İÇİNDEKİLER

İÇİNDEKİLER...................................................................................................................1 1.GENEL GİRİŞ ...............................................................................................................2 1.1. ENERJİ NAKİL ( İLETİM ) HATTI NEDİR?............................................................2 1.3. ENERJİ İLETİMİNDE YÜKSEK GERİLİM KULLANIMINA BAKIŞ...................4 1.4. ENERJİ NAKİL HATLARINDAN SORUMLU KURULUŞLAR............................5 2.1. ACSR İLETKENLERDE ALÜMİNYUM ...............................................................14 2.2. ENERJİ İLETİMİNDE ALÜMİNYUM METALİNE GEÇİŞİN SEBEBİ...............15 2.3. ALÜMİNYUM İLE ENERJİ İLETİMİNDE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR .....................................................................................................................18 2.4. TÜRKİYE’DE ENERJİ NAKİL HATLARINDA KULLANILAN İLETKENLER VE ÜRETİCİ FİRMALAR...............................................................................................23 3. SONUÇ.........................................................................................................................31 3.3. ACSS VERSUS ACSR ( ACSR’YE KARŞI ACSS )...............................................37

1

1.GENEL GİRİŞ
Günümüzde en kullanışlı ve ekonomik enerji türü şüphesiz elektrik enerjisidir. İlk kez 19.yüzyıl sonlarına doğru aydınlatma amacıyla kullanılmaya başlanan elektrik enerjisine olan talep, sonraki yıllarda çok büyük boyutlara ulaşmıştır. Son yıllarda meydana gelen aşırı nüfus artışları ve teknolojik gelişmeler ( elektrikli ulaşım, bilgisayar kullanımının artması, otomasyon sistemlerinde meydana gelen gelişmeler vs. ) üretilen elektrik enerjisinin kapasiteler üzerinde talebe cevap vermekle yükümlü kılmıştır. Özellikle 2.dünya savaşından sonra gözlenen bu gelişmelere paralel olarak dünyadaki elektrik enerjisi tüketimi her yıl yaklaşık olarak %10 artış göstermektedir. Artan elektrik enerjisi ihtiyacının karşılanabilmesi için yeni üretim tesislerinin kurulması ve iletim hatlarının organize edilmesi gerekmektedir. Böylece elektrik enerjisi sistemleri gelişmiş ve enerji üretimi, enerji iletimi, enerji dağıtımı birer mühendislik dalı haline gelmiştir. Elektrik enerjisini üreten merkezler ( hidroelektrik santraller, termik santraller, doğal gaz çevrim santralleri, rüzgâr çiftlikleri gibi ) çoğunlukla tüketim merkezlerinin yakınında kurulamamaktadır. Bunun en önemli nedenleri arasında hammadde nakliyesindeki zorluklar, çevre kirliliği, güvenlik vb. nedenler sayılabilir. Örneğin ülkemizde hidrolik ve termik kaynaklar çoğunlukla Doğu ve Güneydoğu Anadolu Bölgesinde yer almaktadır. Buna karşın elektrik ihtiyacının en yoğun olduğu bölgeler, üretim merkezlerinin tam tersine batıda kalan bölgelerimizdir. Bu bakımdan üretilen elektrik enerjisinin, kilometrelerce uzağa taşınması söz konusu olacaktır. İşte bu noktada ‘ ENERJİ İLETİM HATLARI ‘nın önemi ortaya çıkmaktadır.

1.1. ENERJİ NAKİL ( İLETİM ) HATTI NEDİR?
Elektrik iletim hattının anlamını tanım olarak verilmek gerekirse, elektrik santralinde kontrollü ve planlı olarak elde edilmiş elektrik enerjisinin, santrallerden dağıtım hatlarına iletilmesini sağlayan hatlardır. Elektrik üretim tesisleri ile elektrik tüketim bölgeleri yakınlarındaki transformatör istasyonları; transformatör istasyonları ile son tüketici arasında elektrik enerjisi iletimini sağlayan sistemdir. Elektrik hatlarının döşenmesinde maliyet, iletim hattının güzergâhı, coğrafik durum, arazi durumu, hattın güvenlik konumu gibi hususlar incelenir. Elektrik hattının güvenli bir şekilde yapımı ve elektriğin minimum kayıplarla iletilmesi çok önemlidir.

2

Elektrik iletim hatları yüksek ve düşük gerilim olmak üzere ikiye ayrılır. Yüksek gerilim hatları genellikle santral ile yerleşke arasına döşenir. Düşük gerilim hatları ise şehir içi elektrik dağıtımında kullanılır. Taşıdıkları enerjinin gerilimi (voltaj) ne göre adlandırılırlar. Enerji yükü ve gerilimine bağlı olarak boyutlandırılırlar. Modern çağda; açık arazide, uzun ENH’ ları havai hat; yerleşim yerlerinde ise yeraltı ENH hat olarak tesis edilirler. Yer altı ENH yüksek izolasyon gerektirdiğinden, hava hattına oranla oldukça pahalı olmasına karşın güvenlik ve görsel açıdan yeğlenirler. Hava hattı bir ENH; bakır veya alüminyumdan iletken kablo, taşıyıcı direk (pilon ) ve pilon ile iletken arasındaki bağlantıyı sağlayan yalıtkan izolatörden meydana gelir. Biraz daha teknik bir tanımla ifade etmek gerekirse, elektrik üretim tesisleri ile, transformatör istasyonları arasındaki hatlar yüksek gerilim; büyük transformatör istasyonları ile küçük transformatör istasyonları arasındaki hatlar orta gerilim, küçük transformatör istasyonları ile son tüketici arasındaki hatlar alçak gerilim olarak adlandırılır. Türkiye'de ki ENH sistemleri Türkiye Elektrik İletim A.Ş. (TEİAŞ) tarafından tesis edilip çalıştırılmaktadır. Enerji nakil hatları genel olarak; standartlara bağlı kalınarak inşa edilen, üretilen elektrik enerjisinin uzak noktalara taşınmasını sağlayan, farklı konstrüksiyon yapılarına sahip direkler, iletkenler, topraklama ekipmanları, hırdavat takımları ve izolatör ekipmanları gibi malzeme gruplarından meydana gelen taşıma hatlarıdır. Elektriksel yönden ele alındığında enerji iletim hatları, hat parametreleri ve uzunluklarıyla karakterize edilirler. Bütün sinüsoidal alternatif akımla çalışan iletkenlerde olduğu gibi, enerji iletim hava hatlarının da omik direnç, endüktans, kapasite katsayıları kısaca R-L-C hat sabitleri bulunmaktadır. Enerji nakil hatlarının omik direnci doğru akım direncinden daha büyüktür, bunun nedeni de deri etkisi olayıdır. Diğer taraftan komşu iletkenlerden akan akımların halkaladığı akılar nedeniyle, faz iletkenlerinin self ve karşılıklı endüktansları meydana gelmektedir. Sinüsoidal alternatif akımla çalışıldığından endüktans deyimi yerine, şebeke frekansının bir fonksiyonu olan endüktif reaktans tanımı kullanılır. Hattın omik direnci ve endüktif reaktansı birbirine seri bağlı olarak düşünülür ve hattın karakterize edilmesi bu iki büyüklüğün seri toplamı olan empedans ile gerçeklenir. Günümüzde hat sabitleri gerekli tüm detayları ile bilgisayar ortamlarında hesaplanıp, sanal ortamdan takip edilebilmektedir. İletim hattı uzunluğu genel olarak tasarım aşamasında öncelikle üzerine düşülmesi gereken noktalardan bir tanesidir. İletim uzunluğunun etkili olduğu başlıca diğer işletme büyüklükleri de şunlardır:

3

a) Gerilim Kademesi : İlk yıllarda kW’lar mertebesindeki güçlerin iletimi söz konusu olduğu için gerilim kademesi de voltlar mertebesindeydi. Sonraki yıllarda GW değerlerine varan güçlerin iletiminde artık çok büyük gerilim kademeleri kullanılmıştır. Bugün yurdumuzdaki iletim gerilimleri 154-380kV’ dur. Her geçen gün gelişen izolasyon tekniği sonucu dünyada 1MW’a kadar gerilimlerin hizmete sokulması düşünülmektedir. Yüksek gerilim sabit güç altında, düşük gerilime oranla faz akımını düşüreceği için hat kayıpları, gerilim düşümü vb. daha aza inmektedir. Bu nedenle, uzun iletim hatlarında gerilim kademesinin olabildiğince arttırılmasına çalışılmaktadır. b) İletken Sayısı ve Cinsi : İletim uzunluğunun artması, günümüzde çok büyük güçlerin de iletimini beraberinde getirmektedir. Daha fazla güç iletmek amacıyla çift devreli iletim hatları kullanılmaktadır. İletkenler ise yapı itibariyle, örgülü St / Al ve de demet olarak kullanılmaktadır. Altı faz üzerinden enerji iletimi üzerinde de çalışmalara devam edilmektedir. c) Akım Cinsi : Geleneksel enerji iletim hatları sinusoidal alternatif gerilimle işletilmektedir. Ancak yaklaşık son 30-35 yıldan beri doğru akımla enerji iletimi üzerinde de durulmaktadır. Yapılan ekonomik doğru akımla enerji iletiminin bilinen alternatif akımla iletime göre daha pahalı olduğunu, ancak iletim uzunluğu arttıkça bu farkın da kapandığını göstermiştir. Günümüzde tamamen enterkonnekte yapıya sahip olan enerji iletim hatlarını, ayrı ayrı düşünmek mümkün değildir. Ancak en genel olarak, iletim hatları kısa, orta ve uzun iletim hatları olarak 3 kategoride toplanıp; buna bağlı olarak dizaynedilirler.

1.3. ENERJİ İLETİMİNDE YÜKSEK GERİLİM KULLANIMINA BAKIŞ
Enerji iletiminde yüksek gerilimin kullanılması bir zorunluluktur. Yüksek gerilim kullanılarak kayıpların azaltılması, iletken kesitinin düşürülmesi, izolatör ve direklerin daha ekonomik yapılması mümkün olmaktadır. Ülkemizde yüksek gerilim kullanımının gelişimine bakıldığında, enerji iletim ve dağıtım hatlarının yoğunlaşmasına bağlı olarak arttığı gözlenmektedir. Türkiye enerji ağının en yüksek gerilimi 400kV’ tur. Mesafeler arttıkça kayıplar artmakta enerjinin naklinde sorunlar yaşanmaktadır. Bu sorunların aşılması gerilim değerinin yükseltilmesiyle çözümlenebilmiştir. Şu an Türkiye ve dünyadaki pek çok ülkede var olan gerilim seviyeleri iletim hatlarında 4 arttırılarak, kayıpların azaltılması

Böylece hattın uzunluğu hesapları tamamen değiştireceğinden. 5 . Ülkemiz bazı komşularıyla ve kendi içinde iller arasında bu tarz bağlantılara sahiptir. Yüksek gerilimde DC gerilimle iletimin yapılması uygulaması şu an ülkemizde bulunmamaktadır. Az maliyetle daha uzun ömürlü ve mekâna uygun tasarım seçilecektir. can ve mal güvenliği konusunda sıkıntılar artacak. iletim hatlarını planlarken kullanacakları malzemelerin dayanıklılığını. birbirini besleyen birden fazla hattın bağlantılı olması konumudur. Enterkonnekte sistemler birbiriyle bağlantılı. Son dönemde yapılan pek çok şalt tesisi.5 kV üzeri değerler için kabul edilir ve değeri sonsuz sınırsız artırılabilir denilemez. yerleştirilmesi gibi hususlarda da değişiklik meydana gelecektir. İletim hatları genel olarak kısa iletim hatları. daha ekonomik yapılara ulaşılmaktadır. orta uzunluktaki iletim hatları ve uzun iletim hatları olarak 3 kısma ayrılır.amaçlanmaktadır. En temel olarak bir nakil hattının yapım aşamalarını incelemek gerekirse. deneyen bazı ülkeler mevcuttur. hattın geçirilmesinin planlandığı güzergahın zemin etüdünün uygunluğu. ENERJİ NAKİL HATLARINDAN SORUMLU KURULUŞLAR Genel olarak enerji nakil hattı yapım aşamaları sadece tek bir mühendislik alanına girmemekle beraber. müşteri isteğini. jeoloji ve harita mühendislerinin de çalışma alanı olarak görülmektedir. ancak dünya üzerinde bu sistemi kullanan. hattın konumu.rüzgar yükü hesaplarının incelenmesi. bölgenin aldığı yağış. sistemde boşalma ve yalıtım sorunları meydana gelecek. Enerji üretim tesisleriyle tüketim merkezleri arasındaki mesafelerin uzaklığı sebebiyle. 1. verilecek yüksek gerilim değerinin üretimi ve iletimi problemiyle karşılaşılacaktır. Arazi yapısı. buz. ( genel planlama ) Güzergah için gerekli arazi yapısının uygun olup olmadığı. inşaat mühendisliği. çevreye minimum zarar gözetilerek bir sehimin oluşturulması. dağıtım hatları bunlara göre dizaynedilmektedir. tek tek direklerin yerlerinin belirlenmesi NOT : Arazi etüdü bir enerji nakil hattı için oldukça önemli bir aşamadır. projeye uygunluğunu ve ekonomikliğini göz önüne alacaklardır. Yüksek gerilim 34. elektrik mühendisliği. • • Önce yapılacak olan hattın gücü ve buradan enerji alacak alanların gelecekteki gelişme durumlarına göre gerekli hesaplamalar yapılır.4. genel hava durumu. Şirketler şalt sahalarını. malzeme seçimi. Yüksek ve orta gerilim teknolojisindeki gelişmelere bağlı olarak bu hatlarda kullanılan malzemelerde de gün geçtikçe gelişmeler söz konusu olmakta. enerjinin iletim hatlarıyla aktarılması söz konusudur. Çünkü gerilim değerinin belirli değerleri aşması halinde. iletim hattı.

