T dis alanlari vardir. Kuvvetler toplamini ve eksen çevresindeki torku =

bulunuz.

z

Yanit:- 40a)"N, O

1(

y

x Sekil 10-21 10.31 Tam dairesel bir silindir, egri yüzeyi üzerinde her biri 7.5 A'lik sabit akima sahip olan 550 iletken iar < çermektedir. Manyetik alan B = 38 sin <p mT olarak verilmektedir. Akim yönü O < <p Jr için a; ve Jr < cj> 2Jr için -az'dir (Sekil 10-22). Silindir -aii yönünde 1600 devir/dakika ile dönerse gereken meka< nik gücünü bulunuz. Yanit: 60.2 W

Sekil 10-22 10.32 Eger B = Bo sin 2<Parse ve akim B'nin isaretinin degistigi her 900'lik bölgede yön degistiriyorsa, ri ii letkenli bir silindiri (Sekil i o-n 'ye bakiniz) alana karsi N devir/dakika ile döndürmek için gereken gücün ifadesini elde ediniz. Yanit: 10.33 ax yönünde i akimi tasiyan [ uzunlugundaki
alan B

BonltrN 60

(

W)

bir iletken x ekseni üzerinde uzanmaktadir.
gibi sabit hizda döndürmekle yapilan

Eger düzgün
isi bulunuz.

= Boaz

ise, iletkeni

Sekil

i 0-23 'te görüldügü

Yanit: Jr Bo[2 I/4 z

'~#8
.

i 1
.
/// //

~
/

if>

= !!.
2

---------Sekil 10-23

168

MANYETIK ALANLARDA KUVVETLER VE TORKLAR

10. Bölüm

10.34 Y ekseni boyunca f uzunlugundaki dikdörtgen bir akim çevrimi, Sekil 10-24'te görüldügü gibi, bir B = Boa:düzgün alaninin içindedir. Çevrimi x ekseni boyunca sabit hizda hareket ettirmekle yapilan isin sifir oldugunu gösteriniz. z
B

x Sekil 10-24

10.35 Sekil !O-24'te görülen düzenleme için manyetik alan B = Bo(sin ;)8% biçiminde ifade edilmektedir. Sargiyi gösterilen konumdan baslayarak x ekseni boyunca sabit hizda w kadar hareket ettirmekle yapilan isi bulunuz. Yana: -4
BoIf! üJ!1r

10.36 0.25 m uzunlugundaki bir iletken y ekseni boyunca uzanmakta ve ay yönünde 25.0 A'lik bir akim tasimaktadir. Eger düzgün alan B = 0.06a, T ise iletkenin 3.0 s'de sabit hizda x = 5.0 m'ye paralel ötelenmesi için gereken gücü bulunuz. Yanit:-0.625 W 10.37 Eger dairesel yörüngenin çapi i cm ise B

=30 /LT alaninda

bir protonunun tegetsel hizini bulunuz. Yanit: 14.4 mis

10.38 Bir alfa parçacigi ve bir proton (Qa = 2Qp) bir, B = 1 /LT manyetik alanina Va = 8.5 m/s ilk hiziyla girmektedirler. Alfa parçaciginm ve protonun kütleleri sirasiyla 6.68 x 10-27 kg ve 1.673 x 10-27 kg olarak verildigine göre dairesel yörüngelerin yari çaplarini bulunuz.

Yanit: 177 mm, 88.8 mm 10.39 Eger bir manyetik alandaki bir proton bir dairesel yörüngeyi 2.35 ps'de tamamlarsa B'nin genIigi nedir?
Yanit:2.79 x 10-2 T 10.40 Bir B = 4.0 X 10-2 T alanindaki bir elektron 0.35 x 10-1° m yariçapli 10-26N.m'lik bir maksimum torka sahiptir. Açisal hizi belirliyiniz.
bir dairesel yörüngeye ve 7.85 x

Yanit: 2.0 x 1016 rad/s
10.41 Bir bölge, B

= 650 /LT olmak üzere, ayni yönde düzgün B ve E alanlari içermektedir. Bir elektron, çemberin yariçapi 35 mm olmak üzere, sarmal (helisel) bir yörünge izlemektedir. Eger elektron eksenel yönde sifir baslangiç hizina sahip ise ve bir tam devir için geçen sürede eksen boyunca 431 mm ilerlemisse E'nin genligini bulunuz. Yanit: 1.62 kV/m

Bölüm
Endüktans ve Manyetik Devreler
iLi ENDÜKTANS

11

Bir iletken sisteminin endüktansi L, iletkenin aki baginin, kendisini üreten akima orani olarak tanimlanabilir. Sekil 11-1' de görüldügü gibi, sabit (ya da en fazla alçak frekansh) i akimi ve N sanrnh bir sargi için
L:::: N(/J i

olur. L' nin birimi IH:::: iWb/A olmak üzere "Henry"dir.Endüktans, A aki bagi N sanrnh sargilar için Nep ya da diger iletken düzenlemeleri için sadece ep olmak üzere, L::::Vi ile de verilir.

it
Sekil 11-1 L'nin her zaman ortamin geçirgenligi J.1(J.1'nün birimi H/m dir) ile uzunluk birimine sahip bir geometrik faktörün çarpimi olacagina dikkat edilmelidir. Bunu, direnç R (Bölüm 6) ve kapasite C (Bölüm 7) ifadeleriyle karsilastinniz. ORNEK i. Sekil 11-2 de görülen eseksenli bir iletkenin birim uzunluk basina endüktansini

~/ 'i i i

i

--j--+-i i

(ubi i
i i

1---

--.1

'~
i
i i i i

T
t

1
Sekil 11-2 169

170 bulunuz. Iletkenler arasinda

ENOÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

11. Bölüm

i H=-aq, 2nr J1o1 B=-a<1> 2nr olur. Iki iletkendeki akimlar I/J sabit yüzeyindeki aki ile baglamrlar. BIr -euzunlugu için =

;. =
ve olur.

ii
f

()

l>110! dr dz = 11{)If In a 2:ri:r 2:ri: a

~

!:. = 110 In ~ (H/m) e 2:ri: a

ÖRNEK 2. -e= 0.50 m boyunda ve 0.02 m yançapli daIresel bIr kesiti olan 300 sanrnli ideal bir solenoidin endüktansini bulunuz.

BirIm uzunluk basina sanmlar n = 300/0.50 = 600 oldugundan eksenel alan
B olur. Bu durumda 7= ~C'P=

= J.l.oH= J.l.o6001

(Wb/m2)

N(!j)A

= 3OO(600J.l.o):ri:(4

X 10-4)

= 568 J.l.H/m
ya da L

= 248

f.1Hbulunur.

Bölüm 5.8'de noktasal yüklerin sonsuzdan hayali olarak alinip getirilmesi bir elektrik alanin enerji içeriginin elde edilmesinde kullanilmisti:
WE =. D.E dv 2 hacim

L

l
'

Manyetik alanda noktasal yükün hiçbir esdegeri yoktur, ve sonuç olarak manyetik alanda depolanan enerji için hiçbir paralel çikartim yoktur. Ancak, daha incelikli bir yaklasim tamamen benzer bir ifadeye götürür. W =H

1

2 hacim

I

B.Hdv

Bunun devre analizinden WH = LI 2 formülü L= sonucunu verir. ÖRNEK 3. Örnek l'i kontrol ederek L
bulunur.

t

ile karsilastirilmasi

r
Jhacim

7

B.H dv

=

1

B.H dv

=~
12

{

2ir

!iacim 12

1 1

o o

fah(~ } drd<Pdz=~ln!:... a l41t2r2 21t

11.2 STANDART ILETKEN DAGiLiMLARi 11-3 'ten 11-7'ye kadar olan sekiller eseksenli olmayan bazi genel düzenlernelerin kesin ya da yaklasik endüktanslarini verir.

ll. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETiK DEVRELER
.
.

171

Q
.
.

.

. ..

'

.....
'.

.. .
.

"

..

'!'"k '
.

.

..

.

.

..

'..

.'.'..

'..' ..
..

.. .

-i

..

. .. .. . . ..

.

.

..

. . . ... . .. .. . .

'"

~

.

.

..

.

.

...

....
.."

,. ..

;

L=~

J.lON2aIn !i
ri

(H)

N sanrnh Sekil 11-3 Toroid, kare kesitli
N2S L '" /-lo 21tr

(H)

(ortalama r yançapinda ortalama aki yogunlugu varsayilmistir) Sekil 11-4 Toroid, genel S kesitli

Y"'~"~~

~
~d~/
Sekil 11-5 a yari ç a pi i paralel

tL -.

J.locosh-l.iL
11"

2a

(Him)

d »a
"" J.lo In!l. 11" a

için
(Him)

~ i.

.1
. etkeni..
d 2a (Him)

~

~

O

o

i;::,J

.!::..

t

= J.locosh-I 211"
'" J.loIn!!. 211" a

(H/m)

Sekil 11-6 Bir toprak düzlemine paralel silindirik iletken

$
s.~/

.

0..'

(~
L=~

J.loN' S

(H)

Sekil 11- 7 Küçük S -kesit alanh uzun solenoit

11.3 FARADAY YASASi VE ÖZ ENDÜKTANS
Kapali bir C yolu ile sinirlanan bir S açik yüzeyi düsünelim. S'yi kesen manyetik aki L/Jzamanla degisirse, C nin çevresinde bir v gerilimi olusur; Faraday yasasi geregi,

v=-- dcjJ dt olur. Bölüm 5'de görüldügü gibi, elektrostatik potansiyel ya da gerilim, V, uzayda iyi tanimlidir ve

172

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

ll. Bölüm

korunumlu bir elektrik alanla baglantilidir. Bunun tersine, Faraday yasasi ile hesapnman endüklenen v gerilimi konumun çok degerli bir fonksiyonudur ve korunumsuz bir alanla baglanhlidir (elektromotor kuvvet). Bölüm 12'de bunun üzerinde daha çok durulacaktir. Faraday yasasi bir elemanin akiminin degisken olmasi nedeniyle akisinin degismesi durumunda da geçerlidir. v = - d</>di di dt

= -L

di
dt

Devre teorisinde, L elemanin öz endüktansi ve v öz endüktans gerilimi ya da endüktansin ters gerilimi olarak adlandirilir. 11.4 iç ENDÜKTANS
Manyetik aki bir iletkenin disinda oldugu gibi iç bölümünde de olusur. Bu iç aki, dis endüktansla karsilastirildiginda genellikle küçük olan ve sik sik ihmal edilen bir iç endüktansa neden olur. Sekil 118(a)'da, i akiminin alan üzerinde düzgün dagiidiginin varsayildigi, dairesel kesitH bir iletken görülmektedir. (yüksek frekanslarda deri etkisi akimi dis yüzeyde yogunlasmaya zorladigindan, bu varsayim yalnizca alçak frekanslarda geçerlidir.) ayariçapli iletkenin içinde Ampere yasasinin uygulanmasi ~ok 8=- k 28.,. ve B= i na -i8.,. i na
sonuçlarini verir

/
T
t

-i
(a) (b)

Sekil

11-8

Sekil 11-8(a)'da görülen düz iletken parçasi, Sekil 11-8(b)'de önerildigi gibi, sonsuz bir toroidin kisa bir kesiti olarak düsünülmelidir. Akim filamanlari sonsuz yariçapli çemberi er biçimine dönüsürler. € dr seridinden geçen d4>aki çizgileri iletken ekseninden uzakligi r'den küçük olan filamanlari içerir. Böylece, bu filamanlardan biriyle sinirlanan açik bir yüzey d4> çizgileri tarafindan bir defa (ya da bir tek sayida) kesilir; diger yandan, 1 ya da 2 gibi bir filaman için yüzey sifir defa (ya da çift sayida) kesilir. Dolayisiyla, d4>,toplam akimin yalnizca rcr2lm? oranindaki bölümünü baglamaktadir. Böylece toplam aki bagi il

= !!C

dfP=

f[ Tea2 )

J.lolr f .[ Tea2 ) 2TCO P..dr=J.loIf 2 8n

nr2

agirlikli "toplamiyla" verilir ve L III i -~=~xlO-7 7=---;-8n 2 Him

ll. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

173

olur. Bu sonuç iletken yariçapindan bagimsizdir. Toplam endüktans dis ve iç endüktanslarin toplamina esittir. Eger dis endüktans x 10-7HIm mertebesinde ise iç endüktans ihmal edilmemelidir.

t

11.5 ORTAK ENDÜKTANS
SekiI11-9'da 1 sargisindan geçen ii akiminin ürettigi manyetik akinin bir kismi (4>iz)2 sargisinin N2 sarimini halkalar. 2 sargisindaki ortak endüktans gerilimi
V2

= N 2 d4>12 (negatif dt

isaret ihmal edilmistir)

ile verilir.

i.

112 Ni
Cj)12

Sekil

11-9

M12 ==N24>12/11 rtak endüktansi o

cinsinden

v 2 olur.

=N

dl/J12dii
2 dii dt

=M

dii
12 dt

Bu ortak endüktans sargilar arasindaki bölgenin geçirgenligi ile L endüktansi gibi geometrik bir uzunlugun çarpimi olacaktir. i ve 2 sargilarinin rolleri ters çevrilirse vi di2 =M 21 -dt

bulunur. Bunun sonucu olarak, asagidaki karsiliklilik iliskisi kurulabilir: M12

=M21

ÖRNEK 4. Ni =1000, ri = 1.0 cm, ve Ri =50 cm olan solenoid N2 = 2000,r2 = 2.0cm, ve R2=50cm olan ikinci bir sargi ile esmerkezlidir. Serbest uzay kosullari varsayarak ortak endüktansi bulunuz. .
Küçük kesitli uzun sargilar için, H nin sarginin içinde sabit oldugu ve sarginin talar için sifir oldugu varsayilabilir. Ilk sargi bir li akimi tasirsa. hemen disindaki nok-

H = (~i:)/i

(A/m) (eksenelyönde)
(Wb)

B= ,..02000/1 (Wb/m2)
ciL BA = (,..02000/1)(Ji x 10-4) = olur. H ve B, sargilarin disinda sifir oldugundan, bu yalnizca ikinci sargiyi baglayan akidir.

~ )= (2000)(4irxlO-7 11.6 MANYETIK DEVRELER

M 12 = N2(

)(2000)(irXlO-4)= 1.58 mR

9.Bölümde, manyetik alan siddeti H, aki 4>,ve manyetik aki yogunlugu B incelenmis ve ortamin serbest uzayoldugu çesitli problemler çözülmüstü. Örnegin, Ampere yasasi, Sekill l-lO'da

174

ENDÜKT ANS VE MANYETIK DEVRELER

ll. Bölüm

görülen uzun, hava çekirdekli sarginin içinden geçen C kapali yoluna uygulandiginda sonuç fH.dl

=NI
dis bölgede B küçüktür. Aki,

olur. Fakat aki çizgileri sarginin disinda yaygin olarak dagildigindan, etkin olarak, sarginin içinde sinirlanmistir ve iç bölgede NI Hz{

olur. Ferrornanyetik malzemeler binler mertebesinde bagil Jlr geçirgenligine sahiptirler. Sonuç olarak, verilen bir H için, B = JloJlrH aki yogunlugu serbest uzayda olabileceginden çok daha fazladir. Sekil ll-ll' de, sargi demir çekirdek üzerine dagitilmamistir. Buna ragmen, sarginin NI degeri çekirdegin içinde dolasan bir ep akisina neden olur. Akinin, çekirdegi, çevreleyen uzaya birkaç bine bir oranla tercih ettigi söylenebilir. Bu, Bölüm 9'un serbest uzay manyetizmasindan o kadar farklidir ki, demir çekirdek manyetizmasi ya da manyetik devreler olarak bilinen yeni bir konu gelismistir. Konuya basit olarak yaklasildiginda, bütün akinin çekirdegin içinde oldugu, dahasi akinin çekirdegin kesiti üzerinde düzgün olarak dagildigi varsayilabilir. Ayrica, NI düsümlerinin hesaplanmasi için gereken çekirdek uzunluklari ortama uzunluklar olarak alinabilir.
/

/

C ----

'.'

Sekil 11-10

Sekil 11-11

11.7 B-H EGRIsI
Bir ferromanyetik malzeme, ona artan H degerleri uygulayarak ve kar~ilik gelen B aki yogunlugu degerlerini ölçerek denenebilir. Bazi genel ferromanyetik malzemeler için manyetizasyon egrileri ya da basitçe B-H egrileri Sekil 11-12 ve ll-13'teverilmistir. Bagil geçirgenlik Jlr= B/J1D esitliginin kullaH nilmasiyla B-H egrisinden hesaplanabilir. Silisyumlu çeligin Jlr- H iliskisi, Sekil 11-14'te görüldügü gibi, dogrusalliktan çok uzaktir. Bu dogrusalolmama, problemlerin grafikselolarak çözülmesini gerektinr.

lLS

MANYETIK

DEVRELER

IçIN AMPERE

YASASi

Bir ferromanyetik çekirdek çevresindeki N sanmli bir sargi, ve i akirnh NI ile verilen bir manyetomotor kuvvet (mmk) üretir. Bu mmk için bazen F simgesi kullanilir; birimi ampere ya da amper-sarimdir. Sekiii 1-15 (a)'da görülen çekirdegin merkezindeki yolun çevresine uygulanan Ampere yasasi

F=Ni=tU.dl
=
sonucunu verir.

i

H

. di

+

i

U

. di

+ Lu.

di

= Ht 1:1 H21:2+ H3t3 +

i 1. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

175

t

'>+H

.j

tttHl'
~ i'

:rtlt-

Looit tti , t' ,.'-'-+,
":
,, '

~r

ttt

0.80

lf
Uttil1=+ .,.t+t~TrFfi:
.-ili,.1

..,..

r"

.ttTiff: '.btt

E
a:i 0.60

'ri

i
,,', ,

0.40 "'LI

'#lff t ,ti L
,

t

l

;~
.."' ,'
, ,,

0.20

1,

i':
200

.a't
: ~~;,

r

ittj
:A Dökme demir :B Dökme çelik =c Silisyumlu çelik D Nikel-Demir Alasim!
, , '1-+JtiLttlUIJH.j

!t :E

100

300 H (A/m)

400

Sekil 11-12 H < 400 Alm için B-H egrileri
:Utt
+
"

dj

."Lt):. "",H .r

1.20

-I
-, -of,

'j"

.:q-i,' to.

+

,H H
,I

E '"

it
1.00 0.80

...",H-I-t

..~:t:tt

L
,t

tttflittlt;
"--lti'H'
,:r,~ ,,-+++

':im

0.60

d'

."+ti"

,.

f:ttf i:1:1:' +'t-I"1"j ,i:tliTQ
H...,i

HtUi,HHt-ttl"ttt::

0.40

H',
++.

t fftT
ttit

':tt:ti +H t'HH~1

-Utt
.1..

<\Dökme demir jB Dökme çelik le Silisyumlu çelik

0.20"

',-H,.,

tt
:I.1000
2000 3000 H (A/m)

D Nikel-DemIr alasimi

'

4000

5000

6000

Sekil

11-13 H > 400 Alm için B-H egrileri

176
7000

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

11. Bölüm

6000

5000

Il,

4000

)000

2000

1000

100

200

)00

400

Sekil 11-14

911

/

.

Fe

)J'
91) (a) (b)

/ v-=-i L: )
.. R) (c)

R2

Sekil 11-15

Üç dirençten ve bir V kaynagindan (ernk) olusan kapali bir çevreye Kirchhoff yasasinin uygulanmasiyla elde edilen

v = Vi +

V2 + V3

esitligi ile yapilan karsilastirma, V gerilim artimina ve VI, V2ve V3gerilim düsümlerine benzer olarak, F'nin bir NI artimi ve Htterimlerinin NI düsümü olarak görülebilecegini gösterir. Bu benzetme Sekil 11-15(b) ve (erde gelistirilmistir. Sekil 11-15(b)'de <i> akisi i akimina, ve 9t manyetik direnci R direncine benzer. Manyetik direnç için asagidaki sekilde bir ifade gelistirilebilir.
NI düsümü= H R= B A(~)=<I>9t

~

Böylece,

9t =~ ( H rj

~

olur. Eger manyetik dirençler biliniyorsa, Sekil 11-15(b)'deki manyetik devre için
F

= NI = <I>(9t1 +9t2

+9t3)

i 1. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

177

denklemi yazilabilir. Ancak, her malzemenin manyetik direncinin hesaplanabilmesi için 11,. egeri d önceden bilinmelidir. Ancak B ya da H bilindikten sonra 11,.'nindegeri bilinebilir. Bu, cr iletkenliginin akimdan bagimsiz oldugunu gösteren

R=~ crA
bagintisiyla (Bölüm 6.7) zitlik olusturur. 11.9 HAVA ARALIKLI çEKiRDEKLER

Küçük hava aralikli manyetik devreler çok yaygindir. Hava araliginin NI düsümü çekirdekteki düsümden genellikle çok daha fazla oldugundan, araliklar genellikle mümkün oldugunca küçük birakilir. Aki aralikta disa dogru saçaklanir, böylece araliktaki alan bitisik çekirdegin kesit alanindan büyük olur. Aralik boyu i'a çekirdegin küçük boyutunun onda birinden daha az olmak üzere, hava araliginin görünür alani, Sa, hesaplanabilir. a ve b boyutlarindaki dikdörtgensel bir çekirdek için
Sa

= (a+f. a )(b+f. J
f.a<D Haf.a = floSa

olur. Eger hava araligindaki toplam aki biliniyorsa, Ha ve Hala dogrudan hesaplanabilir. 1 (cf» Ha =;;;-is:-

Tek bir hava aralikli .i; uzunlugundaki düzgün bir demir çekirdek için, Ampere yasasi
NI=H;f.i+Haf.a =Hif.i+f. a <D floS a

verir. Eger <Pakisi biliniyorsa, hava araligi boyunca NI düsümünü hesaplamak, B/yi elde etmek, uygun B-H egrisinden H/yi almak ve çekirdekteki NI düsümü Hi~'yi hesaplamak zor degildir. Elde edilen toplam, <Pakisini olusturmak için gereken NI'dir. Ancak NI verildiginde, Bi ve <I>'nin elde edilmesi, problemlerde görülecegi üzere deneme yanilma yolu ile olur. Ayrica grafiksel çözüm yöntemleri de kullanilabilir.

11.10 ÇOKLU SARGILAR
Iki ya da daha fazla sai;igibir çekirdek üzerinde mmk'lari birbirine yardim edecek ya da birbiriyle zitlasacak sekilde sarilabilirler. Sonuç olarak kutuplanmayi belirlemenin bir yöntemi Sekil 11-16'da verilmistir. Iki ya da daha fazla gerilim kaynakli bir dc devrede varsayilan akimin yanlis olabilmesine benzer sekilde, ortaya çikan <Pakisi için varsayilan bir yön yanlis olabilir. Negatif bir sonuç, akinin zit yönde oldugu anlamina gelir

Ni li

t

N212

i

(o)

(b)

Sekil 11-16

178

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

11. Bölüm

11.11 PARALEL MANYETIK DEVRELER
Paralel bir manyetik devrenin çözüm yöntemi, Sekil 11-17(b)'de görülen iki gözlü esdeger devreninkiyle aynidir. Soldaki bacak bir NI artimi ve bir NI düsümü içerir. a ve b eklemleri arasindaki NI düsümleri her bir bacak için asagidaki sekilde yazilabilir: F-H,fi Akilar da <P, = <P1+ <P3 esitligini saglarlar. Çekirdek kisimlari için farkli malzemelerin kullanilmasi, farkli B-H egrileri ile çalismayi gerektirir. Bacaklardan birindeki bir hava araligi, bu bacagin eklemleri arasindaki mmk'nin Hi-!;+ Haf'aolmasina yol açar
f ";;;"rr ---\
i

=H1f1 =H3f3

HJj
I-----

a --.3
IH3 t3

~tll
~a)

F(
! i

)t

z 1 Hztz
b (b)

'

Sekil 11-17 Paralel manyetik devre problemleri için esdeger manyetik devre çizilmelidir. Malzeme türlerini, kesit alanlari, ve ortalama uzunluklari dogrudan diyagram üzerinde isaretlernekte yarar vardir. Daha karmasik problemlerde Tablo ll-I' deki gibi bir çizelge yardimci olabilir. Verilenler dogrudan tabloya konulur, ve geri kalan nicelikler hesaplanir ya da uygun B-H egrisinden alinir.

Tablo 11-1

Kisim Malzeme
1 2 3

Alan

f

<i>

B

H

H

Çözümlü Problemler
iLi Sekil 11-2'deki eseksenli kablonun, a = Imm ve b = 3 mm için, birim uzunluk basina endüktansini bulunuz. f.1,. 1 varsayiniz ve iç endüktansi ihmal ediniz. =
-=-In-L f.1 f2na
b - 4nxl0-7

2n

In3 =O.22f.1 H/m

II. Bölüm

ENOÜKT ANS VE MANYETIK DEVRELER

179

11.2

d = 25 tt, a = 0.803 inç olmak üzere Sekilll-5'te uzunluk basina endüktansini bulunuz. L =~cosh-] i: n Yaklasik formül L =~ln!!..-= i: n a ~=(4xio-7)cosh-l 2a

görülen paralel silindirik iletkenlerin birim
25(12) -2.37 ,u HIm 2(0.803)

2.37 p HIm

verir. dia ~ i Oiken, yaklasik formül % O.Sten daha küçük bir hata ile kullanilabilir. 11.3 Problem 11.2'deki ile ayni yariçapa sahip bir dairesel iletken sonsuz bir iletken düzlemden 12.5 ft uzaktadir. Endüktansi bulunuz. L =~in!!..- =(2xlO-7 )in 2S(12) = 1.18 ilHim L 21t a 0.803 Bu sonuç Problem 11.2'deki sonucun yarisidir. Sekil 11-S'deki iki iletkenin arasina tam ortaya iletken bir düzlem yerlestirilebilir. Her bir iletken ve düzlem arasindaki endüktans 1.18 ,uH/m'dir. Seri olduklarindan, toplam endüktans 2.37 ,uH/m olur. 11.4 Sekil 11-4 'te görülen hava çekirdekli toroidin 4mm yariçapli dairesel bir kesite sahip oldugunu varsayiniz. 2500 sarim varsa ve ortalama yariçap r

= 20

mm ise endüktansi

bulunuz.

L = pN 2 S 2rcr 11.5

= (4n X10-7 )(2500 )2n(0.004
2n(0.020)

)2

= 3.14 mH

Sekil 11-3'teki hava çekirdekli toroidin 700 sarima, 1 cm' lik bir iç yariçapa, 2 cm'lik bir dis yariçapa sahip oldugunu ve a = 1.5 cm yüksekliginde oldugunu varsayiniz. L'yi a) kare kesitli toroid formülünü; b) ortalama bir yariçapta düzgün bir H varsayan, genel bir toroid için yaklasik formülü kullanarak bulunuz.
Ca) L = IlON2 a in r2 21t ri L

= (41tx 10-7

)(700)2 (0.01 S) in 2 = 1.02 mH 21t S) - 0.98mH

Cb)

= 1l0N

2' S

- (41tXlO-7

)(700)2(0.01)(0.01
21t(0.015)

21tr Kesitle karsilastirildiginda 11.26'ya bakiniz. 11.6

daha büyük olan bir yariçap için iki formül ayni sonucu verir. Problem uzunluk basina iç endüktansini bulmak için enerji

a yariçapli bir silindirik iletkenin birim integralini kullaniniz. Iletken ekseninden bir r::; a uzakliginda Ir H=-aI/J

2rrn2

B=-a
12

polr

2rrn2

I/J

oldugundan

B . H = Jlo r2 47l'2a4

bulunur. Bu durumda iletkenin le uzunlugunda depolanan enerjiye karsilik gelen endüktans L ya da LIf

=f (B.H)dv =~
12

4n2a4

f

r22rcrldr

= Pol:
8n

= flo/81t olur.

Bu Bölüm i i A'ün sonucuyla uyumludur

lBO

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER Sekil 11-8'de görülen dökme demir çekirdeginin Sargi mmk'si 500A ise <i> akismi bulunuz.
i!

ll. Bölüm

11.7

iç yariçapi 7 cm ve dis yariçapi 9 cm'dir.

= 2iy(0.OB) = 0.503

m

F 500 H =-=-=995Nm i! 0.503 Sekil 11-13'teki dökme demir için B - H egrisinden, B = 0.40 T bulunur. ~=BS = (0.40)(0.02)2= 0.16mWb

~

.:::.NI

..'.
'.'.'

1T2cm

Sekil 11-18

11.8 Sekil ll-19'da görülen manyetik devre C-biçimli bir dökme çelik kisma (kisim i), ve bir dökme demir kisma (kisim 2) sahiptir. Dökme demirde aki yogunlugu B2 = 0.45 T ise 150 sanmlik sargidan geçmesi gereken akimi bulunuz.

1- 1.8cm
Sekil 11-19 Hesaplanan alanlar Si

=4 x 10-4mz ve Sz =3.6 x 10-4mz'dir. Ortalama uzunluklar
i!i - =0.11+0.11+0 12 =J>14 m
13Bm

i!2 =0.12+0,Q.Q9..=D.009.=::=

olur. Sekilll-13'teki

dökme demir için B-H egrisinden, HJ.= 12?0 Nm olur.
<i>

= 82S2

= (0.45)(3.6XIO-4)= 1.62x10-4 Wb
T ..-'

<i> Bi =-=0.41 Si .

Bu durumda, Sekilll-12'deki

dökme çelik egrisinden

Hi

=.233 Nm

olur.

Sekilll-20'deki

esdeger devreden asagidaki esitlikler yazilabilir. F = NI = Hi!i + H2!2
1501 = 233(0.34)+ 1270(0.138)

1=1.70A

W
~I NI

Hi 'i

t

~2~

}2(2

Sekil 11-20

ll. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

181

11.9

Sekil 11-21 'de görülen manyetik devre Ri = 0.44 m ortalama uzunluklu ve 0.02 x 0.02 m kare kesitli dökme çeliktir. Hava araligi uzunlugu.f'a = 2mm'dir ve sargi 400 sarim içerir. 0.141 mWb)' lik bir hava araligi akisi olusturmak için gereken i akimini bulunuz.

.i(

T

a

Sekil 11-21 Hava araligindaki <i> akisi ayni zamanda çekirdekteki akidir. m -3

0.141x1O 0.35T Si 4x1O-4 Sekil II-13'ten, Hi = 850 Alm bulunur. Bu durumda H/, i =85q(0.44) =374A olur. HavaaraligiiçinS" = (0.02 + 0.002)2 =4.84X 10-4m2dir, ve böylece

Bi

=~=

H aea = -

<i>
f! a

=

0.I4ix1O3

(

3

\2 x i O (4n x 10- 7 )(4.84 x 10- 4)

1l0Sa

)= 464 A

olur. Dolayisiyla F =Hif; + H"t" = 838 A ve F 838 bulunur.

i = - = - = 2.09A N 400
f'a

11.10 Görünür alanin S" = 4.26 x 10-2m2 ve aralik uzunlugunun
nede hava araliginin manyetik direncini belirleyiniz. [!t=~=

= 5.6 mm oldugu bir de maki-

/LoSa (4.ir x LO 7)(4.26 x 10-2) = 1.05 x iOS H-i

5.6 X 10-3

11.11 Sekil 11-22'de görülen dökme demir manyetik çekirdegin alani Si

= 4 em2 ve ortalama uzunlugu 0.438m'dir. 2-mm'lik hava araliginin görünür alani Sa = 4.84 cmz'dir. Hava araligi akisi <!>'yi elirleyiniz. b
--L 2mm

T
Sekil 11-22

Çekirdek, hava araliginin uzunluguyla karsilastirildiginda son derece uzundur, ve dökme demir pek iyi bir manyetik malzeme degildir. Dolayisiyla, bir ilk kestirim olarak toplam amper-sarimlarin 600'ünün hava araligina düstügünü yani H,,1a= 600 A oldugunu varsayalim. H
b

--f!

"f'a-

F 110S "

'"

600(4:cx 10-7 )(4.84X1O-4
<1>= 2xlO 3

)= 1.82x1O-4

Wb

182

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER Bu durumda Bi =
<L>/Si

ll. Bölüm

= 0.46 Tve Sekilll-13'ten
H/'i

Hi = 1340 Alm olur. Bu durumda çekirdek düsümü
A

=1340(0.438)=587

olur, böylece

H /. i + Ha (, = 1187 A bulunur Bu toplam sarginin lOOOAmmk'sini asar. Sonuç olarak, H/i ve Ha!;,toplami i OOOA olana kadar Bi nin 0.46 rdan küçük degerleri denenmelidir. Bi =0.41 T ve QJ= 1.64 X 10-4wb degerleri 1000A'e çok yakin bir toplamla sonuçlanir. 11.12 Problem 11-11' i Sekil 11-23 'teki esdeger manyetik devreyi ve manyetik dirençleri kullanarak çözünüz.
91;

F

ij
Sekil i 1-23 4

9Ia

Problem 11.11'de elde edilen Bi ve Hi degerlerinden,
B. PoP,. =~=3.83xI0Hi bulunur. Bu durumda, çekirdek için HIm

~.=~0.438 , fJ.O/-l,Si - (3.83 x LO4)(4x 104)
ve hava araligi için

= 2.86 x

106H-i

~ bulunur.
a

=~

2x 10-3 fJ.oS. (4n x 10-'7)(4.84 x 10-4)

3.29 x 106H-i

F=<I»(~i+~a) devre denklemi <1»=

2.86 x 106+ 3.29 x 106= 1.63 x 10-.4Wb

1000

sonucunu verir. Demir için bu degere karsilik gelen aki yogunlugu 0.41'T, Problem ll-ll 'in sonuçlariyla uyumludur. Hava araliginin manyetik direnci boyutlardan ve f.lo'danhesaplanabildigi halde, aynisi demirin manyetik direnci için dogru degildir. Bunun nedeni demir için p/nin
bagli olmasidir.
Bi ve Hi

degerlerine

11.13 Problem

11.Il'i

<p'nin F'ye karsi bir çizimiyle

grafiksel

olar[\k çözünüz.

H;'nin 700'den 1100 Alm'ye kadar olan degerleri Tablo 11-2'nin ilk sütununda listelenmistir; karsilik gelen Bi degerleri Sekil 11-13'teki dökme demir egrisinden bulunmustur. QJve Hif';degerleri hesaplanmis ve H"!;,, <l>!;'if.loSa'danelde edilmistir. Bu durumda F, Hif'; ve H"f'a'nin toplami olarak verilir. Hava araligi dogrusaloldugundan yalnizca iki nokta gereklidir. Sekil 11-24'ten F = IOOOAiçin <l> akisinin yaklasik olarak 1.65 x 10-4 wb oldugu görülür.

Bu yöntem sadece Problem 11-11'de kullanilan deneme yanilma verilerinin bir çizimidir. Ancak, çesitli sargilar ve sargi akimlari incelenecekse bu yöntem yardimci olur.

i 1. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

183

Tablo 11-2
Hi (Alin) 700 800 900 1000 1100 Bi(T) 0.295 0.335 0.365 0.400 0.420 4I»(Wb) 1.18 X 10-4 Hi!; (A) 307 350 395 438 482 Hala (A) 388 441 480 526 552 F(A) 695 791 874 964 1034

1.34 X

io-4

1.46 X 10-4 1.60 X 10-4

1.68X

10-4

1.70
1.60
.;-i 1.50

o

~
.". 1.30 1.20

x .o

1.40

Dökme demir

1.10

L

200

.L

-i.

400

...l 600
F(A)

1 800

i i i 1 i i i i i i 1 1 i i i i 1000

Sekil 11-24 11.14800 ve 1200 A'lik sargi mmk'lari için Problem ll-Il 'in çekirdeklerindeki leyiniz. Grafiksel bir yaklasim ve negatif hava araligi dogrusu kullaniniz.
çizilmistir. 800 A'lik

<Pakilarini belir-

Dökme demir çekirdegi için Problem 11-13'te gelistirilen Hif/ye karsi ep verileri Sekil 11-25'te
sargi mmk'si için negatif hava araligi dogrusunun bir ucu ep = O, F 800A'dedir. Diger uç H,,!;, = 800 A degerini alir. Buradan bu ucu 2.43 x 10-4 Wb, F = O'a yerlestiren

=

ep=lloS"(H,,e,,) e" .
elde edilir.

2.43xI0-4 Wb

F = 800A negatifhava araligi dogrusunun dökme demir çekirdegi için dogrusalolmayan F'ye karsi ep egrisi ile kesisimi ep =1.34 X 10-4 wb verIr. Diger negatif hava araligi dogrulari ayni negatif egime sahiptir. 1000 A'lik bir sargi mmk'si için ep = 1.63 X 10-4 Wb ve 1200 A'lik için ep = 1.85 X 10-4 Wb olur.

11.15 Dökme demir için B-H egrisini kullanarak Problem 11-11'i 1000 A'lik sargi mmk'si için çözünüz. Bu yöntemde Problem i 1-i 3 ve i 1-14 ün F'ye karsi ep egrisi gibi ek bir egri çiziminden kaçinilir. Simdi, hava araligi dogrusunu demirin B-H egrisi üzerinde çizmek için farkli alanlar ve farkli uzunluklar için ayarlama yapilmalidir Tablo i 1-3 gerekli hesaplamalari göstermektedir. F - 1000 -;;- - 0.438 f.i

= 2283 Alm

184

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER
2.6

ll. Bölüm

2.2 2.0 1.8

.-.

b
x "-" 0&

1.6
1.4 J.2

i

1.0 0.8 0.6 0.4 0.2 O O 400 F(A) 800

Sekil 11-25 Tablo 11-3

Bii(T)
0.10 0.30 0.50

Hii (A/m)
0.80 X iOS

Bii()
0.12 0.36 0.61

(T)

Hii(i)i

(Atm)
363 1091 1817

l;

-Hii() l;
1920 1192 466

(A/m)

2.39 X

iOS

3.98 X iOS

Üçüncü ve besinci sütundan veriler, Sekil 11-26'da görüldügü gibi, dökme demir B-H egrisi üzerine dogrudan çizilebilir. Hava araligi dogrusaldir ve yalnizca iki nokta gereklidir. Yanitin Bi

= 0.41

T

oldugu görülmektedir. Bu yöntem dogrusalolmayan iki çekirdek parçasi için de kullanilabilir (Bakiniz Problem 11.16).
0.80

0.60

E
~

0.50

0.30 0.20 0.10

1000

H (A/m)

Sekil i 1-26

ii. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

185

11.16 SekiIII-27'de

görülen manyetik devrenin nikel-demir alasimindan olusan 1. Kismi için, li = LOcm ve Si = 2.25 cm2, dökme çelik olan 2. kismi için L2 = 8 cm ve S2 = 3 cm2 degerleri ve-

rilmektedir. Bi ve B2 aki yogunluklarini bulunuz.

"
Sekil 11-27 Dökme çelikten olusan kisim 2 için veriler dönüstürülecek ve nikel - demir, alasimindan (F/fi = 400 A/m) olusan kisim l'in B-H egrisi üzerinde çizilecektir. Tablo 11-4 gerekli hesaplamalari göstermektedir.
Tablo 11-4

Bz (T)
0.33

Hz (A/m)
200 250 300 350 400 450 500

B2()
0.44 0.59 0.73 0.87 0.97 1.04 1.11

(T)

Hz(tJ

(A/m)
160 200 240 280 320 360 400

F ti

-Hz() ti
240 200 160 120 80 40 O

(A/m)

0.44 0.55 0.65 0.73 0.78 0.83

Sekil 11-28'deki grafikten Bi

= 1.01 T bulunur.
[
3xlo-4

Bu durumda, BiSi =0.76T

=B2S2 oldugundan,

2.25XIO-4 B2= 1.0i

)

elde edilir. Bu degerler, uygun B-H egrilerinden, karsilik gelen Hi ve H2 elde edilerek ve F= Hifi + H2f2 denkleminde yerine konularak kontrol edilebilir.

11.17 Sekil 1I-29(a)'daki

Ortalama uzunluklar f2 = .ej= LO cm, li

dökme çelik paralel manyetik devrenin 500 sarimlik bir sargisi vardir. =4 cm' dir. <1>3 0.173 mWb ise sargi akimini bulunuz. =
<1>1

=

<1>2

+

<1>3

Merkez bacagin kesit alani iki kenar bacaginkinin yerinde aynidir yani Bi=B2=B3=

iki kati oldugundan,

aki yogunlugu çekirdegin her

0.173xlO-3 1.5 x 10-4

1.15 T

186

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

ll. Bölüm

olur. B = US T'ya karsilik olarak Sekil 11-13 H = 1030 Alm verir. a ve b noktalari arasindaki NI düsümü asagidaki denklemi yazmakta kullanilir [Bakiniz Sekil 11-29(b)]: F - Hfi =H~ =H0, veya F =H(fi +~) =1030(0.14) = 144.2 A Bu durumda F 144.2 i =-=-=0.29A N 500 olur.
1.20

0.80

i::
--::. 0.60 Q:i

0.40

0.20

Sekil

11-28 a , '--'

,

H

.

H"-4

F

A fiH',
1

lrH

b (a) (b)

Sekil 11-29

11.18 Problem 11.17'deki ayni dökme çelik çekirdek, sargilar Sekil 11-30(a)'da görüldügü gibi olmak üzere, dis bacaklar üzerinde 500 sarimlIk özdes sargilara sahiptir. Yine <1>3 0.173 = mWb ise sargi akimlarini bulunuz. Çekirdegin her yerinde aki yogunluklari aynidir ve sonuçta H aynidir. Sekil 11-30(b)'deki esdeger devre, problemin çözümünün yalnizca bir "kutup" için yapilabilecegini gösterir.
B

=-

<1>3

53

= US

T ve H = 1030 Alm (Sekil ii-u
F3 =H(I] + 0,)

ten)
1= 0.29 A

= 1030(0.14) = 144.2 A

i i. Bölüm

ENDÜKT ANS VE MANYETIK DEVRELER

187

Her bir sarginm akimi 0.29A olmalidir.
Ht3 i-=-i

0
4>J

t
SekiilI -30

"

"'iDIF'
(b)

(a)

11;19 Sekil 11-31(a)'da görülen paralel manyetik devre, kesit alani S = 1.30 cm2 her yerde ayni olmak üzere, silisyumlu çeliktir. Ortalama uzunluklar Ri = R, = 25 cm, e2 = 5 cm'dir. Sargilarm her birinin 50 sarimi vard(f. ~i
kimlarini bulunuz.
.,.~"'-"

.-

= 90

jlWb

ve <1>,

= 120

jlWb olarak verildiginde

sargi a-

a
r--4>I i
i

4>3

'i

:J"-

11(2'

1:'\-"':

Hi tiT~

4>1

~
~'(;T~i,
b (b)

\it
(a)

F,j r'\

""
~

Sekil 11-31
'\

Sekil i I-I bulunur. Bu = 21.~ ~ olur. Benzer.~larak, .B21-31(b)deki = 49 Alm ,'den ~8~25A;Alm B, = 0.92T, durumda, Hiei H3e3 .)5.0A elde edilir.Sekil i = 0.23~, H2 H2f/= ve H, = 140Alm, esdeger devre a ve b noktalari arasindaki Ni düsümü için asagidaki denklemleri verir:

Buradan

=H2e2 =F3 - H3{i3 21.8 - Fi =2.5 =F,- 35.0 F1 = 19.3 A ve F3 = 37.5 A bulunur. Akimlar li = 0.39
Hi!, - Fi
/

A ve

h = 0.75

A'dir

11.20 Üç bacak için manyetik dirençleri kullanarak Problem 11-19'un esdeger manyetik devresinI elde ediniz, ve Fi = 19.3 A ve Fi = 3.75 A alarak çekirdekteki akiyi hesaplayiniz. ')\=----B ve H'nin Problem 11-19'da bulunan degerlerinden
Jlol1r1 7.93 X 10-3 H/m = Jlol1r2 4.69 x 10-3 H/m = Jlol1r3 6.57 x LO-' H/m =
e

/loJlrS

elde edilir. Manyetik dirençler su biçimde hesaplanir:
~1=~=2.43
J-tOJ-triSi

t

X iOS H-i

188

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

II. Bölüm

~

= 8.20 X i04H-I,

~=

2.93 X icrH-I.

Sekil 11-32 den

~ = <L>3~ <L>2~ +
Fi.

(1) (2) (3)

=4>1921- ~2~
<1>1 +
<1>2

=

<1>3

bulunur.
-cf>i

BIi

~<i>2 -<1>3 Bl2

Fi

= 19.3At
Sekil 11-32

tF3

=37.5 A

(3)'den <1>2'nin ve (2) de yerine konulmasi ile asagidaki <1>1e <1>3 (i) v cinsinden denklem sistemleri elde edilir:
Fi.

=

4>1(9't1 ~) - 4>3~ +

r; = -4>I~
Çözümler

+ 4>3(~+ ~.

. veya

19.3 = ~1(3.25 x 10")- 4>3(0.82 10") x 37.5 = -<1>1(0.82x 10")+ <1>3(3.75 10") x

<1>1 89.7 jlWb, <1>2 30.3 jlWb, <1>3 120 jlWb biçimindedir. = =

=

Yukaridaki denklemler ve iki gözlü devre problemine benzerlik ilginç olmasina ragmen, bagil geçirgenlikleri ve manyetik dirençleri hesaplamadan önce Bi, B2 ve B3 aki yogunluklarinin bilinmesi gerektigine dikkat edilmelidir. Fakat B biliniyorsa, neden akiyi dogrudan ep = BS'den bulmayalim? Manyetik direnç bu tür problemlerin çözümünde fazla yararh degildir.

Ek Problemler
11.21 Iç yariçapi a = 2 mm ve dis yariçapi b = 9 mm olan eseksenli bir iletkenin birim uzunluk basina endüktansini bulunuz. jl,.= i varsayiniz. Yanll: 0.301 jlH/m. 11.22 Iletken yariçapi i mm ve merkezden merkeze uzaklik 12 mm olmak üzere iki paralel silindirik iletkenin birim uzunluk basina endüktansini bulunuz. Yanit: 0.992 jlH/m. 11.23 1 m aralikli iki paralel silindirik iletkenin birim uzunluk basina endüktansi 2.12 jlH/m'dir. Iletken yariçapi nedir? Yanit:5 mm 11.24 Düzgün aralikli 2500 sarimli hava çekirdekli bir solenoidin uzunlugu L5m ve yariçapi 2 x 10-2m'dir. L endüktansini bulunuz. Yanit: 6.58 mH 11.25 Sekil 11-3'teki gibi kare kesitli, hava çekirdekli bir toroidin iç yariçapi 5 cm, dis yariçapi 7 cm ve yüksekligi 1.5 cm'dir. Endüktans 495 jlH ise toroidde kaç sarim vardir? Yaklasik formülü inceleyiniz ve sonucu karsilastiriniz. Yanit:700, 704
11.26 Sekil 11-3'teki gibi kare kesitli bir toroid 700 sarimli olup ri

= 80

cm, r2 = 82 cm, ve a = 1.5 cm'dir.

Her iki formülü kullanarak L'yi bulunuz ve sonuçlari karsilastiriniz. (Problem 11.5'e bakiniz.) Yanit: 36.3 jlH (Her iki formül)
11.27 5000 sarimii, ri

= 1.25 cm ve

(ii = LO m olan bir sargi jl,. = 50 olan bir çekirdege sahiptir. 500 sarimli,

1'2 = 2.0 cm ve (i2= i 0.0 cm olan ikincI bir sargi ilk sargiyla esmerkezlidir, ve sargilar arasindaki bosluktajl =jlo'dir.Ortak endüktansi bulunuz. Yanit: 7.71 mH

11.28 0.4 T aki yogunlugunda dökme demir, dökme çelik, silisyumlu çelik ve nikel demir alasiminin bagil geçirgenliklerini belirleyiniz. Sekil 11-12'yi ve 11-13'ü kullaniniz. Yanll: 318, 1384, 5305,42440

i i. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

189

11.29 Uzunlugu fa = 2 mm olan bir hava araliginin aki yogunlugu 0.4 T'dir. Çekirdek a) dökme demir h) dökme çelik c) silisyumlu çelik ise ayni NI düsümü için manyetik çekirdegin uzunlugunu belirleyiniz. Yanit: (a) 0.64 cm; (h) 2.77m; (c) 10.6 m
11.30 Bir manyetik devre aym ferromanyetik
1 için fi

malzemeden (J.ir= 4000) olusan iki kisim içermektedir. Kisim

= 50

mm, Si

= 104

mm2; kisim 2 için f2

= 30mm, S2= 120 mm2'dir. Malzeme egrinin bagil
Yanit: 26.3 pWb

geçirgenligin aki yogunlugu ile orantili oldugu bir kismindadir. MMK 4.0.A ise <Pakisini bulunuz.

11.31 20 mm yariçapli dairesel kesitli bir toroidin ortalama uzunlugu 280 mm ve akisi <P= 1.50 mWb'dir.

Çekirdeksilisyumluçeliksegerekenmmk'yi bulunuz.
11.32 Sekilll-33'teki manyetik devrenin her iki kismi da dökme çeliktir. Kisim 1 için fi

Yanit:83.2A

cm2; kisim 2 için f2 = 16 cm ve S2 =4 cm2'dir.h pWb ise I, sargi akimini belirleyiniz.

=0.5 A, Ni = 200 sarim,N2= 100sarim,ve ep=120
Yanit:0.65 A

= 34 cm

ve Si

=6

Sekil 11-33 11.33 Sekil i 1-34'te görülen silisyumlu çelik çekirdek LO mm'ye 8 mm'lik dikdörtgen bir kesite ve 150 mm'lik bir ortalama. uzunluga sahiptir. Hava araligi uzunlugu 0.8 mm ve hava araligi akisi 80 ,uWb'dir. MMK'yl bulunuz. Yanit: 561.2 A

~
ili;

Sekil 11-34

11.34 Problem i 1.33'ü tersten çözünüz: sargi mmk'sinin 561.2 A oldugu bilinmekte olup hava agirligi akisi belirlenecektir. NI düsümünün %90' inin hava araligi boyunca oldugu varsayimiyla baslayarak deneme yanilma yöntemini kullaniniz. 11.35 Problem 11.33'teki silisyum çelikli manyetik devrenin mmk'si 600 A'dir. Hava araligi akisini belirleyiniz. Yanit: 85.2 ,uWb

11.36 Problem 11.33'teki silisyumlu çelik manyetik devre için, demirin manyetik direnci 91;'yi ve hava araliginin manyetik direnci 91a'yl hesaplayiniz. Akinin <P = 80,uWb oldugunu varsayiniz ve F için çözünüz. Sekil 11-35'e bakiniz. Yanit: 91;= 0.313 ,uH-i, 9la = 6.70 ,uW1,F = 561 A

>U}
Sekil 11-35

190

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

ll. Bö]üm

11.37 Sekil] ]-34'te görüldügü gibi silisyumlu çelikten bir çekirdek Si = 80 mm2dikdörtgen kesit alanina ve Sil = 95 mm2 alanli {iii= 0.8 mm uzunlugunda bir hava araligina sahiptir. Çekirdegin ortalama uzunlugu 150 mm ve mmk 600 Ndir. Problem 11-13 tarzinda, <P'yi F'ye karsi çizerek akiyi grafikselolarak çözünüz. YanIt: 85 pWb 11.38 Problem 11.3Tyi 600 A'lik bir mmk için negatifhava zünüz. araligi dogrusu kullanarak grafikselolarak çöYanIt: 85 pWb

11.39 Problem 11.3Tyi Problem 11.15 tarzinda grafikselolarak çözerek, çekirdekteki aki yogunlugunu elde ediniz. Yanit: 1.06 T 11.40 40 x 60 mm' lik bir dikdörtgen ferromanyetik çekirdegin akisi ep = 1.44 mWb' dir. Çekirdekteki bir hava araliginin uzunlugu !;,= 2.5 mm'dir. Hava araligi üzerindeki NI düsümünü bulunuz. Yanit: 1079 A 11.41 2 cm yariçapli kesite sahip bir toroid ortalama uzunlugu 28 cm olan bir silisyumlu çelik çekirdege ve Imm uzunlugunda bir hava araligina sahiptir. Hava araligi alani, Sa'nin bitisik çekirdekten %10 daha büyük oldugunu varsayiniz ve 1.5 mWb'lik bir hava akisi olusturmak için gereken mmk'yi bulunuz.
Yanit: 952 A 11.42 Sekil l1-36'da görülen manyetik devre SODA'lik bir mmk'ya sahiptir. Kisim 1 {ii = 340 mm ve Si 400 mm2 olmak üzere dökme çelik; kisim 2 f2 138 mm ve S2 360 mm2 olmak üzere dökme

=

=

=

demirdir. epakisini belirleyiniz.

Yanit: 2.29 pWb

2

Sekil 11-36 11.43 Problem] 1.42'yi Problem ll.] 6 tarzinda grafikselolarak çözünüz.
11.44 ri Yanit: 229 p Wb
i

= 2 cm,

r2 = 3 cm ve yüksekligi a

= 1 cm

olan kare kesitli bir toroid iki kisimdan olusan bir çeki 1'-

dege sahiptir. Kisim 1, 7.9 cm ortalama uzunluklu silisyumlu çeliktir; kisim 2, 7.9 cm ortalama uzunluklu nikel-demir alasimidir. 17.38 A'lik mmk'dan kaynaklanan akiyi bulunuz. Yanit: 10-4Wb 11.45 Problem lI.44'ü Problem] l.15'in grafiksel yöntemiyle çözünüz. Neden ikinci ters B-H egrisinin birincisi üzerine çizimi beklendigi kadar zor degildir? Yanit: ]0-4 Wb. Ortalama uzunluklar ve kesit alanlar aynidir. 11.46 Sekil] 1-3Tdeki dökme çelik paralel manyetik devre, kesit alanin çekirdegin geri kalanininkinin iki kati oldugu orta bacakta 500 sarimli bir sargiya sahiptir. Boyutlar!;, = i mm, S2= S3= isO mm2,Si = 300 mm2, fi = 40 mm, iz = 110 mm ve 13= 109 mm'dir. 125 pWb'lik hava araligi akisi üretmek için gereken sargi akimini bulunuz. Sa'nin S3'Ü%]7 astigini varsayiniz. Yanit: 1.34 A

i~: i
i :~I~I

,-- 12

,---

13'--'

t.
' Sekil 11-37

'

ll. Bölüm

ENDÜKTANS VE MANYETIK DEVRELER

191

11.47 Sekil i 1-38'deki dökme demir paralel devre çekirdegi 500 sarimhk bir sargiya ve her yerde 1.5
em2'lik düzgün kesite sahiptir. Ortulama uzunluklar {ii = {i3

= 10 em

ve {i2= 4 em' dir. 3. baeakta 0.25
YanIt: 1.05A

T'hk aki yogunlugu elde etmek için gereken sargi akimini belirleyiniz.

(~-ii

,~~2'--

~

-(r

-'i

i
!

---'

Sekil 11-38 11.48 Iki özdes 500 sarimhk sargi esit akimlara sahiptir ve Sekil i 1-39'da gösterildigi gibi sarilmislardir. Dökme çelik çekirdek 3. baeakta 120il Wb'lik bir akiya sahiptir. Sargi akimlarini ve 1. baeaktaki akiyi belirleyiniz.
Yanit: 0.41 A, O Wb

~ 0.02

,
Jt

0.01 m

~
11.49 Iki özdes sargi Sekil

0.14m

~
Silisyumlu çelik çekirdek her yerde 6 ve {i2= 4 em'dir. i. baeaktaki aki 0.7 Yanit: 38.5 A

Sekil 11-39 11-40'da gösterildigi gibi sarilmislardir.

em2'lik bir kesite sahiptir. Ortalama uzunluklar fi mWb ise sargi mmk'larini bulunuz.

= {i3 = 14 em

Fi~2~tF
Sekil 11-40

Bölüm 12
Deplasman Akimi ve Endüklenen EMK
12.1 DEPLASMAN AKIMI Statik alanlarda H'nin rotasyoneli Jc akim yogunluguna noktasalolarak esit bulunmustu. Bu iletim akim yogunlugudur; c alt indisi hareketli yüklerin - elektronlar, fotonlar, ya da iyonlar - akimi olusturdugunu vurgulamak için eklenmisti. Alanlar ve yükler zamanla degistiginde V x H = Jc geçerli olsaydi, süreklilik denklemi dogru olan V'Jc=-dp dt

denklemi yerine V'Jc = V.(V x H) = Obiçiminde olacakti. Bu nedenle, James Clerk Maxwell, JD == olmak üzere V x H =Jc+JD dD dt
oldugunu varsaydi. Deplasman akim yogunlugu JD'nin de gözönüne ahnmasiyla süreklilik denklemi saglanir:

V'Jc=-V'JD=-V

dD d ._=--(V.D)
dt dt

=--

dp
dt

Belirli bir yüzeyden geçen deplasman akimi iD, yüzey üzerinde JD'nin normal bileseninin integralinin alinmasiyla elde edilir (i/nin J/den elde edilmesi gibi).
iD

=

Js

rJ

D . dS

=

Js dt

r dD.

dS

=~

dt Js

rD. dS

Burada, son ifade S yüzeyinin uzayda sabit oldugunu varsayar. ÖRNEK 1. Sekil 12-1'deki devredeic= iDoldugunuStokesteoremini(Bölüm9.8) kullanarakgösteriniz.
Si ve S2 yüzeyleri ortak C yoluna sahip olduklarindan

,( H . di

i

=

1~ (V x H) . dS = 1
Si

i

~ (V X H)
Jc

. dS
at

=

(

Jc

+ aD
at

) . dS = i ( ~

+ aD

). dS

~;<.

Vi-

~..,
\
/'

/

s,

.

Sekil 12.1

192

12. Bölüm

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

193

Akinin iletken plakalar arasindaki dielektrige hapsoldugunu varsayarak, Si üzerinde D = O olur. Ayrica, dielektrik içinde hareketli hiçbir serbest yük olmadigindan, S2üzerinde Je = Oolur. Böylece

f

Si

J e . dS

=fS2 dD. dS dt

ya da

Le =ID

bulunur. aD/at'nin S2'nin yalnizca dielektrik içinde kalan kismi üzerinde sifirdan farkli olduguna dikkat edilmelidir. ÖRNEK 2 Örnek l'i bu defa devre analizi kullanarak tekrarlayiniz. SekilI2-I'e bakiniz. Kandansatörün kapasitesi, A plakanin alani ve d uzaklik olmak üzere C=EA d
dir. Bu durumda iletim akimi i c Böylece

=C dv = EA
dt

dv d dt

olur. Diger yandan, saçaklanma ihmal edildiginde, dielekirik içindeki elektrik alan E = v/d'dir. D=EE=~v d olur ve deplasman akimi (D plakalara diktir)
iD = olarak bulunur. -dD dt E -- dv d dt

f

A

dD. dS = dt

f ~ dv dS = EA dv = i d dt d dt
A

c

12.2 Jc AKiMiNiN JD AKiMiNA ORANI Bazi malzemeler ne iyi iletkendirler ne de mükemmel dielektriktirler. Dolayisiyla, bu tür malzemelerde hem iletim akimi, hem de deplasman akimi ortaya çikar. Kötü bir iletken ya da kayipli bir dielektrik için bir model Sekil 12-2' de gösterilmistir. E için rak, toplam akim yogunlugu
dWl

zaman bagimliligi varsaya-

a . = Jt =Je +JD = aE +-(€E) aE + jw€E at
olur ve buradan

Le --ID

a
(OE

elde edilir. Beklendigi gibi, frekans arttikça deplasman akimi daha önemli hale gelir.

E

Sekil 12-2 ÖRNEK 3. 1.5 mm yariçapli dairesel kesitH bir iletken bir ic = 5.5 sin (4 x 1010t)(PA) akimi tasimaktadir. Eger a= 35 MS/m ve Er = 1 ise deplasman akim yogunlugunun genligi nedir?
Le O 3.50 X 107 ID = illE = (4 X ioIO)(10-9/36.ii) Böylece J _ .(5.5 X io-6)/[.ir(1.5
DX 10-3)2] 7.86xio 9.90 x 107

7 9.90 X LO
-3 iLA in

I

2

olur.

194

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

12. Bölüm

12.3 FARADA Y YASASi VE LENZ YASASi
Faraday yasasindaki (Bölüm 11.3) eksi isareti endüklenen v geriliminin yönünü gizli olarak verir. Bunu açik hale getirmek için, bir C kapali egrisi ile sinirlanan, zamanla degisen bir B aki yogunlugu tarafindan dikine kesilen bir S düzlem alanini düsünelim. Faraday yasasi burada, C çevresinde pozitif yön ve dS normalinin yönü olagan sag el kurali ile verilmek üzere

"E.dI =-~
~

:re

dt s

f

B .dS

integral formunu alir [Sekil 12-3(a)]. Simdi eger B zamanla artiyorsa, zamana göre türevi pozitif olacak ve böylece yukaridaki denklemin sag tarafi negatif olacaktir. Soldaki integralin negatif olmasi için, E'nin yönü yolun yönüne zit olmalidir (Sekil 12-3(b». Yololarak düsünülebilecek bir iletken filaman da, E'nin yönünde bir ic akimi tasiyacaktir. Sekil 12-3(c)'de görüldügü gibi, böyle bir akim halkasi B'deki artisa karsi koyan bir tP'akisi üretir. Lenz yasasi bu durumu söyle özetler: degisken bir aki tarafindan endüklenen gerilim, kapali bir yolda, kendisini olusturan aki ya karsi yönde bir aki olusturacak bir akimin akmasina neden olacak yöndedir.
dS

Filaman

.
(a)

~
~

C

E
(b)

~
(c)

V

+
iP'

Sekil 12-3 Bir iletkenin, zamana bagli olmayan bir manyetik alan içerisinde hareket etmesi durumunda, Lenz yasasi disinda, iki farkli yöntemle daha yön bulunabilir. (1) iletkene etkiyen manyetik kuvvetin yönü, hareketi engelleyecek biçimdedir. (2) Sekil 12.4-a'da gösterildigi gibi, hareket halindeki iletken, aki çizgilerini iter ve aki dagilimini bozar. Bu bozulma, iletken çevresinde saatin dönüs yö: nüne ters yöndeki aki çizgileriyle gösterilmektedir. Eger akimin akabilecegi kapali bir yololsaydi, sag el kuralina göre, bu akimin yönü sekildeki gibi olurdu ve endüklenen gerilim, akimin iletkeni terk ettigi noktada + yönlü olurdu. Sekil 12-5'de, hareketli iletken ve onun sebep oldugu akim, benzer bir devreye baglanmis bir gerilim kaynagiyla karsilastirilarak söylenenlerin dogrulugu gösterilmistir.

iP

t

+

Sekil 12-4

12. Bölüm

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

195

+~
(a)

i
Sekil 12-5

Q
(b)

12.4 ZAMANA BAGLI OLMAYAN ALANLARDA

HAREKETLI

ILETKENLER

Bir B manyetik alaninda, U hizi ile hareket eden Q yükü üzerindeki F kuvveti Bölüm IO'da incelenmisti. F = Q(U x B) Bir hareketsel elektrik alan siddeti, Em, birim yük basina kuvvet olarak tanimlanabilir: F Em = - = U x B Q Çok sayida serbest yükü olan bir iletken bir B alaninda hareket ettiginde, uygulanan Em Iletkenin iki ucu arasinda, genligi Em'nin iletkene göre nasil yönlendigine bagli olan bir gerilim farki yaratir. Iletken uçlari a ve b olmak üzere, b ye göre a nin gerilimi
Vab =

r

Em

. di

=

r

(U X B)

. di

olur. Eger U hizi ve B alani birbirlerine dik iseler, ve iletken her ikisine' de dikse, bu durumda tuzunlugundaki bir iletken v = B tU
gerilimine sahip olacaktir. Kapali bir çerçeve için çizgisel integral bütün çerçeve çevresinde alinmalidir: v

=

f

(U X B) . di

Elbette, eger bütün döngünün yalnizca bir kismi hareket halindeyse, Em diger her yerde sifir olacagindan, integralin, yalnizca bu kismi kapsamasi gereklidir. ÖRNEK 4. Sekil l2-6'da, iki iletken çubuk B = O.35azTalaninda Vi = l2.5(-ay) mis ve V2 = 8.0ay m/s hizlari ile disari dogru hareket etmektedirler. c'ye göre b'nin gerilimini bulunuz. Iki iletken için elektrik alan degerleri: Emt= Vt XB = 4.38(-8%) V/m Em2= V2XB = 2.808% V/m
i y

a (3, O O)
Sekil 12-6 '

x

196
Dolayisiyla:

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

12. Bölüm

Vab= o olur.

f

.~

~

Vbc= Vba

4.38(-8,)' du.. = -2.19 V Vdc= L o + Vad + Vdc= 2.19 + 0+ 1.40 = 3.59 V

2.808... dx8.. = 1.40V

b, c'ye göre pozitif oldugundan, araya bir ölçü aleti konulsaydi, akan akim ay yönünde olurdu. Devredeki bu saat yönündeki akim, Lenz yasasi ile uyumlu olarak, devrenin genislemesinden kaynaklanan + az yönÜndeki aki artisina karsi koyan -az yönündeki akiya neden olur. Dahasi, B'nin hareketli iletkenlere uyguladigi kuvvetler, iletkenlerin hizlarina zit olarak yönlenmistir.

12.5 ZAMANA BAGLI ALANLARDA HAREKETLI ILETKENLER
Eger kapali bir iletken çerçeve hareket halindeyse (bu sekil degisimlerini de kapsar) ve ayni zamanda B alani zamanin bir fonksiyonu (konumun oldugu gibi) ise, bu durumda toplam endÜklenengerilim, iki aki degisimi kaynaginin her birinden gelen katkilardan olusur. Faraday yasasi bu durumda

V=-~

dt S

f B.dS=- fsddB .dS+!(UxB).dI j

biçiminde ifade edilir. Sagdaki ilk terim, çerçeve sabit tutuldugunda B' deki degisimden kaynaklanan gerilimdir; ikinci terim, B sabit tutuldugunda döngünün hareketinden kaynaklanan gerilimdir. Her terimin yönü Lenz yasasinin, duruma uygun dÜsen ifadelerinden bulunur, ve iki terim bu yönlere bagli olarak toplanir. ÖRNEK 5. Sekil 12-7(a)'da görüldügü gibi, düzlemsel iletken bir çerçeve x ekseni çevresinde (Daçisal hiziyla dönmektedir; t = O'da çerçeve xy düzlemindedir. Zamanla degisen bir B = B(t)az manyetik cuttur. Faraday yasasinin iki terimli biçimini kullanarak çerçevede endüklenen gerilimi bulunuz.
z

alani mev-

y

y

(a)

(b)

Sekil 12-7 Döngünün alani A olsun. az . an = cos 0Jtoldugundan B'nin degisiminden dolayi v'ye katki
Vi = olur.

- LsaB. dS = - ls dB 8 z . dSa n = ( ( at dt

dB A cas M
dt

v'ye hareketsel katkiyi hesaplamak için çerçeve üzerindeki bir noktanin U hizi gereklidir. Sekil 127(b)' den
U

=f(Da n =-L

COS (Dt

(Da n

oldugu görülür, böylece an X az = sin (Dt(-ax) oldugundan

m8n X B8z = ~ (L)tmB sin M( -ax) U X B = -L cas mt cas

12. Bölüm

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

197

elde edilir. Sonuç olarak
Uz

=

f

(U X B) di

.

=-

wB sin wt
cos wt

f yax.

di

bulunur. Son integrali almak için Stokes teoremi (Bölüm 9.8) kullanilabilir. v' x y ax = -az oldugundan fyax .dl= L (Vxyax). dS= i (-a,). dSan = -A coswt

olur, böylece
v -- OJBsinOJt-AcosOJt)=BAOJsinOJt (
2

-

cas 0Jt

elde edilir.

Çözümlü Problemler
12.1
CJ

= 5.0 Sim

ve Er

= i olan bir malzemede elektrik alan siddeti E = 250

sin 1010t (V/mr dir.

Iletim ve deplasman akim yogunluklarini ve bunlarin esit genlige sahip olduklari frekansi bulunuz.
Le =CJE=125DsinlOlOt (A/m2) Alan yönünün zamanla degismedigi varsayilirsa
1D

= a!! ot

=~(EoEr at

25Dsin 1OIOt)= 22.1coslOlOt

(A/m2)

bulunur. Le= LDiçin! = 8.99 x 1010Hz = 89.9 GHz frekanslna esdeger olan 5.0 II (J = (f)E yada OJ= 2 -5.65xlO rad/s 8.854xl0-1
elde edilir.

12.2

Iç yariçapi 5 mm, dis yariçapi 6 mm ve uzunlugu 500mm olan eseksenli bir kandansatör Er = 6.7 olan bir dielektrige sahiptir ve uçlari arasina 250 sin 377 t (Vrluk bir gerilim uygulanmistir. Deplasman akimi io'yi belirleyiniz ve Iletim akimi ic ile karsilastiriniz. Iç iletkende v = Ooldugunu varsayalim. Bu durumda, Problem 8.7'den, 0.005 :::;r:::;0.006 m'deki potansiyel

v= -250. sin377t ln- r (V) 6 ) ] ( 0.005 ) [ In("5
olur. Buradan E= -Vv = D

1.37 x io3 . sin377t8, r

(V/m)

= EoE,E - . =
aD

8 13 x io-8 . sin377t8, (C/mZ) r

JD = -;- = <Jt

3.07 x io-5 > cas 377ta, (Ai m-) r (A)

iD = Jv(2:n:rL) = 9.63 x io..s cos 377t elde edilir. ic için devre analizi xöntemi kapasitenin 2n:EOErL -1.02 nF C= 6

In(- ) 5

olmasini gerektirir. Bu durumda ie =Cdv = (1.02xlO-9)(250)(377)(cos377t)=9.63xlO-5 dt cos377t (A)

198

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK olur. ie = iD oldugu görülmektedir.

12. Bölüm

12.3 Nemli toprak 10-3 Sim'lik bir iletkenlige ve Er = 2.5'luk bir dielektrik sabitine sahiptir. E =6.0 X 10-6sin 9.0 x 1o9t (V/m) olmak üzere Le ve lD'yi bulunuz. .. 9 9 2 Once, Le = aE=6.0x 10- sin 9.0 x Lo t (A/m) bulunur. Sonra, D = EoErE oldugundan
(JD (JE LD =-=EoEr-=1.20xlO-6 (Jt (Jt elde edilir. cos9.0xi09( (A/m2)

12.4 Sekil l2-8'deki iletkende B = 0.04ay T ve U = 2.5 sin tO3t az (mis) olmak üzere endüklenen
gerilimi bulunuz.
Em

= U X B =0.10 sin 1O3t(-ak)
0.20 ,.

(V/m)

v= L

0.lOsinio3t(-a..).ilia..

= -0.02 sin 103t(V) Iletken önce az yönünde hareket eder. Bu yari dönem içinx =0.20 ucu z eksenindeki uca göre negatiftir.

)(

"~i i

ut

i~
.

~y

i i i

Sekil 12-8

12.5

Problem 12.4'ü manyetik alan B = 0.04ax(T) olarak degistirildiginde tekrar çözünüz. Iletken hiçbir alan çizgisini kesmediginden, endüklenen gerilim sifir olmalidir. Bu Problem 1.8 kullanilarak analitik olarak kanitlanabilir. B ve di her zaman paraleloldugundan

v= f(UXB).dI= fU.(BXdI)=O
olur.

12.6

z = Odüzleminde 0.65 mz'lik bir alan bir filaiTIan iletkenle çevrilmistir.
B =0.05cos 103

{ ay ~az

J (T)

verildigine göre, endüklenen gerilimi bulunuz. Sekil 12-9 abakiniz.

v = - aB .dSa L
s at

.
dSaz

=L 50 sin 103t(ay.:-iaz).
= 23.0 sin 103t (V)

12. Bölüm

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

199

Sekil 12-9 Alan kosinüs fonksiyonunun ilk yari döneminde azalmaktadir. Kapali bir devrede i'nin yönü bu azalmaya karsi koyacak sekilde olmalidir. Böylece geleneksel akim Sekil 12-9'da gösterilen yöne sahip olmalidir. 12.7 Sekil 12-10'da görülen çember biçimli iletken z = O düzleminde yer almakta olup, yariçapi
0.10 m ve direnci 5.0.Q dur. B

= 0.20

sin lO'ta, (T) olarak verildiginde

akimi belirleyiniz.

tp = 8. S = 2 x io-3.irsin i(ft (Wb) dtp v = --= dt -2.1l cas l(ft (V) i = * = -O.4.1l cas l(ft
(A) akim döngünün pozitif x ek-

t = O+'da aki artmaktadir. Bu artisa karsi koyabilmek için, çerçevedeki seniyle kesistigi yerde anlik -a)' yönüne sahip olmalidir. z

s

x
Sekil 12- 1O

12.8

Sekil 12-11 'de görülen dikdörtgen çerçeve bir
B = O.80e-O50\'a, (T)

alanindaU = - 250a)' m/s hizi ile orijine dogru hareket etmektedir. R
narlarinin y = 0.50 in ve 0.60 m'de oldugu andaki akimi bulunuz.
z
R +;;;rI.Om y x Sekil 12-11

= 2.5 n

ise, sargi ke-

200

OEPLASMAN AKIMI VE ENOÜKLENEN EMK Yalnizca 1.0 m'lik kenarlar endüklenen gerilime sahiptir. y =0.50 m'deki kenar loIsun.
Vi

12. Bölüm

= Bi .t U = 0.80e~.25

(1)(250)

= 155.8

V

v2=B2.tU= 148.2 V

Gerilimler gösterilen yöndedir. Anlik akim i 155.8-148.2= 3.04 A 2.5

olur. 12.9 i cm uzunlugundaki bir iletken z eksenine paraleldir ve 25 cm'lik bir yariçapta 1200 devir/dk ile dönmektedir (Bakiniz Sekil 12-12). Radyal alan B = 0.5a, T ile verilirse endüklenen gerilimi bulunuz z

y x

Sekil 12-12
Açisal hiz

( olur. Buradan

1200 re.v ~ min 2lr rad =40lr rad mm )( 60 s )( rev s

)

u =TW = (O.25)(40n)
.01

m/s

Em = IOn8</> 0.58, = 5.0n( -8z) V/m X

v=

[
O

5.0n(-8z).dz8z=-5.0xlO-2nV

bulunur. Negatif isaret Iletkenin alt ucunun 'üst ucuna göre pozitif oldugunu gösterir.

12.10 7 cm yariçapinda ve 15 cm yüksekligindeki bir iletken silindir B =0.20 a, T radyal alaninda 600 devir/dk ile dönmektedir. Üst ve alttaki kayar kontaklar Sekil 12-13'de görüldügü gibi bir voltmetreye baglidir. Endüklenen gerilimi bulunuz.'
w = (600)(6\i)(2n)
U

= 20n

rad/s

= (20n)(0.07)8</>m/s V/m

Em= U X B =0.88(-8z)

Egri yüzeyin her dikeyelemani ayni akiyi keser ve ayni endüklenen gerilime sahiptir. Bu elemanlar etkin olarak paralel baglidir ve herhangi bir eleman için endüklenen gerilim, toplamla aynidir.

Sekil 12-13

12-Bölüm

OEPLASMAN AKIMI VE ENOÜKLENEN EMK
rO 15

201

v

=lo

0.88(-aJ-dzaz

=-0.13

V

(tabanda +)

12.11 Sekil l2-l4'te R = 0.20 Q dirençli dikdörtgen iletken bir çerçeve 500 devir/dk ile dönmektedir. ri = 0.03 m' deki dikey iletken Bi = 0.25ar T alaninda, ve r2 = 0.05 m' deki Iletken B2 = 0.80ar T alanindadir. çerçevedeki akimi bulunuz.
Vi

= (500)(~)(23i')(0.03)acp = 0.503i'acp mis

Vi

=o

[

-so

(0.503i'acpX 0.25a,)

. dzaz = -0.20
4.20 A

V

Benzer olarak D2 = 0.83nat/!mis ve V2= -1.04 V'tur. Bu durumda diyagramda gösterilen yönde

i = 1.04-0.20 0.20 olur.
z

"

/,,-::
,

(

i ~:---R '

-'

i

3it
('~-i--

/'

\..

'

"" /-I~---"" Sekil 12-14

6
0
~:

i

0.50 in

i

12.12 Sekil l2-l5'te görülen dairesel disk B = Baz düzgün aki yogunlugu içinde ro(rad/s) Ile dönmektedir. Kayar kontaklar diski bir voltmetreye baglamaktadir. Bu "Faraday eskutuplu üretici" ölçü aletinde hangi gerilimi gösterir?

Sekil 12-15
Herhangi bir radyal eleman üzerindeki genel bir nokta D Em = D X B = ror B ar a diskin yariçapi olmak üzere

= ro r at/!hizina

sahiptir.

Dolayisiyla:

v-ra 2 - JomrBar .drar = ffi1 B 2
olur. Pozitif sonuç B ve ro'nin görülen yönleri için dis noktanin merkeze göre pozitif oldugunu gösterir.

12.13 Bir kenan 0.60 m olan kare seklindeki bir sargi Sekil 12-16(a)'da görüldügü gibi bir B = 0.80a, T alaninda ro= 60ir rad/s ile x ekseni çevresinde dönmektedir. Endüklenen gerilimi bulunuz.

202

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK
z z

12. Bölüm

y

y

(a)

(b)

Sekil 12-16 Baslangiçta sarginin xy düzleminde oldugunu varsayarak a= 0Jt= 60m (rad) bulunur. xy düzlemi üzerindeki izdüsüm alani [Sekil 12-16(h) y~ bakiniz]
A
olur. Bu durumda ljJ= BA

= (0.6)(0.6

cas 60nt) (m2)

= 0.288

cas 60m (Wb) ve

v

=-

dljJ = 54.3 sin 60m (V)
di

elde edilir. Lenz yasasi bunun a'nin b'ye göre gerilimi oldugi:inu gösterir. Alternatif Yöntem

x eksenine parelel her kenar genligi IU,I

= Irmsinai =118.0nsin 6On/l (m/s) = 2(BI:IUy
i)

olan bir y hiz bilesenine sahiptir. Iki kenar için BI:IUri gerilimleri
ivi

= 154.3 sin

60ml (V)

vermek üzere toplanir. Lenz yasasi yine uygun isareti belirler. 12.14 Örnek 5'i Faraday yasasinin orijinal, diferansiyel biçimini kullanarak kontrol ediniz. Sekil 12-7(b)'den alana dik izdüsümlü çerçeve alani A cas 01 oldugundan,
ljJ

ve v

= B(t)

(A cas 0Jt)

= -- ~ =-- ~

dljJ

dB

. A cas mi + BAmsm mt

= vi

+ v?-

olur. (Diferansiyelbiçimikullanmakhemenher zamandahakolaydir.)
12.15 Problem 12.11'deki çerçevede Üretilen elektrik gücünü bulunuz. Çerçeve üzerinde yapilan mekanik isin hizini hesaplayarak sonucu kontrol ediniz.
Elektrik gücü dirençteki güç kaybidir: Pe = PR = (4.20)2(0.20) = 3.53 W Alanin iki dikey iletken üzerinde uyguladigi kuvvetler Ft

= i(li

X Bt) = (4.20)(0.50)(0.25)(8, X H,) ==0.525aq. N

Fz = i(lz X B2) = (4.20)(0.50)(0.80)( -az X H,) = - 1.68a", N ile verilir.

12. Bölüm

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

203

Çerçeveyi döndürmek için, -F1 ve -Fz kuvvetleri uygulanmalidir; bunlar

P =(-Fi). Ui + (-Fz). Uz =(-0.525)(0.50ir) + (1.68)(0.83ir) =3.55W
degerinde is yaparlar. Yuvarlama hatasi sinirlari içinde, P = Pe' dir.

Ek Problemler
12.16 Kayipli bir dielektrikte iletim akim yogunlugu lc

= 0.02 sin 1o9t (Almz) olarak verildiginde, (J = 103 Sim ve Er = 6.5 için deplasman akim yogunlugunu bulunuz. Yamt: 1.15 x 10-6 cos 1o9i (Almz)
genligi nedir? Yamt: 7.87 x 10-3/lAlmz

12.17 1.5 mm yariçapli dairesel kesitli bir iletken bir ic = 5.5 sin 4 x Iol0t (/LA) akimi tasimaktadir. (J = 35
MS/m ve Er = 1 ise deplasman akim yogunlugunun
12.18 (a) (J = 2.0 x 10-4 Sim ve E ,= 81 olan saf su için; (b) (J = 4.0 Sim ve Ei = 1 olan deniz suyu için iletim akim yogunlugu ve deplasman akim yogunlugunun esit oldugu ITekansi bulunuz.

Yamt: (a) 4.44 x 104GHz; (b) 7.19 x 1010 Hz
12.19 ri = 0.5 mm ve rz = 1 mm'de esmerkezli küresel iletken kabuklar Er = 8.5 olan bir dietektrik ile ayrilmistir. v = i 50 sin 5000i (V) gerilimi uygulandiginda kapasiteyi bulunuz ve ic'yi hesaplayiniz. Deplasman akimi if)'yi elde ediniz ve ic ile karsilastiriniz. Yanlf: ic = iD 7.09 x 10-7cas 5000i (A)

=

12.20 0.05 mz alani olan 2 mm aralikli iki paralel iletken plaka arasinda E ,= 8.3 ve

(J

kayipli bir dielektrik vardir. v = Losin 107 (V) gerilimi uygulandiginda toplam etkin akimi bulunuz. i
Yamt: 0.192 A

= 8.0 x

i0-4 Sim olan

12.21 0.6 mm aralikli ve Ei = 15.3 olan bir dielektirige sahip bir paralel plakali kondansatöre 15 GHz frekansinda etkin degeri 25 V olan bir gerilim uygulanmistir. Etkin deplasman akim yogunlugunu bulunuz. Saçaklanmayi ihmal ediniz. Yanlf: 5.32 x 105Almz 12.22 x ekseni üzerinde x =Ove x = 0.2 m arasindaki bir iletken bir B = 0.04ay T alaninda U = 6.0az mis hizina sahiptir. Endüklenen gerilimi (a) hareketsel elektrik alan siddetini, (b) dtP/ di'yi, ve (c) Rf'() esitligini kullanarak bulunuz. Kutuplanmayi belirleyiniz ve iletken bir kapali döngüye baglandigmda Lenz yasasini tartisiniz. Yamt: 0.048 V (x =Oucu pozitifiir.)
12.23 B = 0.04 sin kz al' (T) için Problem 12.22'yi tekrarlayiniz. ya hareket ettiginde Lenz yasasini tartisiniz.
12.24 Iletken bir yöndeki akidan ters yöndeki aki-

Yana: 0.048 sin kz (V)

Sekil 12-17'de görülen y eksenine paralel iletken çubuk y = O ve y = 0.05 m'deki kayan kontaklarla bir döngüyü tamamlar. (a) Çubuk x = 0.05 m'de duragan ve B = 0.30 sin 104iaz (T) iken endüklenen gerilimi bulunuz. (b) Çubugun hizi U = 150axmis iken tekrarlaymiz. Kutuplanmayi tartisiniz.

Yamt: (a)-7.5

cos 1o4i(V); (b)-7.5

cas 1o4i-2.25 sin 104i(V)

x
0.05

Sekil 12-17

204

DEPLASMAN AKIMI VE ENDÜKLENEN EMK

12. Bölüm

12.25 Sekil 12-18'deki dikdörtgen sargi U = 2.5 mis hiziyla saga hareket etmektedir. Bi = 0.30 T olmak üzere, sol kenar akiyi dik açida keser, diger yandan sag kenar esit akiyi ters yönde keser. Sargidaki ani akimi bulunuz ve Lenz yasasini kullanarak yönünü tartisiniz. Yanit: 12 mA (saat yönünün tersi)

Bir=17

l:::J~2;-SO son
m

Sekil 12-18 12.26 z = Odüzleminde kenarlari eksenlere paralel bir dikdörtgen iletken çerçevenin y boyutu 1 cm ve x boyutu 2 cm, ve direnci 5.0 n'dur. Sargi kenarlarinin x = 20 cm ve x = 22 cm oldugu bir zamanda x ekseni boyunca 2.5 mls'lik bir hizla orijine dogru hareket etmektedir. Eger B = 5.0e-lOxaz ise akimi (T) Yanit: 0.613 mA, 2.75 mA bulunuz. x =5 cm ve x = 7 cm'deki sargi kenarlari için tekrarlayiniz. 12.27 Sekil 12-19'da görülen 2.0 m'lik iletken B = 0.10 sin q>arT) radyal alaninda 1200 devir/dk ile dön( mektedir. 100 n dirençli kapali çerçevedeki akimi bulunuz. Kutuplanmayi ve akim yönünü tartisiniz. Yanit: 5.03 x 10-2sin 40nt (A)

1---

2.0m
x

TO
--~ Sekil 12-19

":

r::

0.20m --~t

:
i i
i

ioon:i
'" i

12.28 Bir B = 0.50ar (T) radyal alaninda, r = 0.23 m ve r = 0.25 m'deki iki iletken z eksenine paraleldir ve 0.01 m uzunluktadir. Her iki iletken tP= 40 nt düzleminde ise, iki iletken radyal iletkenlerle baglandiginda bir akim dolandirmak için elverisli gerilim nedir? Yanit: 12.6 mV 12.29 Sekil 12-20'de dönen bir cam diske gömülü 3 S;r S;6 cm olan bir radyal iletken görülmektedir. Iki 11.2 mil' luk direnç iki devreyi tamamlamaktadir. Disk 12 devir/dk ile dönmektedir. Diskteki alan B = 0.30an (T) ise üretilen elektrik gücünü hesaplayiniz. Bunun dönme üzerindeki etkisi nedir? Bu probleme uygulanan sekliyle Lenz yasasini tartisiniz. Yanit: 46.3 J1W

Sekil 12-20
12.30 Faraday disk üretecinin (Problem 12.12), ri

= 1 mm ve r2 = 100 mm'deki metre baglantilariyla, disk 0.80 T'lik bir aki yogunlugu içinde 500 devir/dk ile dönerken ürettigi gerilim nedir? Yanit: 0.209 V

12.31 Sekil 12-16(a)'da görülen türden bir sargi 75 mm genislikte (y boyutu) ve 100 mm uzunluktadir (x boyutu). B = OA5a) (T) düzgün alaninda 0.25'V luk bir etkin gerilim elde edilmis se dönme hizi nedir?
Yanit: 1000 devir/dk

Bölüm 13
Maxwell Denklemleri ve Sinir Kosullari
13.1 GIRIs Elektrik alan siddeti E'nin ve elektrik akim yogunlugu Dinin, iki farkli malzemenin arayüzeyi boyunca davranislari, statik alanlar için Bölüm 7'de incelenmisti. Benzer bir degerlendirme simdi, yine alanlar statikolmak üzere, manyetik alan siddeti H ve manyetik aki yogunlugu B için yapilacaktir. Bu, dört ana vektör alani üzerindeki sinir kosullarinin çalisilmasini tamamlayacaktir. Zamana bagli alanlarin degerlendirildigi Bölüm l2'de deplasman akim yogunlugu Jo tanitilmis ve Faraday yasasi incelenmisti. Bu bölümde, bu denklemler ve daha önce gelistirilenler, Maxwell denklemleri olarak bilinen kümeyi olusturmak üzere bir arada gruplandirilmistir. Bu denklemler tüm elektromanyetik alan teorisinin temelini olusturduklarindan, ezberlenmeleri gereklidir. 13.2 MANYETIK ALANLAR IçIN SINIR ILIsKILERI Iki farkli malzeme arasindaki arayüzeyde H ve B incelendiginde, iki farkli dielektrik arasindaki E ve D için not edilenlere benzer sekilde (Bölüm 7.7'ye bakiniz) ani degismeler beklenebilir. Sekil 13-1 'de, 0"1 Jlrlözelligindeki 1 malzemesini, 0"2 Jlr2özelligindeki 2 malzemesinve ve den ayiran bir arayüzey görülmektedir. B'nin davranisi, arayüzey boyunca görüldügü sekilde yerlestirilen tam dairesel küçük bir silindir kullanilarak belirlenebilir. Manyetik aki çizgileri sürekli oldugundan

f
yada olur, buradan

B dS

. =(

Bi

Juç i

. dSi + f

B. dS +

f
Juç]

~

silIndir

. dSi = O

olur. Simdi, aralarindaki arayüzey korunarak, iki düzlemin birbirine yaklasmasina izin verilirse, egri yüzeyin alani sifira yaklasir ve
r
Juçi

Bi dSi + r
Juçi

.

f

B2. dSi

=O =O

uç]

- Bni

dSi + Bn2

f

dSi

uç]

Bni = Bn2

elde edilir.
Ui.lAri U2.1l,2 B2

Sekil 13-1

206

MAXWELL DENKLEMLERi VE SINIR KOSULLARI

13. Bölüm

Bu esitligin anlami, B'nin dik bileseninin bir arayüzeyde sürekli oldugudur. Arayüzeyin her iki normalinin de Bilive Bia'nin hesaplanmasinda kullanilabilecegine dikkat ediniz. Bir arayüzeyde H'nin degisimi, Sekil 13-2'de görüldügü gibi, kapali dikdörtgensel bir yol çevresinde Ampere yasasinin uygulanmasiyla elde edilir. Arayüzeyde hiçbir akim olmadigi varsayimi ve dikdörtgenin sifira çekilmesiyle, 0=

f

H. dl- Htil:1f. - H{2l:1fz

olur, böylece Het = H{'2 elde edilir. Dolayisiyla tegetsel H dikdörtgenin iki yani boyunca ayni izdüsüme sahip olur. Dikdörtgen 90° döndürülüp ayni islemler yinelenirse
Ht!

= Hiz

oldugu ortaya çikar. Bu, H'nin tegetsel bileseninin, akimin olmadigi bir arayüzeyde sürekli oldugunu gösterir. Hi ve Hz'nin akimin olmadigi bir arayüzeyde yaptigi açilar (bakiniz Sekil 13-2) arasindaki tan ei = ILa tan ez ILrI iliskisi Bölüm 7.7'deki Örnek 6 ile benzerlik kurularak elde edilir.

Ai(

"2
,(j,ti

Sekil 13-2

13.3 SINIRDAKI AKIM TABAKASi Arayüzeydeki malzemelerden biri sifirdan farkli bir iletkenlige sahipse bir akim var olabilir. Bu akim malzemenin her yerinde akiyor olabilir; ancak daha ilginci arayüzeydeki bir akim tabakasi durumudur. Sekil 13-3 düzgün bir akim tabakasini göstermektedir. Gösterilen koordinat sisteminde akim tabakasi K Koayyogunluguna sahiptir ve i ve 2 bölgeleri arasindaki x = O arayüzeyine yerlesti-

=

rilmistir. Bu akim tabakasinin ürettigi H' manyetik alani Bölüm 9.2 Örnek 2'de

H~= !K X ani= !Ko3z

Hi = !K X an2 = !Ko( -az)

olarak verilmistir. Böylece H' arayüzeyde i KJ genligindebir tegetsel süreksizligesahiptir. Diger bir kaynaktan kaynaklanan ikinci bir Hu manyetik alani varsa bunun tegetsel bileseni arayüzeyde sürekli olacaktir. Bileske H = Hi + H" manyetik alaninin tegetsel bileseni de i KJ genliginde bir süreksizlige sahip olacaktir. Bu, al/i~ bölge i den bölge 2 ye birim normalolmak üzere (Hi - Hz) X aniz = K

13. Bölüm

MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARI

207

z

0
Hi

K x

Sekil 13-3

vektör formülü ile ifade edilir. Koordinat sisteminin seçiminden bagimsiz olan vektör iliskisi, K arayüzeyin ilgili noktasinda akim yogunlugunun degeri olmak üzere, düzgün olmayan bir akim tabakasi için de geçerlidir. 13.4 SINIR KOSULLARININ ÖZETI Referans amaciyla, iki dielektrigin arayüzeyindeki E ve D iliskileri H ve II iliskileri ile birlikte asagida gösterilmistir. Manyetik Alanlar Elektrik Alanlar Bni = Bnz Diii = Dllz (yüksüz)

(akimsiz) {(Hi - Hz) x =Ha K (akim tabakasi . aniz= ile)
Hii

{(Di - Dz). a"iz= -Pi
Eri =Erz tan e i E. =~
tan ez Eri

(yüzeyyüküile)
(yüksüz)

tan e i ~ 2 = -!:tan8z ~rl

(akimsiz)

Bu iliskiler kosullarin statik oldugu varsayilarak elde edilmisti. Ancak, Bölüm l4'te bunlarin zamanla degisen alanlara da ayni biçimde uyarlanabildigi görülecektir.

13.5 MAXWELL

DENKLEMLERI

Statik bir E alani bir H manyetik alaninin yoklugunda var olabilir; statik Q yüklü bir kondansatör bunun bir örnegidir. Benzer sekilde, sabit i akimii bir iletken E alansiz bii:H manyetik alanina sahiptir. Ancak, alanlar zamanla degisiyorsa, H bir E alansiz var olamaz ne de E karsilik gelen bir H alani olmadan var olabilir. Statik alan teorisinden çok degerli bilgiler türetilebilmekle birlikte, yalnizca zamanla degisen alanlarla elektramanyetik alan teorisinin tam degeri ortaya konulabilir. Faraday ve Hertz'in deneyleri ve Maxwell'in teorik çözümlemeleri hep zamanla degisen alanlari içermistir. Maxwell denklemleri olarak adlandirilan, asagida gruplanan denklemler önceki bölümlerde ayri ayri gelistirilmis ve incelenmisti. Tablo 13-1'de, bölgede yüklerin ve iletim akimlarinin olabildigi en genel biçim sunulmustur. Ilk iki denklemin Stokes teoremi altinda noktasal ve integral biçimlerinin esdeger olduguna ve son iki denklemin diverjans teoremi altinda noktasal ve integral biçimlerinin esdeger olduguna dikkat ediniz.

208

MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARI

13. Bölüm

Tablo 13-1 Maxwell Denklemleri, Genel Küme Noktasal Biçim VxH=Jc+VXE=

integral Biçim

aD at

f

H

. di

= L (J +

)
)

. dS

(Ampere yasasi) (Faraday yasasi; Ssabit)

--aB at

fE'

di = L

(-

. dS

V.O=p V.B=O

f f

D . dS = f. p dv (Gauss yasasi)

B . dS

=O

(monopolün yoklugu)

Hiçbir yükü n olmadigi (p = O) ve hiçbir iletim akiminin olmadigi (Je = O) serbest uzay için Maxweii denklemleri Tablo 13-2'de gösterilen biçimi alirlar.

Tablo 13.2 Maxwell Denklemleri, Serbest Uzay Kümesi

NoktasalBiçim aD VXH=at aB
VxE=

integralBiçim

f

H

. di

= L ()

. dS
)

-- at

fE'

di = L

(-

. dS

V.D=O

V.B=O

f f

D . dS

=o

os B

. dS = O

Serbest uzay kümesindeki birinci ve ikinci noktasal biçim denklemleri, zamana bagli E ve H alanlarinin bagimsiz olarak var olamayacaklarini göstermekte kullanilabilir. Örnegin, E zamanin
bir fonksiyonu ise, D

= E oE de

zamanin bir fonksiyonu olacak, böylece aD/at sifirdan farkli ola-

caktir. Sonuç olarak, v' x H sifir degildir ve böylece sifir olmayan bir H var olmalidir. Benzer sekilde, ikinci denklem H zamanin bir fonksiyonu oldugunda bir E alaninin da var olmasi gerektigini göstermekte kullanilabilir. Problemlerde en sik Maxwell denklemlerinin noktasal biçimleri kullanilir. Ancak, integral biçimleri temel fiziksel yasalari daha iyi gösterdiginden önemlidir.

Çözümlü Problemler
13.1 Sekil13.4'te bölge I'de Bi

= 1 . 2ax+ 0.8ay+ O.4az(D'dir. Hz'yi(yani z = +0 daki H'yi) ve

alan vektörleri ile yüzey tegeti arasindaki açilari bulunuz.
Rili dogrudan Bi'in altina yazin. Akimin olmadigi bir arayüzey boyunca B'nin normalinin sürekli ve R'nin tegetinin sürekli oldugu kurallarindan çikan Rz ve Bz bilesenlerini yazin.

13. Bölüm

MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARI

209

z

CD i
81

/Jr2 = ] O '//////"/// ///"//// /Jr! = 15

Sekil 13-4 = 1.2ax + 0.8ay+ 0.4 1 Hi = - (8.0ax+ 5.33ay+ 2.67
Bi

s;

(T)
(Alm)

f-io

ai)1O-2
-2

H2= - (8.0sx + 5.33ay+ LOf-ioHi2si)10 f-in Bi=
Bx2Sx

1

2

(A I m)

+

BY2ay

+ 0.4

ai

(T)

Simdi kalan terimler dogrudan çikar:
Bx2 = f-iof-iaHx2 = 8.0 X 10-2 (T) 81 açisi, ai> Bi ve az normali

BY2= 5.33 X 10'2 (T)
arasindaki

Hi2 = Bi2 = 0.4 (A/m)
flOf-ir2 f-io

açi olmak üzere, 90° - ai dir. Bi 'az

cos (\"1=~=0.27

Böylece ai

= 74.5°ve 81 = 15.5° olur. Benzer olarak, 82 = 76.5°bulunur. Kontrol ediniz: (tan 81) / (tan 82) = f..tr2f..trl' /
x < Oile, Ilr2= 5 olan bölge 2, x > O ile tanimlanmaktadir.
Hi

13.2

Ilrl = 3 olaiihölge,J

= 4.0ax + 3.0ay - 6.0a.

(A/m)

olarak verildiginde

82 = 19.7° H2 = 7.12 Alm oldugunu gösteriniz. ve Problem 13.1'deki islem sirasi yinelenebilir:
Hi

=

4.Oax 3.0ay- 6.0ai (A/m) +
(T)

Bi = f-io(12.0sx 9.0ay -18.0ai) +

B2= f-in(12.0az l5.0ay - 30.0ai) (T) + H2= Bu durumda H2= v'(2:40rz-:t(IO)2 + (-6.0ri
olur. H2 ile normal arasindaki a2 açisi
cos(\"2=-=0.34 H2
Hx2

2.4Oax 3.0ay - 6.0ai (A/m) +

= 7.12 Alm
(\"2 =

yada

70.3°

ile verilir. Böylece 82 = 90°- a2

= 19.7°olur.

13.3 ~rl = 4 olan bölge 1, y + z = 1 düzleminin orijini içeren yanidir (Sekil 13.5 e bakiniz). Bölge 2 de ~r2= 6 dir. Bi =2.0ax + 1.0 ay (T) ise B2ve H2'yi bulunuz.

210

MAXWELL DENKLEMLERi VE SINIR KOSULLARI

13. Bölüm

/3" Q)
/1.,2 6 =
y

o
Sekil 13-5

Birim normal a" = (ay + az) / .J2 olarak seçilsin. Bni = (2.0a. + 1.0a~?' (a) + a.) Y2 Bni = (;2)a" ~ Y2

= 0.5ay+ 0.5a. = Bn2

B,i = Bi - Bn!= 2.0a. + 0.5a.v- 0.5a, i H,i = - (O. a. + 0.125ay- 0.125a.) = H'2 S 1'0 Biz= 1'01',2H,2 3.0a. + 0.75ay- 0.75a, = Simdi B2nin normal ve teget bilesenleri bir araya getirilir.
B2 = 3.0a. +

1.25ay 0.25a. (T) (A/m)

i H2= - (0.50a. + 0.21ay- 0.04a,) 1'0

13.4. z < O ile tanimlanan bölge I'de /-lrl= 3 ve 1 Hi = - (0.2a. + 0.5ay+ 1.03z) (A/m) /lo olarak verilmektedir. 82 = 45° oldugubilindiginegöre H2yi bulunuz. Hi.a. ai = 28.3°
cas ai =

~

= 0.88

veya

Bu durumda, Oi = 61.7° ve tan 6i. 7° 1',? - -= tan 45°3

veya

1"2= 5.57

olur. B'nin normalinin sürekliliginden, IlriHz1= 1l,2Have böylece 1 i 1',1 H2 =0.2a. + 0.5ay+ -1.0a, = - (0.2a, + O.5ay+ 0.54a,)
1'0

(

1',i

)

1'0

(A/m)

bulunur.

13.5 x

O'dakibir K = 6.5 az Alm akim tabakasi Hi 10 ay Nm ve x < O olan bölge 1 Ile x > O olan bölge 2'yi ayirmaktadir. x = +0 da H2'yi bulunuz. Iki bölgenin geçirgenlikleri hakkinda hiçbir sey söylenmemistir; ancak, Hi tümüyle tegetsel oldugundan, geçirgenlikteki bir degismenin hiçbir etkisi olmayacaktir. Bili = O oldugundan Bii2= O ve dolayisiyla Hn2= Oolur.

=

=

13. Bölüm

MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARI

211

(H,

-

H2)

x a..12= K

(10a,. - Hy2ay)X a. = 6.58.

(10 - HyJ( -a.) = 6.5a. H,'2= 16.5 (A/m)
Böylece H2

= 16.5 ay (Alm)

olur.

13.6

K = 9.0 ay Alm'lik bir akim tabakasi, !lri = 4 ve z < O olan bölge 1 ile !lrZ= 3 ve z >0 olan bölge 2'nin arayüzeyi z = O'dayerlestirilmistir.H2 = 14.5 ax + 8.0a: (A/in) olarak verildigine göre Hi'i bulunuz. Sekil 13-6'da görülen akim tabakasi önce tek basina incelenecektir. H; = H9.0)a,. x (-sJ = 4.5(-s.) H; =H9.0)a,. x ar = 4.53"
i

0
J.l.r2

=3 =4

~Hi x K

J.l.ri

0

= 9.03)'

Sekil 13-6 Akim tabakasi nedeniyle, Hx'in degeri, bölge I'den bölge 2'ye, 9.0 Alm artacaktir. Simdi tüm H ve B alanlari incelenecektir.
H2 = 14.58" + 8.0a, (A/m)

B2= /lu(43.5a"+ 24.0a,) B, = /lu(22.0s. + 24.08.)
Hi

(T) (T)

= 5.58"+ 6.08, (A/m)

Akim tabakasi nedeniyle Hxi'in Hx2'den 9.0 Alm daha az olmasi gerektigine dikkat ediniz. Bi" /JQllrlHxl larak elde edilir. o Alternatif bir yöntem (Hi - H2) x anl2= K esitligini uygulamaktir. (H"18,,+ H,.iay+H.ia.)Xai = K + (14.5a, + 8.0a.) x a, -H"iay + H,.is"= -5.5a,.
Buradan Hxl = 5.5 Alin ve Hyl = Obulunur. Bu yöntem yalnizca tegetsel H için kullanilir; herhangi bir normal bilesen önceki yöntemlerle belirlenmelidir.

13.7 z < Oolan bölge I'de !lrl = 1.5, z> Oolan bölge 2'de !lr2= 5'tir. (O,O,O)yakininda Bi = Z.40ax+ io.Oaz (T) B2= 25.75ax- 17.7ay+ lO.Oaz (T) olarak verilmektedir. Eger arayüzeyde bir akim tabakasi varsa, bunun orijindeki yogunlugu nedir?
Orijin yakininda Hi

=- Bi = - (1.60a" 6.67a.) (A/m) + /lo/lTl /Lo
110 (A/m)

1

.

1

1 H2 = - (5.lSa" - 3.548,.+ 2.08.)

212

MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARI

13. Bölüm

.

olur. Bu durumda K'nm yerel degeri
1 K=(U1-U2)XanI2=-(-3.55a...+3.54ay+4.67a.)Xa.=/Lu ile verilir. 5.0 /lo 2 (~ Vk )
a...

+ ar

(A I m)

13.8. Serbest uzayda E çiziniz. VxE

= Emsin (wi - !3z)ay verildiginde D, B ve H'yi bulunuz. i
D = EoE = EiiEmsin (wi

=O'da E ve H'yi

-

fJz)ay

=-dB/di

Maxwell denkleminden
a... ay az

a

a

a

aB

a~ ay az I o Emsin (wi - (Jz) O yada

=-at
fJz )a...

-

at = fJEm
w

aB

COS (wi

-

elde edilir. Statik bir alan olan integrasyon "sabiti" ihmal edilerek integral alinirsa fJEm . B = --sm ( wi fJz )R...

-

bulunur. Bu durumda H= olur. E ve H'nin karsilikli olarak dik olduguna dikkat ediniz. t = O'da sin (ca kil 13-7, pozitif Emve {3için z ekseni boyunca iki alani göstermektedir. x
{JE",. --sm
Wllo

( wi

- (Jz )ax {3z)=-sin {3zolur. Se-

H
y E

it =oi

z Sekil 13-7 13.9 Problem 13.8'deki E ve H alanlarinin z yönünde yürüyen bir dalga olusturdugunu gösteriniz. Dalga hizinin ve EIHnin yalnizca serbest uzayin özelliklerine bagli oldugunu kanitlayiniz. E ve H birliktesin (ca - {3z)seklinde degisir. Bu durumda E ve H'nin durumlari w
wl

- fJz =

sabit

= Wlo

veya

z = ii(i

-

lii)

ile karakterize edilir. Fakat bu w c=fj

13. Bölüm

MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARl

213

hizi ile normali az yönünde hareket eden bir düzlemin denklemidir. ({3ve (O'ninpozitif oldugu varsayilmistir; (3 negatif ise, hareket yönü -az olur). Böylece, Sekil 13-7'deki bütün örüntü c hizi ile z ekseninde ileri dogru hareket eder.
Maxwell denklemi V X H

= ani at
ay az

a~

a ax
-fJEmsin(WI-fJz) wjlo fJ2E !!!CAS (wt wfJo

a a ay az
O

=!.. €oEmsin (wt - fJz)ay at

O

-

fJz )ay = €oEmw cas (wt

- fJz )ay

- 1 = w2 2
€of-lo

fJ

verir. Sonuç olarak
c

= ~ €:IlO = -V(io-9/36n;)~4n:x 10-7)

3 x lO!I(m/s)
Q

ve bulunur.

!i = fJ = ,,~ = i20n; ~ II
WfJo

(V i A)

= i20n;

13.10 Serbest uzayda

H = Hm d(OJI {3z) + axverildigine

göre E'yi bulunuz. at

an VXH=- H t!(M+/IZ) an
m ay=- at jfJHm ei(u,i+/lz) an ay=- at
fJHm D=-i:' _i(",t+/Jz)a y ro

a az

ve E

= D/E o bulunur.
H = Hmei(loRt+/lz)ay (A/m)

13.11 Serbest uzayda E = 30Jrei(H)8t+/lz)ax(V im)

verildiginde Hm ve B'yi bulunuz (P> O). Bu (orada E'nin y yönünde ve H'nin x yönünde olmasinin disinda) esasinda Problem 13.8 ve 13.9'daki ile ayni olan bir düzlem dalgadir. Problem 13.9'un sonuçlari serbest uzayda bu türden herhangi bir dalga için geçerlidir: w i !i = ~ = i20n; Q
{3 v €olln Böylece verilen dalga için fJ = 3xioR elde edilir. Rm'nin isaretini saptamak için V x E
ioR i

-= .~=3

x ioii(m/s)

H

~;:,

= - (radim) 3

30n;

i

LLm= :t: i20n; = :t: 4 (A/m)

=-

aB fat denklemini uygulayalim:
= -jlO!lf-lnHmei(l(,"'+/!Z)ay

jfJ30n;ei(J(i"'</lZ)ay

Buradan Rm'nin negatif olmasi gerektigi görülür.

214

MAXWELL DENKLEMLERI VE SINIR KOSULLARI

13. Bölüm

13.12.,ur = 1 olan homojen iletken olmayan bir bölgede E = 30JreiIWl-(4I3)Ylaz(Vim) ise E r ve m'yi bulunuz. Problem 13.9'a benzer olarak w 1 3x1O8 fJ -..[ip VE,IJr elde edilir. Böylece, ilr = i oldugundan w 3xio8 H = 1.oeilc"'-(4/3)Y]ax (A/m)

-=-=-

(mis)

~ r;. H \/; = 120;ir\/;;
5..=

(Q)

- =1 VE.

30;ir 120;ir= VE.

1

ve buradan Er = 16, ro= ioH rad/s bulunur. Bu ortamda isigin hizi c i 4 tür.

Ek Problemler
13.13. tlrl = 5 olan bölge I, 6x + 4y + 3z =12 düzleminin orijini içeren tarafindadir. Bölge 2'de tlr2= 3'tür. H,
1 Hi = - (3.0ax - 0.5a)') IJo (A/m)

olarak verildiginde B2 ve 82'yi bulunuz. Yanit: 12.15a, + 0.60a)' + 1.58a, (T),56.6°

13.14. Iki farkli bölge arasindaki arayüzey üç kartezyen eksenden birine diktir. Eger
Bi

= IJo(43.5ax 24.0a.) +

B2= IJo(22.0a. 24.0a.) +
Yanit: 0.506

ise (tan 81)i (tan 82) orani nedir?

13.15. Tam dairesel bir silindirin içinde Ilrl = 1000'dir. Disi serbest uzaydir. Silindirin içinde Bi = 2.5 39' (7) ise hemen disarda B2'yibelirleyiniz. Yanit: 2.5a<1> (m7) 13.16. Küresel koordinatlarda, bölge 1 r < a, bölge 2, a < r < h ve bölge 3, r> h'dir. 1lr2 500 olup, bölge i =
ve bölge 3 serbest uzaydir. Bi

=0.20

ar (7) olarak verildiginde her bölgedeki H'yi bulunuz.

Yanit:

0.20
IJo

-(Alm),

4 x 10-4 (A/m).
IJo

0.20

-

tlo

(A/m)

13.17. x = O daki bir K = (8.0 i J..IO) (Nm) akim tabakasi x < O ve Ilrl = 3 olan bölge 1 ile x > O ve 1lr2= i ay olan bölge 2'yi ayirmaktadir. Hi = (10.0 i J..IO) + az) (A/m) olarak verildigine göre H2 yi bulunuz. (ay 1 Yanit: .:- (1O.0a)' + 2.0a.) (A/m) tlo

13.18. x = Odüzlemi, x < O ve Ilrl = 2 olan bölge I'i, x > O ve 1lr2= 7 olan bölge 2'den ayiran, yogunlugu K olan bir akim tabakasi içermektedir. B i ve B2 ~ = 6.0ax- 50.96a)'+ 8.96a, (T) Bi ==6.0ax + 4.0a.v+ lO.Oa, (T) olarak verildiginde K'yi bulunuz. Yanit:

- (3.nay - 9.28a.) (A/ m)
tlo

1

13.19. Serbest uzayda D = Dmsin (ca + f3z)ax tir. Maxwell denklemlerini kullanarak -wtloDm . ii (
B = fJ sm wl + fJZ)a)'

13. Bölüm

MAXWELL DENKLEMLERi VE SINIR KOSULLARI

215

oldugunu gösteriniz. DiLi> O, {3> O varsayarak t = O da z ekseni boyunca alanlari çiziniz. Yanit: Sekil 13-8 e bakiniz. x

y

yaYllm~

it = O

i
z Sekil 13-8

13.20. Serbest uzayda B
B = Bmt!(,"H/JZ)ay

olarak verilmektedir. E'nin E=--p
oldugunu gösteriniz.
wBm t!(wt+/lZ}a.

13.21. l.1r 1 ve Er = 50 olan homojen bir bölgede = E = 20nt!«Ul-/lZ)a. (Vim)
B = !-triHmt!(M-flZ}ay(T)

olarak verilmektedir. Dalgaboyu 1.78ni ise rove H",'yi bulunuz.
Yanit: 1.5 x 108rad/s, 1.18 A / ni

Bölüm 14
Elektromanyetik Dalgalar
14.1 GIRIs
Maxwell denklemlerinin bazi dalga çözümleri Bölüm 13'ün çözümlü problemlerinde ele alinmisti. Bu bölümde, elektromanyetik dalgalar daha detayli bir biçimde. incelenecektir. Dalga yayilmasinin incelendigi birçok ortam yüklerden bagimsiz oldugundan yük yogunlugunun

p = O ol-

dugu kabul edilecektirAyrica D =EE, B = ,UHve J = OE esitlikleri ile tanimlanandogrusalve
izotropik bir ortam oldugu varsayilacaktir.

14.2 DALGA DENKLEMLERI
Yukarida yapilan kabuller ve E, H alanlarinin her ikisi için de geçerli olan eirot aman baz gimliligi ile birlikte Maxwell denklemleri (Tablo 13-1) V XH = (a+ jwE)E VxE= -jwpH V.E=O
(1) (2) (3) (4)

V. H=O
olur. (i) ve (2) esitliklerinin rotasyoneli alinirsa

V x (V x H) = (a+ jOJE)(V x E)

V x (V x E) = -j 0JfL (V x H)
elde edilir. Simdi, sadece Kartezyen koordinat sisteminde, bir vektör için
V2A == (V2Ax)ax + (V2Ay)ay + (V2Az)az olarak tanimlanan Laplace operatörn V x (V x A) esitligini saglar. Rotasyonelin kullanilirsa rotasyoneli
V2H
V2E

= V(V.A)

- V2A

için bagintilar yerine konulur ve (3) ile (4) esitlikleri jOJE)H == YH

=jmjl( a+
= j mjl(

a + j (J)E)E ==yE

vektör dalga denklemleri elde edilir. y'nin karekökü yyayilma sabiti olarak tanimlanir: y= a+ j{3
a ve {3pozitif gerçel sabitlerdir ve (5)

a=rol~[~-l]
(6)

p
bagintisi ile tanimlanirlar.

~m.iii2E

[~L+(E)2 + 1] :
216

14. Bölüm

ELEKTROMANYETIK

DALGALAR

217

14.3 KARTEZYEN KOORDINAT SISTEMINDE ÇÖZÜMLER
alF azl 1 alF

7

atl

tek boyutlu dalga denkleminin çözümleri f ve g keyfi fonksiyonlar olmak üzere F =i(z - ur)veF =

g(z + ut) biçimindedir.Bunlar sirasiyla+zve -z yönündeu hizi ile ilerleyendalgalaritemsil ederler. Sekil 14-1'de birinci çözüm t = O ve t = ti için gösterilmistir; dalga
nünde ut] kadar ilerlemistir.
F
ti

zaman araliginda +z yö-

i

i:

O

i
I(Zo)

i
Illi

i

i

-"/-

i
Zl

i:

Li

i
- uiti)
z

k
'...,

I(zi

~

~

Sekil 14-1 Özelolarak
j{x)

= Ce-:;wx/ii ve

g(x)

= De+jwx/ii

seçilirse açisal frekans i

m olan harmonik dalgalar elde edilir:
F = Cej«(JJt-{3z)
ve F

= Dej(Wl

+ {3z)

Bu esitliklerde f3 ==(Olu'dur. Gerçel ve sanal kisimlar da dalga denkleminin çözümleridir. Bu çö-

zümlerden bir tanesi, F

= C sin (mf -

f3z), Sekil 14-2'de t = Ove t = rrl2roiçin gösterilmistir. Belir-

tilen zaman araliginda dalga pozitif z yönünde d = u(7rl2w) = 7rl2f3 yolu kadar ilerlemistir. Herhangi bir sabit t aninda x, 27rl 3 kadar degistigi zaman dalga sekli kendini tekrar eder; f
11,== 211:

/3

uzakligina dalga boyu adi verilir. Dalga boyu ve 1==coilir frekansi için
Af= u veya II,= Tu

esitlikleri yazilabilir. Burada, T == lif

= 27rlcoharmonik

dalganin periyodudur.

Bölüm 14-2'dekivektör dalga denklemlerininburadatartisilan çözümlerebenzerçözümleri vardir.Kartezyenkoordinatsistemindekiax,ayve azbirimvektörlerinindogrultularisabitoldugun-

\
Sekil 14-2

z

218

ELEKTROMANYETIK

DALGALAR

14. Bölüm

dan H için dalga denklemi yeniden

-+-+-=y-H dx2 dy2

d2H

d2H

d2H

?

dz2

biçiminde yazilabilir. Özellikle önemli olan çözümlerden biri de sadece bir koordinata, örnegin z'ye bagli olan çözümlerdir (düzlemsel dalgalar). Bu durumda yukarida verilen esitlik

-=y dz2

d2H

2

H

seklinde yazilabilir. Bu ise, varsayilan bir e JO)i zaman bagimliligi için tek boyutlu skalar dalga denkleminin vektörel yapidaki ifadesidir. Çözümler, yayilma sabiti y cinsinden, daha önce verilen çözümlerle aynidir. H(z, t) = Hoe- e aH Buna karsilik gelen elektrik alan çözümleri ise E(z, t) = Eoe- e aE olur. aH ve aE sabit birim vektörleri ortogonaldirler (birbirlerine diktirler) ve yayilma yönünde bilesenleri mevcut degildir. Durum böyle olunca eksenler, alanlardan bir tanesi örnegin E, x-ekseni yönü ile çakisincaya kadar döndürülebilir. Bu takdirde (2) numarali Maxwell denkleminden görülecegi üzere :t zyönündeki yayilma için H alan vektörn de:ty ekseni yönünde olur. ÖRNEK i. E = EOe-r--aE alani verilmistir (zaman bagimliligi gösterilmemistir). E nin yayilma yönünde. a, bileseninin mevcut olamayacagini gösteriniz. aE'nin kartezyen bilesenleri izdüsüm yöntemi ile bulunur: E V.E = Oesitliginden :z EOe-rz(aE oaJ=O bulunur. Bu esitlik sadece acaz = Oolmasi halinde geçerlidir. Sonuç olarak E'nin az yönünde bileseni mevcut degildir. Yukarida elde edilen düzlemsel dalga çözümleri ortamin 11, E ve (j özelliklerine çünkü y yayilma sabiti de bu özellikleri içerir 14.4 KiSMEN ILETKEN ORTAMLAR IçIN ÇÖZÜMLER baglidir,
+iz ;W(
+iz ;W(

= Eoe-"'(Z[(aE' aJax

+ (aE' a)')a" + (aE' aJaz]

Az bir iletkenlige sahip bir ortam için (örnegin nemli toprak, deniz suyu) dalga denkleminin E cinsinden çözümü
E = Eoe -rzax

olarak ifade edilir. Bu takdirde Bölüm 14.2'deki (2) esitliginden H =
(j + jOJ E

~

.

Eoe ay

-IZ

jOJ/l

bulunur. E/H orani ortamin karakteristigidir (Ayrica frekans bagimlidir). Daha açik olarak +z yönünde yayilan E = Ezan H = Hr ay dalgalari için karakteristik empedans E 1]=~ Hy seklinde tanimlanir. Dolayisiyla
11=

~ V~

olup

14. Bölüm

ELEKTROMA.NYETIK

DALGALAR

219

1]karakteristik empedansi,
1111=

FW

~

,

tan 28= ~
(J)E

ve

0° < 8< 45°

= -1]

olmak üzere, 11]1 Le kutupsal formunda ifade edilebilir. (Eger dalga -z yönünde ilerliyorsa, E/H, olur. Bunun sonucu olarak y yerine -y konulur ve diger kare kök ifadesi kullanilir.) eiOJt zaman bagimliligi kullanilir ve y için asagidaki esitlikler elde edilir:

= a + jfJ yazilirsa kismen

iletken bir ortamdaki alanlar

E(z, t) = Eoe-Otzei(fht-/1z)sx

H( z t ) = Eo e-OtZei(fht-/1z-8) s
, 1171

y

e-az çarpani nedeniyle dalga +z yönünde ilerlerken E ve H alanlarinin her ikisinin de genlikleri zayiflar. Bölüm 14.2'de a için verilen (5) esitliginden görülecegi üzere (j iletkenligi sifir olmadigi sürece zayiflama mevcut olacaktir. Sadece mükemmel dielektrik veya serbest uzay için iletkenlik sifira esittir. Benzer sekilde E(z, t) ve H(z, t) arasindaki 8 faz farki sadece (j sifira esit oldugu zaman sifirdir. Yayilma hizi ve dalga boyu ro 1

u~ fJ ~~'( F(:J
A = 2n =
fJ
2n

+1)

roV~E(F+(:J2+1)
boyunu, iletkenligin (j

esitlikleri ile tanimlanir. Eger yayilma hizi biliniyorsa A dalga boyunu bulmak için Af= u esitligi
= Ooldugu serbest uzay veya mükemmel dielektriklerdeki degerlerinden zayiflatici etkisi vardir. Ortam dagitkandir (dispersif). Yani, farkli frekansli dalgalar farkli u hizlarina sahiptir.
kullanilabilir. ((j/ ux= teriminin, hizi ve dalga

/

14.5

MÜKEMMEL DIELEKTRIKLER IçIN ÇÖZÜMLER Mükemmel bir dielektrik için (j= O'dir ve dolayisiyla: a=O fJ= OJ~ 11=*LOo

a = O oldugundan E ve H dalgalarinda zayiflama yoktur. 1]'nin açisinin sifir olmasi nedeniyle belli bir noktadaki H ve E ayni fazdadir. E'nin ax ve yayilmanin az yönÜnde oldugu kabul edilirse alan denklemleri Bölüm 14-4' dekilerin limiti olarak elde edilebilir:

E(z, t) = Eoej(WI-f3z)ax
HCz, t) = Eo e j(wi-f3z)ay 11

Hiz ve dalga boyu ise OJ u----f3-~

1

A = 2rc -

2rc t ~ biçimind f3 - OJ-v f.1E e animlanir.

220

ELEKTROMANYETIK DALGALAR

14. Bölüm

Serbest uzaydaki çözümler Serbest uzay mükemmel bir dielektrik ortamdan baska bir sey degildir. J1,€ ve u'nun serbest uzay için degerleri su biçimde tanimlanir:
J1

=

J1o

= 4n

x 10-7 HIm

E

= Eo =8.854 x 10-12 F/m"" -10-9 36ir
ve u = c ""3 x 108 mis DERI KALiNLiGi

F/m

17= 170""I20n Q

14.6 IvI ILETKENLER

IçIN

ÇÖZÜMLER;

Eger çalisilabilecek frekans araliginda malzemenin ey degeri ey» m E kosulunu sagliyorsa malzeme iyi bir iletken olarak siniflandirilir. Bu takdirde yayilma sabiti ve karakteristik empedans,

y=a+ j{3

a = {3=

VT

[(OiW

~ 17

= v7if).lCJ

=V~ 145

~

o

degerlerini alirlar. Görüldügü gibi bütün iletkenlerde E ve H dalgalari zayiflatilir. Sayisal örnekler bunun çok hizli bir zayiflatma oldugunu gösterecektir, a her zaman j3'ya esit olur, Her sabit noktada H ve E arasindaki faz farki 45° veya n/4 rad'dir, Bir kez daha E'nin axve yayilmanin az yönünde oldugu kabul edilirse, alan esitlikleri, Bölüm I4.4'den:
E(z, t) = Eoe-azj<ca-f3z)ax H(z,
'\

t) = ~i e-azj<ca-f3zXCiJtf3z-irl4)ay

Ayrica
u~

;

2ir

2ir

~~::

~~

l\,= -=

{3 vTifIiCJ

~

~ 1b l -2iru yazi a i ir.

'

'

Iletken bir ortamda hiz ve dalga boyu burada deri kalinligi veya sizma derinligi cinsinden ifade edilmistir.
1 8

== .JTifIiCJ

ÖRNEK 2. Sekil 14-3'de görüldügü gibi z > O'da yer alan, iletkenligi CJ= 58 MS/m olan bir bakir iletkenin yüzeyiüzerinde!= ml2ir= 100 MHz frekans bir E = i.Oe-az d<ca-Max(V/m) alaninin mevcut oldugunu li kabul ediniz. Dalga iletkenin içine dogru yayildikça zayiflamayi inceleyiniz. x
Euji.O
0""0

~
o'

Y

y onu

'Y": .

z
)

Sekil 14-3

z derinliginde alan genligi IEI= LOe-az = I O -zj(j olup, burada
1 8=--661 .J1Cjj1cr -. . e ~m degerindedir.

14. Bölüm

ELEKTROMANYETIK DALGALAR

221

Dolayisiyla sadece 6.61 mikrometre sonra al~n genligi baslangiç degerinin e-i = % 36.8'ine düser.
5 D 'da, yani 33 mikrometrede genlik baslangiç degerinin % 0.67'sidir, yani pratik olarak sifirdir.

14.7 GELEN DALGANiN DIK OLMASI DURUMUNDA ARA YÜZEY KOSULLARI ilerleyen dalga iki farkli bölgeyi ayiran arayüzeye geldigi zaman bir kismi yansir ve bir kismi da kirilir. Bu iki kismin genlikleri bölgelerin sabitleri (elektriksel özellikleri) ile belirlenir. Sekil
14-4'de, ilerleyen bir E dalgasi

z = O'daki

arayüzeye

i. bölgeden,

z<

O, yaklasmaktadir.

Ei ve ET

alanlari z = -O da, Ei ise z = +0 dadir. (2. bölge). Burada i "gelen", r "yansiyan" ve t "kirilan" anlaminda kullanilmistir. Dalganin arayüzeye dik geldigi kabul edilmistir. E ve H için denklemler
Ei(z, i) = E:.e-Yizei°"a.ir Er(z, i) = Er,eYizeio)'a.ir Ei(z, i) = E:,e-Y2Zeio)'a.ir Hi(z, i) = H:.e-y,Zeio)'ay H'(z, i) = HaeYizeio)'ay

H'(z, i) = H:,e-Y2Zeio)'f:ay

seklinde yazilabilir. Alti sabitten bir tanesi, hemen hemen her zaman Eb, gerçel olarak alinabilir. Az sonra çikarilacak olan arayüzey kosullari altinda geriye kalan bes sabitten biri veya daha fazlasi karmasik büyüklük olarak bulunabilir.
x

0
(11. Ili. 1:1

Q)

z

y

Sekil 14-4

Dik gelen dalga durumunda, E ve II bütünüyle arayüzeye tegettirler ve dolayisiyla arayüzey boyunca sürekli olurlar. Bunun z = O'daki anlami
Eb +E~

= E~

Hb +H~ = H~

olur. Ayrica her iki bölgede karakteristik empedans ~JHy'ye
Eio Hi o =7]1

esittir (bakiniz Bölüm 14-4). E~
Hio =7]2

.

E~ HT =-7], o

Yukaridaki bes denklem asagida karakteristik empedans cinsinden verilen oranlari elde etmek için birlestirilebilir.
Eo E~ 7]2- 711 7]1+ 712

Ho = 711H~

712

711+ 712

E~-

2712

E~ - 711+ 712

H~ H~

2711 711 712 +

222

ELEKTROMANYETIK DALGALAR

14. Bölüm

Çesitli malzemeler için karakteristik empedanslar daha önce incelenmisti. Bunlar referans olmalari için tekrar verilmektedir. kismen iletken ortam iletken ortam mükemmel dielektrik serbest uzay
Tl=

~
(]

'Wf.l

+ jWE

Tl

= {iif- /45°

Tl-'J~
Tlo

-

f/J
O

=

~=
Eo

120JrQ

ÖRNEK 3. Serbest uzayda (bölge 1) ilerleyen E ve H dalgalari arayüzeye dik olarak gelmektedirler. 2. bölge bir mükemmel diel«ktriktir ve bu bölge için Er = 3.0'dir. Gelen, yansiyan ve kirilan E ve H dalgalarinin arayüzeydeki genliklerini karsilastiriniz.
111= 1]0 = 120.ii Q

1]2 -

'/;

~= 120.ii= 217.7 Q

VE,

E~ - 112 111 -0.268 =
E~ - 1]1+ 112

H~ - 1]1- 112 0.268
H~ - 111+ 112

=

E~_~=0.732
E~ - 1]1+ 112

H~_~=i.268
H~ - 111+ 112

14.8 EGIK GELEN DALGA VE SNELL YASALARi Iki farkli ortam arasindaki bir düzlemsel arayüzeye çarpan gelen dalga genel olarak ikinci ortamda bir kirilan dalganin ve birinci ortamda da bir yansiyan dalganin olusmasina neden olur. Gelme düzlemi gelen dalganin normalini ve arayüzeyin yerel normalini içeren düzlemdir; Sekil 145'de bu xz düzlemidir. Yansiyan ve kirilan dalgalarin normalleri de yansima düzleminde yer alirlar. Gelme açisi Bi,yansima açisi Brve kirilma açisi Bz(hepsi Sekil l4-5'de tanimlanmistir.) Snell yansima yasasina Bi= Br ve Snell kirilma yasasina
sine, sin ei JliEi =~ Jl2E 2

uyarlar.

x
:-.,
Ei 402

Yansivan

7

Gelen dalga normali

Sekil 14-5

14. Bölüm

ELEKTROMANYETIK

DALGALAR

223

ÖRNEK 4. Bir dalga, havadan Er= 2.1 olan teflona 300'lik açi ile gelmektedir. Kirilma açisini hesaplayiniz ve islemleri bölgelerin yerlerini degistirerek tekrarlayiniz.
Ili

= 112oldugundan
sinei sin e i sin et = sin 30°

veya
= JEEri =.J2i r2

et = 20.18°

Teflon ile hava geçisi için asagidaki bagintilar yazilabilir: sin 30° 1 veya sin ei - .J2j

et = 46.43°

Her iki ortamin da manyetik geçirgenliginin ayni oldugu kabul edilirse optik olarak daha yogun bir
ortamdan yayilma (fE1 > fE 81> 8i sonucunu dogurur. 8i arttikça 81= 900olmasini 2) saglayacakbir

gelme açisi degerine ulasir. Bu kritik gelme açisinda ikinci ortama geçen bir dalga yerine yüzey boyunca yayilan bir dalga ortaya çikar. Kritik açi
E rI 8c =. sin-I JE r2

bagintisi

ile verilir.

ÖRNEK 5. Teflondan serbest uzaya yayilan bir dalga için kritik açi su biçimde bulunur:

ec= sin-I 14.9 DiKEY KUTUPLANMA

v2.1

~

= 43.64° .

E elektrik alaninin gelme düzlemine göre yönelimi dalganin iki farkli ortam arasindaki arayüzeyde nasil kutuplanacagini belirler. Dikey kutuplanmada E gelme düzlemine diktir (Sekil 14-6'daki xz düzlemi) ve dolayisiyla arayüzeye (düzlemsel) paraleldir. Arayüzeyde asagidaki esitlikler geçerlidir: E6 Eb Eo
ifadelere indirgenir.
x

= T12cosei

-171 cosei

172 cos8i +171cosei
2172cosei

Eb =

172 cose; +171cosei

Dikkat edilirse dik gelme durumunda 8i = 81 = Oo'dir ve yukaridaki ifadeler Bölüm l4.8'de bulunan

O~0
z

Sekil 14-6

224
Eger Jli

ELEKTROMANYETIK DALGALAR

14. Bölüm

=Jli ise, herhangi

bir 9i için

17icos8; -171 cos8, *- O
oldugunu göstermek zor degildir. Dolayisiyla dikey kutuplaninali gelen dalga kismen veya tamamen yansir.

14.10 PARALEL KUTUPLANMA Paralel kutuplanma durumunda E elektrik alan vektörü bütünüyle gelme düzlemi (Sekil i 47'de gösterilen xz düzlemi) içinde yer alir. Böylece E , dikey kutuplanmada H'nin oynadigi rolü oynar. Arayüzeyde asagidaki esitlikler geçerlidir: Eo = "2 cos 8, - "1 CAS8i E~ ". CAS + "2 CAS 8i 8, E~ 2"2 cas 8i
E~. 711 cas 8i

- "2cas 9,

0XL CV
~.Hr
Eri
Ei\

~'
=

Sekil

14-7

Dikey kutuplanmanin aksine, J.Li = J.Liolmasidurumunda,yansiyandalganinolmadigibir gelme aÇisi mevcuttur. Brewster açisi olarak adlandirilan bu açi

8B=tan
bagintisi ile tanimlanir.

-I

If
i

Ei

ÖRNEK o. Havadan, Er = 5.0 degerli cama yayilan paralel kutuplanmali degerini bulalim:
98

bir dalga için Brewster açisinin

= tan-I

.JS:Ö

= 65.91°

14.11 DURAN DALGALAR
Mükemmel dielektrik «1'1= ai = O) bir ortamda yayilan dalgalar mükemmel iletken «1'i = 0:=" 17i= O) bir arayüzeye dik olarak geldikleri zaman yansiyan dalga ve gelen dalga birlikte bir duran dalga olustururlar. Iki ucu sabitlestirilmis bir iple kolayca gösterilebilen böyle bir dalgada yarim dalga boyu aralikli bütün noktalarda salinimlar ayni fazdadirlar. Gelen ve yansiyan dalgalarin birlesimi E (z , t ) seklinde yazilabilir.
Ei - [ ej(ON-(Jz)+ Er
() () ej(ON+(Jz)

a ] x

ejON

(Ei e-j(Jz + Er ej(Jz )a x
() ()

17i = Ooldugundan

E~ i E~ = -1 ve

14. Bölüm

ELEKTROMANYETIK DALGALAR
E(z, t) = eifJX (Ebe - j{3z

225
ax

-

Ebej{3z

~ x = -2jEb sin

!3zejfJX

veya gerçel kismi alinarak E(z, t)

= 2 Eb sin pz sin mt 3x

yazilabilir. Duran dalga Sekil 14-8'de T/8 uzunlugundaki zaman araliklarinda gösterilmistir. Burada, T = 27r1mperiyottur. t = O'da her yerde E = O'dir; t = (T/8)'de E vektörlerinin uç noktalari 1 numarali sinüs egrisi üzerinde, t = 2(T/8)'de 2 numarali sinüs egrisi üzerinde yer alirlar ve bu sekilde devam eder. 2 ve 6 numarali sinüs egrileri salinimlar için bir zarf olustururlar; bu zarfin genligi gelen dalganin genliginin iki katidir. Dikkat edilirse komsu yarim dalga parçalar birbiriyle 180° faz fark1ldirlar. x

0=0

0'=00 2E&

0.4.8

~
Sekil 14-8

14.12GÜÇ VE POYNTING VEKTÖRÜ
Iletkenligi
CJ olan

bir ortam için birinci Maxwell denklemi yazilir ve denklemin her iki tara-

finin E ile skalar çarpimi alinirsa

VxH=oE+EE (V

aE at

.

x

H)

= oE2

+ E

. E-at

aE

bulunur.Bu esitlikteE2 = E-E'dir. V.(AxB) = B .(VxA) - A.(VxB) vektör esitligi denkleminsol
tarafini degistirmek için kullanilmistir.
H.( vxE) - v .(ExH) Ikinci Maxwell denklemi geregince, H.(VxE) = Mo(- J1dH =- J1 dH2 L dt ) 2 dt yazilir. Benzer sekilde, E-E dE - E dE2
r7 r7 2 = CJE + E'E-

dE
dt

dt - 2"at

elde edilir. Bulunan esitliklerin yerlerine konulmasi ve terimlerin yeniden düzenlenmesiyle

226

ELEKTROMANYETIK DALGALAR
2 E dE2 - J1 dH (JE =-"2 dt 2 dt 2 - V.(E x H)

14. Bölüm

elde edilir. Bu denklemin keyfi olarak seçilen bir v hacmi üzerinden integrasyonu

f v

aE2dv=-

f ( 2 ot v

--+--

E oE2

ilOR2

2 ot )

dv- f (EXH).dS s

esitligini verir. Burada esitligin sag tarafindaki son terim diverjans teoremi uygulanarak v'nin yüzeyi üzerinden alinan integrale dönüstürülmüstür. Sol taraftaki integralin birimi watt' dir ve birim zaman basina isi olarak harcanan enerj iyi temsil eden omik bir terimdir. Bu harcanan enerj inin kaynagi sag taraftaki integraller tarafindan belirlenir. EE2/2 ve j.J.H2/2sirasiyla elektrik ve manyetik alanlarda depo edilen enerji yogunluklari olduklarindan hacimsel integral (eksi isareti dahil) bu depo edilen enerjideki azalmayi verir. Bunun sonucu olarak yüzeysel integral (eksi isareti dahil) disardan hacim içine giren enerji hizi olrr'idlidir. Bu takdirde bir isaret degisimi hacimden disari çikan ani enerji hizmi verir: (E X H)' .dS =

Pet) =

f

iJ>.dS

Burada t!J= E x H, bir noktada birim alan basina düsen ani enerji akis hizi olarak tanimlanan Poynting vektörüdür.
Poynting vektörünü tanimlayan vektörel çarpimda alanlarin gerçel yapida olduklari kabul edilmistir. Öte yandan, eger E ve H karmasik yapida ifade edilirler ve ortak dM zaman bagimliiigina sahip olurlarsa bu durumda g"J'nun zaman ortalama degeri t!J ort.

= 1 Re 2

( E X H* )

bagintisi ile verilir. Burada H*, H nin karmasik eslenigidir. Benzer sekilde devre analizinde karmasik güç S

= + VI *

olup, güç P = + ReVI*, bunun gerçel bölümüdür.

Düzlemsel dalgalar için, enerji akisinin yönü yayilmanin yönüdür. Dolayisiyla Poynting vektörü yayilma yönünü belirlemek veya eger yayilma yönü biliniyorsa alanlarin yönünü belirlemek için koordinatlardan bagimsiz yararli bir yöntem sunar. Bu yöntem, gelen, kirilan ve yansiyan dalgalar incelendiginde özellikle yararli olabilir.

Çözümlü Problemler
14.1 Yayilan bir dalga y
kans (J)
lemleri

= 106radlsise, dalgayi,A/8kadar ilerlediginde,t = Ove t = ti anlarindaçiziniz.Is(J) 2 x 106radls ve ayni ti ani için tekrarlayiniz.

= 10 sin

({3z- mi) Ile tanimlanmistir.

Eger hiz 3x iog mis ve açisal fre-

=

Dalga bir periyoi, T = 2n/s, boyunca le kadar ilerler. Dolayisiyla, T -3tl=S-4W
B

8 A = eti

= (3X10

)

n
4(106)-

-236m

14. Bölüm Sekil 14-9 (a)'da dalga t

ELEKTROMANYETIK

DALGALAR

227

= O ve t = ti için

gösterilmistir.

Frekans iki katina çiktiginda dalga boyu yari

degerine iner ve faz kayma sabiti f3önceki degerinin iki katina çikar. (Sekil 14-9(b)'ye bakiniz.) ti anindada dalga236 m ilerlemistiLancakbu kez uzaklik A14'dür.
y t =O
i

y

'" = 106
i

i

LoL1",=2xl061
z z

(a)

(b)

Sekil
14.2

i 4-9

Serbest

uzayda,

E(z, t)

= 103 sin

«(ot- [3z)a, (Vlm)' dir. H(z, t)'yi bulunuz.

OJ{ f3z fazi incelenirse yayilma yönünun +z oldugu görülür. E x H vektörünün de +z yönünde olmasi gerektiginden, H -azyönünde olmalidir. Bu nedenle

~
ve

Ey x

=170 = 120nQ

veya

H x =--sin(mt
120n - f3z)ax (Alm)

103

- f3z) (Alm)

103 H(z, t)= --sin(mr 120n

14.3 f = 95.5 MHz ise, Problem 14.2' deki dalga için y yayilma sabitini belirleyiniz. Genelolarak, y = .Jjmf..l(a+ jm E) 'dir. Serbest uzayda a= Ooldugundan

. .~
olur. Dikkat edilirse bu sonuç a

. 2Jif\

Y= jWv,",o€o= j

(~)

=j

.2ir(95.5 x 106) 3 x 108 = j(2.0) m-i

=Ove f3= 2.0 oldugunu gösterir. = O düzleminde,
(ot = O,
n:J4, n:J2,

14.4 E(z, t) = io sin «(ot+ [3z)az + 10 cas «(ot + [3z)a, alanini z 3n:J4ve Jriçin inceleyiniz. Hesaplamalar Tablo14-1'de verilmistir
Wl

E" = 10 sin wl O 10

Ey = cos wl 10 10

E = E"8,, + Eyay lOay

O ir -

4

vi
10 10

vi
O -10 -10

10( a":-i ay) 10a"

ir 2

3ir 4
ir

vi
O

vi

10(a";2ay)
10( -ay)

Tablo 14-1

228

ELEKTROMANYETIK DALGALAR

14. Bölüm

Sekil 14-lO'da gösterildigi gibi E(x, t) daireselolarak kutuplanmistir. Ayrica dalga -az yönünde ilerler.
x

/'1/\
\
i

..

"

.

y

i
Sekil 14-10

14.5

Faz kaymasi sabiti 30.0 rad/m ve genligi (l/31l') Alm olan bir H alani serbest uzayda -az yönünde ilerlemektedir. Eger alan t = O ve z = O oldugu zaman -ay yönünde ise E ve H'nin uygun ifadelerini yaziniz. Frekans ve dalga boyunu belirleyiniz. E ve H arasindaki bagintiyi belirleyen Tl karakteristik empedansi, iletkenligi (J'olan bir ortamda karmasik olur ve dolayisiyla E ve H'nin fazi karmasik yapida yazilmalidir. Serbest uzayda bu kisitlama gereksizdir. Alanin kosinüslü ifadesi kullanilirsa, i H(z, t) =--cos(roi + [3z)av 3n
.

olur. -z yönündeki yayilma için Ex = -Tlo

= - 120nQ

veya

Hy
Dolayisiyla elde edilir. [3= 30 rad/m oldugundan

Ex =+40cos(rot+[3z) (V/m)

E(z, t) =40 cos (ca + [3z)ax(V/m)

A= 2n n [3=15m
bulunur.

f

= il = n /15

c

3xlO8

- n

-

45 XlO8 Hz

14.6

Eger dalga frekansi 1.6 MHz ise J.lr= 1, Er = 8 ve

G

= 0.25

pS/m degerlerine sahip bir mal-

zeme için y yayilma sabitini bulunuz. Budurumda, (J' Dolayisiyla

0.25xlO-12

roE - 2n(1.6x1o6 X8XIO-9 36n / a""O

r

- 10-9 - O

-

~ .JPrEr 2 [3""ro"PE =21if= -9.48xlOrad/s c

ve Y= a + j[3""j9.48 x 10-2m-I'dir. Verilen frekansta malzeme mükemmel dielektrik gibi davranmaktadir. i pS/m mertebesindeki iletkenlik,malzemenin daha çok bir yalitkan gibi davrandigini gösterir.

14.7 Neper ve desibel arasindaki dönüsüm faktörünü belirleyiniz. Genligi
E = Eoe-<Jz

bagintisina göre azalan, +z yönünde ilerleyen düzlemsel bir dalga göz önüne alalim.

14. Bölüm

ELEKTROMANYETIK DALGALAR
Bölüm 14.12' den bilindigi üzere dalga tarafindan tasinan güç E2 ile orantilidir. Dolayisiyla P

229

= Poe-2az
PO 20 (
( ) =8.686\az)

olur. Bu takdirde desibel tanimi geregince z uzakligi boyunca güç azalmasi, 10 log 10(pofP) dB 'dir. Fakat

101ogw-=-ln-=-\az P 2.3026

PO

LO

P

2.3026

oldugundan,az neper,8.686(az) desibeleesdegerdir,yani
1 Np

= 8.686

dB

14.8

Eger a = 5 x 10-3 Sim, J.lr= 1 ve EZ = 8 ise hangi frekanslarda yeryüzü bir mükemmel r dielektrik olarak kabul edilebilir? Bu frekanslarda rJ.sifir kabul edilebilir mi? Kesim frekansinin
cr

-s;mE

1
100

biçiminde belirlendigini kabul edelim. Bu takdirde m 1OOCJ f =-~-=1.l3GHz 2n 2n E
olur. Küçük
cr/WE

degerleri için:

a=w~~( ~1+(;;;r -1)
=w~~E [ - (- ) =-2 2 WE 2 a = 38.2
1

o

2

-(120ii)=0.333Np/m ] f;-=-2 ~ E E,
O O

,

Dolayisiyla frekans ne kadar büyük olursa olsun ayaklasik 0.33 Np/m veya 3 dB/m olacaktir (bakiniz Problem 14.7) ; cl sifir kabul edilemez. 14.9 MS/m ve J1r= i degerlerine sahip alüminyum 'için 1.6 MHz frekansindaki li deri kalinligini bulunuz. Ayrica yve u dalga hizini da bulunuz.

8a = {3= DJ oldugundan:

~

1if,ucr- 6.44x10-5 m = 64.4,um

r = 1.55 x 104 + j1.55 x 104 = 2.20 X 104 cl,i° (m-i)

ve

u=-=wl) {3

m

=647 (mis)

14.10 Dikey kutuplanmis bir dalga i. bölgeden (EZ = 8.5, J.lrl= 1, ai = O) serbest uzayolan 2. bölri geye dogru 15°' lik bir gelme açisi ile yayilmaktadir, Eb 1.0,u V/m olarak verilmistir.

=

E;,Eb,Hb veHb 'yi bulunuz.
Karakteristik empedanslar
171
olup, kirilma açisi

= r:-- =
VErl sin 15° sin Or

170

120 ~ ",8.5

=1290

ve

172=170 = 120nD

~
= V 8.5 EO

veya

Oi = 48.99°

olarak bulunur.

230 Bu takdirde

ELEKTROMANYETIK DALGALAR

14. Bölüm

E~
E~

= 112 COSe;

-1]1

COSel

=0.623

veya veya

r
EO

1]2COSe;+1]1cosei

= 0.623

J1VIm

Eb 21]2cose; -1.623 Eb 1]2COSe;+1]1cosei

Eb = 1.623 J1V/m

bulunur. Sonuç olarak, Hb = Eb /1]1 = 7.75 nA/m, H ~= 4.83 nA/m, veHb = 4.31 nA/m olacaktir.

14.11

(J

= 58 MS/m, Jlr=

1 olan iletken bir ortamda!

= 100 MHz
lOs/45° m-i

[rekansta 11 karakteristik empe-

dansini, y yayilma sabitini ve u dalga hizini hesaplayiniz.
y

= VwJJo/45° = 2.14 x

'1=
o: = f3

~

/45° = 3.69 x io-3 /45° Q

= 1.51

x iOS

1 Ö =-= 6.61 JJm o:

u = wö = 4.15 x iif mis

14.12 Serbest uzayda (z < O)+z yönünde ilerleyen bir düzlemsel dalga z = O'da karakteristik özellikleri (J = 61.7 MS/m, J1r= 1 olan bir iletken üzerine (z > O) dik olarak gelmektedir. Serbest uzaydaki E dalgasinin frekansi! = 1.5 MHz ve genligi 1.0 VIm' dir. Arayüzeyde elektrik alan E(O, t)

= 1.0 sin 2nft

ar (VIm)

bagintisi ile verilmistir. z> O için H(z, t)'yi bulunuz. z > Oiçin ve karmasik yapida E(z, t) = 1.0e-azt/(2iiji-/}z) ay (V/m) olur. Sonradan bu ifadenin sanal kismi alinacaktir. Iletkende, LI= {3= Virtl1o= VJr(1.5 x Hn(4.ir x III 7)(61.7 x 106)= 1.91 X 104 r;;;;; 11 ,j!!!.!.!. = 4.38 x lOV."4 = /45° (J

"

Bu takdirde, Ey/(-Hx) = 17, oldugundan 8(z, t) = -2.28 X 103e-az t/(21tjt-fJz-TC!4) (A/m) ax veya sanal kismini alarak
8(z, t)

= -2.28

x 1O3e-az sin (21ift - f3z - irl4)ax (A/m)

bulunur. Bu esitlikte,f,

a ve f3 yukarida verildigi gibidir. ,

14.13 Serbest uzayda E(z, t) = 50 cos (0Jt - [3z)ax (VIm)' dir. z = sabit düzleminde bulunan 2.5m yariçapli bir dairesel alandan geçen ortalama gücü bulunuz. Karmasik yapida,
E = SOt/(ea-Max

(V/m)

dir. 1]= 120n!2 ve yayilma +z yönünde oldugundan

H = .2. 12ir
Bu takdirde olur.

t!(""-/lz)a

y

(A/m )

!Jbrt = ~Re (E X H*) = !(50)(1~JaZ WIm2

14. Bölüm

ELEKTROMANYETIK

DALGALAR

231

Akis alana diktir ve dolayisiyla Port =

+(5ol~
-

(2.5f =65.1W

l12n )

bulunur. 14.14 Bir v gerilim kaynagi Sekil 14-11(a)'da gösterildigi gibi belli uzunluktaki bir koaksiyel kablo vasitasiyla, saf bir R direncine baglanmistir. Dielektrik için P/'Poynting vektörünün kullanilmasi durumunda da, dirençte devre analizi yöntemleri ile bulunan ayni ani güç ifadesinin elde edilecegini gösteriniz.

S/l
VV\L

i t

.;.;.

,<LlR ::~UU (a)

z

b

E (b) Sekil 14-11

Problem 7.9 ve Ampere yasasi geregince: E= v
rln(bla)

a
i

ve

H=~a
2nr

q,

Burada, a ve b, Sekil 14-11(b)'de gösterildigi gibi, içteki ve distaki iletkenlerin yariçaplaridir. Bu takdirde,
vi az !1"= E X H = 2nr21n (b/a)

olur. Bu, ani güç yogunlugudur. Dielektrigin kesit alani üzerindeki toplam ani güç,
211

b

vi az .rdrdljJ az =vi

p(t)= 1 o

fil 2nr 2 In(bla)

olacaktir. Bu esitlik ayni zamanda dirençteki ani güç kaybi için devre kuraminda elde edilen sonuçtur. 14.15 Sekil 14-12'deki 1. Bölgede (Eb=1.5xio-3 VIm, Eii = 8.5, Prl = 1 ve 0"1= O) olup, 2.

232

ELEKTROMANYETIK DALGALAR

14. Bölüm

bölge serbest uzaydir. Dalganin arayüzeye dik geldigini varsayarak, arayüzeyden yansiyan ve kirilan E ve H alanlarinin genliklerini bulunuz. 'li=

~

-=1290 €o€,i '12+ '1i

i

'12 = 120Jr O = 377 O

Eo = '12

- '1i E~ = 7.35 X 10-4

V

im

E~=~E~=2.24x 10-3V/m '12+ '11 Ei H'o =--!! = 1.16 X 10-5A/m '1i
Ho

= '1i -

'1i+ '12 '1i+ '12

'12 H~ = -5.69

X

10-6 A/m

m=~iro=5.91
E,i ,1l,1

x 10-6 A/m
.

~ Eo.llo
Et o t!Jllt

po
!JIIi !JII'

t
E'o

Sekil 14-12

14.16 Ei elektrik alaninin serbest uzayda (1. bölge) 2. bölge ile ara yüzeydeki genligi 1.0 V/in'dir.
H ~ = -1.41 X10-3Alin, E r2= 18.5 ve 02 = Oise Jlr2'yi bulunuz. ET E~ = 172 -'-377 ve - O =-120ira = - 377Q

HT O

esitliklerinden

Eb

377 +172

E~ 1.0 - - 377(377 +172) H~ -1.41x1O-3 172-377
bulunur. Bu takdirde 1234

veya

112

=1234a

=
.

,""0"" r2

veya

J.1.r2= 198.4

olur.

EO(18.5)

14.17 Dik olarak gelen bir E alaninin serbest uzayda elektriksel özellikleri Er = 80, Jlr = 1 ve a = 2.5 Sim olan deniz suyunun hemen disinda genligi E~

= 1.0 V/in'dir.

30 MHz frekansi için

hangi derinlikte E'nin genligi 1.0 mV/m olacaktir? 1. bölge serbest uzay ve 2. bölge deniz suyu olsun: 171 377!2 172=9.73cl3.5°Q

=

Bu takdirde E'nin deniz suyunun hemen içindeki genligi E~'dir.

-.-!!=
Ei}

Ei

211
2

111+ 112

veya

E~ =5.07xio-2 V/m

14. Bölüm

ELEKTROMANYETIK DALGALAR
+ jw E) = 24.36/46.53° m -I bagintisindan

233

r = ~jw)1(a

a= 24.36 cas 46.53° = 16.76 Np/m bulunur. Bu takdirde 1.0 x
esitliginden z = 0.234 m elde edilir.
io-3

=(5.07

x io-2)e-16.76z

14.18 Genligi 100 V/m olan ve serbest uzayda ilerleyen E alani Sekil 14-13' de gösterildigi gibi kalinligi 5 j..lmolan bir gümüs tabakaya çarpmaktadir. a= 61.7 MS/m ve!= 200MHz oldugunukabulederek IEz!,IE31ve IE41genliklerini bulunuz.

Ei

=eo

fP,

Sekil 14-13 200MHz'deki gümüs için, 17=5.06 x io-3 145° n'dur. E2- 2(5.06 X 10-3~) Ei - 377 + 5.06 x 10-3/45° Iletken içinde:
a Dolayisiyla:

iE21= 2.68

x 10-3 V/m

= f3 = ~iif)1a = 2.21

x io5

Dolayisiyla, dalga iletken içerisinde yayilirken, zayiflatma yaninda bir de faz kaymasi olacaktir. iE3! ve IE41 sinüzoidal olarak degisen dalganin maksimum degerlerini gösterdiginden bu faz kaymasi alan
esitliklerinde mevcut olmayacaktir
( le::!:j/3zi

= 1).
10-6)

iE31= iE21 e-az = (2.68 X 10-3)e-(2.2IXloS)(5X

= 8.88

X LO-. V/m

E.
E3

2(377) - 377 x 5.06 x 10-3/45°

iE.i = 1.78 x 10-3V/m

Ek Problemler
14.19 E(z, t) = 103sin (6 x lO8t- f3z)ay(V/m) olarak verilmistir. Serbest uzayda, dalgayi t = Oaninda ve dalga z ekseni boyunca IJ4 kadar ilerledigi zaman ti aninda çiziniz. ti. f3ve ",'yi bulunuz. Yanit: ti = 2.62 ns, f3= 2 rad/m, '" = JlID.Sekil 14-14'e bakiniz.

234

ELEKTROMANYETIK

DALGALAR

14. Bölüm

103

O

z

-103

t

=O
Sekil 14-14

14.20 Serbest uzayda H(z, i)

= 1.0ej(I.Sxio8t+{3z)a

x

(A/m) olduguna göre, Yanit: Eo = 377 V/m, -az

E(z, i) için bir baginti elde ediniz ve yayilma yönünü belirleyiniz.

14.21 Serbest uzayda H(z, i) = 1.33 x 10-1 cos (4 x 1o7i - [3z)ax (A/m) olduguna göre, E(z, i) için bir baginti elde ediniz. [3 ve Ie'yi bulunuz.

Yaml, Eo= 50 V/m.
14.22 Yürüyen bir dalganin hizi 106 m!s'dir ve bu dalga
y

( 3~ }lliIIm.

15a m

= LOcos (2.5z

+ 01)
i

bagintisi ile tanimlanmistir.

Dalgayi z'nin bir fonksiyonu olarak

= O ve i = = 0.838,us için çiziniz.
ii

Bu iki zaman arasinda dalga boyunun kaçta kaçi yayilmistir.
\o

Yanit:

t Sekil14-15'e

bakiniz.

z

i.

X/3 -I--

x = 2.Si in Sekil 14-15

~

i = O, z = 31e/4 'deki genligini ve yönünü bulunuz. Yanit: 18.03 V/m, 0.555ax - 0.83ay 14.24 f.1,= 1, E, =15, cr= Oolan bir ortam için 500kHz'deki y degerini bulunuz. Bir elektromanyetik dalga bu ortamda hangi hiz ile yayilir? Yanii:j4.06 x io-2m-l, 7.74 x 107mis

14.23 E(z, i) = 10 sin (o) i - [3z)ax- 15 sin (ca - [3z)ay(V/m) alaninin

14.25 Serbest uzaydaki bir elektromanyetik dalganin dalga boyu 0.20m'dir. Ayni dalga mükemmel bir dielektrik ortama girdigi zaman dalga boyu 0.09 m olmaktadir. f.1,= 1 oldugunu kabul ederek E,'yi ve dielektrikteki dalga hizini belirleyiniz.
Yanit: 4.94; 1.35 x 108mis

14. Bölüm

ELEKTROMANYETIK

DALGALAR

235

14.26 Serbest uzaydaki bir elektromanyetik dalganin faz kayma sabiti 0.524 rad/m'dir. Ayni dalga mükemmel dielektrik bir ortama girdiginde faz kayma sabiti 1.8i rad/m olmaktadir. Jli = i oldugunu kabul ederek Ei ve yayilma hizini bulunuz. Yanit: 11.9,8,69 x 107in/s
14.27 E ,= 16, Jli = 4.5 ve o"= 0.6 Sim olan bir ortam için 400MHz'deki serbest uzaydaki c hizina oranini bulunuz.

yayilma sabitini bulunuz. v hizinin Yanit: 99.58 160.31° m-I, 0.097

14.28 Kismen iletken bir ortamda Er = 18.5, Jlr = 800 ve o"= 1 Sim' dir. 109 Hz'lik bir frekans için cx,[3, Tl'YI ve u hizini bulunuz, E(z, t) = 50.0e-az cas (iii t - [3 z)ay (V/m) olarak verildiginde H(z, tryi belirleyiniz. Yanit: 1130 Np/m, 2790 rad/m, 2100 122.1 ° Q, 2.25 X 106mis
2.38 X 10-2 e-az

cas (ca - 0.386 - [3z) (-ax) (Alm)
Yanit: 84.4 kHz.

14.29 Gümüs için 0"= 3.0 MS/m'dir. Hangi ftekansta deri kalinligi 8 Imm olur?

14.30 Belli bir ftekansta bakirdaki (O"= 58.0 MS/m) faz kayma sabiti 3.71 x 105 rad/m'dir. Frekansi bulunuz. Yanit: 601 MHz

14.31 E elektrik alaninin bir sivinin hemen içindeki genligi 10.0 V/m ve sabitler Jlr= 1, Er = 20,0"= 0.50 S/m'dir. E'nin ortam içerisinde 10 cm uzakliktaki genligini (a) 5MHz (b) 50MHz ve (c) 500MHz frekanslari için belirleyiniz. Yanit: (a) 7.32 V/m; (b) 3.91 V/m; (c) 1.42 V/m

= 1.0 sin (ca - [3z)ax(V/m) dir. z = sabit düzleminde bulunan 15.5 m yariçapli bir dairesel diskten geçen ortalama gücün 1W oldugunu gösteriniz. 14.33 Küresel koordinatlarda,
14.32 Serbest uzayda E(z, t) 100 . 0.265. e cas (iiit- [3 )aB (V/m) H = -sin e cas (lllt- [3 )at/> (Alm) E = -sin r r r r biçiminde tanimlanan küresel dalga serbest uzayda bulunan belirli bir dipol antenden oldukça büyük

bir r uzakligindaki elektromanyetik alani temsil. eder. r = 1 km, O ::; e::;!!.-yariküresel kabugundan ge2
çen ortalama gücü bulunuz.

Yanit:55.5 W

14.34 SerbestuzaydaE(z, t) = 150sin (ca- [3z)ax(V/mr dir. z = Odüzlemindebulunanve kenaruzunluklari
30 mm, 15 mm olan dikdörtgensel bir alandan geçen toplam gücü bulunuz. Yanit: 13.4 mW 14.35 Serbest uzay-gümüs arayüzeyin serbest uzay tarafinda Eb ~ 100 V/m dir. Frekans 15MHz ve gümüs için sabitler Er = Jlr= 1, o"= 61.7 MS/m'dir. Sinir yüzeyindeki E6' ve Eb 'yi belirleyiniz.
Yanit: -100 V/m, 7.35 x 10-4 ~ 14.36 Serbest uzay - iletken arayüzeyinin serbest uzay tarafinda H

V/m

b= 1.0 Alm

' dir. Frekans 3 1.8 MHz ve

iletken sabitleri Er = Jli = i, o"= 1.26 MS/m' dir. H 6' ve H ~ degerlerini ve Hhnin deri kalinligini belirleyiniz. Yanit: 1.0 Alm, 2.0 Alm, 80 Jlm 14.37 Serbest uzayda yayilan, genligi 1.0 A/m ve frekansi 200MHz olan bir H alani Sekil 14-16'da gösterildigi gibi kalinligi 5Jlm ve iletkenligi o"= 61.7 MS/m olan bir gümüs tabakaya çarpmaktadir. Tabakanin hemen arkasindaki Hb 'yi bulunuz. Yanit: 1.78 x 10-5Alm 14.38 Serbest uzayda yayilan 100 V/m genlikli bir E alani Sekil 14-l7'de gösterildigi gibi mükemmel bir dielektrige çarpmaktadir. E~ 'yi belirleyiniz. Yanit:59.7 V/m 14.39 Serbest uzayda yayilan bir E alani Sekil 14-18'de gösterildigi gibi kismen iletken olan bir ortama çarpmaktadir. Frekans 500MHz ve E~ = ioOV/m olarak verilmistir. Eb ve H b 'yi belirleyiniz.
Yanit: 19.0 V/m, 0.0504 Alm

236
fO .PO

ELEKTROMANYETIK
fO ,Po

DALGALAR

14. Bölüm

fO PO

.

~-1

t"'

#-1
tEl

1--1 mm-j
Sekil 14-16
fO .PO

Sekil 14-17
eo, PO

'-1

r
1--30 mm-1
Sekil 14-18

14.40 Bir dalga dielektrik bir ortamdan serbest uzay ile olan arayüzeye dogru yayilmaktadir. Eger gelme açisi 2Do'likkritik açi ise ortamin dielektrik sabitini bulunuz. Yanit: 8.55 14.41 E~ / Eb ve Eb / Eboranlarini dik gelme için ve ei = ioo'lik bir egik gelme açisi için hesaplayiniz. 1. bölge için Erl = 8.5, Jlrl= 1 ve ai = Dolup, 2. ortam ise serbest uzaydir.
Yanit: Dik gelme için Eb / E~ E~ / Eb

= 0.490

ve

E;) / E{J

= 1.490.

ioo'lik

gelme

açisi

için

= 0.539 ve Eb / Eb = 1.539

14.42 Paralel kutuplanmis bir dalga havadan bir dielektrik içine 75°'lik Brewster açisi ile yayilmaktadir. E/yi bulunuz. Yanit: 13.93

Bölüm 15
iletim Hatlari
(Milton L. Kult)

15.1 GIRIs Elektromanteyik enerjinin kilavuzlanmamis yayilimi i4. Bölümde incelenmisti. Bu bölümde, dalgalar 'dielektrik bir ortam içinde bulunan iki iletken tarafindan kilavuzlandigi zaman enerji iletimi incelenecektir. Bu iki iletkenli iletim hattinin tam analizi alan teorisi kullanilarak yapilir. Buna ragmen sistemin performansi, iletim hattini dagilmis parametreler ile modelleyerek ve elektromanyetik alanlara (elektrik ve manyetik alanlar) karsilik gelen gerilim ve akimlari kullanarak öngörülebilir. Bu bölümde yalnizca düzgün, yani her noktasindakiartimli dagilmis parametre degerleri sabit olan iletim hatlari incelenecektir. 15.2 DAGiLMiS PARAMETRELER Bir hattin birIm uzunluk basina dagilmis parametreleri Bölüm 7 ve i i de tanimlanan endüktans ve kapasite, iletkenlerin direnci ve dielektrik ortamin iletkenligidir. Parametrelerin dagilimin geometrisine, malzemelerIn özelliklerine ve bazi durumlarda frekansa bagli oldugu daha önce görülmüstü. Asagidaki özet listede geometriye bagimlilik bir geometrik faktör GF ile gösterilmistir. Kapasite c = Jr~J(GFC) (F/m) iletkenlik G
Endüktans (dis)
Ud Lt! = ~ (GFL) Jr (H/m)

[Ed

=dielektrigin geçirgenligi] =dielektrigin iletkenligi]
[.u.i= dielektrigin geçirgenligi
J-lo]

c =-

Od

(im)

S

.
[Od

f:d

::::

DC direnç (lOkHz'e kadar olan frekanslar için) 1
Rd=-(GFRJ)
Oc"T

(Olm)

[Oc= iletkenlerin iletkenligi]

AC direnç (10 kHz'In üstündeki frekanslar için)
Ra

-~ - 2Jro..ö
=

(GFRa)

(O/m)

[ö=

2
\hrf.uco,.

-

deri~
kalinligi

]

Endüktans

(iç) L

,

{ J.lo/.t;r

RaI2:rf (H/m) (H/m)

f> 10kfu f < 10kHz

için için

238

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

Endüktans

(toplam)
Lt

= L.. + Li = L"

En çok kullanilan üç tip iletim hatti için geometrik faktörler asagidaki gibidir. Koaksiyel Hat (iç yariçap a, dis yariçap b, dis kalinlik t) 2 1 GFC= GFL=In (b/a) GFC 1 1 1 1 GFR"= - + _ L'P b için GFRd= a + i +1 "2 a b ) (b Paralel teller (yariçap a, açiklik d) 1 d GFC=GFL= cosh-I_= GFL ~ 2 2 GFRd= ? GFR" =

d Ina

d'P a için

a-

~

Paralel plakalar (genislik w, kalinlik l, açiklik d) w 1 GFC=GFL=l'Cd
2l'C

GFC 4l'C L'P

GFRd = wl

GFR" =-;-

b için

15.3 ARTIMLI MODEL; GERILIMLER VE AKIMLAR Sekil l5-l'deki modeldeki R, L, G ve C degerleri Bölüm l5.2'de verilmis olup, bu model, gerilimleri ve akimlari kullanarak hattin analizine olanak tanir. Lll uzunlugundaki bir hücre içinde a ve b noktalari arasindaki gerilim farki
oi(x t) . . ôv(x, l) = (R ôx)z(x, i) + (L ôx) ~ ot

bagintisi ile verilir. Lll ~

Oiçin sinir durumda bu esitlik ov(x. i) ox Ri(x. t) + L oi(x, t) ol
(1)

olur.
R~x L.Lx a R~i L.lx h c R.lx L.lx

G.lx

C.l.r

G.lx

-i-

T

C.l.r

i-

.l.r

~

Sekil 15-1

15. Bölüm

ILETIM HA TLARI

239

Benzer sekilde, b ve c noktalarindaki akimlar arasindaki fark 6.i(x, i) = (G 6.x)v(x, t) + (C 6.x) olacaktir. Buradan av(x i) at!

di(x, t) at ax = Gv(x, t) + C av(x, t) elde edilir.

(2)

(1) ve (2) esitlikleri ile verilen birinci mertebeden kismi diferansiyel denklemlerden tek bir &f(x. t) ax2 RGÇ(x t ) + (RC + LG). aj(x, t) + LC &f(x, t) J' at at2 (3 )

ikinci mertebeden kismi diferansiyel denklem elde edilebilir. (3) hiperbolik tipte bir denklemdir ve dalga denklemine çok benzemektedir. Gerçekten de kayipsiz bir hat için (R = G = O) (3) denklemi, 14. Bölümde islenen bir boyutlu skalar dalga denklemidir. Dolayisiyla iletim hatlarinin, süreksizliklerde (ani parametre degisikliklerinin oldugu bölgeler) yansitilabilen ve/veya iletilebilen akim ve gerilim dalgalarini tasidigi önceden bilinmektedir. 15.4 SINÜZoIDAL SÜREKLI DURUM UYARIMI

Sekil 15-1'deki iletim hatti yeteri kadar uzun bir süre sinüzoidal bir kaynak tarafindan uyarildiginda (açisal frekans ro)akim ve gerilim de ayni frekansli sinüzoidal fonksiyonlar olurlar: u(x, t) = Re [V(x)eij i(x, t) = Re [l(x)eij

Burada V(x)vei(x) fazörleri genelolarak karmasik degerlidirler ve kutupsal yapida ifade edilirler (x degiskenine bagimlilik bastirilmis olarak):

v = iVII~v

1 = ili fJ!J.

Burada L/J, karmasik vektör ile gerçel eksen arasindaki açiyi gösterir. Bütün akim ve gerilimler yerine fazör gösterilimleri konulmasi, iletim hatlarinin sürekli durum analizinde büyük kolaylik saglar. Sekil 15-2, fazör bölgesinde alici uçta bir ZR yükü (karmasik) ile sonlandirilmis ve verici uçta iç empedansi Zg, gerilimi düzgün bir hatti modellernektedir. v'g= Ygrn L!!..olan bir kaynak tarafindan sürülen 1 uzunlugundaki Hattin birim uzunluk basina seri empedansi ve paralel admitansi

Z =R +jwL

Y= G +jwC

bagintilari ile verilir. Alici uçtan itibaren uzaklik x degiskeni ile ve verici uçtan itibaren uzaklik da d Ile ölçülür. Vericiuç Ali~i uç (yük) Z LRif isi~~i.

Z. }'

"y~

x= 1 d=O ~+d Sekil 15-2

e 's

+x X= -il

:V~
()

z,

=1

240

ILETIM

HA TLARI

15. Bölüm

Bölüm 15-3'teki (1). (2) ve (3) denklemleri V(x)a ve i(x) fazöderi için adi diferansiyel denklemlere dönüsürler.
dV(x) dx dl(x) dx
2A

= ZI(x) = YV(x)
= -If:(x)

(1b) (2b)

d :X\X)

(3b)

Burada y = VZY ==tr + jP' dir ve karekök, a ve /3 'yi negatif olmayan sayilar yapmak üzere seçilmektedir. (3b) denklemi düzlemsel dalga denklemi (Bölüm 14.3) ile ayni yapidadir. Bu denklemin yürüyen dalga çözümleri su biçimdedir: V(x) = V+eYX+ V-e-YX == i{pJo~(x)t.,jx) + i(x) = j+eYx+ j-e-YX == t,Jx) + t...,..,(x)
il + ve diger katsayilar, karakteristik empedans zo ve sinir yansima katsayisi f R ile orantili olan x den bagimsiz fazörlerdir. Bu katsayilar.

Z = V. +

0- j+ -

- - V- j- -

'fy

g
(O)

Vf R-

jZR

e...,.JO)

fR==v+ = - j+

=~
ZO

esitlikleri ile tanimlanir. i R'yikarakteristik ve yük empedanslari cinsinden ifade etmek kolaydir:

-

ZR + Zo

Bu takdirde, eger bir noktadaki yansima katsayisi

rex) ==~-(x)
seklinde tanimlanirsa f(. X ) elde edilir. Benzer sekilde Z(x)

Yc~(x)
()

- r Re -iYX ZR -Z - ZR +

e -2yx

Z()

=

V(x)/ j(x) alici uca (x

= O) bakildiginda görülen bir noktadaki

empedans ise: [ ['(e) vd.lerinin yerine Ls vd. lerini yaziniz] 1 + f(x) Z(x) = Z01 - f(x) Verici uçtaki kosullar ise (i(l) vd.lerinin yerine Ls vd. leri yazilarak) Z - Z 1 + fs s- ol-fs
V.
A

Zs

s= VgZs + Zg

ls=-

A

Vs

Zs

olur. Yüke aktarilan ortalama güç ve verici uca saglanan ortalama güç

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

241

PR

= 1 Re (VRIR)= 1 2 Re (ZR) il/RI
A A.
A

i

= ~(x = O) - p(~...,...i<x O) = 1 AA. Ps = 2 Re (Vs/s) = iAz il/si Re (Zo5)
bagintilari ile hesaplanir.

Yüksek frekans veya kayipsiz hatlar için sadelestirmeler R ct wL ve G ct wC olacak sekildeki frekanslar için (örnegin i MHZ'in üzerindeki frekanslar)

Zii=

~G+jwC= R + jwL
1

(i -VC=Rii
.

y= yeR + jwL)(G +jwC) =
U.
p

(~ + 2Ro
1

GRii

2

) + iwVLC=

a + i{3

=-

YLe

and

).=-=-

2n

{3 fVLC

olur. Burada her zamanki gibi upve A. faz hizini ve dalga boyunu gösterir.
R

= O ve G = O olan

ideal kayipsiz hat için yansima katsayisinin genligi sabittir.
.~Ili

ZR-Ro

f(x)

= fRe-l-

=

i

ZR+Ro

l

L4>R-}.{3X

Burada, tPR,rR'nin kutupsal açisidir. Gerilim V(x) = Y+(1 + f bagintisi ile verilir. Buradan IYimax= IY+I(l + if Ri) iVirnin= IY+I(1-lf Ri)
R

j-2{3x)

elde edilir. Ardisik maksimum ve minimumlar arasindaki uzaklik Px = 90° veya çeyrek dalga boyudur. Bunun sonucunda elde edilen dalga için gerilim duran dalga orani (VSWR)

VSWR=I~lmax= 1 + If Ri
IVimin 1 - if Ri bagintisi ile tanimlanir. Küçük kayiph hat için VSWR bagintisi, zayiflatma katsayisinda düzeitme yapildiktan sonra kullanilabilir. (Problem 15.2, 15.9, 15.4 i Lebakiniz).

15.5 SMITH ABAGi Smith abagi (Sekil 15-3) yüksek frekansh iletim hatti problemlerinin grafik yardimiyla çözümünde kullanilir. Bu abak yansima katsayisinin, normalize edilmis r + jx empedansi cinsinden kutupsal çizimleridir.

f(x)
Burada ro

Z(x)
Rii

=< z(x) =< rex)

+ ix(x)
... .

= 1 + f(x) 1 - rex)
+ if;

=r R 1-2{3x =

I

. ro + IXo +

ro+ ixo - 1
1
1

4>R L - 2{3x==r,
--

.

(a

= O için)

düzlemindesabit r egrileri(Sekil i 5-4(b» ve ayni zamanda sabit i ri egrileri,çemberlerdir(Sekil 15-4 (a». Sabit Xegrileri ise çemberlerüzerindeki

= r(0) ve Xo= x(O)'dir.Karmasikr

yay parçalaridir (Sekil 15-4 (c». Bazi önemli iliskiler Tablo 15-1'de listelenmistir.

242

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

..,'

... ;:;i
..

.:i!. Q,"

,~

..
Radyal ölçek
LO
0,9

ii'. -.."

0,8
117

ii,.
(J.5

0.4 O.~

O.~ 0,1 ii..

1.2 14

!..
L'

:.iI
:.4

'i,n

in

~,

Yansima

katsayisi

genligi

r için 0-1.0 arasi dogrusal bölümleme

Gerilim duraii dalga orani (VSWR) VSWR için R> i ölçegi

Sekil 15-3 Smith abagi: Normalize edilmis direnç ve reaktans koordinatlari

15. Bölüm

ILETIM

HA TLARI

243

C
-1+;
t

["1

r- //"-----1180"

r,

-i-;
o

in = sabit
(a)

i-w

:::r= sabit (b)

:::x

= sabit
Le)

Sekil 15-4 Tablo 15-1

r
Açik devre Kisa devre Saf reaktans Uyumlu hat Li!!.. 1/180" 11:1: 9{f' O

r
<x> (keyfi)

X (keyfi) (00) O :H O

O O 1

Sekil 15-3 'teki tam Smith abagi, Sekil 15-4 (b) ve (crnin üst üste konulmasi ile elde edilir. Burada, sabit i ri çemberleri gösterilmemistir,bunun yerine bir (r, X) noktasina karsilik gelen i ri degerleri sol taraftaki ölçekten okuiiur. VSWR degeri ise sag taraftaki ölçekten okunur. Smith
abaginin disinda yer alan çemberler üzerinde uzakliklar dalga boyu cinsinden verilmistir. r

= O, X =

Odan itibaren distaki ölçek saat yönde kaynaga dogru (x / A oranini ölçer) ve içteki ise saatin tersi yönde yüke dogru (d / A oranini ölçer) gider. Abak üzerinde bir tam dönme, yarim dalga boyuna
karsilik gelir. Üçüncü çember üzerindeki ölçek ise </Jr </JR - 2f3x degerlerini verIr. =

Smith abagi normalize edilmis admitanslar için de kullanilabilir: Y(x) ~ y(x) ~ g(x) + jb(x)
Go Burada r çemberleri g için, X yaylari b için kullanilir. Verilen bir y için [' nin açisi 180° + cfJr'dirve y = O + jO noktasi açik devreye karsilik gelir.

15.6 EMPEDANS UYUMLAMA Yüksek frekanslarda minimum VSWR degerinde çalismak esastir (idealolarak VSWR = 1 degerinde). Bir ZR yükünü hatta uyumlamak veya farkli karakteristik empedanslari olan ardisik bagli hatlari birbirine uyumlamak için birkaç yöntem kullanilmaktadir. Uyum saglamak için kullanilan devreler Sekil 15-5 de görüldügü gibi yüke (x = O) veya hat üzerinde herhangi bir x = xi noktasina yerlestirilebilir. Normalize edilmis kosullar asagidaki gibi olacaktir: a) Uyumlamadan önce: Uyumlamadan sonra: z(O)= ZR = ro+ jxo; y(O)= go+ jbo; VSWR> 1
Z(O) = 1 + jO; y(O)

= 1 + jO;

VSWR = 1

244

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

VSWR = i

i

i

-

o VSWR = i

.

.

VSWR> i

G
-Ix=o
(a)

i

GJ
}z.
o
i

1 GJ
i

ZR

-Ix=xi
(b) Sekil 15-5

-IX=O

b) Yükte: Uyumlamadan önce: Uyumlamadan sonra:

z(O)

= ro + jxo;

y(O)

= go + jbo;

VSWR(O) > i

z(xi)=ri+jxi;

y(xi)=gi+jbi;

VSWR=VSWR(O) VSWR = i

z(xi) = i + jO; y(xi) = 1 + iO;

Düsük frekanslarda (radyo frekanslari) uyumlama devreleri az kayipli toplu parametreli reaktif elemanlarla gerçeklestirilebilir; Sekil i 5-6'da toplu parametreli böyle bir L - C devresi görülmektedir. ZR'ninreaktif bir bileseni varsa, ZR'= R + jO olabilmesi için ters isaretli bir reaktans seri olarak eklenir. Dolayisiyla, uyumlama için:
v
igiris

',.,ro

i

i

= }UA-2+ R + jwLi = Ro

veya

Li=- 1 V R(Ru-R)
(JJ

ve

C2=- Li

RRo

yazilabilir. R > Ro ise, kandansatör endüktansin diger ucuna baglanmalidir. Yüksek frekanslardaki güç kayiplarini en aza indirmek için belli uzunlukta bir açik devre veya kisa devre, "tek saplamali" veya "çift saplamali" olarak uyumlama amaciyla kullanilir.

Li Ygiris ----C~

R-

-Rii

Sekil 15- 6

15 .7 TEK SAPLAMALIUYUMLAMA
Sekill5-7'de görülen devrede Lsuzunluklu kisa devre edilmis bir saplarna, yükten Xi mesafesine yerlestirilmistir. Uyumlama için: (1) y(xi) = 1 +jbi olacak biçimde Xi seçilir. (2) y(ls) = O- jbi olacak biçimde Lsseçilir.
Uyumlamadan sonra y(xi)

=1 + jO ve Xi ile larasinda

VSWR

=1 olur.

ÖRNEK 1. Yukaridaki iki adim, Smith abagi kullanilarak gerçeklestirilebilir (Sekil 15-8). (i) YR'yiçiziniz ve ir Ri[veya VSWR (O)] çemberini belirleyiniz. (ii) i r Riçemberi ile g = i çemberinin kesisim noktalarini isaretleyiniz. (iii) YR'denkaynaga dogru hareket ederek ilk kesisim noktasina geliniz ve Yi = i + jbi'i okuyunuz; Xi uzakligini A'nin kati olarak hesaplayiniz (veya 2{3x, açisini okuyunuz).

15.Bölüm

ILETIM

HATLARi

245

G
--.t=l
x = x,
Sekil 15-7
-I .;. i x.: ri

ZR

r

i...,
10'

-i

iI' i ' i i

\

Lo

~
-i
-

j

Sekil 15-8
(iv)

i r1 = 1 çemberi üzerinde y

naga dogru hareket ederek y

= O - jbi noktasini isaretleyiniz. y = 00kisa devre konumundan, kay= -jbi noktasina geliniz. Ls uzakligini A'nin kati olarak belirleyiniz.

Eger ilk kesisim noktasina erisilemiyorsa, saplama uzunlugunu yeni konumdaki suseptansa göre ayarlayarak ikinci nokta kullanilabilir. Arka arkaya baglanmis, farkli karakteristik empedanslari olan iki hatti uyumlamak için, baglanti noktasinda, yukarda anlatilanlar yapilabilir. Baglanti noktasindaki esdeger yük, ikinci hattin giris empedansidir.

15.8 ÇiFT SAPLAMALI

UYUMLAMA

Çift saplamali bir tunerde, ana hat üzerinde ds aralikli olarak yerlestirilmis, kisa devre edilmis iki saplama hat bulunur (Sekil 15-9). 1. saplarna, yüke yakindir ve genellikle yük noktasinda
(x

= O) bulunur.

Genelde

kullanilan

açikliklar

}J4 ve 3}J8'dir.

Açiklik

}J4 ise, bu hatta çeyrek dalga

boyu tuner adi verilir. Çift sapmali uyumlama probleminin Smith abagi ile çözümü için verilen d., degerine karsi düsen tuner çemberi olusturulmalidir. Bu gr =g(ds) = i çemberi olup, 2. saplama için, g = 1 çemberinin ana hat için üstlendigi rolü üstlenir. Tuner çemberi, g = i çemberinin diyagramin merkezi (1 + jO) çevresinde saat yönünde çevrilmesiyle elde edilir. 180ollikdönme A/4 tuner . çemberini, 90ollikdönme de 3}J8 tuner çemberini verir (Bakiniz Sekil 15-10).

246

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

<0\

G
iX =d,
Sekil 15-9
i =

ZN

o

- i -t-j

r

'I

1+; -i

tl

-I-{
Sekil 15-10

L

-l
i- i

ÖRNEK 2. ds = AJ4 varsayimiyla, Sekil 15-11 'de görüldügü gibi, çift saplamali uyumlama için bes basamakli bir islem gerçeklestirilir. 1. A/4 tuner çemberi çizilir.
2. Tuner çemberi ile YR = gR + jbR giris noktasindan geçen gR çemberinin kesistigi nokta (noktalar)

3. 4. 5.

isaretlenir. Kesisim noktalarindan herhangi biri br olarak alinabilir. x =O'daki 1. saplarna, suseptansi, bR'denbiye degistirmekte kullanilir. Yr = gR + jbr noktasindan i rJ çemberinekayilir.Bu çemberüzerindekaynagadogru ds = A/4 kadar gidilir. Erisilen nokta g = 1 çemberi üzerinde Y = 1 + jbi noktasidir. 2. saplamayi ayarlayarak bi suseptansi giderilir ve Y = 1 + jO elde edilir. Böylece uyumlama saglanmis olur.

A/4 tunerini kullanarak gR > 1 olan bir yükü uyumlamaya kalkismak sorun dogurur. Bu du-

rumdailetkenlikçemberituner çemberinikesmez.BazigR> 1 degerleriiçin 3A/8tuneri uygunolabilir. Her durumda, g'yi, uyumlama için uygun bir mesafeye koymak üzere, tuner yükten Xi kadar uzaga kaydinlabilir. Yeni noktada g = 1 oluyorsa, tek saplama kosulu saglanir ve ikinci saplama için b

= O alinir.

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

247

i+j

-i
,-::

-i-j Sekil1S-11 Hattin çesitli bölümlerindeki duran dalga degerleri su biçimdedir: Her bir kisa devre saplama için VSWR = co olur. ds < x < Liçin VSWR = 1 olup O < x < ds için ise VSWR degeri y = gR + jbT tarafindan belirlenir; ve eger yükle birinci saplaina arasina bir hat eklenmisse, VSWR degeri YRtarafindan belirlenir.

15. 9 EMPEDANS ÖLÇÜMÜ
Yarikli hatlar, yüksek frekansli koaksiyel hatlarla birlikte, duran dalga oranini ölçmek ve minimum gerilim noktasini belirlemek için kullanilirlar. Sinith abaginin yardimiyla, bilinmeyen bir sonlandirmanin empedansi, duran dalga oraninda.o ve minimum gerilim noktasinin kisa devre referans konumundan sapmasindan bulunabilir. .' Sekil 15-12'de yarikli hat, uygun bir biçimde araya sokulmus olarak görülmektedir. ZR yerinde kalmak üzere, hat üzerinde gezdirilen bir probla, gerilimin minimum ve maksimum noktalari ölçülür ve yerleri saptanir. Uygun bir yükselteç devresiyle probun çikisi VSWR degerini gösterecek biçimde kalibrasyon yapilir. ZRyerine bir kisa devre konulur ve yüksek VSWR kosulu için referans minimumlari saptanir. Beklendigi gibi, maksimum ve miniinumlar A/4 araliklarla yineleniL
\1ax 1

-

LKAYNAK
i i \1
i'
'

>../2
in

-:
! \' 1' i in.

iz."

i

i

, i,

i

.

.
j KISA i DEVRE

i

YARIKU HAT ..\.1

r

rf.-i :2: Z
R

~

ESDEGER KONUM

Sekil 15-12

248

ILETIM HA TLARI

15. Bölüm

ZR'yiSmith abagiyla bulmak için, ölçülen VSWR çemberi SekiI15-13'de görüldügü gibi çizilir ve minimum gerilim dogrusu belirlenir (X = Odogrusu üzerinde, O'dan i Lekadar). Ölçülen ili degeri dalgaboyu cinsinden ifade edilir ve VSWR çemberi üzerinde, Vmin dogrusundan ili kadar uzakta bulunan noktalar isaretlenir. ZRkapasitif oldugundan, ili üzerinden kaynaga dogru bir dönüsle bir Vmin noktasina erisilir. (ZRendüktif olsaydi, ili çeyrek dalga boyundan büyük olurdu ve Vmin noktasindan önce bir Vniaxoktasina erisilirdi.) n

/

~

ÜKTIF
. V,WR

~
r

=1

\

\

min

':tO

KAPAsiriF

Sekil 15-13

15.10KAYIPSIZ HATLARDA GEçiCi OLAYLAR Anahtarlamalive darbeli çalismalarda,hat gerilimlerindeani degisimlerolur. Bu tür geçici durumlarinanalizi için, Bölüm 15-13'de anlatilan kismi diferansiyeldenklemlerinveya bunlarin
Laplace dönüsümlerinin kullanilmasi gereklidir. Ancak hattin kayipsiz olmasi özel durumunda (R

=

G =0, Ro =

OJ C, u p LI

=1 / OJ C L

) çoklu yansiyan dalgalarin toplanmasi (süperpoze edilmesi) ilkesi-

ne dayanan basit bir grafik yöntem kullanilabilir. Sekil 15-14'te görülen kayipsiz hatta, iç direnci Rg olan bir viI) uYarIimi 1= O'da uygulanmaktadir. Hattin bir ucunda ortaya çikan ani bir degisimin etkisi belli bir gecikmeden sonra hattin diger ucunda da görülür. Bu gecikme süresi tD = lIup ile tanimlanir. Yükün hatta uyumlan!TIamis olmasi durumunda (RR ~ Ro), alici uçta bir yansima olur. Eger kaynak uyumlanmamissa (Rg ~ Ro) gönderici uçta da yansima olur. Aliciuç Gönderi ci U ç

~

R~
T

T

tl. (t)

=/ ti= ii

EJ . x - +:1
Us (t)

+x-K=tI
il =/

VR

~J

RR

SekillS-14 ÖRNEK 3. Her iki ucu uyumlandirilmis bir hatta (RR = Rg =Ro) i =O'da !oV degerinde bir basamak gerilim (yani dogru gerilim) uygulanmasi durumunda, geçici durum gerilim degerleri Sekil 15-15'deki zaman-uzaklik çizimleriyle verildigi gibidir. Kaynak gerilimi sabit oldugundan ve alici uçta herhangi bir yansima olmadigindan, gecikme süresi sonunda (iD) sistem v(d, i) =5V sürekli durum degerine ulasir. Sekil 15-15(a) ve (b) deki koyu yazilmis rakamlar, sürekli durum kosuluna karsilik gelen farkli konum-zaman bilesimlerini gösterir. Örnegin, 5'in anlami V(O.51,O.5iD) = 5V'tur. .

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

249

i' -

-

.
OT'

I'r

.

i d=(i i
2 3

,~
\LL n
it
i

. . . . .
4
i
if)

t
:,3

5
i

6

i

= li

1
[IDj

"'- i

..
i

21[)

d
L.!..= (1,5 LL>i

-d
(r'",= Oi

j d = 0,5/ i
4

.
5
1
tf)

,--/ '/
\\'/

'Ll
""
'"'} "

1 210

..

i

o' "

id=/ i
r
i[)

4
,[3
1 ~io

ii

,

i
,
~'IO

il

..
5
'O

;

i // 21,,1/ ,!
i

,

6

i i

i

<ie

"

'i
(hi :::i-dçizimi

d

it
(ct: l-dçiziIDi

(a)

:= !'-içizimi

Sekil 15-15

ÖRNEK 4. Yük disinda herseyin Örnek 3 ile ayni oldugunu kabul edelim. Burada yük açik devredir (Rii =

00).Sekil15-16'dazaman-uzaklikegrileriverilmistir.Yüktekiyansimanedeniyleiov lukdüzgünsürekliduruma2tDsonraerisilir.

\'

=

"-"

1'0-

'

id=()

i

,

"

"'0

t
i d

J
i lo
_LO

~,,~

<.

!t = O.5I[) i
1

d

~i----

..l
i
i'.

,,;/

/
,

-il
in

."~ i il = n5/ l..:.i

:"1-

i i = LO j

YANSIYAN--

.i~
i'

i
if)

'" "R
."

1 21"

-i

GELEN --:
",';'- ---------o~";1 I

i

i
d

=1 !
}YANSIYAN

t

(f, = ni

°\ ., i"

GELEN
:!olt>

L~
..l "~'i
i h) = i -dçiziIDi

d

---I '- Ijl-'- ""
Icl:I-i/çiziIDi

i i i

ltd = ,.lçiziIDi

Sekil

15-16

ÖRNEK 5. Bir hat Örnek 3 ve 4'te oldugu gibi uyariimistir. Parametre degerleri
Vg

= 20 V dc

Rg= 3Ro

rg= '2

i

rR=l

(açikdevre)

olup geçici gerilim Sekil 15-17'de gösterilmistir. Hattin her iki ucunda yansima oldugundan, 20V degerinde düzgün bir sürekli duruma ulasmak için sonsuz zaman gereklidir.

250

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

d

"'t 2°,
15 12.5
\ti

rllo () i O

,. at 0.5/

tv
i6.~5

(i'R

= ii

0.51 5 1.0 5
!.5 5.;. 5

= LO

2.0 Lo

2.5

.
.

2.5 i 10 .;. 2.5 = 12.5 3.0 3.5 4.0 ,~! 12.5 12.5.;. 2.5 =15.0 15.0 I<;' )
+ ! j'i=

i

\

tJ "

/ i--..
rv 2tD

~

.,..
Jr/)
4to

i ..,

I"'" ".~.

.~.

(a) = V,

-i çizimi

tt

(c) Orta noktada

gerilim

(bj:Ji.dçizimi

Sekil 15-17

Çözümlü Problemler
lS.l. Paralel iletkenli bir iletim hatti, aralarindaki uzaklik 12 inç olacak sekilde #6 AWG bakir telden (çap = 0.162 Inç, O'x= 58 MS/m) imal edilmistir. Iletkenler arasinda hava oldugunu kabul ediniz. Iç endüktansi ihmal ederek; L, C. G'lerin metre basina degerlerini; dc direnci ve 1 MHz'deki ac direnci bulunuz. Paralel iletkenlihatlar için tanimlanan dört geometrik faktör iletkenyançapina (a = 2.06 x 10-lm) ve iletkenler arasindaki mesafeye Cd= 0.305 m) baglidir. d »a oldugundan: GFL
GFRd tIava-dielektrik

= In (~) = 5.0
= a = 4.72
'2

1 GFC = GFL

= 0.20

2

x iOS m-i

2 GFRa = - = 971 m-i

a

için J..ld /lo ve Ed =

= Eo;

bakir için J1c::::/lo'dir. Dolayisiyla:

L = JJd(GFL) = 2.0 JJH/m 1c c = 1CEAGFC) = 5.56 pF/m

1 Rd = - (GFRd) = 2,59 X 10-3 Q/m :ra,. 1 Ö= = 66 JJm VJifJJ"a"
.

G=OS/m

1

2

Ra = 21c "a"(GFRo) = 4,04 x 10- Q/m Ö

lS.2 3 GHz'de çalisan bir radar setinde kullanilan hava dielektrikli kati bir koaksiyel hattin özellikleri su biçimdedir: Bakir malzeme, hava dielektrigi koruyabilmek için aralikli olarak saplamalarla desteklenmis; dis çapi 7/8 inç, et kalinligi 0.032 inç ; iletken çapi 0.375 inç; karakteristik empedansi 46.4 Q, zayiflama 0.066 dB/ni; maksimum tepe gilç, 1.31 kW; normal tepe güç, 200 kW; en dÜsükgüvenli dalga boyu 5.28 cm. Iç endilktansi ihmal ederek, hat için L, Ci G ve Ra'nin metre basina degerlerini bulunuz.

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

251

GFC

a iç yariçapi 4.76 mm ve b dis yariçapi 10.3 mm dir. Bu takdirde In (bla) = 2.59 olur.

= 0.771, GFL =0.386,

L =/-lo(GFL) = 0.154JlH/m :n:

C = JrE'o(GFC) = 71.9rF/m

Bakir için ve 3GHz frekansinda (5= 1.2 .um'dir.Bu takdirde 1 1 1 GFRa +- =307m-1 =ve R. =-(GFRa) a b 2:n:a~Ö
elde edilir. Hava dielektrik için G 15.3 Eger f3 =

=0.702Q/m

= O Sim

dir. bir hat için v(x, t)

~vrc

ise düzgün

kayipsiz

= A cas

(OJt

+ 8)J(3x geriliminin

ile-

tim hatti denklemini sagladigini gösteriniz. Kayipsiz hat için R = G = O'dir.Dolayisiyladenklem aiv(x: i) = LC aiu(~, t) ax' at' formuna indirgenir. Bu ise verilen gerilim için

- f32U=
olmasini gerektirir.

Le(

- WZv)

veya

f3=wVLC

15.4. Problem 15.1'deki paralel iletkenli hat için 5 kHz'lik çalisma frekansinda karakteristik empedansi, yayilma sabitini (zayiflatma ve faz kaymasi), yayilma hizini ve dalga boyunu bulunuz. 5 kHz'de dc direnç kullanilabilir.

Z = RJ + jwL = 2.59x 10-3+ j2:n:(5 1Q3)(2 10-6)=6.289 X 10-2/87.6° Q/m x x
Y= G + jwC = j2:n:(5 x 10-')(5.56 x lO-IZ) = 1.747 x 10-7 /9O"S/m

Zo= .Ji. = (iX)/ -1.2° Q

Y= VZY= 1.048X 10-4 /88.8° = (2.19 x 10-6) + j(1.048 x io-4) m-I
Bu takdirde: a=2.19 x io-oN/m. . f3= 1.048x 1O-4rad/m, up = w//3 =2.998 x Htm/s. ). = 2:n://3 59.96 km. =

15.5. 100 kHz'de çalisan i O km'lik bir paralel iletkenli hat için zo = 557 Q a ve f3 = 2. 12 X 10-3 rad/m dir. x x-artimlarinda V(x) geriliminihesaplayinizve fazörleriçiziniz.
Alici uçta hat uyumludur; dolayisiyla TR =O ve V(x)

.

= 2.4 x

10-5 Np/m için A./4'lük

= Odaki uyumlu sonlandirma ve VR= LO!!!..V
= V+e=~ olur.

Fakat,

V(O) = V+ = VR= LO V ~ V(x) = iae"" ~ (V)

oldugundan:

x =n (A/4) (n =O, 1,2,

, 13, 13.48) için (burada n = 13.48 degeri LOkin'lik uzunluga karsilik gelir):

px = n(i rad) = n(90") a

a:x= ii(px) = nO.0178 Np)
Bu artirnlar kullanilarak Tablo 15-2 olusturulmustur. Tablo degerlerinin kutupsa! egrisi Sekil IS-S'de verilmistir.

252

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

Tablo 15-2
Yükten itibaren çeyrek dalga boylari O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 LO II 12 13 13.48
4()<

f3x = 4>v. derece O 90 180 270 360 450 540 630 720 810 900 990 1080 1170 1215

ax, Np 0.0 0.0178 0.0356 0.0534 0.0711 0.0889 0.1067 0.1245 0.1423 0.1601 0.1779 0.1956 0.2134 0.2312 0.24

IV(x)l. V 10.00 10.18 10.36 10.55 10.74 10.93 11.13 11.33 11.53 11.74 11.95 12.16 12.38 12.60 12.71

~ i
i 0-

~7t"

Sekil 15-18

15.6. Yük uyumsuzlugu sonucunda
bütün veriler aynidir.

r R =0.4 is!...

olmus ise, Problem 15.5'i tekrar çözünüz. Diger

Problem I5.5'in aksine, burada gerilim gelen dalga ile yansiyan dalganin süperpozisyonu olarak verilir: V(x) = ~elen (x) + ~ansiyan (x)

= V'

e"" il!!. +

r

R

V. e-"" / -{3x

x = O'dakisinirkosullarindan(fizikselbirimlerihmaledilerek) 10 LQ: = 1.4V. ~ veya V" = 7.14 LQ:
elde edilir. O halde:
V(x)

= 7.14e""il!!. + 2.86e-"" j-{3x

15. Bölüm

ILETIM HA TLARI

253

Tablo 15-3
Yükten itibaren ax, Np e"'" f3x "den (x)
ansiyaii(x)

Aj4 O 1 2 3 4 5 6 7 8 9 LO II 12 13 13.48

iv(x)i 10.00!!!:. 4.46/90" 10.16/180" 4.82/-90" 10.33!!!:. 5.18/90" 10.51/1BO" 5.57 / -90" 10.71!!!:. 5.94/90" 10.92/lBO" 6.33 / -90" 11.15LQ: 6.73 /90" 9.34/148.5°

0.0 0.0178 0.0356 0.0534 0.0711 0.0889 0.1067 0.1245 0.1423 0.1601 0.1779 0.1956 0.2134 0.2312 0.24

1.0 1.018 1.036 1.055 1.074 1.093 1.113 1.133 1.153 1.174 1.195 1.216 1.238 i. 260 1.271

o" 90" 180" 270" 360" 450" s4<r' 630" nO" 810" 900" 990" 1080" 1170" 1215°

7.14!!!:. 7.27/90" 7.40 /180" 7.53 /2700 7.67 /3fU 7.80 /450" 7.94/S4<r' 8.09/630" 8.23/7200 8.38/810" 8.53/900" 8.68/990" 8.84/1080" 9.00 /1170" 9.08/1215°

2.86 !!!:. 2.81/-90" 2.76/-180" 2.71 /-270" 2.66/- 360" 2.62/-450" 2.57/-540" 2.52/-630" 2.48/- 720" 2.44/-810" 2.39/-900" 2.35/-990" 2.31/-1080" 2.27 /-1170" 2.25/-1215°

Burada a ve (3Problem 15.5 de verildigi gibidir. Gerekli olan hesaplamalar Tablo 15.3 ve Sekil 15.19 da gösterilmistir.
i -ile

tV

i

~XL)..="

"

i

i

i
l:

i
"

i

i
9

" 13."",U

"
Sekil 15-19

"

15.7 0.5 mil uzunlugundaki bir Iletim hatti üzerinde 5 kHz'de yapilan ölçümler sonucu, karakteristik empedansin 94/-23.2° Q, toplam zayiftatmanin 0.06 Np ve giris ile çikis arasindaki faz kaymasinin 8° oldugu görülmüstür. Hat için mil basina R, L, G ve C parametrelerini, hat üzerindeki faz hizini, ve gönderen uç gücü 3W ve yük uyumlu oldugu zaman hat üzerinde harcanan gücü bulunuz.
Ölçülen zayiflatma al = 0.06 Np'dir. Dolayisiyla a {3= 0.28 rad/mil'dir. Buradan

= 0.12

Np/mil, faz kaymasi {31 8° = 0.14 rad, =

vzy= y =0.12

+ jO.28=0.305/66.SOmitl

veya

ZY = 0.093/133.6° mitz

Bulunan bu sonuçlardan ve

VZ /Y = 94 / - 23.2°C ölçülen degerinden Z = 28.67/43.6° = 20.8 + j19.8 C/mil= R + j2:rfL
Y = 3.24 X 10-3/90" = j3.24 x io-3 S/mn= G + j2irfC

elde edilir. O halde R

= 20.8

Q/mil, L = 630 ,uH!mil, G

= O, C = 0.103

tiP/mil olur.

254

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

Faz hizi:

up =21tf/ {3= 2:r(5 x 11f)/O.28= 1.12 x iOSmills
PR = p'çe~'2"'(= 3e-O.12 = 2.66 W

Uyumlu bir yük için (yansimasiz), alinan güç su biçimde verilir: Zayiflama sonucu kaybolan güç ise 0.34 W'tiL

15.8. 150 m uzunlugunda ve 600 Q luk bir iletim hattinda ci = 2.4 x io-3 Np/m ve

/3= 0.0212 radlm O olup, çalisma frekansi 400 kHz'diL Hat ZR = 424.3/45<> . yükünü beslediginegöre, dalga boylari cinsinden hat uzunlugunu, r R,r s ve Zs degerlerini bulunuz. Alinan gerilim degerinin VR = 50 t!!...V. olmasi durumunda, ve Vs 'yi, hat üzerinde gerilimin maksimum oldugu noktayi
x = O'da:

i Vi max degerini

bulunuz.

A = 2nl {3= 296.4 m oldugundan, L= 150 m = 0.5U. ZR - ZI) 300+ j300 600

r R = ZR + Zo- 300 + j300 + 600= 0.45(116.6" ==-0.2 + jO.4
Dolayisiyla, x = Liçin:

-

r s= ir Ri e 2<>( /4>R - 2pe = 0.45e-o.n /116.6" - 363" = 0.22 LD3.6" = -0.09 + iO.20 ve
Zs

/1 + rs' =
Zo\1

- r;') = 600( .1.09

O.91 + iO.2'

iO.2.

)=

502.7

L22.:§:.

Q

VR = 50 fS!.. = V+(l + r R),

olduguna göre

V" == 56.2/-26.6"v.

Bu durumda:

Vs = (V+e"f [Lf)[l + fs] ==(56.2e°,36/-26.6"

+ 181.5")[0.91 + jO.2] = 75.0/167.3"Y

Gerilimin en büyük degerine ulastigi noktayi bulmak için Sekil 15-20 deki fazör diyagramillI inceleyelim. x = O da gelen ve yansiyan gerilimler arasindaki açi 116.6° dir. Vgelensaatin dönüs yönünün tersinde 58.3° ve Vyansiyan saatin dönüs yönünde ayni miktarda döndürülfuse, iki fazör ayni yönde olurlar. {3x = 58.3° olan mesafe x = 48.2 m olup, bu, maksimurnun yeridiL Genligin degeri ise su biçimde hesaplanir.

iVim"" 56.2eO1l6 =

+ (0.45)(56.2)e

mO. 16 1

= 85.5 Y

v-

t
.

./° 58.3<
"o/ / //

..",:;/

'- ..-/

i'-

Sekil

15-20

15.9 Problem l5.2'de özellikleri verilen koaksiyel hat için karakteristik empedansin ve zayif1amanin gerçek degerlerini bulunuz ve verilen degerlerle karsilastiriniz. 3GHz'lik bir çalisma frekansinda orta iletkeni desteklemek için gerekli kisa devre saplamaninin uzunlugunu bulunuz ve verilen özelliklerden yararlanarak bu hat için en yüksek "güvenli" çalisma frekansini hesaplayiniz. Yüksek frekansli düsük kayipli hat için karakteristik empedans:

- fE.Ro-'\JC-

~7.19xio-ii L~4

X 10,"7

46.33Q

. ~. (venlendeger.46.4Q)

15. Bölüm

ILETIM HA TLARI

255

Metre basina zayiflarna:

Ri0.702 3 06 I I ix=2Ro = 2(46.33)= 7.58 x 10- Npm = O. 58dB in Burada 1 Np = 8.686 dB dönüsümü kullanilmistir.

(verilen deger 0.066 dB/m)

Ortadaki iletkeni desteklemek için saplama »4 boyunda olursa, kisa devre ana hatta baglanti noktasinda açik devre gibi görülür. 3 GHz'de bu uzunluk e. =! up=! '3 x i{f' 4 f 4.3 x Hr') - 0.025 m

(

veya 2.5 cm

olmalidir. En yüksek "güvenli" çalisma fTekansi,verilen en düsük "güvenli" dalga boyu kullanilarak bulunur:
iri'lr

Up 3 x iOS k }~se =:-- = )..:;, x 10-2= 5.68GHz Adilsük-"8

Bu degerin üzerindeki fTekanslarda, TEM disinda yayilma modlari da ortaya çikabilir.

15.10.70 Q'luk bir kayipsiz, yüksek frekansli hat A.= 80 cm'yekarsidüsenbir frekanstavex =O'da (140 + j91)Q olan bir yükle çalismaktadir. Smith abagini kullanarak, rR ve VSWR degerlerini, yükten ilk gerilim maksimumuna olan uzakligi, yükten ilk gerilim minimumuna olan uzakligi, Vmax 'daki empedansi, Vmin'dekiempedansi, hattin 54 cm uzunluklu bir parçasinin giris empedansini ve giris admitansini hesaplayiniz. Smith abaginda ZII zo = 2 + j 1.3 norinalize yükü çiziniz (Sekil 15-21). Bu noktadan geçecek biçimde, merkezden, disaridaki A çemberine radyal bir çizgi çekiniz. r R'ninaçisinin qJR 29° oldugu gö= rülür. Merkezden z noktasina olan uzakligi ölçünüz ve abagin altidaki göstergelerden r R ve VSWR genliklerini okuyunuz. VSWR = 3.0 rR =0.50 ve r R = 0.5 /29" Merkezde, çizilen normalize empedansdan geçen bir çember çiziniz. Bu çember yatay dogruyu 3 + jO noktasinda kesmektedir. Bu kesisim noktasi, alttaki ölçegin yerine, VSWR degerini hesaplamada kullanilabilir. Bunun nedeni, bu çemberin, sabit bir VSWR'yi göstermesidir. VSWR çemberi ile, merkezden açik devre noktasina dogru çizilen radyal dogrunun kesistigi noktayi isaretleyiniz. Bu kesisim noktasi, gerilimin ve empedansin maksimum, akimin ise minimum oldugu noktadir. Bu noktadaki

0.21 A

J

i

\
oc 0.25 A

Sekil 15-21

256

ILETIM HA TLARI

15. Bölüm

normalize empedans 3 + jO oldugundan Zmax 210 + j OQ degerindedir. Yükten ilk Vmaxoktasina o= n lan mesafeyi bulmak için distaki ölçek (kaynaga dogru dalga boylari) kullanilir. Referans konumu 0.2U'da ve maksimum çizgisi 0.25 A'dadir. Dolayisiyla, mesafe kaynaktan 0.04A veya yükten 3.2 cm uzaktadir.
Vmax noktasindan kaynaga 0.25A yaklasilirsa Vminnoktasina ulasilir. Normalize empedans 0.33 +

jO ve Zmin 23.1+j OQ degerindedir. Yükten ilk minimuma uzaklik: =
0.25 A + 0.04 A = 0.29 A = 23.2 cm

Giris empedansini bulmak için yükten kaynaga dogru 54 /80 = 0.675 dalga boyu yaklasiniz ve normalize empedansi okuyunuz. Çemberin bir tiiru 0.5A olduguna göre, distaki ölçek üzerinde, yükten 0.175 A uzakta olan noktayi bulunuz. Bu nokta 0.21 A + 0.175 A = 0.385 A noktasidir. Bu noktadan merkeze bir dogru çiziniz. VSWR çemberi ile kesisim noktasindan normalize empedans 0.56 - jO.71
ve Zg;ris = 39.2 - j 49.72 Q olarak bulunur.

Normalize giris admitansi, abak üzerinde çap çizgisinin diger ucunqadir ve bu bir karmasik sayinin tersinin alinmasina karsi düser. z

y Ygiris= Ro= (9.Tl + j12.4) mS

= 0.56

- j 0.71 için y

= 0.68

+ j 0.87 olur ve dolayisiyla:

15.11.Sekil 15-22'de görülen kayipsiz yüksek frekans iletim hattinin çalisma frekansi 700 MHz olup, her bir hat bölümünün faz hizi 2.1 x 108mls'dir. Smith abagini kullanarak, hattin her bir bölümündeki VSWR degerlerini ve 1 numarali hattin besleme ucundaki giris empedansini bulunuz. (Burada üç ayri iletim hatti problemi vardir.)

Z,,"" +j70n

.
..

iF 1

Li '" 1.25 m

ZR""40+jOf}

Sekil 15-22 Hatlarin dalga boyu: A = (2.1 X 108) / (7 x 108) = 30 cm. 2. hat için uzunluk (43.5 / 30) A = 1.45Aolup normalize yük degeri (O+j 70) / 70 =j I'dir. Bu SekilI5-23'deki 1 noktasi olsun. Bu referans noktasinin O.125A ve bu noktada VSWR = 00 olduguna dikkat ediniz. VSWR çemberi üzerinde kaynaga
dogru 1.45 A kayiniz ve 2 noktasina geliniz. Bu noktada:
ROl

Zgiris= O + j 0.51. 2. hattin giris empedansi
35.7 Q

Zgiris2

=

Zgiris

=O + j

olup,I. hattin yükünün bir bölümünü olusturur.
3. hattin uzunlugu 21/30 = o.n olup, normalize yük (40 + jO) /90 = 0.44 + j O'dir. Bu 3 noktasi olsun. Burada referans noktasi OA olup, çember VSWR = 2.25 çemberidir. Bu çember üzerinde kaynaga dogru 0.7A ilerleyerek 4 noktasina ulasilir ve su degerler okunur:
Zgiris= 1.62 + j 0.86 veya Bu da 1. hattin yükünün ikinci parçasidir.

Zgiris3= ZgirisRo3

= 145.8

+ j 77.4 Q

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

257

iI.I~5

~:.\\\"" ii ~\\\'\ '.. / ! "';---" /. LO
/ ./

~
eK
"",

-

""

iJ
I)I
"

/
"

./
i

VSWR "" 2.2'
i

f

O.~ i' 4! i -,

\

.
. .

~

~
"
'o

~ '?,>

i 11"0,
. '.

~

.7
\

o

'.

.

.~

i

<LL

f
'I! \ , /

.

Ile.. .
i

n il._~,

\

i

i

\

\
\'

~

'..J~ '

/
/// 6

/

/

""\'SWR=!" -"""'~"-'-_.'."-""--""."9

Sekil 15-23 1. hattin uzunlugu 1.25/0.30 = 4.167 }. olup, yük Zgiris ve Zgiris 'ün paralel bilesimidir. Her bir 2 3 empedansi 50 Q hatta normalize ediniz, her bir admitansi bulunuz, Yr için admitanslari toplayiniz ve sonra da zR'yibulunuz. Zz= jC:~ 0
Z3

=O+ jO.714

(5 noktasi)

ve

YZ

= O - j1.41
Y~

(6 noktasi)

=

145.8 + j77.4 . = 2.92 + }1.55 (7 noktasi) 50

ve

= 0.27

- jO. 14 (8 noktasi)

YR=0.27 - j1.55 (9 noktasi)

ve YS\VR= 14

9 numarali noktadan geçen çap çizgisinin diger ucundaki LOnoktasinda (0.09). noktasi) ZR= 0.1 + j 0.063' dür. VSWR = 14 çemberi üzerinde ZRnoktasindan kaynaga dogru 4.167 }.iIerlenirse, Zgtris 9.5 = - j 6.3 degerine sahip II noktasina ulasilir. i. hattin giris empedansi: 50 (9.5 - j 6.3) 475 - j 315 Q

=

15.12 Ca) Yüksek frekansit 50 Q'luk bir kayipsiz hattin uzunlugu 141.6 cm olup, bagil dielektrik katsayisi Er = 2.49'dur. Sonlandirilmis hattin 500 MHz'deki giris emp~dansi Zgiris (20 +) = 25)Q olarak ölçülmüstür. Smith abagini kullanarak sonlandinci yükün degerini bulunuz. Cb) Empedans ölçümünden sonra, hatta paralelolarak, yükten 8.5 cm uzaga 8pF degerinde kayipsiz bir kandansatör baglanmaktadir. Ana hattin üzerindeki VSWR degerini bulunuz. (a) Er = 2.49 için: 3xHf . u 1.9xut Up = .~ lo.= f!!. = 5 x 1 rf 38 cm v2.49 = i. 9 x Ht m/s
Hattin uzunlugu (141.6/38) }. = 3.726 }.'dir.Normalize
giris empedansi Zgiris

= (20

+ j 25) / 50

=

0.4 + j 0.5 dir. Bu degeri Sekil 15-24'de 1 noktasi olarak isaretleyip VSWR'yi ölçünüz, VSWR = 3.2 çemberini çiziniz ve yüke dogru 0.418 }.'yi referans noktasi olarak belirleyiniz. zgiri/den yüke dogru, VSWR çemberi üzerinde 3.726 }. (net olarak 0.226 }.) ilerleyiniz ve normalize yük empedansini ZR = 0.72 - j 0.98 olarak okuyunuz (2.noktada). Yük empedansinin 500 MHz'deki degeri ZR =(36 - j 49) Q'dur. (b) Kondansatör paralel bagli oldugundan Y egrileri üzerinde çalismak daha uygundur. (Sekil 1525). Sekil 15-24'de zR'ninkarsisindaki degeri okuyunuz: YR= 0.48 + j 0.67. YR'yiSekil 15-25'de 3 noktasi olarak isaretleyiniz ve VSWR = 3.2 çemberini çiziniz. Referans noktasi kaynaga dogru 0.105 }. olup, bu x = O'akarsi düsmektedir. VSWR çemberi üzerinde kaynaga dogru 8.5 cm veya (8.5/38) }. =0.224}. ilerleyiniz ve 4 noktasinda y(xi) degerini okuyunuz.

2S8

ILETIM

HATLARi

is. Bölüm

J

~i

,I
\
/
~,\~'"

\\ ~
ZO('
i

~~\
,-<- /

fi~
i
./

\

o

!

/

/

i

!

~, ~!; O,~

ii
~

i

j,"''/'/

.::: i

i \

t.

\

\h

~

/ :; \ '1''
4

/

\ ./)
''(x,)

\

i
i
/

\

ys<:
025

!

li

~~"'~
Sekil 15-25
= j2:r(5 X 1(11)(8 X 10-12)(50)

Sekil 15-24

Kondansatöreklenmedenönce y(xi) = 1.04 - i 1.22 dir. Kondansatörün normalize admitansi
Ye = (j2;r{C)Ro

= O+ j1.26

olup, xi'deki yeni admitans Ye+ y(xi) =1.04 + j 0.04'tür. Bu yeni admItansl S noktasi olarak isaretleyiniz ve VSWR = 1.04 olarak ölçünüz. (3.2'den önemli miktarda bIr azalma).

15.13. 4 m uzunlugunda, saplama destekli, kayipsiz, 300 Q, hava dielektrik hatti (Sekil 15.26), kisa devre edilmis A/4 destekler kullanarak 300Q omik yükle 300 MHz'de çalisacak biçimde tasarlanmistir. Yükte veya boyutlarda hiçbir degisiklik olmaksizin hat 400 MHz'de çalistirilmaktadir. Smith abagini kullanarak, destekler dahil olmak üzere hattin her bir bölümündeki duran dalga oranlarini ve yeni frekanstaki giris empedansini bulunuz. iIm

i
::.
(
i ! j \

2.5 m

-r-°5m-1 .

i
ZR ==)«() 11

GIRiS

IR" == 300111

tL~5m

[ r

v-

tV
Sekil 15-26

Dalga boyu:). = u,Jf= (3 x 108) / (4 X 108) = 75 cm ). cinsinden uzakliklar: Toplam uzunluk = 4 m = S.333 ). Yük - saplama i arasi = 50 cm = 0.667 ). Saplama uzunlugu = 25 cm = 0.333 ). Saplamalar arasi = 2.5 m = 3.333 ).
,

Saplama2 - girisarasi= i m = 1.33).

Saplamalar paraleloldugundan Y diyagrami kullanilir (Sekil IS-27). X = O'da, YR= Ro / ZR = i + iO (l noktasi) ve VSWR = t'dir. Yükle ilk saplama arasindaki 0.667 ). mesafesi boyunca hat eksiz oldugundan y(xi)

=i

+ jO olur.

15. Bölüm

ILETIMHATLARi

259

".\~ 3

-1.0

!

/

-

,

i
\

\ sc

~1

-,\

\
(I.J/ .
.

oJ,

Sekil 15-27 Kisa devre edilmis saplamalarin admitansini bulmak için 2 noktasi Yscolarak isaretlenir, VSWR = 00çemberi üzerinde kaynaga dogru 0.333A ilerleyerek 3 noktasina gelinir ve y = O + ) 0.58 degerI elde edilir. Bu, saplama i 'in de baglanmasi durumunda Xi noktasindaki admitansi bulmak için y = i + )0 ile toplanmalidir. Dolayisiyla y(xi) = 1 + ) 0.58 (4 noktasi), VSWR = 1.75 olur ve referans noktasi kaynaga dogru 0.148 A'dir. 4 noktasindan geçen VSWR çemberi çizilir; 4 noktasindan kaynaga dogru 3.333 /...hareket edilerek 5 noktasina ulasilir; ve X2noktasinin saplama baglanmadan önceki admItansi,
y(X2)

= 0.57

- ) 0.08 olarak okunur. Bu noktada y(X2) = 0.57 + ) 0.50 elde etmek üzere saplama 2 ekle-

nir (6 noktasi) ve VSWR = 2.3 çemberi çizilir. Referans konumu kaynaga dogru 0.092 A'dir. 6 noktasindan kaynaga dogru VSWR = 2.3 çemberi üzerinde 1.333 ilerleyerek 7 noktasina ulasilir ve normalize giris admitansi Ygiris 0.52 - ) 0.38 olarak okunur. Çap üzerinde ters yöne hareket edilIr ve = 8 noktasinda Zgiris 1.23 + ) 0.92 elde edilir. 400 MHz'de giris empedansi ZgirisRO(369 + ) 276) Q el= = de edilir.

15.14 Sekil 15-28'de görülen toplu parametreli kayipsiz devre, 50 Q'luk bir hatti i GHz'de çalisan bir RF tranzistörün girisine uyumlamakta kullanilmaktadir. Tranzistörün giris yansima katsayisi r = 0.6/-150°, olup, 50 Q luk bir sistem için ölçülmüstür. L ve Cnin eslenik uyumlama kosulu için degerlerini bulunuz. i S. 00000 1 ' , ! L . R,,::,O{} i' i -i-,--z", Tc .
i ~

--

r'" r

Tranzistör

' Sekil 15-28

Uyumlama devresinin reaktanslarinin 50 Q'luk hata normalize edilmesiyle X=wL!50 ve b=50 (i)C elde edilir. Tranzistörden geriye, devreye dogru bakildiginda görülen normalize empedans ise 1 z", = ix + 1 + ib olur. Uyumlama ölçütü r R = f*, veya

(1)

260

ILETIM HA TLARI

15. Bölüm

1 + ro< z", = --:= 0.27 + jO.25

L-r*

(2)

biçiminde olup, (1) ve (2) birlikte b = :t 1.64 verir. b = 1.64 için x = +0,70 olup, b'nin arti olusu kondansatöre karsilik gelir. Buna göre: b C=-=5.2pF O1Ro

ve

L =xRo=5.6nH
01

lS.lS.15 111 uzunlugundaki 300Q 'luk bir hat, iSO Q'luk dirençle sonlanmis 3 m uzunlugundaki iSO Q'luk bir hatta baglanmistir. Hava dielektrikli hadarin kayipsiz oldugu ve çalisma frekansinin 50 MHz'de sabit oldugu varsayimiyla, iki hatti, ana hatta VSWR = 1 olacak biçimde uyumlamak için Ro degerini ve hattin çeyrek dalga bölümünün (çeyrek dalga 'dönüstürücü) uzunlugunu bulunuz. Dönüstürücü kullanilmasaydi ana hattaki VSWR ne olurdu? Sistemin modeli Sekil 15-29'da görülmektedir. 1= 50 MHz ve up = 3 x 108mis için dalga boyu
A = 6 m olup, A/4 uzunlugu 1.5 m'ye karsi gelir.

i

Ri" = 3(X) n

i

i

ROT i
1., = o

i

R,,:

= 150n

i

!

RR = 150n

1.= 3m

/, =

15 in

Ix = N4

Sekil 15-29 Dönüstürücü yokken 300 Q'luk hattin sonlanmasi ikinci hat Ro ile sonlandigindan, rInci hattaki yansima katsayisinin degeri: 150-300 1 i +0)

150 Q'dur. Bi-

= -ve VSWR=-=2 150+ 300 3 i - H) Dönüstürücünün, sekilde görüldügü gibi yerlestirilmesiyle, RRyükündeki yansima katsayisi

r=

r R--

RR

-

ROT

RR + ROT

(1)

olup, birinci hattaki yükün 300 Q olmasi gerektiginden, {3x= 90° daki giris empedansinin degeri su biçimdedir. l+rR~ 1-fR (2)
Zgiris

= 300 Q = RaT 1 - r / -180"
R

ROT 1

+

r

R

{J)'in RR

= 150 Q alinarak
= "'300

(2)'de kullanilmasiyla

3OO( 50 + ROT+ 150 1
veya ROT

- ROT) = RoT{l50
edilir.

+ ROT

- 150 + ROT)

x 150 = VRoiRin

= 212.1 Q.elde

lS.16 ISO MHz'lik bir kaynak, 10 m uzunlugunda 75 Q'luk bir koaksiyel hatti beslemektedir. Bu hat, uzunluklari 0.5 m ve i m olan ve herbiri 50 Q'luk dirençle sonlandinlmis 50 Q'luk iki hattin paralel baglanmasiyla elde edilen bir yükle sonlandinlmistir. Bütün hadar kayipsiz olup, ER = 2.2'dir.Sekil 15-30'dakiçizimebakarak,besleyicihattaminimumVSWRdegerine neden olacak, paralel bagli 75 Q'luk saplamanin Lsuzunlugunu ve baglanti noktasini (xi) bulunuz. Saplama, yüke olabildigince yakin olmalidir. Faz hizi = up = 3 x 108/ J2i =2.02 x 108mis; dalga boyu: A = up / i = 1.35 m. 50 Q'luk her bir hattin giris empedansi, Ro sonlandirma nedeniyle, 50 Q'dur. 75 Q'luk hattin yükü 25 Q olup bunun
normalize degeri ZR

= 0.333

+ j O'dir. Smith abagi üzerinde zR'yi isaretle ve bu noktadan geçecek

i rJ çemberini ve açi ölçegine gidecek radyal çizgiyi çiz. (Sekil 15-31). cfJR =180° elde edilir ve iri =0.5ve VSWR = 3 oldugu görülür.

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

261

ZHl

= 54111

(,

= tOm
2.21

IR.)

= "'1511 E.. =

x = x,

x=O

~
~/LJ}

.~~
2H:=500

Sekil

15-30

v."')..
x ",:'-- ",", /; ~,". --1

J
y,

(
geç. g lirle:

:R

VSWR

=3

r = 41.5

Sekil 15-31
Uyumlama saplamasi paraleloldugundan, ZR'den çap üzerinde ters yöne giderek YR = 3 + jO noktasina = 1 ve VSWR = 3 çemberlerinin kesisim noktasini bul ve x = O'dayükten olan uzakliklari be-

Y = 1 + j 1.15 ; kaynaga dogru 0.25 + 0.166 = 0.416 A mesafesinde. Y = 1 - j 1.15, kaynaga dogru 0.3335 - 0.25 = 0.0835 A mesafesinde 75 Q'luk saplamayi xi =0.0835A 11.3cm'ye yerlestir.Saplamauzunluguls,uyumdurumundaY = 1 + jO elde edilebilmesi için Ys= O + j 1.15 verecek uzunluktur. Dolayisiyla, y,'yi isaretle ve y = 00kisa devre kosulundan bu noktaya olan uzakligi belirle. Saplamanin uzunlugu, (0.25 + 0.1345) A = 51.9 cm'dir. Uyumlu yükler için li ve 12hatlarindaki VSWR 1.0'dir. Kisa devre edilmis saplamada VSWR sonsuzdur. Ana hatta, x =Odan x =xi 'e VSWR = 3 olup, x =xi'den x =13'eVSWR = LO'dir.

=

15.17600 MHz'de ZR = (600 + j 300) Q'luk bir yükü uyumlamak için 300 Q'luk kayipsiz bir hava dielektrik hatta paralel baglanmasi gereken kisa devre edilmis saplamanin santimetre cinsinden uzunlugunu ve yüke olan en kisa uzakligini bulunuz. Uyumlama saplamasi ile ana hat ayni türdendir.

262

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

Hem hat hem de saplama için; up =3 X 108mis ve A =0.5 m'dir. Ydiyagrami üzerinde ZR= (600

+j 300)/300

YR=0.4 - j 0.2'ye geçerek kaynaga dogru 0.464 A referans noktasini elde ediniz. VSWR çemberi üzerinde YR'den = i çemberi ile ilk kesisim noktasina ulasiniz ve 0.162 Areferans noktasinda y(xi) = 1 + g
j i elde ediniz. Saplarna noktasinin yüke uzakligi
Xi

=2 +jl ii isaretleyiniz.(Sekil 15-32).VSWR=2.6 çemberiniçizinizve çap üzerinden
= [(0.5 - 0.464)
= 0.198A =9.9 cm
bi-

+ 0.162]A

Hatti VSWR

= 1 olacak

biçimde uyumlamak için, Xi noktasindaki suseptansi sifirlayabilecek

0.125 A =6.25 cm'dir.

çimde, kisa devre edilmis saplamanin admitansi y, = O - jl olmalidir. Gerekli saplama uzunlugu ise

---'%/6<

/
LO

o
([~
i\

,
,

S<

,
~

'\

,

~
"R
,

1

i

' y (x:)

11,0,25 LI

= i - JI /i~'T"i .... ". :ç.

VSWR=2.t:i

.~

;;"
I\. ' 9 .~,...;:-

:'"~'

/- J 'I

0,3;;-= 1 - jl
Xi

~

~f'::'/I

Sekil 15-32 Bu noktanin erisilmez olmasi durumunda g = i çemberiyle ikinci kesisim noktasi kullanilabilir.
Bu noktada Y(X2) ve

= [(0.05 - 0.464)

+ 0.338]),

= 0.374A = 18.7

cm

olur. Saplama Ys = +jl verecek biçimde ayarlanmali ve uzunlugu 0.375 A = 18.75 cm olmalidir.

15.18.Kayipsiz bir 70 ,Q'luk yüksek frekans hatti için Er = 2.1 olup, hat 320 MHz'de ZR = 50/30" Q ile sonlandirilmistir. Yük, paralel baglanan kisa devre edilmis ve Er = 2.3 degerine sahip bir 50,Qhat ile uyumlandirilacak olup, saplama yükten en az 5 cm uzakta olmalidir. Böyle bir uyumlama olasi ise, saplamanin boyunu ve yükten uzakligini bulunuz.
iOS mis, ;. = UOI! 64.7 cm; saplama hatti için: = up' = 3 x ios/m = 1.98x 'iOSmis. A.= 61.9 cm. Normalize yük ZR= (50/30")/70 = 0.62+j 0.36, VSWR=1.92, YR=1.20 - jO.70, referans noktasi kaynaga dogru 0.327 A; (bkz. Sekil 15.33). VSWR
Ana hat için Up= 3 x iOS/m

= 2.07 x

çemberi üzerindeYRiden kaynaga dogru ilerleyerekilk kesisim noktasina variriz; 0.350A'deveya 0.023A= 1.49 cm mesafedey(xi) =1- jO.66. 5 cm sinirlamasindandolayi, bu nokta kullanilamaz. VSWRçemberiüzerindehareketedevamederekO.is LAm noktasindaY(X2) 1 +jO.66elde edin.Me= safe,
X2= (0.5 - 0.327) + 0.151 = 0.324Am 21.0 cm = olup, saplamanin baglanma noktasini gösterir. Saplama farkli bir Rodegerine sahip oldugundan, önce gerçek degeri elde etmek gerekir.
1 + '0 66 Y(X2) = ;0' (1.4 + jO.94) x 10-2 S

, 15, Bölüm

ILETIM

HATLARi

263

,,":'< ...,-'

. CI."

<.\ "" 0.3241\

~ I.rj

"'

I

;::""

LO

o

~! ti

-"sc
(1,25

0.5

I, = 0.43 - 0,25 = (i, IS A

'./" " . -'ci)1-' \,\.:.<;\)

Sekil 15-33 Buradan, suseptansin sifirlanmasi için y. ==(-jO.94 x 10"2)(50) ==-jO.47

kosulunun saglanmasinin gerektigi anlasilir. Kisa devre edilmis saplamanin uzunlugu, bu durumda (0.43 - 0.25)As= O.ISAs= 11.1 cm olur.

15.19.Karmasik bir yükün empedansi 500 MHz'de bir VHF köprü ile 29/3ff' g olarak ölçülmüstür. Bu yük bir 50 Q, 3)J8 tuner üzerinden 50Q'luk bir hava dielektriklihatta baglanmistir.Ana hatta degeri 1 olan bir VSWR elde etmek için kisa devre edilmis saplamalarmboylarmi bulunuz.Varsa, iki çözümü de gösteriniz.
Up

/f

Sistemin modeli Sekil 15-9'da görülmektedir. Hava dielektrikli hat için: up = 3 x 108mis ve A = = 60 cm. Normalize yük empedansi:
ZR

== == ZR O.58/3ff Ro

=0,5

+jO,29

Smith abagi üzerinde 3}JS tuner çemberini çizin, zR'yi isaretleyin, VSWR = 2.5 çemberini çizin,

YR= 1.52 - jO.88 noktasini bulun ve tuner çemberi ile gR= 1.52 çemberinin kesisim noktasini bulunuz,
Her bir kesisim için bir çözüm vardir.

ysc

(b)

Sekil 15-34

264

ILETIM HA TLARI

15. Bölüm

Ilk önce y = 1.52- j 1.82 noktasini gözöntine alalim (Sekil 15-34a). Burada, suseptansi -O.88'den -1.82'ye (1 noktasi) degistirmek için birinci saplamanin boyu ayarlanmalidir. Böylece 2 noktasinda YsI = O-jO.94 olur. Bu b için saplama uzunlugu, y = oo'dankaynaga dogru, A.ölçegi üzerinden okunur:

f.. = (0.380- 0.25»), 7.8 cm =
i noktasindan kaynaga dogru 3A/8 ilerleyerek y = i + j 1.53 degerine sahip 3 noktasina erisili... 2. saplama y =O- j 1.53 eklemelidir (4 noktasi) ve saplama uzunlugu f.z = (0.342 - 0.25»), = 5.52 cm
olmalidir. Sekil 15-34b, ikinci çöztimti göstermektedir. Ikinci çöztimde ayni islemler yapilmaktadir:

I'noktasinda: rnoktasinda:
3'noktasinda;

y = 1.52 - j 0.16 YsI= O+ j 0.72 ve
y

isi = (0.25 + 0.099) A.= 21.6 cm

= 1 + j 0.45

4'noktasinda; Y,2= O- j 0.45 ve i,'2= (0.433 - 0.25)A.= i 1.4 cm Birinci çöztimde sonsuz VSWR degerine sahip toplam saplama uzunlugu 12.63 cm oldugundan, pratik bir sistemde daha az kayiplara neden olur. Bunun için bu çöztim tercih edilir. 15.20.Problem 15.19'daki yük ile hatti uyumlamak için, yükten 7.2 cm uzaga yerlestirilmis saplamali bir çeyrek dalga tuneri (50Q, kisa devre edilmis saplamalar) kullaniniz.
dir. 7.2 cm'de yani yükten 0.12A. uzakta Yi

iki

Problem 15.19'dakinormalizeyük admitansiYR= IIzR= 1.52-j 0.88 ve dalga boyu A.= 60 cm

= 0.54

- j O.36'dir; bu deger, tuner kullanarak hatta

uyumlandirilmalidir. Iki çözüm olasidir. Çözüm i (SekillS-35)
Yi

Çözüm 2 (SekillS-36)
YZ

= 0.54 - jO.36

= 0.54

- jO.36

i: YT = 0.54- jO.50 2: y,1= -jO.14 f.i = (0.478 - 0.25)'\ = 13.68 cm 3: A/4 ilerleyerek Y = 1 + j 0.95'e ilerle 4: Y,z = -jO.95 {'Z= (0.3795 - 0.25»),= 7.77 cm Toplam saplama uzunlugu = 21.45 cm (tercih edilir)

1': Jr = 0.54 + jO.SO 2': Y,I=jO.86 f.1 = (0.25 + 0.113)'\ = 21.78 cm 3': A/4 ilerleyereky = 1 - j 0.95'e ilerle 4': Y,z = + jO.95 t,z = (0.25 + 0.1205»),= 22.23 cm Toplam saplama uzunlugu = 44.01 cm

'~
ot:

.i, /.Ü.JI':'T "! ' i 1,v.Jt,:,T
.
.

P /! ii !'

Ti i ,

r: . i i ~n ! .

~~ .~
.

!

i

/

/~

:R>4

. i
i {

(

,.:., '-

"" '"
, ---\--

Vi

\ -\\ \...:\ "

\ ~

,
,:x

~j/ :b7
SekillS-35

\\\
\

\

\ '\

\

SekillS-36

15. Bölüm

ILETIM HA TLARl

265

15.21.600 MHz'de YR = (4.76 + j 1.43) mS yükü, 70Q'Iuk çift saplamali bir tuner kullanilarak 70Q'Iuk kayipsiz bir hava dielektrikli hatta uyumlandirilaeaktir. Birinci saplama yükün ucuna yerlestirilmis olup, saplamalar arasi açiklik i Oem'dir. Uyum durumunda kisa devre edilmis saplama uzunluklarini hesaplayiniz.
Hava hatti için A = (3 X 108) / (6 X 108) "-' 0.50 m olup saplamalar arasi uzaklik 10 cm = A/5'dir. Sekil 15-37'deki gibi bir A/5 tuner çemberi çiziniz. VSWR = 3.0 çemberini belirleyen YR = YRRo 0.33 = + j 0.10 normalize yükünü isaretleyiniz. Biri tuner çemberi ile Yi = 0.333 - j 0.18'deki kesisim noktasi (VSWR = 3.2) ve digeri de Yi = 0.333 + j 0.84'deki kesisim noktasi (VSWR= 4.9) olmak üzere iki çözüm vardir.
i> = fi..J17
. ,
"i.

!

1

,/ ~
~o'

':

.
;

i:: '\

1 '1

.
n..
~

iii.V~)~T

'I .t

~'::::::-o ~ ,+"~,./ \}i / '.::t//
-ii

f!,

~
",

~
";'

LO \ '\ \
\

\

\
\

'\

"'\\
\

i7

." i,

,
j~

,,<Ot

°< : .

"
\

\

.

\

'

~
~
.\,'

.\\ '< "\\

.

,
1 / ,/

;};
"

"C'

'\

.~. \:'

\\

;'

'\

.
? """"
Oj
,

",,
YS\\'R ~

\~"
'"
'= i',"

i1'0 ::r .' '"' o ','
,

. .
:

;","
;

;

!

./ i'

o/

,-

/
,,'

I/~)/, /;> -i

~---

'\":'~

/

/~ /-t'~ '0'
?
,

.

\ \

k

Sekil

15-37

Birinci çözüm: YRidenyi'e geçmek için YsI = -jO.28 uzunluk 0.207A = 10.35 cm. VSWR = 3.2
çemberi üzerinde, YRiden kaynaga dogru 0.2A ilerleyerek Y = 1.0 + j1.23'e geçilir. Uyumlama için, Y = 1 + j O elde etmek ainaciyla YsI = -j1.23 verecek biçimde ikinci saplama ayarlanmalidir. Uzunluk

0.1O9A = 5.45 cm'dir. Ikinci çözüm: Yi= 0.33 + j 0.84 için Y~,i = +j 0,74 ve uzunluk 0.35 LA= 17.55 cm. VSWR = 4.9

çemberi üzerindeYr'denkaynaga dogru 0.2A ilerleyereky'= 1.0 - j1.75'e ulasilir. Uyumlamaiçin
1 + jO elde etmek amaciyla Ysi

0.417A =20.85 cm'dir.

= -j

1.75 verecek biçimde ikinci saplama ayarlanmalidir. Uzunluk

15.22.40 em uzunlugunda 50Q'luk bir yarikli hat, 600 MHz'de bir anteni besleyen 50 Q'luk kayipsIz bir hatta baglanmistir. Anten bagliyken ve kisa devre sonlama ile yapilan duran dalga ölçümleriyle Sekil 15.38'deki veriler elde edilmektedir. Yarikli hattaki en küçük deger yük tarafindadir. \lin
2Rcm
j

\{in
.1 cm

--{

i Yüksek VSWR
--{

,

} Max \Iin

1Kisa devre

vsWR--=-~
000 ~,~

";=

s~m i
!
:< cm

~o

.1'1
,

Sekil 15-38

266

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

AntenIn empedansini, yükten dolayi olusan yansima katsayisini, ve hattaki yayilma hizini bulunuz. Kisa devre için minimumlar arasi mesafe dalga boyunun yarisina yani A = 50 cm'ye esittir. 600 3 x 108 mis (hava dielektrik)'dir. Anten bagli iken minimum kaymalar MHz için faz hizi up =fA

=

kaynaga dogru 5 cm = O.lA'dir. Smith abagi üzerinde VSWR = 2.2 çemberini çiziniz ve Sekil 1539'daki gibi minimum gerilim çizgisini çiziniz. VSWR çemberi üzerinde Vmin noktasindan yüke dogru O.lAuzaklikta zR'yi isaretIeyiniz. ZR =0.64 - jO.52 ve ZR =RoZR =(32-j26)Q
Yükün fR degeri diyagramdan okunur: L/>R -108° olup, dis ölçekten, i/den merkeze olan uzak= lik i fR 1= 0.375'dir.

1.0

.

O

if

VS

i i ;:SC

~
WR min!
}()R<

= ~.~
i i
1

\\

,'. \

, O.~5 ;:oc

0.1"

~
-

i- i -R0.64 -IÜ.52

Sekil

15-39

15.23.Faz hizi 2 x i 08 mis olan, 40m uzunlugundaki kayipsiz bir 500Q'luk koaksiyel kablo, i =O'da Vg(i) 18V de, Rg = 1O0Q kaynagina baglanmistir. Aliei uç kisa devre ile sonlandirilmissa, i = O ile i = 2.5 j.1s arasinda gönderiei uçtaki gerilimi (vll)) çiziniz.

=

Hattin gecikme süresi: to Gönderici uçta t

=!
Up

- 2 x Ht

40

= 0.2 ,..is

= Olda gelen

dalga:
Us(O) =-=

.

ullRo 18 x 50 =6V Ra + Ro 100+ 50

Iki uçtaki yansima katsayilari:

r = Ra - Ro = 100 - 50 = + ~ II Ra + Ro 100 + 50 3
Sekil lSAOlda 2.5 /LS = 12.5 to süresi boyunca 1

r = RR - Ro - O - 50 = -1
R RR

+ Ro

0+50

= d çizimleri

gösterilmektedir.

Buradan arzu edilen

v,=l çizimi, Sekil 15-4I'deki gibi kolayca elde edilir. Herhangi bir an için, Vs,d = a'daki bütün gelen ve yansiyan dalgalarin toplamina esittir. Bu toplainin içerisinde yaratilan son gelen dalga da vardir. Örnegin, 2 2 v.(4.01to) = 6 - 6 - 2 + 2 + - =3 3
.

fR = -loldugundan,

son gelen dalgadan önceki dalgalar çiftler halinde birbirlerini yok ederler.

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

267

Gönd. i'.

rg = ,~,
t ()

Alici!

rR=-j
li

Sekil 15-40

v,.

.

o

J
,

.j

J

..=1-,
-°L"
i ;c,

=i:J.\

~
- i'i

'1)

Sekil 15-41

15.24.Iyi tasarlanmis, kayipsiz, 1O0Q'luk 1O0.us gecikmeli hattin, t = O da girisine 2 ms periyotlu 10 .us'lik dikdörtgen darbe uygulanmakta ve bu darbeler çikista 1O0.us sonra görülmektedir. Kaynagin iç direnci 50Q olup, açik devre çikis geriliminin tepe degeri 9Vtur. Sonlandirma 50Q'Iuk bir direnç le yapildigina göre vs(t) ve vR(t)'yi t = O'dan t = 650.us'ye kadar çiziniz. t = Oda gönderici uç gelen dalgasi i Oj.1S sÜrelibir darbe olup . V. = (9)(100) 6 V gelen 50 + 100
tepe degerine sahiptir. Gönderici ve alici uçlarin yansima katsayilari:

r = R" - Ro- 50- 100 - .!:
K R" + Ro 50 + 100 3

r = RR - Ro= 50 - 100= R RR

+ Ro

50 + 100

!

3

Darbe periyodu 2000iis oldugundan Sekil 15-42'deki ilk 650 j.1S'yikapsayan t = d çiziminde yalnizca t= O'dagönderilen darbeyi incelemek gereklidir. Problem i 5.23'de anlatilan toplama tekniginin Sekil

i 5-42'ye uygulanmasiyla, Sekil i 5-43 'de görülen gerilim çizimleri elde edilir.
DÜzgün bir çalisma için, gecikme hatti Ro = 1O0Q ile sonlandirilmalidir.

rg '" 'i,
Gönderici ,,'
l{Oi

""

.""
li (iis) :"'" V

n6\
~.

v
Alici i

d'

ri< '"

-

'i,

Sekil 15-42

268

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

,'" v

~ :~ "

'

- ~, "
,

,t .

i

" ;;i
'.,

Ci"
.,

...

r (i-")

',.

-"i,
iR'

v cl
i

i ':'"'
';

'I.

"r

~., ...' I...

.

.'.

:i<'

B ,""
Sekil t 5-43

"

ri ""

-! ii-")

15.25. Boyutlari a = 0.5 mm, b = 3 mm kablonun içi Er = 2.0, (fJ = 10 jJS/m degerlerine sahip bir dielektrikle doldurulmustur. Iletkenler için (fe =50 MS/m olduguna göre, 50 MHz'de L, C, G, RJ ve Ra'nin metre basina degerlerini bulunuz. Iç endüktans gözardi edilebilir. Yanit: 0.358 .uH/m, 62.0P.F/m,35.1 jJS/m, 0.030Q/m, 0.743Q/m. 15.26. Çapi 0.081 inç, iletkenligi 52.8 MS/m olan paralel iki #12 AWG iletkeninden olusa havai hattin iletkenler arasi açikligi 4 inç olarak verilmektedir. Çalisma frekansi 100 kHz olduguna göre, L, C. G ve R nin metre basina degerlerini bulunuz. Yantt: 1.84 .uH/m, 6.05pF/m, O,Ra= 0.0268 Q/m. 15.27. "Ikizuçlu"bir iletimhattindaiki paralelbakir iletken(crc= 50 MS/m),Er = 2.4 degerliaz kayiplibir dielektrigin içerisine 0.625 inç aralikla yerlestirilmistir. Kayiplari ihmal ederek, 300 Q'luk karakteristik empedans için iletkenlerin çaplarinin ne olmasi gerektigini bulunuz. Bu çaptaki iletkenlerin de direneini ve 100 MHz'deki ac direncini bulunuz. Yantt: 0.026 inç =0.66 mm, O.l17Q/m, 2.72Q/m. 15.28. Bir yüksekfTekans uygulamasindakullanilankoaksiyelkablonunbakir iletkenlerindeniçerdeolanin çapi 0.8 mm ve disarda olanin iç çapi 8.0 mm'dir. Dielektrik malzeme için Er = 2.35 olup, çalisma
frekansinda dis iletkenin kalinligi, daIma derinliginden çok daha büyüktür. Kullanici mühendis ayni Ro degerine sahip, fakat b2 - a = 1.5 (bi- a) olacak biçimde daha genis dis iletkenli yeni bir kablo istemektedir. Yeni kablonun E r degerini ve her iki kablonun Ro ve metre basina kapasite degerlerini bulunuz. Yanit: 3.18, 90Q, 56.8 pF/m(eski), 66.1 pF/m (yeni). 15.29. Problem 15.28'deki koaksiyel kablonun 10 kHz'de çalismasi durumunda hattin Zo, a, f3, up ve A degerlerini bulunuz. Yanit: 32.7 /l5.2° Q, 1.04 x 10-3 Np/m; 4.2 x Lo-. rad/m. 1.49 x io8 m/s, 14.9 km 15.30. Problem 15.26'daki paralel iletkenU hattin karakteristik empedansini, yayilma sabitini, yayilma hizini ve dalga boyunu bulunuz. Yanit: 552.5/-0.65°Q, (2.4 +j21O)1O-S m-I, 2.99 x Htm/s. 2.99 km

Ek Problemler ve t = 0.4 mm olan bir koaksiyel

15.31.2 mil uzunluklu bir iletim hatti 10 kHz'de çalismakta olup R = 30Q/mil, C = 80 nF/mil, L = 2.2 mH/mil ve G = 20 nS/mil parametrelerine sahiptir. Karakteristik empedansi, mil basina zayiflamayi, mil basina faz kaymasini, faz hizini ve dalga boyunu bulunuz. Gönderici uç gücü 1.2 W iken uyumlu bir yüke aktarilan güç ne kadardir?
Yanit: 167.7 /-6.1° Q, 0.0896 Np/mi. 0.838 rad/mi,7.5 x 104 mi/s, 7.5 mi; 838.6 mW

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

269

15.32. 250 m uzunluklu bir iletim hattinin çalisma frekansi 2 MHz, yük empedansi 200Q'dur. Hat karakteristikleri Zo = 300 i!!.. , Q

(1'= 4 X 10-4Np/m,

{3= 0.06 rad/m' dir.

Gönderici

gerilimi

30 i!!.. olduguna göre, alici uç gerilimini, yüke verilen gücü, gönderici uç akim ve gücünü, ve yükV ten yansiyan gücü bulunuz. Yanit: 22/-1300 V; 1.21W; 105.4118.3°mA, 1.5 W; SOmW 15.33. Bir hattin karakteristiklerini belirlemenin bir yolu, hat kaynaktan ayrilmis olarak x = ['dekigirisempedansini, alici uç açik devre ve kisa devre iken ölçmektir. Alici uç açiksa ölçülen deger Zoc, kisa devre ise Zsc'dir. ZocZsc çarpimindan ve Zoc/ Zs<: ranindan karakteristik empedans ve yayilim sabitinin o metre basina degerleri bulunabilir. 2 mil uzunluklu bir hattin 5 kHz'de ölçülen degerleri Zoc= 14i.91:-84.1°_~ ve Zsc=6~.?/37.7cQ basina) ve {3(mil basina) degerlerini bulunuz. olduguna göre, Zs esitligini kullanarak Lo, a (mil Yanit: 93.8 1-23.2° Q, 0.12 Np/mi, 0.28 rad/mi

15.34. 200 m uzunluklu 300Q'luk bir iletim hattinin 200 kHz'deki a ve {3degerleri 2.5 x 10-3Nplm ve 0.02 rad/m'dir. VR= 20 i!!..V ve ZR = 3501200Q olduguna göre alici uçla ilk empedans minimumu arasindaki mesafeyi bulunuz. Zmin degeri nedir? Yani/: 107.2 m, 239.4 Q 15.35. 500Q'luk bir hat, iç direnci 600Q ve açik devre anma gerilimi 80i!!..Yolan i OkHz'lik bir kaynaga baglanmistir. Hattin uzunlugu 3 mil olup, IOkHz'de a = 0.05 Np/mil ve {3= 0.9 radlmilolarak verilmektedir. x = O'da uyumlu bir yük için gönderici uç gücünü, alici uç gücünü ve VR'yi bulunuz. Alici ucun açilmasi durumunda gönderici uç gücü ne olur? Yanit: 1.32W, 0.98 W, 31.3/-154.7°Y; 0.65W 15.36. Problem 15.35'deki hattin x = O'dakisa devre edilmesi durumunda alici uç akimini ve gönderici uç glicünübulunuz. Yanit: 0.12/-157.6° A.0.55W 15.37. Problem 15.2 ve 15.9'daki kati koaksiyel hat az kayipli bir hat olarak siniflandirilir. (a) YükLIn 40Q'luk bir direnç olmasi durumunda yükteki yansima katsayisi ve VSWR nedir? (b) VSWR = 1.5 için maksimum ve minimum yük direncini belirleyiniz. (c) Zr = (55 + jO) Q ise yükten 3 cm uzaktaki yansima katsayisini bulunuz. (Zayiflamayi da gözönüne aliniz.)
Yanit: (a) -0.073, 1.16; (b) 69.45 Q. 30.89 Q; (c) 0.0856 i -216°

15.38. Er

= 2.1 degerli 90Q'luk kayipsiz, yüksek frekansli bir koaksiyel hat 150 MHz'de çalismaktadir.

VSWR degerinin sonlandirma direncindeki küçük degisimlere karsi duyarliligi incelenmek istenmektedir. (a) n'nin O ile 5 arasindaki tam degerleri için IR ve VSWR'nin RR = (90 :t 2n)Q'a karsi düsen degerlerini tablo haline getiriniz. (b) VSWR degerinin 1.025 ile sinirli olmasi durumunda, sonlandirma direncinin maksimum ve minimum degerlerini bulunuz. Yanit: (a) Bkz. Tablo 15-4, (b) 92.24Q, 87.81Q 15.39. Problem 15.38'deki iletim hatti için; (a) faz hizini, dalga boyunu ve metre basina faz kaymasini bulunuz. (b) Sonlandirma direnci 100 Q ise, }J2, }J4 ve AlS hat uzunluklari için giris empedanslarini biilunuz. Yanit.' (a) 2.07 x 108m/s. 1.38 m, 4.55 rad/m; (b) 100 i -0° Q, Sl/-0° Q, 90 /-6°Q 15.40. Smith abagmi kullanarak, (a) iR, (b) VSWR ve (c) YRdegerlerini, ohm cinsinden verilmis asagidaki (ZR,Ro) çiftleri için hesaplaymiz: (100 + j150. 50); (28 - j35, 70); 90 / -30e ,90); (120L2Q:, 50); (O,70); (50 + jS, 50)

Yanit: '(a) 0.75/26.5< 0.53/-121°

,

0.27 ! -90, 1.0/45°, -1.0, 0.05/90c
0.87+jO.52. -jOAI5, 'X, l-jÜ.l

(b) 7,3.3, 1.75,00,00., 1.1 (c) 0.16-jO.225, 0.97+j1.23,

15.41. Asagidaki (iR, Ro) çiftleri için (a) iR, (b) VSWR ve (c) YR (mS cinsinden) degerlerini bulunuz. (0.5/600 ,50 Q); (1/-80" . 90 Q); (O.ll!!.. ' 70 Q); (-0.6 /-300 ,50 Q); (0.8 + jO.4, 70 Q) Yanit: (a) 0.44 -- jO.495 , 0+ jO.84, 0.83 + jO, 2.0 - jL85, O.l)6-- jO.238

(b) 3.0, X, 1.2,4.0, 17 Cc) 8.8--j9.9, 0+j9.3, 11.9+jO, 4O-j37, 0.86-j3.4

270

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

Tablo 15-4
n O 1 RR 90 92 fR 0.0 00110 VSWR 1.0

88 2 3 4 5 94 86 96 84 98 82 100 80

-0.0112 0.0217 -0.0227 0.0323 -0.0345 0.0426 -0.0465 0.0526 -0.0588

i 1.022
1.044 i. 046

1.023

1.067 1.071 1.089 1.098 1.111 1.125

15.42 3m uzunlugunda kayipsiz bir yüksek frekans hatti Ro = 50 Q ve ER = 1.9 degerlerine sahip olup 350 MHz'de çalismaktadir. Hat üzerinde VSWR 2.4'e esit olup, ilk gerilim maksimumu yükten 7cm uzaktadir. Smith abagi yardimiyla yük empedansini, alici uçtaki yansima katsayisini, ilk gerilim minimumumun konumunu ve giris empedansini bulunuz. Yanit: (40 +}39) Q, 0.42/81°, 22.6cm. (22.3-jll)Q

15.43. Er = 2.2 degerli70 Q'luk kayipsizbir hat 2.5 m uzunlugundaolup 625 MHz'deçalismaktadir.Hat üzerinde VSWR 1.7 olup, ilk gerilim minimumu yükten 5 cm uzaktadir. Smith abagini kullanarak yÜk admitansini, x = O'dakiyansima katsayisini, ve hattin giris admItansinl bulunuz. Yanit: (10.4 + j5.4) mS. 0.27 / -68° . (16 - }7.9) mS
15.44. Ro = 150 Q degerine
sahip hava dielektrikli bir hat 75 MHz'de (150

- j150)Q

ile sonlandirilmistlr.

(a)

Smith abagini kullanarak giris empedansinin (150 +j150)Q oldugu en kisa hat uzunlugunu bulunuz. (b) Hattaki VSWR degerini ve yükteki yansima katsayisini bulunuz. Zin= R + jO degerine sahip en kisa hat uzunlugunu ve R'nin degerini bulunuz. Yanit: (a) Um; (b) 2.6.0.47 /-64°; (c) 64.8em. 57 Q 15.45. Iki hat, 250 MHz'lik bir kaynagin girisine paralel baglanmistir. Her iki hattin uzunlugu da 2m olup, hatlar 70 Q'luk dirençlerle sonlandirilmistlr. Birinci hat için Ro = 50 Q, Er = 1.9, ikinci hat için Ro = 90Q, Er = 2.3 olarak verilmistir. Smith abagini kullanarak paralel baglantinin giris empedansini bulunuz. (Iki giris empedansini birlestirirken dikkatli olunuz). Yanit: (24.6 + j3.5)Q. 15.46. Faz hizi 2.5 x i 08 mis olan kayipsiz bir 50 Q'luk hattin uzunlugu] 05 cm olup, 500 MHz'de YR= (20 j16) mS ile sonlandirilmistir. Ro = 50Q degerine sahip 17.85 cm uzunlugunda kisa devre edilmis bir hat, Sekil 15.44'de görüldügü gibi YR'ninuçlarina baglanmistir. Smith abagini kullanarak hattaki VSWR degerini ve giris empedansini bulunuz. Kisa devre edilmis hattin esdeger endüktansi (veya kapasitesi) nedir? Yanl!: 1.0, 50Q; 5.] pF

. .

R, = 50n
i, = IiI:',ni

f-

-i,

i}R

,

i
i:

i

= ---1

i-,S' ,ni

Sekil 15-44 15.47. Problem 15.46'daki hatta, ikinci hattaki kisa devre dikkatsizlik sonucu açik devreye dönüstürülmÜstür. Smith abagini kullanarak hattaki VSWR degerini ve giris empedansini bulunuz. Yanit: 6.2, (26.5 + j72.5)Q

15. Bölüm

ILETIM

HA TLARI

271

15.48. Problem 15.1'deki gibi paralel iletkenli bir hat 20 MHz'de çalismakta ve 500Q'luk bir omik yükü, yüke baglanmis bir çeyrek dalga uyumlama dönüstürücüsü üzerinden beslemektedir. Ana hattaki ve dönüstürücüdeki kayiplari ihmal ediniz. (a) Uyumlama için gerekli dönüstürücü hatti uzunlugunu ve karakteristik empedansini bulunuz. (b) Eger hem dönüstürücüde hem de ana hatta ayni çapli iletken kullanilmissa, uyumlama için gerekli d açikligini inç cinsinden bulunuz. Yanit (a) LT= 3.75 m, ROT= 547.7 Q; (b) dT= 7.77 inç.

15.49. Kayipsiz 70Q'luk bir hat 2S0 MHz'de ZR = 60.3/30.7° Q ile sonlandirilmistir. Smith abagini kullanarak hatta minimum VSWR degerini elde etmek için yüke paralel baglanmasi gereken endüktans veya kapasitenin degerini bulunuz. Er = 2.1 ise istenen degeri verecek kisa devre edilmis hat uzunlugunu cm cinsinden bulunuz. Yanit:C = 4.SpF (VSWRmin 1.0); 24.S cm = 15.50. 200Q'luk bir hava dielektrikli hat 200 MHz'de YR = (3.3 - i 1.0) mS ile sonlandirilmistir. (a) Smith abagini kullanarak, VSWR'yi ve normalize admitansin gerçel kisminin bire esIt oldugu noktalardan yüke en yakin olanini bulunuz. (b) Hatta VSWR = i olmasi için bu noktada eklenmesi gereken suseptansi milisiemens olarak bulunuz. Yanit: 1.65,29.3 cm; (b) -2.55 (endüktif) 15.51. 150 MHz'de çalisan 120 Q'luk hava dielektrikli kayipsiz bir hatti sonlandirmak için 72 Q'luk iki omik yük paralel baglanmistr. Hatti VSWR = 1 olacak biçimde uyumlamak için paralel baglanacak kisa devre saplamanin boyunu ve yüke en yakin konumunu cm cinsinden bulunuz. Yanit: 16 cm, 78.6 cm. 15.52. (a) Problem 15.51de kisa devre edilmis saplamanin ayarlanabilecegi en büyük uzunluk 50 cm ise, yük ile hat uyumlanabilir mi? (b) Yanit evet ise uyum için gerekli saplama uzunlugunu ve saplama konumunu bulunuz. (c) Saplama eski konumunda birakilir ve 50 cm maksimum degerine ayarlanirsa, hattaki VSWR degeri ne olur? Yanit: (a) Evet; (b) 83.S cm, 21.4 cm; (c) 3.3. 15.53.
Er

= 1.8 degerli 280 MHz'de çalisan 90Q'Iuk kayipsiz bir hat, VSWR = l'e neden olan bir kisa devre
uyumlandirilmistir. Saplama yükten 15.8 cm uzaktadir ve boyu 10 omik degerini bulunuz. (Ipucu: y,.'yi yok et, VSWR'yi bul ve kayYanit: 201.2 /26.6° Q

saplama ile yapilan sonlandirmayla cm'dir. Sonlandirma empedansinin naga dogru geri gel.)

15.54. 50Q'luk hava dielektrikli kayipsiz bir hatta 120 MHz'de ZR = (25 - i30)Q'dur. Yükten 45 cm uzaga sabit konumda yerlestirilen ayarlanabilen kisa devre saplamanin hatta en iyi uyumu saglamak için boyu ne olmalidir? Hattaki VSWR'nin minimum degeri nedir? Yanit: 96 cm, 1.08 15.55. (a) 70Q'luk hava dielektrikli kayipsiz bir hat kisa devre edilmis paralel bir saplama ile 200 MHz'de 140Q'luk bir yüke uyumlanmistir. Uyum durumu için saplamanin yüke en yakin konumunu ve sapIama uzunlugunu cm cinsinden bulunuz. (b) Saplamanin uzunlugu ve konumu degismeksizin hat bu kez 220 MHz'de kullanilmaktadir. Yeni frekans için ana hattaki VSWR degerini bulunuz. Yanit: (a) 22.65 cm, 22.S0 cm; (b) 1.22 15.56. 90Q'luk kayipsiz bir hava dielektrikli hattin sonlandirmasi 600 MHz'de ZR = (270 + LO)Q'dur. Çift saplamali 0.25 i\.tuneri, ilk saplama, uyumlama için yük ucunda olacak biçimde baglanmaktadir. Kisa devre saplamalarin uzunluklarini bulunuz (her iki çözüm). Hangi çözüm yeglenir? Yanit: 9 cm ve 4.95 cm (tercih edilir); veya 16 cm ve 20.05 cm 15.57. 3}JS tuneri 400 MHz'de ZR = (50 - i50) Q olan bir yükü 50Q'luk kayipsiz bir hava dielektrikli hatta uyumlamak üzere yük ucuna baglanmistir. Kisa devre saplamalarin uzunluklarini bulunuz (her iki çözüm için) ve tercihinizi belirtiniz. Yanit: 4.5 cm ve 4.3 cm (tercih edilir); veya 12.1 cm ve 26.1 cm 15.58. Yükü 470 MHz'de YR= (0.024- i 0.02)Solan 50 Q'luk havadielektriklihat üzerinde,yükten7 cm uzaga ilk saplamasi yerlestirilmis bir }J4 tuneri vardir. Hat ile yükün uyumunu saglayacak kisa devre edilmis saplamalarin uzunluklarini bulunuz (her iki çözüm) ve tercihinizi belirtiniz. Yanit: 14.5 cm ve 7.6 cm (tercih edilir); veya 23.1 cm ve 24.3 cm.

272

ILETIM

HATLARi

15. Bölüm

15.59. Er = 2.0 degerli70 Q'lukbir hattanyapilmisiki saplamalibir 3A18 tuneri272 MHz'deaynitürdenbir
hatla ve belli bir yükte kullanilmak üzere olusturulmustur. Uyum durumunda yükteki kisa devre saplama 4.76 cm uzunlugunda ve diger saplama ise 4.60 cm uzunlugundadir. Yükün, çalisma fiekansindaki omik empedansini bulunuz. Yanit: (58.1- j58.1)Q 15.60. 225Q'luk omik bir yük 300 MHz'de 90Q'luk hava dielektrikli bir hatta uyumlandirilmaktadir. Uyumlama için biri yük uçlarina digeri de 30 cm açiga yerlestirilmis iki kisa devre saplama kullanilmaktadir. Saplamalarin uzunluklarini bulunuz (iki çözüm) ve tercihinizi belirtiniz. Yanit: 13.6 cm ve 8.5 cm (tercih edilir); veya 28.1 cm ve 37.5 cm.
15.61. 50 Q'luk yarikli bir hat, kayipsiz bir 50Q'luk hatta 750 MHz'de yük empedansini bulmak için kullanilmaktarnr. Hat bir kisa devre ile sonlandirildiginda, yüksek VSWR, 30 cm ve 10 cm'de komsu minimumlara sahiptir (düsük degerler yük tarafinda). ZR bagli iken VSWR = 3.2, bir minimum 13.2 cm'de ve komsu maksimum 23.2 cm'dedir. Çalisma fiekansindaZR'nin omik degerini bulunuz. Yanit: 31.24 L-50.2° Q

15.62. Asagidaki yarikli hat ölçümlerini veren 90Q'luk hava dielektrikli sistemin çalisma fiekansini ve yük empedansini bulunuz: Yüklü: VSWR = 1.6, gerilim minimumu 10 cm'de (büyük sayilar yük tarafinda) Kisa devre edilmis: VSWR> 100, minimum 40 cm'de maksimum 10 cm'de. Yanit:144Q; 250 MHz 15.63. 50 Q'luk bir yarikli hat, 50 Q'luk kayipsiz bir koaksiyel kablonun 625 MHz'deki yük empedansini ölçmekte kullanilmaktadir. Kisa devre sonlandirmasi durumunda komsu gerilim minimumlari LO mm'de ve 250 mm'dedir (yüksek degerler yük tarafinda). Yük bagliyken VSWR > 100 olup, bir minimum 172.7 mm'de görülmektedir. Yük empedansinin omik degerini bulunuz. Yanit: 80Q (kapasitif) 15.64. Yükü, 50 Q'luk kayipsiz bir hava dielektrikli hatta 517 MHz'de uyumlamak için bir tuner yüke baglanmistir. Uyumlamanin kalitesini görmek için yarikli bir hat sisteme sokulmaktadir. Tuner ve yük bagli iken VSWR = 1.15 olup, 253.4 mm'de bir Vmin vardir. Tuner ve yük kaldirilip yerlerine kisa devre koyuldugunda, komsu minimumlar 40 mm ve 330 mm'de görülmektedir (küçük degerler yük tarafinda). Hatta en iyi uyumdan kaynaklanan kalici normalize admitansi bulunuz. Yanit: 0.98 - j 0.14 15.65. 60 m uzunlugunda, kayipsiz, 50 Q'luk, faz hizi 2 x 108mis olan bir koaksiyel kablo, kisa devre ile
sonlandirilmistir. Hat, t = O'da, iç direnci 25Q olan 30V'luk bir dc kaynaga baglanmistir. t

= O ile

gesilf-

min 0.1V'un altina düstügü zaman araliginda gönderici uç gerilimini çiziniz.

Yanit:Bkz. Sekil 15.45

",.v.,
20r

i

6.67

., .",
n
'0

0.74 ' 1,; ::~

0.25
}.H

0.08
i. LLS

'I ~

i::

Sekil 15-45
15.66.
Er

= 2.78 degerli, 90Q'luk kayipsiz bir hat t = O'da iç direnci 120 Q olan 70V'luk dc kaynaga baglan-

mistir. Hattin uzunlugu 135 m ise, alici uçtaki açik devre geriliminin sürekli durum degerinin %97'sine düstügü zamani bulunuz. Gerilim, sürekli durum degerinin %99.95'ine ne zaman ulasir? Yanit: 2.25 /LS,5.25/lS. 15.67. Iç direnci 150 Q olan bir darbe üreteci, açik devre genligi 8 V olan 20,us'lik bir darbe üretmektedir. Üreteç, 1O0Q'lukdirençle sonlandirilmis 50Q'luk kayipsiz, 200,us gecikme hattina baglanmistir. Dar-

15. Bölüm

ILETIM

HATLARi

273

beler 4 msilik bir periyoda sahip olduguna göre, gecikme hattinin girisindeki gerilimi, darbelerin basladigi t = O ile t
VV' II
20

= 1.4 ms arasinda

çiziniz.

Yanit: Bkz. Sekil 15-46

LO

0.03

°" Sekil 15-46

1:

r~

i. ms

15.68. 70Q'luk kayipsiz, 50JlSgecikme hattinin 30Q'Iuk bir dirençle sonlandirilmasi ve bir darbe üreteci ile
beslenmesi durumunda t

= 0+ ile

t = 300 JLSarasinda Vs ve vR'nin zamana göre degisimlerini çiziniz.

Üreteç 70 Q'luk bir iç dirence sahip olup, tekrarlama hizi saniyede 1000 darbe ve açik devre gerilim tepe degeri +lOV olan 2.us'lik darbeden üretmektedir. Yanit: Bkz. Sekil 15-47. ,..'

t
'V
1

,.~
!

.

.',,~

i :;., :mb -2.0

-'It)

i

-1.jJ." ,.U 50 "
Sekil 15-47

1 JW

i :0.1

""

- !.jJ.;.

15.69. Sekil 15.48'deki hat tepe degeri 800 V olan 12 ns genisliginde kisa dikdörtgensel darbeler üretmekte kullanilmaktadir. S-2 açikken, S-I kapatilarak hattin Vdcile yüklenmesi saglanmakta ve sonra S-I açilmaktadir. Daha sonra, t = O'da S-2 kapatilarak hat RR üzerinden bosaltilarak bir darbe olusturulmaktadir. Hattin uzunlugunu ve Vdc'yibulunuz. Yanit: 1.2 m, 1600 V
2kn

.~?I "",k
-1 L
d=ii

[ Ro = 150 Q,

5
f:, = 2.25

d =1

-;--' _

. --

1.50 n ~ R, =
.

V,,",

Sekil 15-48

15.70. Er = 3.65 degerli,220 m uzunlugunda90Q'lukkayipsizbir hat 50Q'lukbir dirençlesonlandirilmakta
ve bir darbe üreteciyle beslenmektedir. Üretecin iç direnci 90 Q olup, yinelenme hizi saniyede i 00 darbe olan, 140 V açik devre tepe gerilim degerli 5 JLSsüreli darbeler üretmektedir. Vsve vR'yi t = O+'dan t = 30 JlS'ye kadar çiziniz.

Yanit: Bkz. Sekil 15.49
\"'~ ..
. ,v"

t:i
iii

i". V f

!

~
L
i 20

.. " :., <"

tli.,

. ,I" ' ~

~'i "

~ .

,. 1"

L 2"

j 3"

-/.

IJ.~

Sekil 15-49

Bölüm 16
Dalga Kilavuzlan
(Milton L. Kult) 16.1 GIRIs Bölüm 14'de göz önüne alinan elektromanyetik dalgalar birkaç degisik yöntem kullanilarak verilen bir yayilma yönünde kilavuzlanabilir. Örnegin, megahertz mertebesindeki frekanslarda düzlemsel dalgalari tasiyan iki iletkenli iletim hatlari 15. Bölümde göz önüne alinmisti. Bu bölüm gigahertz (mikrodalga) bölgesinde çalisan dikdörtgen veya dairesel kesitli tek iletkenli (bos boru) dalga kilavuzlari ile sinirlandirilmistir. Bu düzenekler de dalga cepheleri yayilma yönüne dik düzlemler olan düzlemsel dalgalari tasirlar. Buna ragmen borunun iç yüzeyindeki sinir kosullari alanlarin dalga cephesi üzerinde degismesine neden olur.

16.2 ENINE (TRANSVERSE) VE EKSENEL ALANLAR
Dalga kilavuzu z ekseni boyunca yerlestirilir. Genelolarak, kilavuzun duvarlari için aÇ= 00 (mükemmel iletken) olup, dielektrik malzeme ile doldurulmus bosluk için a = O (mükemmel dielektrik), Jl = Jl oJlr ve E = EoEr'dir.Ayrica, dielektrik içinde p = O (serbest yük yok) varsayilir. Sekil 16 - 1 (a)'da a x b dikdörtgen kesitli dalga kilavuzu kartezyen koordinat sisteminde gösteril-

mistir. Sekil 16 - 1 (b)'de ise yariçapi a olan dairesel veya silindirik dalga kilavuzu silindirik koordinat sisteminde görülmektedir.

b

i"

o
\ +::1
(tl)

(bj

Sekil 16-1

Bölüm 14'de oldugu gibi dielektrik çekirdekteki elektromanyetik alan için dwt zaman faktörü
kabul edilecektir; bu zaman faktörü yapilan analizde gösterilmeyecektir (fazör notasyonda oldugu gibi). Dolayisiyla dalga yayilmasinin +z yönünde oldugu kabul edilirse Falan vektörü (E veya H alanlarindan birini temsil eder) için asagidaki ifadeler yazilabilir. Dikdörtgensel koordinatlar F = F(x, y)e-ikz F(x, y) = Fx(x, y)a.. + Fy(x, y)ay + ~(x, y)a", ==F rex, y) + F:(x, y )a:

Silindirik koordinatlar

F:: F(r, 4> )e-ik:: F(r, 4» = F,.(r, 4> + F.p(r, 4> )ar )a4> + FAr, 4> )a",

== Fr(r, 4» + ~(r, 4»a:

16, Bölüm

DALGAKILAVUZLARi

275

Dielektrik kayipsiz oldugundan (a = O) dalga zayiflamadan yayilir. Dolayisiyla k = 2n/'A dalga sayisi (md/m) gerçel ve pozitif olacaktir. Not: Bu kitabin diger bölümlerinde sadece 13 ile gösterilen dalga sayisinin yalnizca frekansa ve ortamin dielektrik özelliklerine bagli oldugu sinirsiz dielektrik ortamlar göz önüne alinmistir. Buna ragmen, yakinda görülecegi üzere sinirli dielektrik bir ortamda dalga sayisi sinirin geometrisine de baglidir. Bu önemli farklilik bu bölümde yeni bir sembol, k, kullanilarak belirtilmistir. Alan vektörünün bir FT enine vektör bilesenine ve Fzaz eksenel vektör bilesenine ayristirilmasinin iki amaci vardir. Bir yandan, sinir kosullari yalnizca ET ve H/ye uygulanir (bakiniz Problem 16.1 ve 16.2). Diger yandan, birazdan görecegimiz gibi, dalga kilavuzunun içindeki E ve H alanlarinin tamami Dz veya Hz kartezyen bileseninden hesaplanabilir. Eksenel Bilesenlerden Enine Bilesenlerin Elde Edilmesi Dikdörtgensel bir koordinat sistemi kabul edelim. Bölüm 14-2'deki (2) Maxwelll denklemi kullanilarak asagidaki üç skalar denklem elde edilir.

-jwp.Hx =j'kE y +

aE, -ay

(La) (lb) (le)

aE, -jwp.Hy = -JkE x - -ax
-jwp.H, = aE" - aEx

ax

ay

Bölüm 14-2'deki(1) Maxwell denkleminde a= Oalinirsa ek olarak üç skalar denklem daha bulunur: aHz jwEE, = jkHy + ay (la)
'"i jwEE",= -jkH, - aH, dX

(2b)

. aH>, aHx JwEE,=---

-

ax

ay

(2c)

i Simdi (J a) ile (2b) esitlikleri arasinda Hx ve (J b) ile (2a) esitlikleri arasinda Hy yok edilirse
E
y

= - ik aE, +jw!i aH,

k~ ay

k~ ax

(.'Xl) (3b)

E = - jk aE'..- jwp. aHz x k~ ax k~ ay

elde edilir. Burada k; = W2J.1 k2ldir.kc parametresi (rad/m cinsinden) kritik dalga sayisi olarak taEnimlanir (Problem 16.3 e bakiniz). Son olarak (3b) ve (3a) esitlikleri (2a) ve (2b) de yerine konulursa H = - jk aHz - jWE aE, .v k2 ax c, av c

e

( )

x

= - ik aHz+jwE aE, (Jd) x k~ ax k~ ay bulunur. Dalga kilavuzunu uygun bir sekilde uyarmak suretiyle Ez veya Hz bilesenlerinden birini (fakat her ikisini birden degil) yok etmek mümkündür. Sifirdan farkli eksenel bilesen C3)esitlikleri yardimiyla diger bütün bilesenleri belirleyecektir. Silindirik koordinatlardaki benzer sonuçlar için 16.4 ile 16.5 problemlerine bakiniz.
H

276

DALGA KILAVUZLARi

16. Bölüm

16.3 TE VE TM MODLARi; DALGA EMPEDANSLARI
Bölüm 16.2'de sözü edilen iki dalga tipi Ez == O veya Hz == O olmasina göre enine (transverse)

elektrik (TE) veya enine manyetik (TM) olarak adlandirilir. Dalga kilavuzu bu sekildeki dalgalari tasidigi zaman TE veya TM modunda çalisiyor denir. o Herhangi bir enine elektromanyetik dalga için dalga empedansi (ohm cinsinden) lEri Tl== iHrl (4) ile tanimlanir (Bölüm 14 ile karsilastiriniz). (TE) modundaki bir dalga kilavuzu için (La) ve (lb) esitlikleri kullanilarak
IEri2

= IExi2 + lE"f = k TE 2(1H:,f + IHxI2)"" kTE 21Hr12
1JTE

( )

W,U

( )

w{J.

veya

= ---:.kTE

WU

(5)

elde edilir. (4) esitliginde sadece iki boyutlu vektörlerin uzunluklari hesaba katildigindan, 17koordinat sisteminden bagimsiz olmalidir. Bu, Problem 16.6'da 17TE'nin degeri silindirik koordinatlarda yeniden hesaplanarak dogrulanmistir. Problem 16.7'de (dikdörtgensel koordinatlar kullanilarak) kn.i
1Jn.i

=-W€

(6)

oldugu gösterilmistir.

16.4. EKSENEL ALANLARiN BELIRLENMESI TE ve TM modlarinin tam olarak belirlenmesi için geriye eksenel alanlarin belirlenmesi kalmistir:TE moduiçin Fz= Hz;TM moduiçin Fz= Ez' F'nin (dikdörtgenselveya silindirikkoordinatlarda) kartezyen bileseni olan Fze-jkz FT'nin bilesenleri üzerindeki sinir kosullarindan çikarsanan uygun sinir kosullari ile birlikte Bölüm 14.2'de bulunan skalar dalga denklemini saglar. y2(f;;e-ik=)= -w2f.lE(f;;e-1k=) (7) [Uyari: Hrpe7jkZ seklindeki enine bilesenler kartezyen bilesenler degildirler ve skalar dalga denklemini saglamazlar]
Bir Dikdörtge,. Kesitli Dalga Kilavuzunun TE Modlari Için Açik Çözümler (7) da\ga denkleminden OZH. OZH. , _ ~.+- ;+k';TEH: =0 o

x'

oy-

bulunur. Burada daha önce de tanimlandigi üzere k;TE yöntemi (Bölüm 8.7) ile çözüm yapilirsa

= W2J..lE-

k;E 'dir. Degiskenlerine

ayirma (8)

H:(x, y) = (A", cas k,x + Bx sin kxx)(A,o cas k,oY + B,osin kyY)

elde edilir. Burada k; + k ~ = k;TEdir. kx ve ky ayirma sabitleri sinir kosullari yardimiyla belirlenir (Problem 8.19'u gözden geçiriniz). Önce E/O, y) = E/a, y) = O esitlikleri ile verilen x-kosullarini göz önüne alalim. (3a) esitligi kullanilmoak Ez= Oalinarak esitlikler ve -=

aH. ' aH. --= -o ax x=o - ax , .<=aI

seklinde gösterilebilir. Bu kosullar (8) esitligine uygulanirsa Rx = O ve

sin kA = O
elde edilir.

veya

kx= mn (k = O,1,2, . . .) a

16. Bölüm

DALGA KILAVUZLARI

277

Simetri nedeniyle y cinsinden sinir kosullarindan By Ove itTe ky=b' (n=O,1,2,...) bulunur. Her bir negatif olmayan (m, n) tamsayi çifti (apaçik çözüm veren (0,0) basit durumu disinda) TEninile gösterilen farkli bir TE modu belirler. Bu modun eksenel alani su biçimdedir: m TeX n,try ' (9) H-mn(x. y) = H",;icas-casb . a Bu esitlikten (3) esitligi yardimiyla enine alan bulunur. TEn,,]için kritik dalga sayisi m:r: 2 i It:r: ' 2
keTEnin=
'
'

=

-Y(-;; ) + \b' )

(LO)

olur. Böylece TEninmodu için keTE"", cinsinden dalga sayisi ve dalga empedansi kTEmn= Vljij.i€ - k;TE",n
Wll

(11) (12)

'7TE",n= VW2j.iE - k~TEmn

esitlikleri ile verilir. Dikdörtgen kesitli bir dalga kilavuzunun TM/11II odlari için Problem 16.9'a m bakiniz. Orada keTMnin keTEnm = oldugu gösterilmistir. Sonuç olarak dikdörtgen kesitli dalga kilavuzlarinin dalga empedansi disinda bütün modsal parametrelerinden TE ve TM indisIeri kaldirilabilir. Ayni sey silindirik dalga kilavuzlari için geçerli degildir. Problem 16.12'ye bakiniz.

16.5

MüD KESIM

FREKANSLARi

Pratikte dalga sayilari ile degil, frekanslar ile ilgilenilir. Dolayisiyla kritik dalga sayisi (kC> kavrami yerine kesim frekansi kavraminin konulmasi tercih edilir. Bu ise

h ==/Loke =
2:r:

1 ke 2TeViiE

(13)

tanimi kullanilarak gerçeklestirilir (Problem 16.3'e bakiniz). Kesim frekansife ve çalisma frekansil

= OJ/ 2n > fe cinsinden (10), (11) ve (12) esit!ikleri
fcmn=i;o~(:)2
kmn=
2:r: . /?l'--r'l

+G)2
veya

(dikdörtgen kesitti dalga kilavuzu)

(1O-b)

!lo

vf' - f~mn

-

A",n 170

-

Ao

vi - (hmn/f)-

.,

(LL-b)
(12-b)

7JTEmn vi =

- (hmli/f)2

seklinde yazilabilir Burada Aa = uolf çalisma frekansindaki sanal bir düzgün düzlemsel dalganin
dalga boyu ve - 170

= Vj.il -

E- da kayipsiz

dielektrigin

düzlemsel

dalga emped~nsidir.

(11- b) deki ikin-

ci ifade Aoçalisma dalga boyu ile gerçek kilavuz dalga boyu Anin arasindaki bagintiyi gösterir. TM,,1Il
dalgalari için (12 - b) yerine [(6)'ya bakiniz]

f
17TMmn = 170\j

1-

( CI")

f,

,2

(14)

esitligi kullanilir.

278

DALGA KILAVUZLARI

16. Bölüm

TEmn veya TMmn dalgalarinin faz hizlari Uo

(15)

u- -J.-f- ~i - (ti)'
esitligi ile verilir. Eger (lO - b) yerine Bessel fonksiyonu içeren benzer bir ifade konulursa bütün formüller silindirik dalga kilavuzlari için de geçerlidir. (Problem 16.10 ve 16.11Lebakiniz). (15) esitligi kesim frekansinin anlamini açik bir sekilde vermektedir. Çalisma frekansi, kesim frekansina yaklastigi zaman hiz sonsuza gider. Bu ise dalga yayilmasinin degil, yayiniminm (üstel biçimli küçük bozucularin ani yayilmasi) karakteristik özelligidir. 16.6. BASKiN MüD Herhangi bir dalga kilavuzunun baskin modu en küçük kesim frekansina sahip mod olarak tanimlanir. Simdi, bir dikdörtgensel kesitli dalga kilavuzu için koordinat sistemi a ;;!b kosulunu saglayacak sekilde seçilebilir. TE veya TM modu için (Problem i 6.9)

Icmn ;0 ~(:r =

+ G)2

oldugundan dikdörtgen kesitli dalga kilavuzunun baskin modu her zaman TEIo'dir. TM modu için -ne m ne de n sifira esit olabilir. Baskin modda
Uo
IcIO

= 20

J..io= vi - (4/20)2 klO
EzlO ==Ove
.7CX

.

~)

2n

Uio

= ).iof

1110

= -;-1]0 "'o

).10

olur. (9) esitliginden,
HzLO

Bölüm l6.2'deki esitliklerden ExlO= O

= Hio cas -a .
20

Hxio = J ( ) )..10Hio sm -;Hyio = O

.

JrX

Ev Lo= -riIOHxto=

.
-J1]o

.

(-:;-)Hiosin- a ~
.

20

. .rrx

(16)

elde edilir-:Gerçel Hio için, sifirdan farkli üç alan bileseninin zaman bölgesi ifadeleri /
Hz
LO

= Hio cas

(-;;) cas (wi - k ioz )
- klOz)
kioz)

JrX

Hxio= -(::)Hio sin C:;)sin (M
EyH)

(17)

= 1]O(~)HLO (;) sin

sin (wi

biçimindedir. (17) esitliklerindeki baskin mod alanlarinm t = O anindaki egrileri Sekil 16-2 ve Sekil 16-3 de verilmistir. i E) ve i H.i1'lerin her ikisi de sinen xla) ile orantilidir. Bu durum Sekil 16-2 de E alan çizgilerini x = al2 civarinda sik aralikli ve x = O ile x = a civarlarinda seyrek aralikli çizmek su-

retiyle belirtilmistir. H alan çizgileri y'ye göre degisim olmadigindan esit aralikli gösterilmistir. Ayni çizgi-yogunlugu kabulü Sekil 16-3 (a) 'dal EI =1 Ej 'nin ve Sekil 16-3 (b)'de iHi = VH; +H; nin yerel degerlerini göstermek üzere kullanilmistir. Dikkat edilirse H alan çizgileri kapali egrilerdir (div H

= O); H

alaninin

dikey deplasman

akim yogunlugu

Jo etrafinda

sirkülasyon

yaptigi

kabul

edilebilir. (Bölüm i 2. i)

16. Bölüm

DALGA KILAVUZLARI

279

it
Vf
b

E
i,

i i

H

rnnl
Ci
1i

------------------------------------------------

a --

x

"

"

a'\i"
~

,

Sekil. 16-2 Enine kesit z = -A1o/4

(-k1uZ;= n/2)

- Ai"
--~
,I

.i

- )"
" -,
'\

ih

.i
'

---~

i
ii.'

t
le

~

,

~\\111 /;r'"
i ,.!"\ ." /' ' , " ,!
"

.,

---

,
\,

b

I,

,"

~-~

\ (/"'-/

,/

---

"I'

\'
! ';! "J',' 'i /'

I, ",
i

H .. '-

~/
i'

'- -_/

\1-

-_/ --_/ ,~

/

, ',

--'

,'-'---

"

A.", ~

A.",
~

-]'\",
4

(a)::x=ai2

(h) :::,I = sabit

Sekil. 16-3 Boyuna kesitler

Sekil 16-4'te bir dikdörtgen kesitli dalga kilavuzunda TEIo modunun, bir probun Üst duvarin
(y

= b,

x

= a/2)

ortasindan

kilavuzun

sonlandirma

duvarindan

z = 1,.10/4uzakligina

kadar sokulmasi

suretiyle nasil uyarilabilecegi gösterilmistir. Probun yakin çevresinde daha yÜksek mertebeden modlar mevcuttur. Eger frekans-boyut kosulu dogru olarak seçilirse bu modlar yayilmazlar. Silindirik bir dalga kilavuzunun baskin mo du için Problem 16.13'e bakiniz. KOAKSIYEL KOAKSIYEL

E
b
b

f',- ~I ~ \~.// \~ /
o °12
()

L

--::

a

i-- A.,'i4-1 -

Sekil 16-4

16.7. KAYIPSIZ

BIR DALGA KILAVUZUNDA

GÜç ILETIMI

+z yönÜndeiletilen zaman ortalama gÜç,karmasik Poynting vektörÜnünz bileseninin,kilavuzun yayilmayönüne dik olan bir ara kesiti Üzerindeintegralininalinmasi ilehesaplanir(BölÜm14.12):
...

?z =

~

Re

aTa kesit

JJ

ET X H;'

.

az

dS

(18)

280

DALGA Kll..AVUZLARI

16. Bölüm

(16) esitliginden alan bilesenleri yerine konulur ve Ag dalga kilavuzunun baskin modu için:
P=io

=ab yazilirsa kayipsiz bir dikdörtgen kesitli

= :°

IH1O12

(~)(~~JAg= ~O IH1O12Ag(~J2

~

1-

(/7r

(19)

elde edilir. Beklendigi gibi kayipsiz bir sistem için, ~LO z den bagimsizdir. Ayrica güç, alan genliginin karesi ve kilavuzun kesit alani ile orantilidir. Bir kilavuzun uyarilmasi genelolarak elektrik alan genligi ile belirtildiginden:
IEIoI

= t]°lo)
tio

(

20'

IHiol

(19) esitligini yeniden

P.
_LO

= IElOfAg '14 'lo

V

( I ) '= IElof 4 'lTEIO
2

AK

(W)

(19~b )

.

seklinde yazmak daha kullanislidir. (19) ve (19b) esitliklerine benzer ifadeler daha yüksek mertebeli modlar için de geçerlidir. Kayipsiz silindirik dalga kilavuzu için Problem l6.15'e bakiniz. 16.8 KA YlPLI iliR DALGA KILAVUZUNDA GÜç KAYBI Kilavuz dielektriginin iletkenligi sifirdan farkli (fakat küçük) ve / veya kilavuz duvarlarinin iletkenligi sonlu oldugu zaman herhangi bir yayilan moddaki qalga zayiflatilir ve iletilen güç z ile üstel olarak azalir. Bu dielektrik ve duvar kayiplarinin uygun bir sekilde ele alinmasi, iki tip kaybin ayri ayri analiz edilmesi ve duvarlarla etkilesen alanlarin sadece dielektfigin kayipsiz olmasi durumundaki alanlar olabilecegi kabulü yapilarak mümkün olabilir. Matematigi mümkün oldugu kadar basit tutmak amaciyla sadece dikdörtgen kesitli dalga kilavuzunun TElOmodu göz önüne alinacaktir. Dielektrik kaybi Bölüm 14.2'deki (1)-{4) Maxwell denklemleri, dielektrik iletkenlik a
dielektrik geçirgenlik c

= Cdyerine

= ad yerine

sifir ve

karmasik

geçirgenlik

l=EJ--

jOd ro

konulmasi ile degismez. Dolayisiyla kayipli dielektrik için alan denklemleri kayipsiz dielektrik için alan denklemlerinde Cdyerine E konularak elde edilebilir. Özelolarak kayipli TEIo modunda alan vektörlerinin i-bagimliligi, YLO I) geregince (1
rio = jkio( l)

=jV ro2J.t,i€ . 1/2
ai '

k~io

= jy'(ro2J.tJ€J °a
i ()

k~io) - jroJ.tJOd

= i'a

1-'10

(i-/ro{.(JOd' i-'10

roJ.tdOd ) = ( 2i-' )+ JI-'io a

(20)

olmak üzere, e-YioZiçiminde olup, (20) esitligindeki /310su biçimde ifade edilir: b

a 1-'10
Binom yaklasiminin

-y =

2 ro2J.tdCd- kcio= klO(Ed) -:- 1- (feiolli = 21'Cy

..to

(21)

kullanilabilmesi

için ad ve ro degerlerinin, roJ.tdOd Mokosulunu saglayacak ~

sekilde yeteri kadar küçük olmalari gerekir. Bu yaklasiklik mertebesinde kayipli dielektrikteki dalga sayisi (YlO'insanal kismi) mükemmel dielektrikteki dalga sayisina esittir.

16. Bölüm

DALGA KILAVUZLARi

281

Öte yandan dielektrikteki güç kaybini belirleyen ad = Re rio zayiflatma faktörü
<1'
d

= CtJPdad =

(vji:;7Ed) ad

1
2 TlTEload (Np/m)

2f31O 2Vl - (lclO/f)2

(22)

esitligi ile verilir. Duvar kaybi Duvar kayiplarini belirleyen LXW zayiflatma faktörü su sekilde dolayli olarak bulunabilir. GÜç alan siddetinin karesi ile orantili oldugundan TEio -modundaki zaman-ortalama güç iletimi

Port(z)

-P
-:10

e -2a.",

dir. Pzio giris gÜcü (19) esitligi ile verilmistir. Dolayisiyla duvarlarda birim i-uzunlugu basina harcanan güç
l?cayip(Z) -P~t(z) = = 2awRn(z)
_l?cayip(O) -_l?cayip(z) <1'-

olup, elde edilir.

w

2Port(z)

2P:1o

(23)

Geriye sadece duvar iç yüzeyinin ilk 1 m'lik kismindan içeriye dogru akan gÜcÜ gösteren Pkayip(ü)'in hesaplanmasi kalmistir. Simdi bir duvar yüzeyinde tegetsel R'nin (varsayim geregince (16) esitliginden elde edilebilir) zaman ortalama genligi
_.1
IHt€getl 2 5izayip- 2Rs

(24)

olan Poynting vektörünü olusturdugunu dogrudur. Burada Rs

göstermek zor degildir. Bu vektörün yönü duvardan içeri 14.6) verilen f frekansinda duvar malzemesi-

= Re Tlw VJrfp.../Gw , (Bölüm =

nin yüzey direncidir (Q). Son olarak, uygun (24) bagintisinin her bir duvar yÜzeyinin ilk 1m'lik kismi üzerinde integre edilmesi ve sonuçlarin toplanmasiyla
~ayip(O) = R, IHio12

[

b + ~ (f /fclO)2

]

(W / m)

(25)

elde edilir. (23), (19) ve (25) esitliklerinden <1'w R,CiO = Tlo

a+ (V~ )abVl-2b(lclO/f)2? (Np/m) (lcin/f).

°

(26)

bulunur. Burada Rscio, TEIo modunun kesim frekansindaki yüzey direncidir ve (kayipsiz) dielektrigin dÜzlemsel dalga empedansidir. Birlesik Kayiplar

Tlo= YPd! Ed ise

Toplam zayiflatma faktörÜ arap= aw + ad dir. Np/m yi daha çok kullanilan dB/m ye çeviri

mek için Problem 14.7'ye bakiniz.

Çözümlü Problemler
16.1. SekiI16-I(a) daki dalga kilavuzunun her bir mükemmel iletken duvarinda E ve H üzerindeki sinir kosullarini veriniz. Bir mükemmel iletken için E'nIn tegetsel ve R'nin dik bilesenleri sifira esIt olmalidir. O halde, üst duvar EAx, b) = E,(x, b) = D ve Hy(x, b) = O sol duvar Ez(D,y) = E,(O,y) = O ve HAD.y)= O sag duvar alt duvar Ez(a, y) = Ey(a. y) = O EAx, O)= E,(x, O)= O ve ve H,(a. y) = O HAx, O)= O

282

DALGA KILAVUZLARI

16. Bölüm

16.2. Problem l6-l'i, Sekil16-l(b) deki dalga kilavuzu için yeniden çözünüz. Tek bir silindirikduvarda
Ez(a, <li)= E4>(a, <li)= O

ve

H,(a,

<li)= O

olur.
16.3. kc sayisina kritik dalga sayisi denmesinin nedenini açiklaylll1z. Kayipsiz bir dielektrikteki dalga yayilmasi için k dalga sayisi gerçel olmalidir. Fakat k

= VW2jlE

- k~= Vk~ k; -

dir, Burada ko verilen OJfrekansinda sinirsiz dielektrik ortamdaki düzgün bir düzlemsel dalganin dalga sayisidir. Dolayisiyla kc. kilavuzlanmis bir dal2;anin ayni frekansli ikizinin kc den büyük bir dalga sayisina sahip olmasi gerektigi anlaminda kritik dalga sayisidir. Bir baska deyisle, kilavuzlanmis dalganin/frekansi (uof2n)kc dan büyük olmalidir. Burada, u()= i/Viii sinirsiz dielektrik içindeki dalga hizidir.

16.4. Bölüm 14.2'deki (1) ve (2) Maxwell denklemIerini formda ifade ediniz.
Silindirik koordinatlardaki

silindirik koordinat

sisteminde

skalar

rotasyonel için Ekler kismina bakiniz. (1) esitligi «(J = O)

i aH. jWEE, = -~ + jkHIp r acp .
,

(i) (ii)

JWE 4> -J H, = i a

E

O

k

aHz ar i aH, r a<li

jwEE.= -- (rHIp) --r ar ve (2) esitligi -jwjlH i 3E.

(iii)

,

=--:: + ikE '" r acp
ar

(iv) (v)
(vi)

- jwj.lH", = - ikE, - aEz

i a i aE, -J 'wIiH. = -- (rEip)- - ri. r - rar r a'f'
sonuçlarini verir.

16.5. Problem 16.4 deki esitlikleri kullanarak Ez ve Hz cinsinden bütün silindirik alan bilesenlerini bulunuz.
Ci)

ve (v) esitliklerinden

E, = - iw~! aHz- ik aE, k; r afj) k; ar
(ii) ve (iv) esitliklerinden H = jWE! aE,- ik aH, , k; r a<li k; ar (1) ve (i) esitliklerinden H
(2) ve (ii) esitliklerinden

(1)

(2)

'"

= - jWE

k; ar

aEz

- ik!

k; r acp

aH:

(3)

= - ik ! SE. + jwjl aH, 4> k; r a<li k; ar elde edilir. kc daha önce tanimlandigi gibidir.
E

(4)

16. Bölüm

DALGA KILAVUZLARi

283

16.6. Silindirik koordinatlardaki

alan bilesenlerini kullanarak l1TE hesaplayiniz. yi

Ez ==OoldugundanProblem 16.4deki (iv) ve (v) esitliklerinden
iHrl
dolayisiyla

= YIH.12 + iH..12 ,/(km = VW~

)

2IE..12

+ {km 2IErI2 = k1"ElEri
,W~ W~

)

elde edilir.

IETi- W/-l 1]TE "'"iHrl - kTE

16.7. Dikdörtgensel koordinatlardaki alan bilesenlerinden yararlanarak 1hMyi hesaplayiniz. Hz == Ooldugundan (2a) ve (2b) esitliklerinden 2 , kn.i " i " kTM lE I lEyr= ( fH.I-+IHrl") veya IETI=-IHTI .r~+
.

(.Wc.)

Wc

dolayisiyla

-

iETi= krM
Wc

1]TM IHTI =

bulunur. 16.8. Herhangi bir TE veya TM dalgasi için (düzlemsel dalgalarda oldugu gibi) E ve H alanlarinin karsilikli olarak dik olduklarini gösteriniz. Her iki dalga tipi için de E.v= TJH..ve Ey = -riH. dir. Dolayisiyla rJgerçel oldugundan
Er' HT

Ez Hz" sifira esit oldugundan

= Re (f.:CH;+ E,H;) = Re (riHyH: - HiH:) = O E . H = O olur.
= ri Re (HvH;

TlH.H;)

16.9. TMmn için (9) - (12) esitlikleri benzeri esittikleri elde ediniz. (8) esitligine benzer sekilde olur. Burada
dir. Fakat simdi

E.(x, y) = (C, cos k.x + D. sin k.x)(C, cas kvY + Dysin kyY) k; + k; = k;TM "'"W2/-lc kht E,(O, y) = E,(a, y) = O ve
olmak üzere Cy=O ky = nn b

EAx, O)= E,(x. b) = O

sinir kosullari nedeniyle m, n = 1,2,3, C. =0

k, = '!!!!. a

elde edilir. Dikkat edilirse TM modunda m ve n indisIeri sifirdan farklidir. Gerekli olan formüller E.,""".X (
' ~.) =

. mnx E."",sin-sina
2

. n.n:y b

(1)
(2) (3) (4)

( k,TM-= './-;-)

I mn'

+( ,b

' tin

'

) = kcTEnm

kiMm" = k1"-",,, kiM
1]TMmn

-

Wc

dir.

16.10. Kayipsiz bir silindirik dalga kilavuzunun TM modlarim belirleyiniz.

284

DALGA KILAVUZLARi

16. Bölüm

Silindirik koordinatlardaki Laplace operatörü Ekler bölümünde verilmistir. Böylece EzCr,rp)bileseni için (7) dalga denklemi if E. i 2E. i ,PE. " .-,: + - -:::-= -; ~ + k;""E, = O + (k;"" = w~{li:- kht) arr cir r- (lcpbiçimine dönüsür ve su sinir kosullarina uyar: (i) E.(r, ip + 2;r) = E.(r, tp): (ii) E.(O. iJ»sinirli, (iii) E.(a. tp) = O

Bölüm 8.8'de oldugu gibi degiskenlerine

ayirma yöntemi uygulanirsa çözüm (1)

E:n,.(r. iJ» = En,)n(k,INnpr) cos niJ> olarak bulunur. Burada ri = O, 1,2, ... olup, Xnp==k,TMn"a,

Jn(x) = O denkleminin p. pozitif kökÜdür.

(p = 1,2,

) (Bu sekildeki ilk birkaç kök Tablo 16-1 de verilmistir). Tablo 16-1 li/ix) = O'in Xl/p kökleri
ri=O P = i p =2 P =3 2.405 5.520 8.645
Li

=1

ri=2 5.136 8.417 ll. 620

ri = 3 6.380 9.761 12.015

3.832 7.016 10.173

Hz == Oile (1) ifadesi Problem 16.5 yardimiyla TM modunun bütün enine alan bilesenlerini belirler. TMnpmodunun kesim frekansi
feT"'n"

- 2.Ta Xn" --

U(L

(2)

bagintisi ile verilir. (2) esitligi kullanildigi zaman bütün dikdörtgen kesitli dalga kilavuzu formülleri silindirik dalga kilavuzlari için de geçerlidir; örnegin
! ,
TlT"'np= Tlo\j 1 - ')~..t"n,,), 2:i:a :

(

(3)

16.11. Kayipsiz

bir silindirik

dalga kilavuzunun

TE modlarini

belirleyiniz.

Bir TE modunda eksenel alan HzCr, rp)dalga denklemini ve Problem 16-10 daki (i) ve (ii) kosullarini saglar. Problem 16.5 deki (2) esitliginin bir sonucu olarak (iii) kosulu yerine aH. (iii)' 7, =O
(lr

i

ir~.

kosulu kullanilmalidir.

Dolayisiyla degiskenlerine ayirma yöntemi ile H:n,,(r. tp) = Hn,).(k,YEn"r) cos ritp (1)

bulunur.

Burada

ri

=O, 1,2,

olup x~p==k'TE"" denkleminin p. pozitif kökÜdÜr (p

= 1,2,

...). Tablo

16-2 ye bakiniz. Tablo 16-2 J:(x)
ri

= Oin

x:p kökleri

=0

11=1 1.841 5.331 8.536

ri=2 3.054 6.706 9.969

ri =3 4.201 8.015 11.346

p=1 p=2 p =3

3.832 7.016 10. 173

16. Bölüm

DALGA KILAVUZLARI

285

Problem 16.10 daki (2) ve (3) esitliklerinin benzerleri su biçimdedir: t.eTEnp , = ..:ra
'10 '1TEn,p

-Un,

xnp

(2)

V

'1-

(4t~f 2ira

,

16.12. !cTElip ve!cTMiip nin bagii genliklerini
Her bir sabit n için Jix)'in

tartisiniz.

, xnp sifir/ari ve Xiip duragan noktalari (bu noktalarda Jn(x) bir mak-

simum veya bir minimum deger alir) x ekseni boyunca siralanmislardir. Bu sinüs dalgasi benzeri davranis Sekil 8-3 (a) da açikça görülmektedir. n > O için fonksiyon O'dan baslar ve ilk duragan nokta ilk pozitif sifiri önceler. Dolayisiyla x 'np< xnp'dir ve dolayisiyla keTEn,p k'TMnp < ve feTEnp< f<TMnp

olur. n = Oiçin fonksiyon bir maksimumdan baslar ve siralama ters döner:
keTEtip> kdMHp

ve

fd'Ei!P > feTM(1p

16.13. (a) Kayipsiz bir silindirik dalga kilavuzunun baskin modu nedir? (b) Artan kesim frekansina göre ilk bes modu siralayiniz. (a) Problem 16.12 ye göre baskin mod en küçük kesim frekansli TMo!veya TEl/i'dir. Tablo 16-1 ve Tablo 16-2 kullanilirsa (ve çözümlemenin gösterecegi gibi) baskin modun TEii oldugu görülür, (b) TEii, TMoh TE2h TE1ove TMii . ( J~(x) = -li(x). oldugundan Tablo 16-2 nin birinci sütunu ile Tablo 16-1 in ikinci sütunu özdestir). 16.14. Silindirik bir dalga kilavuzunun TEi i (baskin) modu için enine alanlarini bulunuz. m =p = 1 için Problem 16.11 deki (1) esitligi, Ez= O ve Problem 16.5 deki (1) - (4) esitlikleri, Erii = - 2 k
H,ii = jwiiH1i eTl;llr
,

ll(k'TEiir)
'

sm 4>

(1)

-jkTEiiRii

k eTE
jkrEiiHii

ii

li(

k

eTEiir) cos 4>

(2)

H",ii =,

k;'ic:iir

ll(keTEiir)

sm 4>

.

(3)

E

"II

=jWIiH11 -kcTEII

' l i ( k ,T~ r i ir)cos4>

(4)

sonucunu verir. Burada keTEII= x;i/a ve kreii = YW2/lE

- (x;i/af

dir.

16.15. Kayipsiz silindirik bir dalga kilavuzunun TEi. modundaki zaman ortalama güç akisini hesaplayiniz. Enine alanlar Problem 16.14 de verildigi sekilde olmak üzere Bölüm 16.7 izlenerek

! Er

X H~. az = HErIiH:ii

-

E"IiH,~i)
il(tI)

= WpkTEii !
bulunur.

IHii12

2k eTEII

{[

2

tl

]

. 't' sm2,j, + [l i ( LI)]
'

2

cas

2

4>

}

(1)

Burada v = kcTEiir integrasyon degiskeni kullanilmistir.

286

DALGA KILAVUZLARI

16. Bölüm

(1) esitligi O ::;;L/J::;; ve O ::;; ::;; x; i, kesit alani üzerinden integre edilirse, sin2 ve COS2terimlerinin 2n v integralleri n'dir. Dolayisiyla
Prii =

x"

+ :rW!l;k':ll !Hti12 L {[J;(t<W [ - <TEii"

JI(!J)
V

2

] }

V dv

(1)

elde edilir. (2) esitligi ile verilen bir integrali hesaplamak için genel bir kural mevcuttur: Degiskenlerine ayirma yöntemi ile elde edilen adi diferansiyel denklemi göz önüne aliniz. Bu durumda denklem (Bölüm 8.8'e bakiniz.) J~+.! J; + 11
olur. Dolayisiyla degiskenlerine

. (

i

- v-o )11 =o -.;
x!.

(3)

ayirma yöntemi ile li (O) = J;(x;i) = Okosulu kullanilirsa,
xii
o

I
o

Xii

o

[(Jit + (JilV)2)Vdt' = L o
Xii

L ="

[ ( ) - I d(J;) J [Ji + (-!i).] d("2 )-Ji(xii)
o

J. 2 J; + 2 v dv J
t'
2

o

V2

= ~(vJ

1+ Ji)21<;;,

x (J~+-J; - -::.J1 dt! -J7(xi,) , tl 11- ) Xii' J
=-M7(Xil)':'"

.

- Jo u2 [ i + ; ] J
i
\

('ii

J

1

L (]

V2(Ji+;
'J2

)

(-J,)dv

= -Vi(xii)+
O

l

"i>

i)

tl2 d

(i )+ l
i)

°'i'

vii du

= _!J2 (x' ) + 1v2J201 ';'2111 io

(Xil)2- 1P ( x' ) 2 111

elde edilir. Bu sonuç (2) esitliginde yerine konulur ve k1Ell ve kc1Ell yerine bunlara karsilik gelen ifadeler kullanilirsa, gerekli olan cebirsel islemler yapildiktan soma
02

2
i'!T!iH'

f> =TJ" jH ii 12A g OL . xII .0 4 Id'E"

(

) V1i_
,

(o I

' } [(x;i)=-iJ2 ( )
Xii 2

i ( Xii

' o)]

(4)

elde edilir. Burada

Ag

= 1fa2 kesit

alanidir

ve Xii

= (2:ra/uo)hTEl1

'dir.

16.16. Dikdörtgen kesitH ve silindirik dalga kilavuzlarini baskin modlarinda çalistiklari zaman güç ileticileri olarak karsilastiriniz. Bölüm 16.7 deki (19) esitligi ile ve Problem 16.15 de (4) esitligi ile verilen iki güç formülü H genligine, kesit alanina ve normalize edilmis frekansa bagimliligin özdes oldugunu gösterir. Tek fark dikdörtgen kesitli dalga kilavuzunda 1 ve silindirik dalga kilavuzunda (1.841)=- 1(0.5814)2= 0"39 (1.841)2 .degerini alan geometrik çarpandadir. 16.17. (a) Kesim dalga boyu kavramini açiklayiniz. (b) Kesim frekansinin kilavuz frekansi üzerinde bir alt sinir oldugu gibi kesim dalga boyu kilavuzun dalga boyu üzerinde bir üst sinir midir? (a) Açkesim dalga boyu, frekansi kesim frekansi olan bir kilavuzlanmamis düzlemsel dalganin dalga boyudur, yani Ari: = Uo (b) Hayir. Gerçekten de

). =~
tti" V/2_!;"", esitliginde görülecegi üzere bir (m, n) modu Adan büyük herhangi bir kilavuz dalga bo.yuile yayilabilir.

16. Bölüm

DALGA KILAVUZLARi

287

16.18.Bir S-band radar için kayipsiz hava-dielektrik dalga kilavuzunun iç boyutlari a

ve b

= 3.404 cm dir. Mod kesim frekansinin 1.1 kati olan bir çalisma frekansindayayilan
= V(:r/O.07214)2

= 7.214 cm

TMIl modu için (a) kritik dalga sayisini, (b) kesim frekansini, (c) çalisma frekansini, (d) yayilim sabitini, (e) kesim dalga boyunu, if) çalisma dalga boyunu, (g) kilavuzun dalga boyunu, (h) faz hizini, (i) dalga empedansini hesaplayiniz.
(a) (b) (c) (d) (10) denkleminden (13) denkleminden (11 b) kullanilarak
Yii

kdi

+ (:r/O.O3404)"

= 102.05 rad/m

!en = [(3 X 10'~)/2:r)J(1O2.05) = 4.87 GRz

1= U!eii = 5.36 GRz.

=jkii =j 3 ~~OSV(5.36Y-

(4.87Y(IO") j46.8m-i =

(e)

Adi

= uol!eii= (3 x lOS)/(4.87 x 109)= 6.16 cm

(f) (g)
(h)

Au= uoll = (3 x lOS)/{5.36 x 109)= 5.60 cm Aii = 2:r/kli = 2:r/46.8 = 13.4 cm
(15) esitligi kullanilarak Ull

= (O. 134){5.36

X 109) = 7.18 X 108 mIs

(i)

Hava için, rJo= 120nQ ve (14) esitligi

i
l1TMII

1

. 2

-

= 120:r\J 1 - (1.1) = b7.5 Q

sonucunu verir.

16.19. Iç çapi 3 cm olan kayipsiz bir hava-dielektrik silindirik dalga kilavuzu 14 GHz de çalismaktadir. +z dogrultusunda yayilan TMIl modu için kesim frekansini, kilavuz dalga boyunu ve dalga empedansini bulunuz. Problem l6.10'daki(2) esitligiile birlikteTablo 16-1 den
u() 3 x iOS leTM11 = 2.'TaXii = :r(3 x 10-2) (3.832) = 12.2 GRz

bulunur. Bu takdirde (11 b) ve (14) esitliklerinden A.
II

=

UQ

V/2 - I;TMI: V(14)2 (12.2)2 (109) .

=

3x1OS

=436cm
2

1]TMII

= 1]0\1 1- (f

I

f

!eTMii

) = 120:r\l 1- (14, ) = 185 Q

2

i

12.2

elde edilir.

16.20. Kayipsiz bir hava-dielektrik silindirik dalga kilavuzunun, 10 GHz lik bir çalisma frekansinda ve mod kesim dalgaboyu çalisma dalga boyunun 1.3 kati olan bir TEi i modu yayilacak sekilde iç çapini bulunuz. Belirtilen kosul AcIl= 1.3Aaveya
!eTEn

~=

1.3 Uo

i

veya

i
kTCII

= 1.3 = 7.692
(GRz)

GRz

dir. Fakat Problem 16.11 geregince
tTEll

=2UQ , =0.3 (1.841) -XII :ra :rd

_

bulunur. Bu iki ifadenin esitlenmesi ile d = 2.28 cm bulunur.

16.21.Problem 16.14 deki E alanini uzay degiskenleri olarak p man bölgesinde ifade ediniz.

== r

/ a ve

ç ==kTEIlZ kullanarak

za-

288

DALGA KILAVUZLARI

16. Bölüm

Toplu sabitler cinsinden
K" ]s Wp.Hii k;TEiiG
K." == wp.H" k"ir. ii

Bu büyüklükler gerçeldir. Buradan

(x;,

= 1.841):

Ei'(p. 4>,~,t) = Re [E,iie-'<"'<-;I] =
Eq,(p, 4>.~, t) = Re [Eq,l1ei<M"I]=

- Kp l,(1.841p) p

sin 4>sin (wi -~)
4> sin (wl

- K.;tl;(1.841p) cos

- ~)

elde edilir.

16.22.Problem 16.21 de elde edilen E alani için alan çizgilerini hesaplayiniz ve çiziniz. Ayrica enine H alaninin çizgilerini hesap yapmadan çiziniz. Herhangibir vektör alanininçizgileri,uzayin her noktasindavektöregriyebu noktadateget olacak sekildeçizilenbir uzayegrileri ailesidir.DolayisiylaE çizgilerininbir kesit düzlemdekidiferansiyel denklemi (x, y) dikdörtgensel koordinatlar sisteminde dy / dx
dinatlarda

= Ey / Ex

veya (p, ep)kutupsal koor(1)

1.dp pd4>

- E",

Ep

olur. Problem 16.21 de bulunan

E alaninin bilesenleri (1) esitliginde yerine konulursa
dp-K Ji(1.841p) d4> 'l;(1.841p) tan 4> ? (-)

elde edilir. Görüldügü gibi silindirik bir dalga kilavuzunun TEii modu için alan örüntüsü zaman ile
veya kilavuz boyunca

ç uzakligi

ile degismez.

Nonnal olarak alan çizgileri diferansiyel denklemin sayisal integrasyonu ile bulunur. Fakat burada bir analitik çözüm basit olarak elde edilir: l,(L841p) (3) In li (1.841Po) Ki In isec 4>1 (Ki >0)

-

Bu bir tek parametreli egriler ailesidir. Burada po parametresi bir egrinin sinep= O yatayeksenini kestigi noktadaki yariçapi verir. Dikkat edilirse epyerine -ep veya ep+ 1t konuldugu zaman (3) esitliginin sag tarafi degismez. Dolayisiyla alan örüntüsü yatay ve düseyeksenlerinin her ikisine göre simetriktir ve bu nedenle sadece O :$ ep:$n/2 çeyregi göz önüne alinmalidir. Bir alan çizgisi boyunca pozitif ep degerlerinin artis yönünde hareket edildigi zaman (3) esitliginin sag tarafi da pozitif degerler alarak artar. Bunun sonucu olarak [Sekil 8-3(a) ya bakiniz] p / po orani da 1 den büyük degerler alarak artar. Bu, alan çizgisinin p = 1 sinirini dik olarak kesmesi kosulu ile birlikte, Sekil 16-5 de gösterildigi gibi orijinden uzaklastikça alan çizgisinin büküldügünü gösterir. po = 1 çizgisi tek bir noktaya indirgenir.
di

= 4IY
i

-

ri, -

()

-E

H
"" = (L}:::

Sekil 16-5

16. Bölüm

DALGA KILAVUZLARI

289

H alan çizgileri E çizgilerine dik yörüngeler olarak çizilmistir; Problem l6.8'e bakiniz. Problem
16.14 geregince Hp ve Hepalanlarinin her ikisi de p

= 1 ve = O, 11:noktalarinda
4>

sifir degerini

alir. Do-

layisiyla H'nin yönü bu noktalarda belirsizdir.

16.23.Bir S-band radar sistemi için kayipsiz, hava-dielektrik dalga kilavuzunun boyutlari
a

= 7.214

cm ve b

= 3.404

cm dir. Baskin mod 3GHz frekansinda +z dogrultusunda yayil-

maktadlL Eger E alaninin uyarim düzeyi lOkV/m ise iletilen ortalama gücü bulunuz. TEIomoduiçin kesimfrekansi
ll"

3 x io"

f"in= lo = 2(l107214)= 2.08 GHz dir ve (19 b) esitligi
P:iosonucu verir.
- ,- (10")"(7.214)(3.404)10 4 11-

4(377)

'v

'2.08)" (3 ,

= Il7.4

W

16.24.Yariçapi 1 cm olan kayipsiz bir hava-dielektrik silindirik dalga kilavuzunda baskin modda 15GHz'de iletilen güç 2W'dir. Manyetik alan için uyarma düzeyini bulunuz. TEii içinkesimfrekansi(Tablo 16-2 ye bakiniz).
ii",.
I'TE1!

3x 10"
x 10-:)

,

,

,

= 2:i:axi, = 2:i:(l

(1.841)

= 8.79 GHz

Böylece Problem 16.15'deki (4) esitligi 377,

mm_n___-

2 = -IHiif(:rlO-')( 4

15/8.79)2YI - (8.79/15)2[0.239]

olur. (Ayrica Problem 16.l6'ya bakiniz). Bu esitlik çözülürse i Hi li

=0.11 Alem

bulunur.

16.25. Boyutlari a = 2.286 cm ve b = 1.016 cm olan X-band dalga kilavuzunun bir kismi mükemmel iletken duvarlardan olusmustur ve kayipli bir dielektrik ile doldurulmustur (O',l 367.5 =
jlS/m, Er = 2.1, J.1r 1). Baskin yayilma modu için 9GHz'deki zayiflatma katsayisini dB/m =

cinsinden bulunuz. TEIomodununkesimfrekansi

f"w-2a olup (22) esitliginden (ikinci form)
'

- u"- (3 x 10")!VD
2(0.02286)

H 4._3G z

,

a-AdB

I m) = (377/\12.1)(367.5 x 10'6) i' 2\ 1 - (4.53/9)-

x 8.69

= 0.48

elde edilir. Okuyucu veriler için W!-1dad in,. yaklasiminin dogru oldugunu göstermelidir. <ii 16.26. Bir X- band hava-dielektrik dikdörtgen kesitli dalga kilavuzu boyutlari a = 2.286 cm ve b = 1.016 cm olan pirinç duvarlara sahiptir (J.1w= J.1o, CTw 16 MS/m). Baskin mod 9.6 = GHz'de yayildigi zaman duvar kayiplari nedeniyle ortaya çikan zayiflamayi dB/m cinsinden bulunuz. Baskin modun kesim frekansinda u" 3 x LO" f,,1O lo = 4,572 X 102 - 6,56GHz = . .. e Y olur. Pirincin yuz direnci f, lO 7) ,:r 'R = \1 (6 '6 x 109)(4:r x , = 40,24 mQ 16 x 106 ,dO V
'

dir.

290

DALGA KILAVUZLARI

16. Bölüm'

Dolayisiyla (26) esitligi kullanilarak 9.6 0.04024

w elde edilir.

o:

(dB/m)=-

377

(~ 6.56,J(0.0?.286)(O.OlO16)V1 (6.56/9.6)2 x 8.69=0.214 -, , ,

\

O.02_286 + 2(0.01016)(6.56/9.6)2

16.27. Bir hava-dielektrik silindirik dalga kilavuzu (a = 5 mm)! = 1.3 !cTMoifTekansinda TMoi modunda çalismaktadir. Duvar malzemesinin bakir (o"w 58 MS/m) oldugunu kabul ederek, bu bakirin kü= çük bir kisminda duvar kaybi nedeniyle olusan zayiflamayi dB/m cinsinden bulunuz. Ilk önce Bölüm 16.8'i izleyerek Pkayip (O)ifadesini çikartiniz. Problem 16.10 daki (1) esitligi nedeniyle EzO1(r, p)= Eo1lo(xOlr/a)dir. Bu durumda Problem 16.5 deki (3) esitligi duvar üzerinde tee getsel manyetik alani verecektir:
H</>oi(a, ep) =jwEr;c(~Eo1li(xo1)
kc-IMoia

jEo1l1(xoi)
7)0

(L )
!c,TMOI 2
('J

Ht/fJIsabit oldugundan (24) esitliginden P. rO) kayip' elde edilir.

= '~R .,

[

iEoil1

110

Ji(XOl) 2

(L'
,

'

'/eTMe}I'

..

)]

\ _::ra

)

(1)

Daha sonra Problem 16. 15'de verilen yöntemi kullanarak PzTMOI bulunuz. Problem 16.15 geregince 'i
' 2
'

E,Q' =:jk'"MOlEo1 J1 ~'
kcTMO!

( a ')=
,

jErli(

'[,TMOl'

,

L) (V - (
"

I<TMO!

Li

fa.

) ) (xoir)
' Ji
,

H</>Ql-bulunur. Öteyandan

jE

OL

(1 /f.'1"MOI) Tlo

Ji

(a )
27)0

XOI r'

HqiJI

=EqiJI = Odir. Dolayisiyla zaman ortalama Poynting vektörü
,

-- 2 S - LE ,(11 H * _lEmf (f IJ:IM,lifVI - (j'TMOi/f)l 1 'XO1r Li ojM>1olur. Bir kesit üzerinden integre edilirse " 1'" X r' 2A J~ ~ r dr dtp =: -f, 1 1
(i n
'01
'

(-a )

( )
a

Xoi

1o J~{u)u du = Agl~(xoi)

elde edilir. Bu sonuçlar birlestirilirse, Pi..yip(O) R, a'...= ::;-- =;. p.1'MO1'lvilV1 - (!ciMIli 2 /,1) ..
'

(2)

olacaktir. Verilenler için Un 3 X iif f..'rMOI =:2::ra Xoi= 2::r(5 X lO-') (2.405) = 22.99 GRz f = (1.3)(22.99) =:29,89 GRz

Rf = ~::rf1l= "f;r(29.89X1O"}(4:r10-7) = 0.0451 Q Gw" 58 X 10" X
a'w=: sonuçlari elde edilir. 0.0451 , i (377)(5 x io-')Vl, - 0.0374 Np/m = 0.325 dB/m (1/1.3)~

Ek Problemler
16.28. (x, y, Z, t) = K cos 87.3x cos 92.4y cos (2nft Hz
109.1z) seklinde verilen bir manyetik alanin serbest uzayda var olabilmesi için gereken kosullari belirleyiniz. Yanit: f = 8.0 GHz

16. Bölüm

DALGA KILAVUZLARi

291

16.29. Eger faz kayma sabiti (dalga sayisi) 54°/cm ise tlr = 1 ve

Er

= 2.2 olan bir oiiamda yayilan 4GHz'lik

bir dalga için kritik dalga sayisini elde ediniz. Yanit: 81.1 rad/m . 16.30. Eger Problem 16.28'de Hz (x, y, z, i) bir dikdörtgen kesitli dalga kilavuzundaki TEi i dalgasinin eksenel alanini gösterirse (a) kilavuz boyutlarini, (b) kritik dalga sayisini, (c) kilavuz dalga boyunu bulunuz. Yanit: (a)7.2cmx3.4cm(b) 127.1 rad/m(c) 5.76 cm.

16.31. Problem 16.18;dt:~ ...,-oand dalga kilavuzu 9GHz'de X-bandinda kullanilmaktadir. Kilavuzda yayilabilecek modlari belirleyiniz.
Yanll: TEob TE02, TEio, TE", TEio, TEil, TE3o, TE31, TE4o; TMi b TMii, TM3!

16.32. Problem 16.19 da verilen frekansda baska hangi modlar yayilabilir? Yanit: TEob TEi i, TEn, TE31,TMo! 16.33.3.95 ve 5.85 GHz frekanslari arasinda kullanilan bir C-band dalga kilavuzunun boyutlari 4.755 cm ye 2.215 cm'dir. Hava-dielektrik için baskin mod kesim frekansini ve çalisma frekansi 4.2 GHz oldugu zaman kilavuz dalga boyunu hesaplayiniz.
Yanit: 3.155 GHz, 10.82 cm

16.34. Hava-dielektrikli WC-sO silindirik dalga kilavuzu, baskin mod yayilimi için 15.9 - 21.8 GHz frekans araliginda kullanilmaktadir. Iç çapinin 1.270 cm olmasi halinde kesim frekansini hesaplayiniz. Ayrica TMoi modu için kesim frekansini elde ediniz. Yanit: 13.84 GHz, 18.08 GHz. 16.35. Bir hava-di elektrikli L-band dikdörtgen kesitli dalga kilavuzu için a/b = 2 ve bir baskin mod kesim frekansi 0.908 GHz'dir. Eger ölçülen kilavuz dalga boyu 40 cm ise çalisma frekansini, kilavuz boyutlarini ve dalga sayisini bulunuz. Yanit: 1.18 GHz, 16.52 cm ye 8.26 cm, 15.7 rad/m
16.36. Problem 16.35'deki dalga kilavuzu için TEii modunun yayilabilecegi en küçük frekans i bulunuz. Yanlt:/> 2.569 GHZ

16.37.26.5 ve 40 GHz arasinda kullanilan bir V-band dalga kilavuzunun iç boyutlari 0.71 i cm ye 0.356 cm'dir. (a) Hava-dielektrik için baskin mod kritik dalga sayisini hesaplayiniz. (b) Eger ölçülen kilavuz dalga boyu 1.41 cm ise çalisma frekansi nedir?
Yanit: (a) 441.86 rad/m, (b) 29.98 GHz

16.38. WC-19 hava-dielektrik silindirik dalga kilavuzu 42.4-58. LOGHz bölgesinde baskin modda çalismak üzere kullanilmaktadir. Kilavuzun 36.776 GHz kesim frekansi için iç çapini bulunuz. Yanit:0.478 cm. 16.39. Boyutlari aIb = 2 olan bir Ku-band hava-dielektrik kilavuzu 12.4 - 18.8GHz frekans bölgesinde baskin modda çalismak üzere kullanilmaktadir. Kesim frekansi 9.49 GHz'dir. Kilavuzun iç boyutlari nedir? Yanll: 1.58 cm ve 0.79 cm. 16.40. Bir hava-dielektrik silindirik dalga kilavuzunun.f= 30GHz = 1.5feTElifrekansindaki baskin mod için yariçapini ve kilavuz dalga boyunu bulunuz. TMi i modu bu kosullar altinda yayilabiIiI'mi? Yanit: 0.44 cm; 1.34 cm; Hayir 16.41. Problem 16.40'1, Er = 2.2 olan kayipsiz bir dielektrik malzemeden yapilan kilavuz için çözünüz. Yanit: 0.296 cm, 0.903 cm; Hayir 16.42. Boyutlari 1.067 cm ve 0.432 cm olan bir K-band dikdörtgen kesitli dalga kilavuzu 18GHz de baskin modda çalismaktadir. Eger dielektrik hava ise kesim frekansini, kilavuz dalga boyunu, faz hizini ve dalga empedansini bulunuz. Yanll: 14.06 GHz, 2.67 cm, 4.81 x io~ m/s, 604.2Q 16.43. Problem 16.42'yi kilavuzun Er= 2.0 olan kayipsiz bir dielektrik ile doldurulmasi durumunda çözÜnDz. Yanll: 9.93 GHz, 1.44 cm, 2.54 x 1O~ m/s, 319.6Q

292

DALGAKILAVUZLARi

16. Bölüm

16.44. Bir hava-dielektrik silindirik dalga kilavuzunun f = 30 GHz = 1.5 !cTMil ftekansindaki TMii modu için yariçapini ve kilavuz dalga boyunu hesaplayiniz [Problem 16.40 ile karsilastiriniz]. Yanit: 0.915 cm, 1.342 cm.

= 16.45. Kesim ftekansinin altinda çalisan bir (m, n) modunun kesim zayiflatma faktörü cx"mn -jkmnseklinde tanimlanmistir. Boyutlari 2.286 em'ye 1.016 cm olan kayipsiz bir hava-dielektrik kilavuzu 9.4 GHz'de çalistigi zaman dB/cm cinsinden acTEiiyi hesaplayiniz. Yanit: 23.9.
16.46. Bir dikdörtgen kesitli dalga kilavuzunun belirli bir kesit alanindaki E alaninin ani bilesenleri
Ey

= -A sin

(;) cas (7)

Ex = B cos

(;) sin (7)

Ez =0

olarak verilmistir. E alanini çiziniz ve çalisma modunu belirleyiniz. Yanit: Sekil 16-6'ya bakiniz; TEi i
.\

h

t

()

a

-

x

Sekil 16-6 16.47. Problem 16.23'deki hava-dielektrik dalga kilavuzu 2.6 GHz'de 200 W ortalama güç iIetmektedir. Alanin uyanm düzeyini bulunuz. Yanit:143 V/cm 16.48. Eger
Er

= 1.8 olan kayipsiz bir dielektrik Problem 16.47 deki dalga kilavuzunun içine yerlestirilirse
Yanit: 106.8 V/cm.

200W'lik bir güç iletimi için uyartm düzeyini hesaplayiniz.

16.49. Problem 16.24 deki hava-dielektrik dalga kilavuzu Er= 2.1 olan kayipsiz bir dielektrik ile doldurulmustur. Eger uyartm düzeyi ve ftekans degismez ise baskin modda iletilen gücü bulunuz. Yanit: 0.09 Nem.

16.50. Problem 16.27 deki (2) esitliginin
Dw deri kalinligidir (ftekansa bagimli).

a,w

=

1
crwaÔw'l"bMoi

seklinde yazilabilecegini gösteriniz. Burada

Bölüm 17
Antenler
(Kai - Fong Lee) 17.1 GIRIs 14. Bölüm'de incelenen Maxwell denklemleri, içerisinde kaynak bulunmayan sinirsiz bir ortamda yayilan düzlemsel dalgalari öngörür. Bu bölümde akim kaynaklarinin veya antenlerin olusturdugu yayilan dalgalar incelenmistir. Genelolarak bu dalgalarin dalga cephesi küreseldir ve yönden bagimsiz genliklere sahiptirler. 17. Bölüm boyunca serbest uzay kosullari kabul edildiginden dielektrik sabiti, manyetik geçirgenlik, yayilma hizi ve ortamin karakteristik empedansi (çin kullanilan notasyonlarda O indisi ihmal edilebilir. Benzer sekilde isimanin dalga sayisi (faz kaymasi sabiti) f3 = roVilE = w/u seklinde yazilacaktir. 17.2 AKIM KAYNAGi VE E VE H ALANLARI Bölüm 9.7'de tanimlanan vektör manyetik potansiyel A, akim kaynagi disinJaki bölgede fazör alanlari
...

H=-VXA=-VxA
!-l '1

1

u

E=--VxH=---VXVXA=-VxVXA
jwE
jW!-lE

1

1

u

(1)

j{3

esitlikleri ile verir. Burada u = 3 x io8 mis ve j.L= 120 'lt Q dir. A fazörü

A

=f

Il(}
,...

e-itir
s

hacim

4Jtr

)dv

(2)

biçiminde ifade edilir. (2) esitliginde r, gözlem noktasi ile Jsdv kaynak akim elemani arasindaki uzakliktir. e-j{3r çarpaninin önemi A, zaman bölgesine dönüstürüldügü zaman daha iyi anlasilir.

A=

J,iJscosu>(t-r!u)

1. am

dv

4Jtr

Dolayisiyla gözlem noktasindaki A, kaynagin daha önceki zamanlardaki kosullarini uygun bir sekilde yansitir (verilen herhangi bir kaynak elemani için gecikme tam olarak kosullarin gözlem noktasina yayilmasi için gerekli olan r / u zamanidir).

17.3 ELEKTRIK (HERTZ) DIPOL ANTEN Sekil 17-I'de gösterilensonsuzküçükakimelemanitarafindanolusturulanvektörpotansiyel, (2) esitligigeregince
ue-jtir A(P) = :--- (l dt)az 4Jtr olur. Küresel koordinatlarda 3z = cos

e3ri dt
4Jt

sin e 39 oldugundan (1) esitliginden
2 . f3 sin 8e -1#r [ 1. + ~2

H",= ...

f3r

f3 r

2

]

bulunur.

294

ANTENLER

17. Bölüm

::

/1 e
/ / r

,'f,p
f i i i i f

/

i

y

"
x

i j

2l dt ., E =n-R~cosOe r ., 4Jr f' i dt

-o"r 1 'f' -[ p2r2
o

E = nR2sinOe-J{Jr j-+-jO ., 4Jr f' pr p2r2 p3r3
Diger bütün bilesenler sifirdir. Burada sadece, r zak alan göz önüne alinacaktir.

[

1

. 1 jp3r3 1 1

]

)

~ veya

-;.

r

ile orantili terimlerin ihmal edildigi u-

H uzakalan", =-sin 4Jrr

jl dtp.

Oe -jfJr (3)

jI dtp o Eo = 1} 4:rr sin Be-iPr = 1}Hcp -

(3) esitliginin, genligi 1/r ile orantili olarak azalan ve +ar yönünde yayilan iraksak bir küresel dalgayi temsil ettigi açiktir. Hertz dipolü tarafindan isinan güç uzak alanin zaman ortalama Poynting vektörünün (Bölüm 14.12) büyük bir küre yüzeyi üzerinden integral i alinarak elde edilir. ~oit = ~Re (E x H*) [2Jt ["
~ima= Jo Jo ~ort

. rL sin Ode

depar

= [2."r" [~Re (E(JH;)]rsin OdOdep Jo Jo

= 1}(PI dt)2 12:r

1}JrP df\
3),-

(

2

)

(4)

17.4

ANTEN PARAMETRELERI

R1simasima direnci, ayni akim la beslendigi zaman antenin isidigi güce esit bir güç harcayan i varsayimsal bir direncin degeri olarak tanimlanir. Dolayisiyla Pisima= ~I5R,simaeya R,sima= v 2es'm.ll~ olup, burada Lobesleme noktasi akiminin tepe degeridir. (4) esitliginden Hertz dipolü için de 2 d 2 R. =-2Jr1} =790 (Q )
"ima 3),

( )

(0
A ,

elde edilir. F( e, ep)örüntü fonksiyonu, uzak bölge elektrik ve manyetik alan genliklerinin yöne göre

degisimlerini verir. Hertz dipolü için bu fonksiyon, iE
F( e)

i ve iH i

ep'denbagimsiz olduklarindan

= sin

e esitligine indirgenir.

17, Bölüm

ANTENLER

295

Isima siddeti

V( e, fjJ),anten performansinin

diger bir ölçütüdür. Bu birim kati açi basina ISI2
1'm
1

nan zaman ortalama güç olarak tanimlanir. Sekil 17-2 den,
I V ( e . ) iiiiiidHiima=l~ortdS' =
'
q>

dQ

dS'/r2
/

r

;Tart

I

/

/9'OIt
dS

dS'

Sekil 17-2

V, r den bagimsiz oldugundan (enerjinin sakinimi ilkesi geregince) bu hesaplamada uzak alan kullanilabilir. Hertz dipolü için,

di\ . -' V(e) =!!. I ).-} 2 sin~ 8 e

(

.

(5)

olup, F örüntü fonksiyonu ve isima siddeti dagiliminin kutupsal egrileri Sekil l7-3'de verilmistir. ~ Yari
i

(a) = ni!)

(b)

U(8)

Sekil 17-3

Sekil l7-3(b)'de yari güç noktalari e = 45° ve e = 13Soldedir.Dolayisiyla yari güç demet genisligi 9001dir.Genelolarak demet genisligi (Vmaxyönü civarinda) ne kadar kÜçÜkolursa antenIn yönelticiligi o kadar iyi olur.

Bir antenin yönlÜkazanci D(e, fjJ),Jsima siddeti Vee, fjJ)'ninayni Va toplam gücünÜ isiyan varsayimsal bir izotropik kaynagin isima siddetine orai11olarak tanimlanir. Izotrapik kaynak için,
~<ima

Vo= 4'n olup,
D(e, CJ»= V(e, CJ»= 4nV(O, CJ» Vo Pisima

yazilabilir. Bir antenin yönelticiligi, yönlü kazancinin maksimum degeridir. 4JrUmax

D ma.'C =

P,sima

296

ANTENLER

17. Bölüm

Hertz dipolUiçin, (4) ve (5) esitliklerinden ide 2 2 rJ ( ) sin e (4;r)gT
D(e,</»= (~;r)e~02

.

"

ve

Dmax= 1.5

(6)

=1.5sinke

bulunur. Bir antenin isima verimi, Pgirisantenin beslemeden çektigi zaman ortalama gÜç olmak Üzere Eisima Pisima Pgirisdir. G(e, if» (gÜç) kazanci verim ile yönlÜ kazancin çarpimi olarak ta= / nimlanir. G(e, </»=E,sim.D(e, </»= 4J1:U(e, </»= 4J1:U(e, </»
Pgiris Pisima

+ PL

Burada PL antenin omik kaybidir. Kayipsiz bir izotropik kaynagin gÜç kazanci Go = i'dIr. Bazen
antenin gÜç kazanci G G<.IB 10 logio - = LOloglO G = Go

seklinde desibel cinsinden ifade edilir. 17.5 KÜÇÜK ÇEMBERSEL ANTEN Manyetik dipololarak da bilinen bu anten, z =Odüzleminde yer alan ve larp fazör akimini tasiyan küçük bir halkadir. Bu antenin isidigi E ve H alanlari Hertz dipolü tarafindan isinan alanlar ile, E ve H'nin yönlerinin yer degistirmesi halinde ayni karakteristiklere sahiptir. Uzak bölgede,

H{J _. =

({32;ra2)Ie-liJ'

4:rr

sm e

.

E<fJ -YfHe =

l'
/ / / 8 ~/ / / /

/Jti
i i i i i i

a

---', f
x

,
'

i i
i

y

Sekil 17-4 Küçük bir halka antenin iSima direnci Problem 17.6'da , Risll11a (20n )({32 Tra2/ olarak bu= lunmustur.

17.6 SONLU UZUNLUKLU DIPOL Hertz dipolünün isima gücünü veren (4) ifadesi (d/!/},i terimini içermektedir. Bu terimden de görüldügü gibi uzunluk dalga boyu ile karsilastirilabilir olmalidir. Sekil i 7-5(a)'da gösterilen sonu açik devre edilmis iki telli iletim hattinin iletkenleri, aralarinda faz farki bulunan akimlar tasimaktadir. Bu nedenle uzak alanlar birbirlerini hemen hemen yok ederler. Verimli bir anten, hattin uçlari Sekil 17-5 (b)'de gösterildigi gibi büküldügü zaman elde edilir.

17. Bölüm

ANTENLER

297

"

~

,~----....." ---- / ' i-- A/2 --i
((ii

- ~"'-~--', ----- ".'

i-i

u:
f"\ Ii(z') t
i J

i

\\ i

,

I

Ll2

~
1,(.') (i>j

il)

iu,

Sekil 17-5

Bu durumda olusturulan akim fazörleri
'L
Ii(z')=imsinP(z-z')
'

(O<z'<L/2)

ve liZ')=ImsinP(~+z') (-L/2<z'<O) olur. Iki akim y ekseninde simetrik olan noktalarda tümüyle ayni fazdadir ve z'= :I.U2uç noktalarinda sifira esit olurlar. Bükülen iletkenler L sonlu uzunlugunda tek bir dipol anten olustururlar.
Dikkat edilirse, besleme noktasindaki (z'

=

O) akim

ile maksimum

akim

arasindaki

baginti

Lo= imsin [3L esitligi ile verilir. 2 Uzak alan, r~ L ve r~ II. kabulü yapilarak, (2) ve (1) esitlikleri yardimiyla hesaplanir. jl,.,e-itlr
H.p = 2 Jrr F( O) Ea =
TlH</>

Burada örüntü fonksiyonu

cos (fi~cos O) - cos(fi~) F(O)=. sin 8
bagintisi ile verilir. Ayrica bir anten için, birimi uzunluk birimi olan ve bütün örüntü bilgilerini içeren etkin uzunluk tanimlanabilir. [l(z') = im sin P(L/2 -lz'l) yaziniz]. sin 8 L/2 " 21
hA8)=4,

f

. -L/2 l(z')eI/k

cos8dz'=-!!!.F(O) P4J

Yaklasik 1.2A'yakadar olan L uzunluklari için anten örüntüsü sekiz sayisinin seklini andiriro L, 1.2A'ya yaklasirken örüntüsü keskinlesir. L ~). olmak üzere öteki sinirlarda, örüntü Hertz dipolünün Sekil 17-3(a)'da gösterilen örüntüsü ile aynidir. L uzunlugu 1.2A'danbüyük oldugunda örüntüler çok kulakli olur. (Sekil 17-6'ya bakiniz). (2n - I)A /2 (n = 1,2, 3 ) uzunlugundaki sonlu bir dipolün isima direncinin R1siina (30Q) ~ Cin [(4n - 2)n] oldugu gösterilebilir. Burada . xi-cosY d C .nx=) y ( L o y biçiminde tanimlanan bir fonksiyondur. n = 1 için (yarim dalga dipol) Risiina 30 (2.438) = 73Q ve = Dinax 1.64'dür (Bakiniz Problem 17.8). =

298

ANTENLER

17. Bölüm

~

~
ihi

i

la i :': L =--;\i2

L =-- ,\

~
lCi L'=

i

."\.2

Sekil 17-6

17.7 MONOPOL ANTEN Sonsuz iletken bir düzleme dik olan Ll2 uzunlugundaki bir iletken bir monopol anten olusturur (Sekil 17-7 (a)). Tabandan beslendigi zaman olusan E ve H alanlari dipol alanlarinin aynidir. Bu, monopolün Sekil 17-7(b)'çlegösterildigi gibi iletken düzlemin altinda kalan görüntÜsÜçizildiginde belirgin hale gelir.
"-

-i-

i
i

"\

\ \ \ \

i
ii.: i

i i
rv'
i'

(
\
/ /
//

Wl GÖrüntü

.
i, - i i /1
/' i i

\ i

akim

1/
i!' i

i

Sekil 17-7 Monopol sadece iletken düzlemin üzerindeki bölgede güç isidigindan toplam isinan gÜç buna karsilik gelen dipolun isidigi toplam gücün yarisidir. R,sima 2P1siiiia/ esitliginden görÜldÜgÜ = iJ Üzere isima direnci dipol için bulunan degerin yarisidir. Dolayisiyla Ll2
için Risima= 36.5 Q olur.

= ..:t/4 (çeyrek-dalga

monopoJ)

17.8 ÖZ VE ORTAK EMPEDANSLAR
Besleme devresinden bakildiginda, bir anten Z,,::::Ra + jXa degerinde bir yÜk empedansina esdegerdir. Burada Ra = R1sima RL ve RL omik dirençtir. X" reaktansi kolaylikla hesaplanamaz; + dipoller ve monopoller için iletkenlerin p yariçaplarinin bir fonksiyonudur. Sekil 17-8'de Ll2 uzunluklu monopoller için Ra ve X,,' nin her ikisinin de degisimleri gösterilmistir. Eger dÜseyeksen Üzerindeki ölçekler iki katina çikarilirsa ayni egriler L uzunlugundaki dipoller için de geçerlidir. Dolayisiyla yarim dalga dipol için Ra = 73Q'dur ve X" kabaca p dan bagimsizdir X" :::; 0 Q (p -t O 4

oldugu zaman X" :::; 42.5Q olacagi gösterilebilir).
Birinci antenin yanina ikinci bir anten yerlestirilirse, bu antenlerden biri üzerindeki akim digerinde bir gerilim endükler. Bunun sonucu olarak sistemde bir ZZI = Vz1/I1 Rz1 + jXz1 ortak empedans! mevcut olacaktir. Iletken boyutlari çok küçÜk olan yan yana iki yarim dalga dipol için Rz1 ve XLi Sekil l7-9'da gösterildigi gi,bi aralarindaki d uzakligi ile degisir.

=

17. Bölüm

ANTENLER

299

H..

ii

-.1'..

~,

-... .
:..:~

-Lt..

-ii.

=r;-

"."u

:141

-Jl..i

2\1

iii

il O.H> ().i~ (i.~) 0.25 iiJÜ

MonopolUn uzunlugu, Ll2A. Sekil 17-8. (Kaynak: Edward C. JordanIKeith G. Balmain, Electromagnetic Waves and Radillting Systems, 2iided., @ 1968, 5.548. Prentiee-Hall, Ine., Englewood Elirfs, N.J izniyle yeniden basilmistir~) "o

::
:';" :u .. :;"

-"'.1

-...

Sekil 17-9. (Kaynak:

Weeks, (1968), Antenna

Engineering.

MeGraw-ffill,

Ine. izniyle yeniden

basilmistir.)

17.9 ALI CI ANTEN Bir vericinin uzak alaninda bulunan bir anten düzlemsel dalgadan enerji çeker ve bunu 21 yük empedansina aktarir. Sekil i 7-10'(a) da gösterilen dipol anten z ekseni üzerinde yer almaktadir ve gelen dalganin Poynting vektörü !I'dir. Açik devre gerilimi etkin uzunluk h,,(9) ile E alan vektörünün gelme düzlemi üzerindeki izdüsümünün E genliginin çarpimina esittir. [Sekil 17-10 (a)' daki koordinat sistemi için E = VE; + E;,]
VOC= h,,(8)E

300

ANTENLER

17. Bölüm

;

t

E

YÜK

L,

Un Sekil 17-10

(h)

Alici antenin örüntüsü benzer bir verici anteninin örüntüsü ile aynidir. Kullanilabilir Pa gücü alici antenin yüke aktarabilecegi maksimum güçtür. Bu da ZL = Za* oldugu zaman ortaya çikar. Sekil17-io (bYdeki esdeger devreden hA8)ZEZ

Pa=

.

8R"

yazilabilir. Bir anten için Ai e) etkin alani varsayimsal bir alandir ve gelen dalganin güç yogunlugu E2/2ri. ile çarpildigi zaman kullanilabilir gücü verir.

A,.(O)( rJ/ - Pa_ ) ,2

,

EZ

-

- hAOfE2 8Ra

veya

A,.(O)= h,.(Bf(4;)

Etkin alan ile yönlü kazanç arasindaki bagintinin

AAO, <p) Az D( O, <p) 4;r oldugu gösterilebilir. Verici ve alici antenlerin her ikisi birden göz önüne alindigi zaman 1 anteni tarafindan isinan Pisimagücü ile alici antendeki (2), Pa2kullanilabilir gücü arasindaki iliski 1
P"Z -= ~slm.i Di(Oi, <P1)Ad(OZ, <P2) > 4;rr-

Friss iletim formülü ile verilir. Burada r, iki anten arasindaki uzakliktir. ei ve 41i çilari alici antea nin, 1 anteninin koordinat sisteminden görülen yönünü belirler. Benzer sekilde ez ve l/1z çilari da a verici antenin, 2 anteninin koordinat sisteminden görülen yönünü belirler.

17.10 DOGRUSAL DIzILER

Dar demet genisligi olan ve yüksek kazançli bir uzak alan örüntüsü, esit yapida anten elemanlarini Sekil 17-ll'de gösterildigi gibi besleme noktalarini bir dogru üzerinde siralamak suretiyle bir dizi olusturarak elde edilebilir. Dizinin örüntü fonksiyonu, her bir elemanin örüntü fonksiyonunun f(X) dizi çarpani ile çarpilmasi suretiyle bulunur. Problem 17.1S'de, düzgün araliklarla yerlestirilmis N elemandan olusan bir dizi için, d uzaklik olmak üzere

17. Bölüm

ANTENLER

301

P(r.

O. ip)

.. i

i"

Sekil 17-11
N-!

J{x)
bagintisinin varligi gösterilmistir.

= ,,",0 I"eii,nde",x L
cos X ise

X açisi dizi ekseni Ile OP dogrusu arasindaki açidir; geometriden ger elemanlarin fazlari n= O, 1, ..., N-I için I" = a"e/NO: olacak sekilde N-I [(X) anei"(cr+/jdç"SX)

= sin

e cos </J ir. Ed

= "=0 L

veya

u ==li' + f3d cas X seklinde

tanimlanarak
r 11( u )

= )'

N-I

,,=0

a" el""

( 7)

elde edilir. Toplam örüntü fonksiyonu, Iii (u)! maksimum oldugu zaman bir maksimum deger alir ve bu
da u = O için olusur. Eger a = O ise (her bir imten ayni fazda) u zi adi verilir. Öte yandan, eger faz a

= O esitligi

X= :t90° sonucunu verir.

Bu ise maksimum isimanin antenlerin dogrultusuna dik açilarda olusmasi demektir. Buna enine di-

= -13d olarak

alinirsa u

= O esitligi X = 0° sonucunu verir. Bu

ise bir boyuna dizidir. esitliginden
Düzgün bir dizideki bütün anten akimlarinin genlikleri esittir. ao = ai= . . . = aN-l
Ji(U) = si~ (Nu 12) eJ(N-IjUi1 . sin(u!2)

= 1 için

(7)

(8)

elde edilir. Dolayisiyla isima örüntüsünün merkezi u = O üzerinde bulunan demetinin veya ana kulagininyüksekligi il(O~ N dir. Örüntünün ilk iki sifiri D ii (u)1 nun sifirlari] u :t 2rrlNde olusur. Ilk iki l sifir arasindaki uzaklik demet genisligini tanimlamak için kullanilabilir. e = 90° düzlemi üzerinde

=

=

enine düzgün boyuna düzgün

i~:r

)

i"

~A

. ~ {3Nd v Nd bulunur. Burada yaklasik degerler Nd» A durumu içindir. Yan kulaklar yaklasik olarak sifirlarin ortasinda olusur. Ana kulagin birinci yan kulaga orani N sin (3n/2N)'dir. Bu, büyük Nler için 3nl2 degerine yaklasir.
"t'

t.<p= 2 sin- {3Nd= Nd i~ " . -I i jT i 8A = '1t.,t,=4sin\/-

302

ANTENLER

17, Bölüm

17.11 YANSITICILAR

Bir antenin kazanci yansiticilar yardimiyla artirilabilir. 6 dB'den 12 dB'ye kadar olan kazançlar Sekil 17-12 (a)'da gösterildigi gibi bir yarim dalga dipol ve bir köseli yansitici kullanilarak elde edilebilir. (\jf = 180° oldugu zaman düz bir tabaka yansitici elde edilir).
y
Görüntü 2 Görüntü 1
Köseli YaJl5lticl

\ ./

/

"'X

Yanm dalga clipol

(h) (ii)

Sekil

17-12

\jf = 180° / N (n = 1, 2, 3, ...) için bir yansiticinin etkisi görüntü yöntemi ile hesaplanabilir. - 1) tane görüntü dipolü yerlestirilmistir. Bunlar beslenen gerçek dipol ile birlikte yönleri +, - , + , ... olarak giden, esit araliklarda yerlestirilmis, dairesel bir dizi olustururlar [Sekil 17-12 (b)]. Uzak alanlarin üst üste bindirilmesiyle ile su esitlik elde edilir: n
Gerçek yansitici yerine (2N
. -jjJrcos

E-JllIoe

2nr

(~

-cas

(} iN-I.

)

'

sm (}

L ,,=0

, .
(-l)rieiJ}sslniicos(riip-<P)ao

( 9)

Yüksek kazançli uygulamalar için, Sekil 17-13'de gösterildigi gibi, odagina yerlestirilmis bir kaynak tarafindan sürülen parabolik yansiticilar oldukça sik bir sekilde kullanilir. Parabolik yansiticinin yönelticiligi, açiklik yariçapi a ve açiklik verimi ~ ile orantilidir:

( Dma. =T)

2:rao

2

'li

Açiklik verimi degisik tasarim faktörlerine baglidir; uygun bir deger %55'dir. Yari gÜç de-

met genisligiYGDG :::::: 117°(A/2a) formülü kullanilarak tahmin edilebilir.

2a

ODAKTAN BESLElvlE

Sekil 17-13

17. Bölüm

ANTENLER

303

Çözümlü Problemler
17.1. Üzerinden z dogrultusunda akim akan ve merkezinden beslenen bir dipol antenin elektriksel uzunlugu Li)' « SÖ'dur. (a) Akim dagiliminin üçgensel formda kabul edilebilecegini gösteriniz. (b) Vektör manyetik potansiyel A 'nin bilesenlerini bulunuz. Ca) 'L LLl
f3 --izi 2

(

) <f3-=;r-~-A 2
tL
.

. 10

oldugundan

I(z') = imsin f3(-i - Iz'l)
L , ( ""'Imf3-i-iz'i ) ""'1: (-i-Izi,; )
.

L

2I:"

I;"= i f3L
m 2 ul' (L'
e""/J'az

Cb) A=~

U

4;r -uz ICz')a,,(- . r .)dz'=' lll;" L - e-I'- COS(j 4;rr 2 .

f

u:

'e-jI!T\

2IlI~e-iI!T

U2

4;rLr

J-uz
.

(--Iz'I )dz'a:=~I-4;rr \ 2,) 2
sm 8
.
'fJr

'L

Bu esitlikten

A, = A cosfJ= " ve A.p= O bulunur.

()

'

'Q.

A,

':

= -A

f.'I;" L . = - 4;rr (- )e -1 sm 8 - 2

17.2. 0.01 m'lik bir Hertz dipolün ioOMHz'de 100W'lik bir güç isimasi için gerekli olan akinii bulunuz. (b) E ve H nin (lOOm,90°,0) noktasindaki genliklerini bulunuz.
(a)

. 3 ).=- x
R

lOs

108

=3m

d R1sim?,790 ,). -;;-

(0
200

2

=8.78x

LO Q

"'3

isuna- : i

- 2P.sirm

1- "v8.78X 10-3 -151 A

-

-

i

-

(b)

(Bu asiri büyük akim degeri, uzunlugu bir dalga boyundan çok küçük olan bir antenin verImli bir ISiyiclolmadigini gösterir.) TJf3Idf. iEi =-S1O 9Oc=0.95 V/m iH! = 2.52 x io-3 Alm 4;rr

17.3. SekiI17-14'te gösterildigi gibi z dogrultusunda yerlestirilmis iki Hertz dipolü ayni fazdadirlar ve aralarindakiuzaklikddir. (8, ifl)dogrultusundaki isiina siddetini bulunuz.
cos a

= sine

sin iPoldugundan d d ri "'"r cos tr = r - - sin 8 sin ,+,

-2 -

2

't'

ve

r, = r + - sin 8 sin

d

-

2

A. 't'

Bu durumda uzak elektrik alani E
E,,=-e-' 4:rrz
Idt

=Eo ao olur ve
Idt '(jf31Jsin8 ) +-e4;rrl I~

'f3r1

i( JI-'1Jsm 8).
_iti(df2)sinllsin9 + c-

'R

.

= jf3f}(ldt)-I~e 4;rr

. sIne C

-ifl(dtZJ<inOsinf'

)

= jf31J(/ dt) e-'fJrsin e cos (f3 ~ sin e sin ep) 2;rr ,

-

olarak bulunur.

304

ANTENLER

i 7. Böllim

p

Bu nedenle; U

Sekil 17-14

= ,21

'E2

\2T/

!!. =

)

'IU3ldt):

o 8:r-

! d ' sin" e cos i {3;:;- e sin <P sin \ .:.

)

d « A için kosinüslü terim yaklasik i 'dir ve U = 1]({31 dt)z sin: e 8:rZ bulunur.

17.4. Birbirlerine dik olan (Sekil 17-15) ve 90° faz farkli esit genlikli akimlarla beslenen iki Hertz dipolünün uzak elektrik alani
E =j/31J(I dt) e-j/1'[(sin 8 - j cas 8 cas <!»ae + (j sin <!»a.p] 4:rr

olduguna göre, uzak bölge manyetik alanini, isima siddetini, isman gücü, yönlü kazanci ve yönelticiligi bulunuz.
H. =-=-e
1]
EjJ j{3(f dt)

_..

4:rr j{3(f dt) 4:rr
"

1{V(sm- Jcas8cos <p 8
-iP' sm<p

'

u E", TI8= --=-e ri

.

,2E. E* U=-= p = 'iiina
211 " '" 1

T/({31dt)Z

32:r,

(1 + sin: 4>sinz 8) dt)z 6:r
,

Jo

)"
,

. u sm

8 d8d' <p= 1/({3/

D(8, ep)= -

4:rU \ , , =,;(1 + sin- 4>sin- 8) P,~d

Dm.. = D(90°, 90") =

~

,

1

J d/O

\'

,~1\'fI
Sekil 17-15

17. Bölüm

ANTENLER

305

17.5. Uzunlugu L
cre

=57 MS/m,J..lr i =

= 2m olan bir Hertz dipolünün

R:,ma --Pg,risP,~ma R:,ma

çalisma frekansi lMHz dir. Bakir iletken için

ve yariçapa = i mm oldugunagöre isimaveriminibulunuz.

Bölüm 17.4'te tanimlandigi üzere,
i~ma-

+ PbToP

-

R1~ma

- R1~ma+ Ri.

Burada R1simasima direnci ve Ri omik dirençtir. ayariçapi i 1 1 Ö=-=-:mm V;r/pac b

deri kalinligindan çok daha büyüktür. Dolayisiyla akimin kalinligi o olan silindirIk bir kabuk
nirlandirildigi varsayilabilir. Ri-=1 L
a",(2 ;ra ) u

ile si-

,,=O.O84Q

L ' R1~== (790 Q) -:-)' ,L

(

= (790Q)( ,u. = 0.035 Q -;-}'

LA'

€o
ipma-

0.035 ---(;;" . 94 0.119-/0.

17.6. Yariçapia = n-i m ve çalisma frekans i IMHz olan bir çembersel antenin isima verimini
bulunuz. Halka, parametreleri aw = 0.406 mm, cr = 57 MS/m ve J..lr 1 olan AWG20 telinden = imal edilmistir. IMHz'de deri kalinligi 0= 0.667 ,um'dir. Akimin, kalinligi o olan bir yüzey tabakasi üzerInde bulundugu kabul edilirse omik direnç 1 2;ra Ri.=:- =O.206Q a ,2.'"w~ö

(

'

)

olur. Bölüm 17.5'deki uzak bölge manyetik alan ifadesi kullanilirsa
2

P,pma=<\ Lo ~T/IHl'II2r2sinedediP=T/ L
Buradan
D

'"

({J' 'rp ,';ra.' 121f

= (lOQ)(f)2;ra2)2/2

"i~ma=

7

2?,pma

'

?

= (20 Q)(fhw')'
R1prr..

, ,

= 0.39

pQ

ve

€ipma-

-

R1~ma+Ri. = /01.89 X 10-4

OJ.

olur. 17.7. Uzunluklari (a) L rencini bulunuz.

=}J2

ve (b) L

= (2n -

1) ~, n = 1, 2. . . olan dipol antenler için lsima di,
'L ''

(a)

P,.n~=

L 2

fI
o o

2""

""EI2

~r2sin8de
21']0

i

i if>

- 301

-

2

~'

fo

""

{

co

s( ,f3zcose

) -cos (f3- )}
2,

L,2

sin e

d8

,

R

.,{cos(f3~cose)-cos .>= 12 -~ lo o . o sine
"'-60/;" =2P""
,

i

( )]
2, de

'!:.

2

306

ANTENLER

17. Bölüm

Yarim dalga dipol için

L

= AIZ ve

1°-1 im = . !:' smfJ 2! )

()

(
'

'

Ripma- 60 - L o
dir. x

" coS' - cos sin O

(

On

2

e)
da

=cosO olsun.

Bu durumda:

R1pma- 60

I
i

cos

(-Z ) - 30
2 dx ? R1pma= 30

lU:'

l

-I (1 -x)

-f

i + cos m
1 -x +

1 + cos m
i

-L,

..1 {

+x

}
,

u-X

Köseli parantez içindeki iki terim esit oldugundan:
-I

j (

-i '1 + cos Jrx ' 1 +x

)

.J. uX

y

=n(1 + x) dönüsümü ile
2.'<

R1piria= 30

L oY'

(

1-

cas ~'

. dy = 30 Cin (2ir)

)

R,pma=30(2.48) = 73 Q

elde edilir.

;.
(b) L

= (Zn -

1) 2" için benzer

yaklasimla Ripma=30 Cin [(4n

- 2).T)

Q

bulunur. 17.8. Yarim dalga dipol için Diruix yönelticiligini bulunuz.
Bölüm 17.6'dan, PU2

=nl2
""
I

için

iHi=4> 2iir

cas

(icas e)
sin O
,

dolayisiyla

Lo IH,plm.,= 2:rr

Maksimum deger e = 90olde elde edilir. Buradan

U bulunur. Problem 17.Tden:

mu = r "2!H~!m.~= 8n2
71/~

2 71

z

TJ/~

P isima=
Dolayisiyla:

- C III( .n ) Sn
")

'

4:rUmu Dm,,~=p
iad

- Cin 4(2:r) = 1.64

17.9. Bir LSA.dipol serbest uzayda ve 500 MHz frekanslOdazaman ortalama degeri 200W olan bir güç isimaktadir. r = ioOm, e = 90oldeelektrik ve manyetik alan genliklerini bulunuz.
Problem 17.Tden, Risima (30Q) Cin (6n) = lOS.3Q ve dolayisiyla =
""

=

!ZR1='=~2(200) VRi1=' 105.3 = i. 95 A

olur. 1.5-\ dipol için i id

= linJ'dir.

17. Bölüm

ANTENLER

307

Bölüm 17.6 dan
. . Ilml IH",(1oo m, 90")1=:;- l r= _:cr . 1.95
.

(1) IF(9O")j= 2.:i:) (100 H(' m

= 3.1 mAlm

iELi(100 m, 90")1 = (120.:i:)(3.1 x io-3) = 1.17 V im

17.10 Mükemmel iletken bir düzlem üzerinde bulunan bir dipol için görüntü akimlarini dik ve paralel yönelim için elde ediniz. Mükemmeliletkendekigörüntününtemel ilkesi,pozitifbir yükün görüntüsününnegatifyük ile ve negatif bir yükün görüntüsününde pozitif bir yük ile alinmasidir.Yapilankabulegöre, akimlari, pozitifyüklerinhareketiolusturur.Dolayisiylaher iki yönelimiçin de görüntüdipolleriSekil 17-16'da gösterildigigibi olusturulur.

GER(EK

J <1'
L~,
/ // / // ////
:

DWOL
// /////////

i ////
L i

0-

GERÇEK

i i

0--.

i

DIPOL

////

/////////////////////////////,

!<p _..i -,
i i i , -

-

-J

i

~
+

.

GÖRÜNTÜ DIPOLÜ
i

-1
i

ep
WLDIk

i

. 6
.

0-0
i

J

, ,
.g

L______-

0-

J L (in Paralel

"~

i GÖRÜNTÜ

---DtPOLÜ

Sekil 17-16

17.11.Aralarindaki uzaklik d = »2 olan yan yana yerlestirilmisiki yarim dalgadipol içingirisempedanslarini hesaplayiniz. Esit genlikli, zit fazli besleme noktasi akimlari kabul ediniz. Iki besleme noktasinin gerilimleri
Vi = liZI!

+ 12Z12 - V;

V2

= IiZ21 + 12Z22

bagintilari ile verilir. Burada Zl2 = Z21'dir.Bunun sonucu olarak, Z, =-,-= Z" + (./i . /, V; I, Z-""'-=Z,,+

.12'
. .

)

Z12

- /2

--

(.iz)Z.. "

bulunur. Yarim dalga dipoller için Sekil 17-18 den Zii = Zi2 =73 + j42.5 Q ve Sekil 17-19'dan Zl2= -12.5 - j28Q elde edilir. Bu takdirde, li =-li olmak üzere Zi=Z2=73+j42.5-(-12.5-j28)=85.5+j70.5 Q olur.

17.12.Eksenleri yatay düzleme dik ve aralarindaki uzaklik A/4 olan üç özdes dipol anten bir dogrusal dizi olusturmaktadir. Besleme akimlarinin herbirinin genligi SA'dir ve komsu elemanlar
arasindaki faz farkim2 radyandir. Zii

= 70Q,

Zi2 -(10

+ j20)Q

ve Z13

= (5+ jlO)Q

olarak ve-

rildiginde her bir anten tarafindan isinan gücü ve toplam isinan gücü hesaplayiniz.
Vi = IiZii + liZl2 + 13Z13 esitliginden

308

ANTENLER

17. Bölüm

VI

ZI=I;=ZIi+

(i;)
(Zi)

12

Z12+

(,i;)Z13=70+e
1)'

-

~

.

',T'-(-io-j20)+e-i,T(5+jlO)=45Q

elde edilir. Benzer sekilde 22 = 70Q ve 23 = (85 - j20)Q olur. Buradan 2500W toplam güç için
~imal=! 11112Re

= ~(25)(45) = 562.5 W

~imaZ=

875 W

~ima3=

1065.2 W

bulunur. ,

17.13.Iki yarim dalga dipol, #1 anteni 300 MHz'de 300W vermek üzere, Sekil 17-17 de gösterildigi gibi yerlestirilmistir. #2 anteninin uçlari arasinda endüklenen açikdevre gerilimini ve bu antenin etkin alanini bulunuz.
\~:

., i , '.~

"c
hil'//~;'

-",0\,-"

i
olup, 300 MHz de
13

})

//

/'

~/

/'

\
.

Sekil 17-17 Bir yarim dalga dipol için (Lo= lmax)' Bölüm,I 7.6'dan h, ( e )

- 2 cos Gcos sm (J
'

e)

f3

= 2n'dir. #1 anteniiçin
~

L

01= y-= Ripmai ,1-=2.87A V 73
oT

- j2F?pmai /2(300)
= 1]/01

ve 81 açi degerinde uzak alanin genligi

cas -cosei IE(el)1 = T/f3~1 hAei) 4.irr olur. Bunun sonucu olarak, cas -cosei
IVcx.:'21h,(ez)iE(edi =

(

2;,Tr
:r

sm e,
'

'~

)
Jr
'

= 1]101 2.
f3oTr

(

'

sm e, sm ez

) . (2

cos -case,

-

)

bulunur. Sayisal degerler yerine konulursa, LV = 0.449 V elde edilir. ocl #2 anteninin etkin alani A,(9O") =

4;

ip""

Ih.(9O"W= 0.131 m1 dir.

17.14. Problem 17.13'te verilen antenler için, #2 anteninin kullanilabilir gücünü bulunuz.

17. Bölüm

ANTENLER

309

Bölüm 17.9'dan
p _h,(8zY IE(8i)12 = ivO<:1lz (0.449)2 = 344/iW = "8R,~ma 8R,~ma 8(73)

bulunur.

17.15. Sekil 17-11 de verilen dogrusal dizi için dizi çarpanini bulunuz (Sekil 17-18 olarak yeniden çizilmistir. )

l, -:;i

y/irSekil 17-18 n numaralidipolün(n = O,1, ..., N -1) uzakelektrikalani,Bölüm 17.6'dan:
. 1 -ffJr. . . 1 f!~jfl(r'~ndc"';.:r.) En=J7Irif! F(8)a8=Jrtn F(8)ae

2:rrn

2:r(r

- nd cas X)

= [ii:

F(8)ali]/neflndCOO:C

Toplamsanik ilkesi geregince, P noktasindaki alan
E(P)

= '2: En n-O

'II~'i

.

..-j{k

=JTJf! 2

:rr

[F(8)f(x)]ali

olur. Burada,
.'11-1

f(x) =

n-O

2:

InefflndC05.

dizi çarpani her bir anten için F(B) örüntü fonksiyonlarinin

modülasyon zarf i olarak düsünülebilir.

17.16. Sekil17-ll'in, aralarindaki uzaklik d =}J2 ve a = -1t/4 olan N = 10 tane yarim dalga dipolün olusturdugu bir düzgün diziyi gösterdigini kabul edelim. x-y düzleminde epI,x ekseninden örüntünün birincil maksimumuna kadar ölçülen açi ve tP-i ilk ikincil maksimuma kadar ölise çülen açi olsun. epl- ep2 farkini bulunuz. B= ro2, X = L/J birincilmaksimumiçin u = Okosulugeregince ve
0=

- - + Jt 4

:r

cas

<Pi

veya

ep! = 75.52°

elde edilir. Ilk iki sifir u = 2Tr1Nve u 3n . .. d degerininortasm a, u = - ded ir.

= 4Tr1Ndeolusur. Ilk ikincil maksimum yaklasik olarak bu iki u

N

310

ANTENLER

17. Bölüm

Dolayisiyla 31t'
10
Bu durumda <Pi -l/J2

1t'
Jr cas tp:

= - '4+

veya

4'2= 56.63°

= 18.89° olur.

17.17.Besleme-noktasi akimi Loolan z dogrultusundaki bir yarim dalga dipol Sekil 17-I9'da gösterildigi gibi mükemmel iletken yz düzleminden s uzaklikta yerlestirilmistir. xy düzlemindeki noktalar için uzak bölge elektrik alanini elde ediniz.

x

r

Sekil 17-19 Yansiticinin etkisi besleme noktasi akimi -lo olan bir görüntü dipolü ile temsil edilebilir. Bu takdirde Problem 17.IS'in uygulanabilecegi N = 2 dipolden olusan bir dogrusal dizi elde edilir. N-2 x-tp d-ls 10- -lo Ii-lo

r-r +5 cas4'
konulursa,
E(P)

=

./rJe

.

-11l("'" """ 4»

21C7

.

-,i . ,
F(9O")

2jLie1/l1 ços. sin

(fls -- cas tp)

f( X)

= - - 1c7 sin(flscas4')~
elde edilir. (Ayni mertebeden yaklasiklik ile) 17.18. Problem 17. 1Tdeki anten ve yansitici için isinan güç 1W ve s = O.1A.'dir.(a) Om ik kayiplari ihmal ederek yansiticinin olmasi ve olmamasi durumlarinda besleme noktasi akimlarini karsilastiriniz. (b) Yansiticinin olmasi ve olmamasi durumlarinda (8

71loe-ilJr

= 90°, tP= 0°) dogrultusun-

daki elektrik alan siddetlerini karsilastiriniz. Ca)Yansitici oldugu zaman besleme noktasindaki giris empedansi
Zl

=

Zii

-

ZI2

= (73 + j42.5) -

Zt2

olur.

17. Bölüm

ANTENLER

311

Fakat, Sekil 17-9'dan d = 2s = 0.2A için, Zl2 = (51 - j 21) Q elde edilir. Dolayisiyla Zi j63.5)Q ve böylece
"\ Ri.ma elde edilir. Yansitici kaldirildigi zaman, Zi
Oyan.uaTi

= (22 +

l

-

/

'2Riin"

-

12(1)-

\j

22 - 0.302 A

=(73 + j42.5)Q
:

ve

l2(i)
lOyan.ua.,:

\j 73
.

0.166 A

(b)

olur. Per, 90°, 0°) noktasinda Problell117.17'den
' i

E yan.uClh1-

-

T)lOyanOUClh .

.'Tr

sin ::-

lf

::>

ve Bölüm 17.6 dan. rE
j yan.UCl"

i:

T)/i)yan.ua.z

, _:rr

bulunur. Dolayisiyla

IEyan.UClhl/lE,..".uCl.J = 2(0.302/0.166) sin 36° = 2.14 elde edilir.

17.19. Bir yarim dalga dipol 900'lik bir köseli yansiticinin köse noktasindan S = AI2 uzakligina yerlestirilmistir. Besleme noktasi akimi i.OA olarak verildiginde (8 = 90°, (jJ = O) dogrultusundaki isima siddetini bulunuz. \jf=90° ve 13s Ttiçin Bölüm 17.11'deki (9) esitligi = EiI(cn.OO)=j1]~)e"!i1'"(l)[-i-i+(-i)-l]= :rr
sonucunu verir. Bu takdirde U(9QQ,0") = r2IE,,~9O". 0)1"= 2? = 76.4 W/Sf "-71 :rbulunur.

-j2T)(1.0)eill' :rt

(V/m)

17.20. Bir parabolik yansitici anten 300 MHz deki yönelticiligi 30 dB olacak sekilde tasarlanmistir. (a) Açiklik veriminin %55 oldugunu varsayarak, çapi bulunuz ve yari gÜç demet genisligini tahmin ediniz (b) Eger yansitici 150 MHz frekansinda kullanilirsa yönelticiligini ve YGDG (yari gÜç demet genisligi) degerini bulunuz. (a) 30dB'lik bir yönelticilik Dmax 1000 ve 300 MHz de it = i m degerlerine karsilik gelir. = Dmu:

(.---:-) '(; A
' 2,.
.

~2:ra

veya

A 2a = :r \ 1iDm.. 13.58m _ -;:;-= e

ve YGDG ""(117°) (A/2a) = 8.62° dir. (b) Frekansin yariya düsürülmesi dalga boyunu iki katina çikarir: Dolayisiyla (a) dan Dm..= j{~) 250= 24 dB = ve YGDG = 2(8.62°)= 17.24° bulunur.

Ek Probleinler
17.21. Bir V'hacll1iiçindeki zamanla degisen herhangi bir J(r', t) akim yogunlugu dagiliminin olusturdugu A(r, t) manyetik vektör potansiyeli
A(r,t)=
seklinde yazilabilir. Burada, u
P-

4:r

fff w

J(r"t-ir-r'lIu) ir - rj i Orijinde

dt!'

= 3 X 108 mls'dir.

bulunan

ve l(t) = /oe-I/T az (-c> O) akimini YGm/: !1(4,df)
; 4 ;7:ir i

ta-

siyan bir Hertz dipolü için A(r, t) yi elde ediniz.

e

312

ANTENLER

17. Bölüm

17.22. Problem 17.21'deki Hertz dipolü ~çin i ri »uT

kabulünü yaparak H(r, (),ljJ)'yibelirleyiniz. Yamt: - f.l(lodf) sin ee~(f'-Irli")ira 4Jt'UT!rt >P

17.23. Orijinde açisal frekansi w olan bir Hertz dipolünü gözönüne aliniz. Er ve Eo alanlarinin H~ nin fazina göre fazlarini (a) f3r= 1, (b) f3r= Odegerlerine karsilik gelen noktalarda bulunuz. O< ()< 90° kabul ediniz. Yamt: (a) En H~ye göre 90° geri fazdadir ve Eo,H~'yegöre 45° geri fazdadir; (b) En H~ye göre 90° geri fazda ve Eoile H~hemen hemen ayni fazdadir. 17.24. z dogrultusundaki bir Izdl Hertz dipolü ile x dogrultusundaki ikinci bir Hertz dipolü ayni waçisal frekansina sahiptirler. Eger, iz' I/e göre 90° ileri fazda ise y ekseni üzerinde uzak bölgede alanin sag elli, dairesel kutuplanmis oldugunu gösteriniz.
2

17.25. Eger d « A ise Problem 17.3'deki iki Hertz dipolünün isidigi gücü bulunuz.

Yamt: 4Jt'TJ\ A 3 (I ~e

)

17.26. Uzunlugu iocm ve yariçapi 400 j.!molan bir kisa dipol anten 30MHz'de çalismaktadir. Düzgün bir akim dagilimi kabul ediniz. (a) cr = 57 MS/m ve ve J.l= 4n x io-7 H/m degerleri kullanarak isima verimini, (b) maksimum güç kazancini, (c) yönlükazancin 1.0 oldugu () açisini bulunuz, Yamt: (a) %42, (b) 0.63, (c)54.71 °

17.27. Sekil 17-20'de gösterildigi gibi, uzunlugu !:ilolan z dogrultusundaki bir Hertz dipolü ile x-y düzleminde yariçapi a olan bir çembersel antenden olusan sistemi göz önüne alalim. (a) Eger iz ve I~ayni fazda iseler kutuplanma bütün dogrultularda daireselolacak sekilde iv I~ ve a arasinda bir baginti elde ediniz. (b) Dogrusal kutuplanma mümkün müdür? Eger mümkün ise faz iliskisi nedir?
Yanit: (a) !:J:.
L~

= lo.l~
2Jt'a-

(b) Evet. Akimlar 90° faz farkli olmalidir.

~
\~~

--t

i

'*

Sekil 17-20 17.28. 1 cm yariçapli bir çembersel halka antenin N sarimi vardir ve ioo MHz'de çalismaktadir. io.OQ'luk bir isima direnci için N 'yi bulunuz. Yamt: 515. 17.29. Bir yarim dalga dipol 200 MHz'de çalismaktadir. Bakir iletkenin yariçapi 406 j.!ill'dir.Eger cr = 57 MS/m ve J.l= 4n X 10-7H/m ise isima verimini ve maksimum güç kazancini bulunuz. Yamt: %99.26, 1.63
17.30. Uzunluklari (a) 3A./4, (b) 31../2 olan dipoller elde ediniz. için maksimum akimin besleme noktasi akimina oranini Yamt: (a) 1.414; (b) =-1

17.31. Uzunlugu 10 cm ve iletken yariçapi 400j.!molan bir kisa monopol anten bir mükemmel iletken düzlemin üzerine yerlestirilmistir ve 30 MHz de çalismaktadir. Düzgün bir akim dagilimi kabul ederek ISIma verimini bulunuz. cr = 57 MS/m ve J.l=4n X 10-7 H/m degerlerini kullaniniz. Yamt: %73.36.

17. Bölüm

ANTENLER

313

17.32. Iki yarim dalga dipol, aralarindaki uzaklik 004).,olacak sekilde yan yana yerlestirilmistir. Eger I, = 212 ise ve #1 anteni 75Q'luk bir iletim hattina baglanmis ise, hat üzerindeki duran d~lga oranini bulunuz. [Yansima katsayisi r nin (Zi - Zo) i (Zi + 2'0)ve duran dalga oranin (1 + Irj)/(i -Ifi) oldugunu hatirlayiniz.] Yam/: 1.63
17.33. Beslenen bir dipol antenin, açikliklari 0.1511.olan ve parazit eleman olarak çalisan iki özdes dipolU
vardir. ZI2

= (64+}0)

ve Z13

= (33 - }33)Q olduguna göre, aktif dipoldeki besleme noktasi empedansiYana: (29.36 + }65. 93)Q

ni bulunuz.

17.34. Sekil 17-21(a)'da bir yarim dalga dipol bir alici anten olarak çalismaktadir ve gelen alan E = 4.0e,,")2JUay (mV/m)'dir. Kullanilabilir güç Pai olsun. Sekil 17-2l(b)'de bir 3)J2 dipol y ekseni ile 45°'lik bir açi yapacak sekilde xy düzleminde yer almaktadir. Ayni gelen dalga kabul edilmektedir ve kullanilabilir güç P,i2'dir.Pati Pa2oranini bulunuz. Yana: 0.74::\
"r
.j:;"

ill~

J

p:

l
!tn

rr

/mPOl
(1>1

~
Yana: 0.173m2, 2.18

Sekil

17-21

17.35. Anten ekseni ile 45°'lik bir açi yaparak gelen 300 MHz'lik bir dalgayi almak üzere kullanilan 3A/2
dipolünün etkin alanini ve yönlü kazancini bulunuz. 17.36. Aralarindaki uzaklik d

= AI2

ve a = 0° olan on tane z dogrultulu yarim dalga dipolden olusan bir

düzgün dizi göz önüne alalim. Dizi ekseninin x ekseni ile çakisik olmasi durumunda E alanlarinin Pi(1O0m, 90°, 0°) ve P2 (IOOm,90°, 30°) noktalarindaki genliklerinin oranini bulunuz. Yam/: 11.36. 17.37. Onbir z dogrultulu yarim dalga dipol x ekseni Üzerindex = O, I)J2, IA, I3)J2, I2A, I5)J2 noktalarinda yer almaktadir.n. elemaninbeslemenoktasiakimi In = Lo<Ina olsun. Bir alici yarim dalga dipol anten, merkezi (IOOm90°, 30°) noktasinda olacak sekilde yerlestirilmistir. (a) Alinan isareti maksimum yapacak a'yi ve alici dipolün yönelimini bulunuz. (b) Lo= 1.0 A oldugu zaman alici antenin uçlari ara(b) sindaki açik devre gerilimini bulunuz. Yana: (a)a =- 0.86611:; 2.1V. 17.38. Bir yarim dalga dipol 600'lik bir köseli yansiticinin köse noktasindan S = )J2 uzaga yerlestirilmistir. Besleme akimi 1.0 A'dir. (8= 90°, (jJ=0°) dogrultusundaki isima siddetini bulunuz. Yana: 76.4 Whr 17.39. 100 MHz ve 200 MHz'de çalisan iki parabolik yansitici antenin yönelticilikleri esit ve 30 dB'dir. Her iki yansitici için %55'lik bir açiklik verimi kabul ederek, çaplarin ve yari gÜç demet genisliklerinin oranini bulunuz. Yam/: 1.414,0.707

Ek
si Birim Onekleri
Çarpan lOIS 1015 1012 109 106 103 102 LO Önek exa peta tera giga mega kilo hekto deka Sembol E P T G M k h da Çarpan 10-1 10-2 10-3 10-6 10-9 10-12 10-15 lO-ls Önek desi santi mili mikro nano piko femto atta Sembol d c m
J.1

n P f a

Diverjans, Kartezyen Koordinatlar. V . A = aAx + aAy + aAz

Rotasyonel,

Gradyant

ve Laplace Üperatörü

ax

ay

az
x

.

T7

vXA-

-

(--ay
ax2

aAz

aAy

av VV=-B

ax x

av +-a
ay ay2

B + --( az az )

aAx

aAz

cfv v2v=-+-+-

az a2v a2v
y

av +-B

B + --( ax ax )
y

aAy

aAx a

ay

)

z

z

az2

Silindirik Koordinatlar 1a V.A=--(rA r ar
VXA=

(

1 aAep aAz )+--+r at:/> az aA, 1 aAz aAep B,+ --r a1> az az '

) (
av

aAz ar

)

B.p +-

1

-(rA r[ ar

a

) -az ] '" at:/>

aA,

VV=-B +--a +-az ar ' r a1> ep az 2

av

1av

Vv

1 a aV\ 1 cfv a2v = ~ ar r ar) + r2 a1>2 az2 +

(

Küresel Koordinatlar 1 a V.A=--(rA r2 ar 1 2 1 a. )+--(A ' r sin Oao 8 smO)+-1 aA", r sin O at:/>

VXA=- r sin O -(A ao

[

a

1 . aA8 1 a 1 aA, a aA, sm 0)-- a1>' B +-r [sin O a1> ar (rA '") a 8 +-r -(rA 8)-- ao ]aep ] ep ar

]

[

ar ' r ao 8 r sin Oa1> ep 1 a . a 2 a VV= -1 -a r2 - + - smO-

av VV=-a

iav 1 av +--'--a +--8

~ r2 ar ( ar

r2 sin B aB (

aB

~

+

1

-cfv

r2 sIn2 Oa1>2

315

---..

SÖZLÜK

317

TÜRKÇE - INGILIZCE SÖZLÜK
A açik
açiklik verimI açiklik yariçapi

aki aki bagi akim halkasi akim tabakasi alici anten ana hat arayüzey argüman artimli
ayirici ortam

explicit aperture efficiency aperture radius flux flux linkage current loop current sheet receiving antenna main line interface argument ineremenral dispersive medium

dalga sayisi daima derinligi delik demet demet genisligi demir çekirdek deplasman deri kalinligi deri olayi dielektrik diferansiyel diferansiyel çizgisel eleman diferansiyel hacim elemani diferansiyel yüzey elemani difüzyon dik dik yüzeyler dikey dikey kutuplanma dipol direnim diverjans dizi çarpani dogrultu dogrusal anten dizileri domen döngü dörtlük duran dalga orani duran dalgalar duvar kayiplari düzgün düzgün diziler düzlem düzlemsel düzlemsel dalga i E egik gelis eksenel eksenel alanlar elektrik aki yogunlugu elektrik dipol elektromotür kuvveti elektron empedans empedans uyumlama

wave number penetration depth hale beam beam width iran core displacement skin depth skin effect dielectric differential differential line element differential volume element differential surface element diffusion orthogonal. normal orthogonal surfaces normal perpendicular polarization dipale resistivity divergence array factür directian lInear arrays of antennas domain loop quadrant standing wave ratio standing waves wall losses uniform uniform arrays plane planar plane wave

B bagii (manyetik) geçirgenlik bagil geçirgenlik baskin müd besleme noktasi bilesim birim boyuna dizi bölge

relative magnetic permeability relative permittivity dominant mode driving-point combination unit endfire array domain

ç
çapraz çarpim çekirdek çembersel halka anten çevrim çeyrek dalga dönUstUrücü çeyrek dalga monopal çift saplamali uyumlama çizgisel yük yogunlugu çok kulakli çoklu dielektrikli kondansatör çoklu sargilar D dagilim dagilma yasasi dagilmis parametre dagitkan dairesel kutuplanma dairesel mil dalga boyu dalga kilavuzu configuration distributive law distributed parameter dispersive circular polarization circular mil wavelength waveguide cross product core circular loop antenna loop quarter wave transformer quarter wave monopole double stub marching line c11argedensity multilobed multiple dielectric capacitor multiple coils

oblique incidence axial axial fields electric flux density electric dipale electromotive force (emf) electron impedance impedance marching

..i

318

SÖZLÜK

endüklenen gerilim endüktans enerji enine enine alanlar enine dizi enine elektrik (TE) dalgalar enine manyetik (TM) dalgalar eseksenli eskutuplu esmerkezli espotansiyel yüzeyler etkin alan etkin uzunluk F faktör fazör Filaman G gecikme süresi geçici olaylar geçirgenlik gelis gelme düzlemi geometrik faktör gevseme süresi görüntü görüntü akimi görünür gradyant güç güç kazanci H hacimsel yük halka halka anten hareket yetenegi hareketsel

induced voltage inductance energv Lransv"i~e transverse fi(~lds broadside array transverse electric (TE) waves transverse magnetic (TM) waves coaxial hamaralar concentrical equipotential surfaces effective area effective length

I iç endüktans iletim hatti i/etken döngü is izdüsümü
izotropik isiyici

internal inductance iiansmission line conducting loop work projectian isotropic radiator

K kapali çevrim kapasite karakteristik empedans kartezyen koordinat sistemi kayipli kayipsiz kaynak kesim kesim dalga boyu kesim frekansi kesit kilavuz kirilma koaksiyel konveksiyon akimi komiiumlu alanlar
köseli yansitici

closed loop, closed contour capacitance characteristic impedance Cartesian coordinate system lossy, dissipative lossless source cutoff cutoff wavelength cutort frequency cross section guide refraction coaxial convection current conservative fields comer reflector critical wave number quadrupole lobe available

factar phasor filament

delay time transients permeability, permittivity incidence plane of incidence geometric factar relaxation time image image current apparent gradient power power gain volume charge ring, loop loop antenna mobility motionaJ

kritik dalga sayisi kuadrupol kulak kullanilabilir

kutuplanma polarization kutupsal polar kuvvet kolu lever arm kuvvet serisi power series küresel kabuk spherical shell küresel koordinat sistemi spherical coordinates system L Laplaee operatörü manyetik aki yogunlugu M manyetik alan siddeti manyetik direnç manyetomotor kuvvet (mmk) mertete
mikiiatislama

Laplacian magnetie flux density

harmonik dalga frekansi harmonic wave frequency hat contour hava araligi airgap hava araligi dogrusu airgap line Helis helical i
isima isima direnci isima siddeti isima verimi

magnetie field intensity reluctanee magnetomotive force (mmt) order magnetizing modal mono po le antenna absolute value

radiatian radiation resistaiiee radiation intensity radiation efficiency

modsal monopol "nten mutlak deger

SÖZLÜK

319

mükemmel dielektrik ,. (iletken) N net yük noktasal çarpim noktasal yük

perfeei dielectric (conductor)

net charge dot product point charge octupole ohmic mutual impedance mutual inductance mean value theorem pattem function self impedance self inductance intrinsic density parallel polarization partide plate polarity potential potential function radial radial fields reIuelaTIce curl fringing right hand rule right-hand susceptibility coil turn helical free space free charge zero, nuH boundary boundary conditions cylindirical conductor cylindirical guide cylindirical coordinates system sine scalar Smith chart solenoid infinite line charge infinite plane charge susceptance susceptibility

sürekli durum süreklilik denklemi sürüklenme hizi tabaka tabaka akim tabaka yük
tasimm akimi

steady state continuity equation drift velocity sheet sheet current sheet charge convection current single grub marching uniqueness theorem superposition lumped parameter torque tuner excitation marching triple product hypothetical vectür vectür fields vectür sum cross product sidelobe reflection angle of reflection reflector half-power beam width half-power points semiconductor slotted line propagation constant diffusion displacement density path, contour polarity, directton orientartan directivity directive gain sink charge-free region traveling wave surface resistance surface charge density time constant time-distant plots attenuation attenuation factür back voltage impressed

o
oktupol omik ortak empedans ortak endüktans ortalama deger teoremi örünlÜ fonksiyonu öz empedans öz endüktans öz yogunluk paralel kutuplanma parçacik plaka polarite potansiyel potansiyel fonksiyonu radyal radyal alanlar relüktans rotasyonel saçaklanma sag el kurali sag elli sanal geçirgenlik sargi sarim sarmal serbest uzay serbest yük sifir sinir
sinir kosullari

tek saplamali uyumlama teklik teacemi toplamsallik toplu parametre tork tuner uyartim uyumlama üçlü çarpim varsayimsal vektör vektör alanlari ~ektör toplami "ektörel çarpim yan kulak yansima
yansima açisi

silindirik iletken silindirik kilavuz silindirik koordinat sistemi sinüs skalar Smith abagi solenoid sonsuz çizgisel yük sonsuz düzlemsel yük suseptans suseptibilite

yansirici yari güç demet genisligi yari güç noktalari yariiletken yankli hat yayilma sabiti yayimm yer degistirme yogunluk yol yön yönelim yönelticilik yönlü kazanç yutak yükgüz bölge yürüyen dalga yüzey direnci yüzeysel yük yogunlugu zaman sabiti , zaman-uzaklik çizimlen zayiflama zayiflama katsayisi zit gerilim zorlanan

j

320

SÖZLÜK

INGILIZCE - TÜRKÇE SÖZLÜK
A absolute value airgap airgap line angle of retlection aperture effieiency aperture radius apparent argument array factür attenuation attenuation factür available axial axial fields B back voltage beam beam width boundary boundary conditions broadside array C capacitance Cartesian coordinate system characteristic impedance charge-free region circular loop antenna circular mil circular polarization closed loop, closed contour coaxial coaxial coil combination concentrical conducting loop configuration conservative fields continuity equation contour convection current convection current core comer retlector critical wave number cross product cross product mutlak deger hava araligi hava araligi dogrusu
yansima açiklik açiklik açisi verimi yariçapi

cross section curl current loop current sheet cutoff cutoff frequency cutoff wavelength cylindirical conductor cylindirical coordinates system cylindirical guide D delay time density dielectric differential differentialline element differential surface element differential volume element diffusian diffusion dipale directian directive gain directivity dispersive dispersive medium displacement displacement distributed parameter distributive law divergence domain domain dominant mode dot product double stub matching drift velocity driving-point E effectiye area effectiye length electric dipale electric tlux density electromotive force (emt) electron endfire array

kesit rotasyonel akim halkasi akim tabakasi kesim kesim frekansi kesim dalga boyu silindirik iletken silindirik koordinat sistemi silindirik kilavuz gecikme süresi yogunluk dielektrik diferansiyel diferansiyel çizgisel eleman diferansiyel yüzeyelemani diferansiyel hacim elemani difüzyon yayinim dipol dogrultu yönlü kazanç yöneiticilik dagitkan
ayirici ortam

görünür argüman dizi çarpani zayiflama zayiflama katsayisi kullanilabilir eksenel eksenel alanlar zit gerilim demet demet genisligi sinir
sinir kosullari

enine dizi kapasite kartezyen koordinat sistemi karakteristik empedans yüksüz bölge çembersel halka anten dairesel mil dairesel kutuplanma kapali çevrim eseksenli koaksiyel sargi bilesim esmerkezli iletken döngü dagilim korunumlu alanlar süreklilik denklemi hat konveksiyon akimi
tasinim akimi

deplasman yer degistirme dagilmis parametre dagilma yasasi diverjans bölge do men baskin müd noktasal çarpim çift saplamali uyumlama sürüklenme hizi besleme noktasi etkin alan etkin uzunluk elektrik dipol elektrik aki yogunlugu elektromotor kuvveti elektron boyuna dizi

çekirdek
köseli yansitici kritik dalga sayisi çapraz çarpim vektörel çarpim

SÖZLÜK

321

energy equipotential surfaces excitation explicit F factor filament flux flux linkage free charge free space fringing G geometri c factor gradient guide H half-power beam width half-power points harmonic wave frequency helieal helical hole homopolar hypothetieal i image image current impedance impedance marching impressed incideiiee ineremenral indueed voltage inductance infinite line eharge infinite plane eharge interface internal inductance intrinsic density iron core isotropie radiator L Laplacian lever arm

eneiji espotansiyel yüzeyler uyartim açik faktör Filaman aki aki bagi serbest yük serbest uzay saçaklanma geometrik faktör gradyant kilavuz yari güç demet genisligi yari güç noktalari harmonik dalga frekans i Helis sarmal delik eskutuplu varsayimsal görüntü görüntü akimi empedans empedans uyumlama zorlanan gelis artirnh endüklenen gerilim endüktans s°';1suz çizgisel yük sonsuz düzlemsel yük arayüzey iç endüktans öz yogunluk demir çekirdek
izotropik isiyici

loop antenna lossless lossy, dissipati ve lumped parameter M magnetie field intensity magnetie flux density magnetizing magnetomotive foree (mmf) main line marching mean value theorem mobility modal monorole antenna motional multilobed multiple coils multiple dielectric eapacitor mutual impedance mutual inductance N net charge normal

halka anten kayipsiz kayipli toplu parametre manyetik alan siddeti manyetik aki yogunlugu
mikiiatislama

manyetomotor kuvvet (mmk) ana hat uyumlama ortalama deger teoremi hareket yetenegi modsal monorol anten hareketsel çok kulakli çoklu sargilar çoklu dielektrikli kondansatör ortak empedans ortak endüktans net yük dikey Egik gelis oktupol omik mertebe yönelIm dik yüzeyler dik paralel kutuplanma parçacik yol örüntü fonksiyonu daIma derinligi mükemmel dielektrik (iletken) geçirgenlik dikey kutuplanma fazör düzlemsel düzlem gelme düzlemi düzlemsel dalga plaka

o
oblique incidence octupole ohmic order orientation orthogonal surfaces orthogonal, normal P parallel polarization partide path, contour pattem funetion penetration depth perfect dieleetric (conductor) permeability, permittivity perpendicular polarization phasor planar plane plane of incidence plane wave plate

Laplace operatörü kuvvet kolu

line eharge density çizgisel yük yogunlugu lInear arrays of antennas dogrusal anten dizileri lobe kulak loop çevrim loop döngü

322

SÖZLÜK

point charge polar polarity polarity, direction polarization potential potential tunçtion power power gain power series projectian propagation cansiant Q quadrant quadrupole quarter wave monopole guarter wave transformer R radial radial fields radiation radiatian efficiency radiatian intensity radiation resistance receiving antenna reflectian reflector refraction relative magnetic permeability relative permittivity relaxation time reluctance reluctance resistivity right hand role right-hand ring, loop S scalar seIf impedance self inductance semiconductor sheet sheet charge sheet current sidelobe sine single stub maiçliing sink skin depth

noktasal yük kutupsal ralarIte yön kutuplanma potansiyel potansiyel fonksiyonu güç güç kazanci kuvvet serisi izdüsümü yayilma sabiti dörtlük kuadrupol çeyrek dalga monopol çeyrek dalga dönüstürücü radyal radyal alanlar isima isima verimi isima siddeti isima direnci alici anten yansima yansitici kirilma Bagil (manyetik) geçirgenlik Bagii geçirgenlik gevseme süresi manyetik direnç relüktans direnim sag el kurali sag elli halka skalar öz empedans öz endüktans yariiletken tabaka tabaka yük tabaka akim yan kulak sinüs tek saplamali uyumlama yutak deri kalinligi

skin effeei slotted line Smith chart solenoid source spherical coordinates system spherical shell standing wave ratio standing waves steady state superposition surface charge density surface resistance susceptance susceptibility susceptibility T time cansiant time-distant plots torque transients transmission line transverse transverse electric (TE) waves transverse fields transverse magnetic (TM) waves traveling wave tripte product tuner turn U uniform uniform arrays uniqueness theorem unit V vectür vectür fields vectar sum volume charge W walllosses wave number waveguide wavelength work Z zero, null

deri olayi yarikli hat Smith abagi solenoid kaynak küresel koordinat sistemi küresel kabuk duran dalga orani duran dalgalar sürekli durum toplarnsailik yüzeysel yük yogunlugu yüzey direnci suseptans sanal geçirgenlik suseptibilite zaman sabiti zaman-uzaklik çizimleri tork geçici olaylar iletim hatti enine enine elektrik (TE) dalgalar enine alanlar enine manyetik (TM) dalgalar yürüyen dalga üçlü çarpiin tuner sarim düzgün düzgün diziler teklik teoremi birim vektör vektör alanlari vektör toplami hacimsel yük duvar kayiplari dalga sayisi dalga kilavuzu dalga boyu is
sifir

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful