You are on page 1of 103

İÇİNDEKİLER

1. BÖLÜM
♦ TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 1
Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışı 1
İlk Türk Devletleri 5
Diğer Türk Devletleri 13
İlk Türk Devletlerinde Kültür Ve Medeniyet 17
Tarihte İlkler 29
Özet Bilgiler 30
İlk Türk Devletleri (Test-1,2) 31

2. BÖLÜM
♦ TÜRK DÜNYASI 39
İlk Türk-İslam İlişkileri 39
Türk-İslam Devletleri 40
Büyük Selçuklu İmparatorluğu 44
Türk İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet 48
ANADOLU TARİHİ 60
Anadolu'nun Türkleşmesi 60
Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri 61
Önemli Türk Beylikleri ve Özellikleri 63
Anadolu Selçuklu Devri 64
Anadolu Beylikleri Dönemi 66
Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi'nde Kültür- Medeniyet 68
Moğollar ve Diğer Türk Devletleri 80
Tarihte İlkler 83
Özet Bilgiler 84
Türk-İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet (Test-1,2,3) 89

3. BÖLÜM
♦ OSMANLI DEVLETİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET 99
Osmanlı Devlet Yönetimi 99

V

Osmanlılarda Ekonomik Hayat 110
Osmanlılarda Eğitim ve Öğretim 116
Osmanlılarda Toplum Yapısı 118
Osmanlılarda Kültür ve Sanat 119
Osmanlılara Ait Terimler 128
Özet Bilgiler 130
Osmanlı Devletinde Kültür ve Uygarlık (Çözümlü Örnekler) 135
Osmanlı Devletinde Kültür ve Uygarlık (Test-1,2,3,4,5) 142
Türk Kültürü Genel Soruları 156

4. BÖLÜM
♦ III. SELİM'DEN İTİBAREN TÜRK İNKILÂBINI HAZIRLAYAN ETMENLER 161
Osmanlı Devletinin Genel Özellikleri 161
Yükselme Dönemi 164
Fatih Sultan Mehmet Dönemi 164
Duraklama Dönemi 169
Gerileme Dönemi 175
III. Selim Dönemi 178
Dağılma Dönemi 181
Dağılma Dönemi Padişahları ve Faaliyetleri 181
II. Mahmut Dönemi 181
Abdulmecit Dönemi 185
Tanzimat Fermanı 186
Islahat Fermanı 188
Abdulaziz Dönemi 190
II. Abdulhamit Dönemi 191
I. Meşrutiyet'in İlanı 191
II. Meşrutiyet'in İlanı 194
Osmanlı Devletinin Dağılmasını Önleme Çabaları 197
Trablusgarp Savaşı 199
Balkan Savaşları 200
I. DÜNYA SAVAŞI ve SONRAKİ GELİŞMELER 203
Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girmesi 205
Osmanlının Savaştığı Cepheler 207
Osmanlı Devleti'nin Paylaşımı İçin Yapılan Gizli Antlaşmalar 210
I. Dünya Savaşının Sona Ermesi 212
VVilson İlkeleri 212
I. Dünya Savaşı'ndan Sonra Yapılan Barış Antlaşmaları 213
I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları 215
Mondoros Ateşkes Antlaşması 215
Egemenlik Haklarını Kısıtlayan Hükümler 215
Mondros'un Uygulanması 217
Paris Barış Konferansı 219
MEMLEKETİN İÇ DURUMU VE CEMİYETLER 221

VI

CEMİYETLER 222
Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler 222
Milli Varlığa Düşman Cemiyetler 223
Milli Cemiyetler 224
Kuvay-ı Milliye 226
Tarihte İlkler 228
Özet Bilgiler 230
III. Selim'den İtibaren Türk İnkılâbını Etkileyen Etmenler
Çözümlü Sorular 243
III. Selim'den İtibaren Türk İnkılâbını Etkileyen Etmenler (Test -1,2,3,4,5,6) 257

5. BÖLÜM
♦ ULUSAL KURTULUŞ SAVAŞI 277
Hazırlık Dönemi 277
Mustafa Kemal'in İstanbul'a Gelişi ve Faaliyetleri 278
Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Sonuçları 278
GENELGELER VE KONGRELER 280
Milli Kongre 281
Havza Genelgesi 281
Amasya Genelgesi 281
Erzurum Kongresi 284
Balıkesir Kongresi •. 287
Nazilli Kongreleri 287
Alaşehir Kongresi 287
Sivas Kongresi 288
Amasya Görüşmeleri 290
Temsil Kurulu'nun Ankara'ya Gelmesi 292
Son Osmanlı Mebuslar Meclisinin Toplanması ve Misak-ı Milli 292
Misak-ı Milli Kararları 293
TBMM'nin Açılması 296
TBMM'ye Karşı Çıkarılan Ayaklanmalar 299
Sevr Barış Antlaşması 304
MUHAREBELER ve SONUÇLARI 305
Cepheler 306
Doğu Cephesi 306
Güney Cephesi : 307
Batı Cephesi 307
I. İnönü Savaşı 307
Londra Konferası 308
II. İnönü Savaşı 309
Eskişehir- Kütahya Savaşları .309
Sakarya Meydan Savaşı 310
Büyük Taarruz 311
Mudanya Ateşkes Antlaşması 311

VII

2. Saat ve Ölçülerde Yapılan Değişiklikler 386 VIII . BÖLÜM ♦ ATATÜRK İLKE VE İNKILAPLARI 365 İnkılaplar 367 SİYASİ ALANDA YAPILAN İNKILAPLAR 368 Saltanatın Kaldırılması 368 Cumhuriyet'in İlanı 368 Halifeliğin Kaldırılması 370 Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri 371 Cumhuriyet Halk Fırkası 371 Terraki Perver Cumhuriyet Fırkası 371 Şeyh Sait Ayaklanması 372 M. 4. 3. 5. 6. Lozan Barış Antlaşması 312 Kurtuluş Savaşı Dönemi Olayları ve Önemleri 314 Kurtuluş Savaşı Mücadelesinin Kronolojisi 316 Tarihte İlkler 317 Özet Bilgiler 319 Ulusal Kurtuluş Savaşı Çözümlü Sorular 333 Ulusal Kurtuluş Savaşı (Testler -1.Kemal Paşa'ya Karşı Suikast Girişimi 373 Serbest Cumhuriyet Fırkası 373 Menemen Olayı 373 Özet 375 HUKUK ALANINDA YAPILAN İNKILAPLAR 376 Türk Medeni Kanunun Kabulü 378 Yeni Türk Devletinin Anayasaları 379 Kanun-i Esasi'nin İlanı 379 Teşkilat-ı Esasiye Kanunu 380 1921 Anayasası (Teşkilat-I Esasiye) 380 1924 Anayasası 380 1961 Anayasası 381 EĞİTİM ve KÜLTÜR ALANINDA YAPILAN İNKILAPLAR 382 Tevhid-i Tedrisat Kanunu 382 Medreselerin Kaldırılması 383 Maarif Teşkilatı Hakkındaki Kanun 383 Yeni Türk Harflerinin Kabulü 383 Türk Tarih Kurumu'nun Kuruluşu 384 Türk Dil Kurumu'nun Kuruluşu 384 SOSYAL ALANDA YAPILAN İNKILAPLAR 385 Tekke. 7) 336 6. zaviye ve Türbelerin Kapatılması 385 Kılık-Kıyafet Değişikliği 385 Soyadı Kanunu 386 Takvim.

2) 447 IX . 4. 2. EKONOMİ ALANINDA YAPILAN İNKILAPLAR 386 İzmir İktisadi Kongresi 387 Tarım Alanındaki Gelişmeler 387 Ticaret Alanındaki Gelişmeler 387 Sanayi Alanındaki Gelişmeler 388 ATATÜRKÇÜLÜK 389 ATATÜRK İLKELERİ 389 TEMEL İLKELER 389 Cumhuriyetçilik 389 Milliyetçilik 390 Halkçılık 390 Devletçilik 391 İnkılâpçılık 391 Laiklik 391 Bütünleyici İlkeler 392 Tarihte İlkler 393 Özet Bilgiler 394 Atatürk İlkeleri ve İnkılâpları (Testler -1. Dünya Savaşı Sonrası Türkiye 433 Türkiye'nin İç Durumu 433 Türkiye'nin Dış İlişkileri 436 Türk-Yugoslav-Yunan İlişkileri ve Kıbrıs 438 Türkiye İslam Ülkeleri İlişkileri 440 Türkiye ve Dünya ile ilgili Genel-Güncel Olaylar 441 Özet Bilgiler 444 Atatürk Dönemi Dış Politika ve İç Olaylar (Test . 7) 399 7. 3. DÜNYA SAVAŞI 433 II. 5. 6. BÖLÜM ♦ ATATÜRK DÖNEMİ DIŞ POLİTİKA VE İÇ OLAYLAR 425 DIŞ POLİTİKA 426 1923-1930 DÖNEMİ DIŞ POLİTİKA 426 Nüfus Mübadelesi 426 Yabancı Okullar Sorunu 426 Musul Sorunu 427 1931-1939 DÖNEMİ DIŞ POLİTİKA 427 Türkiye'nin Milletler Cemiyetine Girişi 427 Balkan Atlantı 427 Montrö Boğazlar Sözleşmesi 428 Sadabat Paktı 428 Hatay Sorunu 428 MUSTAFA KEMAL'İN HAYATI 429 II.1.

BÖLÜM ♦ ÖNEMLİ BAZI OLAYLARIN KRONOLOJİSİ 471 X . BÖLÜM ♦ SORU-CEVAP 457 9. 8. BÖLÜM ♦ YAKIN TARİHTEKİ BAZI GENEL VE GÜNCEL OLAYLAR VE KRONOLOJİSİ 469 10.

"do­ ğan. Türk kelimesini siyasal ad olarak İlk Defa Göktürk Devleti kullanmış. TÜRK KÜLTÜR TARİHİ Türklerin Orta Asya'dan yayılışı TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞLARI •Türk Adının Anlamı •Türklerin ilk Anayurdu •Göçler ve Sonuçları •İskitler Türk Adının Anlamı: Türk kelimesinin anlamı hakkında yaygın olan iki görüş vardır. kudretli. Birinci görüşe göre Türk. çoğalan". . daha sonra Türk boyuna mensup bütün topluluklan ifade eden bir ad olarak kullanılmıştır. kuvvetli" anlamındadır. Türk adı ilk defa Orhun kitabelerinde. "Türük" şeklinde geçer. "güçlü. türeyen. ikinci görüşe göre ise.

çakmak ta­ Himalaya Dağları. raşan savaşçı bir toplum tarafından mey­ dana getirilmiştir. Karasuk Kültürü: Karasuk. Andronova. Avcılık ve hayvancılıkla uğ­ rastlanır. Altay yöresinde iki Türklerin İlk Anayurdu: kurgan (tepe biçimindeki mezar)da yapı­ Türklerin anayurdu Orta Asya'dır. lu'nun adı bir daha değişmemek üzere Buradaki insanlar yerleşik hayat sürdür­ Türkiye olmuştur. Arap. Afanasyevo kültürü ile Yapılan araştırmalar sonucu Orta Asya olan benzerliğinden dolayı onun devamı Türk kültürünün Paleolitik (Kabataş) Dev­ olarak da kabul edilebilir. yy Bizans kaynaklarında kul­ MÖ 3000 yıllarında Aral gölüne dökülen lanılmıştır. ataları tarafından meydana getirilmiştir. yy'âan itibaren Anado­ Amuderya'nın deltasında bulunmuştur. Karasuk Nehri'nden adını alan bu kültür. Anav. XII. geniş bir coğrafi bölgedir.2 KPSSDATA TARİH Kelteminar Kültürü: Coğrafi bir terim olarak Türkiye keli­ mesi VI. Ayrıca Asur yazılı kaynakların­ kuzey batısında bulunmuştur. Tagar Kültürü (MÖ 700-100): MÖ 700-100 yılları arasında Karasuk kültüründen sonra Altay dağları bölgesin- . MÖ 5000-3000 arası Türkistan'ın Baş­ kenti Aşkabat yakınlarında ortaya çıka­ rılmıştır. doğuda Kingan Dağla­ şından yapılmış ok uçları. Abakan. Orta Asya kültürleri içinde yayılma alanı en geniş olanıdır. Tagar kültür­ Yenisey Irmağı'nın kollarından biri olan leridir. Orta Asya uygarlığında demir madeni ilk olarak bu kültürde iş­ lenmiştir. müşlerdir. Türklerin ilk belirtilmektedir. Heredot tarihinde. Orta Asya da. lan kazılar sonucu ele geçen buluntular­ dan anlaşılmaktadır. Kelteminar ve Afanesyova. Yapılan kazılarda Orta Asya: kuzeyde Sibirya. güneyde ayrıca çeşitli bakır eşyalar. Bu geniş bölge içerisinde Türklerin ilk Andronova Kültürü: anayurdunun Altay-Ural Dağları ve Aral MÖ 2000-1200 yıllarında Yenisey'deki Gölü üçgeni içinde kalan bölge olduğu Andronova'da bulunmuştur. Orta Asya'nın uygarlık tarihi yönünden Anav Kültürü: büyük önem taşır. kemikten ya­ rı. rine kadar uzandığı görülmüştür. Orta Asya'nın en eski kültür merkezleri. İran ve Hint medeniyetinin temelini oluşturduğu sa­ metinlerinde de Türklerle ilgili bilgilere nılmaktadır. Bu kültürün mensuplarının balıkçılık ve hayvancılık ile geçimlerini sağladıkları anlaşılmaktadır. batıda Hazar Denizi ile çevrelenen pılmış iğnelerde bulunmuştur. Türk tarihiyle ilgili ilk bilgilere Çin kaynak­ larında rastlanır. Bu kaynaklarda "Kunlar" Afanesyevo Kültürü: adı verilen "Hun" Türklerinden bahsedil­ MÖ 3000-2000 de Altay-Sayan dağlarının mektedir.

yy'da Anadolu'ya girmeye başlayan tersiz kalması.Ö. (Hunlar. Anadolu ve Ege Bölgesine olmuşlardır. ■ Kuraklık.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 3 de görülmüş olan bu kültür. Türklerin gittiği ■ Nüfusun artışı ve mevcut geçim kay­ yerde taş devri yaşayan insanlar. ■ Göç etmeyip de Orta Asya'da kalan Göçler ve Sonuçları: Türk boyları Asya Hun İmparatorluğu çatısı altında ilk siyasi teşekkülünü Milattan önceki devirlerde (M. Bulgarlar. Oğuzlar. Ku. Kafkas . Batıya gidenlerden ve Urartular ile savaşan İskitler. M. ■ Dış baskılar (Çin.ki göçler daha çok güneye (Çin) ve batıya doğru olmuştur. yanı keskin bıçaklar. bir kısmı da batıya • Avrupaya göç eden Türkler. uzun geçen kışlar ve bunların ■ Türk kültür ve uygarlığı dünyanın dört doğurduğu ekonomik sıkıntılar. Anadolu'nun Türk yurdu olma­ sını sağlamışlardır. den devrine geçmişlerdir.ki dönemlerde kalabalık Türk Boyla- rı'ndan bir kısmı Çin'e. hançerler. Macarlar. yy'da batıya göç ederek niz'in kuzeyinden geçerek Orta Avrupa ve Karadeniz'in kuzeyinden Tuna Nehrine Balkanlar'a kadar gelmiş. ■ Nüfus artışından dolayı otlakların ye­ ■ X I . bu bölgedeki diğer bir grup Afganistan ve Kuzey Hin­ diğer kültürlerin içinde en genci ve en distan'a yerleşip Akhunlar Devleti'ni kur­ gelişmiş olanıdır. ■ Göçler dört yönde olmuştur. yy'da başlayıp IX. Ö VII. tarak Sonuçları: gibi eşyalar bulunmuştur. altın süs eşyaları. Batıya yapılan İskitler (Sakalar): göçler IV. ma­ naklarının yetersizliği. Yakutlar ve Çuvaşlar • Sibiryaya gidenler uygarlık açısından Sibirya'ya doğru göç ettiler. Macaristan merkez şunlardır: olmak üzere Avrupa'da birçok devlet kurmuştur. Peçenekler. Ö 1700) oluşturmuştur. Bir grup da daha da geriye gitmişlerdir. başlayıp. iğne. Persler. Kitan. Milattan sonraki devirlerde de devam eden göçlerin başlıca sebepleri ■ Hunlar ve Avarlar. Oğuzlar). ■ Kavimler göçünü başlatmışlardır. Avarlar. ■ Boylar arasındaki hâkimiyet mücadele­ si. M. Hristi- doğru göç ederek İran üzerinden Mezo­ yanlığı benimsemişler ve asimile potamya. Kimmerler. Medler. kadar ilerlediler. bir köşesine yayılmış. çok sayı­ da ok uçları. Moğol). Bu kültüre ait tunçtan iki muştur. doğru yayılmaya başladılar. devletler kurmuşlarıdır. yy'ın sonla­ rına kadar devam eder. Batıya göç eden­ Orta Asya kökenli atlı göçebe bir toplu­ lerden bir kısmı Hazar Denizi ve Karade­ luktur. Asurlular manlar.Ö. buralarda güçlü kadar uzanan topraklara yerleşmişlerdir. NOT: M. Hindistan'ın İndus-Pencap bölgesine • Çin'e gidenler kalabalık Çin nüfusun­ dan dolayı asimile olmuşlardır.

Çoğunluğu göçebedir. Tanrıların en büyüğü Göktanrı' ydı. Arap kaynaklarında adları Sakalar diye geçmektedir. •Atlı arabalar kullandıkları için dünyanın birçok ülkesine gitmişlerdir. İskit­ ler birçok kaynakta Türk olarak geçer. Diğer önemli destan ise Şu Destanı'dır. dilleri. Bu efsanede İskitler'de kadın egemenliği­ nin olduğu görülmektedir. Suriye. NOT: •İskitler atı evcilleştiren ilk topluluktur. Altın ve gümüş işletmeciliğinde çok ustaydılar. büyücülük (hekimlik) ve maden işlemeciliğinde ol­ dukça ileri gitmişlerdir. ■ Ön Asya toplumlarıyla yaptıkları mü­ cadeleleri Alp Er Tunga Destanı'nda anlatmışlardır. ■ İskit-Yunan ilişkisi sonucu Amazon kadınları efsanesi ortaya çıkmıştır. sanatları diğer Türk topluluklarıyla bağlantılıydı. Filis­ tin üzerinden Mısır sınırlarına kadar akın­ larda bulunmuşlardır. ■ Yunanlıları özellikle hekimlik (tıp) ala­ nında etkilemişlerdir. gelenek ve gö­ renekleri. Ön Asya toplumlarına tanıt­ mışlardır.4 KPSSDATA TARİH dağlarını aşarak Anadolu. İskitler çok tanrılı bir tabiat dinine inanır­ lardı. . ■ İskitler Orta Asya ve atlı göçebe kül­ türünü. Falcılık. İskitler'in yaşam tarzları.

TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 5

İLK TÜRK DEVLETLERİ

•Asya Hun İmparatorluğu
• A v r u p a Hun İmparatorluğu (375 - 4 5 5 )
• G ö k t ü r k Devleti (552-630)
• I I . Göktürk (Kutluk) Devleti (682 - 745)
•Uygurlar Devleti (745 - 840)

Asya Hun İmparatorluğu: Çin Seddi'ni aşarak Kuzey Çin'i ele ge­
çirmiş ve Çin Devleti'ni vergiye bağlamış­
tır. Çin'e yerleşmemesinin nedeni ise
kalabalık Çin nüfusudur. Bir süre sonra
da Mete tüm Türk topluluklarını bir bayrak
altında toplamıştır.

Mete'nin en Önemli faaliyetlerinden
biri devlet yönetim biçimini değişti­
rerek ülkeyi üçe bölmesi (Orta, Sağ,
Sol) ve orduda onlu sistemi kurma­
Asya Hun Devleti sıdır. Bu sistemler daha sonraki Türk
devletlerine de örnek olmuştur.
Tarihte Türkler tarafından kurulduğu
bilinen ilk devlet Büyük Hun Devletidir.
Göç etmeyip Anayurtta kalan bazı Türk
Mete ölünce devlet biraz daha yaşadıysa
boyları Orta Asya'nın doğusuna çekilerek
da devletin hanedan üyelerinin ortak malı
Orhun ve Selenga nehirleri çevresinde
sayılması, Prenslerin Çinli prenseslerle
toplanmışlardır. Hunlar adı verilen bu
evlenmeleri gibi gelişmeler sonucu impa­
Türk boyları Çin'in kuzeyine doğru yayıl­
ratorluk zayıfladı. Gücü gittikçe azalan
mışlar ve burada bir devlet kurmuşlardır.
Hunlar bir süre sonra Güney ve Kuzey
Başkentleri Ötüken'dir. Devletin ne za­
olmak üzere ikiye bölündü. Güney Hun-
man kurulduğuna dair kesin bir bilgi yok­
ları Çin egemenliğine girdi. Çin hâkimiye­
tur. Hun Devleti hakkında ilk belge
tini kabul etmeyen Kuzey Hunları Çinliler­
M.Ö.318'de Çin ile yapılmış bir antlaş­
le yaptıkları savaşlar sonucunda iyice
madır.
zayıfladılar ve Siyenpiler tarafından yıkıl­
dılar.
Hunların bilinen ilk hükümdarı Teo­
man'dır. Çinliler Hunların yaptığı sürekli
akınlar sonucunda daha önce inşa ettikle­ Orta Asya'daki Türk Devletleriyle Çin
ri kaleleri birleştirerek Çin Seddi'ni yap­ arasında en büyük sorun İpek Yolu
mışlardır (M.Ö.214). Hun İmparatorluğu­ olmuştur. Çinliler bu yola egemen
nun en güçlü dönemi Mete'nin hükümdar­ olabilmek için Türk Devletlerinde
lığı sırasında olmuştur. Mete Yüeçi ve entrikalar çevirmişlerdir.
Tung-Hujan gibi çevre kavimleri yönetmiş

6 KPSSDATA TARİH

KAVİMLER GÖÇÜ: Avrupa Hun İmparatorluğu
(375-455):
Büyük Hun İmparatorluğu parçalandıktan
sonra Asya'nın batı kesiminde oturan
Hunlar daha batıya giderek Hazar Denizi
ile Aral Gölü arasındaki toprakları ele
geçirdiler. Bu olay; Hunların Avrupa
içlerine kadar ilerlemelerinin başlangıcı
oldu. Karadeniz'in kuzeyi ve Doğu Avru­
pa'da yaşayan kavimler (Vandallar,
Gepitler, Ostrogotlar, Vizigotlar) Hunla­
rın bu ilerlemeleri karşısında tutunama­
mışlar; ya Hun hakimiyetini kabul etmişler
ya da Avrupa içlerine göç etmek zorunda
kalmışlardır.
Bu devletin ilk hükümdarı Balamir'dir.
Bu göçün sonucunda; Balamir önce Doğu Gotları
(Ostrogotlar)'nı ortadan kaldırmış, sonra
■ Avrupa uzun yıllar karışıklık içinde
da Batı Gotları (Vizigotları)'nı yurtlarından
kalmıştır.
çıkarmıştır. Avrupa Hunları en güçlü
■ İlk Çağ kapanmış, Orta Çağ açılmıştır. zamanını Atilla devrinde yaşamıştır.
■ Roma İmparatorluğu 395 yılında Doğu
ve Batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır, Avrupa Hunlannı büyük bir imparatorluk
476 yılında Batı Roma İmparatorluğu haline getiren Atilla, Bizans üzerine akın­
yıkılmıştır. lar düzenledi, baskısını artırarak Bizans
ile Margos Barışını imzaladı. 434'te
■ Roma toprakları üzerinde birçok Ger­ imzalanan antlaşma bozulunca Bizans
men devleti kurulmuştur. Bunların en üzerine iki sefer daha düzenlediler. Bu
önemlisi Frenk İmparatorluğudur. seferler sonucunda iki devlet arasında
■ Germen kavimleri arasında Hıristiyanlık Anatolyos Barışı imzalandı. Bunun üze­
yayılmış, kilise ve Papalık güçlenmiş­ rine Bizanslılardan alınan vergi üç katına
tir. çıkarıldı. Daha sonra Roma üzerine
Galya seferi düzenlendi. Ama Papanın
■ Bugünkü Avrupa milletleri oluştu. devreye girmesiyle sefer sonuçsuz kaldı.
■ Avrupa'da Feodalite (Derebeylik) rejimi Atilla'nın ölümünden sonra taht kavgala­
ortaya çıktı. rının yoğunlaşması ve imparatorluk bün­
yesindeki kavimlerin isyanları sonucunda
■ Türkler Avrupa'da birçok devlet kur­
devlet yıkıldı (455).
muşlardır (Avrupa Hun İmparatorluğu,
Avarlar, Macarlar, Peçenekler).

NOT:

•Türklerin göç etmeleri bağımsızlıklarına
düşkün olduklarını gösterir.

TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 7

Hunlar'da Kültür ve Medeniyet
Devlet Yönetimi
Devletin başında bulunan hakan (kağan) kutsal sayılır ve Tanrıkut
unvanını taşırdı.

Atilla, Hun Devleti'nde babadan oğula geçen bir hükümdarlık
sistemini yürürlüğe koydu.

Hakan Kurultay meclisine başkanlık ederdi.

Ordu

Komutanlık da babadan oğula geçerdi ve komutanlar vergi ver­
mezdi. Ordunun tümüne yakını atlı idi.

Yaşayış
Çoğunluğu göçebe olan Hunlar, başta "At" olmak üzere hayvan
beslerlerdi.

Din ve İnanış
Hunlar Gök Tanrı'ya inanırdı. "Güneş, Ay, Yer ve Su"yu kutsal
sayarlardı.

Ölülerine büyük saygı gösterirler, onları eşyaları ve atıyla birlikte
gömerlerdi. Bu da ahiret inancını gösterir.

Tuna boylarında yaşayan Hunların bir bölümü Hıristiyanlığa geç­
mişlerdi.

Sanat
Hunlar madenleri işliyor ve dokuma yapıyorlardı.

Philadelphia Üniversite Müzcsi'nde bulunan
kabartma. T'ang Taitsung'un (ölümü 649)
mezanndaki kabartmada Hun kıyafeti giy­
miş süvari, Gök menşeli atıyla birlikte.

8 KPSSDATA TARİH Göktürler Devleti Göktürk Devleti ■ Doğu Göktürk İmparatorluğu / 582-630 (552-630): ■ Batı Göktürk İmparatorluğu / 582-630 Büyük Hun İmparatorluğunun yıkılmasın­ ■ İstemi Yabgu. II. sonra da Bizans'la anlaşarak Göktürkler Avarlar'a bağlı olarak yaşıyor­ Sasaniler'i zayıflatmıştır. nedenle bu devlete Kutluk Devleti denir. İpek Yolu'na egemen dan sonra Orta Asya'daki Çin egemenli­ olmak amacıyla önce Sasanilerle anla­ ğine. Kağan'ın istekleri ■ Göktürklerin en parlak dönemi Mukan Avar hakanı tarafından reddedilince Kağan zamanı olmuştur. Avar Devleti'ni yıkarak Göktürk Devleti'ni kurdu (552). Göktürk (Kutluk) Devleti ( 682 . ■ Veraset sistemi ve Çin politikası sonu­ cu önce ikiye ayrılmış. Göktürkler. Silah yapıyorlardı. .745 ) ■ Türk adıyla kurulan ilk Türk devleti­ dir. Bu müne ayırarak Batı illeri Yabguluğu. Bir süre dağınık halde ve Çin hakimiyeti altında yaşayan Göktürkler İlteriş Kutluk ■ Bumin Kağan devleti iki yönetim bölü­ Kağan tarafından yeniden örgütlendi. pa'da tekrar güçlü bir devlet kurmuşlardır. ■ Göktürkler Aşına soyuna mensuptur. Bumin Kağan. nun komutanlığını kardeşi İstemi Ka- ğan'a vermiştir. daha sonra Göktürkler tarafından devletlerine son Göktürk toprakları Çin egemenliğine verilen Avarlar batıya göç ederek Avru­ girmiştir. şarak Akhun Devleti'ni ortadan kaldır­ mış. Avarlar son verdiler. Avar ülkesinde lümanların İran'ı fethini kolaylaştırmış­ çıkan tölesler isyanını bastıran Bumin tır. Bu da Müs­ lardı.

Kültigin ve Bilge K a ğ a n ' ı n ölümünden sonra adlarına dikilen Orhun yazıtları o dönemin en önemli kültür mirasıdır. ğan gibi ülkesini bölümlere ayırdı. Türk adını kullanmaları mil­ liyetçi bir yapıla sahip olduklarını kurtaran Kutluk Kağan tıpkı Bumin Ka­ gösterir. Göktürk (Kutluk) Devleti Türk tarihinin ilk büyük bağımsızlık sava­ ■ Göktürkler Türk adıyla kurulan ilk şını vererek milletini Çin egemenliğinden devlettir. Tarihte bütün Türklerin bir bayrak altında toplan­ dıkları ikinci dönem Göktürkler dönemidir. ülke içinde çıkan iç Hipopod (at ayaklı adam) tasvirleri karışıklıklar sonucu Uygur. Kartuk. yaşadı. Kutluk Devleti en parlak dönemini sürede yıkılmasına neden olmuştur. Bu dönemde Çin'e seferler biyatta ileri bir topluluk olduğunu düzenledi. Kağan.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 9 II. Bu dönemde Orta Asya'nın pek çok yeri egemenlik altına alındı. nanlıların taktıkları isim) . Bu da ede­ Kağan geçti. (Ayaklarına hayvan kemikleri bağlaya­ Basmil. Tonyukuk. Çiğli Türk Boyları rak karda kayarken gören Çin ve Yu­ tarafından yıkılmıştır. ülkeyi kardeşi Kültigin ile birlikte ■ Devletin Doğu-Batı diye ikili teşkilat yönetti. Göktürkler döneminde. Yağma. Daha sonra başa geçen Bilge gösterir. Göktürk Devleti. Vezir Tonyukuk da onlara yardım şeklinde yönetmeleri devletin kısa etti. ■ İlk Türk alfabesi olan Orhon alfa­ Kutluktan sonra devletin başına Kapgan besini oluşturmuşlardır.

çeşitli eşya ve aletler. Türk tarih. Orhun Nehri kıyısında Kültigin. Bunlara "Balbal" Din ve İnanış denirdi (Savaşçı bir topluluk olduğunu gösterir). Balbal heykel sanatının ilk örneğidir. Türklerin ilk kez kullandığı alfabe olan Göktürk (Orhon) alfabesi 38 harfliydi. Ordu Eli silah tutan herkes asker sayılırdı (Ordu-millet anlayışı olduğunu gösterir). Orhun Abideleri. . Tarihte yazıyı ilk defa kullanan Türk devleti Göktürkler'dir. Ölülerine büyük saygı gösterir­ ler. Devlet işleri Kurultay denilen mecliste görüşülüp karara bağlanırdı (demokratik bir yapıya sahip olduklarını gösterir). gümüş su kapları yapmışlardır. Göktürkler. Hakana devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. hayvancılık ve avcılıkla geçimle­ Yaşayış rini sağlarlardı. Bilge Kağan ve Tonyukuk Sanat / Yazı adına dikilmiş olan Orhun Abideleri Göktürk alfabesi ile yazılmıştır. Çoğunlukla göçebe olarak yaşarlar. Hakanın eşi Katun (Hatun) devlet işlerinde hakana yardım ederdi. madenleri işleyerek. Göktürkler. ölüleri Yuğ denilen bir törenle gömer ve mezarın etrafına öldür­ düğü düşman sayısı kadar taş heykel dikerlerdi. dil ve edebiyatının ilk yazılı belgesidir.10 KPSSDATA TARİH Göktürkler'de Kültür ve Medeniyet Başta Hakan bulunurdu. Göktürkler. büyük kısmı atlı askerlerden oluşan güçlü bir orduya sahipti. Bu durum hatunun da siyasi yetkilere sahip olduğunu gösterir. Devlet Yönetimi Hakan olmadığında hatun kurultaya başkanlık ederdi. Gök Tanrıya inanırlardı.

devletidir. • Uygurlar matbaayı kullanan ilk Türk devletidir. ■ Ticaret ve bayındırlık alanında geliş­ ■ Devletin kurucusu Bilge Kutluk Kağan. işbirliği yaparak Kutluk devletini yıkan Uygurlular. varlık göstermişlerdir. ve Moyunçur'dur. Türk-Arap iş birliği sayesinde Çinlilerin • Mani dini hayvan etini yemeyi ağır bir yenilgiye uğratıldığı bu savaş yasakladığı için tarım ile uğraşmışlar ve Uygurların Orta Asya'da egemenlik yerleşik hayata geçmişlerdir. Uygur Devleti . Basmil ve Karluklularla cunda yıkılmıştır. Orta Asya'da kurulan son ■ Siyasi alandan çok kültürel alanda Türk federasyonudur. mişlerdir. • Yerleşik yaşama geçen ilk Türk devletidir. Moğol istilası sonu­ cunda siyasi bağımsızlıklarını kaybet­ mişlerdir. kurmalarını kolaylaştırmıştır.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 11 Uygurlar Devleti (745-840): ■ Çeşitli bölgelere dağılan Uygurlar Kan- su ve Turfan Bölgesinde zaman zaman etkili olmuşlardır. ■ Devletin başkenti Ordu-Balık (Kara- İPUCU bala-sagun)'tır. ■ Zayıflayan devlet Kırgız İsyanı sonu­ ■ Yağma. ■ Uygur siyasi tarihinin ilk ve en önemli •Mani dinini kabul eden ilk Türk olayı hiç kuşkusuz Talaş Savaşı'dır. Çiğil.

Budizm ve Maniheizmin etkisiyle sanat alanında daha da gelişmişlerdir. Çinlilerle olan ilişkileri sonucunda Türk Devletleri arasında ilk kez kağıt ve matbaayı kullanmışlardır. 14 harfli Uygur alfabesini kullanmışlardır. Sanat / Yazı Sanata önem vermişlerdir. C) Yerleşik hayat geçen ilk Türk devletidir. Tarım Uygurlar zamanında önem kazanmaya başlamıştır. B) Mani dinin kabul etmiştir. Çözüm: ilk düzenli Türk ordusunu Hunlar (Mete) kurmuştur. E) İlk düzenli Türk ordusunu kurmuşlardır. Din ve İnanış Bu da yıkılmalarında önemli etken olmuştur. . Çinlilerle dostça ilişkiler kurarak İpek Yolu ticaretini Yaşayış canlı tuttular. Bugün Anadolu'da yaygın olan "orta oyunu" Uygurlardan gelmedir.12 KPSSDATA TARİH Uygurlarda Kültür ve Medeniyet Devlet Yönetimi Uygurlarda devlet yönetimi ve ordu sistemi Hunlar ve ve Ordu Göktürklerde olduğu gibidir. (Türk tarihinde ilk defa kent ve kasaba kurmuşlardır). Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. Orta Asya Türk Devletleri içerisinde Orta Asya dinleri dışında yabancı bir dine inanan ilk Türk devletidir. Dolayısıyla doğru cevap E seçeneğidir. Resim ve heykelcilikte kendilerini göstermişlerdir. (Maniheizm) Uygurların "Mani" dinini benimsemesi savaşçılık özelliklerini yitirmelerine neden olmuştur. Uygurlar son dönemlerde Budizmi benimsemişlerdir (Uygurların farklı dinleri benimsemeleri dini hoşgörüye sahip olduklarını gösterir). Dokumacılıkta da ilerlemişlerdir. D) Matbaayı kullanmışlardır. Örnek: Aşağıdakilerden hangisi Uygur devletine ait bir özellik değildir? A) Kendine özgü alfabesi vardır.

■ 552 yılında Göktürkler Avar devletine savaşta ve göç sırasında kullanılan son verince Avarlar batıya göç ederek atın özel bir önemi vardı. yöneti­ yıldan fazla bir süre egemen olan Avar­ cilerinin Hıristiyanlığı kabul etmesi ve lar Slav topluluklarını özellikle teşki­ Frenk krallığının saldırıları sonucu latlanma ve devlet kuruculuğu konu­ 805'te yıkılmıştır. Üzengiyi de Orta Avrupa'da bir devlet kurmuşlardır. Avarlar kuyumculuk sanatında oldukça ileriydi­ Macaristan merkez olmak üzere Orta ler. Günlük yaşamda. Atlı birlikleri Avarlardan. Not: Hem Asya hem de Avrupa'da ■ Avarlarda devlet örgütlenmesi tümüyle devlet kuran Türk topluluğudur. bul'u kuşatan ilk Türk devletidir). (İstan­ sonra dinleri Hristiyanlığa dönüşmüştür. Avrupa'da güçlü bir devlet kuran Avar­ lar Sasanilerle işbirliği yaparak İstan­ ■ Avarların dini Gök Tanrı dini idi. ■ En parlak dönemini Bayan Kağan za­ ■ Balkanlarda ve Orta Avrupa'da iki yüz­ manında yaşayan Avar Devleti. sunda etkilemişlerdir. Avar or­ dusu atlı ve yaya birliklerinden oluşu­ Bulgarlar: yordu.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 13 DİĞER TÜRK DEVLETLERİ • Avarlar • Bulgarlar • Hazarlar • Macarlar • Peçenekler • Kumanlar • Oğuzlar • Sabirler • Türgişler • Kırgızlar • Karluklar Avarlar: ■ Avarların geçim kaynağı hayvancılık ve savaş ganimetleriydi. Avar baskısından kurtulan Bulgarlar Germenler gibi Avrupalı kavimlerden Dinyester nehrinden İran'a kadar uza­ kurulmuştu. nan topraklarda Büyük Bulgarya Devle­ tini kurdular. . askeri temellere dayanıyordu. Daha bul'u iki defa kuşatmışlardır. Avarların bulduğu bilinmektedir. yaya ■ Göktürklerin Avarları mağlup etmesiyle birlikleri ise Avarlara bağlı Slavlar.

■ İlk yurtları. yanlığı kabul eden Macarlar zamanla ■ Halk arasındaki davalara Müslüman. bugün­ kü Macaristan'a gelerek burada bir ilerleyişine karşı da Bizansla işbirliği devlet kurdular. Bir kıs­ mı itil (Volga) boylarına göç edip İtil Bulgar Devletini kurdular. İtil Bul­ garları ise X. Şaman ist olanlar da çenekler. Hıristiyan ve Samanlardan oluşan bir ■ Krallık sistemine dayalı bir yönetim hakimler kurulu bakıyordu. boy teşkilatından devlet düzenine ge­ çememişlerdir. Musevilik dinini kabul eden tek Türk devletidir. ■ Tuna Bulgarları zamanla Slavların etki­ sinde kalıp Hıristiyanlığı kabul edince Türklük özelliklerini kaybettiler. Bizanslılarla ticari ilişkiler kurdular. Don-Volga nehirleri arasında Kafkasya'nın kuzeyinde ya­ Macarlar: şayan Hazarlar. Halk arasında Müs­ ■ Göktürklere bağlı olarak yaşayan Pe­ lüman. Hazar Askeri ■ 1236'da Moğollar tarafından yıkıldı. Diğer bir kısmı ise Tuna boylarına göç edip Tu­ na Bulgar Devletini kurdular. Ruslar tarafından yıkılmış­ lardır (956). Bu yüzden devlet'in ana gelir kaynağı tica­ lardır. yy ortalarında Don ve vardı (Birden fazla dinin olması. Peçenekler: Hazarlar. ■ Peçenek ve Rus saldırıları sonucu Hazarlar: zayıflamış. Ural Dağları ve İtil (Volga) Nehri dolaylarındadır. Türklük özeliğini kaybettiler. Göktürklerin yıkılışıyla bağımsız hale geldiler. . ■ Sasanilerle savaştılar. dini Dinyester nehirleri arasında yaşayıp hoşgörünün göstergesidir). yy'da İslamiyet'i kabul et­ tiler ■ Papa tarafından hükümdarlarına Çar unvanı verilmiştir. IX. yy ortalarında Hazarların baskısı sonucu Bulgarlar ikiye ayrıldı. Hıristiyan. islam ülkeleri ile 1870 yılında dünyadaki ilk Türkoloji kürsü­ kuzeydeki Slavlar arasındaki ticaret sünü Budapeşte Üniversitesinde açmış­ yolları Hazarların kontrolünde idi. retti. ■ Göktürkler ve Sibirlerle aynı soydan geldiği varsayılan.14 KPSSDATA TARİH ■ VII. ■ Uzakdoğu ile Bizans. kurdular. Müslümanların ■ Peçeneklerin baskısı sonucu. 1000 yıllarında Hıristi­ yaptılar.

lediler. Bugünkü Sibirya bölgesine ismini rolü oynayan Türk boyudur.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 15 ■ Göktürk Devleti'nin yıkılmasından son­ ■ XIII. Peçe- neklerin üzerine saldırması sonucu yı­ kılmışlardır (1091). Anadolu'ya seferler düzen­ sonucu Kuman Devleti yıkıldı. Slavların Karadeniz'e Balkanlarda yaşayan Türklerin ataları inmelerini de engellemişlerdir. Batı ve Güney Slavlarının ■ Oğuzlar Müslüman olduktan sonra arasına girerek irtibatlarının kesilmesi­ Müslüman komşuları onlara Müslüman ne neden olmuştur. Bunu öğrenen Bizans komutanının. Türkiye. Bizans'a karşı ittifak yapmışlar. Kıbrıs ve ■ Peçenekler. bağımsız hale gelen Türgişler. ■ Oğuzların bir kısmı ise güneye inerek Çu. Göktürk Devleti'nin yıkılmasıyla dağınık . ■ Sibirlerin Kafkaslardaki hakimiyetleri Bizans tarafından yıkıldı. Kimeklerin bir kolu olan Kumanlar. Suriye. ardından Uygurlar'a bağlı olarak yaşamışlardır. mişlerdir. Hazar Dev­ ■ Oğuzlar Türk tarihinde en önemli leti'nin esas kitlesini meydana getirmiş­ lerdir. Malazgirt savaşı sırasında Selçukluların safına geçerek. İran. Sabirler (Sibirler): ■ Sabirler. yy'da Issık gölü dolayla­ rında yaşadılar. ortalarına doğru Selçuklu Devleti'ni kur­ ■ Bu devletin Türk tarihindeki önemi muşlardır. ve İdil nehri ile Issık Gölü dolayla­ İslamiyet'i kabul etmişler ve XI. vermişlerdir. Türkmenistan. Talas. V. Trak­ ya'da bulundukları sırada Çaka Bey ile oğuzlardır. Kumanlar (Kıpçaklar): ■ Avarların baskısı sonucu batıya doğu ■ Batı Göktürk topluluklarından göç ettiler. savaşın Selçuklular tarafından kazanılmasında etkili olmuşlardır. Türk anlamında Türkmen adını vermiş­ lerdir. Günümüzde. ■ Peçenekler. 1239'da Moğol saldırısı oynadılar. Dağılan Oğuzlar (Uzlar): Sihirler sonradan kurulan. Macaris­ tulabilmek için de Anadoiu'ya göç et­ tan ve Balkanlarda yaşamışlardır. yüzyıldaki Moğol istilasından kur­ ra batıya göç etmiş. Sibirya. ■ Uygurların yıkılmasından sonra Kara­ Türgişler: deniz'in kuzeyinden batıya göç etmişler ■ Göktürk Devleti'nin yıkılması üzerine ve burada "Uz" adını almışlardır. ■ Peçenekler. Irak. ■ Oğuzlar önce Göktürklere. Azerbaycan. 1030 yıllarında Karadeniz'in kuzeyine ■ Sibirya'da ve Kafkasya'da etkin rol hakim oldular. yüzyılın rında yaşıyorlardı.

Asya Hun Devleti zamanın­ da Baykal Gölünün batısında yaşıyor­ lardı. ■ Talas Savaşında Çinlilere karşı Arapla­ rın yanında yer alarak savaşı Müslü­ manların kazanmasını sağladılar. Kutluk Devletinin yıkıl­ masından sonra Uygurların egemenli­ ğinde yaşamaya başladılar. ■ Karluklar Karahanlılar Devletinin teme­ ■ Türgişler. ■ Önce Göktürklerin daha sonra Uygurla­ rın egemenliği altında yaşadılar. topluluğudur.16 KPSSDATA TARİH ■ Türgişlerin Bilinen ilk hükümdarı Bağa ler (Karluklar İslamiyet'i kabul eden Tarkan'dır. Ünlü "Manas Destanı'' Kırgızlara aittir. Kırgızlar: ■ Kırgızlar. Bu savaş sonrasında İslamiyet'i kabul etti- . (Manas Destanı dün­ yanın en uzun destanıdır) ■ Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk toplu­ luğudur. ■ XII. Emeviler devrinde İslam lini oluşturdular. yy'da Moğol. 840 yılında Uygur Devletini yıkan Kırgızlar burada bir devlet kurdular. tır. 776 yılında Karluklar Türgiş hakimiyeti­ ne son verdiler. ■ Ötüken bölgesini Moğollara terk ederek Orhun kültürünün ortadan kalkmasına neden olmuşlardır. ■ İlk madeni Türk parası bu dönemde bastırılmıştır. egemenliğine girdiler. ■ 1207 yılında Moğolların egemenliği altına girdiler. ordularının karşısına dikilerek Orta As­ ■ Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman ya'nın Araplaşmasını önlemişlerdir. Karluklar: ■ Uzun süre Göktürkler ile beraber yaşa­ yan Karluklar. Kendi adına para bastırmış­ ilk Türk boyudur).

Kullanılması hükümdara isyan etme ile eş anlamlıydı. Kağan. Göktürk devleti) gibi. Ortada ♦ Yay ve davul (Merkezde) ise asıl hükümdar bulunur­ du. idikut ♦ Örgin (taht) gibi unvanlar da kullanılmıştır. ♦ Otağ (hakan çadırı) Hakan. . Tanhu ve Şanyü unvanı gelir. Örneğin. beraberinde getirmiş. kan bulunurdu. ■ Kut'un kan yoluyla babadan oğula ■ Hiçbir şekilde töreye aykırı davranma geçtiğine inanılırdı. Yani Yabgu Şad siyasi iktidar hakkı.İstemi kardeş­ yaptırıldı. Yabgu. Kut kavramı bir bakıma ilâhî seçkinliğin bir ifadesidir. ■ Hükümdarlar çeşitli unvanlar kullanır­ Hükümdarlık sembolleri şunlar idi: lardı. Han. hükümdarın Batı Doğu şahsı ve ailesi kutlu sayılmıştır. kardeşler (II. dan kullanılabilir. Bunların başında. Uy­ çalamadan birlikte yönettikleri de görü­ gurlardan itibaren hükümdar sarayları lürdü. Ayrıca. Göktürk devleti). bu durum taht kavgalarını ve parçalanmayı hızlandır­ ■ Hun ve Göktürk hükümdarları "Otağ" mıştır. diğer insanlar arasın­ Hükümdarın Hükümdarın dan seçilmiş hükümdara ve ailesine ve­ kardeşi büyük oğlu rilmiştir. Bu durum Türk toplumunda kadına örgütlenmişlerdi. yetkisi olmayan hükümdarın temel gö­ ■ Hükümdarlara Tanrı tarafından verildiği revi halkının huzur ve refahını sağla­ düşünülen yetkinin kalıtımsal olarak maktı. Devlet (Merkez) Tanrı vergisi kabul edilen siyasi iktidar kut kavramı ile ifade edilmiş. başkaları tarafından kullanılamazdı. Her sonbaharda halka "Şö­ ler (I. kardeşlerin devleti par­ adı verilen çadırlarda otururlardı. İlteber. Bumin . (Bazen. Kurultay (Danışma Meclisi) oğullarına da geçtiği görüşü Türk dev­ başkanlığı ve ordu komutanlığı da hü­ let yönetiminde veraset sorununu da kümdarın görevleri arasındaydı. ♦ Kotuz (sorguç) ■ Türk Devletlerinde hükümdar yönetimi ♦ Tuğ (sancak) kolaylaştırmak için ülkeyi Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayırırdı.Kültigin len" denilen ziyafetler verilirdi. Bilge . Devletin başında Ha­ verilen değeri ortaya koymaktadır. Sağ ve Solda ise Hanedan üyele­ Bu semboller sadece hükümdar tarafın­ rinden YABGU'lar bulunurdu.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 17 İLK TÜRK DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET DEVLET YÖNETİMİ Hükümdarlara Kurultayın yanı sıra "hatun" denilen hükümdar eşleri de ■ İslamiyet'ten önceki Türkler en büyük yardımcı olurdu (Hükümdar olmadığı sosyal yapı olan devleti (il) boylar birliği zaman kurultaya Hatun başkanlık eder­ anlamına gelen federasyon tarzında di).

tahta çıkmada en sık rastlanan usul bu budun denirdi. Meclise katılan üyelere "Toy- Hanedan üyelerinden birini hükümdar gun" denirdi. Hakan meclisin başkanı kurultay veya meşveret meclisi) toplanır. Subaşı Ordu komutanı ■ Türkler teşkilatçı bir millet olduğundan Yargucu Yargıç yıkılan devletin yerine hemen yenisini kurmuşlardır. Tamgaçlar Damgacılar Bu özellikleri taşıyan hanedan üyesi hükümdar olurdu. Bu sistem uzun süre tartışılmış. Herkesin kurultaya seçerdi. sonra da bakanlar akıllı ve sağlıklı oluşuna (erşed) bakılırdı.18 KPSSDATA TARİH HÜKÜMDARIN TAHTA ÇIKIŞI ■ Ülke töreye uygun olarak yönetilirdi. katılma hakkı yoktu. Devlete il. millete olarak tahta çıkıyordu. yüksek dereceli meclis (kengeş. Devlet işleri Kurul- idi. Hükümdar ölün­ ce. toplanırdı. Buna göre hanedan üyeleri ara­ sında hükümdar seçilirken bu üyelerin İç buyruklar Saray işleri ile ilgili öncelikle büyüklüğüne (ekber). toy. Onun devlet Tekin yönetimi ve askeri konulurda yetişmesi Şehzade sağlanırdı. Tarkan ve Apa Saray görevlileri . savaş ve barış c) Hükümdarın tahta çıkmasındaki diğer gibi önemli kararları vermek için şekil ise seçim usulü idi. Meclis sadece hükümdar seçimi. Türk tarihinde. Töre eski Türklerde devlet ve toplum Tarih boyu hanedana mensup Türk hü­ yaşamını düzenleyen yazılı olmayan kümdarlarının tahta çıkışı başlıca dört kurallardı. sonunda XVII. şekilde gerçekleşmiştir: a) Hanedan üyeleri arasındaki siyasi ve Türklerde ilk devlet teşkilatını Hun- askerî mücadeleyi kazanan hükümdar lar kurmuşlardır. kardeş katli geleneğine son GÖREVLİLER vererek ekber ve erşed sistemini getir­ Buyruklar Bakanlar miştir. d) Hükümdarın tahta çıkışında uygulanan diğer bir sistem de Ekberiyet (en yaşlı üye) Sistemi idi. Ahmet DEVLETİN İŞLERİNİ YÜRÜTEN (1603-1617). "Kengeş" denirdi. yüzyıl başında Osmanlı Devleti hükümdarı I. tay'da görüşülürdü Türk devletle­ rinde meclislere 'Toy' "Kurultay" ve b) Hükümdarın rakipsiz aday olması kolayca tahta çıkmasını sağlıyordu. idi. Danışmanlar Müşavirler Tudun Vali ■ Hükümdar ailesinin en yetkili üyesi Bitikçi Yazışmacı / Sek­ veliaht olurdu. Hükümdarın oturduğu reter başkente "Ordu" denirdi.

En değerli kurban at idi. dın erkek eşitti. si­ rallar yazısızdı. lik olmadığı için kölecilik anlayışı ■ Budunların birleşmesiyle "İl" (Devlet) yoktur. devletlerinde din ve inanışı üç gurupta toplayabiliriz: . ■ Bahar mevsiminin başlangıcında şölen­ ler düzenlenirdi. Atalara ait hatıralara verilen önem. atın sütünden elde edilen Kımız'dır. bu nedenle de onlara karşı hayatın zorunlu kıldığı hayvancılığa duydukları minnet hissi ile atalara kur­ önem verilmiştir. gömlek ve kaftan gibi kıyafetleri giyerek ■ Toplum sağlam bir aile yapısına daya­ Çinlileri. Boy. Atın etinden ve sütünden de yararlanı­ ■ Gök. öldükten sonra ruhları aracılığı ile aile ■ Hayat tarzı göçebeliktir. oluşurdu. Türkler babalarının ve atalarının. içilen içki ise şılmaktadır.millet) meydana yet gelişmemiştir. Günümüzde 21 ■ Bir dinden çok bir sihir karakterine Mart'ta kutlanan "Nevruz Bayramı" bu sahip olan Şamanizm eski Türk toplu­ geleneğin devamıdır. En fazla şekilde cezalandırılmasından da anla­ hayvansal gıda tüketilirdi. Bu şölenlerde ça­ luğuna damgasını vurmuştur. Türk toplumunda luğu Uygurlar'dır. güneş. yıldız. Bizansları ve Slavları etkile­ nıyordu.TÜRK KÜL TÜR TARİHİ 19 SOSYAL HAYAT ■ Türk erkekleri pantolon. DİNİ HAYAT ■ Tabiat kuvvetlerine inanma şeklinde başlayan din ölmüş ataların ruhlarına inanma (Atalar Kültü) şeklinde devam etmiştir. Tek kadınla evlilik olup. Göçebe inanırlar. yer ve su kutsal lırdı. yazın yazlıklara gidilirdi. İlk Türk lınan müzik aletine Kopuz denirdi. Atalar Kültü: Eski Türklerde ölmüş bü­ yükler ve atalara ait hatıralar kutsal sayı­ lırdı. Töre adı verilen bu ku­ "Boy"lar meydana geliyordu. ■ At'ın önemli bir yeri vardır. Boyların birleşmesiyle "Bu­ dun" (Boylar birliği . banlar keserlerdi. sülale) bunların birleşmesiyle düzenlenirdi. kabul edilir ve bunlara kurbanlar sunu­ lurdu. Savaşçılık mezarlara yapılan saldırıların ağır bir herkesin ortak bir yeteneğidir. Devlet ve toplum ailelerin bir araya gelmesiyle "Uruğlar düzeni gelenek ve göreneklere göre (akraba. ceket. ka­ mişlerdir. Kışın kışlıkla­ bireylerini korumaya devam ettiklerine ra. Tarıma dayalı işçi­ gelir ve başında Han bulunurdu. Göçebelikten dolayı yasi bir nitelik taşır ve başında Bey bu­ mülkiyet gelişmediği için özel mülki­ lunurdu. çizme. ■ Türk toplumunun en küçük sosyal Yerleşik hayata geçen ilk Türk toplu­ birimi aile (Oguş) idi. ay.

mezarlarına ise kurgan de­ Öldürdüğü kişilerin cennette ona hizmet nilmiştir. Tabiat Kuvvetleri'ne inanma ■ Türkler arasında zamanla diğer dinler de yayıldı. Kurgan Ölümden sonra hayatın devam ettiğine inanıldığı için ölen kişi eş­ Kurgan. Kurganlarda bulunan eşya ve kalıntılar ■ Hükümdar da töreye uymak zorunda sayesinde Orta Asya tarihi ve kültürü idi. kam. cenaze göstermişlerdir. . kimsenin de tahrip etmemesi için üzerine tonlarca toprak yığılmak suretiyle kaidesi yuvarlak bir tepecik şekli verilen mezarla­ ■ Gelenek. lerin eşyaları ile beraber gömülerek. devlet işlerinde Şamanların düşüncelerini de alırlardı. "balbal". törenlerine de "yuğ" adı verilmiştir. insan ■ Milli benliklerini koruma konusunda en veya hayvan olabilirdi. Uygurlar. hassas olanı Uygurlardır. Devletin ileri gelenleri. Orta Asya'da Ural Dağlarından dan oluşan sözlü hukukun (Töre) sos­ Yenisey nehri bölgesine kadar olan alan­ yal hayatta önemli bir yeri vardır. görenek ve ahlak kuralların­ ra denir. Hazarlar Mu­ eski inançları ise totemizm'dir. yüzyıldan sonra buralar Ruslar eline geçince bura­ lara yerleştirilen Rus muhacirler bu Kur­ ganlarda gömülü olan hazineleri almak için bu mezarları kısa zamanda tahrip ederek çıkardıkları çeşitli madenleri eritip yok etmişlerdir. 3. iliş­ ki kurdukları kültürlerin terimlerine bile Türkçe karşılıklarını kullanmaya özen ■ Din adamlarına Şaman. Atalar kültü Budizm dini yayılmıştır. bulunmaktaydı. Ama bu dinlerin hiçbiri İs­ lamiyet kadar Türkler arasında yayıl­ Totemizmde. değişebilirdi. En ristiyanlığı benimserken. Macarlar. Fakat XVII. eskiden Orta Asya'da ölen Türk­ yalarıyla beraber gömülürdü. Ölü Gömme Adetleri: ■ Kişinin hayatta iken öldürdüğü düşman Ölüler atı ile beraber gömülürler (Cennet sayısını simgeleyen mezar taşlarına yolculuğunu kolaylaştıracağına inanılırdı). Peçenekler ve Kumanlar Hı­ ■ Türklerin asıl dini Göktanrı diniydi. Göktanrı Bulgarlar. seviliği Hıristiyanlığı ve İslamiyeti kabul etmişlerdir. Törenin bazı hükümleri zamanla hakkında bilgilere ulaşmaktayız . len cisimlere inanılırdı. Bunlar. da ve Kırgız steplerinde binlerce Kurgan ■ Törenin üç kaynağı vardı. Uygurlar arasında Mani ve 2. kutlu olduğu kabul edi­ mamış ve etkili olmamıştır.20 KPSSDATA TARİH 1. Oralarda yaşayan Türkler kutsal saydıkları bu mezarları hep koru­ Bunlar: muş kollamışlardır. edeceği anlayışı vardı.

Türkler bu savaş takti­ ■ Türk töreleri Moğollar tarafından ğini daha sonraki dönemlerde de yazılı hale getirilerek. ■ Askerilik hayatın kendisi olduğundan ■ Mete'nin tahta geçişi. ■ Türk ordusu daimi olup eli silah tutan herkes askerdi. geri çekilerek düşmanın üzerlerine doğru gelmesini sağlarlardı. rak kabul edilmektedir (M. bu askeri sistem Batıya ilk olarak Avrupa Hunları tarafından tanıtıl­ ■ Orduda (Hazarlar hariç) ücretli askerle­ mıştır.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 21 ■ Miras hukukuna göre topraklar en küçük oğula. Bu NOT: yüzden bu taktik hilal taktiği olarak da adlandırılır. ■ Yüksek mahkeme hükümdar başkanlı­ ğında toplanırdı. re yer veren Türk topluluğu yoktu. Niğbolu. ■ Devlete ihanet etme. Bunlar: Sahte geri gelişmesinden dolayı. Mete'ye dayanan ordu örgü­ usullerinin öğrenilmesinde en etkili yol tü onlu. Sa­ vaşta ölmek en büyük şeref sayılıyor­ du.Ö. oluşturulmuştur. . 209). yüzlü ve binli gruplardan olu­ idi. (Malazgirt. günümüzde ayrı bir meslek değildi. taşınabilir mallar ise diğer oğullara verilirdi. anlaşmazlıkları çözümleyecek kural­ ların yazılı hale getirilmesi ihtiyacı Turan taktiği şöyle uygulanırdı: Savaş ortaya çıktı. Giderek hilal şeklini alan atlı birlikler. Cengiz Yasaları başarı ile uygulamışlardır. Mohaç ). düşmanı çember içine alarak yok ederlerdi. zina hırsızlık gibi suçların cezası idam­ dı. Ordu-millet an­ kara kuvvetlerinin kuruluş tarihi ola­ layışı hakimdir. ■ Türklerin kullandığı en önemli savaş taktiği Turan taktiği idi. Bu taktik iki Uygurlar döneminde ticari ilişkilerin aşamalı uygulanırdı. kişiler arası çekilme ve pusu idi. şuyordu. Yargıçlar yorgucu ve yargan gibi isimlerle anılırlardı. Böylece Türk hukuku ilk sırasında süvari birlikleri düşmana kez Uygurlar tarafından yazılı hale saldırdıktan sonra kaçıyormuş gibi getirildi. adam öldürme. Ordunun asıl gücü atlı Dünyada ilk kez Türklerde görülen süvari birlikleridir. ORDU ■ Türk ordusunda ilk teşkilatı kuran Mete ■ Sürülerin bakımı ve sürek avları savaş Han oldu.

■ Türkler Hunlardan itibaren ticarete Göktürklerin demircilikle uğraştıkları.22 KPSSDATA TARİH EKONOMİK HAYAT ♦ Çin'den başlayıp Orta Asya'yı aşa­ rak Akdeniz ve Karadeniz'de sona ■ Eski Türk toplumunda ekonomik yaşa­ eren ticaret yoludur. Köken olarak Ural-Altay dil ailesinin Altay ko­ luna bağlıdır. Hazarların da Kafkaslardaki altın ve lunmuşlardır. karşılı­ ■ Devletin başlıca gelirleri toprak ve hay­ ğında tahıl ve giyim eşyası almışlardır. mezar taşları ve kitabelerdir. kösele. Çin'e ulaşan ticaret yolu. savaş ganimetleri. . van vergileri. ticaret yolu vardı. ■ Talaş savaşından (751) sonra ticari Uygurlar yerleşik hayata geçtik­ yaşamda Çinli tüccarların yerini giderek lerinden dolayı tarıma daha büyük Müslüman tüccarlar almaya başladı. Türklerin tarıma da büyük rından ipek yoluna paralel olarak önem verdiğini göstermektedir. DİL VE EDEBİYAT ■ Türkçe. olamamışlar. YAZI. önem vermeye başlamışlar ve yakın Hunların Altaylardaki demir madenleri­ komşuları ile yoğun ticari ilişkilerde bu­ ni. Bu paralar Türklerin ticarette de geliş­ miş olduklarını ve ileri bir medeniyete sahip olduklarını göstermektedir. At arasındaki savaşların temelinde de bu ve koyun en çok beslenen hayvandı. (en çok Çinlilerle) Bu ül­ gümüş madenlerini işledikleri bilinmek­ kelere canlı hayvan. Türkler ile Çinliler mın temeli hayvancılığa dayalıydı. Hunlara ve Göktürklere ait sulama rinden başlayıp Altay ve Sayan dağla­ kanalları. avantaj sağlamıştır. ■ Türkler eski devirlerden beri çeşitli madenleri işlemesini ve bu madenler­ den araç gereç yapmasını biliyorlardı. hayvancılıkta ise Böylece Türklerle Müslümanlar arasın­ diğer Türk Devletleri kadar etkili daki ticari etkinlikler artmaya başladı. bağlı ■ İpek yolu ve kürk yolunun Türklerin devletlerden ve ticaretten sağlanan elinde olması Türk devletlerine büyük vergilerdir. önem vermişler. ve hayvansal gıdalar satmışlar. ■ Türklere ait ilk madeni para örneğinin ♦ İpek yolu: Göktürklere ait olduğu ortaya çıkmıştır. kürk tedir. en eski dillerden biridir. ■ Türkçe yazılan en önemli metinler. ancak nehir ve göl kıyıları ile ya­ ğış alan elverişli bölgelerde yapılıyor­ ♦ Kürk yolu: Hazar ve Bulgar ülkele­ du. ■ Tarım. deri.

Bu yüzden ya­ zılarını kağıt üzerine yazmışlardır. Sağdan sola yazılır. . Uygurlara ait hukuk bel­ geleri de bu alfabe ile yazılmıştır. ■ Türklerin en eski yazıtları Orhun Yazıt­ ları ile Yenisey Yazıtları'dır.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 23 Türkler Tarih Boyunca Şu Alfabeleri Kullanmışlar • Göktürk • Uygur • Soğd • Arap • Kiril • Latin Göktürk alfabesi: İlk Türk alfabesi Göktürk Alfabesi olup 38 harften iba­ rettir. yüzyıllar arasında kullanıldı. Ay­ rıca hareketli harf sistemine dayanan matbaayı da Uygurların bulduğu. 8 ve 18. 18 harf olarak düzenlenmiştir. Orhun alfabesi olarak da anıl­ maktadır. yüzyılda Moğol egemenli­ ğine girdikten sonra Uygur alfabesi Mo­ ğolların resmi yazısı oldu. Orhun kitabeleri ve Yenisey Yazıtları bu alfabe ile yazılmıştır. Bu alfabe sağdan sola doğ­ Göktürk Alfabesi ru yazılır. Uygurlar ka­ ğıt yapımını biliyorlardı. bası­ lan Uygurca kitapların çokluğundan an­ laşılmaktadır. ■ Uygurlar XIII. Yenisey Yazıtları Orhun Yazıtları'ndan daha önce dikilmiştir. kelimeler arasına nokta konur. Uygur alfabesi: ikinci Türk alfabesi ise Soğd Alfabesinden esinlenerek hazırlanan Uygur Alfabesi.

Türk kavimlerinde bilinen en meşhur Runik yazılar kuşkusuz Orhun ve Yenisey yazıtlarıdır. Göktürk (kutluk) hükümdarı Bilge Kağan. siyasi. Ancak bu yazmış. * Devlet adamlarının ve halkın sorum­ * ilk yazılı milli tarih kaynağıdır. Bu yazıtlar U y g u r l a r ' a aittir. * Devlet kurmanın zorlukları * 1893 yılında Danimarkalı Thomsen tarafından okunmuştur. kitabesini kendisi mezar taşlarında rastlanmıştır. lulukları * Türk kelimesi ilk kez bu yazıtlarda millet * Çin'in Türk devletlerini yıkma politi-kaları adı olarak kullanılmıştır. edebi. * Devlet anlayışı ve vatan sevgisi * ilk Türk alfabesi kullanılmıştır. Kültigin ve Bilge Kağana ait olanları yazılar bir alfabe oluşturmazlar. Tonyukuk. * Türk ulusunun geçmişteki olaylardan ders alması dile getirilmiştir. Mani dininin anlayışını yansıtır.24 KPSSDATA TARİH TÜRKLERİN EN ESKİ YAZITLARI Yenisey ırmağı dolaylarında bulunmuş olup II. Bu y a z ı t l a r d a n b a ş k a K a r a b a l a s a g u n yazıtları da vardır. İslam öncesi ilk yazılara Yenisey için dikilmiştir. Kırgız Türklerinin mezar taşlarına yazdıkları kardeşi Kültigin ve devlet adamı Tonyukuk yazılardır. * Türklerin tutsaklık yılları * İlk yazılı. . Uygur dönemi eserleri genellikle M a n i h e i s t y a ş a m g ö r ü ş ü ile b ü y ü c ü l ü k . ise Yolluğ Tigin yazmıştır. mimari ve * Bağımsızlığın önemi heykeltıraşçılık eserleridir. falcılık gibi k o n u l a r ele alınmıştır.

yüzyıl Dede Korkut sonlarında yazıya geçirilmiştir. Göç Uygur destanıdır. ÖNEMLİ TÜRK DESTANLARI İskit Hükümdarı Alper Tunga'nın ölümü üzerine yakılan bir ağıt­ Alp Er Tunga tır. Hunlara ait olan bu destan Türklerin ortak destanıdır. Destanla halk hikâyesi arasında Hikayeleri bir geçiş özelliği gösterir. Manas Kırgızlara aittir. vatanın kutsallığı. Bir savaştan yenik çıkan Göktürk'lerin Er- Ergenekon genekon denilen topraklardan çıkmak için verdikleri mücadele anlatılır. Birleşmiş Milletler tarafından 2000 yılında dünyaya tanıtılmıştır. Destanlar Bağımsızlık. Sav Atasözleri. Bir Hun hakanının kızlarını tanrılarla evlen­ Türeyiş dirmesi bu evlilikten doğan çocukların bozkurt ruhuna sahip olmaları ve böylece çoğaldıkları anlatılır. . Uygur Destanı'dır. Bunlar: Sagu Cenaze törenlerinde söylenen ağıtlar.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 25 Türkçenin İlk Edebiyat Ürünleri Sözlüdür. Koşuk Şölenlerde saz eşliğinde söylenen şiir. Mete Han'ın hayatı ile Orta Asya'da siyasal birliği sağlaması ve Oğuz kağan ülkesini oğulları arasında bölüştürmesini anlatır. Oğuz kağan destanındaki olaylar ayrı ayrı anlatılmış. En uzun Türk destanıdır. Türk edebiyatının sözlü edebiyat alanındaki ilk ve en önemli eserleri destanlardır. Kutsal bir kayanın yok olması ile Türk ilinde başlayan kıtlıkla beraber göç etmek zorunda kalındığı anlatılır. birlik beraberlik ve kahraman­ lık konularının işlendiği sözlü ürünler. 16. Göktürk destanıdır.

■ Uygurların yerleşik hayata geçmesiyle birlikte Türklerde çadır sanatı yerini mimariye bıraktı. eski Türklerde "Keneş Meclisi". Bu heykeldeki altın işçiliği Türk ma­ ■ Türkler bilim adamlarına çok büyük den sanatının en gelişmiş örneğini göste­ önem vermişlerdir. Mimarlık ■ Hunlar ve Göktürklerin göçebe yaşam tarzı sürdürdükleri için kalıcı mimari eserler verilmemiştir. Türkler­ ■ İlk Türk devletlerinden günümüze ula­ de gelişmiştir. adamlarını daima yanlarında bulundur­ muşlardır.IV. kezi Almaata yakınlarındaki bir kurgan­ dan çıkarılan altın elbiseli adam heykeli­ ■ Astronomi bilimiyle uğraşmışlardır. Dokumacılık. Türkler bu çalışmalar sonucu Türk kültürüne ait son yılların en önemli On İki Hayvanlı Türk Takvimini oluş­ buluşu. Selçuklularda "Müşa­ vere Meclisi".Ö. eyer Bu nedenle Türklerin bilim alanındaki ve koşum takımları. gelişen başlıca el sanatları sahip değiliz. olmuştur. Osmanlılarda ise "Meclis- i Meşveret" ismi verilmiştir. çeşitli savaş aletleri­ etkinlikleri konusunda yeterli bilgiye nin yapımı. madenlerden yapılan süs eşyaları. 365 gün 5 saatten biraz fazla olarak Türk sanatındaki bu tür süslemeye hay­ hesaplamışlar ve günümüzdeki hesap­ van üslubu denilmiştir. geyik adını vermişlerdir. Şehircilik ve bayın­ dırlık alanında da bu dönemden itiba­ Altın Elbiseli Adam ren gelişmeler görüldü. dir.26 KPSSDATA TARİH BİLİM VE SANAT El sanatları Demircilik ve maden işlemeciliği. altın ve diğer şabilen yazılı kaynaklar oldukça azdır. Danışmanların bulunduğu meclise. 1970 yılında Kazakistan'ın mer­ turmuşlardır. Bu bulgu da Türklerde dokumacılığın ne kadar geliştiğini gösterir. . Bu halıda süvariler. Uy­ nan halı (M. lamaya son derece yaklaşmayı başar­ mışlardır. Uygurlarda mimarinin yanı sıra heykel ve resim Altaylar'da Pazırık Kurganı'nda bulu­ sanatları da gelişme göstermiştir. Kağanlar bu bilim rir. "Tayanç" ve "keneşçi" deni­ len bu danışmanlar kağanların her top­ lantısına katılmışlardır. yüzyıl) dünyanın en gurlar kurdukları şehirlere Ordu-balık eski halisidir. Süsleme Sanatı'nda daha çok ■ Gök bilimi ile ilgilenen Türkler bir yılı hayvan ve bitki motiflerine yer verilmiştir. ve hayvan figürleri yer almaktadır.

Türk müzik aletleri içinde en önemlisi kopuz Resim: Uygur asil ve rahipleri idi. Destan. ölen kahramanların mezarları­ nın başına dikilir ve öldürdüğü düşmanla­ rı simgelerdi. Duvar resimlerinde (fresk) genellikle Mani ve Buda dinlerine ait konular işlenmiştir. Göktürk ve Uygur bandolarında davulun yanında nefesli çalgılar da bulunurdu. Türk resim sanatının ilk önemli örnekleridir. Heykel: Türk sanatındaki ilk heykel örnekleri Göktürkler dönemindeki balbal taşlarıdır. Bu taşlar.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 27 Resim: Hunlardan kalma eserler üzerinde insan ve hayvan resimlerinin bulunması Türkle­ rin resim sanatıyla ilgilendiklerini gösterir. Türk resim sanatı Uygurlar döneminde ilerlemiştir. Türk devletlerinde askeri bando çok yaygındı. Müzik: Türk sanatı içinde en gelişmiş unsurlar­ dan birisi de musikidir. kahramanlık olayları ve çeşitli hatıralar. Uygur şehirlerinin kalıntılarındaki minyatürler. Uygur­ lardan kalma bu minyatürler Moğollar Balbal (Mezar taşı) aracılığı ile islam dünyasına girmiştir. Askeri ban­ donun hükümdar huzurunda marş çalma­ sı. Uygurlar döneminde heykel sanatı oldukça gelişmiştir. Kopuz . saz şairleri tarafından kopuz çalınarak söylenirdi. Uygur heykel sanatında daha çok hayvan üslubu kulla­ nılmıştır. daha sonraki Selçuklular ve Osmanlı­ lar döneminde de devam etmiştir.

28 KPSSDATA TARİH İSLAM ÖNCESİ TÜRKLERE AİT TERİMLER Figür : Resim ve heykel sanatlarında tasvir edilen insan resmi Aygucu : Vezir Ayuki : Hükümet Balbal : Mezar taşı Bedizci : Ressam Budun : Millet Buyruk : Bakan Bodun : Boylar birliği İdikut : Uygur hükümdarlarının kullandığı bir unvan Kamdu : Bez para Oguş : Aile Otağ : Hükümdar çadırı Suhaşı : Ordu komutanı Tigin : Prens Toy : Devlet Meclisi Urug : Sülale Yuğ : Cenaze töreni Yarmak : Madeni para İl : Devlet Kurultay (Kengeş) : Meclis .

kültür ve medeniyet alanında en büyük rolü oynayan koludur. ♦ Bugünkü SİBİRYA adı Sibir Türklerinden gelir. ♦ Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa Hunları tarafından yapılmıştır. ♦ Kutluk Bilge Kül Kağan Türklerin şehir kuran ilk hükümdarıdır. . İlk Türk şehri Ordu-balık'tır. Tarihte Türk Milletinin siyasi. ♦ Kutluk Kağan Çine karşı "Ulusal Kurtuluş Savaşına" girişerek II. ♦ Tarihte Türkler tarafından kurulduğu bilinen ilk devlet Büyük Hun devletidir. ♦ Kırgızlar.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 29 TARİHTE İLKLER (Türk Kültür Tarihi) ♦ Tarihte rol oynayan İlk Türk topluluğu İskitler (Sakalar) dir. Göktürk Devleti'dir. Mete Orduyu 10'luk sisteme göre teşkilatlan- dırmıştı. Göktürk devletini kurmuştur. Cengiz Han'a bağlanan ilk Türk Kavmidir. ♦ Türk ordu teşkilatını ilk kuran METE HAN Olmuştur. Daha sonra Rusların egemenliğine girmişler­ dir.Kemal Atatürk'e benzer. ♦ Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. ♦ Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa Hunları tarafından. ♦ İlk defa İstanbul'u kuşatan Türkler. ♦ Musevilik'i resmi din olarak kabul eden ilk ve tek Türk devleti Hazarlar'dır. ♦ İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyları Karluklular'dır) ♦ İlk defa ücretli askerlerdi kullananlar Hazarlardır. ♦ Türklerin ilk kullandığı takvim 12 Hayvanlı Türk Takvimi'dir. Avarlar'dır. ♦ Tarihte ilk defa bütün Türkleri tek bayrak altında toplayan Türk Devleti Asya Hun dev­ letidir. Bu özelliği ile Kutluk Kağan Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran M. ♦ Tarihte ilk defa Türk adıyla kurulan devlet. ♦ OĞUZLAR. Onluk sistem daha sonra tüm Türk devletlerinde kullanılmıştır. ikinci akın Sihirler tarafından yapılmıştır.

Mısır ve Anadolu'ya göç etmiş­ lerdir. Orta Asya'nın sınırları. Afganistan ve Çin'e Batıya Gidenler. Orta Asya'da kalan Türkler. Hindistan. Irak. ilk Türk Devleti olan "As­ ya Hun Devleti"ni kurmuşlardır. Kaşgarlı Mahmut'un "Divan-ı Lügatıt Türk" adlı eserinde Türk dernek "OLGUNLUK ÇAĞI"demektir. İki yol izlemişlerdir. 3. Sibirya'ya Doğuya Gidenler. Genel olarak Türk demek.30 KPSSDATA TARİH ÖZET BİLGİLER Türkler. Danimarkalı Bilgin VVAMBERY'e göre Türemekten (Türük) gelir. . battığı yere kadar her yeri fethetme arzusu). ANLAMI VE 2. ANAYURDU Güneyde Himalaya Dağları. Çin baskısı. Kuzeye Gidenler. Batıda Hazar Denizi. Doğuda Kingan Dağları. Göç etmeyip. 2. Orta Asya kültür ve Medeniyeti dünyanın değişik bölgelerine taşın­ GÖÇLERİN mıştır. KUVVETLİ manasında kabul edilir. GÜÇLÜ. geleneklerine bağlı" demektir. 1. Çin ve Uzakdoğu ülkelerine GÖÇ YÖNLERİ Güneye Gidenler. 1. Kuzeyde Sibirya'dır. Buna göre Türk de­ TÜRK ADININ mek "Türeli = Nizamlı. Diğer kısmı ise Hazar Denizinin güneyinden İran. Salgın hastalıklar. Kendi aralarında ve diğer kavimlerle olan mücadeleler. Töre kelimesinden gelir. 6. oralardaki bazı devletleri de yıktılar. Türklerin Cihan hakimiyeti düşüncesi (Güneşin doğduğu yerden. 4. 5. KÖKENİ Buna göre Türk demek TÜREMİŞ. 4. Suriye. şiddetli kışlar). Ziya Gökalp'e göre. SONUÇLARI 2. Bir kısmı Hazar Denizinin kuze­ yinden Karadeniz'in kuzeyine ve Avrupa'ya. Olumsuz iklim şartları (Kuraklık. 3. Göç eden Türk boyları gittikleri yerlerde yeni Türk Devletleri kurar­ ken. GÖÇLERİN SEBEPLERİ 3. Nüfus artışı ve toprakların yetersiz kalışı. 1. tarih sahnesine Orta Asya'da çıkmıştır. ÇOĞALMIŞ demektir.

Aşağıdakilerden hangisi "Orhun Kitabele- TEST -1 ri'nin yazılış amaçlarından biri olamaz? İlk Türk Devletleri A) Toplumsal dayanışmayı geliştirmek B) Ulus olma bilincini pekiştirmek 1. Aşağıdakilerden hangisi. mak E) Yöneticilik konusunda bilgi vermek Uygurlar bu davranışlarıyla aşağıda- kilerden hangisini korumaya çalışmışlar­ dır. 6. Türk tarihi açısından "Yuğ" neyi ifade D) Dış baskıların artması etmektedir? E) Kardeş kavgalarına rastlanması A) Hükümdar soyunu B) Hükümdarlık törenini C) Danışma meclisini 7. başta Budizm olmak üzere C) Hükümdar ailesinin soyluluğunu vurgu­ çeşitli dinlere bağlı değişik kültürlerle ilişki lamak kurdukları halde dini terimlerin bile Türkçe D) Türk tarihini gelecek kuşaklara yansıt­ karşılıklarını kullanmaya özen göstermişler­ dir. hangisi Türk Ulusunun demokrasiye II. Uygurlar. Aşağıdakilerden hangisi Orta Asya Türk D) Süsleme sanatını devletlerinin ortak özelliklerinden biri E) Cenaze törenini değildir? A) Törelere saygı duyulması 3.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 31 5. I. Uygurlar. Halıcılık II. Şehircilik ve bayındırlığa önem verdi­ yatkınlığının bir kanıtıdır? ler. Resim ve heykel D) Sık sık savaşlara girişilmesi E) İslamiyet'in Türk boyları arasında hızla Alanlarının hangilerinde daha başarılı yayılması olmuşlardır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) ll-lll D) ll-IV E) lll-IV 8. B) Yönetimin federatif karakterli olması I. Tarım IV. Uygur Türkleri. Eski Türklerin aşağıdaki özelliklerinden yan Mani dinini benimsediler. Savaşı ve hayvansal gıdaları yasakla­ 4. A) Yönetimleri altındaki kavimlere eşitlik Bu bilgiler ışığında Uygurlar için aşağı­ ve adaletle hükmetmeleri dakilerden hangisi söylenemez? B) Komşuları ile iyi ilişkiler kurmuş olmala­ A) Yerleşik hayata geçtikleri rı B) Askeri yönden sarsıldıkları C) Devlet yönetiminde hakanların yetkile­ C) Uygarlık alanında önceki Türk federas­ rini sınırlayan bir kurultayın bulunması yonlarını geçtikleri D) Çok çabuk teşkilatlanıp devlet kurabil­ D) Ekonomilerini hayvancılığa dayandır­ me yeteneği dıkları E) Hakanların sefere çıktığı zamanlarda E) Çevre kavimlerin kültürlerinden etkilen­ yerine eşlerinin vekalet etmesi dikleri . Orta Asya'daki diğer Türk dev­ letlerine göre. Demircilik C) İpek yolu ticaretinden yararlanılması III. Türk devletle­ rinde ülkenin hükümdar ailesinin ortak A) Toprak bütünlüğünü malı sayılması geleneğinin bir sonucu B) Yönetim biçimlerini değildir? C) Milli benliklerini A) Parçalanmanın hızlanması D) Toplumda eşitlik anlayışını B) Çok sayıda Türk devleti kurulması E) Eski inanç sistemlerini C) Güçlü orduların oluşturulması 2.

32 KPSSDATA TARİH 9. A) Türk devletlerinin çoğunun anayurt dı­ şında kurulması C) Yönetimin belli soyların elinde olması B) Bazı devlet adamlarının Çinlilerin etki­ D) Yargılamanın sözlü hukuka göre yapıl­ sinde kalması ması C) Hükümdarın bütün erkek çocuklarının E) Ülkenin özerk yönetim birimlerine ayrıl­ tahta çıkma hakkına sahip olması ması D) Yöneticilerin farklı dinlere inanması E) Hayat tarzının göçebe olması 16. Bu dönemde Türk tarihi yor. Orhun Harfleri önüne alındığında aşağıdaki yargılardan IV. Türklerin ilk dönemlerinden itibaren E) Gelişmiş bir yönetim örgütünün bulun­ görülmeye başlayan aşağıdaki özellikle­ ması rinden hangisi günümüzde de bütün can­ lılığı ile önemini korumaktadır? 11. Aşağıdakilerden hangisi Türklerde biçimi konusunda ayrıntılı bilgi sahibi savaş yeteneğinin artmasına olumlu kat­ olamayışımızın nedeni aşağıdakilerden kı sağlamamıştır? hangisidir? A) Sürek avları düzenlenmesi A) Yazılı belgelerin az oluşu B) Atın evcilleştirilmesi B) Türk boylarının çok geniş alanlara ya­ C) Hayvancılığın yapılması yılması D) Mani dininin benimsenmesi C) Göçebe hayat tarzının uzun süre de­ vam etmesi E) Göçebe bir hayat yaşanması D) Orta Asya'da sık sık savaşlar görülme­ si 15. Türk devletlerinin zayıflamasında ve A) Ordu-millet anlayışına sahip olunması parçalanmasında aşağıdakilerden hangi­ si daha etkili olmuştur B) Ülke topraklarının tümüyle devlet malı sayılması. İlk Türk devletlerindeki teşkilatlanma 14. letlerle doludur. Uygur Harfleri hangisi yanlıştır? Türkler tarih boyunca bu dört alfabeyi A) Hükümdarlar genelde sade bir hayat hangi kronolojik sıraya göre kullan­ yaşarlardı mışlardır? B) Halk için büyük ziyafetler verirlerdi A) ll-IV-l-lll C) Hükümdar." Araştırmacıların Türk Tarihi ile yakından Bu durumun ortaya çıkmasında aşağıda. Dünya tarihçileri. Türklerde hükümdar-halk ilişkisi göz III. Arap Harfleri 12. A) Orhun kitabelerinin okunması B) Orta Asya'nın coğrafi konumu B) Türk Kurtuluş Savaşının zaferle sonuç­ C) Türk Çin ilişkilerinin gerginliği lanması C) Osmanlıların Avrupa'da ilerleyişi D) İyi bir yönetim biçiminin kurulamaması D) Türk Tarih Kurumunun kurulması E) Geleneklere göre devletin şehzade arasında bölünmesi E) İstanbul'un fethi 10. Türk Tarihini önemsemi­ sürede yıkılmıştır. "Orta Asya'da kurulan Türk devletleri kısa 13. I. kısa aralıklarla birbiri içinden filizlenen dev­ göçebe bir topluluk olarak görüyorlardı. Türkleri köklü bir uygarlığı olmayan. ilgilenmelerini sağlayan ilk etken aşağı- kilerden hangisi en çok etkili olmuştur? dakilerden hangisidir? A) Türklerin göçebe bir hayat yaşamaları. Latin Harfleri II. halkın babası kabul edilirdi B) IV-III-II-I D) Halk hükümdarın kölesi sayılırdı C) l-lll-IV-ll E) Yöneticilerin başlıca görevi halkın mut­ D) IV-II-III-I luluğunu sağlamaktı E) lll-IV-ll-l .

Göktürk Devleti ile Türkiye Cumhuriyeti arasındaki ortak yön aşağıdakilerden hangisidir? 23."Türklerin Orta Asya'da dış tehlikelerle karşı lerde oldukça uzak ülkelere gidebilmele­ karşıya kalmaları ve topraklarının doğal sı­ rini sağlayan ana etken nedir? nırlarla korunmamış olması'' aşağıdakilerin hangisinde yeteneklerinin gelişmesine A) Yaşadıkları zor şartlar neden olmuştur? B) Göç yollarının coğrafi uygunluğu A) Askerlik C) Ulaştırma imkanlarının gelişmiş olması B) Ticaret D) Maden devrine erken girmeleri C) Tarım E) Askeri alanda üstünlükleri D) Dokumacılık E) Hayvancılık 18. "Türklerin geleneksel dini olan Şama­ A) Orta Asya'da kurulmuş olmaları nizm'in diğer dini etkinliklere açık olması." B) Türk adını kullanmaları Aşağıdakilerden hangisine ortam hazır­ lamıştır? C) Anadolu'da egemenlik kurmuş olmaları A) Şamanizm'in yaygınlaşmasına D) Müslüman olmaları B) Türkler arasında çeşitli dinlerin yayıl­ E) Avrupa'da topraklarının olması masına C) Devletin resmi bir dini olmasına 19. Uygurların. Türklerin anayurtlarından yaptıkları göç­ 22. Aşağıdakilerden hangisi Uygurlara ait özelliklerden biri değildir? D) Türk törelerinin uygulanmasından vaz­ geçilmesine A) Yerleşik hayata geçmeleri E) Diğer dinlere inananların sayısının B) Din değiştiren ilk Türk devleti olması azalmasına C) Bilinen ilk Türk devleti olması D) Tarım ve ticarette ilerlemeleri E) Kırgızlar tarafından yıkılmaları 20. Aşağıdakilerden hangisi alfabe oluştu­ İLK TÜRK DEVLETLERİ ran ilk Türk devletidir? TEST-1 A) Hazarlar CEVAP ANAHTARI 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 B) Uygurlar C E E C C C E D E A C) Göktürkler 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 D) Akhunlar C D A D A E C B C B 21 22 23 E) Karluklar C A B .TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 33 17. kendilerinden önceki Türk devletlerine göre uygarlıkta daha ilerle­ miş olduklarını gösteren en önemli kanıt aşağıdakilerden hangisidir? A) Askeri yeteneklerinin gelişmiş olması B) Yerleşik hayatı benimsemeleri C) İlk alfabeyi kullanmaları D) Geniş bir coğrafi alana yayılmaları E) Nüfuslarının fazla olması 2 1 .

Aşağıdakilerden hangisi Göktürklerde lerinde. çeşitli alanlarda farklı boyutlar­ için da gelişmeler göstermelerine neden olmuş­ E) Mezar yerinin tespiti için tur. Göktürkler için TEST -2 yanlıştır? İlk Türk Devletleri A) Türklerde devlet ve millet olma şuuru­ nu ilk defa başlatmışlardır B) Yazı ve takvim kullanmışlardır 1. Kağan Türk devletlerinin uzun ömürlü olmama­ II. Orta Asya'da belirli tarihlerde kurulan I.34 KPSSDATA TARİH 5. İslamiyet'ten önce kurulan Türk devlet­ 8. Türklerin tarih boyunca değişik ülkelere D) Kurban geleneğinin bir gereği olduğu yerleşmeleri. devlet işlerinin gö­ si. hanedan prenslerinden ve boy devlet adamlarının millete hesap verme­ beylerinden oluşan. Aşağıdaki alanların hangisinde bu farklı­ lığın en az olduğu savunulabilir? 2. Hakan A) Çinlilerin Türk devletlerinin yaşamasına Unvanlarından hangileri hükümdarlar fırsat vermemesi için kullanılmamıştır? B) Orta Asya'nın istilalara uğraması A) Yalnız I C) Güçlü ordular meydana getirememeleri B) Yalnız II D) Devletin birçok boyların birleşmesinden C) Yalnız III medyana gelmesi D) l-ll E) Ticarete önem vermeleri E) l-IV 4. Budun larının nedeni aşağıdakilerden hangisi­ III. Aşağıdakilerden hangisi. Eski Türklerde ölen bir kişinin cesedinin hemen gömülmeyerek bir süre bekle­ C) Devlet adamları Çinlilerin oyunlarına tilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden gelmişlerdir hangisidir? D) Sasani ve Bizanslılar üzerine baskı A) Bedeni kötü ruhlardan temizlemek için yapmışlardır B) Göçebeliğin bir gereği olduğu içi E) İlk defa milli adla kurulmuşlardır C) Cesedin tekrar dirileceğine inandıkları için 6. devlet ve halkın karşılıklı olarak gö­ rüşüldüğü meclise ne denirdi? revlerinin belirtilmesi konularını içermek­ tedir? A) Divan A) Orhun yazıtları B) Pankuş B) Karabalasagun yazıtları C) Asiller meclisi C) Oğuz Kağan destanı D) Divan-ı Hümayun D) Şehname E) Kurultay E) Manas destanı . Eski Türklerde toplum düzenini sağlayan en önemli kurallara ne denirdi? A) Din A) Dini kurallar B) Ekonomi B) Şaman kaideleri C) Askerlik C) Kurultay D) Sosyal yaşam D) Hükümdar kanunları E) Sanat E) Töre 7. Orta Asya'da kurulan Türk devletlerinde. 3. Han dir? IV.

Aşağıdakilerden hangisi Orta Asyada 15. yüzyılda yazılmış olması mesi 10. Medrese hükümdarın egemenlik hakkı ile ilgili III.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 35 9. Orta Asya Türk devletlerinde sosyal kurulan Türk devletlerinde yönetimin hayatı düzenleyen ve yazılı olmayan ku­ özelliklerinden biri değildir? rallara ne denir? A) Herkesin kurultaya katılma hakkının ol­ A) Yargu ması B) Töre B) Ülkenin bölümler halinde yönetilmesi C) Kün C) Devlet yönetiminde törelere uyma zo­ D) Oğüş runluluğunun olması E) Budun D) Hatunun kurultaya katılması E) Devlet yönetme yetkisinin hükümdara tanrı tarafından verildiğine inanılması 16. Dokuma III. İslamiyet'ten önceki Türk devletlerinin 13. Karluklular 14. Aşağıdakilerden hangisi Orhun Kitabe­ dini anlayışlarında aşağıdakilerden han­ lerinin tarihi açısından önemini belirleyen gisi yoktur? özelliklerden biri değildir? A) Gök tanrıya inanılması A) Türk adının geçmesi ve Türkçe yazıl­ mış olması B) Ölümden sonra yaşama inanılması B) Hun tarihi ile ilgili ayrıntılı bilgi vermesi C) Dinsel inançlara saygı gösterilmesi C) Türk yazısının en eski alfabesiyle yazıl­ D) Kendi dinlerinden olmayanlardan cizye mış olması vergisi alınması E) Ölen kişinin mezarının yanına öldürdü­ D) Siyasi bir beyanname olması ğü düşman sayısı kadar balbal dikil­ E) VIII. Külliye 12. Duvar resmi II. İslamiyet'ten önceki Türk devletlerinde II. I. Mimari IV. I.Kümbet olarak aşağıdakilerden hangisine inanı­ Yukarıdaki yapılardan hangileri anıtme­ lırdı? zar niteliğindedir? A) Halk tarafından verildiğine A) Yalnız I B) Kurultay tarafından verildiğine B) Yalnız II C) Büyük devletler tarafından verildiğine C) Yalnız III D) Başkalarından zorla alındığına D) l-lll E) Tanrı tarafından verildiğine E) ll-lll . Avrupa Hunları Uygurların yukarıdaki sanat alanlarının hangilerinde etkinlik göstermeleri onların Yukarıdaki Türk topluluklarından hangi­ yerleşik hayata geçtiklerine bir kanıt sa­ leri Orta Avrupa'da teşkilatlı bir devlet yılabilir? kurmuşlardır? A) Yalnız I A) Yalnız I B) Yalnız II B) Yalnız II C) Yalnız III C) Yalnız IV D) I-lll D) ll-lll E) l-ll-lll E) Ill-IV 11. Avarlar III. Türk mimarisinde. I. Hazarlar lI.

Uygurlar döneminde ticari ilişkilerin C) Yalnız III gelişmesiyle kişiler arasındaki anlaşma­ D) l-ll lar yazılı hale getirilmiştir.36 KPSSDATA TARİH 17. Manas Destanı lişini ve Çin entrikalarını anlatan. Türklerin III. yüzyıla ait olan Orhun Anıtları (Gök­ türk Kitabeleri) devietin kuruluşunu. Karabalasagun Yazıtları ilk ulusal kaynağıdır. Orhun Kitabeleri 21. yükse­ II. I. Ergenekon destanı III. İl Yukarıdakilerden hangileri İslamiyet'ten önce kuruian Türk devletlerinde siyasi. Bu durum E) l-ll-lll aşağıdaki alanlardan hangisi ile ilgili bel­ gelerin oluşturulduğunu gösterir? A) Hukuk B) Sanat 19. Kurultay III. Türklerde resim sanatının temsilcisi ve A) Hitit . Orhun kitabeleri C) Edebiyat M. Yukarıdakilerden hangileri Göktürklere Sadece bu bilgilere dayanarak aşağıdaki- aittir? lerden hangisi söylenemez? A) Yalnız I A) Göktürklerin Ortaçağ'da yaşadığı B) Yalnız II B) Orhun Anıtları'nın Türkler için önemli C) Yalnız III bir kaynak olduğu D) I ve II C) Orta Asya'da Türklere ait tüm bilgilerin sadece Çin kaynaklarından öğrenildiği E) II ve III D) Çinliler ile Türklerin mücadele halinde olduğu E) Çinlilerin. VIII. Toy şında değişik yöntemler de uyguladığı II. ekonomik. en basit ifade ile "geçmişin bilimi" E) II ve III olarak tarif edilmiştir. kültürel işlerin görüşülüp ka­ rara bağlandığı meclistir? A) Yalnız I B) Yalnız II 22. Tarih.Mısır ilişkileri öncüsü sayılan topluluk aşağıdakilerden hangisidir? B) Orta Asya Türk kültürü A) Hunlar C) Fransız İhtilali'nin etkisi B) Avarlar D) Dünya Savaşlarının sonuçları C) Göktürkler E) Devletlerarası gerginlikten doğabilecek savaşlar D) Türgişler E) Uygurlar . Buna göre aşağıdakilerden hangisi Tarih biliminin inceleme alanına girmez? 20. Türklere karşı savaşın dı­ 18. Manas destanı D) Spor Yukarıdakilerden hangileri Göktürk dö­ E) Siyaset nemine aittir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II 23. I. I.

Kendilerine özgü yazıya geçmişler­ A) İltizam dir. Aşağıdaki alfabelerden hangisi Türklere A) Yalnız I özgüdür? B) Yalnız II C) Yalnızlll A) Soğd D) I ve II B) Kiril E) II ve III C) Orhun D) Latin E) Sanskrit 26. Orta Asya'da devlet kurmuşlardır. herhangi bir şunlardır: kişinin mülklerinin veya gelirlerinin bir I.batı olmak üzere iki koldan den hangisidir? yönetilmişlerdir. Halı .kilim dokumacılığı yapma. İslamiyetten önce Türklerin. TEST-2 II. İLK TÜRK DEVLETLERİ I. Karamanoğulları D) III ve IV III. Samanoğulları C) II ve IV II. Büyük Selçuklular E) IV ve V Yukarıdaki devletlerden hangilerinin res­ mî dili Türkçeydi? 25. komşu ülke hane­ danlarıyla akrabalık kurmuştur. İlk kez "Türk" adını taşıyan kavim kısmının kamu yararı için süresiz ola­ olarak ortaya çıkmışlardır. B) Dirlik IV. C) Vakıf V. Tarımda sulama kanalları yapma. Silah. D) Devşirme E) Saliyane Bu bilgilerden hangilerine dayanarak Göktürklerde ulusçu bir devlet anlayışı olduğu söylenebilir? A) I ve III B) II ve III 28. Göktürklerle ilgili bilgilerden bazıları 27. Doğu .A C B A D E geçtiklerinin kesin bir kanıtıdır? 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 A) Yalnız I B) Yalnız II A E B D B C A D D E C) Yalnız III 21 22 23 24 25 26 27 28 D) I ve I C A E A C A C B E) II ve III . süs eşyası imal etme 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 uğraşlarından hangileri yerleşik hayata A E D E .TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 37 24. Hükümdarları. at koşum takımları. İslam hukukuna göre. CEVAP ANAHTARI III. I. III. rak kullanılması sistemi aşağıdakiler- II.

Müslümanlığı kabul eden İlk Türk boyu Karluklardır. Horasan'da yaşayan Türklerle sınır komşu­ Sonuçları ve Önemi: su olmuştur. karşı savaşmışlardır. Bu mücadelede Türklerin ezeli düşmanı ILIŞKILERI olan Çinlilere karşı Abbasilere yardım ettiler ve Talaş nehri kıyısında yapılan savaşta Hz. • Uygurların Orta Asya'da otoriteyi ele ge­ Bu tarihten itibaren Türklerin büyük çirmelerine katkıda bulunmuştur. a Türk-Müslüman mücadelesi sona ermiştir Hz. Ama en yoğun ve bölge Çin kültürü yerine İslam kültürünün şiddetli Türk-Arap mücadelesi Emeviler etkisine girmiştir. Orta Asya'ya egemen olmak iste­ ticaretin etkisi yen Çin'in harekete geçtiğini görüyoruz. Emeviler'in ırkçı ve baskıcı politikaları Ab­ İslamiyet Türkler arasında özellikle ticaret basiler döneminde terk edilmiştir. savaşları başlamıştır. İlk kez Çin dışında. Hz. çoğunluğunun İslamiyet'i kabul ettiği ye kurulacak devletlerin de resmen Müslümanlığı kabul ettiği görülür. Osman döneminde Hazarlar. dostluk pekişmiştir. Talaş savaşıyla bu gıcı olmuştur.ISLAM ni durdurmak için Abbasiler harekete geçti­ ler. •Ahiret inancına sahip olmaları Çinlilerin Orta Asya'ya egemen olmak için •Temizlik anlayışı harekete geçmeleriyle birlikte. temel alınmış ve kısa zamanda Türk-Arap ! Talaş Savaşı Türk-İslam tarihinin başlan­ dostluğu güçlenmiş. yapısının uygun olması •Ahlak ve Cihan anlayışlarının benzer olması •Türklerde kurban kesme ve Cennet Talaş Savaşı (751): Cehennem inancının varlığı •Abbasilerin ırkçı bir politika takip et­ Orta Asya'da yeni kurulan Uygur Devleti memeleri daha siyasi birliğini tamamen sağlaya­ •Türkler ile Müslümanlar arasındaki madan. • İslamiyet Türkler arasında özellikle •Türklerdeki tek Tanrı inancı ve aile ticaret yoluyla yayılmıştır. TÜRK DÜNYASI ILK TÜRK. döneminde (Abdulmelik zamanı) yaşandı. Osman döneminde sınır­ 1 daki anlaşmazlıklar yüzünden ilk Türk-İslam Orta Asya Çinlileşmekten kurtulmuş. Ömer Sasani İmparatorluğu'na son ve­ Çin ordusu mağlup edildi (751). Semerkant'ta kâğıt • Türk-İslam devletlerinin kurulması üretilmeye başlandı. Talaş savaşından sonra gerçekleşti. Çin ilerleyişi- . Emeviler döneminde ise Türgişler İslam ordusuna * Türkler kitleler halinde Müslüman oldular. Abbasilere rip İran ve Irak'ın bir bölümünü fethedince yardım eden Türk topluluğu Karluklardır. Hoşgörü yoluyla yayılmıştır.

en parlak dönemini yaşamıştır. pan Tulunoğlu Ahmet otorite boşluğun­ İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlen­ dan yararlanarak Mısır'da bağımsızlığını mişlerdir (Önceleri Büveyhoğullarına ilan etmiştir. Yağma ve Çiğil çok çabuk yıkılmışlardır. Karluk. r . Lübnan ve Bingazi'yi ele geçirmiştir. hakim tası oldu. AKŞİTLER (İHŞİDİLER) (935-969) • Kurucusu Ferganalı Mehmet'tir. yöneti­ Talaş Savaşı Türk tarihinde bir dönüm nok­ cileri ve askeri gücü Türk olup. •Tulunoğulları (Mısırda) • Suriye ve Filistin toprakları yanı sıra. Türkler arasında İslamiyet hızla oldukları toplum farklıydı. HARZEMŞAHLAR (1097-1231) TULUNOĞULLARI (868-905) Ceyhun ırmağının Aral gölüne döküldüğü • Mısırda kurulan ilk Müslüman Türk devle­ yerin güney kesimleri Harezm (Harzem) tidir. sürenlere Harzemşah (Harezmşah) denil- . Müslümanlığı kabul etmişlerdir. Daha sonra İtil (Volga) Bulgarları tur. Akşitlerden Türkleri. Osmanlılar).yy'm başlarında Türklerin Eyyubi ve Memlûk Devleti kurulmuş­ en büyük kolu olan Oğuzlar Müslüman oldular. : İslam kültür ve medeniyetinin gelişme­ • Abbasiler tarafından yıkılmıştır. adıyla anılır. Bu sebeple yayılmaya başladı. Fatımiler. islamiyet'i kabul eden ilk Türk sonra Mısır'da sırasıyla. kut­ •Akşitler (Mısır) sal toprakları (Hicaz) sınırlarına dahil • Eyyubiler (Mısır) eden ilk Türk devletidir.İslamiyet'in geniş alanlara yayılmasını • Tulunoğulları kısa sürede Suriye. sağlamışlardır. X. mimari eseridir).40 KPSSDATA TARİH Türklerin İslamiyet'e Hizmetleri • Abbasi Devletine bağlı olarak valilik ya­ :. • Memlükler (Mısır) • Harzemşahlar (Harzem) • Abbasileri. •Gazneliler (Afganistan) • Fatımiler tarafından yıkılmıştır. boyları oldular. Öteden beri burada hüküm • Kurucusu Tulunoğlu Ahmet'tir. Halifeliği koruyarak varlığını sürdürmesini • Mısır bayındırlık ve zenginlik bakımından sağlamışlardır. • Büyük Selçuklular (Horosan) :' Tulunoğulları ve Akşitlerin. Fatımilere karşı korumaya ça­ •Karahanlılar (Orta Asya) lışmışlardır. sonra Bizans ve Haçlılara karşı). Mısır da kurulan ikinci Türk devletidir • Abbasiler ve Fatımilerle savaşmışlardır. sine ve yayılmasına katkıda bulunmuş­ lardır. • Dağınık haldeki Müslümanları bir araya • Ulu Cami Tulunoğlu Camii (Mısır'da Türk toplamışlardır (Selçuklu. Filistin.

Ancak Kara-Hıtaylarla mücadele edildi. ordu komutan­ larından Aybeg tarafından yıkıldı ve yerine Harzemşahların en büyük hükümdarı Memlûkler devleti kuruldu (1250). önce kolu ise 1348'e kadar varlığını devam ettir­ Kara-Hıtaylar'ı. Ancak bu söz zamanla bir terimi cak bu parlak dönem uzun sürmedi. devletiyle yüceldi. Mısır'da kurulan Tolunoğulları ve İhşidîler (Akşitler) böyle ortaya çıkmışlardır. devleti yeniden toparlamak için uğraştıysa da başarılı olamadı. Harzemşahlar sülâlesinin atası Anuş. Begdili Türk zümresine sında bir efsane hâline geldi (1187). Tuğrul'u yendi. emrinde bulunan Türk (1250). Güneydoğu Anadolu ve Ara­ devirlerinde hem Irak Selçukluları hem de bistan'ın güneyine kadar genişledi. Memlûk adı verilen tanlarından Selâhaddin. ardından son Selçuklu Hü­ miştir.Memlûkler. Karahanlı Memlûk kelime manasıyla beyaz köle de­ ve Karahıtay devletlerine son verdiler. Sultan Sencer'in ölümü üzerine hanedan üyeleri tarafından paylaşıl­ bağımsızlığını ilân etti (1157). Ancak bu du­ ölümünden sonra bağımsızlığını ilân etti rum hoş karşılanmadığından komutan­ (1174). Suriye. (1097-1128). Harzemşahlar kısa sürede sınırlarını Doğu Anadolu'dan MEMLÛKLER (1250-1517) Maverâünnehir'e kadar genişlettiler. Burada güçlü bir idare Eyyûbîlerin son hükümdarı ölünce tahta. Nitekim mensup bir kişidir. Kurduğu devlet babasının adından lardan İzzettin Aybeg ile evlendi. kuran Selâhaddin. Âdeta Selçuklu devletinin vârisi oldular. An­ mektir. Anuş-tegin Selçuklu bir Arap şairi Selahattin Eyyûbî'nin Halep'i Sultanı Melikşah'ın saray hizmetinde bulu­ de alması üzerine "Arap milleti. ifade eder olmuştur.Böylece Eyyûbî hanedanına son verilmiş oluyordu Selahattin Eyyûbî. Hama Alaaddin Tekiş'tir (1172 -1200). Eyyûbî Devleti'nin sınırları kısa sürede Daha sonra başa geçen Atsız ve İl-Arsian Mısır. Ehl-i Salib (Haçlılar) Selçuklulara bağlı kalarak. Savaş esiri veya satın 1220'de bütün ülke Cengiz Moğolları'nın alınanların oluşturduğu hükümdarın muha­ istilâsına uğradı. Ölümü üzerine İlk defa Abbasi halifeleri Türk asıllı Harzemşahlar Devleti tamamen ortadan Memlûkleri kullanmış. Selahattin Eyyûbî'nin ölümü üzerine devlet Arslan. d ı n 93). Haçlıları ve o zamana askerleriyle beraber Haçlılara karşı çetin kadar yenilemeyen Moğolları durdurarak mücadeleler verdi. Ünlü Hıttîn savaşı ile . Türklerin nuyordu. İzzettin Aybeg'i sultan ilân etti. Mısır'daki asıl kol. dolayı Eyyûbîler olarak bilinir. yapmakla Mısır'daki Fatımî devletine son vermişti (1171). İşte Mısır' da kurulan Memlûk Devleti'nin kuru­ Haleb Atabeyi Nureddin Mahmut'un komu­ cusu izzettin Aybeg de. Haçlılarla işbirliği askerî komutanlardan biriydi. kümdarı II. Haçlıları Kudüs'ten çıkardı ve İslâm dünya­ Tegin isminde. lenerek kendi devletlerini kurmuşlardır. Oğlu Kudbeddin Muhammed. Harzemşah davası Eyyûb'un oğlu tarafından perişan unvanı ile bu bölgenin valiliğini üstlenmiştir edildi" demiştir. Tekiş. Ordu.TÜRK DÜNYASI 41 mistir. zamanla bunlar güç­ kalktı (1231). Nurettin Mahmut'un karısı Şecerüddür geçmişti. Celâleddin Harzemşah fız birliklerine bu isim verilmiştir. Nitekim il.

İslam kültürünü kaynaştırmış böylece Türk-lslam sentezinin öncüsü olmuş­ Moğolların Abbasi halifesini öldürmesi üze­ lardır. Karahanlı Devleti Kaynak: Tarih Atlası Cemre Yay.42 KPSSDATA TARİH İslâm dünyasının koruyuculuğunu üstlen­ KARAHANLILAR (840-1212) mişlerdir. aynı aileden birini halife ilân ederek. Moğol. de devam ettirmişlerdir. Halkın tamamı Türk'tür. Türkçeyi her güçlü devleti hâline gelen Memlûklar ara­ alanda etkili kılmışlardır. Suriye'yi Haçlılardan kurtarmış. Karluk. Moğollara Karahanlılar Orta Asya Türk kültürüyle karşı başarılar kazanmıştır. Yağma ve Çiğil Türkleri kur­ Câllûd Savaşı'nda bozguna uğratmıştır muştur. îlk Müslüman Türk devleti olan Karahanlı- Ermeni ve Haçlı müttefik ordusunu Ayn. Iarı. Bir Kıpçak Türk'ü olan Baybars. (1260). Döneminin en vazifesi görmüşlerdir. Mısır'ı alarak bu devle­ İslam kültürü yanında Türk geleneklerini tin varlığına son vermiştir (1517). Di- sayısını geçmiştir. Aybeg'den sonra tahta çıkan Kotuz. devletin başına geçme hakkına sahip olmasıdır. Yavuz Sultan Selim. rin İslamiyet'e geçişlerinde köprü halifeliği Mısır'a taşımıştır. sında zamanla iç çekişmeler başlamış ve bu durumdan faydalanan Çerkeş kölemen­ leri devleti ele geçirmiştir (1382). Bunun temel nedeni Memlüklerde kendine güvenen komutanların van-ı Lügat-it Türk. • Memlüklerin siyasi tarihi Osmanlı Devletinin • Yusuf Has Hacib'in yazdığı eser. siyasi tarihinden daha kısa sürmesine karşın Kutadgu Bilig. • Ayrıca çok sayıda Kur'an-ı Kerim ve tercüme eser kaleme alınmıştır. • Türk-islam edebiyatının oluştuğu bu dö­ •Moğolları durduraın tek Türk devleti nemde. . Memlüklerde başa geçen hükümdar sayısı Osmanlı Devletinde başa geçen hükümdar • Kaşgarlı Mahmut'un yazdığı eser. Türkle­ rine. Nitekim Uygur Alfabesini kullanmışlardır. bazı önemli eserler şunlardır: Memlüklerdir.

Abbasi halifesinin koruyuculuğunu üstlenen ilk Türk devleti Devletin kurcusu Sarnanoğulları devletinde olmuştur.TÜRK DÜNYASI 43 G A Z N E L İ L E R (962-1187) şı koruyan Gazneliler. Mesut. • Hindistan'ın büyük bölümünü fethederek İslamiyet'i yaymışlardır. Herat valisi olan Alp Tigin'dir. kümdarı Sultan Mahmut geçmiştir. sında önemli etken olmuştur. Yerine Gaznelilerin en büyük hü­ larla yaptığı Dandanakan Savaşı'nı kaybetti. Dandanakan yenilgisinden sonra Selçuklulara bağlandılar. Gazne • Karahanlılarla işbirliği yaparak Samano. Sebuk Tigin zamanında güçlendiler. 1040 yılında Selçuklu­ dan öldü. 1187 yılında • Devlet en parlak dönemini yaşamıştır. Gazneliler. dı. devletinin çok uluslu olması onun yıkılma­ ğullan'na son vermişlerdir. • Abbasi halifesini Şii Buveyoğullarfna kar­ . Gazneliler. Sebuk Tigin Hindistan'a sefer­ Sultan Mahmut'tan sonra yerine oğlu Mesut ler düzenlediyse de. Gaznelilere son verdiler. Bu savaş Gaznelilerin çöküşünü hızlandır­ Sultan Mahmut döneminde. Gazneli dev • Selçuklularla sınırdaş olmaları yıkılmala­ leti Afganistan'ın Gazne şehrinde kurulmuş­ rına neden olmuştur. tur. Gurlular. istediği sonucu alama­ geçti (1030).

Arapların. Bu yüzden ağır boyuna mensuptur. Buna göre 1035 yılında Horasan'a gelen Selçuklular. Oğuz kelimesinin aslı "Ok + amacıyla akınlar düzenlediler. yeğenleri. uz"dur. Bu da yıkılmaları­ Selçuk Bey. bir yandan da Anadolu'ya keşif almışlardır. Oğuz Yabğu Devletin­ yasalar hazırlamışlardır. Edebiyat dili de Farsça. de Subaşı (Komutan) olarak görev yapan B Ordusu çok ulusludur. Çöllere çekilen Tuğrul Bey ertesi • Türkiye Cumhuriyeti yıl yapılan Dandanakan Savaşı'yla (1040) Gazne Devleti'ni ağır bir yenilgiye uğrattı. bi­ na uğratmıştır. Burada İslamiyet'i kabul etmiş ve • '• Yönetici kesim Kalaç Türkleri'dir. İMPARATORLUĞU (1040-1157) Tutukluluğu sırasında Arslan Bey'in ölümü üzerine devletin başına. Xl. cadelesini başlatmışlardır. . "z" çoğul ekidir. Tuğrul Oğuz Adı ve Anlamı ve Çağrı Bey geçmiştir. Guz. islamiyet­ 'ten önce ve sonra pek çok devlet kurmuş­ Devletin Kuruluşu ve Yükselişi lardır. Oğuzlar. Bu dönemde Sel­ BÜYÜK SELÇUKLU çukluların güçlenmesinden çekinen Gazneli Mahmut. Yurt edinmek amacıyla Gazne Devleti ile Rusların Tor adını verdikleri Oğuzlar. • Hindistanda İslamiyet'i yaymışlardır. • Akkoyunlu • Türkiye Selçuklu Devleti Ancak Gazne Sultanı Mesut'un Nişabur'u • Osmanlı Devleti geri alması üzerine bağımsızlıkları kısa süreli oldu. Arslan Yabgu'yu tutsak etmiştir. "Ok" eski Türk dilinde boy anlamına gelmektedir. Oğuz Yabgusuyla anlaşama­ na neden olmuştur. Selçuklular. Selçuk Bey'in ölümünden sonra yerine Arslan Yabgu geçmiştir. Oğuzlar Türklerin bir kolu olup.yy'dan başlayarak değişik böl­ Gazneli Mesut bunu kabul etmedi ve Sel­ gelerde birçok devlet kurmuşlardır.44 KPSSDATA TARİH Gaznelılerın bazı önemli özelliklen de Selçukluların Ortaya Çıkışı şunlardır: Selçuklular Oğuzların Üçok kolundan Kınık s Çok uluslu bir devlettir. mış ve boyu ile beraber Cend şehrine gel­ miştir. Bizanslıların Uz. dan bazıları şunlardır. izin istediler. İsla­ büyük bir mücadeleye giren Tuğrul ve Çağrı miyet'i kabul ettikten sonra Türkmen adını Beyler. Bunlar­ çuklular üzerine ordu gönderdi. "Oğuz" kelimesi boylar anlamına gelmek­ Gazneli Mesut'tan buraya yerleşmek için tedir. Gazneliler karşısında Nesa (1035) ve • Büyük Selçuklu Devleti Serahs (1037) savaşlarını kazanarak Nişabur'da ilk defa bağımsızlıklarını ilan • Karakoyunlu ettiler. dır. Böylece ilk bağımsızlık mü­ lim dili Arapça. üzerine gönderilen Oğuz ordusunu bozgu­ • Sarayda Türkçe konuşulduğu halde.

. güneye seferler düzenledi. Doğunun ve Batının hükümdarı unvanını aldı. sinin Nedenleri. Tuğrul Bey amcası Musa Yabgu ve kar­ • Anadolu'nun yerleşmeye uygun olması deşi Çağrı Bey aracılığıyla doğuya ve ve fetih politikası. İbrahim Yinal komutasında Anadolu'ya gönder­ diği Selçuklu ordusu Pasinler Savaşında (1048) Bizans. Halifenin siyasi yetkilerine son verildi (Laik anlayış). • Doğuda Çin gibi devletlerin bulunması. Anadolu'ya Bu savaş ile. yapmıştır. Abbasi halifesinin Şii Büveyhoğullarma karşı Tuğrul Bey'den yardım istemesi üzeri­ ne 1055'te Bağdat'a giren Tuğrul Bey. bir yenilgiye uğrattı (1071). muştur. Rey Şehrini başkent • Güneyde Müslüman devletlerin olması.Abbasi halifesinin onayıyla Sultan ilan edilen Tuğrul Bey. Fatımiler üzerine yöneldiği sırada büyük bir Anadolu'da ilk büyük başarı kazanılmış Bizans ordusunun üzerine geldiğini öğrene­ oldu. Kardeşi Kavurd'un isyanını bastırdı.TÜRK DÜNYASI 45 Bu savaş sonucunda. geçirdi. Gürcü ve Ermeni birleşik Ağabeyi Süleyman ve Kutalmış'ın ayaklan­ ordusunu yenmiştir.. Selçuklular tüm kurumlarıyla bir devlet Anadolu'nun Fethine Ağırlık Verilme­ haline geldiler. Romen Diyojen ko­ Bu olay Türk-Ermeni ilişkilerinin başlan­ mutasındaki Bizans ordusunu burada büyük gıcı oldu. Bu olay ilerde Sultan Halife çe­ Alparslan ile Bizans arasındaki savaş kişmelerine neden olmuştur. • Anadolu'da etkili bir askeri gücün bu­ Horasandaki egemenlik kesinleşmiştir. Kendisi ise Anadolu'nun fethiyle ilgilendi. lunmaması.Büyük Selçuklu devleti resmen kurul­ • Türkmenlere yurt bulma zorunluluğu. Büveyhoğullan'nı yıkarak Halifeyi kurtardı. . Gazne Devleti çökme sürecine girerken. •Selçuklular halifeliğin koruyuculuğunu üstlenmişlerdir. i. yönelen Alparslan Ani ve Kars kalelerini Trabzon'a kadar olan yerler ele geçiril­ aldığı gibi Kafkaslarda Gürcistan'ı da ele di. rek Malazgirt'e geldi. Pasinler savaşı Bizans ile bir Türk- İslam devleti arasındaki ilk savaştır. malarını bastırarak iç huzuru sağlamış ve fetih hareketlerine başlamıştır.

Kutalmışoğlu Süleyman Şah ile Tutak ve doğuda Karahitaylar tehlikesiydi.46 KPSSDATA TARİH oldu. Kirman Selçukluları merkezden ayrıla­ • Haçlı Seferlerinin sebeplerinden rak bağımsızlıklarını ilan ettiler. dolu. Melikşah'ın ölümüyle devlet dağıl­ •Anadolu Türklerin yeni yurdu ma sürecine girdi. idi. Bu dönemde Haçlı Seferleri başlamıştır. parslan'ın veziri olan Nizam-ül Mülk'ü göre­ Bu sırada Büyük Selçukluları iki büyük vinde bıraktı. Ana­ •İlkTürk denizciliği başladı. Anadolu akınlarına devam etti. Artuk beyleri Anadolu'nun fethiyle görev­ lendirildi. lemedi. Artuklular. Arabistan yönlerinde hızlan­ (1141) yenilince devlet yeniden çökme dı. Çaka Beyliği). ise Melikşah'ın çocukları arasında taht •Anadolu'da ilk Türk Beylikleri kavgaları başladı (Mahmut. Ayaklanan büyük hükümdarı olan Sencer. açıldı. Mengücekler. Selçukluların son rak. Gazneliler ve Karahanlılar Selçuklu ege­ sürecine girdi. Karahanlıları egemenlik altına aldı. Daha sonra Selçuklu fetihleri Sencer Karahitaylara Savaşı'nda Suriye. Filistin. oldu. Alparslan ve Melikşah dö­ nemlerinde kesintisiz olarak vezirlik • Selçuklu prenslerinin ayaklanmaları yaptı. Melikşah'ın ölümünden sonra Suriye. Bunlar. Bu döneme Selçuklu tarihinde Fetret Devri denilmiştir. tehlike bekliyordu. Hasan Sabbah'ın saklan­ •Anadolu'nun kapıları Türklere dığı Alamut Kalesi'ne kuvvetler gönderdi. Danişmentliler. • Haçlı Seferlerinin başlaması • Türkmenlerin küstürülmesi Melikşah öneminin en önemli iç olayı Hasan • Halifelerin eski güçlerine ulaşmak iste­ Sabbah'ın siyasi amaçlı Batınilik faaliyetleri meleri . Ama Melikşah'ın ölümü üzerine sorun çözü­ i «Türkiye Tarihi başladı (1071). Berkyaruk). Selçukluların Parçalanma Nedenleri: İran asıllı bir devlet adamı olan Nizam- • Geleneksel veraset anlayışı ül Mülk. Saltuklular. Babası Al­ savaştı. Bu faaliyetlerin amacı Selçukluları içerden çöküntüye uğratmaktı. kuruldu. Bu sorunu halletmek isteyen Melikşah. Merkezde bir oldu. batıda Haçlı. Melikşah Dönemi Daha sonra Mehmet Tapar ve ondan sonra Selçuklu Devleti en geniş sınırlarına ulaşa­ da Sencer başa geçti. Önce Berkyaruk başa geçmiştir. Batıniler düzenledikleri bir suikast ile Nizam-ül Mülk'ü öldürdüler. Mehmet Tapar. En önemli hizmetlerinden biri • Atabeylerin zararlı çalışmaları Bağdat'ta Nizamiye Medreselerini • Şii Fatımi ve Batınilerin çalışmaları açmasıydı. en güçlü dönemini yaşadı. 1157'de Sencerin ölümüyle menliğini tanıdı devlet tamamen yıkıldı. •İslam Dünyası üzerinde Bizans Selçukluların Dağılışı tehdidi kalmadı. Gaznelilerle amcası Kavurttu mağlup etti.

örnek oldular. sınırına sevk ettiler. Büyük Selçuklular'ın Türk Tarihi Açısın­ Bu devletler şunlardır. • İslam birliği için Haçlılarla ve Şii devletin zayıfladığı zamanlarda bulundukları Büveyhoğullarfyla mücadele ettiler. hukukun örf kurdular. • Anadolu'yu Türk yurdu haline getirmek • Kirman Selçukluları. bölgelerde yönetimi ele geçirip devletler • Türk siyasi ve sosyal hayatı. • Suriye Selçukluları. birlikte şehzadeler. ve geleneklerinin İslam kültürü ile kay­ naşması Büyük Selçuklularla pekişti. Büyük Selçuklu Devletinin zayıflamasıyla • Fars'ta Salgurlular. için mücadele etmişlerdir. dan Önemi: • Horasan ve Irak Selçukluları. • Anadolu'da Türk tarihinin başlamasını Selçuklularda illere yönetici olarak gönderi­ sağladılar. • Kalabalık Türkmen kabilelerini Bizans • Türkiye Selçukluları. münden sonra bağımsızlıklarını ilan ettiler. bulundukları bölgelerde devletler kurdular. Atabeyler. . Bu devletlerin en önemlileri şunlardır: • Kendilerinden sonraki Türk Devletlerine • Şam'da Böriler. len şehzadelerin yanına "atabey" denilen tecrübeli devlet adamları verilirdi.TÜRK DÜNYASI 47 • Moğol baskısının yoğunlaşması • Musul ve Halep'te Zengiler. • Azerbaycan'da İldenizoğulları. Sultan Sencer'in ölü­ • Erbil'de Beytekinoğulları.

o r d u veya kapu adı verilmek­ Hükümdarlar önce Yabgu Bey. Aksine Tulunoğulları ve Akşitler'de devlet yöneti­ Selçuklular ve Memlükler halifeyi dini mi. ziyetçi bir sistem oluşturmak istediyse de batı) esas almışlardır (Türklerin milli ben­ Melikşah döneminde devlet çok geniş­ liklerini koruduklarını gösterir). Saraydaki görüşmeleri sağlamakla görevlidir. Ama devletlerin hükümdarları koruduklarını gösterir). • İlbaşı: Atlardan sorumludur. hükümdarların Tanrı adına ülke­ darlığın halife tarafından tasdik edilmesi yi yönettiği görüşü İslamiyet'ten sonra da \kuralı Gazneliler ve Karahanlılarda da devam etmiştir (Türklerin milli benliklerini işletildi. Bey'den itibaren Sultan ve daha sonraları da Sultan-ı Azam unvanlarını kullanmış­ lardır. Gazneliler. han. gelişmiş bir devlet teşkilatı kuruldu (İran). •Taht •Silahtar: Silahlardan sorumludur. Tuğrul Bey merke­ Ülkeyi yönetmede ikili yönetimi (doğu. Saraya. ortak malı sayılırdı. destek istemişlerdir. •Otağ (çadır) . • Hacipler: Sarayın en önemli görevlileri idi. Başkanlarına hacibülhüccap denilirdi.48 KPSSDATA TARİH TÜRK-İSLAM Gazneliler * Gazneliler devlet yönetiminde Saman- DEVLETLERİNDE oğullan'ndan etkilenmişlerdir (iran). Abbasiler gibi dev­ Hükümdarlar hakan. letlerin yönetim şekilleri örnek alınarak buğra. ilig gibi unvanlar kullanmışlardı.. Siyasal güç olarak zerlik göstermektedir. KÜLTÜR ve MEDENİYET Sultan unvanını ilk kullanan hükümdar Gazneli Mahmut olmuştur. kara. lediği için bu mümkün olmadı. DEVLET YÖNETİMİ İslamiyet'ten önce Türkler arasında yay­ İslam Devlet anlayışında hüküm­ gın olan. •Taç •Alemdar: Sancak ve bayraklardan • Bayrak (Bayrak) sorumludur. Tuğrul teydi. •Tuğra • Camedar: Hükümdarın elbiselerinden •Nevbet ( d a v u l ) sorumludur. •Hutbe okutmak • Kapucubaşı: Sarayın güvenliğinden •Para basmak sorumludur. Abbasi devlet teşkilatı ile büyük ben­ lider kabul etmişlerdi. kadir. Karahanlılar Karahanlılar tamamen Türk bölgelerinde Selçuklular kurulduğu için devlet yönetiminde İran ve Selçuklularda devlet hükümdar ailesinin Arap etkileri pek görülmez. hiçbir zaman hakimiyetlerini Abbasi halifeleriyle paylaşmadılar. Kara­ hanlılar.

TÜRK DÜNYASİ 49 • Nizam-ül Mülk zamanında devlet teşkilatı Atabeyin Osmanlılarda karşılığı "lala" idi. Bu sistemin kötü yanlarının yanında • Şehzadelerin yetişmesi için yanlarına de­ bir de iyi yönü vardır. Askeri ve hukuki işler • Kadıları tayin ve görevden alma. olan muhtesipler bulunurdu. gelenlerini ve komutanları kabul ederler­ di. • Divan-ı Berid. Büyük Divana Ve­ derecede sorumluydular. onların başkanlığında­ ki özel mahkemelerde hükme bağlanırdı. posta ve haberleşme işleri­ • Büyük Selçuklu Devleti'nde eski Türk ne bakardı. Sultanlar ülkenin çeşitli yerlerini akraba­ • Devlet eyalet adı verilen on iki büyük idari larına veriyorlardı. posta işlerine de ulaklar bakardı. Önemli işler mutlaka Atabeyler bazen devletin parçalanmasına divanda tartışılarak karara bağlanmıştır. O da. sine sahipti. Buralara giden şehza­ bölgeye ayrılmıştı. neden oluyorlardı. Eyaletler­ deki vergi işlerine amil. Ülke şu yönetim birim­ de ve melikler merkezdeki büyük sultana lerine ayrılmıştır: bağlı olarak hüküm sürüyordu. . kabiliyetli kişinin tahta geçmesiydi. Eyaletlerde bele­ şehzadenin tahta geçme hakkı bulun­ diye görevlerini yerine getirmekle görevli maktaydı. • Haftanın belirli günlerinde devletin ileri Yazışmalara bakardı. merkezde zayıf bir hüküm­ •Merkez ve memleket yönetiminde İslam- darın bulunması ya da taht kavgalarının İran gelenekleri görülmektedir. • Valilerin tayini. Ancak hü­ kümdarın ölümü veya zayıf birisinin başa geçmesi halinde taht çekişmesi başlıyor­ du. • Devlet işleri Büyük Divan'da (Divan-ı • Sultanlar devletin bütün işlerinden birinci Saltanat) görüşülürdü. çıkması gibi hallerde bunları fırsat bilerek • Merkez ile taşra arasında güçlü bir posta bulundukları bölgelerde bağımsız devletler teşkilatı kurulmuştur. hariç devletin bütün işlerini denetleme yetki­ • iktaların dağıtımı. çünkü seçkin kimseler olan atabeyler. Maliye işlerine bakardı • Aynı şekilde halkın şikayetlerini dinler. • Ordulara başkomutanlık da yapmak hü­ kümdarların görevlerindendi. • Ağır siyasi suçlar. yönetim işlerine reis. ordu ve neyimli devlet adamı olan atabeyler veri­ devlet ileri gelenlerinin desteklediği en lirdi. Ordunun ihtiyaçlarına bakardı. Hükümdar eş ve annelerinin de özel divanları bulunurdu. Çünkü her prenslerle yönetiliyordu. kurabiliyorlardı. daha da gelişmiştir. veraset sistemi aynen uygulanıyordu. onların dertlerine çare bulurlardı. Bu çekişmeler devletin parça­ • Eyaletler Melik ve Şahne (şıhne) denilen lanmasına sebep oluyordu. zir başkanlık ederdi.

• İlk Türk-İslam devletlerinin ordularının or­ tak özelliği büyük çoğunluğunun Türk a- Gulaman-ı Saray sıllı askerlerden oluşması idi. yönetimi arasında bağlantı vardır. lüman askerlerdir. Orduda hastane ve posta teşkilatı bulunurdu. Bu sistem Osman­ Askerleri lılarda Tımar adını aldı. Ordunun komutanına "subaşı" denili­ yordu. Ancak Gazne ordusunun lerdi. büyük çoğunluğunu atlı birlikler oluşturu­ yordu. savaşlara katılmışlardır. Hükümet teşkilatında İranlıların çoğunluğuna karşı­ Çeşitli milletlerden seçilerek toplanan müs- lık orduda Türklerin sayısı fazlaydı. muhafızları askerleri Çeşitli Türk boylarından toplanan asker­ Hassa Eyalet lerden meydana gelirdi. Hassa Ordusu Saray Gulam Bunlar her an savaşa hazır atlı birliklerdi. maaşlı olup saray muha­ lardan oluşur: fızı olarak görev yapardı. korumuşlar hem de sultanın daveti üzerine Yağma ve Çiğil Türkleri oluşturuyordu. Tamamı atlı birliklerdi. sınır bölgelerine yerleştirilerek hem sınırları Karahanlı ordusunun temelini Karluk. Askeri Valilerin ler yetiştirirdi. gelirlerinin bir bölü­ lerden toplanmış Müslüman askerler müyle beslemek zorunda oldukları asker­ oluşturmaktadır.50 KPSSDATA TARİH Türk devletlerinde ilk defa orduda fil kullananlar Gaznelilerdir. Özel olarak yetiştirilen ve devşirme usulüne dayanan bu ordu. Gazne ordusunun temelini ise İkta Askerler Gulamlar (Köleler) adı verilen çeşitli ülke­ İkta sahibi olanların. devlete vermeleri •Hassa Ordusu (Ücretli askerler} gereken vergiyi Sipahiye verirdi. Bu ordunun Eyalet Düzenli Osmanlılardaki karşılığı kapıkulu askerleri­ askerleri birlikler dir. Gazneliler savaşlarda filleri de kul­ Selçuklularda ordu teşkilatı ile toprak lanmışlardır. •Bağlı Devlet ve Beyliklerin Askerleri . Ücretli askerler Türkmenler Göçebe bir yaşam tarzı olan Türkmenler. Bu bö­ •Gulaman-ı Saray (Osmanlı lümlere ikta denirdi. Sipa­ •Türkmenler •İkta Askerler hi de gelirinin bir bölümü ile atlı asker­ •Meliklerin. Buna göre ülke toprakları vergi gelirle­ rine göre bölümlere ayrılırdı. Bunların her türlü ordusu askerleri masrafları devletçe karşılanırdı. doğru­ Karahanlı ve Gazneli ordusu şu kısım­ dan Sultan'a bağlı. Bu toprakları Kapıkulu) işleyen çiftçiler.

Bunların geçim kaynağı hayvan­ gelirdi. Es­ • Türk-islam Devletlerinde adliye. On'lu sisteme göre teşkilatlanan Selçuklu ordusunun büyük bir kısmı süvarilerden • İslamiyet'in kabulünden sonra halkın ço­ oluşuyordu.TÜRK DÜNYASI 51 Bağlı Devletlerin ve Beyliklerin Askerleri SOSYAL HAYAT • İlk Türk-İslam devletlerinde. Köylü. halk genellik­ le eski yaşam tarzını devam ettirmiştir. Örfi esnaf olmuşsa da. • Ordu içindeki anlaşmazlıklara "Kadı- Müslüman olmayan bütün topluluklara adil asker" (Kazasker) bakardı. Herke­ Kadı'l Kudat bulunur ve sin yükselme şansı vardı. haftanın belirli Müslümanların değil Müslüman olmayan­ günlerinde halkın şikayetlerini dinler ve ların da hakları devlet güvencesi altına karar verirdi (Bugünkü Anayasa Mahke­ alınmıştır. yıştan. Şer'i davalara Kadılar • Toplumda kesin çizgilerle belirlenmiş bir bakardı. cılık idi. Göçebe ve her an savaşa hazır Türkmen­ Örfi yargı. Ancak günlük yaşa­ Dâd bulunurdu. (Hukuk birliğinin olmadığını gösterir). Meliklerin. •Adalet işleri tamamen bağımsız olduğun­ dan siyasi otoriteden etkilenmezdi. Melikşah zamanında çıka­ • Bunların yanısıra Sultanın başkanlık ettiği rılan mülkiyet ve kadın haklarına ait kanun "Divan-ı Mezalim" denilen bir yüksek buna en güzel örnektir. dini inanç ve ibadete hatta müziğe kadar. Devlet yöneti­ minde İranlıların büyük etkisi vardı. ticaret ve el sanatlarıyla meşgul oluyorlardı. davranılmıştır. Sefer sırasında ordunun arka­ ğunluğunu yine göçebeler meydana geti­ sından gezici hastaneler ve hamamlar riyordu. şehirli Kadıları kontrol ederdi. mesi gibi). • Selçuklularda büyük devlet memurlukları babadan oğula geçerdi. • Yerleşik hayata geçenler ise tarım. Bu kanunla yalnız mahkeme vardı. toprağa yerleşip çiftçi. Kadıların başında tabakalaşma söz konusu değildi. "ordu-millet" şuurunu yargının başında Emir-i sımsıkı korumuştur. maddi ve manevi her alanda bir yapı değişikliği olmuştur. . Şer'i ve naf ve sanatkarlar kendi meslek grupları­ Örfi yargı olmak üzere ikiye ayrılmıştı na ait Loncalar kurmuşlardı. Askeri Valilerin Askerleri Halk göçebe. şehre yerleşip ve kanunlara uymayanla­ rın davalarına bakardı. Sultan. düzeni bozan ler. tam bir hürriyete sahipti. köylü ve şehirli olmak üzere üçe ayrılırdı.

Tarım arazisi. han­ topraklardı.52 KPSSDA TA TARİH EKONOMİK HAYAT Ülke toprakları şu kısımlardan oluşurdu: • Tulunoğulları ve Akşidler tarıma önem Mülk Topraklar Miri Topraklar vermişler ve ülkelerinden geçen Baharat Yolundan önemli gelir elde etmişlerdir. * Haraci nun yanında satılan ürünlerden ve güm­ bağış * Vakıf rüklerden alınan gelirler de önemli bir yer yapabilirdi * İkta tutmaktaydı. sosyal müesseselerin ihtiyaç­ larını karşılamak için ayrılmış Türk-İslam devletlerinde esnaf ve topraklardır. ekonomik yaşamda etkin hizmet veya maaş karşılığı bir rol oynamalarına neden olmuştur. fından sağlandı. ticari hayatı geliştirdi. arazilerdir. miras olarak raunehir önemli bir tarım bölgesiydi. Sahibi isterse Şu kısımlara • Horasan önemli bir ticaret merkeziydi. satabilir. :. topraklardı. Ev. lardır. Paranın iktisadi hayatın önemli bir parçasıydı. • Selçuklularda ilk parayı. Geliri Türklerin. bu toprakları ayrılırlar. *Has • Karahanlılar'ın egemen olduğu Mave. Yabancı tüccarların can ve mal güvenliği devlet tara­ aktarılırdı. asker­ lere ve devlet adamlarına • Türk-İslam devletlerinde ülke toprakları verilen topraklardır. ağıl gibi emlak özel mülkiyete da­ nirdi. • Selçuklu topraklarından geçen ipek ve Hayır kurumlarının. . eğitim ve baharat yolları. Ekonominin temeli tarım ve dan üyelerine ayrılan toprak­ hayvancılığa dayanıyordu. toplayamazdı. Bu dönemde: Selçukluların güvenliği sağlamaları sonucu Müslüman olmayanlara ekip ekonomik ve ticari hayat hız kazandı. ormanlar. Bu­ bırakabilir. Müslüman olma­ yanların kabul edilmediği bu örgüt Mülkiyeti devlete aittir. Ayrıca topraklarından geçen baharat yolunun da Karahanlı ekonomisi­ ne büyük katkısı vardır. bir kısmıyla atlı asker besle­ bahçe. İkta sahibi halktan tespit hildi. olarak komutanlara. • Türk-İslam devletlerinde ekonomik hayat Selçuklular zamanında büyük gelişme Gelirleri hükümdara ve hane­ göstermiştir. Geliri hazineye lar ve kervansaraylar inşa edildi. yaylak ve edilmiş miktardan fazla vergi otlaklar ise devlet malı idi. Tuğrul Bey bas­ Kişilere ait Devlete ait tırdı. tüccarlar Ahilik adı verilen bir örgüt oluşturmuşlardı. Tica­ biçmeleri karşılığında verilen ret yolları üzerinde güvenlik sağlanıp.

madenlerin. sıralayabiliriz: * Çeşitli iş kolları ve tüccarlardan alınan > Hazineden para almadan büyük ve güçlü vergiler. Tulunoğul- yolların bakımı başlıca gider kaynak­ ları ve Akşitlerde de aynı durum söz ko­ larıydı. Türkçenin bu dillerden gide­ birlik vergidir. gur alfabesi idi. Bu durum. • Karahanlılarda resmi dil Türkçe idi. Memlüklerde resmi dil Türkçe idi. Türkçe konuşurdu. yetiştirdikleri Arapça yaygın olarak kullanılmaya ürün üzerinden alınan onda başlandı. ve ürünleri üzerinden alınan Bu etkilenme en çok aydınlar üzerinde vergidir. •Çeşitli etnik grupların oluşturduğu Gaz- • Asker ve memur maaşları. ordu oluşturulmuştur. DİL VE EDEBİYAT > Göçebeler yerleşik hayata geçirilmiştir. yayılmıştır. . Halk • Türk-îslam devletlerinde ticaret. * İpek ve Baharat yolları üzerindeki ker­ vanların bıraktığı gümrük vergisi. bilim dili olarak da Müslümanlardan. bağlı devlet ve beyliklerin vergileri önemli gelir > Devlet otoritesi en uzak bölgelere kadar kaynaklarıydı. Bununla birlikte • Şehir ve kasabaların mali işlerine "imga" günlük hayatta konuşma dili Türkçe idi. nusu idi. • Selçuklularda bilim dili Arapça.TÜRK DÜNYASI 53 İkta sisteminin sağladığı faydaları şöyle * Savaşta elde edilen ganimetlerin 1/5'i. vergidir (yaşlı ve çocuklardan alınmazdı). rek daha fazla etkilenmesine rağmen Müslüman olmayanların arazi halk Türkçe konuşmaya devam etti. tuzlaların. > Üretimin sürekliliği ve artışı sağlan­ mıştır. sosyal tesislerin yapımı. gümüş paraya dir­ hem denirdi. şehirlerin ve şulurken Resmi dil Arapça idi. > İkta sahipleri bulundukları yerlerde idare ve güvenliği sağlamışlardır. resmi yazışma dili Farsçaydı. Kullanılan alfabe Uy­ demircilik. bakardı. dokumacılık gibi sanayi dalları. görüldü. el sanatları ve hayvancılık gelişmiştir. • Altın paraya dinar. Türk-İslam devletlerinde edebiyat dili olarak Farsça. *Ormanların. sefer masraf­ nelilerde saray ve orduda Türkçe konu­ ları. tarım. sonraki yıllarda Müslüman olmayan sağlam edebiyatımızın divan edebiyatı ve halk erkeklerden askere gitmeme edebiyatı olarak ikiye ayrılmasına yol karşılığı yılda bir kez alınan açtı.

.54 KPSSDATA TARİH • Türk-İslam devletlerinde edebiyat sözlü ve yazılı olarak ikiye ayrılırdı: Sözlü Edebiyat Yazılı Edebiyat Ürünleri Ürünleri Kutadgu Bilig Divan-ı Lügat-it Sagu Türk Mani Atabetü'l Hakayık Destan Divan-ı Hikmet Siyasetname Şehname Türklerin İslamiyet'i kabul etmelerinden sonra İslami Türk Edebiyatı ortaya çık­ mıştır. Saltuk Buğra Han Destanı'nda Karahanlı hükümdarı Saltuk Buğra Hanın Müslü­ manlığı kabul etmesi efsanevi bir şekilde anlatılmaktadır. Bu alanda ilk örnekler Karahanlılar tarafından meydana getirilmiştir.

Türk halk edebiyatının önemli bir kaynağıdır. Yönetim bilimi konusunda bilgi verir. Karahanlılar döneminde yazılmıştır. Karahanlılar döneminde Kaşgarlı Mahmut tarafından Türk dilinin zenginliğini ortaya koymak ve Araplara Türkçeyi öğret­ mek amacıyla yazılmıştır. Yazarı Edip Ahmet'tir. Dini ve ahlaki öğütlerle İslamiyeti Türkler arasında yaymayı amaç edinen şiirsel anlatımlı bir eserdir Karahanlılar döneminde yazılmıştır. öğretici bir eserdir. Mutluluk veren bilgi anlamına gelir. Yazarı Ömer Hayyam (Büyük Selçuklu dönemi) Enveri. (Büyük Selçuklu dönemi) . Yusuf Has Hacib'dir. ahlaki de­ ğerleri anlatan eğitici. Arap harfleriyle Türkçe yazılmış Türk tasavvuf edebiyatının önemli eserlerindendir. Türk-İslam edebiyatının ilk yazılı örneğidir. Farsça olarak yazılmıştır.TÜRK DÜNYASI 55 Yazarı. Yazarı Selçuklu veziri Nizam-ül Mülk'tür. Firdevsi tarafından yazılıp Gazneli Mahmut'a sunulmuştur. Devlet yönetimi ile ilgili öğütler bulunmaktadır. Bu eser İlk Türk mutasavvıf Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır. Uygur alfabesiyle yazılmış. İlk Türk dünyası haritası bu kitapta yer elır. Türk -İran savaşları konu edilmiştir.

• Asıl şöhretini tıp dalında yapmıştır. • Tıp. • Bu dönemin başlıca ilim kuruluşları med­ reselerdi. • Felsefe. İslam felsefesinin ve siyaset biliminin kurucusudur. Melikşah döneminde bir rasathane 'EI-kanun-Fittıb'dur. filozof ve sanat­ kâr yetişmiştir. bütün • Karahanlılar zamanında Buhara. astronomi. termek amacıyla ünlü eseri "Siya- setname"yi yazmıştır. matematik. Bağdat'ta yaptırdı. Nizamiye merde-sesi • İslam filozoflarının reisidir. Semer- yeryüzündeki insanları kapsayan bir teş­ kant. Farabi • Mutezile akımını temsil eder. milli devletleri içine alan. zofları şunlardır: • Aklı dinden üstün tutar. Aslan Gazi Tabgaçhan tarafından Merv'de açılmıştır. Bu nedenle fikir­ leri Gazali ile uyuşmaz. nedenlerine dikkat çeken Medikal Psiko­ Nizamülmülk devlet adamlarına yol gös­ logudur. Bu nedenle Muallim-i Sani (İkin­ alanlarında. Biruni. . İbn-i Sina. Tuğrul Bey tara­ İbn-i Sina fından Nişabur'da açıldı. fizik. • İlk Selçuklu medresesi. olarak isimlendirilen bu medrese devrin • İlk kez bedensel hastalıkların Psikolojik en büyük eğitim ve öğretim kurumudur. astronomi. rulan "Birleşmiş Milletler" idealini ileri • İlk medrese Karahanlılar zamanında sürmüştür. Balasagun ve Kaşgar önemli bilim kilattır. tıp. Farabi. ci öğretmen) adıyla tanınmıştır." Diyerek tam bin yıl sonra ku­ ve kültür merkezleri olmuştur. • Batı dünyasında "Averreos" olarak ta­ Dönemin önemli bilim adamları ve filo. selerde ders vermiştir. kurulmuş ve Ömer Hayyam'ın başkanlık ettiği bir heyet tarafından bir takvim ya­ pılmıştır. İmam-ı Gazali. fizik alanında eserler vermiştir. siyaset. Dönemin en bü­ yük medresesini ise Vezir Nizam-ül Mülk • Avrupa'da Avicenna diye tanınmıştır. tarih gibi dersler okutulurdu. felsefe ve din arasında bir uz­ yanısıra.56 KPSSDA TA TARİH BİLİM VE SANAT • Aristo başta olmak üzere eski Yunan filozoflarının düşüncelerini çok iyi açık­ • Türk-İslam devletlerinde bilim ve sanat lamıştır. felsefe alanında başmüderris olarak bu dönemde medre­ etkili olmuştur. • Astronomi alanında önemli eserler veril­ • Farabi'nin öğrencisi olup en önemli eseri miştir. kim­ laştırma görevi üstlenmiştir. Bu takvime Celali Takvimi adı verilmiştir. rezmî gibi pek çok bilgin. nınır. Medreselerde islami bilimlerin • Bilim. İbn-i Rüşt • Aristo'yu batıya tanıtan filozoftur. astronomi. coğrafya. • "Bütün devletlerin üstünde en olgun devlet. matematik. ya. Ha.

aklı yine akılla yenmiştir.İslam devletlerinde başarıyla uygulanmıştır. Astronomi bilginidir (hayat cetveli ile türbe ve saray gibi mimari eserlerde uygu­ yıldızların fihristini yapmıştır). yani Allah'ı içinde duyarak İran'lı Taberi. Mimaride cami. • Dünyanın güneş etrafında bir yılda dön­ İlk Türk. • Bu ünlü eseri "İhyaü'l-Ulumiddin"dir. eserlerde hem Orta Asya Türk kültürünün hem de İslamiyet'in etkileri görülür. fikirle­ SANAT rini gözlem ve deneylere dayandırmıştır. İbni varabilir. (Sülfirik asidi bulmuştur. Çinicilik: • Ömer Hayyam. cami. altın tozu ve • Kimyagerdir.islam devletlerinde ortaya konulan düğünü söylemiştir. yol. Harezmi. hattatlık. su kanalı. sera­ mik. Hat Uluğ Bey______________________ Arap harflerinin değişik şekillerde süslü olarak yazılması sanatı olan hat. (Cami-i Sahih). lanmıştır. hamam. minyatür ve kuyum­ Ebu Hanife__________________ culuk sanatı gibi dallarda önemli eserler vücuda getirilmiştir. tezhib. eserlerin yanı sıra taş işçiliği. Haldun. Muhammed Bin Musa. • İslam hukuk bilgini ve Hanefi mezhe­ binin kurucusudur. medrese. Türk. Çin kökenli olan çiniciliğin İslamiyet döne­ minde oldukça yaygın hale geldiği ve mima­ Buhari______________________ ri süslemelerde bolca kullanıldığı görülmek­ tedir. Melikşah bir takvim yapmıştır. İbni Yusuf____________________ • Sarkacı bulmuştur. • Tüm felsefi tartışmaları akılla yapmış. Tezhip El Razi______________________ El yazması kitap ve levhaların. türbe.) boya kullanılarak çiçek ve nakışlarla süs­ lenmesi sanatı olan tezhip. köprü. Kürenin alanının nasıl ölçüleceğini keş­ fetmiştir. Mesudi. İbni Batuta (Seyyah). İbni Havkal. TÜRK DÜNYASI 57 Gazali_______________________ • Kişi Allah'la ilgili gerçek bilgiye ancak sezgi yoluyla. En ünlü hadis bilginlerindendir. İbni Ceşmit. Biruni________________________ • Biruni olaylara tarafsız yaklaşmış. çinicilik. • Ona göre ilmin ilerlemesi için serbest han. İlk rasathaneyi kurmuştur. kervansaray gibi düşünmek şarttır. • Ona göre din felsefeden üstündür ve dinle bağdaşmayan felsefe saçmalar. .

tüccarlar aracılığı ile İran'a gelmiş ve Selçuklular eski Türk mimari tarzlarını İslam kitaplar yoluyla Avrupa'ya yayılmıştır. Derinlik ve perspektif düşünülmez. Hükümdarların önemli yeniliklerden biri de çadır şeklinde kapılarında beş vakit nevbet çalınırdı. Karahanlılar'dan günümüze kadar gelen en önemli eser islamiyet'ten önce Türkler arasında görülen Talas'taki 'Ayşe Bibi Türbesidir'. çuklular zamanında yayılan tasavvuf akımı müziği de etkilemiş. Bu nedenle göçebe yaşayan Hunlar ve Göktürkler dönemine ait mimari eserlere rastlamak zordur. Türk tasavvuf müziği doğmuştur. İnce minare stilini İslam cami mimarisine Türkler kazandırdı. Bir resim türü olan minyatürler kitap sayfala­ rına yapılırdı. cami ve kervansaray Minyatür Türk İslam sanatında en çok kul­ olarak Karahanlılar'da rastlanmaktadır. Minyatürde cismin esas rengi En fozla gelişme gösteren güzel sanot dalı ışık ve gölge düşürülmeden verilir. Türk-İslam mimarisinin ilk önemine göre büyüklük ve küçüklük vardır. lanılan resim türüdür. Türk İslam dev­ letleri de mimaride önemli eserler vermiş­ lerdir. İlk kubbeli cami Karahanlılar . Sel­ yapılan ve kümbet denilen türbelerdir. Min­ yatür. Gazneli-ler'den günümüze kadar ulaşabilen önemli mimari eserler arasında en ünlüleri sultan Mah­ Minyatür mut'un ve Sultan Mesut'un yaptırdığı 'Zafer Kuleleri'dir. Uygurlar zamanında yerleşik haya­ ta geçerek mimari alanda ilk örnekleri ver­ mişlerdir. Sel­ mimari tarzıyla birleştirdiler. kubbe ve değişik sütun biçimleri Müzik kullanıldı. İslamiyet ten sonra dinin İslam sanatının en eski kervansaray örnek­ etkisi ile bu sanat dalından uzaklaşılmıştır. örneklerine türbe.58 KPSSDATA TARİH Heykeltıraşlık tarafından inşa edilmiştir. Figürlerde kişinin mimaridir. Kitabü'l .İslam mimari eseri Tulunoğulları zamanında Kahire'de yapılan Tulunoğlu Camii'dir. Türk bir sanat dalıydı.Musıki'l Kebir (Farabi) müzik konularını işleyen önemli bir kitaptır. leri de Karahanlı eserleridir. Türkler. Tarihte en eski minya­ türlere Orta Asya'da rastlanmaktadır. Bu mimari yapılarda kemer. meydana getirildi. Büyük Sel­ Bir sanat dalı olmasının yanında Türkler için çukluların İslam mimarisine getirdiği en bir hakimiyet alameti idi. İlk Türk . Böylece İslam çuklular döneminde Bağdat'da minyatür dünyasında yeni bir anlayışla güzel eserler okulu açılmıştır.

• Ribat-ı Zafarani • Ribat-ı Şerif • Ribat-ı Anuşirvan .TÜRK DÜNYASI 59 • Mescid-i Cuma(Ulu Camii) • Gülpâyegan Camii • Zavere Camii • Kazvin Camii • Dolugan Mescidi (En eski minareye sahiptir) • Nizamiye Medresesi • Hargird Medresesi • Küçük Medrese • Kümbed-i Ali • Cihil Duhteran (Kırk kızlar) • Harrekân Kümbetleri • Demavent Kümbetleri • Kümbet-i Surh • Sultan Sencer Türbesi • (Kervansaraylar) Konakla­ ma ve savunma amaçlı te­ sisler.

günümüzde de devam ikinci Türk akınları Sabir (Sibir)'ler tara­ eden Türkiye Tarihi şu devirlere ayrılır.yy' dan itibaren Anadolu'nun ları tarafından yapılmıştır. Anadolu'ya girmiş ve Abbasiierle beraber Bizans'a • İlk Türk Beylikleri Devri karşı mücadele etmişlerdir.yy'da gerçekleştirildi. • ANADOLU SELÇUKLULARI VE BEYLİKLER DÖNEMİNDE KÜLTÜR-MEDENİYET Anadolu'ya yapılan sistemli ve planlı Türk akınları Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey zamanında başlamış. Anadolu'nun fethine katılan beyler • ANADOLU BEYLİKLERİ DÖNEMİ fethettikleri bölgelerde bazı beylikler veya küçük devletler kurmuşlardır. Hunlar ve Sihirlerden sonra üçüncü olarak Abbasi- lerin hizmetine giren Türkler. bu toprak­ bir dönüm noktası olmuştur. ANADOLU TARİHİ ANADOLU'NUN yerlere Türkmenler yerleştirilerek Ege TÜRKLEŞMESİ Denizine kadar ulaşılmıştır. Büyük Selçuklu Devletinin kurulmasın­ Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri dan Malazgirt Zaferine kadar Anadolu'ya yapılan tüm akınlar Bizans'ı yıpratma ve yıldırmaya yöneliktir. Alp Arslan devrinde devam etmiştir. Komutanların fethettikleri topraklar Malazgirt Zaferi Türkiye Tarihi açısından kendilerine ikta olarak verildi. Alp Arslan'ın emri üzerine Türk komutan­ lar Anadolu'da fetih hareketlerine başladı­ Alparslan döneminde Bizans'la yapılan lar. dılar. Ama bu hare­ ketler yerleşme amacı gütmez. Melikşah döneminde Anadolu'nun fethi­ ne devam edilmiş ve fethedilen . Bu zaferle larda devlete bağlı beylikler kuruldu. Bu fetihler ve yerleşimler Anadolu'nun etnik yapısı­ • ANADOLU SELÇUKLU DEVRİ nı değiştirerek Türkleşmesini sağlamış­ (1077-1308) tır. Anadolu'ya fethiyle başlayan. Büyük Selçuklu­ Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa Hun- ların XI. • Osmanlı İmparatorluğu Devri vaşı'dır(1048). Anadolu'nun kapıları Türklere açılmış ve Ancak Melikşah'ın vefatından sonra bu Türklerde Anadolu'yu yurt edinme dü­ beylikler bağımsız hareket etmeye başla­ şüncesi hakim olmuştur. • Türkiye Cumhuriyeti Devri Anadolu'yu yurt edinmek amacıyla keşif hareketlerini başlatan Çağrı Bey'dir. fından Vl. Anado­ • Anadolu Selçukluları Devri lu'yu ebedi bir Türk vatanı haline getiren­ • Anadolu Türk Beylikleri Devri ler Oğuz Türkleri olmuştur Anadolu'da Bizans ile yapılan ilk savaş Pasinler Sa.

Mardin olmak üzere • Anadolu'da kültür ve sanat eserleri üç kol halinde ya­ meydana getirdiler. . Ermeni ve Haçlı saldırılarına karşı korudular. şamışlardır. Türkleşmesini sağla­ Erzurum (Anado­ dılar. Türk tarihinde ilk denizcilik çalışmala­ rını başlatmışlardır. Harput. lu'da kurulan ilk • Anadolu'da Türk varlığını Bizans. Kemah • Anadolu'daki küçük yerleşim merkez­ Hasankeyf.TÜRK DÜNYASI 61 ANADOLU'DA KURULAN İLK TÜRK BEYLİKLER Beyliklerin Türk Kültür ve Tarihine Katkıları: • Anadolu'nun fethedilmesinde büyük Sivas rol oynadılar. Gür­ beyliktir) cü. • Anadolu'nun. İzmir'de kurulmuştur. Erzincan. lerini büyük şehirler haline getirdiler.

Çorum. . Kılıç Arslan 1178 yılında bu beyliğe son vermiştir. Yozgat ve Malatya dolaylarında kurulmuştur. Tokat. SALTUKLULAR (1072-1202): Çifte Minareli Medrese (Erzurum) SALTUKLULAR Kurucusu: Ebulkasım Kurulduğu Tarihi: 1072 Kurulduğu Yer: Erzurum ve çevresi En Ünlü Hükümdarı: İzzettin Saltuk Yıkılışı: Anadolu Selçuklu Devleti tarafından 1202'de yıkılmıştır. En Ünlü Hükümdarı : Melik Gazi ve Melik Mehmet Yıkılışı: Anadolu Selçuklu Sultanı Il.62 KPSSDATA TARİH ÖNEMLİ TURK BEYLİKLERİ ve ÖZELLİKLERİ DANİŞMENTLİLER (1080-1178): Gök Medrese (Sivas) Kurucusu : Danişment Gazi Kurulduğu Tarih : 1080 Kurulduğu Yer: Sivas.

1252'de Divriği kolu yıkılmıştır. Sel.TÜRK DÜNYASI 63 MENGÜCEKLER (1080-1228) Kurucusu: Mengücek Gazi Kurulduğu Tarihi: 1030 Kurulduğu Yer: Erzincan ve çevresi. 1. . Diyarbakır Yıkılışı: Eyyübiler tarafından 1231 yılında yıkılmıştır. Mardin Artukluları Kurucusu: İlgazi Kurulduğu Tarih: 1108 Kurulduğu Yer: Mardin Yıkılışı: Karakoyunlular tarafından 1409 yılında yıkılmıştır. 2. Dev. Hısnıkeyfa Artukluları Kurucusu: Sokman (Sökmen) Kurulduğu Tarih: 1102 Kurulduğu Yer: Hasankeyf. Harput Artukluları Kurucusu: İmameddin Bekir Kurulduğu Tarih: 1185 Kurulduğu Yer: Harput Yıkılışı: And. 3. tarafından 1234 yılında yıkılmıştır. En Ünlü Hükümdarı: ishak Bey Yıkılışı: Anadolu Selçuklu Devleti tarafından 1228 de Erzincan-Kemah kolu. ARTUKLULAR (1102-1409): Artuklular Artuklular 3 kola ayrılmıştır.

Dönemin en önemli olayı Miryakefalon Bizans'ın etkisiyle Çaka Beyliğine son Savaşıdır (1176). Bizans'ın elinden Konya ve çev­ Bizans ve Haçlıları yenerek Anado­ resini alan Süleyman Şah daha sonra lu'nun güvenli bir Türk yurdu olmasını İznik'i alarak bağımsızlığını ilan etti. Bü­ sağlamıştır. Kılıç Arslan Dönemi (1155-1192) geçti (1092). • Anadolu'nun Türk yurdu olması ke­ Haçlılarla başarılı savaşlar yapmasına sinleşti. Kılıç Arslan ve tekrar Anadolu'ya egemen olmak Malatya'yı kuşatmışken I. Bu savaşın sebebi. Anadolu'ya gelerek devletin başına II. I. rıldı. Süleyman Şah'tan sonra I. yük Selçuklu Sultanı Melikşah da. . • Haçlı Seferleriyle elden çıkan üstün­ lük yeniden Türklere geçti. Mesut Dönemi (1116-1155) Şah'tır. Haçlı Seferi­ isteğidir. Haçlıların Ku­ alma ümidi son buldu. Kılıç Arslan Dönemi Anadolu'daki ilk kurumlaşma ve bayın­ (1092-1107) dırlık hareketlerini başlatmıştır. dolu ilk defa Türkiye adı ile anılmaya başlamıştır. düs'e ulaşmasına engel olamadı. Türklerin zaferiyle sonuçlanan nin başlaması üzerine kuşatma kaldı­ bu savaşın önemi ve sonuçları. Devletin kurcusu Kutalmış oğlu Süleyman I. Türkleri Anadolu'dan atmak Doğu seferine çıkan I. Kılıç Arslan • Anadolu'da siyasi birliği sağlamıştır. Bizans'ın. verdi. rağmen başkent İznik ve Batı Anado • Bizans'ın Anadolu'yu Türklerden lu'nun elden çıkmasına.64 KPSSDATA TARİH ANADOLU SELÇUKLU DEVRİ • Daha sonra Konya'ya çekildi ve Devle­ (1077-1308) tin merkezini Konya'ya taşıdı. Sü­ leyman Şah'ın bağımsızlığını tanıdı • Bu dönemde batı kaynaklarında Ana­ (1277).

mıştır. Burada donanma kurularak ilk defa denizcilik alanında II. Deniz aşırı yapılan bu se­ • Bizans savunmaya geçerken Türk­ fer ticari amaç taşıyordu. Dönemi (1192-1196) • Yassı Çemen savaşıyla Harzem- • Trabzon Rum İmparatorluğu mağlup şahlarla savaşmış savaşı kazanmış ya edilerek Karadeniz ticaret yolu güvence da Moğollara karşı savunmasız kalın­ altına alındı. altına alındı. Gıyaseddin Keyhüsrev haline geldi. • Selçukluların en parlak dönemi olmuş­ tur. Dönemin önemli olaylarından biri dini • 1196-1205 tarihleri arasında II. • Alaiye alınıp burada tersane yapıldı (Alanya ismi verildi). • Anadolu uluslararası ticaret merkezi I.TÜRK DÜNYASI 65 • Hıristiyanlar Anadolu'nun Türk yur­ • Kırım (Suğdak) sahilleri egemenlik du olduğunu kabul etti. bağlandı ve ağır vergi ödemeye başladılar. lar (1243). İzzeddin Keyhüsrev (1211-1220) • Ayaklanmadan cesaret alan Moğollar • Sinop alınarak önemli ticaret ve ithalat Anadolu Selçuklu Devleti'ne saldırdı­ limanı haline getirildi. yararlanan Baba İshak isyan etti. • Anadolu'da çok sayıda kervansaraylar • Moğollar. I. Kösedağ Savaşı'nda • Kıbrıs Krallığı ile ticaret anlaşması Anadolu Selçukluları yenildi yaptı. şandı. Anadolu'yu hakimiyetleri inşa edildi. • Antalya fethedildi. Gıyaseddin Keyhüsrev faaliyete başlandı. (1237-1246): • Venediklerle ticaret antlaşması yapıldı. Kılıç Arslan ülkeyi oğulları kültürel alanda en parlak zamanını ya­ arasında paylaştırdı. Moğollara di. nitelikli olan Baba İshak (Babailer) Süleymanşah. ler taarruza geçti. Bu savaş sonucunda. • Anadolu'daki Türk Birliği bozuldu. ekonomik. • Anadolu'nun ekonomik düzeyi geliştiril­ • Anadolu Selçukluları. altına aldılar. Alaaddin Keykubat Dönemi • Selçuklulara tabi olan Ermeniler ve (1220-1237): Trabzon Rum İmparatorluğu ayrıla­ rak Moğollara bağlandı. . İsyan güçlükle bastırıldı. • Anadolu'nun siyasi birliği tamamen • Anadolu'da büyük ölçüde Türk birliğini sağlandı ve devlet siyasi. Anadolu'ya gelen niden I. I. Gıyaseddin Keyhüsrev tahta Türkmenlerin ekonomik sıkıntılarından geçmiştir. sağlayan II. tahta geçmiş sonra ye­ Ayaklanmasıdır. • Moğol istilasıyla Anadolu'da çok sa­ yıda Beylik kuruldu.

Sel­ bağlılık bozuluyordu. birçok beylik kurulmuştur Anadolu Beylikleri Dönemi . Tahta çıkmak isteyen şehza­ yorlardı. Uç beyleri yarı bağımsız yüzyıl Anadolu'yu sömürdüler.yy başlarında İlhanlıla­ rın Müslüman olmasıyla Moğol baskıları Türk devletlerinde sınırlara ve sınır boyla­ da son buldu. aşiret ve oymaklarla birlikte yer­ ermesiyle Anadolu'nun her tarafında leştirildi. rındaki vilayetler ile sancaklara "uç" adı verilmiştir. Batı Akdeniz ve Ege Bölgesi Türk­ menler tarafından ele geçirildi. kuzey ve güneyde yığılmasına neden oldu. olup merkezi otoritenin güçsüz olduğu dönemlerde Selçuklu devletine olan bu • Devlet adamlarının iktidar hırsı. ama XIV.66 KPSSDATA TARİH • Sivas ve Kayseri şehirleri tahrip edi­ Bu beyler Bizans'a karşı fetihlerde bu­ lerek yağmalandı. Moğollar yarım lunmuşlardır.yy'da İlhanlı hakimiyetinin sona beyleri. Malazgirt zaferinden sonra Kösedağ Savaşı'ndan sonra bazı Bizans sınırı boyunca Karadeniz'den beylikler bağımsız hale gelmiş. Bu durumlarda uç çukluları Moğolların oyuncağı haline beylikleri bağımsız beylikler haline geli­ getirdi. Diğer ANADOLU BEYLİKLERİ taraftan Anadolu Selçukluları İlhanlılara DÖNEMİ bağlıydı. Akdeniz'e uzanan bölgelere Türkmen XIV. sürecine girdi. batı. • Selçuklular parçalanma ve yıkılma Kösedağ Savaşı Türkmenlerin. deler Moğollara başvurdu.

•Osmanlılara ilk katılan beylik Karesioğulları'dır. •Menteşe.TÜRK DÜNYASI 67 ANADOLU'DA KURULAN BEYLİKLER Osmanoğulları Söğüt. •Osmanlıları en çok uğraştıran beylik Karamanoğulları ve Osmanlılara en geç katılan beylik ise Ramazanoğulları'dır. Çanakkale Hamitoğulları Antalya. •Anadolu'da Türk Birliği kurmak ve Türkiye Selçukluları'nın yerini alabilmek için birbirleriyle mücadele ettiler. Domaniç Karamanoğulları Konya Germiyanoğulları Kütahya Karesioğulları Balıkesir. Aydın ve Saruhan Beylikleri denizcilikte oldukça gelişmişlerdir. • Yönetim şekilleri Anadolu Selçuklulan'nın yönetimiyle aynıdır. İzmir Saruhanoğulları Manisa Eretnaoğulları Sivas. •Karesioğulları ve Eratna Beyliği dışındaki beylikler 1402'deki Ankara Savaşı'yla tekrar bağımsızlıklarını kazanmışlardır. • Türkçeye büyük önem vermişlerdir. Denizli Candaroğulları (İsfendiyaroğulları) Kastamonu. Bafra •Beylikler. Sinop Aydınoğulları Aydın. Moğollar ve Bizanslılarla savaşmışlardır. . • Beylikler siyasal gücün parçalanmasına neden olmalarının yanında Anadolu'nun uç noktalarının Türkleşmesi ve Selçuklu Kültür ve uygarlığının yayılmasından önemli rol oynamışlardır. Eğridir Menteşoğulları Muğla. Kayseri Dulkadiroğulları Maraş Ramazanoğulları Adana Tacettinoğulları Ordu Eşrefoğulları Beyşehir Sahip Ataoğulları Afyon Pervaneoğulları Samsun.

Kurultay ve Kengeş" isimleri de kullanılmıştır. Melik­ halifeyi manevi otorite olarak tanırlardı. Sultan-ı Galip unvanlarını da kullan­ mışlardır. üçüncüsünü ise Bizans sını­ okutulur ve para bastırılırdı. Hü­ • Taşra teşklatına bakıldığında. • Bazen hükümdarlar. Devlet işleri Anadolu'nun coğrafi bir bütün olması sa­ büyük bir düzen içinde yürütülürdü. . Daha önceki dönemlerde başarılı olabilmesini sağlamaktı. memleket kümdar da töre ve din kurallarına uymak yönetim bakımından illere (eyalet) ayrılır­ zorunda idi. Şehzadeler. İllerin yesinde merkeziyetçi bir yönetim oluştur­ ve kalelerin arazi. bazen de nın ve emirlerin desteğini alan şehzade hükümdar başkanlık ederdi. sultan unvanı yanında di. 68 ANADOLU SELÇUKLULARI • Sultanın oturduğu ve devlet işlerini ve BEYLİKLER DÖNEMİNDE yürüttüğü saray. Sultan-ı Azam. "Mirliva" adı verilen saray. Ama Türkiye Selçukluları man teokratik olmamıştır. devlet hanı gibi isimlerle KÜLTÜR . Divan gö­ tahta çıkardı. Hükümdarın yetkisi sınırsız değildir. kişiler siyasi otoriteyi sağlamakla görevliy­ • Hükümdarlar. mühür. melik unvanıyla rüşmeleri deftere kaydediliyordu. • Beyliklerde ise hükümdarın temsilcisi olan çetr. Keykubat. Divana genellikle vezir. çeşitli bölgelerde atabeylerin gözetiminde eğitilir ve yöneticilik yaparlardı. Ancak Saltanat) ve diğer alt divanlarda yürütü­ genellikle buna uyulmaz. ikincisini • Ülkenin her yerinde sultan adına hutbe Subaşılar. mal ve nüfusu ayrın­ mayı başarmışlardır. alınarak düzenlenmiştir. daha sonra Konya ailesinin ortak malı sayılırdı. Yargı işlerine "kadılar" bakardı. Anadolu Selçukluları Müslüman • Bu yüzden sık sık saltanat kavgaları oldukları halde devlet yönetimi hiçbir za­ görülmektedir. para. en önemli devlet kuru­ muydu. taht. lırdı. Rükneddin. hilat (elbise) iki yetkili bulunurdu. Sultanlar rında bulunan uç beyleri yönetirdi. ler başkentte olduğu gibi Divan kurarlardı. tılarına kadar defterlere yazılırdı. Hükümdardan sonra geien en dı. Dergah. • Hükümdar sultan unvanını taşıyordu. Hükümdarlık sembolleri de şunlardı: Tuğ. devlet adamları­ yordu.MEDENİYET anılan sarayda büyük Selçuklularda oldu­ ğu gibi sultanın şahsına bağlı çok sayıda DEVLET YÖNETİMİ: görevli vardı. Bunun Bu dönemde devlet işlerinin görüşü­ amacı ileride tahta çıkacak şehzadenin lüp karara bağlandığı kurula "Divan" ülkeyi yakından tanımasını ve yönetimde denirdi. olmuştur. nevbet. hutbe. Orta Asya Türk • Ülke hanedan ailesinin ortak malıydı. sancak. Bunların birincisini Melikler. otağ. yerine geçecek • Devlet işlerini Büyük Divan (Divan-ı şehzadeyi veliaht tayin edebilirdi. Anadolu beylikleri de Selçuk­ • Devlet teşkilatı Büyük Selçuklular örnek lularda^ saray teşkilatını Örnek aldılar. devletlerinde olduğu gibi ülke hükümdar Başkent önce İznik. "Toy. Bu iller yönetim bakımından üçe ayrı­ yetkili devlet adamına Vezir denirdi.

Önemli şehir merkezlerinde "şıhne" denilen askeri valiler bulu­ nurdu.TÜRK DUNYASI 69 Vezirden sonra ünlü komutan ve devlet adamlarının oluşturduğu divandı. Yazışma işleriyle. has ve iktalara ait ka­ rarları düzenlerdi. Mali ve idari işleri denetlerdi. Ülke topraklarının kayıt defterlerini tutar. Belediye işlerine. Ordunun ihtiyacıyla. Ordunun ihtiyaçlarını karşılar. Askeri ve hukuki işler dışında devletin bütün işlerinin denetimiy­ le. İç ve dış yazışmaları yürütürdü. Askeri davalarla ilgilenirdi. Maliye işleriyle. Adalet işleri Kadılar tarafından yönetilirdi. Bunlar güvenlik ve zabıta işlerine bakarlardı. hü­ kümdara vekalet ederdi. . Adalet işlerine bakan Emir-i dad kararlarında bağımsız olması için divana dahil edilmezdi. Dirliklerin dağıtılmasıyla. "Muhtesib" denen kişiler bakardı. Mali işleri yürüten divandır. Hükümdar başkentten ayrıldığında devlet işlerini yürütür. Bulundukları yerin askeri komutanlığını yaptıkları gibi asayiş ve güvenliğine de bakarlardı.

Sul­ komutanına Reis'ül Bahr denir. 1) Hassa Birlikleri * Anadolu beyliklerinde de ordu sistemin­ (Gulam . Bunlardan başka. bu topraklara arazi-i amiriye lukla Türk çocuklarıyla Hıristiyan çocuk­ (Miri Arazi) denirdi. Osman­ lığı verilen topraklardır. Savaşta Sulta­ nın yanında yer alırlardı. Doğrudan Sultana bağlı olup başkente yakın garnizonlarda bulunurlardı. nanması Çaka Bey tarafından İzmir'de kuruldu.70 KPSSDATA TARİH ORDU VE DONANMA: Ermeni ve Gürcü askerleri de kullanmış­ lardır. Bu usul Osmanlı yeniçeri MİRİ ARAZİ teşkilatının temeli olmuştur. Atlı ve TOPRAK YÖNETİMİ: yayalardan meydana gelir. Vakıf Topraklar sosyal kuruluşların savaş zamanlarında geçici olarak para masraflarına tahsil karşılığı orduya alınan ücretli askerler. İkta İkta Toprakları devlet memurlarına Sipahilerinin yetiştirdiği askerlerdir. Mülk Topraklar devlet adamlarına verilen topraklar. Türkiye Selçuklularında ordunun esa­ Alanya. Karesi. Mente­ şe ve İsfendiyaroğulları denizcilikte çok Türkiye Selçuklularında ordu şu bö­ ileri gittiler. Çoğun­ olup. Türkiye Selçukluları ve Beyliklerin askeri teşkilatı Büyük Selçuklu askeri Donanma. bir teşkilattı. lılarda bu orduya tımarlı sipahiler adı ve­ rilmiştir.Kapıkulu Askerleri): de Anadolu Selçukluları örnek alınmıştır. Büyük Selçuklularda olmayan teşkilatına benzemekteydi. lağımcılar. Türkiye Selçuklularında toprak devletin Devşirme usulüne dayanıyordu. Bu topraklar dört larının özel olarak yetiştirilmesiyle meyda­ bölüme ayrılır. . donanma Ordunun başkomutanı Sultan'dı. mutanına Emir'ül Ümera. Beylik­ tan olmazsa orduyu vezir yönetirdi. Antalya ve Samsun gibi merkez­ sını Kapıkulu askerleri ile Tımarlı Si­ lerde tersaneler kurulmuştur. na geliyordu. mancınıkçılar gibi yardımcı sınıflar da vardı. Ordunun asıl kısmını oluşturan Sipahiler Ordu mensuplarına ve tamamen Türklerden oluşuyordu. edilen topraklardır. Maaş hizmet ve maaş karşı­ yerine ikta verilen atlı askerlerdi. Anadolu Selçuklularında Donanmaya da önem verilmiş. Sinop. Ordu­ Başarılarından dolayı nun temelini meydana getirirlerdi. Gerçek anlamda ilk Türk do­ lümlerden oluşuyordu. Anadolu Selçuklular. Komutanları Subaşılardır. Has Topraklar Geliri hükümdara 2) Sipahiler (Dirlik (ikta) Askerler): ayrılan topraklar. 3) Türkmenler: Miri veya mülk arazile­ Sınır boylarında savaşa hazır durumda rinden geliri ilmi veya bulunan kuvvetlerdir. ler döneminde Saruhan. Ordu ko­ pahiler meydana getirirdi.

kadılar mahkemedeki Başkadı (Kâdi Kudât)ya bağlıydı. bakanı ve gruplarına göre kendi aralarında kur­ nafaka.TÜRK DÜNYASI 71 • Özel toprak sahipliği yerine "miri" (mül­ Türkiye Selçukluları hukuk alanında kendi­ kiyeti devlete. Bağ. sipahi üzerine düşeni limler de devletin yasa ve hükümlerine yapmaz ise azledilir ve toprağı elinden uymak zorundaydılar. Türk-İslam devletlerinde ağır siyasi suçlar sultanın başkanlığındaki Divan-ı • Elde edilen ürünler. Şehirdeki Hıristiyan halktan zanaatkar olanlar da kendi aralarında Loncalar kurmuşlardı. başsavcı alacak. Köylü top­ rüşülerek karara bağlanırdı. üye idi. Gayrimüs­ rağı ekmezse. Ülkedeki tüm alınırdı. Bu uygulama yüzünden Hıris­ • Askeri davalara Selçukluda Kadıyı tiyan halk da kölelikten kurtuldu. dukları dini-iktisadi bir özellik taşıyan gibi davalara teşkilata verilen isimdi. Selçuklu dö­ bakarlardı. Türk yönetimini tercih edişleri­ nin temel sebebi buydu. nayi büyük ölçüde esnaf teşkilatları hukukla ilgili Emir-i Dad bir (Ahiler) tarafından organize ediliyordu. hırsızlık durumunda idi. Şehir hayatında ise meyvecili­ ğin ve bağcılığın önemli bir yeri vardı. Evlenme. ödenecek vergiler Mezalim adı verilen mahkemede gö­ 'tahrir' defterlerine yazılırdı. miras. şehirde oturan esnafın meslek idiler. Bu Sanayi: Türkiye Selçuklularında sa­ bakıyordu. işlerde yetkili nevi adalet Ahilik. Davalara Asayişi bozan ve Devlet köylüye tohum. öküz hükümdar veya yasaları vezir tarafından çiğneyenlerle sağlamada yardımcı oluyordu. tayin edilen ilgili davaları kadılar kapsardı. yenilikti. saban. dışındaki bütün arazilerde. işletmesi halka ait) top­ lerinden önceki Türk-İslam devletlerinin rak sisteminin uygulanması büyük bir etkisinde kaldılar. bostan gibi küçük toprakların yordu. SOSYAL VE İKTİSADİ HAYAT: • Halk üç guruba ayrılmaktaydı: HUKUK SİSTEMİ: Hukuk şer'i ve örfi yargı sistemi olarak ikiye ayrılıyordu: Tarım: Her türlü tarım ve hayvancılık köylüler ile göçebeler tarafından yapı­ lıyordu. davalara Emir-i Kadılar din ve Dad bakıyordu. . leşker denilen ordu komutanları bakı­ bahçe. kişiler kiracı durumundaydılar. Daha önce Bizans'ın yönetiminde ezilen Hıristiyan halk toprağa. eve ve hürriyete kavuştu. neminde bütün esnaflar mutlaka kendi Vakıfları meslekleri ile ilgili bir esnaf loncasına denetlerlerdi.

72 KPSSDATA TARİH

Ahilik, Avrupa'daki Lonca örgüt­ • Ticaret amaçlı fetihlerin yapılması
lerine benzemekle birlikte Lonca sa­ (Suğdak, Sinop, Antalya ve Alanya' nın
dece ekonomik nitelik taşırken Ahilik fethedilmesi).
ekonominin yanı sıra ahlaki, dini, • Malları zarar gören veya kervanı so­
sosyal, ve hukuki nitelik taşımakta­ yulan tüccarların zararlarının ödenme­
dır. si, yani bugünkü anlamda malların si­
gortalanması.

Bu dönemde dokumacılık ve dericilikte • Gümrük vergilerinin hafifletilmesi.
önemli gelişmeler sağlandı. Üretim küçük • Ticari önemi olan merkezlere Türk ve
el tezgâhları ile atölyelerde yapılıyordu. müslüman tüccarların yerleştirilmesi.
Ayrıca dokunan kumaşlara renk ve desen
kazandırılması için birçok şehirde boya­ • Anadolu en çok Venedik, Ceneviz ve
haneler kurulmuştu. Dericilik Türklerin ve Floransa gibi İtalyan Cumhuriyetleriyle
Hıristiyanların ileri oldukları bir sanattı. ve İran, Suriye, Mısır ile ticaret ilişkile­
Maden işçiliğinde daha çok Ermeni ve rinde bulunuyordu. İhraç ürünlerinin
Rumlar uğraşıyorlardı. Halkın ihtiyaç duy­ başlıcaları; tahıl, pamuk, ipek, halı, ki­
duğu her türlü eşya ülke içinde üretiliyor­ lim, çeşitli kumaşlar ile boyalı ve iş­
du. lenmiş deri gibi mallardı. Ayrıca koyun
Ticaret: Ekonominin temelini ticaret ve at ihraç ediliyordu.
oluşturuyordu. Anadolu'nun dünya
üzerindeki konumunun önemini koru­
yan Türkiye Selçukluları ticaret faali­
yetlerine önem verdiler. Türkiye Sel­ MALİYE:
çukluları, Anadolu'yu izledikleri ticaret • Türkiye Selçuklularfnda maliye işlerine
politikasıyla kıtalar arası transit ticaret Divan-ı İstifa bakardı. İki çeşit hazine
merkezi haline getirdiler. vardı.

Anadolu'da ticaretin gelişmesinin neden
leh şunlardır;

• Anadolu'nun doğu-batı ve güney-
kuzey ticaret yolları üzerinde bulun­
ması ve kıtaları birbirine bağlaması.

• Ticaret yolları üzerinde kervansaray­
ların kurulması. Anadolu'da ilk kervan­ • İlk para (sikke) I.Mesut; ilk gümüş ve
saraylar II. Kılıç Arslan zamanında ku­ altın paralar ise II.Kılıç Arslan zamanın­
rulmaya başlamış, daha sonra da sayı­ da bastırıldı. Bu durum Anadolu'nun
ları arttırılmıştır. ekonomik vaziyetinin II. Kılıç Arslan za­
manında sağlam temellere oturduğunu
• Ticaretin gelişmesi için Latin Cumhu­
gösterir. Gümüş paraya dirhem, altın
riyeti ile ticaret antlaşmalarının yapıl­
paraya dinar deniyordu.
ması.

TÜRK DÜNYASI 73

Devletin başlıca gelir kaynaklan şun­ şairlerin bilim adamlarının etkisiyle dev­
lardı: letin resmi dili Farsça oldu. Bu durum
Türk dilindeki gelişmenin yavaşla­
• Müslüman köylülerden alınan öşür ve
masına neden olmuştur.
hayvan vergisi
• Beylikler döneminde Karamanoğulları
• Müslüman olmayanlardan alınan arazi
(Mehmet Bey) Türkçeyi resmi dil ilan etti.
vergisi (Haraç)
Günümüzde bu olayın yıldönümü dil
• Müslüman olmayanlardan alınan kafa bayramı olarak kutlanmaktadır.
vergisi (Cizye) Xlll.yy'da Anadolu'da Türk dili gelişti.
• Gümrük gelirleri • Anadolu'da Türkçenin gelişmesinde
Moğolların büyük payı oldu. Moğol istila­
• Maden, tuzla, orman, işletmelerinin ge­
sından kaçarak batıya göç eden birçok
lirleri
bilgin ve edebiyatçı Anadolu'ya gelerek
• Savaşlardan elde edilen ganimetin 1/5'i bilim ve fikir hayatının gelişmesine kat­
kıda bulundu.
• Bağlı beyliklerin gönderdiği vergi ve
hediyeler
DÎN VE İNANIŞ Selçuklularda hem edebiyat dili hem
de resmi dil Farsçaydı.Bunun başlıca
• Türkiye Selçukluları ve beylikler Anado­
sebebi, Selçukluların Müslüman
lu'nun İslamlaşmasına büyük katkı sağ­
olmasında İran'ın etkileridir. Selçuklu
lamışlardır. Tekke ve zaviyeler kurul­
- Iran arasındaki kültürel ve siyasi
muştur.
yakınlığın sonucu olarak Türkler bu
• En yaygın mezhep Hanefilik idi. dönemde Farsçayı benimsemişlerdir.

• Nakşibendi, Mevlevilik, Bektaşilik,
Ekberilik, Kadirilik, Yesevilik, Babailik,
• Anadolu'da Türk Edebiyatı XI11.yy ve
Rufailik tarikatları ortaya çıkmıştır.
sonlarında en parlak çağını yaşadı.
• Hıristiyanlarca yapılan savaşlarda kah­
Bu dönemde edebiyat; Halk Edebiyatı,
ramanlık gösterenlerin adlarının sonuna
Tasavvuf Edebiyatı ve Divan Edebiyatı
konan alp ve gazi gibi unvanlar, dini bir
olarak üç kolda gelişmiştir:
düşünceyi ifade ediyordu.
Yunus Emre, Hoca Dehhani, Sultan Velet,
• Samanlık geleneği yerleşik Türkler ara­
Gülşehri, Aşık Paşa, Nesimi gibi Türk
sında kısmen yaşıyordu.
aydınları eserlerini Türkçe yazdılar. Bu
dönemde Anadolu Türk toplumunun inanç,
DİL VE EDEBİYAT ahlak ve ruh yapısının olgunlaşmasında
"Battal Gazi ve Danişment Gazi" Destanla­
• Türkiye Selçuklularında resmi dil ve bilim rının büyük etkisi olmuştur.
dili Arapça, edebi dil Farsçaydı. Ama or­
duda, Sarayda ve halk arasında Türkçe • Hoca Dehhani ilk Türkçe divanı yazmış­
konuşulurdu. tır. Aruz veznini Türkçeye uyarlayan Di­
van edebiyatı onunla başlamıştır.
• Türkiye Selçukluları Devletinin İlhanlı
egemenliğine girmesi ve İran'dan gelen

74 KPSSDATA TARİH

B u d ö n e m d e y a ş a y a n fikir a d a m l a ­
rından bazıları ş u n l a r d ı r ;

Halk Edebi- Tasavvuf Divan Muhyiddin-i Arabi:
yatı Edebiyatı Edebiyatı • Türkiye'de tasavvufun gelişmesinin te­
meli olmuştur. Tasavvufla ilgili fikirleri
• Battalname • Mevlana • Hoca Dehhani
(Mesnevi, son derece derin ve karışıktı.
• Danişment- (Selçuklu şeh­
Divan-ı namesi) • Şeyh-i Ekber adıyla ün kazanmıştır.
name" Kebir, Fihi • Germiyanlı
• Garipname Mafih.) • Vahdet-i vücut görüşü ile gerçek varlığın
Ahmedi (Divan
(Aşık paşa). • Yunus İskendemame Allah olduğunu söylemiştir.
• Dede korkut Emre (Di­ ve Cemşid-ü
Huşid) Sadreddin Konevi:
hikayeleri van,
• Bektaşi ve Risaletü'n- • Hoca Mesut • Büyük bir filozoftu. Öğrencisi olduğu
Nasrettin nushiyye)
Muhuddin Arabi'nin fikir ve düşünceleri­
hoca fıkraları
nin yayılmasını ve anlaşılmasını sağladı.
• Mantıku't
tayr (kuşların • Ekberilik adında bir tarikat kurmuştur.
dili) (gülşehri)

Mevlana:

• Derin tasavvuf fikirleri, engin hoşgörü­
BİLİM süyle büyük ün kazandı.

Anadolu'da ilk medrese XII. yüzyılın • Yanında yalnız müslümanlar değil başka
yarısında Danişmendoğulları tarafından din ve mezheplerden olanlar da bulunu­
Niksar'da kuruldu. Türkiye Selçuklula­ yor ve kendisine saygı duyuyorlardı.
rında ilk medrese II. Kılıç Arslan tarafın­
• Eserlerini Farsça yazdığı için fikirleri ge­
dan Aksaray'da kuruldu.
niş halk tabakalarına yayılmamıştır.
Medreselerde dini ilimler yanında diğer • Eserlerinde Allah ve insan sevgisi, hoş­
müsbet ilimler de (Matematik, astronomi, görü gibi konuları işledi.
tarih, hukuk, dil vb.) okutuluyordu.

Moğolların zulmünden kaçan Türkmen­ Hacı Bektaş-ı V e l i :
ler arasında bulunan düşünürler ile Sel­
• Kurduğu Bektaşilik tarikatı ile hoşgörü ve
çuklu hükümdarları tarafından Anado­
lu'ya davet edilen ilim adamları, Anado­ insan sevgisini yaymaya çalışmıştır.
lu'nun bilim ve sanat alanında gelişme­ • Bektaşilik yeniçeri ocağının resmi tarikatı
sini önemli ölçüde etkilemişlerdir. Ana­ olmuştur.
dolu'da bilim hayatının en çok geliştiği • Temel kitabı, Makâlât'tır.
dönem, I. Alaeddin Keykubat zamanı
oldu.
Yunus Emre:

• Türkçe yazdığı şiirleriyle daha kendi
zamanında büyük üne kavuştu.

Kervansaray. Köşkler. Kayseri. çıkmıştır. • Çok iyi Arapça ve Farsça bilmesine rağ­ • Bütün mimari eserlerde en küçük bir men. Süsleme sanatı oldukça gelişmişti. Saraylar. han ve kervansaraylarda yolcular parasız olarak üç güne kadar yedirilir ve yatırılırdı. Mimaride ilk yapılan camilerdi. Kale. Çinicilik ve hat sanatı. akşam yemek Tekke ve Tersane. Külliyeler. • Türkçeyi en güzel şekilde kullanan bir • Taş ve ağaç oymacılığı da ön plana sanatkardır. Selçuklularda Mimari eserler üzerinde Orta Asya Türk • Diğer Türk devletlerinden farklı olarak özelliklerini de görmek mümkündür. tarafından inşa ettiriliyordu. her birinin zengin vakıfları vardı. fakir halka sabah. . Türkçe şiirler yazması şöhretinin taklit göze çarpmaz. çuklular mimari ve sanat alanlarını geliş­ • Selçuklular Döneminde Konya. rıyla açıklamıştır. iDarüşşifa. sul­ Mescitler. • Camiler: Türkiye Selçukluları sanatı­ • Hastaneler kim olursa olsun bütün halka nın en önemli mimari eserleridir. • Yapılan eserler devlet bütçesinden. • Yurdun her yerinde öğrencilere. IHamam. • Görülen "kübik inşaat" Selçuklu mima­ • Anlaşılması zor tasavvufi fikirleri başa­ risinin tipik özelliğidir. Küm­ Meydana getirilen eserlerin başlıca özellik­ betler.TÜRK DÜNYASİ 75 •Tasavvuf aşkıyla Türkçenin şaheserle­ • Tesislerin masraflarını karşılamak için rini yarattı. Medreseler. yapılmıştır. Camiler. zaviye gibi misafir­ Nesibe Hatun Darüşşifası adıyla açıldı. Mescidler. Limşn. Selçuklularda ler devrinde Bursa. Kastamonu gelişmeye başlamıştır. dağıtılan "imaretler" kurulmuştu. Selçuklular döneminde (1205) Gevher kollar boyunca han. • Yol boyunca inşa edilen zaviye. yolcu­ Türbeler. Kervansaraylar. hanelerin yapıldığı düşünülürse bu dö­ nemde sanat hareketlerinin ne kadar MİMARİ canlı olduğu görülür. tanlar ve yakınları veya devlet adamları Medrese. şifa dağıtan kuruluşlardı (darüşşifa). tirerek Osmanlı'ya iyi bir miras bırakmış­ Sivas ve Tokat önem kazanırken Beylik­ tır. yayılmasında etkili olmuştur. iznik. Kümbet ve Köprü. gelişmiştir. • Devletin imar ve inşaat faaliyetlerini "Emir-i Mimar" başkanlığında bir heyet Dini Mimari Sivil Mimari Askeri Mimari: yürütüyordu. zaviyeler. Sel­ resim sanatı da gelişmiştir. Darü'şşifalar. • En fazla gelişen sanat dalı mimaridir. lara. Surlar. Anadolu'da ilk darüşşifa (hastane) • Medreselerin köylere kadar yayıldığı. Külliye. Köprü­ leri şunlardır: ler. Bunun SANAT yanısıra.

Eretna Sitte Melik Kümbeti Divriği (Sivas) .) Amasya Sungur Camii (İlhanlılar) Niğde Ulu Cami (Menteşeoğ.) Ermenek Saraçhane Camii (Danişmentoğ.) Adana İlyas Bey Camii (Aydınoğ.) Kayseri Ulu Cami (Ramazanoğ.İlhanlılar Vecidiye Medresesi Kütahya -Aydınoğulları Hüdavent Hatun Türbesi Niğde .Mengücek Mama Hatun Kümbeti Tercan (Erzcincan) -Saltuklu .Hamitoğuiları Hatuniye Medresesi Karaman .) Milas (Muğla) İsabey Camii (Menteşeoğ.Anadolu Selçuklu Ahlat Emir Bayındır Türbesi Ahlat .) Milas (Muğla) Yağıbasan Medresesi Tokat ve Niksar .76 KPSSDATA TARİH Ulu Cami (Karamanoğulları) Ermenek (Karaman) Ulu Cami (Mengücek) Divriği (Sivas) Ulu Cami (Artukoğulları) Mardin Ulu Cami (Danişmentoğ.Karamanoğulları Tol Medresesi Ermenek (Karaman) .Danişmentler Dündarbey Medresesi Eğridir (İsparta) .) Selçuk Yivli Minare Camii (Hamitoğ.) Milas (Muğla) Firuz Bey Camii (Menteşeoğ.Karamanoğulları Zincirli Medresesi Aksaray .Karamanoğulları Ak Medrese Niğde .Akkoyunlu Aşık Paşa Türbesi Kırşehir .) Antalya Meydan Camii (Karamanoğ.Karamanoğulları Yakutiye Medresesi Erzurum .

Camiler Yeri Arslanhane Camii Ankara Ulu Cami Diyarbakır Kızıltepe Camii Mardin Ulu Cami Malatya Ulu Cami Sivas Alaeddin Camii Konya Ulu Cami Divriği (Sivas) Alaeddin Camii Niğde Hunad Hatun Camii Kayseri Hacı Kılıç Camii Kayseri Gökmedrese Camii Amasya Sahip Ata Camii Konya 2.TÜRK DÜNYASI 11 1. Mescitler Yeri Taş Mescid Konya Sırçalı Mescid Konya Arap Baba Mescidi Harput (Elazığ) Güdük Minare Mescidi Akşehir (Konya) B.Akaray arası Karatay Kervansarayı Antalya-lsparta arası Ağzıkara Han Antalya-Alanya arası Hekim Han Kayseri-Aksaray arası . SİVİL MİMARİLER a.Alanya arası Sultan Han Konya . Kervansaraylar Yeri Alay Han Sivas-Malatya arası Evdir Han (Aksaray) Al ara Han Kayseri-Elbistan Şarapsa Han Antalya .

Köprüler .Kötür Köprüsü Erzincan Çermik Haburman köprüsü Çermik (Diyarbakır) Alanya Tersanesi Alanya Konya Sultan Hamamı Konya . Amaç. Köprü-Liman-Tersane Yeri Malabadi Köprüsü Sivas. Yolcuların her türlü ihtiyacı düşünülmüştür. Asken Kale ve Surlar Yeri Niğde Kalesi Niğde Bayburt Kalesi Bayburt e.Malabadi Köprüsü (Artuk) Diyarbakır Tercan . ticareti canlandırmak. (Diyarbakır) Kötür Köprüsü Tercan (Erzincan) Tersanesi Alanya d. b. Darüşşifalar Yeri Gevher Nesibe Darüşşifahanesi Kayseri Daru'ş-şifa Sivas'da Torumtay Bimarhanesi (Akıl Amasya Hastahanesi) Turan Melek Hastanesi Divriği (Sivas) f. Saraylar Yeri Kubadâbad Sarayı Beyşehir (Konya) Kubadiye Sarayı Kayseri Alâeddin Köşkü Konya Haydar Bey Köşkü Kayseri c. kervansaraylar birbirlerinden bir günlük uzaklıkta inşa edilirdi.78 KPSSDATA TARİH Kervansaraylar: Yol boyunca kervanların konaklamaları için yapılan yapılardır. Gerek yapı tekniği. yolların güvenliğini sağlamak ve yolculuğu kolaylaştırmaktı.Hamamlar Yeri Silvan . gerekse gördükleri hizmet bakımından dünyada benzerleri bulunmamaktadır. Köşkler Yeri Alâeddin Köşkü Konya ç.

Yüzyıla ait önemli dini yapılar arsında yer alan Tekke ve zaviyeler şunlardır: • İlerlemiş sanatlardan biri de çinicilik idi. Alanya. hamam. medrese.Anadolu Selçuklu Külliye: Kale ve Surlar: Bir camiinin etrafına yapılmış medrese. etkisini sürdürmüştür.Anadolu Selçuklu İnce Minareli Medresesi Konya . Kümbet ve Türbeler: Diyarbakır kale ve surları Bizanslar döne­ minde yapılmıştır. konik Türkiye Selçukluları zamanında resim ve veya piramit çatılı olanlarına kümbet heykel sanatları ile özellikle ilgilenilmiştir. Kütahya gibi illerimizde kale ve surlar bulunmaktadır. XIII. Selçukluların dini yapılarında çift başlı kartal. silindirik. Külliyeler Yerler Hunad Hatun külliyesi Kayseri Hacı kılıç külliyesi Kayseri Sahip ata külliyesi Konya Divriği külliyesi (Mengücek) Sivas h. tezhip. Amasya. halı ve kilim dokumacılığı. at üstünde Tekke ve Zaviyeler: avcılık yapan insan kabartmaları görülür. Kümbetler silindirik gövdeli ve konik Bu özellik. Karaman. türbe ve Askeri mimarinin en önemli yapılarıdır. hat sanatı.Anadolu Selçuklu Gök Medrese Sivas . Çankırı. imaret gibi değişik görevleri olan yapılar Konya. Bunlardan dört duvarının üzeri kubbe ile örtülenlerine Resim (minyatür) ve Heykel: türbe. kale surlarını insan ve hayvan kabartmaları ile süslediler. Tokat. denir. ciltçilik. saray kapısı ve du­ varlarını. topluluğuna külliye denir. Çiniler mimari eserlerin birçoğunda özel­ •Konya Sırçalı Sultan Miskinler tekkesi likle cami. türbe ve mescitlerin •Tokat Sümbül Baba ve Hilafet Gazi iç ve dış süslemelerinde kullanılır. çokgen gövdeli. Medreseler Yerler Karatay Medresesi Konya . şifahane. Kümbetler ve Türbe Anadolu'da dini mi­ marinin ne kadar gelişmiş olduğunu göste­ EL SANATLARI ren önemli mezar anıtlardır. zaviyeleri • Bu sanatların dışında kumaş. kütüphane.TÜRK DÜNYASI 79 g. . onları sanat anlayışı bakımın­ çatılarıyla Orta Asya Türk çadır sanatının dan diğer Türk-İslam devletlerinden ayırır. Türkiye Selçukluları. oymacılık ve kakmacılık (ahşap) ile ileri maden işçiliği gelişmişti.Anadolu Selçuklu Sincanlı Medresesi Afyon -Anadolu Selçuklu Çifte Medresesi Kayseri .

en güçlü çağını Uzun Hasan döneminde yaşadılar. Moğol devleti Cengiz Han tarafından ku. Babür devleti­ nin bir diğer ünlü hükümdarı olan Şah Cihan Agra'da dünyanın en güzel anıtla­ rından biri olan Taç Mahal'i yaptırdı. 1507 yılında Timur hanedanının rulmuştur(1196). kurucusu Timur'un arka arkaya yapmış olduğu se­ Bayram Hocadır. Kubilay hanlığı. Erciş.KARAKOYUNLULAR(1365-1469) Saray şehriydi. Moğolistan'da kurulan bu hakimiyetine son verdiler. Özbekler. Uzun Hasan Os­ manlı hükümdarı Fatih ile giriştiği Otlukbeli 2-ALTINORDA DEVLETİ Savaşı'nı kaybetmiş ve zayıflayan Akkoyunlu devletine Safevi Devleti'nin Altınorda Devleti. Akkoyunlular son verdiler. Musul dolaylarıdır.(1858) Cengiz Han 5-AKKOYUNLULAR (1350-1502) Cengiz Han'ın ölümünden sonra impara­ Diyarbakır'da kurulmuştur. başkenti 6. Tebriz olan Karakoyunlular. ğunun parçalanmasından sonra Karade­ niz'in kuzeydoğusunda kuruldu (1227). güneyde Basra Körfezi'nden . Devlet teşkilatında İlhanlıları kendilerine örnek aldılar. Kazan. Osmanlı Devleti Padişahı DEVLETLERİ Yıldırım Beyazıt'la yaptığı Ankara savaşını kazandı. ortaya çıktı. Kurucusu Kara torluk. Yülük Osman'dır. Özbek ve Sibir Hanlıkları Türkleştirdiler. 4. Devletin kurucusu Batu Han. Timur doğuda Hindistan'dan batıda Ana­ dolu'ya. Altınorda Devleti. Devletin kurucusu olan Babür Timur ailesindendir. Babür devleti Hindistan'ı sömürge haline getiren İngilizler tarafından yıkıldı. Timur'un Anadolu'ya Çağatay Devleti ve ilhanlılar olmak üzere yürüdüğü sıralarda onunla işbirliği yapan dörde ayrıldı. Etkinlik alanları. Moğol İmparatorlu­ kurucusu Şah İsmail son vermiştir (1502). Doğu Anadolu'da kurulmuş. Taht kavgaları sonucu zayıf­ 3-TİMUR DEVLETİ layan Karakoyunlulara. Belh şehrin­ de emir ilan edildi(1369).80 KPSSDATA TARİH MOĞOLLAR ve DİĞER TÜRK kuzeyde Ukrayna'ya kadar uzanan ülkele­ re egemen oldu.BABÜR DEVLETİ Kuzey Hindistan ile Afganistan'da kurulan bir Türk devletidir. devletin başkenti Karakum'dur. Merkezi oldu. Altınorda Devleti'nin topraklarında. ferler bu ülkenin gücünü yitirmesine neden Erzurum. Ölümünden sonra kurduğu devlet 1-MOĞOLLAR parçalanarak küçük beyliklere ayrıldı. Akkoyunlular. Artuklulara son verdiler. Azerbaycan'ı Kırım. Devletin kurucusu Timur'dur.

koyduğu yasalara göre yönetilirdi. Devlet Cengiz Han'ın şuyordu. (Cen­ askerler. Türk dilinin Farsça'dan daha • Timur.TÜRK DÜNYASI 81 MOĞOLLAR VE DİĞER TÜRK manizm. aynı zamanda ilk gezi-seyahat eseridir. halk ve köleler olarak sıralanırdı. Altın Orda Devleti zamanında DEVLETLERİNDE KÜLTÜR. Totemizm. Tarihi"dir. noyanlar. Berke Han islamiyet'i kabul etti. Babürname adlı eseri yazmış­ kullanıyordu. UYGARLIK SOSYAL VE EKONOMİK YAŞAM DEVLET YÖNETİMİ Moğolların göçebe bir yaşam tarzı vardı. DİL ve EDEBİYAT • Moğollar askerlik teşkilatında Türklerden Moğollar Uygur alfabesini kullandılar. Moğol Devleti' nin başında çok geniş yetkilere sahip bir hü­ Moğollarda sosyal yapı dört gruptan olu­ kümdar bulunurdu. lerine görev verdiler. Bunlar. Daha sonraları sanat ve ticaretle de uğ­ • Moğollar devlet yönetiminde Uygur Türk­ raştılar. yundan olmadığı için "Emir" unvanını Babür Şah. Şa­ . • Altın Orda Devleti'nde yönetim anlayışı Çağatay edebiyatının en ünlü temsilcisi Ali Moğollardaki gibidir. Şir Nevai. hükümdarda bulunması gereken zengin olduğunu anlatmak için Muhake- bütün yetkilere sahipti. Taç Mahal adlı türbe Şah Cihan tara­ fından. • Timur'un ordusunda fillerden yararlanılı­ BİLİM ve SANAT yordu. eşi "Mümtaz Mahal" (diğer ismi Ercümen Banu) anısına yapılmıştır. Babür Devleti zamanında mimari gelişmiş­ tir. Budizm ve Hıristiyanlık bunlar arşındaydı. İbadet eden bir moğol Moğollarda birden çok din ve inanç anla­ yışı olduğu bilinmektedir. Altın Orda Devleti zamanında tıp konu­ sunda çalışmalar yapılmıştır. han ailesi. ra bağlandığı bir kurultay bulunurdu. Bu eserde Moğolların yaşam tarzları ile yasaları uygulanıyor hem de Türk töre­ ilgili önemli bilgilere yer verilmiştir. Bu eser sine bağlı hareket ediliyordu. öğrendikleri onlu sistemi esas almışlar­ Dönemin en ünlü eseri "Moğolların Gizli dır. Kanallar açıldı. giz yasaları) • Moğollarda hükümdarın başkanlığında Timur Devleti zamanında tarıma önem toplanan devlet işlerinin görüşülüp kara­ verildi. han so­ metü'l-Lügateyn adlı eseri yazmıştır. Timur. Yönetimde hem Cengiz tır. YAZI.

82 KPSSDATA TARİH TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNE AİT TERİMLER Emir-i Da d : Örfi hukukun başkanı. beylerbeyliği) Muhtesip : Zabıta Naip : Vekil Emir-i Sevahil : Donanma komutanı Reis ül Bahr : Donanma komutanı Atabey : Sultan çocuklarını eğiten kişi Pervaneci : Arazi defterlerini tutan iktaları dağıtan kişi Medrese : Eğitim öğretim hizmetlerinin yapıldığı yer Hat (yazı sanatı): Arap harflerini malzeme olarak kullanan yüzey sanatı. Resim sanatı kapsamında ela alınmaktadır. kil. Çini : Duvar kaplaması olarak kullanılan renkli ve genellikle bezeli ve sırlı. . metal. Kabartma : Taş. Adalet Bakanı Fetihname : Zafer mektubu Ha cip : Vezir İmaret : Yoksullara yiyecek dağıtılan yer Kadil-Kudat : Seri hukukun başkanı Kadı Leşker : Selçuklularda askeri davalara bakan kişi Melik : Hanedan üyesi şehzade olup eyaletleri yönetirler Gulam : Köle Menşur : Yüksek rütbeli devlet görevlilerinin atamalarını içeren padişah fermanıdır(vezirlik. renkli resim sanatı. Çanak . Seramik. ahşap.çömlek : Pişmiş topraktan yapılan her türlü kullanım eşyası. ince fakat saydam olmayan toprak işleri. ışık-gölge ve derinlik duygusu yansıtmayan küçük. gibi malzeme yüzeylerinin oyulması yöntemiyle yapılan sanat eseri Kümbet : Silindirik ya da çokgen planlı bir gövde üzerine konik biçimde yada piramidal bir külahla örtülü olarak yapılmış Türk ve İran mezar yapısı Minyatür : Çoğunlukla eski yazma kitaplarda görülen.

TÜRK DÜNYASI 83 • Türk tarihiyle ilgili bilgi veren ilk yazılı kaynaklar Orhun Kitabeleridir. • Anadolu'da Türkçe'yi ilk kez resmi dil olarak kabul eden Karamanoğlu Mehmet Beydir (1277). Tuğrul Bey tarafından Nişabur'da kuruldu. • Türkçeyi resmi dil olarak kabul eden ilk devlet Karahanlılar'dır. • Türkler ilk defa İslamiyet'e Talaş Savaşından sonra topluca girmeye başlamış­ lardır. • Sultan unvanını ilk kullanan hükümdar Gazneli Mahmut'tur. • Anadolu Türk birliğini ilk defa I. • Türk-lslam eserlerini ilk Karahanlılar yapmışlardır. • Anadolu ilk kez Miryakefalon Savaşı sonunda kesin yurt oldu. • Büyük Selçukluların Bizans'a karşı kazandığı ilk önemli savaş Pasinler Savaşı­ dır (1048). • Kervansaraylar ilk defa Karahanlılar tarafından yapılmıştır. • Anadolu'da ilk medrese Danişmentliler tarafından kuruldu (Niksar-Tokat) • İlk Türk denizci beyi Çaka Bey'dir (Çaka Beyliği). • Malazgirt savaşından sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri Danişmentli- ler. İzzettin Keykavuş döneminde Sinop'­ ta inşa edildi. Mesut kurmuştur. • Anadolu Selçuklu Devletinde ilk tersane I. • Büyük Selçukluların ilk başkenti Nişabur'dur. • İlk Türk-lslam mimari eseri Tulunoğulları zamanında Kahire'de yapılan Tulunoğiu Camisi'dir. • İlk Müslüman Türk Devleti Karahanlılar'dır. • Anadolu'nun kapısı ilk defa Malazgirt Savaşı sonunda Türklere açıldı. • Mısır'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti Tolunoğulları devletidir. • İstanbul'u ilk defa Kuşatan Türk Devleti Avarlar'dır. • İlk Türk-lslam Vakfı Karahanlı Ebu İshak İbrahim'e aittir. • İkta Sistemini ilk olarak Büyük Selçuklu veziri Nîzamülmülk kurdu. • Hindistan'da İslamiyet'i yaymaya çalışan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mah­ mut'tur. • Selçuklularda Hassa ordusu ilk defa Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur. • Türk-lslam edebiyatının ilk yazılı örneği Kutadgu Biligdir (Yusuf Has Hacip). • Büyük Selçuklularda ilk Medrese. Mengücekler ve Artukoğulları'dır. • Anadolu Selçuklu devletinin ilk başkenti İznik şehridir. • Anadolu Selçuklu Devletinde ilk Donanma Alaaddin Keykubat tarafından ku­ rulmuştur. . Saltukoğulları.

6. Anadolu da Kurulan İlk Türk Beylikleri Anadolu'nun fethine katılan beyler burada aldıkları yerlere yerleştiler ve beylik kurdular. Tuğrul Bey ve Alparslan Zamanında Anadoluya Yapıları Akınlar: Pasinler Sava­ şı'ndan sonra Anadolu'ya akınlar devam etti. • Bizans imparatoru Romanos Dioge. keşif yaparak yeni bir yurt arama amacına yönelikti. Gürcistan'ı fethettikten sonra Kars yakın­ larındaki Ani kalesini ele geçirdi. engel olmak istemesidir. Bu akınlar. Bu akınlar. Anadolu'yu yurt edinmek amacıyla gelen ilk Türkler ise Oğuzlardır. Kurulan bu ilk Türk devletleri. Pasinler Savaşı: Selçukluların Bizans'a karşı kazandığı ilk büyük zaferdir. Bu akınlar Bizans'ın direncini yıpratmış. • DANİŞMENTLİLER (1071-1178) • SALTUKLULAR (1072-1202) • MENGÜCEKLİLER (1072-1277) • ARTUKLULAR (1102-1408) . yüzyılda Sibirler tarafından yapıldı. Türklerin Anadolu'yu yakından tanımalarını sağlamıştır. yüzyılda Hunlar. Büyük Selçuklu Devleti'nin kurulmasına kadar sürdü. • Anadolu'nun kapıları Türklere açıl- nes'in. 4. Selçuklu Türkleri zamanında 1071'e kadar Anadolu'ya yapılan bu akınlar keşif hareketi niteliğindeydi. Anadolu'nun Türkleşmesine katkıda bulunmuşlardır. Türklerin akınlarını durdurmak di.Türkler istemesi • Türkler Anadolu'ya yerleşmeye baş- • Türklerin Anadolu'ya yerleşmesine ladılar. Alp Arslan Azerbaycan'a geldi. Tuğrul Bey zamanında Sivas'a kadar olan yerlerde Bizans'ın savunma gücü kırıldı. Van şehrini aldı. Oğuzların Anadolu'ya akınları Çağrı Bey zamanında başlatıldı. Anadolu'ya yerleşme amacıyla yapılmamıştır.34 KPSSDATA TARİH ANADOLU'NUN TÜRKLEŞMESİ Anadolu'ya ilk Türk akınları. • Türklerin yurt edinme ideali • Anadolu'da ilk büyük beylikler kurul­ du. • Türkiye Tarihinin başlangıcı kabul • Türklerin "cihangirlik" anlayışı edildi.

Alaaddin Keykubat zamanı devletin en parlak dönemidir. Alaaddin Keykubat zehirlenerek öldürülünce yerine oğlu II. Anadolu'yu fethetmekle görevlendirilen Büyük Selçuklu komutanlarm- dandır. MİRYAKEFALON SAVAŞI Nedeni: Haçlıların Anadolu'da yarattığı huzursuzluktan yararlanıp Türkleri Anadolu'dan atmak istemeleridir. Süleyman Şah. Gıyaseddin Keyhüsrev sultan oldu. Haçlı seferleri sırasında Haçlılarla savaştı. Anadolu Selçuklu Devleti'nin sınırlarını Fırat'a kadar genişletti. Antalya Şehrini ele geçirdi. • Birinci Haçlı Seferleri sırasında Haçlılarla mücadele etti. Melikşah'ın üzerine gönderdiği Komutan Porsuk'u yendi. Sonuç: Bizanslılar Türkleri Anadolu'dan atma düşüncesinin hayal olduğunu anladılar. Bizanslıların iç karışıklığından yararlanarak Iznik'i aldı ve Anadolu Selçuklu dev­ letini kurdu. I. Suriye Selçuklu sultanı ile yaptığı savaşta yenildi ve öldü. Döneminin en önemli olayı Miryokefalon Savaşıdır. Burada bir tersane yaptırdı. Bu dönemde: • Anadolu Türk birliği sağlanmış. Devletin Yükselişi. Kılıç Arslan. I. Mesut. • Bu zafer Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu ve hep böyle kalacağını kesinleştirdi. Bizanslılarla ve II. İzzettin Keykavus. I. • Alanya fethedilerek burada bir tersane yaptırılmıştır. . • Celaleddin Harzemşah ile 1230 yılında Yassı Çemen' de karşılaşılmış ve Harzemşahlar yenilmiştir. II. Gıyaseddin Keyhüsrev ile gelişme dönemi başlar. I.TÜRK DÜNYASI 85 ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ (1075-1308) DEVLETİN KURULUŞU Devletin kurucusu Süleyman Şah'tır (1015-1086). Trabzon Rum İmparatorluğu'ndan Sinop'u aldı. I. Kılıç Arslan. Başkenti İznik'ten Konya'ya taşıdı. Melikşah'ın ölümünden sonra Anadolu'ya geldi ve babasının kurduğu devletin başına geçti.

ları gelişti. İsa'nın doğum yeri olan kutsal toprakları geri B almak istemeleridir. güçlendi. Sivas ve Kayseri'ye kadar ilerledi. Anadolu Beylikleri döneminde Aydın. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında Baba Ishak adında bir Dervişin çıkardığı isyan zorla bastırıldı. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde Antalya. kâğıt. II. Candaroğulları beylikleri donanma kurmuşlardır. C Ekonomik nedenler: İslam ülkelerine göre fakir olan Avrupalıların zengin İslam ülkelerini ele geçirmek ve rahat etmek istemeleri. Moğollar Erzincan. sonunda matbaa. Mesut'un 1308'de ölmesiyle Anadolu Selçuklu Dev­ leti yıkılmıştır. Siyasi neden: Selçuklu Türkleri Anadolu'nun büyük bir bölümünü ele geçirmişlerdi Bunun üzerine Bizans imparatoru Papa'ya başvurarak yardım istemiş. II. Karesi. : II. ba­ sarsıldı. Saruhan. rut gibi birçok yeni­ • Anadolu'daki Türk likler Avrupalılar ilerleyişi bir süre dur­ tarafından öğrenil­ du.86 KPSSDATA TARİH ANADOLU SELÇUKLULARI VE HAÇLI SEFERLERİ Haçlı Seferlerinin Nedenleri: A Dini nedenler: Hıristiyanların başta Hz. . ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ VE BEYLİKLER DÖNEMİNDE TÜRK DENİZCİLİĞİ Türk denizcilik tarihinde ilk donanma Çaka Bey tarafından oluşturuldu. Hamitoğulları. di. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında devlet iyice zayıfladı bu dönemde İran'ı alarak Anadolu'ya giren Moğollarla Kösedağ Savaşı (1243) yapıldı. En önemli olanları birinci. Alaaddin Keykubat'm ölümünden sonra başa geçen sultanlar devleti iyi yönetemediler. • Avrupa'da derebeylik • Avrupa'da din • Akdeniz'de • Haçlı Seferleri rejimi zayıfladı. II. Anadolu Selçuklu Devleti üstünlüğünü kaybetti. İstanbul Türk­ lerin eline geçerse Avrupa'nın da tehlikeye gireceğini bildirmişti. Alanya ve Sinop'ta tersaneler kuruldu. kiliseye güven Akdeniz liman­ pusula. Karadan ve denizden sekiz Haçlı Seferi yapılmıştır. Krallar adamlarına ve ticaret gelişti. Ana­ Kösedağ savaşının sonuçları: dolu birliği bozuldu. Menteşe. Gıyaseddin Keyhüsrev Moğollara karşı yenildi. üçüncü ve dördüncü olanlarıdır. ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİNİN DAĞILIŞI I.

Bunun sonu­ cunda sınırlardaki uç beyleri bağımsızlıklarını ilan ettiler.TÜRK DÜNYASI 87 ANADOLU TÜRK BEYLİKLERİ Anadolu Selçuklu Devletinin Moğol baskısı sonucu dağılma dönemine girdi. Eğirdir-Antalya • Germiyanoğulları:Kütahya-Emet-Tavşanlı • Menteşeoğulları: Muğla • Aydınoğulları: Aydın-Birgi-İzmir • Ramazanoğulları: Adana'nın batısı ve İçel • Candaroğulları: Kastamonu-Sinop • Saruhanğulları: Manisa-Menemen ve Turgutlu • Dülkadiroğuiları: Adana-Maraş-Elbistan • Osmanoğulları: Söğüt-Domaniç • Eretna Devleti: Erzurum-Erzincan. adalet işlerine Kadılar bakardı. Eyaletlerde askerlik işlerine Su­ başılar . sultanın şahsına ait askerler (hassa ordusu) Türkmenler ve ikta sahiplerinin besledikleri askerlerden oluşurdu. Divana vezir başkanlık yapardı. yasal parçalanmaya neden olmalarına rağmen Anadolu'da Türk kültür ve uygarlığına olumlu katkıları olmuş Anadolu'nun Türkleşmesine ve bulundukları yörelerin bayındır hale gelmesi için çalışmışlardır. • Bu beylikler. Oluşturulan donanma ile hem deniz ticareti geliştirildi hem de kıyıların güvenliği sağlandı. Eyaletleri hükümdar ailesinden olan Melikler yönetirdi. Devlet ve ülke hükümdar ailesini ortak malı sayılırdı. . Ülke eyalet adı verilen bölümlere ayrılmış­ tı. Devlet işleri Divan denen kurulda görüşülürdü. •Yıldırım Beyazıt döneminde birçoğu Osmanlı egemenliğine girmiş. •Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılması ve Moğol egemenliğinin Anadolu'da sona ermesiyle kurulmuştur. Sivas ve • Karesioğulları: Balıkesir-Çanakkale Tokat ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ VE BEYLİKLER DÖNEMİNDE KÜLTÜR VE UYGARLIK DEVLET YÖNETİMİ: Devletin başında Sultan unvanı verilen bir hükümdar bulunurdu. Kurulan bu beyliklerin bazıları şunlardır: • Karamanoğulları: Konya-Karaman • Hamitoğulları: Isparta-Burdur. Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında tersaneler kuruldu. ORDU VE DONANMA: Anadolu Selçuklularda ordu. Anadolu Sel­ çukluları donanmaya önem verdiler. Ancak Ankara Savaşından sonra tekrar kurulmuşlardır.

ikta. Miri arazi. köprüler. DİL VE EDEBİYAT: Anadolu Sel­ çuklu Devleti döneminde halkın Türkçe konuşmasına karşı bilim dili Arapça'ydı. kabartma yazılar ve nakışlarla süslendi. yazar ve şair­ lere çok değer verirlerdi. fel­ sefe ve gökbilimiyle ilgili derslerde okutul­ du. mescitler. YAZI. surlar.88 KPSSDATA TARİH SOSYAL VE EKONOMİK HAYAT: Türk­ lerin Anadolu'yu yurt edinmeleriyle bura­ da her bakımdan gelişmeler oldu. yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli'nin Türk düşünce ve edebiyat hayatında önemli yerleri vardır. Karamanoğlu Mehmet bey Anadolu Sel­ çuklu Devleti'nin veziri olduğu sırada dev­ letin resmi dilinin Türkçe olduğunu ilan etti Mevlana Celaleddin Rumi. Kervansaraylar yaptırıldı. köylü ve göçebe olmak üzere üçe ayrılıyordu. hastahaneler. tıp. Has. imaretler. medreseler. hamamlar. taş ve tahta oymalar. Türkler Anadolu'nun her tarafında saraylar camiler. Medreselerde dini bilgilerin yanında matematik. Bu eserler çok güzel çiniler. Halk şehirli. Şehirlerde ticaretle uğraşanlar tarafından kurulan Ahi teşkilatları vardı. Ticaret yolları güvenceye alındı. BİLİM VE SANAT: Anadolu Selçuklu sultanları bilim adamlarına. mülk ve vakıf arazi olarak ayrıldı. Edebiyat ve devletin resmi dili Farsça idi. devlet malı olarak kabul edilir ve "Miri arazi" olarak adlandı­ rıldı. kervansaraylar. kaleler ve tersaneler yaptırdılar. Anadolu Selçuk­ lularında topraklar. Ahi teşkilatı şehirle­ rin güvenliğini sağlar yönetimde etkili olurdu. Bu teşkilatın içinde zanaatkarların iş kollarına göre Loncaları olurdu. . Halıcılık ve maden işçiliğinde de ileri gitmişlerdi.

XIII. 8. Büyük Selçuklularda fethedilen toprağın arasındadır? fethedenin malı olması aşağıdakilerden A) Katvan savaşı hangisine yol açmıştır B) Yassı Çemen savaşı A) Feodal beyliklerin ortaya çıkmasına C) Kösedağ savaşı B) Merkeziyetçiliğin güçlenmesine D) Miryokefalon savaşı C) Deneyimsiz kişilerin komutan olmasına E) Dandanakan savaşı D) Ticarete önem verilmesine E) Ülkede bayındırlık işlerinin aksamasına 7.TÜRK DÜNYASI 89 5. savaş açma ve siyasi görüşme yapma yetkileri yoktu. Selçuklularda resmi yazışmalar Farsçaydı. Yüzyılın ilk yarısında. A) Ordudaki asker sayısının azalmasına B) Yöneticiler ile halk arasındaki bağların Meliklerin yetkilerinin sınırlı tutulması. güçlenmesine aşağıdakilerden hangisine önem verildi­ ğini gösterir? C) Türk dilindeki gelişmenin yavaşlama­ sına A) Sınırların güvenliğinin arttırılmasına D) Yabancıların siyasal baskılarının önlen­ B) Ekonomik durumun düzeltilmesine mesine C) Ülke bütünlüğünün korunmasına E) Yönetimde bilim adamlarının söz sahibi D) Yerleşik hayatın yaygınlaştırılmasına olmasına. oymacılık. E) Dış ilişkilerin arttırılmasına . nakkaşlık gibi süsleme sanatları­ Bu durum aşağıdakilerden hangisine hız nın gelişmesine zemin hazırlamıştır? kazandırmıştır? A) Yazı (Hat Sanatı) A) Anadolu'da ticaretin gelişmesine B) Duvar çiniciliği B) Bizans'ta entrikaların başlamasına C) Resim ve Heykelcilik C) Anadolu'da nüfusun artmasına D) Figürlü plastik sanat D) Anadolu'daki karışıklıkların sona ermesi E) Minyatür sanatı E) Beyliklerin ortaya çıkmasına 4.İslam Devletlerinde A) Anadolu'da iç düzeni sağlama Kültür ve Medeniyet B) Dıştan gelecek tehlikelere karşı koruma C) Ticareti geliştirme D) Türk konukseverliğini tanıtma 1. Yüzyıl sonlarına doğru Anadolu'da Moğol baskısının azalması üzerine sınırlara 3. macılık. İslam dünyasında önemli bir eğitim-öğre- tim kurumu olan Nizamiye Medresesi'ni E) Yoksul kişilere yardım etme aşağıdaki devletlerden hangisi kurmuş­ tur? 6. Anadolu'daki 'Kervansaraylar' en çok TEST-1 hangi amaca hizmet için yapılmıştır? Türk . Kendi bölgelerinin yöneti­ Bu durum Selçuklularda aşağıdakilerden minde söz sahibi olan meliklerin para bas­ hangisine neden olmuştur? tırma. XIII. Türk-İslam uygarlığında aşağıdakilerden yerleştirilen Türkmen beyleri ve halk üze­ hangisinin yasaklanması. A) Selçuklular B) Abbasiler Selçuklu şehzadeleri arasında taht kav­ C) Karahanlılar D) Gazneliler galarının olması E) Osmanlılar Beyliklerin ortaya çıkması Aşağıdakilerden hangisinin sonuçları 2. kak­ rindeki Selçuklu otoritesi de zayıflamıştır. bölgenin yönetimi verilen hanedan üyelerine Halk ve ordu kesimi ise Türkçe konuşuyordu. 'Melik' deniyordu. Anadolu Selçuklu Devletinde kendilerine bir Medreselerde eğitim Arapça yapılıyordu.

Anadolu Selçukluları döneminde çiftçilere biri değildir? işleye bilecekleri kadar toprak verilir. Selçukluların son dönemlerinde prensle­ ka öncelikle aşağıdakilerden hangisini rin iç mücadelelerini fırsat bilerek kurulan sağlamaya yöneliktir? küçük devletlerden oluşmuş yönetimlere ne denirdi? A) Vergi toplamada düzeni A) Uçbeylik B) Üretimde artışı C) Toprak bütünlüğünün korunmasını B) Emirlik D) Ülkede asayişi C) Prenslik D) Atabeylik E) Yönetimde sürekliliği E) Eyalet .90 KPSSDATA TARIH 9. Konya. Suriyeli ve Yahudilerden larda Avrupalı tüccarlara düşük gümrük tari­ bazı gruplar Antalya. Sinop 12. Kayseri ve Si­ fesi uygulamışlardır. Müslüman Türk geleneğinde adalet işleriyle D) Başka ülkelerden kaçak olarak gelenle­ uğraşanların hükümet ile ilgileri yasaklanmış­ rin yerleşmesine tır. Alanya. Fransız. Anadolu Selçukluları Antalya. vas gibi şehirlere. Selçuklu sultanları. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçuk­ lularının bu yaklaşımının sonuçlarından 10. Selçuklu sultanlarının izledikleri bu politi­ 15. B) Kervansaraylara ihtiyaç duyulması Bu durumun aşağıdakilerden hangisine C) İkta sisteminin kurulması karşı bir önlem niteliği taşıdığı savunula­ D) Şehirciliğin önem kazanması bilir? E) Ülkenin stratejik önem kazanması A) Toprakların devletin denetimi dışında el değiştirmesine B) Ayaklanmaların baş göstermesine C) El sanatlarının önemini kaybetmesine 14. Anadolu Selçukluları ticaret yollarının ele geçirilmesine önem vermişlerdir. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde İtal­ gibi limanları ele geçirdikten sonra bu liman­ yan. Bu uygulamanın amacı ne olabilir? Bu durumun başlıca nedeni aşağıdaki A) Ticari ilişkileri geliştirmek alanlardan hangisinde görülen gelişme­ B) Avrupalıların Türklere karşı birleşmesini lerdir? önlemek A) Ticaret C) Avrupa'da nüfus bölgeleri kurmak B) Savunma D) Denizlerde üstünlük sağlamak C) Eğitim E) Anadolu'da siyasi birliği sağlamak D) Mimari E) Tarım 13. İranlı. din ve ırk ayrımı gözet­ meksizin halka toprak dağıtarak boş araziyi değerlendirmeyi devletin görevi saymışlardır. E) Yöneticilerin aynı aileden seçilmesine Bunun en önemli nedeni hangisidir? A) Rüşveti önlemek B) Kadıların sayısını azaltmak C) Adil kararlar vermek D) Adliyede kargaşayı önlemek E) İdari mekanizmayı güçlendirmek 11. babadan oğula kalırdı. Türkler ise Kıbrıs. toprak­ A) Kervan ticaretinin yaygınlaşması lar ekilip biçildikleri sürece. Suriye ve Kırım'a yerleşmişlerdir.

Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklu 20.Edip Ahmet 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 D) El-Kanun . geliri doğrudan doğruya veya mültezimler aracılığı ile dev­ let hazinesine giren topraklara ne ad veri­ lirdi? A) Ocaklık B) Yurtluk C) Mülk arazi D) Mukataa E) Has 18. Aşağıdakilerden hangisi "Birleşmiş Mil­ letler" teşkilatının ilk olarak oluşumu dü­ şüncesini ortaya atmıştır? A) ibn-i Sina B) Farabi C) Gazali D) Biruni E) Harezmi TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET TEST-1 CEVAP ANAHTARI - 19.İbni Sina B A C C D C D B E B E) Asar-ı Bakiye . Aşağıdaki eşleşmelerden hangisi yanlış-tır? 4 5 9 10 1 2 3 6 7 8 A) Kutatgu Bilig .TÜRK DÜNYASI 91 16. Osmanlı Devletinde. Türk tarihinde O r h u n Abideleri'nden Devleti'nin devlet idaresiyle ilgili değildir? sonra ikinci özgün ve yazılı örnekler hangi devlet tarafından meydana getirilmiştir? A) Devlet işleri divanda yürütülürdü A) Avarlar B) Başta büyük sultan bulunurdu B) Karahanlılar C) Saray ve orduda Arapça hakimdi C) Gazneliler D) Ülke 12 büyük eyalete ayrılmıştı D) Selçuklular E) Yönetim işlerine vezir bakardı E) Osmanlılar 17.Ahmet Yesevi .Kaşgarlı Mahmut C) Atabet-ül Hakayık .Yusuf Has Hacib A A C C C C E C A A B) Divan-ı Lugat-ı Türk .

memleket işleri aşağıdakilerden hangisin­ de görüşülürdü? B) Anadolu'nun Türkler tarafından fethine öncelik vermeleri A) Kurultay C) Sanatta Türk-İslam anlayışını uzlaştır­ B) Mebusan meclisi maları.Selçuk Bey . E) Kaşgar . Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslami­ yet'i kabul etmelerinden sonra görülen gelişmelerden biri değildir? 8. Selçuklularda devlet işlerinin görüşül­ TEST-2 düğü divan. Aşağıdakilerden hangisi büyük Selçuklu E) Emir-ül Sevahil devletinin Türk .Sencer E) Arapça ve Farsça kullanılmaya başlan­ D) Nişabur-Tuğrul Bey mıştır. İstifa divanının yaptığı iş aşağıdaki- Türk . Aşağıdakilerden hangisi Orta Asya'da kurulan Türk devletleriyle ilk Müslüman Türk devletlerinin ortak özelliklerinden bi­ 7. C) Divan D) Halifeyi Şiilerin baskısından kurtarmaları D) Meclis E) Türklerin Balkanlara geçişini sağlamala­ E) Danışma kurulu rı 3. Büyük Selçuklular döneminde açılan ilk A) Göçebelikten yerleşik hayata geçiş hız­ medresenin yeri ve kurucusu aşağıdaki­ lanmıştır lerden hangisinde doğru olarak verilmiş­ tir? B) Savaşçılıklarını yitirmeye başlamışlardır A) Bağdat .92 KPSSDATA TARİH 5. Aşağıda verilen ordu ile ilgili terimlerden C) Askerlik işlerine bakmak hangisinin Büyük Selçuklu Devletiyle ilgili olduğu söylenemez? D) Orduyu düzenlemek A) Hassa ordusu E) Ekonomik ve mali işlere bakmak B) Türkmen ordusu C) Yardımcı kuvvetler D) Gulaman-ı Saray 6.İslam Devletlerinde lerden hangisiydi? Kültür ve Medeniyet A) Dışişlerini yönetmek B) Yazı işlerini düzenlemek 1. İlk Müslüman Türk devletlerinde devlet ve sağlamaları.İslam dünyasına sağla­ mış olduğu katkılardan biri değildir? A) Çok sayıda medrese açarak bilime katkı 2. C) Rey .Alparslan D) Tasavvuf düşüncesi yayılmaya başla­ mış.Melikşah C) İslam hukuku uygulanmaya başlanmıştır B) İsfahan . Türk-İslam devletlerindeki en önemli ridir? eğitim kurumu aşağıdakilerden hangisi­ A) Arap ve Fars kültürünün etkili olması dir? B) Aynı dini inanca sahip olmaları A) Medrese C) Aynı coğrafi bölgede kurulmuş olmaları B) Vakıf D) Hükümdarlarının aynı unvanı kullanma­ C) İkta ları D) Divan E) Ülke topraklarının hükümdar ailesinin E) Ahilik ortak malı sayılması 4. yaptığı işe göre bölümlere ay­ rılırdı.

Yunus Emre hangi devlet döneminde B) Haçlılara karşı başarılı savaşlar yaptılar Anadolu'da yaşamıştır? C) Atabeylik denilen özerk yönetim birimleri A) Büyük Selçuklu Devleti oluşturdular B) Anadolu Selçuklu Devleti D) Hükümdar-veraset sistemini sürdürdüler C) Osmanlı Devleti E) İslam dünyası üzerindeki Bizans baskı­ sını sona erdirdiler D) Karahanlı Devleti E) Gazneli Devleti 16. Dandanakan savaşından sonra Bağdat'a giren Tuğrul Bey dünya işlerini kendi üzerine 12. Türkler aşağıdaki olaylardan hangisi ile ilk defa Müslümanlar arasında etkin rol almaya başlamışlardır? 17. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde. kendinden önceki Türk .Anadolu Selçuklula­ rı 10.TÜRK DÜNYASI 93 9. esnaf ve sanatkarların mesleki ilkelerini I. Anadolu'nun Türk yurdu olmasını kesin­ leşmesi A) Vakıf B) İltizam C) Ahilik D) Kurultay E) Tekke Yukarıdaki gelişmeler hangi iki devlet döneminde gerçekleşmiştir? A) Büyük Selçuklular . Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuk­ luların özelliklerinden biri değildir A) Anadolu'nun Türkleşmesi sürecini baş­ lattılar 11. din işlerini de halifenin sorumluluğuna bıraktı. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu'da Sel­ çuklular döneminde ticareti geliştirmek B) Gazneliler-Büyük Selçuklular amacıyla inşa edilmiştir? C) Karahanlılar . Türkler aşağıdakilerden hangisini diğer­ lerinden sonra kurmuşlardır? A) Selçuklu Devletinin kurulması A) Ahi teşkilatını B) Malazgirt savaşının kazanılması B) Lonca teşkilatını C) Talaş savaşı C) Merkez teşkilatını D) Karahanlı Devletinin kurulması D) Medrese teşkilatını E) Oğuzların İslamiyet'i kabulü E) Yeniçeri teşkilatını . Aşağıdakilerden hangisi Selçuklularda 14.Gazneliler B) Vakıflar E) Anadolu Selçuklular .Anadolu Selçukluları A) Medreseler D) Karahanlılar . Anadolu'nun kapılarının Türklere açıl­ saptayan ve denetleyen toplumsal örgüt­ ması tür? II.İslam devletle­ Bu olay Atatürk'ün hangi ilkesiyle benzer­ rinden farklı olarak hangi sanat gelişmiş­ lik gösterir? tir? A) Halkçılık A) Mimari B) Devletçilik B) Hat sanatı C) Laiklik C) Çinicilik D) İnkılapçılık D) Halıcılık E) Milliyetçilik E) Resim 13.Gazneliler C) Tekkeler D) Zaviyeler E) Kervansaraylar 15.

İslam dininin resim yapmayı yasakla­ 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 ması Türk .Mimari B E C A B C E A E B B) Hattatlık-Minyatür C) Mimari . A) Çinicilik B) Seramik Yalnızca yukarıdaki uygulamalar. Buna karşılık kadılık.Halıcılık 21 D) Halıcılık-Seramikçilik D E) Minyatür-Nakkaşçılık . cihad ve benzeri konularda İslam kültürü­ nün etkisinde kalmıştır. Anadolu Selçuklu devletinde Büyük Divan yaptığı işler yönünden.İslam Devletleri'nde hangi sanat dallarının daha çok gelişmesinde E C E B E E A D C E etkili olmuştur? 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 A) Çinicilik . dakilerden hangisidir? lik. günümüzde aşağıdakilerden hangisine benzemek­ tedir? A) Danıştay B) Milli Güvenlik Kurulu C) TBMM D) Yargıtay E) Bakanlar Kurulu TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ'NDE KÜLTÜR VE MEDENİYET TEST-2 CEVAP ANAHTARI 20. saray ve askeri teşkilat­ 21. Kara- haniılar'da aşağıdakilerden hangisinin gö­ C) Halıcılık rülmesine ortam hazırlamıştır? D) Mimari A) Türk . Karahanlı Devleti.94 KPSSDATA TARİH 18. İlk Türk İslam Devletlerinde en fazla lanmalarında Türk geleneklerini büyük ölçüde gelişme gösteren güzel sanat dalı aşağı­ korumuştur.İslam sentezinin oluşmasına E) Minyatür B) Orta Asya Türk geleneklerinin tamamen sona ermesine C) Töre hükümlerinden tamamen vazgeçil­ mesine D) İslam dininin kurallarının değiştirilmesi­ ne E) Arap kültürünün bütünüyle kabul edil- me-sine 19. muhtesip.

Bağdat'a Nizamiye medresesinin kurul­ E) Ülkede Türkçenin daha yaygın kullanıl­ ması dığının III. olumlu yönde etkilemiştir? Alaattin Keykubat döneminde basılan para ise altındır.TÜRK DÜNYASI 95 4. Konya'da bulunan. İnsan figürleri Anadolu Selçukluları döneminde süsleme 3. 2. I.İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet A) Osmanlı B) Büyük Selçuklu C) Anadolu Selçuklu 1. Bitki ve hayvan figürleri gü parası yoktur II. Yeni bir mezhep olan Batınilerin vezir duğunun Nizamülmülk'ü öldürmeleri D) Bilimsel çalışmaların hız kazandığının II. Konya'da yüzeyi mozaik çini ile kaplı sanatında yukarıdakilerden hangileri kul­ Karatay Medresesi kime aittir? lanılmıştır? A) Akkoyunlular A) Yalnız I B) Karamanoğulları B) Yalnız II C) Germiyanoğulları C) Yalnız III D) Anadolu Selçukluları D) l-ll E) Osmanlılar E) l-ll-lll . Bu durum aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir? A) Ülkede çok sayıda etnik grubun bulun­ duğunun B) Türkçede Farsça sözcüklerin Arapça 5. Geometrik şekiller E) Para giderek değer kazanmıştır III. Anadolu Selçuklu C) l-ll-lll Devleti ile ilgili aşağıdaki yargılardan han­ gisine ulaşılamaz? D) ll-lll-IV E) l-ll-lll-IV A) Devletin ekonomik ve siyasal gücü gide­ rek artmıştır B) Tarımın gelişmesine ticaretten daha faz­ la önem verilmiştir C) Para bir değişim aracı olarak kullanıl­ maktadır." A) IV B) l-ll Bu duruma dayanılarak. Yeni bir takvim düzenlenmesi 2. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döne­ sözcüklerden daha fazla bulunduğunun minde C) Yönetim ile halk arasında kopukluk ol­ I. gelişmelerinden hangisi sosyal hayatı Kılıçarslan zamanında basılan para gümüş. orduda ve halk arasında Türkçe konu­ E) Memlükler şuluyordu. TEST -3 Karatay Medresesi ve Sırçalı Medrese Türk sanatının hangi dönemine aittir? Türk . Mesut za­ manında ilk kez basılan para bakır. "Anadolu Selçuklu Devletinde 1. Saray­ D) Anadolu Beylikleri da. Anadolu Selçuklularda edebi dil olarak Fars­ ça. Medreselerde din bilimlerinin yanında pozitif bilimlerinde okutulması IV. İnce Minareli Merdese. D) Yeni kurulduğunda devletin kendine öz­ 6. din dili olarak Arapça kullanılırdı.

96 KPSSDATA TARİH 7. Kayseri'de bulunan Gevher Nesibe Şifa. E) I. Türk-lslam dünyasında pozitif bilimler 12. Osmanlı paralarından ayıran özellik aşağıdakiler- den hangisidir? 15. Hayvan resimleri C) Kadılar III. II ve III Bu uygulamadaki temel amaç aşağıdaki­ lerden hangisidir? 10. Türk denizciliğinin Anadolu Selçukluları dönemine kadar gelismemesindeki başlı­ A) Belli ağırlıkta olması ca etken aşağıdakilerden hangisidir? B) Değerli madenlerden kesilmesi A) Devletin yönetim biçimi C) Üzerinde sultanların portreleri ve aslan B) Ülke topraklarının coğrafi konumu resimlerinin bulunması C) Komşuların güçlü olması D) Yapımında kullanılan madenlere göre D) Devletin ekonomik durumu adlandırılması E) Sınırların sürekli genişletilmesi E) Hükümdarın emriyle kesilmesi . Selçuklular. Yazı D) Müderrisler Suçluklu mimarisinde yukarıdakilerden E) Melikler hangileri süsleme amacıyla kullanılmıştır? A) Yalnız I B) Yalnız II 14. kurulduğu yerden almamış olma­ sı D) Doğu ve Batı Karahanlılar olmak üzere 8. Anadolu Selçuklu paralarını. Karahanlılar Devleti'nin Türk tarihindeki kiminle başlamıştır? önemi nedir? A) Vasiti A) Bünyesinde çeşitli kavimleri barındırma­ B) İbn Heysem sı C) Farabi B) Doğu Türkistan'da kurulan bir Türk dev­ D) Ömer Hayyam leti olması E) İbn Rüşd C) Adını. Bitki motifleri B) Asker II. Aşağıdaki eserlerden hangisi Selçuklu A) Şehzadeler arasındaki taht kavgalarını Devleti Dönemi'ne aittir? önlemek A) Bursa Yeşil Cami B) Atabeylerin merkeze bağlılığını artırmak B) Konya Alaaddin Camii C) Eyalet güvenliğini sağlamak C) Edirne Selimiye Camii D) Şehzadeleri devlet yönetimiyle ilgili ko­ nularda yetiştirmek D) Bursa Hüdavendigar Camii E) Orduyu güçlendirmek E) Edirne Muradiye Camii 11. ikiye ayrılması hanesi hangi dönemde yapılmıştır? E) İlk müslüman Türk devleti olması A) Anadolu Selçukluları B) Osmanlılar C) Karamanoğulları D) Saltukoğulları 13. Ahi topluluğu E) Mengücekler olarak örgütlenmiştir? A) Esnaf 9. Aşağıdakilerden hangisi. bölge ve eyaletlerin başına C) Yalnız III idareci olarak atadıkları şehzadelerin yanına D) II ve III "Atabey" unvanlı kişilerde verirlerdi. I.

köyde yaşa­ yanlarla ilgili olarak. 22. Eski Türk devletlerinde. Anadolu Selçuklu Beyliği Osmanlılar'da aşağıdakilerden hangisinde III. D) Han III. il ve III lerdir? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) I ve II E) III ve IV 18. A) Cami I.İslam sanatında. Bu gelişmelerde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur? Aşağıdaki Türk-islam devletlerinin hangi­ sinde. Büyük Selçuklu Devlet temel olduğu savunulabilir? A) İltizam sistemine Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri­ nin merkezi Koynadır? B) Tımar sistemine C) Devşirme sistemine A) Yalnız I B) Yalnız II D) Müsamere sistemine C) l-ll D) ll-lll E) Merkezi devlet sistemine E)l-ll-lll . Bahçe C) Yalnız III IV. erkek evlada toprağı iş­ E) Külliye leme olanağı tanıma uygulamalarından hangisi ya da hangileri 21. Orman D) II ve III alanlarından hangilerine sahip olabilmiş­ E) I. kamu yararını Yolu'nun geçtiği yerler zaman zaman değiş­ korumakla görevli olan devlet otoritesi her miştir. Karamanoğulları Beyliği Hassa Ordusu'nun oluşturulma biçiminin II. ona işleyebildiği süre­ C) Medrese ce sahip olma. Karahanlılar'da Hassa Ordusu küçük yaşta esir edilen veya para ile satın alınan gençler­ den oluşturuldu. hükümdar din işlerini halifeye bıra­ A) Gereksinim duyulan maddelerin çeşitlilik karak devlet işlerini tümüyle kendi üzerine göstermesi almakla bu eski Türk geleneğini tekrar B) Dünya nüfusunun artması başlatmıştır? C) Coğrafya keşiflerine ara verilmesi A) Osmanlılar D) Doğu ile Batı arasında siyasi ilişkilerin B) Gazneliler başlaması. Otlak A) Yalnız I II. Türk İslam devletlerinde. Yaylak B) Yalnız II ili. Türk-İslam devletlerinde kişiler. Çin'den başlayarak Ön Asya'ya ulaşan İpek 19. Ölüm halinde. şeyden üstün tutulmuştur. vardır? I. Elindeki toprağa. çeşitli amaçlara hizmet eden yapı topluluğuna ne ad veri­ lir? 17. C) Karahanlılar E) Güçlü devlet ve kabilelerin tutumlarında D) Memlükler değişme olması E) Selçuklular 20. Türk . Ürün üzerinden vergi verme B) Kervansaray II. I.TÜRK DÜNYASI 97 16.

K Ü L T Ü R V E MEDENİYET T E S T -3 I. II ve III . Aşağıdakilerden hangisi Selçuklu döne­ E) Barbaros Hayrettin mi mimarisine örnek değildir? A) Kubadabad Sarayı B) İnce Minareli Medrese C) Alaaddin Camii D) Selimiye Camii E) Hatuniye Medresesi TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ'NDE 27. Taş III. B) Defterdar C) Iran egemenliğini benimsemişler C) Kazasker D) Farsçayı kullanmışlar D) Sadrazam E) Kültür alışverişi olmuştur E) Reisülküttap 25. Kitab-ı Bahriye adlı eseri ve yaptığı hari­ A) Tımar talarla ünlü denizci aşağıdakilerden han­ gisidir? B) Öşür C) İltizam A) Kılıç Ali Reis D) İkta B) Piri Reis E) Yurtluk C) Murat Reis D) Şeydi Ali Reis 26. Buna göre hangisi hiyerarşik sıralamada diğerlerin­ aşağıdakilerden hangisi söylenemez? den yüksektedir? A) İran kültürünün etkisinde kalmışlardır A) Nişancı B) Kültürel etkileşim vardır. Anadolu Selçuklulan'nda toprak yöne­ timine ne ad verilirdi? 30. aşağıdakilerden Farsça unvanlar kullanmıştır. Çini CEVAP ANAHTARI II.98 KPSSDATA TARİH 23. Batman yakınındaki Hasankeyfte aşağı­ devletlerinde toprak yönetimi ile ilgili de­ dakilerden hangisine ait eserler bulun­ ğildir? maktadır? A) İkta A) Artukoğulları B) Ocaklık B) Germiyanoğulları C) Zeamet C) Karamanoğulları D) Has D) Candaroğulları E) Ulak E) Aydınoğulları 24. Osmanlı Devleti'nde. Aşağıdakilerden hangisi Türk-lslam 28. Anadolu Selçuklu Sultanlarından bazıları 29. Ahşap 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 Anadolu Selçukluları mimari yapıların iç E B D C D E C A E B ve dış süslemelerinde yukarıdakilerden hangilerini kullanmıştır? 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 A) Yalnız I c E A D B E E C E E B) Yalnız II 21 22 23 24 25 26 27 28 29 30 C) Yalnızlll D) I ve II C c E C D D E A D B E) I.