Bu aşamalar esnasında malzeme ve direklerin temini TEİAŞ şartnamelerine bağlı olarak gerçekleştirilecektir. iletken tipleri. verilen sürelerde gerekli şartları sağlayarak inşa kısmını tamamlarlar. Tüm bu aşamalar kısaca gözden geçirildiğinde kullanılacak malzemenin seçimi ve temininden. nakil hattının geçeceği yerlerin hava şartları dikkate alınarak kullanılacak direk konstrüksiyonuna karar verilir. şahıs veya kişilerden devlet arazisidir şeklinde bir ifadeyle TEİAŞ’ a aktarılmasıdır. Genel olarak direk tipleri TEİAŞ onaylı ve tipleri standartlaştırılmış şekildedir. Genel olarak ülkemizde enerji nakil hattı işletmeciliği bu kuruluşa bağlıdır.bütün bunların yanında yüksek gerilim kullanılan bir enerji nakil hattının geçeceği arazinin ekilebilir arazi olmasına dikkat edilip. mümkün olduğunca dağ. • Gerekli sehim çalışmalarıyla beraber. taşınacak olan gerilim seviyesi. • Kullanılacak olan malzemeler. tip testlerden standartlara. gücü. Arazinin kamulaştırılması işlemini ya yüklenici firma yapıp tamamlayarak işi TEİAŞ’ a teslim eder ya da sadece taahhüt işini gerçekleştirir. Yüksek bir dağ kenarı yerine daha alçak bir kota direk dikilmesi tercih edilir veya nehir atlama gibi hem malzeme açısından daha pahalı ve çok parçalı hat yerine mümkün olduğunca daha kolay çalışma alanı sağlayacak ve daha ekonomik malzeme kullanılmaya çalışılır. ekipmanlar gerekli tip testleri sağlamak şartıyla standartlara ve şartnamelere bağlı kalınarak hazırlanır. projelendirmeye. Yani arazinin direk geçen her parçasının metrekare olarak belirtilip. Ekstra yapılacak olan tüm değişiklikler için TEİAŞ’ tan gerekli onayların alınması gerekmektedir. • Bu aşamalar esnasında malzeme temini aşamaları devam ederken önemli bir kısımda nakil hattının geçeceği güzergâhın kamulaştırılmasıdır. İletim hattı taahhüt kuruluşları ihale usulüyle genel olarak yapım işin alıp. vb. sipariş edilir ve gerektiği dönemlerde sevkiyata hazırlanması sağlanılır. arazinin kamulaştırılmasına kadar tüm aşamalarda Türkiye İletim AŞ. hırdavat takımları. Devletin genel enerji ve ekonomi politikasına uygun olarak elektrik iletim faaliyetlerinde bulunmak amacıyla teşkil olunan TEİAŞ' ın faaliyet konuları aşağıda gösterilmiştir. nehir vb oluşumlara paralel ilerlemesi sağlanmaya çalışılır.’ nin söz sahibi olduğu görülmektedir. 6 .

7 . proje. bakım-onarım ve rehabilitasyonunu yapmak ve gerektiğinde bu fonksiyonlarını yerine getirmek üzere hizmet satın almak. yaptırmak ve söz konusu tesislerin planlama.Ülkenin teknik ve sosyoekonomik gelişim verilerine dayanılarak hazırlanan elektrik enerjisi talep tahminlerini esas alarak ve dağıtım şirketleri tarafından hazırlanan talep tahminlerini de değerlendirerek üretim kapasite projeksiyonunu hazırlamak ve Kurul onayına sunmak. yurt içi imkanlarını göz önüne alarak gerektiğinde bunları imal etmek veya ettirmek. yapılmasını sağlamak.1. 3. 2.Tüm iletim tesislerini devralmak. 8. 9. bu maksatla kurulmuş tesis ve makinelerin kapasiteleri ile insan kaynaklarını değerlendirmek. 10. 6. tesis ve işletme aşamalarında ülkemiz çevre mevzuatına uygun olmasını sağlamak amacıyla çevreyi korumak üzere gerekli önlemleri almak ve kendi paylarına düşen hukuki ve mali sorumluluk ilgili şirket veya kuruluşlarda kalmak üzere aldırmak.Yukarıdaki faaliyetlerle ilgili olmak veya iletişim altyapısını ve işletme artılarını değerlendirmek üzere Bağlı Ortaklıklar tesis etmek ve devralmak.Elektrik iletimi ve yük dağıtımı ile ilgili faaliyetleri verimlilik ve karlılık ilkelerine göre Teşekkül bünyesinde gerçekleştirmek üzere. mülkiyetindeki tesislerde tüm iletim faaliyetlerini yürütmek. 5. mevcut ve kurulacak tesisleri işletmek.Elektrik iletim tesislerinin yapılmasında ve işletilmesinde diğer gerçek ve tüzel kişilerle işbirliği yapmak. amaç ve faaliyet konuları ile ilgili ve sahip olduğu imkanlar kullanılarak bedeli mukabilinde Teşekkül faaliyetlerini aksatmayacak şekilde ilgili Yönetmelik çerçevesinde talep halinde mal ve hizmet satışı yapmak.Kurul tarafından belirlenen lisans alma ve lisans bedellerini Kuruma ödemek ve alacağı lisans hükümleri uyarınca faaliyet göstermek. işletilmesi ve genişletilmesi ile ilgili her türlü mal ve hizmetleri yurt içinden tedarik etmek veya yurt dışından ithal veya ihraç etmek. buna bağlı olarak gerekli tesislerin yatırım programına alınarak.İletim faaliyeti ile ilgili olarak gerekli tesis ve makineleri bulundurmak.Elektrik iletim sisteminin tesis ve işletilmesi ile ilgili olarak gerekli sistem ve makine teçhizat konularında araştırma-geliştirme ve eğitim çalışmaları yapmak.Elektriğin iletimi için gereken her türlü etüt ve projeler ile inşaat ve tesisleri yapmak. 7. iştiraklerde bulunmak.İletim tesislerinin yapılması. kurulması öngörülen yeni iletim tesislerinin etüd ve planlamasını yapmak. 4.

14.İletim sistemine bağlı tüm kamu ve özel tüzel kişiler. sistem kontrolü sağlamak.Enterkonnekte sistem için teknik ve işletme standartlarını belirleyecek olan Şebeke Yönetmeliğini ve Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliğini hazırlamak ve uygulamak üzere gerekli altyapıyı ve örgütlenmeyi oluşturmak.11. Kurul tarafından belirlenen iletim ek ücretini tahsil ederek Kuruma ödemek. uluslararası enterkonneksiyon çalışmalarını yapmak ve uygulamak.Şebekenin teknik standartlarını geliştirmek. 16. uygulamak ve bu standartlara uygunluğunu izlemek. gerçek-zamanlı sistem güvenilirliğini izlemek ve yapılan Yan Hizmetler Anlaşmaları ile yan hizmetleri sağlamak. 13.Bağlantı ve Sistem Kullanım Tarifesi ile İletim Tarifesinde belirlenen ücretleri tahsil etmek ve bu ücretlerin ödenmemesi halinde bu konuya ilişkin gerekli önlemleri almak. Ticaret A. bir Bağlantı ve Sistem Kullanım Tarifesi uyarınca bağlantı hizmeti ve ilgili hizmetleri. gerçek zamanlı iletim kısıtlarına ve bir dizi ekonomik ve teknik yük dağıtım kurallarına uygun olarak yük dağıtımını gerçekleştirmek suretiyle sistemi işletmek ve gerekli bilgileri ilgili taraflara vermek. 20. 22.Teşekkül ile Üretim Şirketleri. Otoprodüktörler. Otoprodüktör Grupları ve Serbest Tüketiciler arasında yapılan Yan Hizmetler Anlaşmaları ile yan hizmetler almak. bir İletim Tarifesi uyarınca iletim ve ilgili hizmetleri. 8 . sistem yük dağıtım ve frekans kontrolü yapmak.Bakanlığın uluslararası enterkonneksiyonlarla ilgili politikaları doğrultusunda. ve Serbest Tüketiciler ile Bağlantı ve Sistem Kullanım Anlaşmaları.İlgili taraflarca sağlanacak sıralamaya dayanarak.Tüm iletim tesislerini işletmek. gerektiğinde revize etmek. 17.Eşitler arasında fark gözetmeksizin.İletim Tarifesi ile Bağlantı ve Sistem Kullanım Tarifelerini hazırlamak. Şebeke Yönetmeliği hükümleri doğrultusunda sunmak.Ş. Şebeke Yönetmeliğine uyulup uyulmadığını denetlemek. 18. Dağıtım Şirketleri. üretim ve dağıtım kamu ve özel tüzel kişiler ile Yan Hizmet Anlaşmaları yapmak.İletim sistemi gelişim planlaması sürecinde. gerek görüldüğünde Şebeke Yönetmeliğini inceleyerek gerekli revizyonları yapmak ve uygulamak. 19. 12.Şebeke Yönetmeliği prosedürleri uyarınca. 21. 15. üretim ve dağıtım planlamalarını dikkate alarak ve sektörde ilgili özel ve kamu tüzel kişileriyle işbirliği ve gerekli koordinasyonu yaparak iletim yatırım programı hazırlamak.

Gerçek zamanlı sistem güvenilirliğini izlemek ve gerekli olduğunda acil durum eylemlerinde bulunmak. 9 .İletim sisteminin kararlılığının ve işletme bütünlüğünün korunması amacıyla. 29.Sistem kontrolü ve işletme faaliyetleri ile ilgili olarak her türlü iletişim.Faaliyet konuları ile ilgili menkul ve gayrimenkullerle her türlü ayni ve fikri hakları tasarruf etmek.Sistem yük dağıtımını desteklemek için kısa vadeli yük tahminleri yapmak ve sıcak yedekleri gerektiği şekilde programlamak. 27. mülkiyetin dışındaki ayni haklar ve kiralamayı EPK çerçevesinde gerçekleştirmek. İletim Şebekesi dışında. gerektiğinde faaliyet alanı ile ilgili yeni ilişkiler kurmak. 31. 32.Teşekkül faaliyetlerinin yerine getirilebilmesi için gerekli kamulaştırma.İletim sistemi kullanıcıları ile birlikte iletim şebekelerine göre koordine edilmiş şebeke bakım takvimini hazırlamak. bilişim ve kontrol altyapısının sağlanması ile. 30.Teşekkül faaliyet alanına giren konularda yurtdışına hizmet ihraç etmek.Piyasanın gelişimine bağlı olarak Kurul kararı doğrultusunda yeni ticaret yöntemleri ve satış kanallarının uygulanabilmesine yönelik alt yapıyı geliştirmek ve uygulamak. 24. ulusal iletim sistemi için geçerli standartlara uygun olan ve piyasada üretim faaliyeti gösteren tüzel kişiler ile lisansları kapsamındaki müşterileri ve/veya iştirakleri ve/veya serbest tüketiciler arasında özel direkt iletim hattı tesisi için iletim kontrol anlaşmaları yapmak.TEİAŞ’ın. 25. 33. 26.23. teşekkülü ilgilendiren mevcut uluslararası konularda ikili ve çoklu ilişkilerini devam ettirmek. Dengeleme ve Uzlaştırma Yönetmeliği için gereken alt yapıyı kurmak ve bu yönetmelik uyarınca uygulamayı yapmak ve bu kapsamda mali uzlaştırma sisteminin çalıştırılmasını sağlamak. 28.Mevzuatla verilecek diğer görevleri yapmak.

Metaller iyi iletkenlerdir. hava şartlarına göre üretilmiş iletken tellerdir. %99. şartnamelere ve standartlara bağlı kalınarak ve kullanılacakları güce. düşük ağırlık. Bakır tam saf olarak elde edilmediğinden. daha az sayıda mesnet ile daha fazla iletim hattı 10 . iyi iletkendir. Isı. Ancak ülkemiz şartlarında en çok kullanılmakta olanlar ACSR( aluminyum conductor steel rainforced) çelik özlü alüminyum iletkenlerdir.2. ve imalattan sonra yapılması gereken tip testler. % 6-40 oranında değişen çelik özler üzerine sarılmış alüminyum iletkenler ile yüksek çekme ve gerilme özelliklere uygundur. ) Birkaç temel türü bulunmakla beraber. 2) Çelik Özlü Alüminyum İletkenler ( aluminium conductor steel reinforced ): ACSR olarak da bilinen bu tip.7 elektrolitik olarak arıtılmış alüminyum külçelerden üretilmektedir. Atomları bir valans elektronlu olan metaller. gümüş. en çok kullanılan metaldir. son dönemde elektrik ve elektronik teknikte meydana gelen değişmelere bağlı olarak birkaç farklı türü daha ortaya çıkmış ve denenmiştir. Metaller de. Bu iletkenler genel olarak yerleşim alanlarında. Bu tür iletkenler ayrıca denizcilik sektöründe de yüksek korozyon direncine sahip olmalarından dolayı kullanılabilmektedirler. altın. kısa direk aralıklı enerji iletim hatlarında kullanılmaktadır. 1) Tam Alüminyum İletkenler ( all aluminium conductors ): AAC olarak da tanımlanan bu tip. Atomların dış yörüngesindeki elektronlar atoma zayıf olarak bağlıdır. gümüş. bakır örnek olarak verilebilir. Genel 3 tipi incelemek gerekirse. Bu maddeler elektrik akımını iletebilirler. gerilime. ucuz ve bol olduğundan. Bunun harici durumlarda gerekli şartlarda kullanılacak olan iletkenler için malzemenin teknik özellikleri. ( örneğin çelik alüminyum özlü olanlarda iç kısımlarında bir oval çelik kısım bulunmaktadır. Enerji nakil hatlarında kullanılan iletkenler. Bu açıdan da elektrikte bara olarak kullanımı yaygındır. elektriği ileten maddelere iletken maddeler denir. HAVA HATTI İLETKENLERİ VE ÖZELLİKLERİ Genel olarak iletken kavramı ele alınarak açıklama yapılırsa. Bu tür iletkenler nehir geçişleri ve direk aralıkları uzun olan enerji nakil hatlarında kullanılmaktadır. bakır gösterilebilir. alınan numunelerin incelenmesi neticesinde kullanılmasına karar verilir. altın ve gümüşe göre biraz daha kötü iletken olmasına rağmen. Çelik özlü iletkenlerin en büyük özellikleri yüksek gerilme mukavemeti. Yine TEİAŞ şartnamelerinde belirli gerilim seviyeleri için tercih edilecek olan iletken tipleri ve genel özellikleri standartlara dayandırılarak belirlenmiştir. iyi iletken ve kötü iletken olarak kendi aralarında gruplara ayrılır. Altın. ışık ve elektriksel etki altında kolaylıkla atomdan ayrılırlar. Türlerine göre yapıları birbirinden farklıdır. Buna örnek olarak.

11 . Bu yüzden iyileştirilmiş özelliklerde Al-Mg-Si alaşımları tercih edilmektedir. Ağırlık açısından kazandırdığı kazancın yanı sıra. germe özellikleri açısından yüksek mukavemet sağlar. Bu açıdan bakıldığında iletkenin orta kısmında bulunan çelik kısım iletkene çekme. İletkenlik açısından EC. ülkemiz iletim hatlarında da hala yoğun olarak kullanılmakta olan ACSR iletkenlerinin dış çevre şartlarına olan dayanıklılık problemi gündeme getirilmiş ve farklı çözümler bulunmaya çalışılmıştır. 50-60 yıl evvel ACSR tipi iletkenler en önemli hat malzemeleri olarak tanınmaktaydı. Ancak “Al+Galvanize olmuş çelik tel” kullanılması dolayısıyla 5 yıldan sonra servis ömrü dramatik olarak düşmektedir. Ağırlık ve gergi oranı yüksek olduğundan diğer iletken tiplerine nazaran tercih edilirler. korozyona ve dış etkilere dayanıklılığı daha iyi olan yeni iletkenlerde gündeme gelebilmektedir.mesafesinin sağlanmasıdır. enerji nakil ve dağıtım hatlarında kullanılmaktadır. iletkenliği daha fazla olan. Özellikle nehir geçişleri ya da yüksek gerilimle iletimde iletkenin mukavemeti çekmeye. 3) Tam Alüminyum Alaşımlı İletkenler ( all aluminium alloy conductors ): AAAC olarak bilinen tip. germeye olan dayanımı önem kazandığından. yüksek mekanik dirence sahip ve AAC ve ACSR iletkene nazaran çok daha fazla korozyon direncine sahip olduğundan. çelik özler üzerine yerleştirilen alüminyum iletkenlerden meydana gelmektedir. Bu açıdan içerisinde fazla malzeme yada alaşım karışımı olan iletkenler yerine daha saf malzeme. ACSR’ nin dayanıklılığı tercih sebebi olarak görülmektedir.7% alüminyumlar oldukça iyi seviyelerdedir ve 61.2 IACS% olarak bitmiş ürünlerde ölçülen değerler aralığıdır. Son dönemde yapılan araştırmalar ve yazılan makalelerden bir derleme yapılırsa. ACSR iletkenlerin yaygın olarak kullanılmasının nedenlerini kısaca açıklamak gerekirse. ACSR iletkenler. Ayrıca iletken kısımda alüminyumun kullanılması da tercih sebebi olmasında ayrıca bir etkendir.2±0.Grade 99. Bu tip orta ve yüksek gerilimde enerji iletim hatlarında büyük avantajlar sağlanmaktadır. Ancak bu iletkenler kompozit yapıda olmaları dolayısıyla çevre etkilerine çok açık olmaları bir handikap olarak görülmekteydi. Özellikle son dönemde. Son dönemdeki gelişmelerde göz önünde bulundurulursa. yada daha az karışım kullanımı tercih edilmesi denenmeye başlamıştır. alüminyumun kolayca elde edilebilen bir rezerv olması ve pahalı olmaması da ek bir kazanç olarak bilinir. Bugün ise farklı malzemelerin aynı konstrüksiyonda kullanılması farklı iklim koşullarının galvanik korozyonu tetiklemesinden dolayı tercih edilmemektedir. AAAC iletkenlerde ya da bazı ACSR iletkenlerde kullanılan ek malzeme ve yeni alaşımlarla daha dayanıklı.

Her an gerekli değişikliklerin yapılabilmesi. Ayrıca ülkelerin başındaki en önemli konulardan birisi de. Alt yapısını fazla para harcamadan iki misline çıkarmak isteyen ülkeler ile aşırı şehirleşmenin yarattığı enerji gereksinimleri ortaya “ısıya dayanıklı iletkenler” i (TACSR) çıkarmıştır. Bu açıklamalar tabi ki nüfusları 10 milyonun üzerine çıkan şehir yerleşimleri içindir. 12 .Havai hat iletkenlerin seçiminde pek çok faktör hesaba katılmaktadır. ( Çoğu zaman ülkemiz hatlarında da ACSR iletkenlerin kullanılmasının en önemli sebeplerinden bir tanesi budur. topraktan çıkan yenim(korozyon) oluşturan gaz etkileri. Bu alanda geliştirilmiş ancak henüz ülkemizde kullanımı yaygınlaşmamış iletkenlerin başında AA6101 ve AA6201 malzemelerinden yapılmış AAAC iletkenleri gelmektedir. O zaman mevcut iletim hatlarının kullanılması ancak akım taşıma kapasitenin iki misline çıkartılması ile aşılabilmektedir. kar ve buzlanma seviyeleri. Bunlardan başka iletkenle ilgi tedarik ve malzeme bedelleri de bütçeleme açısından önemli hususlardandır. ayrıca malzeme üretiminin şartnamelere bağlı kalınarak yapılabilmesi ve denetlenebilir olması da bunların yanında etkili olan aşamalardır. Zira malzeme kalitesi arttırıldıkça iletken birim maliyetleri de artmaktadır. Bu durumda transmisyon hatlarının gelişmelere paralel olarak kapasitelerinin arttırılması gerekmektedir. çevreden gelen volkanik gaz ve endüstriyel gaz etkileri.) Bu çerçevede tüm ülkelerin elektrik idarelerinde toplanmış bilgilerin temelinde transmisyon hatlarında en çok kullanılan ACSR iletkenlerin korozyona hassas olmaları dolayısıyla servis ömürlerinin fazla uzun olmamaları yatar. Kendi iç pazarında üretimi var olan iletkenlerin kullanımı esas etkenlerden biridir. Dolayısıyla bu karma malzemelerin yerine tamamı aynı cins malzemeden yapılmış iletkenlerin kullanılması ön plana çıkmıştır. malzeme teminin kolay olması. Ancak aşırı şehirleşme ve yapılanmalardan dolayı mevcut hatların haricinde yeni hat geçiş güzergâhları yaratmak olanaksız duruma gelmiştir. Bu konuda da yapılan iyileştirme ve geliştirmeler sonunda ortaya çıkan malzemeler. Bu sebeple iletkenlerin kendi iç pazarlarında bulunuyor olması yatırım safhasında tercihleri yönlendirebilmektedir. gelişmenin bir göstergesi olan şehirleşme ve şehirlerin devasa boyutlarda büyümesi ve elektriksel alt yapının o oranda geliştirilmesi meselesidir. bölgenin sıcaklıkları. İletkenlerin kullanılacağı bölgede aktif olan rüzgârların gücü. Bu durum ise problemi gelecek on yıllar için kısmen çözümleyebilecektir. Ülkeler stratejik olarak kullandıkları malzemelerin kendi ülkelerinde imal edilmesini isterler. Bunlardan en önemlileri çalışacağı bölgenin coğrafya şartlarıdır. yeniden kristalleşme sıcaklıkları Zr ilavesi ile yukarıya çekilmiş ısıya dayanıklı “Alüminyum-Zirkonyum” alaşımları (Al-Zr) oluşturmaktadır. denize yani tuzlu ortamlara yakınlık ve uzaklık gibi değişkenler önemli parametrelerdir.

Ancak teknoloji olarak tamamen imkânsız olarak görülmemelidir. Ancak tasarımlarda karşılaşılan en önemli sorunlardan bazıları kar. buz ve rüzgâr yüklerine karşı malzemelerin yeterli bir çekme mukavemeti ile ve uzun zamana yayılmış sünme davranışlarının yeterli olmamalarıdır. Bu ise iletkenlerin servis ömürlerini korozyona açık ortam oluşturması dolayısıyla düşürmektedir. çekme germe tip testleri. Bu husus ilgili GOST standardında detaylı olarak bahsedilmektedir. Çünkü iletkenliklerin düşük olması enerjinin gereksiz olarak harcanmasını gerektirmektedir. AAAC iletkenler ise dış yükleri alüminyum alaşımının taşıyacağı iddiasıyla ortaya çıkarılmıştır. Hazar Denizi bölgesinde Azerbaycan Enerji Nakil hatlarında kullanılan iletkenler ülkemizde bu şekilde imal edilip gönderilmektedir. Zira ACSR iletkenlerinde çelik teller kullanılmaktadır. bölgenin coğrafik koşulları. Bu durum AAAC iletkenleri için ACSR iletkenlerle yapılan mukayeselerde çekme mukavemetleri açısından çok önemli sorun yaratmaktadır. standartlaştırılmış hava durumu raporları. Türkiye de ise iletkenlerin çelik tellerin korunmasında hiçbir ek koruyucu malzeme kullanılmamaktadır. Yukarıdaki paragraflarda açıklandığı gibi bir bölgede kullanılacak iletkenin seçiminde birçok detay ele alınmaktadır. Ayrıca kullanılacak olan malzemenin TSE standartlarında ve TEİAŞ şartnamelerine uygunluğu mecburidir. Normal şartlarda hem yüksek mukavemet hem de yüksek iletkenlik birbirin tersi olan özelliklerdir. Ayrıca mukavemetin yüksek olması istenirken buna karşın iletkenliklerinde en azından 99. Türkiye şartları göz önüne alındığında 13 .7% saflıktaki üç kat alüminyum örülmektedir. Bu açıdan malzemenin uygunluğu farklı birçok etmene bağlıdır. Bu o ülkenin tercih ettiği ve seçtiği bir iletken tipidir. yurdumuzda ki iletkenlerde de galvanizli çelik tellerin korozyona karşı korunmalı hale getirilmesinde kullanılan gres ve çift katlı PVC çapraz bant sarılmasıdır. Türkiye de kullanılan Cardinal iletkenine eşdeğerdir. Gerilim seviyesi.Karma (kompozit) metalli yapıların galvanik yenime ( Korozyona) sebebiyet vermeleri dolayısı ile günümüzde homojen yani tek-tip malzemeden iletkenlerin tasarımı büyük önem kazanmıştır. rüzgâr yükü -buz yükü durumları. Bunun üzerine 99.5%IACS değerlerindeki iletkenlikle hatlarını çok özel durumlar dışında yapmak istemez. Bu iletkenlerin 7 telli çelik özleri bükülme safhasında gres yağı ile yağlanarak PVC bandı ile çapraz olarak kılıf içine alınmaktadır. malzemenin temini ve kontrolü bunlardan birkaçıdır.7%EC saflığındaki malzemelere yakın olması da tercihlerin başında gelmektedir. Oysa hiç kimse 52. Ayrıca eğer coğrafya şartları dolayısı ile ACSR iletkenlerin kullanılmasına devam edilmesi mutlak gereklilik ise burada yapılabilecek en önemli öneri. Böylece gresin yağmurla yıkanması PVC bant ile önlenmiştir.

İletken 14 . İzoleli alüminyum enerji kablolarının ve iletkenlerinin. Bu direncin temelinde pasivasyon özelliği yatar. Ülkemizde ise bu alanda alüminyum kullanımına 1950 yılından itibaren başlanmıştır. vb. hafiflik. genelde bu durum ulusal ekonomimiz açısından önemli bir kaynak israfının durdurulmasını sağlayacaktır. 1912: "Aguitania" gemisinde ilk kez alüminyum toplayıcı çubuklar kullanıldı. özellikleri nedeniyle teknik ve ekonomik üstünlüklere sahiptir. birim metal ağırlığı için mükemmel elektrik iletkenliği. Bu özellikleri sebebiyle elektrik sektöründe kablo ve iletken üretiminde tercih edilen bir cevherdir. 2. 1917: Transformatör sargılarında alüminyum kullanıldı.1. Simgesi Al) gümüşümsü renkte sünen bir metaldir. Halen ülkemizde çıplak iletkenler ile yapılan yüksek ve alçak gerilim hatlarında tamamen alüminyum kullanıldığını söylemek mümkündür. Alüminyumdan üretilmiş yapısal bileşenler uzay ve havacılık sanayi için vazgeçilmezdir. alüminyum dışı enerji kablolarının yerine kullanılması tüketiciler için olumlu ekonomik sonuçlar doğuracak. 1910: İlk kez çelik özlü alüminyum iletken imalatı yapıldı. 1930: Sincap kafesli motorlarda alüminyum rotor kullanıldı. İzoleli alüminyum enerji kabloları ve iletkenleri. Dünyada alüminyumun enerji alanında kullanımı 1930'lu yıllardan itibaren giderek artış göstermiş şu anda alüminyum iletkenler ve izoleli enerji kabloları enerji iletiminde büyük bir üstünlük sağlamış bulunmaktadır. Hafiflik ve yüksek dayanım özellikleri gerektiren taşımacılık ve inşaat sanayinde geniş kullanım alanı bulur.ACSR iletkenlerin kullanımının yaygın olması. 1985: Fransa'da ‘Heroult’ ve ABD'de ‘Hall’ tarafından alüminyumun elektroliz yöntemi ile imal edilmesi için patent alınmasından 9 yıl sonra ABD ve Fransa'da örgülü alüminyum iletkenler ile ilk havai iletim hatları kuruldu. Atom numarası 13 tür. Doğada genellikle boksit cevheri halinde bulunur ve oksidasyona karşı üstün direnci ile tanınır. çelik özüne. Endüstrinin pek çok kolunda milyonlarca farklı ürünün yapımında kullanılmakta olup dünya ekonomisi içinde çok önemli bir yeri vardır. alüminyumun iletkenlik değerlerinin yeterli oluşuna ve ülkemizde üretilebilir oluşuna bağlıdır. çekme germe dayanımlarının diğer iletkenlere göre daha yüksek oluşuna. düşük metal fiyatı. ACSR İLETKENLERDE ALÜMİNYUM Genel olarak alüminyum maddesi hakkında bilgi vermek gerekirse. Alüminyum (veya aluminyum. Alüminyumun enerji alanında kullanımının kısa bir tarihçesi şöyledir. kolay montaj.

yüksek elektrik geçirgenliği ve mekanik özellikleri nedeni ile dünyada en çok kullanılan metal olmasına rağmen günümüzde bu metalin yerini alüminyum almış bulunmaktadır. Bakır metalinin elde edildiği kaynaklar dünyada sınırlıdır. 3. ilk izoleli yeraltı enerji kablosu ise 1974 yılında gerçekleştirilmiştir.2. Son 25 yılda alüminyumun elektrik alanında tanınması mümkün olmuş. 15 . alüminyum fiyatlarına nazaran daha yukarıda seyretmiş. 2. 4. bu husus alüminyum yönelişi gerçekleştiren en önemli etkenlerden biri olmuştur. 5.0'i ise alüminyumdan oluşmaktadır. Bakır rezervleri gittikçe azalmakta. ENERJİ İLETİMİNDE ALÜMİNYUM METALİNE GEÇİŞİN SEBEBİ Yakın bir geçmişe kadar enerji iletiminde bakır. buna karşılık % 8. Alüminyumun sahip olduğu fiziksel özellikler ve bunların uygun şekilde kullanımı ve imalat teknolojilerinde yapılan sürekli yenilikler kendisine enerji iletiminde büyük avantajlar sağlamıştır. Grafik 1’de Batı Almanya'da 1966-1978 yılları arasında bakır ve alüminyum iletken miktarlarındaki değişmeler buna çarpıcı bir örnektir. pratikte karşılaşılan sorunlar halledilmiş olduğundan enerji iletiminde güvenilir bir hammadde olduğu anlaşılmıştır. Bilindiği gibi yerkabuğunun yaklaşık % 0. bunu takiben ilk izoleli yerüstü enerji kablosu 1968 yılında. Bakır stratejik bir madde olması nedeni ile politik krizlerden daha büyük ölçüde etkilenmektedir. 2. Bakır fiyatları.imalatına ilk kullanımdan yaklaşık 15 yıl sonra 1965 yılında başlanmış. 25 yıl gibi kısa sayılabilecek bir dönemde meydana gelen bu değişikliği doğuran önemli nedenleri şöyle özetleyebiliriz. 1.01'i bakır. bakır cevherleri fakirleşmekte bu nedenle ek zenginleştirme usullerinin uygulanması gerekmektedir.

iletken aşamalarına yüzdesi. alüminyum alaşımları söz konusudur. Bu malzemenin iletkenlik değeri saf alüminyuma göre 61 IACS (International Annealed Copper Standart) değerinden sadece 57 IACS değerine düşerken akma mukavemeti 17. Alüminyum iletkenlerde kullanılan tellerin imalinde mutlaka bir soğuk deformasyon ile gerekli olması halinde ısıl işlem ile yaşlandırma uygulanmaktadır. Enerji iletim alanında da bu böyledir. alüminyum kullanım sahalarında.0 kg/mm2 artarak 25. Grafiğin y ekseninde üretim ekseninde bulunmaktadır. Her ne kadar enerji iletiminde kullanılmamasına rağmen yaklaşık toplam % 10 kadar alaşım elemanı ihtiva eden 7075 _T6 alaşımının 51. x yıllar etkilerinden bahsetmek 16 . Isıl işlem ile sertleşme kabiliyeti olan malzemelerde yaşlandırma işlemi.0 kg/mm2'ye kadar çıkmaktadır.0 kg/mm2 akma sınırı ve 58. örneğin içinde toplam % 2'den daha az uygun alaşım metali konulan saf alüminyum yine uygun ısıl işlemler sonucu 6101_T6 formuna getirildiğinde elektrik iletiminde iletken bara olarak kullanılabilir. Tabii ki alaşımlandırma istenilen sonucun elde edilmesinde tek başına yeterli değildir.Grafik 1966 yılından itibaren iletkenler üretim bakır arasındaki yüzdesini iletkenlerle. diğerlerinde ise soğuk deformasyonun gerekliliğini dikkate almak gerekir. 1) Alaşımlandırma : Pek çok metalin aksine.0 kg/mm2'ye varan kopma mukavemeti olduğunu hatırlamak bu metalin alaşımlandırma kabiliyetini göstermesi açısından ilginçtir. Alüminyum metalinin sahip olduğu özelliklerin imalat gerekirse. alüminyum karşılaştırmaktadır.

6101 ve 6201 ise deniz kıyısındaki uygulamalara. Alüminyumun iletkenliğine alaşım elemanlarının etkileri çok bilinmekle beraber kısaca şöyle özetlenebilir. ticari saflıktaki metaller için verilen değerlerden 2_3 IACS değeri daha büyük olduğu görülmektedir. denge şartlarına ulaşıldığında ilerlemesi duran alüminyum oksit filmi bilindiği gibi korozyona karşı son derece de dayanıklıdır. Aynı enerji iletimi için bakıra göre daha büyük kesitte alüminyum iletken gerekliliği daha fazla yüzey daha kolay ısı emisyonu anlamına gelir ki bu da ayrı bir avantajdır. V'un etkileri daha fazladır. İzolasyon maddesinde bulunabilecek yağlarla alüminyumun reaksiyona girerek stearat ve sabun teşekkül ettirmesi söz konusu değildir. Ancak enerji iletiminde kullanılan bilinen EC alüminyumlarda bu değer 61 _62 IACS arasında değişmektedir. Bakır esas olmak üzere eşit ağırlıktaki alüminyumun iletkenliği. Fe. 3) Hafiflik : Alüminyumun hafifliğinin iletken olarak sağladığı avantaj bilinmektedir. Cu. Alüminyumun diğer metallerle iletkenlik yönünden bir karşılaştırması Çizelge 2'de verilmiştir. EC alüminyum ise endüstri çevre şartlarına ve korozyon direncinin fazla istendiği uygulamalara uygundur. örneğin 5005 alaşımı tuzlu ve rutubetli çevre şartlarına. Ni. Mn elementleri gösterirler.7) x 64. Ti. montaj masrafları bu nedenle alüminyum iletkenlerde daha düşüktür. Burada saf metaller için verilen değerlerin. 5) Elastisite : Elektrik iletkenleri tek veya tekrarlanabilen bükme işlemine ve titreşimlere dayanıklı olmalıdır. 7) İzolasyon (Kılıflama ) yeteneği : Alüminyumun plastik veya başka bir madde ile kaplanmasından önce kalaylama işlemine ihtiyaç yoktur. Alüminyum bu açıdan çok başarılıdır. 17 . Si.2) İletkenlik : Saf alüminyumun iletkenlik değeri 65 lACS' dir. 4) Mukavemet : Değişik kullanım yerlerindeki amaçlara uygun olarak alüminyum iletkenler farklı mukavemetlerde imal edilebilir.89 % 2. En kötü etkiyi ise Cr. Bakır iletken ile mukayese edildiğinde alüminyum iletkenler daha uzun açıklıklara sahip direkler arasına çekilebilir. Bakırda olduğu gibi kükürt ile birleşme eğilimi olmadığından kauçuk ve benzeri bileşiklerle sakıncasız kullanılabilir. Tam alüminyum iletkenler (ACSR) ve alüminyum alaşımlı tel takviyeli iletkenler (ACAR) buna örnek olarak verilebilir. (8. Alüminyum iletkenlerin normal atmosfer şartlarında fevkalade neticeler vermesinin nedeni alaşım elemanlarının elektrolitik reaksiyonları minimum indirecek şekilde seçilmiş olmasıdır. 6) Korozyon direnci : Hava ile temas halinde olan temiz bir alüminyum yüzeyinde teşekkül eden. Mg.9 = 214 IACS değerine ulaşmaktadır. Zn iletkenliğe etki eder ve düşürürler.

Daha sonra yüzeye tatbik edilmesi gereken ek macunları. 2) Genleşme : Alüminyum. iletken şeklinin ve yükün uygun seçimi ile azaltılabilir ve uygun bir dizayn ile akmanın olumsuz etkisi rahatça ortadan kaldırılabilir. Bir örnek vermek gerekirse EC_H19 alüminyum telin akma mukavemetinin % 70'i olan yaklaşık 10 kg/mm2'lik bir gerilme on yıllık bir süre sonunda yaklaşık olarak % 0. uygulanan basınç akma mukavemetinin altında bile olsa kalıcı deformasyonlar meydana gelebilir Şu deformasyonun miktarı. toplam basınca.2. Özellikle ek yerlerinde konstrüksiyon. iletken ek malzemesi 18 . bakırın ise 1 5 katı ısı genleşme katsayısına sahip olması nedeni ile sıcaklık değişmeleri sonunda farklı uzamalar ve bunun sonucu iletkende gerilmeler meydana gelebilir. İki alüminyum yüzeyi temas ettirilerek enerji iletimine çalışıldığında. akma olayına neden olmayacak derecede küçük basınçlarda ek yapılmasını sağlayacak şekilde olmalı. Bu deformasyonu malzemenin elastisite modülüne bağlı olarak meydana gelen deformasyona ek olarak dikkate almak gerekir.5'lik bir akma etkisi gösterir. birbirine ilk dokunan parçalar yüzeylerdeki pürüzler ve çıkıntılardır. Akma etkisi malzemenin imalat usulünün. ALÜMİNYUM İLE ENERJİ İLETİMİNDE DİKKAT EDİLMESİ GEREKEN HUSUSLAR 1) Ek Yüzeyinde Oksit Teşekkülü : Bilindiği gibi alüminyum hava ile temas ettiğinde üzerinde bir alüminyum oksit tabakası oluşur. oldukça serttir. çeliğin yaklaşık 2. Özellikle ek malzemelerinin iletkenle aynı malzemeden yapılması bu nedenle önemlidir. Buna rağmen zaman yeteri kadar uzunsa. Elektriksel temasın sağlanabilmesi için ilk değme noktasında basıncın oksit tabakasını delebilecek seviyeye ulaşması gereklidir. Yani üzerlerindeki basınç kalktığında tekrar eski şekil ve ölçülerine gelirler. İletkenin ve ek malzemelerinin bu gerilmelere dayanabilecek ölçülerde dizaynedilmiş olması gereklidir.3. Bu açıklamadan iyi bir elektriksel temas için bağlantı yüzeylerindeki oksit tabakalarının herhangi bir şekilde kaldırılması ve yeni bir oksitlenmeyi önleyebilmek için ise ayrıca tedbir alınması gerektiği ortaya çıkmaktadır. 3) Akma : Normal olarak malzemeler akma mukavemetlerinin altında elastik özelliklere sahiptirler. malzemenin özelliklerine. sıcaklığa ve zamana bağlı olarak değişir. içlerinde mevcut nötr vazelin veya özel gresler nedeni ile yeniden oksitlenmeyi önlediği gibi yine aynı macun içinde bulunan çinko zerrecikleri de elektriksel temasın kolaylaşmasına yardım ederler. Bu tabaka elektriksel yönden yalıtkan sayılabilecek özellikte olup. Yüzey temizliği genellikle ince bir tel fırça ile fırçalamak ve arkasından ince bir zımpara ile zımparalamak şeklinde yapılır. Yeterli basınç sağlandığında oksit filmi çatlakları arasından metal yüzeyleri temas eder ve akım geçer.

genelde uzun mesafelere iletilir. kurşun ve demir gibi çok kullanılan metallere nazaran elektronegatif olduğundan bu metaller ile birlikte bulunması pil olayına neden olur. buattaki vs. 4) Pil Olayı: Alüminyumun elektrolitik bir ortamda bakır. kadmiyum. elektrik enerji iletim ve dağıtımında. sanayi tesislerine dağıtılır ve buralarda tüketilir. Pil Olayı nedeni ile alüminyum iletkenlerin ek malzemelerinin mutlaka alüminyum veya alaşımlarından yapılması gerekmektedir. anahtar. hidrolik ve nükleer gibi çeşitli enerjilerden yararlanılarak üretilen elektrik enerjisi. Yurdumuza harici tesisatlar. baralar. yalıtılmış hava hattı ve yeraltı güç kabloları ve ek malzemeleri elektrik enerjisi iletim ve dağıtımının başlıca elemanlarıdır.tarafından çepçevre sarılmalı noktasal irtibatların önüne geçilmelidir. Buna karşılık alüminyumun. kalay gibi metaller ile temas etmesinde bir sakınca yoktur. motorin. Termik (kömür. bakır. KISACA TOPARLAMAK GEREKİRSE. Sonuç olarak alüminyum iletkenler için projelendirilmiş ek malzemelerin kullanılması ve yeteri kadar basınç uygulayarak ek yapılması halinde akma olayının yaratacağı sakıncaların tamamen önlenebildiğini söyleyebiliriz. Bu nedenle ACSR çelik özlü alüminyum iletkenlerde çeliklerin çinko kaplanmış olması gerekmektedir. Bu nedenle bakır için projelendirilen ek malzemeleri alüminyum için kullanılmamalıdır. şehir ve köy gibi yerleşim bölgelerine. doğalgaz. Enerjinin kesilmesi ile soğuyan iletken yeniden enerji verildiğinde bu akma olayının meydana geldiği soğuk ek bölgesi kötü bir temasın başlangıç noktası olabilecektir. tesisat malzemelerinin olmaması bu sahada alüminyumun kullanımını geciktirmektedir. Bimetalik rondelalarda alüminyum ve bakırın müşterek görüldüğü kenarların boyanması uygundur. Çıplak iletkenler. çinko. noktasal temas neticesi alüminyum iletken üzerinde meydana gelecek yüksek basınç nedeni ile alüminyum akmasına neden olabilecektir. Bakır elektrik haralarından veya enerji kablolarından enerji alınması halinde yukarıda belirtilen tedbirlerin yanında yağmur sularının akış yönünün alüminyumdan bakıra doğru olmasına özen gösterilmelidir. jeotermal). Bakır baralardan veya enerji hatlarından alüminyum geçişte özel ek malzemeler kullanılmalıdır. yüksek ve alçak gerilim şebekelerinde alüminyum için ek malzemeleri geliştirilmiş olmasına rağmen dahili alüminyum tesisat için geliştirilmiş priz. nikel. Böyle bir tesisatta bakır için projelendirilmiş vida ucu tazyikli eklerin kullanılması. Yakın zamana kadar. fuel-oil. Bu konuda bir tarafı alüminyum diğer tarafı bakır bimetalik rondelalar ve özel kablo pabuçları örnek olarak verilebilir. uygun özellikleri nedeni ile bu alandaki ana 19 . Şuna karşılık alüminyum için projelendirilmiş ek malzemelerinin korozyon problemin gerektirdiği önlemler dikkate alınmak kaydı ile bakırda kullanılması mümkündür.

ağır bakır iletkenlere göre daha kolaydır.302 1. alüminyum fiyatları bakıra göre düşük.339 1.815 1. Alüminyumun hafifliği. alüminyumun pratikte üretim. alüminyum iletkenlerin taşınması. işlenmesi ve montajı. alüminyumun yoğunluğu. ağır bakır iletkenlere göre birçok avantaj sağlamaktadır. Londra Metal Borsası (LME) yıllık ortalama Bakır ve Alüminyum hammadde Fiyatları (USD/metrik ton) Yıl 2002 2001 2000 1999 1998 1997 1996 1995 1994 1993 Alüminyum Bakır $ / mton $ / mton 1.507 2.573 1. Günümüzde bakır cevherleri çok azalmış ve sınırlı olması sonucu bakır fiyatları yüksek ve yükselme eğilimindedir. güvenli ve emniyetli bir konuma gelmiştir. bakır çıplak iletken ve kablo fiyatlarının çok altındadır.358 1. son 20 yılın LME (Londra Metal Borsası) bakır ve alüminyumun yıllık ortalama fiyatlarını gösteren çizelgeden anlaşılacağı gibi senelerdir.936 1. arada bazı sıçramalar yapmasına rağmen fazla hareketli olmayan bir şekilde gelişmiştir. ana iletken malzemesi olarak kabul edilmesinde pek çok neden bulunmaktadır. Alüminyum bakıra göre çok hafiftir. alüminyumun iletim ve dağıtım sistemlerinin tüm elemanları için bakırın yerine. tesis ve ek tekniğinde rastlanan sakıncaları giderilmiş. Pek çok ülkede. yaklaşık yeryüzünün % 8’ ini kapsamaktadır. yüksek elektrik geçirgenliği.386 1.548 1. ağır direk yapılarına ihtiyaç gösterir. Aşağıda.276 1. hava hattı direk konstrüksiyonlarında hafiflik çok önemlidir.477 2. işlenebilme ve mekaniksel özellikleri iyi olan bir metaldir.914 25 yıldan beri.307 1.806 2. çünkü ağır iletkenler. ucuzluğun. Alüminyum. yeryüzü kabuğunda en çok bulunan bir metaldir. Özellikle.139 1.582 1. Alüminyum cevheri. Bakır.661 1. hafifliğin ve özelliklerinin verdiği avantajları nedeni ile alüminyum çıplak iletken ve kablo fiyatları. yaklaşık olarak bakırın % 30’u kadardır.446 1.599 2.539 1. Ayrıca. 20 .iletken malzemesi olmuştu.

.0040 61.03280 C 0 10 / C 1/ 0C IACS % Ω mm2/m -6 Elektriksel eşdeğerlik incelenirse..6 x SCu Cu iletken ile eşit uzunlukta. ek ve kablo uçları genelde büyük farklılık göstermez.0 0.. Özellikler Özgül Ağırlık Çekme Gerilmesi (sert.6 katı daha büyüktür.80 2..tavlı) Kopma uzaması (sert. aşağıdaki ifadeye göre tariflenir.62 0.. Alüminyum veya Bakır çıplak iletkenli hava hatlarının..35 120 1083 16.6 0..9 450.100 0. kullanılan bağlantı parçaları.. Al özgül ağırlık 21 Cu özgül ağırlık . Ancak alüminyum ve bakırın fizik ve mekanik özellikleri bakımından iki ayrı metal olduğu unutulmamalıdır. Cu eşdeğeri Al ( ağırlık )..240 1. Aşağıdaki çizelgede.35 70 658 23.tavlı) Elastisite Modülü Ergime sıcaklığı Isı genleşme katsayısı +20 C’de direnç ısı değişim katsayısı +20 0C’de iletkenlik +20 C’ de özgül direnç 0 0 Birim kg/dm3 kg/mm2 % kN/mm2 0 E-Cu Bakır 8.7 180. eşit dirençte ve gerilim düğümündeki Alüminyum iletken Bakır iletken kesitinin 1...7 310 3 70 658 23. Eş uzunluk Eş direnç Eş gerilim düşümü LAl = LCu CU eşdeğeri Al ( kesit ). iletken ve kabloların müşterek malzemesi olan E-Cu (Elektrolitik bakır).017857 Ω mm2/m SAl = 1.0036 53 0. yeraltı kablolarının montajı.. tesisi.028264 Ω mm /m ρ Cu = 0.Bakır ve alüminyumun teknik değerlendirilmesi yapılırsa....0039 97.01786 E-Al Alüminyum 2. E-Al (Elektrolitik Alüminyum) ile bazı hava hatları ve kablolarda da kullanılan alüminyum alaşım Al-Mg-Si’ un fiziksel özellikleri bulunmaktadır.02857 AlMgSi Al Alaşım 2. RAl = RCu ∆ UAl = ∆ UCu Al özdirenç ρ Al Cu özdirenç 2 = 0.8 0..

Bakır iletken değerleri 1 olarak kabul edilmek şartı ile eşdeğer Alüminyum çıplak yuvarlak iletkenin fiziksel karşılaştırılması. sadece kullanıcı yönünden olmayıp. Yukarda son 20 yılın bakır ve alüminyum fiyatlarını gösteren LME fiyat çizelgesinden de görüleceği gibi. eşit dirençte ve gerilim düğümündeki Alüminyum iletken bakır iletken ağırlığının yarısı kadardır.4 1.17 0. bakır alüminyum fiyat oranı çoğunlukla 1’den büyüktür.6 1.42 Elektriksel eşitlik sağlanmak şartı ile bir tesis için gerekli bakır iletken ağırlığının yarısı ağırlığında alüminyum iletkene ihtiyaç vardır. Sağlanan ekonomi.3 0. ülke döviz çıktısını da etkilemektedir. bu sonuç sağlanan ekonominin % 50’den daha büyük olabileceğini göstermektedir. Bakır ve alüminyum birim fiyatları (TL/kg) eşit olarak kabul edilmek şartı ile diğer bir deyişle aynı tesis. Çıplak iletkenli tesislerde.625 0.3 0.9 kg/dm3 PAl = 0.5 x PCu Cu iletken ile eşit uzunlukta. 22 . bakır eşdeğeri Al iletkenden en az %50 ekonomi sağlar.8 1 1. Kullanılan alüminyum ve bakırın ham madde olarak dış alımla temin edildiği düşünülürse.dAl = 2. elektrik alanında kullanılacak bakırın dış alımı için gerekli döviz miktarının en fazla yarısı alüminyum dış alımı için yeterli olacaktır ve ülke açısından büyük bir döviz tasarrufu gerçekleşecektir. bakır için gerekli yatırımın yarısı ile alüminyum iletken kullanılarak gerçekleştirilebilir. Şartlar Eşit Kesit * Ağırlık * İletkenlik * Akım Taşıma Kapasitesi Eşit İletkenlik * Kesit Alanı * Çap * Ağırlık Eşit Sıcaklık Artışı * Kesit Alanı * Çap * Ağırlık Bakır 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 1 A l ü mi n y u m 1 0.7 kg/dm3 dCu = 8.49 1 1.

Genel olarak hazırlanmış standartlar yurtdışından derlenmiştir. Alüminyum iletkenin pratikte rastlanan ek problemleri son 25 yıldan beri tamamen çözülmüştür. TSE standartlarına göre hazırlanmış koşullarda uygun makine parkına sahip fabrikalarda üretilebilmektedir. Yer yüzünde en çok bulunan metaldir ( % 8 ). Türkiye’de genel olarak iletken malzemeler TEİAŞ şartnamelerine. Bunlar Kanada CSA-C/49. Bir tanesi HAS ÇELİK diğeri de EMTA İLETKEN fabrikalarıdır. montaj kolaylığı ve nakliye tesis için ek ekonomik avantajlar üretir. üretim kapasiteleri ve tipleri birbirlerinden farklıdır. belirli çapta teller çekilerek ya tümü alüminyum tel halinde bir arada bükülmesi veya farklı iki malzemenin birlikte bükülerek imal edildiği kompozit yapılardır. BAKIR iletken ve kablolardan çok daha düşük fiyatlıdır. 23 . Hafiflik nedeni ile ALÜMİNYUM iletken ve kablolar. Türkiye’de iletken fabrikasına sahip 2 tane firma göze çarpmaktadır. Bu tip iletkenler.4. TÜRKİYE’DE ENERJİ NAKİL HATLARINDA KULLANILAN İLETKENLER VE ÜRETİCİ FİRMALAR Türkiye’deki yüksek gerilim hava hatları incelenen iletken çeşitleri içerisinde ACSR tipine girmektedir. Her tip iletkenin yapılabilmesi için farklı bir grup makina kullanılmakta olup. Ancak her iki firmada Türkiye iletim şebekelerine malzeme tedarik etmekte olan ana firmalardır ve tedarikçiler bu firmalardan malzeme alarak yurtiçi ve yurtdışı ihalelerde satışa sunmaktadırlar.1-1975 normlarına göre dizayn edilmiş ve kuş ile yabani hayvan isimleri ile anılan iletkenlerdir. Bu firmalara ait spesifik değerler yaklaşık olarak aynı olmakla beraber. bunun temel nedeni kesit kalınlıklarının farklı oluşudur.NİÇİN ALÜMİNYUM? • • • • Alüminyumun birim fiyatı yıllardır bakır fiyatlarından daha düşüktür. 2. Hava hatlı tesislerde direklerin hafiflemesi. Tam alüminyum iletkenler olarak da bilinen AAC iletkenler. Bunlar imal edilirken şekillendirilen ve şekillendirilmeyenler olarak tasnif edilebilirler. Biri Kayseri’de diğeri Kocaeli’ de hizmet veren bu fabrikalarda Avrupa normlarına uygun olarak iletken malzeme üretimi yapılmaktadır. Firmaların makine kapasiteleri özel tip iletkenler için de uygundur. daha çek şehir içi dağıtımda kullanılmaktadır.

477 MCM HAWK. aşınmalar. TS 592. ASTM B 232 uygulandığında çelik öz A sınıfı çinko kaplamalı olacaktır. a) İletkenler çekme.  Bir iletken imal edildikten sonra herhangi bir ihalede verilen şartname kıstaslarına uygun olmak zorundadır ki ihaleye katılım sağlanabilsin. 795 MCM DRAKE. ASTM B 230. tabakanın telleri. alttaki tabakanın telleri ile çakışacak şekilde olacaktır. çıkıntılar olmamalı. MCM ve %62 EC eşdeğeri kesit alanları yüklenici tarafından verilecektir. Maksimum gerilim dayanımı ve hesaplama yöntemi. çelik örgü elle kolayca tutulup. • İletkenin çelik özü. TS 434. Yapısal Özellikler : • • İletken kesildiğinde örgüler çözülmeyecek ya da birbirinden ayrılmayacaktır. Bu bölümde ASTM standartlarına ya da Türk Standartları’ na atıf yapılsa da bu standartlardaki tanımlara eşit ya da daha kaliteli imalatı garanti edilen diğer geçerli standartlar da kullanılabilir. 24 . ASTM B 498’ in yeniden gözden geçirilmiş en son baskılarına tümüyle uygun olacaktır. İletkenlerin tümüne TS 490 uygulandığında çelik öz TS 430’ a. germe. gerekli şartnamelere bağlı olarak üretimi gerçekleştirilip numunelerle üretim takip edilmeli. ek yapmak amacıyla iletken kesilip alüminyum örgüler çelik özden ayrıldığında. b) İletken herhangi bir sebeple kesildiğinde örgüler çözülmeyecek. 1272 MCM PHEASANT. durumlarına göre uygun olmalı. TS 730 veya ASTM B 232. 954 MCM CARDINAL. tekrar gruplandırılarak ek manşonun özün kesilmiş ucundan kaymasını sağlayacak şekilde biçimlendirilecektir. İletkenlerin imalatında kullanılacak çelik çubukların kalitesi ve kimyasal bileşimi. 266. Bu açıdan bir teknik şartnameden alıntı yapılırsa. birbirinden ayrılmamalı.Bir iletken imal edilirken dikkat edilmesi gereken hususlar şunlardır. İletkenler TS 490. İletken gerilerek hat çekmeye uygun olacak şekilde imal edilecektir.8 MCM PATRIDGE ACSR İLETKENLER İÇİN. Herhangi bir tabakadaki örgü çapı ve örgü hatvesi. c) İletken yüzeyinde noktalar. keskin köşeler.

. • İletkenin yüzeyinde noktalar. Alınan numuneler bu testten de geçmezse bu numunelerin temsil ettiği grup red edilecektir. 25 .%1 uzamada gerilme .Galvaniz testi İletken ya da bir tel(alüminyum ya da çelik ) istenen koşulları ilk testte sağlamazsa aynı makaradan iki katı örnek alınıp yeniden teste tabi tutulacaktır. . alüminyum teller ve galvanizli teller kir ve yabancı maddelerden arınmış.Çap ölçümü.Bükme testi.) Bu test için sıkıştırmalı ya da diğer uygun tipteki sabitleştiriciler kullanılacak ve bu şekilde test edilen iletken kopma dayanımı. keskin köşeler ve aşınmalar olmayacaktır.İletkenin metrik birim ağırlığı .Adım oranı . Testler : 1) Kabul testleri : a. İletkenlerde fazla miktarda kalıp yağı ve metal parçacıkları olmayacaktır.Gerilme ve uzama testi. .Çelik tellerin testi : .Gerilme ve uzama testi. b.• Komple iletken.Çap ölçümü. . Kabule sunulan partiden alınan numunelerde 3 ya da daha fazla numune red olunursa bu parti tamamen red olunacaktır.İletken testi: . . belirlenmiş iletken dayanımının en az %95’ i olacaktır.DC direnç testi. Bir diğer şartnameden örnek vermek gerekirse.Bükme testi.Yüzey kontrolü c. yeni imal edilmiş ve kullanılmamış olacaktır.Gerilme testi (testler sırasında imal edilen iletkenlerin her bir 150000 metresinden alınan en az 10 m uzunluğundaki bir örnek üzerinde yapılacaktır. . .Alüminyum tellerin testi : .Çap ölçümü . genellikle istenen tip testler.

Rüzgar Hızı: 0.) Yukarıda gözlendiği gibi şartnameler ve standartlarla iletkenlerin genel yapım aşamalarında dikkat edilmesi gereken hususlar ve iletkenlerin üretiminden sonraki kontrolü ve sağlamlık testleri gözlenmektedir. Hava Sıcaklığı: 40 oC. Rail 2B.25 m/s 2B ve 3B sırasıyla ikili ve üçlü iletken demetlerini temsil eder. Hava Sıcaklığı: 40 oC. Rüzgar Hızı: 0.1 m/s ** : İletken Sıcaklığı: 80 oC. Cardinal 3B. 380 kV İLETİM HATLARINDA KULLANILAN İLETKENLERİN TİPLERİ VE KAPASİTELERİ TİP 2B.( Yukarıda yazılı olan kısım TEDAŞ MYD /96-014 numaralı şartnameden alınmıştır. 26 .5 m/s *** : İletken Sıcaklığı: 80 oC. İletkenlerle alakalı standart tablolara yer vermek gerekirse. Hava Sıcaklığı: 25 oC. Pheasant Toplam İletken Alanı (mm2) 2x517 2x547 3x547 3x726 MCM 2x954 2x954 3x954 3x1272 Akım Yazlık Bahar/ Termik Taşıma Kapasite Sonbahar Kapasite Kapasitesi (MVA)* Kapasite (MVA)*** (A)*** (MVA)** 2x755 832 1360 995 2x765 845 1360 1005 3x765 1268 2070 1510 3x925 1524 2480 1825 * : İletken Sıcaklığı: 80 oC. ayrıca sahip oldukları standart belgeleri şartları dâhilinde üretim yaparlar. Yukarıda ismi geçen firmalar üretim yaparken bu aşamalara bağlı kalarak. Bu aşamalar genel olarak birçok iletken çeşidinde benzerdir. Rüzgar Hızı: 0. Cardinal 3B.

Hava Sıcaklığı: 40 oC. Rüzgar Hızı: 0.154 kV İLETİM HATLARINDA KULLANILAN İLETKENLERİN TİPLERİ VE KAPASİTELERİ TİP Hawk Drake Cardinal 2B Cardinal Pheasant Toplam İletken Alanı (mm2) 281 468. Yukarıda ismi geçen firma kataloglarına bağlı kalınarak teknik değerler incelenirse. 27 . Rüzgar Hızı: 0.5 m/s *** : İletken Sıcaklığı: 80 oC.4 547 2x547 726 MCM 477 795 954 2x954 1272 Akım Taşıma Kapasitesi (A)*** 496 683 765 2x765 925 Yazlık Bahar/ Termik Kapasite Sonbahar Kapasite (MVA)* Kapasite (MVA)*** (MVA)** 110 180 132 153 250 182 171 280 204 342 560 408 206 336 247 * : İletken Sıcaklığı: 80 oC. Rüzgar Hızı: 0. Hava Sıcaklığı: 40 oC.25 m/s 2B ikili iletken demetini temsil eder.1 m/s ** : İletken Sıcaklığı: 80 oC. HAS ÇELİKTEN ALINAN DEĞERLER. Hava Sıcaklığı: 40 oC.

ACSR Specifications Tel sayısı Number of Wires Al 6 6 12 18 24 26 28 30 30 32 54 54 28 .

29 .

fabrika merkezi gibi detayların bulunduğu bir etiket bulunur.Tahta makara ölçüleri firmalarca standartlaştırılmış olup. tipi. Çoğu zaman müşteri memnuniyeti açısından bu etiketi taşımayan malzemelerin fabrikalardan satışına izin verilmez. Firmaya bağlı olarak da makaranın üzerinde malzemenin o makaradaki miktarı. 30 . firma adı. Genel olarak her iletkenin hangi makaraya ve hangi miktarda ( kaç kg ) sarılacağı bellidir ve buna göre paketleme gerçekleştirilir. ulaştırılacağı yer. Malzemenin düzgün bir şekilde makaraya sarılması. genel olarak nakliye açısından makara oldukça önemlidir. açılmayacak şekilde paketlenmesi ve gönderildiği yere kadar iletilebilmesi açısından nakliyesi dikkat edilmesi gereken hususlardır. ayrıca tedarikçi firmalarda malzemenin güvenilirliği açısından bu etiketlemelere dikkat ederler.

7% alüminyumlar oldukça iyi seviyelerdedir ve 61.2 IACS% olarak bitmiş ürünlerde ölçülen değerler aralığıdır. Bugün ise farklı malzemelerin aynı konstrüksiyonda kullanılması farklı iklim koşullarının galvanik korozyonu tetiklemesinden dolayı tercih edilmemektedir.Doç. İletkenlik açısından EC-Grade 99.3. Y.Müh. Müh. hatlardaki kayıpların artması dolayısıyla hızlanacaktır.Sedat Karabay. AA-6201 alaşımları ile Zr aşılanmış saf alüminyumların alüminyum kaplı çelik tellerin takviyesiyle oluşturulan ve ısıya dayanıklı iletkenler olarak adlandırılan TACSR/AS tipi iletkenler detayları ile tanıtılmakta ve kullanımı tavsiye edilmektedir. yeni alternatif iletken malzemeleri ve iletken çeşitleri. yatırımın uzun süreli olması dolayısıyla en önemli parametrelerdir. Ancak bu iletkenler kompozit yapıda olmaları dolayısıyla çevre etkilerine çok açıktı.2±0. Ancak “Al+Galvanize olmuş çelik tel” kullanılması dolayısıyla 5 yıldan sonra servis ömrü dramatik olarak düşmektedir. AA-6101. Konvansiyonel iletkenlerin nominal ömürlerinin 30 yıl civarında olması dolayısıyla tüm ülkeler bir şekilde transmisyon hatlarının yenileştirilmesi problemiyle karşılaşacaklardır. Bu karar safhasında. Dolayısı ile Türkiye kendi bütçesi doğrultusunda ve/veya Dünya Bankası'nın desteğiyle planlanan uluslar arası ihalelerle veya güçlü şirketlerin uzun vadeli kredileriyle finanse edeceği yatırımları safha safha gerçekleştirmek zorundadır. 31 ..gelişmiş ve gelişmekte olan ülkelerin kaçınılmaz olarak karşılaşacakları yeni iletken seçimi ve yatırımı konusunda mevcut teknolojilerdeki son durumlar ve bu teknolojik safhaların getirdiği imalata yönelik olarak kullanılabilen iletken malzemelerinin en önemli kısmı incelenmiştir.Dr. Bu nedenlerle bu karar safhalarında ihtiyaç duyulan ve geliştirilen. 50-60 yıl evvel ACSR tipi iletkenler en önemli hat malzemeleri olarak tanınmaktaydı. Dr. SONUÇ ENERJİ NAKİL HATLARININ EKONOMİK ÖMÜRLERİNİN TAMAMLANMASI SAFHASINDA KULLANILABİLECEK YENİ NESİL HAVAİ HAT İLETKENLERİ VE MALZEMELERİ İLE ALAKALI MAKALELERDEN DERLEMELER YAPILARAK ELDE EDİLEN SONUÇLAR AŞAĞIDAKİ PARAGRAFLARDA YER ALMAKTADIR. Bu kapsam da Türkiye her ne kadar gelişmekte olan ülkeler sınıfında olsa da transmisyon hatlarında 1950’li yıllarda yaptığı yatırımların bugün itibari ile pek çoğu servis ömürleri tamamlamıştır. Ayrıca iyileştirilmiş HC ( yüksek iletkenlikli) ve EHC ( ekstra yüksek iletkenlikli) teller ile Zr ile alaşımlandırılmış saf alüminyum teller kullanılarak AAAC ve TACSR/AS iletkenlerin imal usulleri açıklanarak genel olarak kullanımlarının özendrilmesi amaçlanmaktadır. Bu safha. Bu yüzden iyileştirilmiş özelliklerde Al-Mg-Si alaşımları tercih edilmektedir. Ahmet Şen’in hazırladıkları makalede.

Zira ulusal gelirlerimizi yüksek maliyetli ve efektif olmayan altyapı yatırımlarına yönlendirmesi ulusal imalat sanayinin yenileştirilmesinde kullanılacak sermayenin atıl sahalarda kalmasına sebebiyet verilmiş olacaktır. Bu bilinenler çerçevesinde.) Havai hat iletkenlerin seçiminde pek çok faktör hesaba katılmalıdır. Bu alanda geliştirilmiş ancak henüz ülkemizde kullanımı yaygınlaşmamış iletkenlerin başında AA6101 ve AA6201 malzemelerinden yapılmış AAAC iletkenleri gelmektedir. çevreden gelen volkanik gaz ve endüstriyel gaz etkileri. Dolayısıyla bu karma malzemelerin yerine tamamı aynı cins malzemeden yapılmış iletkenlerin kullanılması ön plana çıkmıştır. Bu çerçevede tüm ülkelerin elektrik idarelerinde toplanmış bilgilerin temelinde transmisyon hatlarında en çok kullanılan ACSR iletkenlerin korozyona hassas olmaları dolayısıyla servis ömürlerinin fazla uzun olmamaları yatar. servis ömürleri oldukça uzun ve geri ödemesi maksimum beş yıldan az olması gibi klasik ön koşulları yerine getirmelidir. kar ve buzlanma seviyeleri. Ülkeler stratejik olarak kullandıkları malzemelerin kendi ülkelerinde imal edilmesini isterler. ( Ülkemiz buna örnek teşkil etmektedir. topraktan çıkan yenim ( korozyon ) oluşturan gaz etkileri.Gelişmiş ülkelerin pek çoğu nakil hatlarındaki yenileştirmeleri yapmışlar veya yapmaktadırlar. gelişmenin bir göstergesi olan şehirleşme ve şehirlerin devasa boyutlarda büyümesi ve elektriksel alt yapının o oranda geliştirilmesi meselesidir. Zira gelişmiş ülkelerdeki transmisyon hatlarının yaşları gelişmekte olan ülkelerininkinden çok daha yaşlıdır. Bu durumda transmisyon hatlarının gelişmelere paralel 32 . Dolayısı ile gelişmekte olan ülkeler bundan böyle yapacakları alt yapılarının mümkün olduğu kadar “uzun servis ömürlü” olmasına göre planlayıp. Bunlardan en önemlileri çalışacağı bölgenin coğrafya şartlarıdır. bölgenin sıcaklıkları. Zira malzeme kalitesi arttırıldıkça iletken birim maliyetleri de artmaktadır. gelirlerini mümkün olduğu kadar bu rekabetçi ortamda ayakta kalmak ve pazarda mücadele edebilmek için teknoloji yenileştirme ve oluşturmada kullanmalıdırlar. Günümüzün rekabetçi piyasalarında kazançların elde edilmesi küreselleşen dünya içinde gittikçe zorlaşmaktadır. Zira emeğin çok düşük olduğu ülkeler uluslar arası pazarda oyuncu haline gelmişlerdir. Bu sebeple iletkenlerin kendi iç pazarlarında bulunuyor olması yatırım safhasında tercihleri yönlendirebilmektedir. Ayrıca ülkelerin başındaki en önemli konulardan birisi de. Bunlardan başka iletkenle ilgi tedarik ve malzeme bedelleri de bütçeleme açısından önemli hususlardandır. İletkenlerin kullanılacağı bölgede aktif olan rüzgârların gücü. denize yani tuzlu ortamlara yakınlık ve uzaklık gibi değişkenler önemli parametrelerdir. yapılacak alt yapı yatırımlarında esas olan bunların doğru malzemeden yapılmış.

Mukavemetin düşmesi buna karşın iletkenlik özelliklerinin artması bilinen ve kanıtlanmış bilimsel gerçeklerdir. Ancak aşırı şehirleşme ve yapılanmalardan dolayı mevcut hatların haricinde yeni hat geçiş güzergâhları yaratmak olanaksız duruma gelmiştir. Bu durum AAAC iletkenleri için ACSR iletkenlerle yapılan mukayeselerde çekme mukavemetleri açısından çok önemli sorun yaratmaktadır. Ayrıca mukavemetin yüksek olması istenirken buna karşın iletkenliklerinde en azından 99.saflığındaki malzemelere yakın olması da tercihlerin başında gelmektedir. yeniden kristalleşme sıcaklıkları Zr ilavesi ile yukarıya çekilmiş ısıya dayanıklı “Alüminyum-Zirkonyum” alaşımları (Al-Zr) oluşturmaktadır. Bu konuda da yapılan iyileştirme ve geliştirmeler sonunda ortaya çıkan malzemeler. Ancak tasarımlarda karşılaşılan en önemli sorunlardan bazıları kar.7%EC. AAAC iletkenlerle ilgili malzeme özelliklerini tanımlayan EN50183 standardında iletkenlik arttırıldıkça mukavemetin düşmesi gerektiği tablolarda açıkça belirtilmiştir.1.5%IACS değerlerindeki iletkenlikle hatlarını çok özel 33 . Zira ACSR iletkenlerinde çelik teller kullanılmaktadır. AAAC Tip İletkenlerdeki Gelişmeler ve Türkiye Açısından Önemleri Karma (kompozit) metalli yapıların galvanik yenime ( korozyona) sebebiyet vermeleri dolayısı ile günümüzde homojen yani tek-tip malzemeden iletkenlerin tasarımı büyük önem kazanmıştır. Bu yumuşama Mg2Si intermetalik parçacıklarının oluşturduğu çökelme sertleşmesinin bozulması ve dislokasyonların hareket etmesi ile oluşmaktadır. 3. Diğer bir deyişle Al-Mg-Si tellerin iletkenlikleri yükselirken çekme mukavemetlerinde uygulanan ısının süresi arttıkça düşmektedir. Normal şartlarda hem yüksek mukavemet hem de yüksek iletkenlik birbirinin tersi olan özelliklerdir. Bu durum ise problemi gelecek on yıllar için kısmen çözümleyebilecektir. Ancak teknoloji olarak tamamen imkânsız olarak görülmemelidir. Zira “Yüksek iletkenlikli Alüminyum tel” veya ”Ekstra yüksek iletkenlikli Alüminyum tel” imalatında ısı kullanılarak hem ısıl işlem yapılması hem de iletkenliklerin arttırılma sırasında kaçınılmaz olarak inkoherent ( aşırı yaşlanmış.olarak kapasitelerinin arttırılması gerekmektedir. buz ve rüzgâr yüklerine karşı malzemelerin yeterli bir çekme mukavemeti ile ve uzun zamana yayılmış sünme davranışlarının yeterli olmamalarıdır. Bu söylediklerimiz tabi ki nüfusları 10 milyonun üzerine çıkan şehir yerleşimleri içindir. Oysa hiç kimse 52. matrisle bağlantıları kopmuş) yapılar oluşmaktadır. AAAC iletkenler ise dış yükleri alüminyum alaşımının taşıyacağı iddiasıyla ortaya çıkarılmıştır. Alt yapısını fazla para harcamadan iki misline çıkarmak isteyen ülkeler ile aşırı şehirleşmenin yarattığı enerji gereksinimleri ortaya “ısıya dayanıklı iletkenler” i (TACSR) çıkarmıştır. O zaman mevcut iletim hatlarının kullanılması ancak akım taşıma kapasitenin iki misline çıkartılması ile aşılabilmektedir.

Ayrıca. Bu makalede bu tür iletkenlerin imalatına girilmeyecek olmasına rağmen. Zira Şubat/2007 itibari ile Dünya metal ticareti piyasalarından en önemlilerinden biri olan “Londra Metal Borsasında” (LME) 3000 $/ton seviyelerinde olan ham alüminyum fiyatları esas alındığında.5 çapında basılarak gerekli olan alaşım AA-6201 veya AA-6101 filmaşinleri elde edilir.5 IACS % sınırına göre oldukça yüksektir. Dolayısıyla Mg2Si intermetaliklerin bir miktar salkımsı halde çökelmeleri gerçekleşse de tam bir kümeleşme (inkoherent yapı) olmadan yani ana matristen atomlar arası bağların kopmadan fırından çıkarılabilmektedirler. Bu da malzemenin kazandığı mukavemeti koruyabilmesini sağlamaktadır. Dört ve altılı kalıplarda basılarak elde edilen filmaşinler bekletmeden tele dönüştürülürler. ülkenin de olanaklarından bahsetmek gerekir. İletkenliklerde Al-Mg-Si alaşımlardaki konvansiyonel sınır olan 52. Ayrıca bu iletkenlerin imalatı için gerekli teknik düzey her safhada mevcuttur. Bu iletkenlerde oluşan en büyük gelişme aşılama yoluyla iletkenliklerinin 5557 IACS% seviyelerinde çıkması ve mukavemet değerlerinden kaybetmemesi hadisesidir.durumlar dışında yapmak istemez. Birincisi iletkenlik üzerinde bozucu etkileri olan yüksek miktarlardaki geçiş elementlerini pasifize edilmiştir. Çünkü iletkenliklerin düşük olması enerjinin gereksiz olarak harcanmasını gerektirmektedir. Dolayısı ile yöntem biraz daha dolaylı olmasına rağmen billet olarak Al-Mg-Si alaşımları dökerken AlB2 ile akış kanalında alaşımlama yapılır sonrada billetler “ekstrüzyon presleri” nde 9. İkincisi malzemenin elektriksel özellikleri en üst seviyeye çıkarılmıştır. Konvansiyonel çekme mukavemeti sınırı da 295 N/mm2 ' dir . Bunun seviyesi ise minimum 300-310 N/mm2 aralığında veya yukarısında olmaktadır. Türkiye de alüminyum alaşım iletkenlerin yapılmasında kullanılacak sürekli döküm hatları henüz kurulmamıştır ancak birkaç yıl içinde bunların filmaşin üretimi için kullanıma alınacakları sanayi basımından bilmekteydi. Bu aşılamanın iki önemli etkisi vardır. AA6101 ve AA6201 alaşımlarında iletkenliği bozucu elementlerin aşılama yoluyla kristal içinden pasifize edilerek alınmasıyla çökelme sertleşmesi sürecinde fırın içinde fazla uzun kalmasına gerek kalmamaktadır. Ulaşılan gerilme ve iletkenlik seviyeleri AAAC iletkenlerinde olabilecek en önemli teknolojik iyileştirmelerdir. Çekilen teller 175C 4-5 saat boyunca çökelme sertleşmesine tabi tutulurlar. aşılamanın dozajına göre yüksek iletkenlikli ve ekstra yüksek iletkenlikli tellerin ve AAAC iletkenlerin imalatı gündeme gelecektir. ( Bu açıklamaların tamamı deneysel çalışmalarla desteklenmiştir. Bu da çok maliyetli bir operasyon değildir. Bunun devamında planetary tip makinalerde iletkenlerin bükülmesi gerçekleştirilir.) 34 . iyileştirilme için kullanılan aşılama malzemelerinin maliyeti ton başına 15 $ olması ciddi bir maliyet unsuru olarak görülemeyeceği aşikârdır.

( Türkiye kendi transmisyon hatlarında Al-MgSi tipi iletkenlerle ilk defa OPGW vasıtası ile tanışmıştır. Buna ilaveten 500 ton AAAC iletken ise Lübnan Elektrik idaresine ve 200 ton AAAC ise Gronland adasındaki termik santrale imal edip göndermiştir. Dolayısıyla günümüzde Avrupa ülkelerinden aldıkları mühendislik hizmetleri çerçevesinde en son teknolojik ürünleri kullanmaktadırlar. 3. Diğeri de ACSR iletkenlerine göre fiyatlarının yüksekliğidir. OPGW iletkeni içersinde optik tüp taşıyıcı olup bu fiber optik üzerinden data transferi ve haberleşme yapılmaktadır.2. TACSR Tip İletkenlerdeki Gelişmeler Bu iletkenlerin kodları TAl(Al-Zr). ACSR tip geleneksel iletkenlerle aynı çaplardaki AAAC iletkenlerin fiyat dezavantajlarına rağmen kesitlerinde çelik tel olmayışı dolayısıyla birkaç yıl içinde ekonomi açısından ACSR' nin önüne nasıl geçtiği ispat edilebilir bir gerçektir ve birçok akademisyen bu gerçeği makalelerinde ispat etmiştir. AAAC iletkenleri ile ilgili olan yanlış kabullerden birisi iletkenliklerinin düşük olması dolayısıyla hatlardaki enerji kayıplarının fazla olacağı şeklindedir. TACSR veya T-ACSR olarak anılmaktadır. 2006/2007 sürecinde AAAC ürünlerden sırasıyla 1000 ton AAAC iletken Irak Elektrik idaresine mevcut elektrifikasyon hatlarının iyileştirme çerçevesinde imal ederek yurt dışına göndermiştir.Ortadoğu bölgesindeki komşu ülkelere baktığımızda ise onların da gelişmekte olan ülkeler konumunda olmaları ve nüfuslarının da düşük olması ve devamlı artan bir hızda seyretmesi nedeni ile sürekli yeni elektriksel alt yapıların oluşturması ile karşı karşıya kaldıkları görülmektedir. Türkiye de yakın bir gelecekte yeni iletken tiplerinin seçim veya tercihleriyle karşı karşıya kalacaktır. Türkiye. ) AAAC iletkenlerin servis ömürleri 60 yılın üzerindedir. Ancak bu hesaplar enerji kayıpları hesaba katılarak aynı çaptaki ACSR ile mukayese edilerek yapılmalıdır. Bu süreçlerde kullandıkları şartnameler NFC 34125 olup bu standart AAAC iletkenleri imalatında var olanların içinde en ağır koşulları kapsayan bir standarttır. Bu iletkenleri imalatları Türkiye için bir ilktir. İletkenin esas amacı hatlara düşen yıldırımları toprağa iletmektir. Ayrıca bu seçimlerde yalnız malzeme ve imalattaki teknolojik iyileşmeler yeterli değildir. Burada bilinmesi gereken esas tanıtıcı karakter T harfi olup iletkenin ısıya dayanıklı olduğunu yani konvansiyonel ACSR iletkenlerin çalışma sıcaklığı olan 70°C nin yerine 150°C ve 35 . Bu süre ACSR iletkenlerin nominal ömürlerinin 30 yıl olduğu göz önüne aldığımızda kullanılma avantajları ortaya çıkmaktadır.

Ancak bu iletkenler Avrupa ve Amerika’da da yaygın olarak kullanılmamaktadır.1-0. 2006 yılında Çin Japonya' dan bu imalatın patentini satın almış olup bu iletkenlerin yapımı için kullanılacak filmaşinleri kendi ülkesindeki sürekli döküm hatlarında imal ederek dünyaya hem iletken ve hem de filmaşin olarak pazarlamaktadır. Bu avantaj ayrıca nüfusları çok fazla artmış şehirlerin elektrik enerjilerinin karşılanmasında da kurtarıcı olarak kullanılmaktadır zira mevcut trafo sahalarına yeni hatlarla ulaşmak tam bir çevresel karışıklık ve sorun kaynağıdır.200°C sıcaklıklarda çalışabileceğini gösterir. Bu iletkenler uzak doğuda Japonya. Bu iletkenlerin yapıları konvansiyonel ACSR iletkenlerden çok farklı değildir. O da yıpranmış konvansiyonel ACSR iletkenlerin direkten indirilip yerine aynı çapta TACS iletkenlerin takılmasıyla hattın taşıyabileceği enerji kapasitesi iki misline çıkmasıdır. Zira bu iletkenlerde taşınan akım şiddetleri iki misline çıkabilmektedir. Dolayısıyla yeni hatlar inşa etmeden mevcut direkleri kullanarak TACS iletkenlerle trafo 36 . Farklı olan kısımları sadece saf alüminyumun içine ilave edilen ve malzemenin yeniden kristalleşme sıcaklığını yukarıya çeken Zr elementinin ilavesi ile yapılan dispersiyon sertleştirmesidir. Çin gibi ülkelerde 20 yılı aşkın süredir kullanılmaktadır. Filipinler. Çalışma sıcaklıkları değiştikçe anılma harfleri de değişmektedir. Zira bu iletkenlerin çalışma sıcaklıkları 150-200 C aralığında olabilmektedir. Bu ise o ülkenin elektrik alt yapısından sorumlu olan kurumlara çok önemli bir avantaj sunmaktadır.25 mertebelerinde Zr elementinin ilavesinde yatmaktadır. ACSR iletkenler ile yıllarca yaşanan tecrübelerin yanında galvanizli çelik tellerin dezavantajları da kullanılan alüminyum kaplı çelik teller(AS) vasıtası ile yapı karma yapıdan kurtulup tamamen aynı malzemeden gibi davranmaktadır. Dolayısıyla bir ülkede mevcut galvanizli direkleri hiç değiştirmeden üzerlerinde asılı bulunan konvansiyonel ACSR iletkenlerin alınıp yerlerine aynı çapta TACS iletkenlerin takılmasıyla o ülkenin transmisyon hatlarında ki akım taşıma kapasitesi iki katına çıkmaktadır. Onun için görsel olarak ACSR ile aynı görünümde olduğu kabul edilebilir. ACSR iletkenlerden tek farkı alüminyumun içine % 0. Ancak bütün bu iyileştirmeler son ürün üzerindeki maliyetleri arttırmaktadır. Henüz Türkiye de bu iletkenler tam olarak bilinmemektedir veya bunlarla yapılmış hatlar yoktur denilebilir. Ancak bu iletkenleri diğerlerine göre çok farklı özellikleri vardır. Kullanılan çelik tellerin klasik galvaniz kaplı olması veya alüminyum kaplı olması müşterinin şartnamesine göre ve yatırımın tutarına göre şekillenecek bir detaydır. Yani ülkenin enerji gereksinimi iki katına çıksa dahi sadece iletkenlerin TACS iletkeni ile değiştirilmesi yeterli olabilmektedir. Eğer iletken tasarımında en önemli parametre akım taşıma kapasitesi ise TACS iletkenler tam bu amaç için tasarlanmışlardır.

sahalarına enerji götürmek en rasyonel tercih olarak kabul görmektedir. ACSS VERSUS ACSR ( ACSR’YE KARŞI ACSS ) Enerji nakil hatlarında kullanılan AL iletkenler zamansız gerçekleşebilecek bir takım riskler ortaya çıkarabilirler. Yadsınamayacak risklerden bir tanesi de rüzgârın yarattığı titreşimin tellerde meydana getireceği yorgunluktur. diğer iletkenlere nazaran daha az sarkma söz konusu olur. ACSR iletkenlerinden daha az maliyetli olması. AAAC iletkenlere göre de çalışma sıcaklıkları iki misli yüksektir. aşırı iletken sıcaklıklarıdır. PERFORMANS AVANTAJLARI : ACSS’ in avantajları aşağıda sıralanmıştır. geleneksel ACSR’ ye dış görünüş olarak benzemekle beraber.3. oldukça yüksek sıcaklıklarda mekanik özelliklerinde hiçbir hasar meydana getirmeksizin çalışmasını sürekli olarak gerçekleştirebilir. Bir diğer risk ise. yüksek sıcaklıklarda. aynı kesitli ACSR iletkenine göre iki misli akım taşıma kapasitesine sahip olmasındandır dolayısıyla ACSR göre yarım kesitte aynı enerjiyi taşıyabilmesidir. ACSS rüzgârın yarattığı titreşimle başa çıkmak ve aşırı sıcaklık değerlerini kontrol etmek açısından kendine has özellikler taşımaktadır. Al teller. • • ACSS. Bunlara ilaveten değiştirilecek iletkenlerle aynı akım taşıma kapasitesindeki TACS tercih edilecekse ek malzemeleri de daha küçük kesitli olarak seçileceğinden tüm ülkedeki gerekli hat ek malzemesi yarıya düşecektir. Farklılık alüminyum tellerin tabiatından kaynaklanmaktadır. Bu nedenle yapılacak yatırımların miktarı azalacak ve yatırım maliyetleri düşecektir. 3. ACSS’ de ise yumuşak şekliyle ( tavlanmış. Ancak en önemli ölçüt bunlardan ziyade. ACSS. buz altında maksimum gerginlik ve rüzgar yükünün aynı olduğu şartlarda. Sonuç olarak bu iletkenlerinde Türkiye’de tanınması ülkenin menfaatleri kapsamında değerlendirilmelidir. kompozit yapılı Al-çelik bir iletkendir. ACSS. tempere edilmiş ) kullanılır. alüminyum telleri yumuşatan ve tehlikeli bir şeklide hattın güvenlik açıklığını azaltan peak (tepe) peryotları esnasından ortaya çıkan aşırı elektrik yüklerinin sebep olduğu. ACSR yapımında her zamanki gibi tamamen sertleştirilmiş tabiatıyla. 37 . bir ülkenin elektrik alt yapısını kurarken TACS tip iletkenlerin ACSR ve AAAC iletken yatırımlarına nazaran daha az maliyetli olmasıdır.

ACSS AL İLETKENLERİN ÖZELLİKLERİ Tamamen tavlanmış. Transpower ACSS iletkenin en önemli özelliği. bu iletkenler daha düşük esneme mukavemetine. ACSS’ in titreşim yorgunluğuna karşı direnci yüksektir. AL iletkenler sert imal edilenlere göre daha az mukavemete sahiptirler. ACSS’ in dizaynı. ve daha yüksek iletkenliğe sahiptir. daha yumuşak ( genleşebilir ) yapıya. PSI Elongation in 10 Minimum. ACSR iletkeninin yapımında kullanılan H-19 ile karşılaştırılarak aşağıdaki tabloda özetlenmiştir.30 63 1350-O(ASTM B856) 8500 20 61. yumuşatılmış tabiatlarında. Daha da önemlisi.• • • ACSS’ in maksimum sarkma gerilmesi performansı. Al iletkenlerde çok az ya da hiç gerginliğin bulunmaması.4.8 1350-O (ASTM B230) 23500-29000 1. ve düşük esneme mukavemetine sahiptirler.0 61 38 . Bütün bu performans avantajları. ACSS.2 . PROPERTY Tensile StrengthMinimum. alüminyumun metal deformasyonundan etkilenmez. ve max. gerilimin altında minimum AL mukavemetine güven duyularak gerçekleştirilir. ACSS AL iletkenlerin fabrikasyon aşamasında malzemenin tavlanması özelliğinden gelmektedir. % Conductivity Minimum % IACS TransPowr 1350-O 8500 20 .2. 3. rüzgarın yarattığı titreşimler gibi mekanik osilasyonların kontrol edilerek azaltılmasında oldukça iyi özelliklere sahiptir.

SIZE (kcmil) 477 795 636 954 795 STRANDİNG 30 26 24 54 45 AL PERCENT AREA STEEL 81 19 86 14 89 11 89 11 94 6 RATED STRENGTHS ACSS/GA CONVENTIONAL ACSR LB %OF ACSR/GA 23800 21000 88 31500 25900 82 22000 17400 77 33800 26000 77 22100 14200 64 39 .

Daha yumuşak ve kompozit yapılı olması. Dışardan bakıldığında ACSR ‘ ye benzemesine rağmen yapısı birçok açıdan 40 . yüksek sıcaklıklara dayanıklılığı tercih edilme sebepleridir. son dönemlerde ACSR iletkenine rakip olarak tercih edilmesi tavsiye edilen iletkenlerden biridir. Yurtdışı menşeli bir firma ürünü olan ACSS.Yukarıdaki tüm değerler ve açıklamalar GENERAL CABLE firması kataloğundan elde edilmiştir.

Bu ise iletkenlerin servis ömürlerini korozyona açık ortam oluşturması dolayısıyla düşürmektedir.generalcable.7% saflıktaki üç kat alüminyum örülmektedir. Bu oldukça yüksek seviyedir. coğrafya şartları ön planda olmak kaydıyla AAAC ve TACSR iletkenleri oldukça iyi gelişim göstermiş iletken gurupları arasında ele almaları önerilmektedir. Bu o ülkenin tercih ettiği ve seçtiği bir iletken tipidir. yurdumuzda ki iletkenlerde de galvanizli çelik tellerin korozyona karşı korunmalı hale getirilmesinde kullanılan gres ve çift katlı PVC çapraz bant sarılmasıdır. Ancak acil yatırım yapılacak alanların çok fazla olması dolayısı ile bu yenileştirmeler kademeli olarak gerçekleştirilmektedir. Türkiye de kullanılan Cardinal iletkenine eşdeğerdir.farklıdır. ( Bu hususla alakalı detaylı bilgi ilgili GOST standardında detaylı olarak anlatılmaktadır) Hazar Denizi bölgesinde Azerbaycan Enerji Nakil hatlarında kullanılan iletkenler ülkemizde bu şekilde imal edilip gönderilmektedir. Türkiye enerji iletim hatlarında alternatif olarak sunulabilecek bir malzeme olarak ön plana çıkmaktadır. Bu iletkenlerin 7 telli çelik özleri bükülme safhasında gres yağı ile yağlanarak PVC bandı ile çapraz olarak kılıf içine alınmaktadır.com ) SONUÇ OLARAK. Türkiye’de de AAAC ve TACSR iletkenlerin coğrafya şartlarına göre seçilip kullanılmasında teknolojik olarak yarar olduğu yukarıdaki açıklamalardan da anlaşılmaktadır. Transmisyon hatlarını yeni kuracaklar veya aşırı enerji kayıpları dolayısıyla hatlarını yenilemekle karşı karşıya kalan ülkelerin. Böylece hatlarda yapılabilecek komple bir değişiklik hem kapasiteyi iki katına çıkaracak hem de maliyetleri aynı oranda yarıya düşürecektir. İlgililerin bu alternatifleri de burada açıklanan gelişmeler çerçevesinde değerlendirmeleri beklenmektedir. Bunun üzerine 99. Türkiye de ise iletkenlerin çelik tellerin korunmasında hiçbir ek koruyucu malzeme kullanılmamaktadır. Bu açıdan hem kayıplar hem de ülkenin nüfua yoğunluğu dikkate alınarak bu yeni iletkenlerin enerji 41 . Türkiye de enerji transmisyon hatlarındaki enerji kayıplarının %20 seviyelerinde olduğu basına ilgili otoriterler tarafından demeç verilmektedir. Dolayısıyla ülkenin elektrik enerjisi alt yapısı. ileride rekabet gücünü azaltmayacak. ( Katalog bilgileri için www. enerji darboğazlarına sokmayacak ve teknolojik sorun çıkarmayacak şekilde seçilmesi esastır. Böylece gresin yağmurla yıkanması PVC bant ile önlenmiştir. Ayrıca eğer coğrafya şartları dolayısı ile ACSR iletkenlerin kullanılmasına devam edilmesi mutlak gereklilik ise burada yapılabilecek en önemli öneri. Zira ülkelerin ömürlerinde 60-70 yıllar çok uzun süreler değildir ve ülkelerin alt yapıları için önemli miktarda sermaye harcanmaktadır.

42 . var olan alt yapı fazla değiştirilmeden TACSR ve AAAC iletken kullanımı ya da ACSR iletkenlerde ek koruyucu malzeme kullanılması ilk aşama olarak görülebilir. Türkiye enerji nakil hatları yenileme genel bir yenileme sürecine girecekse.nakil hatlarında kullanılmaları hem ekonomik açıdan hem de kullanım kolaylığı açısından tercih edilmelidir.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful