TEMEL ELEKTRĐK-ELEKTRONĐK

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

1

KONULAR
Elektrik ve Elektrik Devre Tanımı Temel Elektrik ve Elektronik Devre Elemanları (Direç,Diyot Bobin,Kondansatör, NTC ,PTC; Transistör vb.) Transformatörler Elektrik Motorları Sayısal sistemler ve Lojik Devreler

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

2

Elektrik Enerjisinin Etkileri Elektrik enerjisini sağlayan elektrik akımının bir iletkenden geçtiğini göremeyiz. Ama akımın varlığını yaptığı etkilerden anlarız. Elektrik enerjisinin beş çeşit etkisi vardır.

Isı Etkisi Işık Etkisi Kimyasal Etkisi Manyetik Etkisi Fizyolojik Etkisi
Elektrik Enerjisinin Elde Edilmesi Elektrik enerjisini meydana getiren elektrik akımı bir elektron hareketidir. O halde elektrik akımını veya elektrik enerjisini elde edebilmek için elektronları harekete geçirmemiz gerekir. Bunun için bir kuvvet kaynağına (buna elektromotor kuvvet e.m.k denir) ihtiyaç vardır, bu kaynak birkaç şekilde elde edilir. a) Sürtme ile d) Isı ile b) Basınçla e) Kimyasal yolla c) Işık ile f) Manyetik yolla Elektrik Enerjisi Üretimi Büyük güçte elektrik enerjisi üretiminde bütün dünyada değişik oranlarda termik, hidrolik ve nükleer santrallerden yararlanılmaktadır.
TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

3

Elektrik Devresinin Tanımı
Üreteç, almaç, iletken, anahtar ve sigortadan oluşan kapalı bir sistemde akımın izlediği yola elektrik devresi denir Elektrik devresi ve bileşenleri

Devre Çeşitleri Elektrik devreleri; açık devre, kapalı devre ve kısa devre olmak üzere üç gruba ayrılır: Açık Devre Herhangi bir nedenle (anahtarın açık olması, iletkenin kopması, sigortanın atması) devreden akımın geçmemesi dolayısıyla almacın çalışmadığı duruma açık devre denir

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

4

Kapalı Devre Elektrik devresine kumanda eden anahtar açık konuma getirilirse devreden akım geçer ve almaç çalışır. Bu duruma kapalı devre denir

Kısa Devre Herhangi bir nedenle iletkenler almaçtan önce kesişirse meydana gelen bu devre çeşidine kısa devre denir. Kısa devre elektrik devresine zarar vereceğinden devrede mutlaka sigorta kullanılmalıdır. Sigorta, kısa devre durumunda ısınmanın oluşturacağı tehlikeyi önleyerek üreteci korur.

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı

5

transformatörler. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 6 . ideal gerilim ve akım kaynakları). Aktif devre elemanı. . kondansatörler. bobin ve kondansatör) Bu gibi devrelerin çözümünde. gerilim ve akım kaynakları ile teller. bobinler. bir kısmı ise enerji depolar veya depoladığı enerjiyi tekrar devreye iade eder. direnç) Bunlardan bir kısmı devamlı enerji harcar. tristörler vb. uçlarına bağlanan elemanlara sürekli enerji vermeyen elemanlardır. Pasif devre elemanı. devreyi oluşturan fiziksel elemanlar yerine bunların karşıtı olan sembolleri koymakla ideal devre modelleri çizilerek devrelerin çözümünde kolaylık sağlanır.ELEKTRĐKTE DEVRE KAVRAMI Elektrik devreleri. (örn. (örn. gibi iki veya daha çok uçlu aktif veya pasif devre elemanlarının çeşitli şekillerde birleştirilmeleriyle oluşurlar. herhangi bir t anında enerji depolayan elemanlardır (örn. Herhangi bir t anında enerji harcayan yani. dirençler.

Örneğin. Sinyaller. AC sinyallerde ise bilgi. A.C. dalganın genliği veya frekansı ile taşınabilir. Bu. Şekil’de bazı sinyal şekilleri verilmiştir. Analog Sinyaller Dijital On-Off Darbe dizisi 7 D. bir termokupl algılayıcı 20 °C’lik bir sıcaklık için 10 mV’luk bir dc gerilim verebilir ve sıcaklık 30 °C olduğunda gerilim 15 mV olur. Analog elektriksel sinyaller. doğru akım (dc) veya alternatif akım (ac) olabilir. analog veya dijital olarak sınıflandırılabilirler. Gerilimin şiddeti.C. bir mikrofonun bazı sesleri algıladığındaki çıkış şeklidir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı . sinyalin boyu giriş bilgisinin bir ölçüsüdür. ON’dan OFF’a bir sinyaldeki değişimle.ELEKTRĐKSEL SĐNYALLER Ölçme ve kontrol sistemlerinde bilgi. sinyaller yoluyla dönüştürülür. ON-OFF sinyal dizisiyle veya sinyalin boyutuyla ve frekansıyla olabilir. zamana göre sinyalin sürekli değişimini gösteren bilgiyi içerir. DC sinyallerde. sıcaklığın şiddeti ile bağlantılıdır. Bu tip bir sinyalin örneği. Analog sinyal.

doğruluk ve rezolüsyonları diğer sistemlerden daha azdır. Osiloskop Analog işaret düzenleyici veya şekillendirici Analog ölçü aleti Analog kayıt cihazı Basınç . Burada ilk olarak basınç işareti bir basınç-gerilim transdüseri ile gerilime dönüştürülür. Diğer bir örnek olarak Şekildeki basınç ölçü ve kayıt analog sisteminin blok diyagramı verilebilir. Çıkışta bulunan osiloskop ile işaret ve içindeki gürültünün çok hızlı değişimleri gözlenir. bir mikrofonun bazı sesleri algıladığındaki çıkış şeklidir. bir işaret şekillendiriciden geçirilerek içinde bulunan gürültü işaretinden ayıklanır ve daha sonraki kayıt ve gösterge aletine uygun seviyede ve formda bir işaretin oluşması sağlanır. Kayıt cihazı ile ortalama değişimler (daha yavaş) kaydedilir. dalganın genliği veya frekansı ile taşınabilir.gerilim transdüseri TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 8 . Analog sistemler ekonomik ve geniş bantlı olmasına rağmen. Analog ölçü aleti ile ortalama değerler ölçülür. Bu tip bir sinyalin örneği.ELEKTRĐKSEL SĐNYALLER AC sinyallerde ise bilgi. Elde edilen gerilim.

bir encoder (kodlayıcı) bir milin her tam turu tamamlaması için 30 darbe üretebilecek şekilde kullanılabilir. ON-OFF bilgisini veya yüksek seviyeden düşük seviyeye olan sinyal değişimlerini içerir. Darbe dizileri ON-OFF sinyaller olarak adlandırılan serileri içerir. Örneğin. Dijital sinyaller sadece ON-OFF veya darbeler dizisi şeklinde olabilirler. bu tip darbelerin meydana gelme sayısı ile meydana geldikleri hızla veya meydana geldikleri zamanla taşınır. Bir ON-OFF sinyal basit bir röle veya lojik röleden üretilebilir. Taşınan bilgi sinyal var (1 durumu) veya yok (0 durumu) şeklinde tanımlanabilir. üretilen darbe dizisindeki darbeleri sayarak belirlenebilir. Bilgi. Dijital sinyaller sürekli değillerdir. fakat bilgiyi göstermek için ayrık darbeleri içerirler. Mil dönüş sayısı.ELEKTRĐKSEL SĐNYALLER Bir dijital sinyal. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 9 .

Elemanların aynı iki ucunun iki farklı düğüme bağlı olduğu devrelerdir. tüm devre elemanlarından aynı akımın geçtiği devrelerdir. Seri devreler. R1 I1 R2 I2 Seri devre R3 I3 iT R1 I1 R2 I2 R3 I3 Paralel devre I1 R1 I2 I3 R3 I4 R2 R4 Karışık devre TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 10 . Elemanların birinin çıkış ucu diğerinin giriş ucuna bağlanır. Paralel devreler.Elektrikte Temel Kavramlar Elektrik devreleri bağlantılarına göre üç şekilde bulunabilir. Seri ve paralel devreler (karışık devreler). hem seri hem de paralel devreleri içeren devrelerdir. Tüm devre elemanlarında aynı gerilimin düştüğü devrelerdir.

A=C/S) (C=Coulomb.ELEKTRĐKSEL VE ELEKTRONĐK BÜYÜKLÜKLER Elektrik Akımı Akım. s=Saniye. iletkenin bir noktasından diğer noktasına akan yükün. bir iletkenin kesiti boyunca akım taşıyıcıların etkin olarak yer değiştirme miktarıdır. zamana göre akış hızıdır. A=Amper) I V e R TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 11 . Elektrik devresinden birim zamanda geçen elektron miktarına da akım denir. Diğer bir tanımda ise. Bir iletkende akım yönü elektron yönünün tersidir. (I=Q/t.

maksimum değerini alır ve sıfıra döner. Şekildeki bobine düzgün bir açısal hızla bir devir yaptırdığımız zaman. bobin 360˚ veya 2∏ radyanlık bir açı kat eder. Bir yükü hareket ettirmek için gerekli olan iş ve enerji miktarıdır.ELEKTRĐKSEL VE ELEKTRONĐK BÜYÜKLÜKLER Gerilim Bir devrede iki nokta arasındaki potansiyel farktır. (U = W/q. Volt = Joule/C) V 10V 5V 0 N 10V 5V t i 180 0 90 270 360 t S Periyot Alternatif akım Alternatif gerilim veya akım sıfırdan başlar. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 12 . Saniye cinsinden ölçülür. Bir devirde bobin üzerinde indüklenen gerilim bir dalga yapmıştır. Ters yönde maksimum değerini aldıktan sonra tekrar başlangıç noktası olan sıfıra döner. T harfi ile gösterilir. Đşte bir dalganın olabilmesi için geçen zamana “Periyot” denir.

f harfi ile gösterilir. T = 1/f (s) Etkin Değer Alternatif akım voltmetresinde. f = 1/T (Hz). Alternatif bir işaretin (örn. akımın etkin değeri (I) harfi ile gösterilir. alternatif gerilimin etkin değerinin 220 V olduğunu belirtir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 13 . Ac akım veya Ac gerilim işareti) bir saniyede yapmış olduğu titreşim sayısıdır.Frekans Saniyedeki periyot (saykıl) sayısına “frekans” denir.U). ampermetresinde okunan “etkin değer”dir. Ac devrelerde gerilimin etkin değeri (E. Prizdeki gerilimin 220 V olması. Alternatif akımın etkin değeri. akımın ortalama değerine göre değil daha çok akımın ısı etkisine göre tarif edilir. Birimi Hertz(C/s) olup Hz ile gösterilir.

sinüsoidal eğri. Şekil b’deki akım dalgası geri fazdadır. bu sinüsoidal eğri. Eğer bir sinüsoidal eğri t=0 anında başlangıç noktasından(0) başlamayıp bir Ø açısı kadar sonra başlıyorsa. Eğer bir sinüsoidal eğri t=0 anında başlangıç noktasından (0) başlayıp maksimum değerine gidiyorsa. ile gösterilir ve geri fazdadır denir. I Im t I Im t O E Em t 0 0 0 O a b c 14 TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı .ELEKTRĐKSEL VE ELEKTRONĐK BÜYÜKLÜKLER Faz Alternatif akım veya gerilim dalgasının (0) sıfır başlangıç noktasına göre durumunu gösterir. Şekil c’deki gerilim dalgası ileri fazdadır. ile gösterilir ve ileri fazdadır denir. bu sinüsoidal eğri. ile gösterilir ve sıfır (0) fazdadır denir. Şekil adaki akım dalgası sıfır(0) fazdadır. Eğer bir sinüsoidal eğri t=0 anında Ø açısı kadar önce başlayıp pozitif maksimum değerine doğru artıyorsa.

Buna göre enerji. güç olarak tanımlanır. Enerji Enerjinin zamana göre akış hızı. bu elemana uygulanan gerilim ile üzerinden geçen akımın çarpımına eşittir. v:Volt(V). gücün belirli bir zaman aralığı için integrali demektir. t:Saniye(s). ’dir. P = v. Güç. p=dw/dt ve t-t0 zaman aralığında aktarılan enerji. w: Joule (J). Güç Bir elektrik veya elektronik elemanın tükettiği elektrik gücü(ani güç). aynı anda alarak değişiyorlarsa bu iki akım. iki gerilim veya akımla gerilim aynı fazdadır denir.ELEKTRĐKSEL VE ELEKTRONĐK BÜYÜKLÜKLER Faz Farkı Đki sinüsoidal dalganın aralarında bulunan açı veya zaman farkına “faz farkı” denir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 15 . i:Amper(A). Genellikle aradaki açı ile değerlendirilir. p:Watt(W). iki gerilim veya akımla gerilim aynı değerlerini. p:Watt(W). Aynı Fazlı Đki akım.i.

b) Gerçek direnç sembolü 16 TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı . direnç birimi ise (ohm)'dur. özdirenci yüksek olan bir iletken şeklinde tanımlanabilir. Şekil Sabit dirençler Direnç elemanı sembolik olarak Şekildeki gibi gösterilir. Geçen akımı sınırlayan etken devredeki dirençtir. Elektrik enerjisi direnç üzerinde ısıya dönüşerek harcanır. R ya da r ile ifade edilir. R = V/I. yüksek frekanslarda ise. alıcıdan akım geçmektedir. elektrik ve elektronik devrelerde. Dirençler. kaçak kapasite ve self etkilerini de gözönüne almak gerekir. a) Đdeal direnç sembolü. Şekil 'de sabit direnç resimleri verilmiştir. Bu yaklaşıma göre. Direnç. Elektrik devresinde direnç denklemi.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Direnç Bir elektrik devresine gerilim uygulandığında. Dirençler. doğru akım ve alçak frekanslarda omik bir büyüklük olarak gözönüne alınabildikleri halde. elektrik akımının geçişine karşı zorluk gösteren elemanlara direnç denir.

* Devrenin besleme gerilimini bölerek. miliohm. nanoohm. * Hassas yapılı devre elemanlarını aşırı akıma karşı korunmasını sağlamak. * Yük (alıcı) görevi yapmak. Dirençlerin Devredeki Fonksiyonları * Devreden geçen akımı sınırlayarak aynı değerde tutmak. mikroohm. megaohm (M ). TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 17 . yani küçülterek başka elemanların çalışmasına yardımcı olmak. miliohm (m ) Direncin üst katları : Kiloohm (k ). gigaohm (G ) Not: Pikoohm. gigaohm gibi birimlere sahip dirençler uygulamada pek kullanılmamaktadır.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Direncin ast katları : Pikoohm (p ). * Isı enerjisi elde etmek. mikroohm ( ). nanoohm (n ).

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 18 .Dirençlerin renk kodları Aşağıda şekil ‘de dirençlerin üzerinde renklerden direnç değerlerinin nasıl hesaplandığı gösterilmiştir.

karanlıkta ise azalır. baryum titanit vb. fotodirenç) : Işıkta az direnç. kobalt. termistans) : Ortam sıcaklığına bağlı olarak direnç değerleri değişen elemanlara termistör denir. Başka bir deyişle aydınlıkta LDR'lerin üzerinden geçen akım artar. nikel oksit. Isıya duyarlı dirençler (ısıl direnç. a. ısı. bakır. maddelerden yapılmıştır. Bu bölümde ışığa. Termistörler. th. basınç vb.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Sınırlama ve Kontrol Dirençleri Elektronik devrelerde sabit ve ayarlı dirençlerin yanı sıra ışık. karanlıkta yüksek direnç gösteren devre elemanlarına LDR denir. manyetik alan. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 19 . R (W) 1 MW 10 kW 100 W 1 10 10 0 ýþýk þiddeti lüks (lüx) cam pencere ýþýða duyarlu madde birinci elektrot taban gövde ikinci elektrot a) LDR sembolleri b) LDR direncin ışık şiddetine göre değişim eğrisi LDR’ler c) LDR’nin yapısı b. demir. manganez oksitleri. gibi unsurlara göre değerleri değişen dirençler de kullanılmaktadır. Işığa duyarlı dirençler (LDR. gerilim. ısıya ve gerilime duyarlı dirençler hakkında temel bilgiler verilecektir. light dependent resistance. termistör.

Şekil PTC ve NTC'lerin direnç değerlerinin sıcaklığa göre değişim eğrileri PTC ve NTC'lerin Bazı Kullanım Alanları : .Demanyetizasyon işlemi (televizyon ekranlarında görüntü bozulmasının önlenmesi).Ölçü aletlerinin korunması. kullanılır. PTC'ler. karışmalarının önlenmesinde vb. .Sıcaklık ölçümü.Transistörlü devrelerde sıcaklık dengeleme. Sıcaklık arttıkça direnç değeri azalır ve üzerinden geçirebildiği akım artar. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 20 . .Isıya duyarlı devre yapımı.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI PTC (positive temperature coefficient) : Sıcaklık arttıkça direnç değerleri artan ve üzerinden geçirdikleri akımı azaltan elemanlara PTC denir. otomatik ısı kontrol cihazlarında. . renkli TV'lerin tüplerinde dış manyetik alanlardan dolayı ortaya çıkan renk. sıcaklık ölçme aletlerinde. . NTC (negative temperature coefficient) : Yapı olarak PTC'ye benzer. .Buzdolaplarında sıcaklık kontrolü. +T -T G PTC NTC Şekil PTC ve NTC sembolleri b2.

iki iletken plaka arasına bir yalıtkan konulması ile elde edilir. elektrik devrelerinde kapasite oluşturmaktır. bu akımın meydana getireceği manyetik akı da değişkendir. i(t) = 1 L ∫ edt olur. Kapasite değeri. e(t) = di dt ise. akımın zamana göre değişimi ile orantılıdır. mika. (elektromotor kuvvet) indükler. Şekil Kondansatör sembolü Bobin (Coil) Bir elektrik devresindeki akım değişkense..k. Bu e. yağ ve cam gibi malzemeler kullanılır. iletken plakanın yüzeyi ve dielektrik sabiti ile doğru orantılı ve plakalar arasındaki uzaklıkla (dielektrik veya yalıtkanın kalınlığı ile) ters orantılıdır.m. hava. endüktanstan geçen akım ise. Bobin L harfi ile gösterilir. kağıt. Şekil Bobin sembolü TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 21 . Kondansatör C harfi ile gösterilir. Birimi Farad (F)’tır.k. Yalıtkan olarak.m. L endüktansı sabit olmak üzere. Radyo televizyon ve diğer uygulamalarda kullanılan kondansatörlerin esas görevi.ELEKTRĐK VE ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Kondansatör (Capacitor) Kondansatör temel olarak. Birimi Henri (H)’dir. Bu değişken akı devrede bir self indüksiyon e.

Başka bir ifadeyle sinyal diyotları. AC'yi DC'ye dönüştürmede kullanılır. Bunlar yüksek akımları taşıyabilirler ve yüksek ters tepe(maksimum) gerilimlerine dayanabilirler. Sinyal diyotları. Bu fark nedeniyle germanyum maddesi daha çok sinyal diyodu yapımında kullanılmaktadır. Doğrultmaç ve sinyal diyotları silisyum ve germanyum gibi yarı iletken maddeler kullanılarak yapılır. düşük gerilim ve akımlarda da çalışabilir. yüksek frekanslarda çalışmaya duyarlı olmalarının yanı sıra. lojik (sayısal) devre elemanı ya da radyo frekans (RF) devrelerinde demodülatör (sinyal ayırıcı) olarak kullanılırlar. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 22 . silisyumdan yapılmış diyotlarda bu değer 0. Sinyal diyotları ise.2 voltluk bir gerilim düşümü olurken.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Diyot (Diode. Uygulamada kullanılan diyotlar temelde iki gruba ayrılır : Doğrultmaç (redresör. diod) P ve N tipi iki yarı iletkenin birleştirilmesinden oluşan maddeye diyot denir. Germanyumdan yapılan diyotlardan akım geçirildiğinde üzerlerinde yaklaşık 0. Doğrultmaç diyotları güç kaynaklarında. rectifier) diyotları.7 V dolayındadır.6-0.

Taralı bölge P-N maddelerinde bulunan tüm elektron ve oyukların birbiriyle birleşmesini önler.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI P ve N Tipi Maddeler Birleştirilerek Diyodun Üretilmesi Polarmasız P-N Birleşimi : P ve N tipi yarı iletken madde kimyasal yolla birleştirildiğinde P-N birleşimli kristal diyot elde edilir. Settin kalınlığı 1 mikron kadar olup 0. Elektron ve oyukların yer değiştirmesini engelleyen bölgeye gerilim katmanı (depletion layer) denir.2-0. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 23 . sebest oyuklar sebest elektronlar P N P A yülsüz (nötr) bölge N K A K Bileþim (joksiyon) yüzeyi a) Polarmasız N-P birleşiminde b) Polarmasız N-P birleşiminde oyuk ve elektronların davranışı gerilim katmanının oluşumu Şekil Kristal diyot P ve N tipi iki madde birleştirildiği zaman birleşim yüzeyinin yakınında bulunan elektron ve oyuklar birbirleriyle birleşmeye başlarlar.7 V arasında bir gerilim uygulandığı zaman yıkılır (aşılır). P-N maddelerinin birbirine yakın olan kısımlarında oluşan elektron oyuk birleşimleri Şekil b'de taralı olarak gösterilen gerilim setti bölgesini ortaya çıkarır. Birleşmeler sonucunda yüzey civarında nötr (yüksüz) atomlar oluşur. Şekilde P-N tipi maddelerin birleştirilmesiyle oluşan diyodun yapısı verilmiştir.

Zener diyotu Şekil a'da görüldüğü gibi devreye doğru polarmalı olarak bağlayıp gerilimi yavaş yavaş artırırsak elemandan geçen akımın da arttığı görülür. Bu diyotların kırılma gerilimi.) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 24 . (Gerilimin sabitlenmesi. Yani.Zener Diyot (Zenner. gerilim zener diyotun üst sınır değerini aştığında ise geçen akımın aniden çok yüksek bir değere çıktığı görülür. sinyal kırpma. Ters polarma altında çalışırlar. uçlarına uygulanan gerilimi sabit tutmaya yarayan diyotlara zener diyot denir. Bu nedenle ters polarmada gerilim kırılması değişimi doğrultmaç diyotlarından farklıdır. üretim aşamasında katkı maddesi miktarı ayarlanarak belirlenir. gibi. belli bir gerilime kadar zener diyot akım geçirmez. eleman koruma vb. Ters polarmada karşılaşılan bu durum uygulamada kullanılan bir çok devrede bize fayda sağlar. regüle) P ve N tipi iki yarı iletkenin birleşiminden oluşmuş. Kırılma (zener) noktası adı verilen gerilim düzeyine geldiğinde ise geçen akım miktarı aniden yükselir. gerilim sabitleyici. Zener diyotu Şekil b'de görüldüğü gibi devreye ters polarmalı olarak bağlayıp gerilimi yavaş yavaş artırırsak elemandan geçen akımın belli bir gerilim değerine kadar çok az olduğu. Zener diyotlarda kullanılan P ve N tipi yarı iletkenlerin katkı madde oranları doğrultmaç diyotlarından biraz daha fazladır. Zener diyotlar devreye ters bağlanırlar.

+ a) Rön Vzener(V) A K + -b) Rön Vzener(V) K A a) Doğru b) Ters Şekil Zener diyotların polarması Şekilde zener diyotların doğru ve ters polarmalı olarak çalıştırılması durumunda elde edilen karakteristik eğrisi verilmiştir. kýrýlma noktasý) +Vzener(v) iletime geçme gerilimi Şekil Zener diyotların doğru ve ters polarma altında çalıştırılması durumunda elde edilen eğriler -l zener(A) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 25 . +l zener(A) -Vzener(v) zener noktasý (iletime geçme.

ışık yayan diyot) Işık yayan flamasız lambalara led denir. Bu olaydaki temel esas. P tipi madde içine enjekte edilen bir elektronun oyukla birleşmesi ya da N tipi madde içine enjekte edilen bir oyuğun elektronla birleşmesi sonucunda oluşur. P-N bileþimi yansýtýcý gövde katot anot anot katot þeffaf plastik TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 26 . Bu elemanlar çeşitli boyutlarda (1-1. bir yarı iletkende. 2-20 mA gibi çok az bir akımla çalıştıklarından ve sarsıntılara dayanıklı olduklarından her türlü elektronik devrede karşımıza çıkarlar.ELEKTRĐK ve ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Led (Light emitting diode. 9-2-2. elektronların enerji kaybının ışıma olarak ortaya çıkmasıdır. 1-3-5-10 mm vb.) üretilirler. solid state lamp. anot A katot K Işık.

100.000 saat boyunca ışık verebilirler. Bu elemanlar doğrultmaç diyotlarına çok benzer. pembe vb. Bunlardan kırmızı led en yüksek verimli olan tiptir. Tek fark Şekilde görüldüğü gibi fotodiyotların birleşim yüzeyinin aydınlatılmış (ışık alabiliyor) olmasıdır. Fotodiyot (Photodiode. ışığa duyarlı diyot) Üzerine ışık düştüğünde iletken olarak katot ucundan anot ucuna doğru akım geçiren elemana fotodiyot denir. yeşil. Ledler normal koşullarda yaklaşık. sarı. mavi. K K A A TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 27 .Ledlerin yaydığı ışınların renkleri kırmızı. turuncu. şeklindedir.

Transistör kelimesi. C B NPN B E PNP E C NPN ve PNP transistör sembolleri Transistör TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 28 . giriş. Kolektör (collector): Toplayıcı.ELEKTRĐK VE ELEKTRONĐK DEVRE ELEMANLARI Transistör (BJT Transistor) Üç yarı iletkenin birleşiminden oluşan devre elemanına transistör denir. Beyz (base): Taban. transfer (aktarma) ve resistör (direnç) sözcüklerinin kısaltılmasıyla ortaya çıkmıştır. emiter (E) ve kolektör (C) olmak üzere üç ucu (pin) vardır. küçük değerli beyz akımına bağlı olarak C-E arasından büyük akım geçişine izin vererek anahtar görevi yaparlar. Transistörlerin ayak adlarının anlamları: Emiter (emitter): Yayıcı. NPN ve PNP olmak üzere iki tipte yapılan transistörler. beyz (B). Transistörün. kontroldür.

Röleler elektromıknatıs. Rölenin paletine bağlanmış olan bir yay kontakların nornal konumda kalmalarını sağlar. Bobin enerjilendiğinde. Bu pul. Kontaklar açılıp kapanır ve röle gürültülü çalışır. Bu bakır halka konmazsa alternatif alan nedeniyle palet titreşim yapar. Kontakların yapımlarında gümüş. rölenin paleti sağlar. Demir nüvenin ön yüzünde açılan oyuğa bakırdan yapılmış bir halka geçirilir. bobin akımı kesildikten sonra artık mıknatısıyet nedeniyle paletin demir nüveye yapışık kalmasını önler. Kontakların açılıp kapanmalarını. Röle bobinleri hem doğru ve hem de alternatif akımda çalışır. tungsten. palet çekilir. Demir nüvenin ön yüzüne plastikten yapılmış bir pul konur. Rölelerde bir veya daha fazla sayıda normalde açık ve normalde kapalı kontak bulunur.ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI RÖLELER Ufak güçteki elektromanyetik anahtarlara röle adı verilir. palladyum metalleri ve bunların alaşımları kullanılır. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 29 . Bobini alternatif akıma bağlanacak rölelerin demir nüveleri sac paketinden yapılır. demir nüve ve üzerine sarılmış bobinden meydana gelir. normalde açık kontaklar kapanır. Elektromıknatıs.Normalde kapalı kontaklar açılır. Bobin doğru akıma bağlanacak ise demir nüve bir parçadan yapılır. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur.

trafo vb. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 30 . Kontaktörler. kaynak makinesi.48 .220 .380 volt olabilmektedir. ısıtıcı. Bu elemanların bobinlerinin gerilimleri DC ya da AC olarak 24 . bir ve üç fazlı motor. alıcıların otomatik olarak kumanda edilmesinde kullanılır. Rölelerde olduğu gibi kontaktörler de elektromıknatıs.ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI KONTAKTÖRLER Büyük güçteki elektromanyetik anahtarlara kontaktör adı verilir. palet ve kontaklar olmak üzere üç kısımdan oluşur.

ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI ZAMAN RÖLESĐ Bobini enerjilendikten veya bobinin enerjisi kesildikten belirli bir süre sonra. •Pistonlu Zaman Rölesi •Motorlu Zaman Rölesi •Doğru Akım Zaman Rölesi •Termik Zaman Rölesi •Termistörlü Zaman Rölesi . kontakları durum değiştiren rölelere. zaman rölesi adı verilir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 31 . •Çekmede Gecikmeli (Düz) Zaman Rölesi •Düşmede Gecikmeli (Ters) Zaman Rölesi Đç yapısına göre zaman röleleri ise şu şekilde sınıflandırılabilir. Çalışma şekillerine göre zaman röleleri şu şekilde sınıflandırılabilir.

yani kontakları konum değiştiren rölelerdir. Enerji verildikten sonra hemen kontaklar durum değişdirir. Şekilde de rölelerin devrelerde ne şekilde sembolize edildiği görülmektedir.Çalışma Şekillerine Göre Zaman Röleleri Düz Zaman Rölesi : Bobini enerjilendikten belli bir süre sonra gecikme yapan. Ters Zaman Rölesi : Bobinin enerjisi kesildikten belli bir süre sonra gecikme yapan zaman rölesidir. Bobin enerjisi kesildiğinde kontaklar eski haline dönerler. Enerji kesildikten bir süre sonra iletime izin verilir TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 32 .

Bu nedenle kısa süreli aşırı akımlarda aşırı akım rölesinin çalışıp motoru devreden çıkarmaması gerekir. bu duruma örnek olarak gösterilebilir.Yani bir aşırı akım rölesinden. geciktirici bir elemanla önlenir.ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI AŞIRI AKIM RÖLESĐ Aşırı akımların elektrik motorlarına vereceği zararları önlemek için kullanılan elemanlara. aynı akım aşırı akım rölesinden de geçeceğinden. motor kontaktörünün enerjisini keser. Böyle geçici durumlarda rölenin çalışması. röle üzerinde bulunan butona elle basarak kurulur. Çünkü uzun süre geçen aşırı akım. Aşırı akımın motordan sürekli olarak geçmesi. motor için sakınca yaratır. Böylece motor devreden çıkar ve yanmaktan korunmuş olur. Aşırı akım röleleri motorlara seri olarak bağlanırlar. Herhangi bir nedenle motor fazla akım çektiğinde. aşırı akım rölesinin kontağı açılır. aşırı akım rölesi adı verilir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 33 . motorun sıcaklık derecesini yükseltir ve motoru yakar. Açılan kontak. motorun şebekeden çektiği akım geçer. Üzerinden geçen fazla akım nedeniyle atan bir aşırı akım rölesi. Çalışma anında motor akımı kısa bir süre için normal değerinin üzerine çıkarsa.Yalnız hatları korurlar. Elektrik devrelerinde kullanılan sigortalar da koruma görevi yaparlar. Motorun yol alma anında kısa süre çektiği aşırı akım. Çalışma karakteristikleri nedeniyle sigortalar elektrik motorlarını koruyamazlar. bu aşırı akım motora zarar vermez.

Manyetik Aşırı Akım Rölesi Termik Aşırı Akım Rölesi TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 34 .ELEKTRĐK DEVRE ELEMANLARI AŞIRI AKIM RÖLESĐ Aşırı akım röleleri manyetik ve termik olmak üzere iki kısıma ayrılırlar.

Transformatörler gerilim yükseltmeleri nedeni ile yükseltici transformatörler ve düşürümeli nedeni ile düşürücü transformatörler olarak iki kısımda ayrılır. Bunun yanı sıra elektronikte de kullanıldığı yerler vardır. Transformatörlerle düşürülen ve yükseltilen gerilimler değerlerine göre isimlendirilmesi.60.35 kV Yüksek Gerilim (YG) 45.30.5.3.TRANSFORMATÖRLER Tranformatör sargılarından birisine uygulanan bir alternatif gerilim elektromanyetik endüksiyon yolu ile diğer sagılardan aynı frekansta fakat değişik gerilimde ve akımı da dönüştüren ve hareketli parçası olmayan elektrik makineleridir.110 kV Çok Yüksek Gerilim (ÇYG) 150. Alçak Gerilim (AG) 0-1 kV Orta Gerilim (OG) 1.400 kV Hareketli parcaları olmadığından ve manyetik kayıpları konstriksiyon yapısı ile en aza indirgenmesi ile elektrik makineleri içersinde verimleri en yüksek (196. Tranformatörler daha çok enerji iletimi ve dağıtımında kullanılır.20.25. Bunlar .6.6) civarında olan transformatörlerdir.10. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 35 . Transformatörler 750 kV’ a kadar gerilimlerde ve 1 VA birkaç yüz mVA kadar güçlerde yapılır.220.380.15.

özel silisli saçlardan oluşan kapalı bir manyetik gövde ile bunun üzerine sarılmış iletkenlerle sarılan sargılardan oluşur. En basit şekilde transformatörler iki sargı bulunur. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 36 . Primer ve sekonder sargılarının birbirleri ile elektriksel bir bağlantısı yoktur.TRANSFORMATÖRLER Transformatörlerin Yapıları Boyunduruk ∅ I1 U1 Primer sargıları N2 N1 Ayaklar (bacaklar) Manyetik akı yolu I2 Sekonder sargıları U2 Bir transformatörün basit yapısı Transformatörler ince. Ancak özel olarak yapılan oto transformatörlerinde her iki sargı elektriksel olarak birbirleri ile bağlantılıdır. Bu sargılardan birine Primer veya birinci devre ötekine ise Sekonder ve ikinci devre adı verilir.

Transformatörlerin Çalışma Prensibi Transformatörün primer sargılarına doğru gerilim uygulandığında. sabit bir alandır. demir nüve üzerindeki gene bir manyetik alan oluşur. Ancak bu manyetik alan. Doğru akımın verilişi ve kesilişi sırasında sekonderde endüksiyon gerilimleri görülebilir. Çünkü endüksiyon kurallarına göre. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 37 . Bu alanın yön ve şiddeti değişmediğinden sekonder sargılarında emk endüklenmesi söz konusu olamaz. değeri değişe manyetik alanlar tarafından etiketlenen sargılarda endüksiyon gerilimleri oluşabilir. Ancak manyetik alanın değişimi sürekli olmadığından transformatörler doğru akımda kullanılmazlar.

TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 38 .

Sınırlar arasındaki her türlü olası değeri alabilen bu tür işaretlere analog işaretler denir. açık . gerilim.1. Đkili (binary) sayısal işaretler ise belli bir anda sadece olası iki değerdenbirini alabilirler: 0 . TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 39 . ışık şiddeti vb.kapalı. doğru – yanlış.Sayısal (Dijital) Đşaretler: Gerçek dünyada karşılaştığımız bir çok fiziksel büyüklüğün (akım. yüksek – alçak.sıcaklık.SAYISAL SĐSTEMLER Analog .) değeri sürekli bir aralık içinde değişmektedir.

• Sayısal verileri bilgisayar ortamında saklamak ve işlemek mümkündür. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 40 . • Sayısal sistemler küçülmekte ve ucuzlamaktadır. • Esneklik ve programlanabilirlik. otomobil motorları.SAYISAL SĐSTEMLER Sayısal Sistemlerin Avantajları: Eskiden analog sistemlerin kullanıldığı bir çok alanda günümüzde daha avantajlı olduğundan sayısal sistemler kullanılmaktadır. Sayısal Sistemlerin Avantajları: • Bir sayısal sisteme belli bir giriş kümesi defalarca uygulandığında hep aynı çıkış kümesi elde edilir. • Sayısal sistemler daha hızlı çalışmaktadır. Burada aynı giriş kümesinin uygulanması demek her defasında aynı değer dizisinin aynı sırada uygulanması demektir. • Sayısal tasarım (lojik tasarım) dayandığı matematiksel temeller açısından daha kolaydır. • Sayısal sistemler gelişmeye devam ediyor. video. ses kayıtları. Örnekler: Fotoğrafçılık. Ayrıca sayısal sistemleri test etmek ve hatalardan arındırmak da analog sistemlere göre daha kolaydır. telefon sistemleri vb. Bu sayede aynı tasarım yeni gereksinimlere göre yeniden programlanarak tekrar kullanılabilmektedir. Analog sistemler ise çevre koşullarından daha çok etkilenirler. Günümüzde sayısal sistemleri programlanabilir bilgisayarlar şeklinde gerçeklemek mümkündür.

SAYISAL SĐSTEMLER TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 41 .

Bu nedenle sayısal devreler yardımıyla üzerinde işlem yapılacak olan fiziksel büyüklüklere (gerilim. Bu değer bir sayı da olabilir bir renk de. sıcaklık vs. Bunlar 256 farklı renk. 1 ile 256 arası tamsayılar. Bu derste bazı temel kodlama yöntemlerine ilişkin bilgiler verilecektir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 42 .) ve her türlü veriye (harf. Bu konu mikroişlemci sistemleri dersinde ele alınacaktır. ses) ikili sayılar karşı düşürülür. renk. Örneğin 8 basamaklı (8 bitlik “ Binary digit”) bir ikili sayı kullanarak 28 tane (256) farklı “şey” ifade edebiliriz. 0 ile 255 arası tamsayılar.SAYISAL SĐSTEMLER Sayısal Kodlama: Sayısal sistemler ikili sayısal işaretler üzerinde işlemler yaptıklarından sadece iki farklı değeri işleyebilirler. 256 sembol. Özellikle sayıların kodlanması büyük önem taşır. sayı. Bir ikili değerin (Örneğin 10001101) ne anlama geldiğine o değeri kullanacak olan sistemi (donanım ya da yazılım sistemi olabilir) kişi belirler. -128 ile +127 arası tamsayılar olabilir.

LSD). Bu sistemde kullanılan rakamlar sadeec 1 ve 0 'dır. bit ağırlığının en büyük olduğu dijite ise en büyük değerlikli sayı (Most significant digit) denir. 10² + 3.3. Bit ağırlıklarının en küçük olduğu dijite en küçük değerlikli sayı (Least significant digit. Bundan sonra çarpma işlemi için nokta işaretini kullanacağız.9 rakamlarını kullanan bir sistemdir. 231 = 2 .) çarpma işlemi yerine kullanılmıştır.2².5.1.7. Örnek olarak 231 sayısını ele alalım.8.2º 'dır. Đkili (Binary) Sayı Sistemi: ikili sayı sisteminin tabanı 2'dir. tabanlarına göre isimlendirilir.6. Her sayı dijit olarak ifade edilir ve basamaklar 2'nin kuvveti olarak yazılır. Bu sayı sistemine Đngilizce'de ikili sayı anlamına gelen Binary Numbers yani Binary sayı sistemi denilmiştir. Örneğin 4 dijitten (haneden) oluşan yani 4-bitlik bir sayının bit ağırlıkları 2³. 10º Yukarıdaki işlemde nokta (. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 43 . Sistemin tabanı 10'dur.4. Dijital elektronikte en çok kullanılan tabanlar onluk (decimal).2.2¹. sekizlik (Octal) ve onaltılık (hexadesimal) tabanlardır. Tabanlar (123) Onluk (Desimal) Sayı Sistemi : Desimal sayı sistemi hepimizin bildiği 0.SAYISAL SĐSTEMLER Sayı sistemleri. 10¹ + 1.

2º = 4 + 2 +0 = 6 Desimal'den binary'e çevirme işlemi: Çevirmek istediğimiz sayıyı bölüm ikiden küçük olana kadar 2'ye böleriz. Örnek olarak 11 sayısını ele alalım . Đkiden küçük olan bölüm ile başlayarak sırayla sondan başa doğru kalanları yazarız ve elde ettiğimiz bir ve sıfırlarla oluşmuş sayı binary karşılığıdır. 11 /2 = 5 kalan : 1 5 /2 = 2 kalan : 1 2 /2 = 1 kalan : 0 sayımız(1011) Bu kez 15 sayısını ele alalım . Örnek olarak (110) sayısını ele alalım. 2¹ + 0.SAYISAL SĐSTEMLER Binary'den desimale çevirme işlemi: Her bir bit kendi kuvveti ile çarpılır ve hepsi toplanır. 15/2 = 7 kalan :1 7/ 2 = 3 kalan :1 3/ 2 = 1 kalan :1 sayımız(1111) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 44 . (110) = 1 . 2² + 1.

SAYISAL SĐSTEMLER TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 45 .

SAYISAL SĐSTEMLER TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 46 .

Bu mantık kapıları anahtarlamayla aynı işlemi fakat daha hızlı ve etkili bir şekilde yaparlar. Bir mantık devresinin en temel yapısında A VE B anahtarları kapandığında lamba yanar. Eğer anahtarın açık olduğu 'off' durumu için '0' sembolünü ve anahtarın kapalı oldugu 'on' durumu için '1' sembolünü kullanırsak. Bir başka yapıda C VEYA D anahtarları kapandığında lamba yanar. bu iki devre için 'doğruluk tablosu' aşağıdaki gibidir. TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 47 . komplex devrelerin temeli küçük anahtarlama devreleri olan mantık kapılarına (logic gates) dayanır.SAYISAL SĐSTEMLER (LOJĐK SĐSTEMLER) Elektronikte.

SAYISAL SĐSTEMLER (LOJĐK SĐSTEMLER) A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 Lamba 0(Sönük) 0(Sönük) 0(Sönük) 1(Yanık) C 0 0 1 1 D 0 1 0 1 Lamba 0(Sönük) 1(Yanık) 1(Yanık) 1(Yanık) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 48 .

LOJĐK KAPILAR Mantık Kapıları (Logic gates) Anahtarlama için sınırlı sayıda kapı fonksiyonu kullanılır. En çok kullanılan kapı sembolleri: TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 49 . Ve bunlardan en çok kullanılanları aşağıda doğruluk tabloları ve matematiksel denklemleriyle verilen temel kapılardır.

B (F A ve B 'nin çarpımına eşittir) TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 50 .LOJĐK KAPILAR NOT( Değil) Doğruluk Tablosu A 0 1 F 1 0 Boolean gösterimi: F = A .

LOJĐK KAPILAR Ve Kapısı (AND gate) Sembol: Veya Kapısı (ORgate) Sembol: Doğruluk Tablosu: A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 F 0 0 0 1 Doğruluk Tablosu: A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 F 0 1 1 1 Boolean gösterimi: F = A * B Boolean gösterimi: F = A + B TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 51 .

LOJĐK KAPILAR Özel Veya Kapısı (Exclusive-OR EXOR gate) Sembol: Doğruluk Tablosu: A 0 0 1 1 B 0 1 0 1 F 0 1 1 0 Boolean gösterimi: F= ( A'.B + A.B') TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 52 .

TEMEL LOJĐK DEVRE ÖRNEKLERĐ Kasa Kapısı 3 dedektörlü alarm sistemi Damıtma ünitesi Sıvı seviye ve Ph Kontrolü TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 53 .

TEŞEKKÜRLER TÜPRAŞ Elektrik/Enstrüman Bakımcı Temel Eğitim Programı 54 .

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful