İÇİNDEKİLER 1.

BÖLÜM
♦ TÜRK KÜLTÜR TARİHİ Türklerin Tarih Sahnesine Çıkışı İlk Türk Devletleri Diğer Türk Devletleri İlk Türk Devletlerinde Kültür Ve Medeniyet Tarihte İlkler Özet Bilgiler İlk Türk Devletleri (Test-1,2) 1 1 5 13 17 29 30 31

2. BÖLÜM
♦ TÜRK DÜNYASI İlk Türk-İslam İlişkileri Türk-İslam Devletleri Büyük Selçuklu İmparatorluğu Türk İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet ANADOLU TARİHİ Anadolu'nun Türkleşmesi Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri Önemli Türk Beylikleri ve Özellikleri Anadolu Selçuklu Devri Anadolu Beylikleri Dönemi Anadolu Selçukluları ve Beylikler Dönemi'nde Kültür- Medeniyet Moğollar ve Diğer Türk Devletleri Tarihte İlkler Özet Bilgiler Türk-İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet (Test-1,2,3) 39 39 40 44 48 60 60 61 63 64 66 68 80 83 84 89

3. BÖLÜM
♦ OSMANLI DEVLETİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET Osmanlı Devlet Yönetimi 99 99

V

Osmanlılarda Ekonomik Hayat Osmanlılarda Eğitim ve Öğretim Osmanlılarda Toplum Yapısı Osmanlılarda Kültür ve Sanat Osmanlılara Ait Terimler Özet Bilgiler Osmanlı Devletinde Kültür ve Uygarlık (Çözümlü Örnekler) Osmanlı Devletinde Kültür ve Uygarlık (Test-1,2,3,4,5) Türk Kültürü Genel Soruları

110 116 118 119 128 130 135 142 156

4. BÖLÜM
♦ III. SELİM'DEN İTİBAREN TÜRK İNKILÂBINI HAZIRLAYAN ETMENLER Osmanlı Devletinin Genel Özellikleri Yükselme Dönemi Fatih Sultan Mehmet Dönemi Duraklama Dönemi Gerileme Dönemi III. Selim Dönemi Dağılma Dönemi Dağılma Dönemi Padişahları ve Faaliyetleri II. Mahmut Dönemi Abdulmecit Dönemi Tanzimat Fermanı Islahat Fermanı Abdulaziz Dönemi II. Abdulhamit Dönemi I. Meşrutiyet'in İlanı II. Meşrutiyet'in İlanı Osmanlı Devletinin Dağılmasını Önleme Çabaları Trablusgarp Savaşı Balkan Savaşları I. DÜNYA SAVAŞI ve SONRAKİ GELİŞMELER Osmanlı Devleti'nin Savaşa Girmesi Osmanlının Savaştığı Cepheler Osmanlı Devleti'nin Paylaşımı İçin Yapılan Gizli Antlaşmalar I. Dünya Savaşının Sona Ermesi VVilson İlkeleri I. Dünya Savaşı'ndan Sonra Yapılan Barış Antlaşmaları I. Dünya Savaşı'nın Sonuçları Mondoros Ateşkes Antlaşması Egemenlik Haklarını Kısıtlayan Hükümler Mondros'un Uygulanması Paris Barış Konferansı MEMLEKETİN İÇ DURUMU VE CEMİYETLER 161 161 164 164 169 175 178 181 181 181 185 186 188 190 191 191 194 197 199 200 203 205 207 210 212 212 213 215 215 215 217 219 221

VI

CEMİYETLER Azınlıkların Kurduğu Cemiyetler Milli Varlığa Düşman Cemiyetler Milli Cemiyetler Kuvay-ı Milliye Tarihte İlkler Özet Bilgiler III. Selim'den İtibaren Türk İnkılâbını Etkileyen Etmenler Çözümlü Sorular III. Selim'den İtibaren Türk İnkılâbını Etkileyen Etmenler (Test -1,2,3,4,5,6)

222 222 223 224 226 228 230 243 257

5. BÖLÜM
♦ ULUSAL KURTULUŞ SAVAŞI Hazırlık Dönemi Mustafa Kemal'in İstanbul'a Gelişi ve Faaliyetleri Mustafa Kemal'in Samsun'a Çıkışı ve Sonuçları GENELGELER VE KONGRELER Milli Kongre Havza Genelgesi Amasya Genelgesi Erzurum Kongresi Balıkesir Kongresi •. Nazilli Kongreleri Alaşehir Kongresi Sivas Kongresi Amasya Görüşmeleri Temsil Kurulu'nun Ankara'ya Gelmesi Son Osmanlı Mebuslar Meclisinin Toplanması ve Misak-ı Milli Misak-ı Milli Kararları TBMM'nin Açılması TBMM'ye Karşı Çıkarılan Ayaklanmalar Sevr Barış Antlaşması MUHAREBELER ve SONUÇLARI Cepheler Doğu Cephesi Güney Cephesi : Batı Cephesi I. İnönü Savaşı Londra Konferası II. İnönü Savaşı Eskişehir- Kütahya Savaşları Sakarya Meydan Savaşı Büyük Taarruz Mudanya Ateşkes Antlaşması VII 277 277 278 278 280 281 281 281 284 287 287 287 288 290 292 292 293 296 299 304 305 306 306 307 307 307 308 309 .309 310 311 311

5. 3.Kemal Paşa'ya Karşı Suikast Girişimi Serbest Cumhuriyet Fırkası Menemen Olayı 365 367 368 368 368 370 371 371 371 372 373 373 373 Özet HUKUK ALANINDA YAPILAN İNKILAPLAR Türk Medeni Kanunun Kabulü Yeni Türk Devletinin Anayasaları Kanun-i Esasi'nin İlanı Teşkilat-ı Esasiye Kanunu 1921 Anayasası (Teşkilat-I Esasiye) 1924 Anayasası 1961 Anayasası EĞİTİM ve KÜLTÜR ALANINDA YAPILAN İNKILAPLAR Tevhid-i Tedrisat Kanunu Medreselerin Kaldırılması Maarif Teşkilatı Hakkındaki Kanun Yeni Türk Harflerinin Kabulü Türk Tarih Kurumu'nun Kuruluşu Türk Dil Kurumu'nun Kuruluşu SOSYAL ALANDA YAPILAN İNKILAPLAR Tekke. 2.Lozan Barış Antlaşması Kurtuluş Savaşı Dönemi Olayları ve Önemleri Kurtuluş Savaşı Mücadelesinin Kronolojisi Tarihte İlkler Özet Bilgiler Ulusal Kurtuluş Savaşı Çözümlü Sorular Ulusal Kurtuluş Savaşı (Testler -1. 4. zaviye ve Türbelerin Kapatılması Kılık-Kıyafet Değişikliği Soyadı Kanunu Takvim. Saat ve Ölçülerde Yapılan Değişiklikler VIII 375 376 378 379 379 380 380 380 381 382 382 383 383 383 384 384 385 385 385 386 386 . 7) 312 314 316 317 319 333 336 6. 6. BÖLÜM ♦ ATATÜRK İLKE VE İNKILAPLARI İnkılaplar SİYASİ ALANDA YAPILAN İNKILAPLAR Saltanatın Kaldırılması Cumhuriyet'in İlanı Halifeliğin Kaldırılması Çok Partili Hayata Geçiş Denemeleri Cumhuriyet Halk Fırkası Terraki Perver Cumhuriyet Fırkası Şeyh Sait Ayaklanması M.

1. Dünya Savaşı Sonrası Türkiye Türkiye'nin İç Durumu Türkiye'nin Dış İlişkileri Türk-Yugoslav-Yunan İlişkileri ve Kıbrıs Türkiye İslam Ülkeleri İlişkileri Türkiye ve Dünya ile ilgili Genel-Güncel Olaylar Özet Bilgiler Atatürk Dönemi Dış Politika ve İç Olaylar (Test . 2. 3. 6. 5. 7) 386 387 387 387 388 389 389 389 389 390 390 391 391 391 392 393 394 399 7. BÖLÜM ♦ ATATÜRK DÖNEMİ DIŞ POLİTİKA VE İÇ OLAYLAR DIŞ POLİTİKA 1923-1930 DÖNEMİ DIŞ POLİTİKA Nüfus Mübadelesi Yabancı Okullar Sorunu Musul Sorunu 1931-1939 DÖNEMİ DIŞ POLİTİKA Türkiye'nin Milletler Cemiyetine Girişi Balkan Atlantı Montrö Boğazlar Sözleşmesi Sadabat Paktı Hatay Sorunu MUSTAFA KEMAL'İN HAYATI II. 2) 425 426 426 426 426 427 427 427 427 428 428 428 429 433 433 433 436 438 440 441 444 447 IX . DÜNYA SAVAŞI II. 4.EKONOMİ ALANINDA YAPILAN İNKILAPLAR İzmir İktisadi Kongresi Tarım Alanındaki Gelişmeler Ticaret Alanındaki Gelişmeler Sanayi Alanındaki Gelişmeler ATATÜRKÇÜLÜK ATATÜRK İLKELERİ TEMEL İLKELER Cumhuriyetçilik Milliyetçilik Halkçılık Devletçilik İnkılâpçılık Laiklik Bütünleyici İlkeler Tarihte İlkler Özet Bilgiler Atatürk İlkeleri ve İnkılâpları (Testler -1.

8. BÖLÜM ♦ YAKIN TARİHTEKİ BAZI GENEL VE GÜNCEL OLAYLAR VE KRONOLOJİSİ 469 10. BÖLÜM ♦ SORU-CEVAP 457 9. BÖLÜM ♦ ÖNEMLİ BAZI OLAYLARIN KRONOLOJİSİ 471 X .

kuvvetli" anlamındadır. Türk kelimesini siyasal ad olarak İlk Defa Göktürk Devleti kullanmış.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ Türklerin Orta Asya'dan yayılışı TÜRKLERİN TARİH SAHNESİNE ÇIKIŞLARI •Türk Adının Anlamı •Türklerin ilk Anayurdu •Göçler ve Sonuçları •İskitler Türk Adının Anlamı: Türk kelimesinin anlamı hakkında yaygın olan iki görüş vardır. türeyen. . Birinci görüşe göre Türk. Türk adı ilk defa Orhun kitabelerinde. ikinci görüşe göre ise. daha sonra Türk boyuna mensup bütün topluluklan ifade eden bir ad olarak kullanılmıştır. "do­ ğan. kudretli. "Türük" şeklinde geçer. "güçlü. çoğalan".

Afanasyevo kültürü ile Yapılan araştırmalar sonucu Orta Asya Türk kültürünün Paleolitik (Kabataş) Dev­ rine kadar uzandığı görülmüştür.2 Coğrafi bir terim olarak Türkiye keli­ mesi VI. yy Bizans kaynaklarında kul­ lanılmıştır. Karasuk Kültürü: Yenisey Irmağı'nın kollarından biri olan Karasuk Nehri'nden adını alan bu kültür. MÖ 700-100 yılları kültüründen sonra Altay dağları bölgesin- . Orta Asya'nın uygarlık tarihi yönünden büyük önem taşır. çakmak ta­ şından yapılmış ok uçları. Orta Asya uygarlığında demir madeni ilk olarak bu kültürde iş­ lenmiştir. güneyde Himalaya Dağları. Karasuk. Ayrıca Asur yazılı kaynakların­ da. Orta Asya: kuzeyde Sibirya. XII. Avcılık ve hayvancılıkla uğ­ raşan savaşçı bir toplum tarafından mey­ dana getirilmiştir. Andronova. Orta Asya'nın en eski kültür merkezleri. Heredot tarihinde. batıda Hazar Denizi ile çevrelenen geniş bir coğrafi bölgedir. Altay yöresinde iki kurgan (tepe biçimindeki mezar)da yapı­ lan kazılar sonucu ele geçen buluntular­ dan anlaşılmaktadır. Yapılan kazılarda ayrıca çeşitli bakır eşyalar. Arap. yy'âan itibaren Anado­ lu'nun adı bir daha değişmemek üzere Türkiye olmuştur. Bu kaynaklarda "Kunlar" adı verilen "Hun" Türklerinden bahsedil­ mektedir. mensuplarının ile geçimlerini Buradaki insanlar yerleşik hayat sürdür­ hayvancılık sağladıkları anlaşılmaktadır. Türk tarihiyle ilgili ilk bilgilere Çin kaynak­ larında rastlanır. Tagar Kültürü (MÖ 700-100): arasında Karasuk MÖ 5000-3000 arası Türkistan'ın Baş­ kenti Aşkabat yakınlarında ortaya çıka­ rılmıştır. Anav. Anav Kültürü: Abakan. doğuda Kingan Dağla­ rı. balıkçılık ve Bu deltasında kültürün bulunmuştur. kemikten ya­ pılmış iğnelerde bulunmuştur. Orta Asya kültürleri içinde yayılma alanı en geniş olanıdır. Afanesyevo Kültürü: MÖ 3000-2000 de Altay-Sayan dağlarının kuzey batısında bulunmuştur. Türklerin ilk ataları tarafından meydana getirilmiştir. 2000-1200 Andronova'da bulunmuştur. Andronova MÖ Kültürü: yıllarında Yenisey'deki Türklerin İlk Anayurdu: Türklerin anayurdu Orta Asya'dır. Orta Asya medeniyetinin temelini oluşturduğu sa­ nılmaktadır. Tagar kültür­ olan benzerliğinden dolayı onun devamı olarak da kabul edilebilir. leridir. İran ve Hint metinlerinde de Türklerle ilgili bilgilere rastlanır. Bu geniş bölge içerisinde Türklerin ilk anayurdunun Altay-Ural Dağları ve Aral Gölü üçgeni içinde kalan bölge olduğu belirtilmektedir. Kelteminar Kültürü: KPSSDATA TARİH MÖ 3000 yıllarında Aral gölüne dökülen Amuderya'nın müşlerdir. Kelteminar ve Afanesyova.

İndus-Pencap doğru yayılmaya başladılar. ■ Kavimler göçünü başlatmışlardır. Asurlular ve Urartular ile savaşan İskitler. M. KuBatıya gidenlerden Kimmerler. Sibirya'ya doğru göç ettiler. ■ Nüfus artışından dolayı otlakların ye­ tersiz kalması. Batıya göç eden­ lerden bir kısmı Hazar Denizi ve Karade­ niz'in kuzeyinden geçerek Orta Avrupa ve Balkanlar'a kadar gelmiş. yy'ın sonla­ rına kadar devam eder. buralarda güçlü devletler kurmuşlarıdır. • Çin'e gidenler kalabalık Çin nüfusun­ dan dolayı asimile olmuşlardır. bir kısmı da batıya doğru göç ederek İran üzerinden Mezo­ potamya. ■ Türk kültür ve uygarlığı dünyanın dört bir köşesine yayılmış. Bu kültüre ait tunçtan iki yanı keskin bıçaklar. Anadolu ve Ege Bölgesine Çuvaşlar bölgesine Bir grup da kadar ilerlediler.Ö.ki dönemlerde kalabalık Türk Boyları'ndan bir kısmı Çin'e. ■ Boylar arasındaki hâkimiyet mücadele­ si.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ de görülmüş olan bu kültür. M. hançerler. Kitan. ■ Dış baskılar (Çin. ■ X I . Persler. Oğuzlar).Ö. yy'da başlayıp IX. Anadolu'nun Türk yurdu olma­ sını sağlamışlardır. ■ Hunlar ve Avarlar. (Hunlar. Kafkas İskitler (Sakalar): Orta Asya kökenli atlı göçebe bir toplu­ luktur. ■ Göç etmeyip de Orta Asya'da kalan Göçler ve Sonuçları: Milattan önceki devirlerde (M. şunlardır: ■ Kuraklık. Macaristan merkez olmak üzere Avrupa'da birçok devlet kurmuştur. altın süs eşyaları. Sonuçları: 3 diğer bir grup Afganistan ve Kuzey Hin­ distan'a yerleşip Akhunlar Devleti'ni kur­ muştur. Peçenekler.ki göçler daha çok güneye (Çin) ve batıya doğru olmuştur. M. ■ Nüfusun artışı ve mevcut geçim kay­ naklarının yetersizliği. bu bölgedeki diğer kültürlerin içinde en genci ve en gelişmiş olanıdır. Hristiyanlığı benimsemişler ve asimile olmuşlardır. Moğol). • Sibiryaya gidenler uygarlık açısından daha da geriye gitmişlerdir. manlar. NOT: • Avrupaya göç eden Türkler. Medler. ■ Göçler dört yönde olmuştur. iğne. uzun geçen kışlar ve bunların doğurduğu ekonomik sıkıntılar. Türklerin gittiği yerde taş devri yaşayan insanlar. Avarlar. . Bulgarlar. ma­ den devrine geçmişlerdir. Hindistan'ın Yakutlar ve Milattan sonraki devirlerde de devam eden göçlerin başlıca sebepleri Türk boyları Asya Hun İmparatorluğu çatısı altında ilk siyasi teşekkülünü oluşturmuştur. çok sayı­ da ok uçları. Batıya yapılan göçler IV. tarak gibi eşyalar bulunmuştur. Ö VII. yy'da batıya göç ederek Karadeniz'in kuzeyinden Tuna Nehrine kadar uzanan topraklara yerleşmişlerdir. yy'da Anadolu'ya girmeye başlayan Oğuzlar. Macarlar. Ö 1700) başlayıp.

■ Yunanlıları özellikle hekimlik (tıp) ala­ nında etkilemişlerdir. Çoğunluğu göçebedir. Arap kaynaklarında adları Sakalar diye geçmektedir.4 dağlarını aşarak Anadolu. •Atlı arabalar kullandıkları için dünyanın birçok ülkesine gitmişlerdir. ■ İskitler Orta Asya ve atlı göçebe kül­ türünü. ■ Ön Asya toplumlarıyla yaptıkları mü­ cadeleleri Alp Er Tunga Destanı'nda anlatmışlardır. gelenek ve gö­ renekleri. Ön Asya toplumlarına tanıt­ mışlardır. İskitler çok tanrılı bir tabiat dinine inanır­ lardı. larda bulunmuşlardır. Falcılık. Filis­ KPSSDATA TARİH tin üzerinden Mısır sınırlarına kadar akın­ gümüş işletmeciliğinde çok ustaydılar. Bu efsanede İskitler'de kadın egemenliği­ nin olduğu görülmektedir. dilleri. büyücülük (hekimlik) ve maden işlemeciliğinde ol­ dukça ileri gitmişlerdir. İskit­ ler birçok kaynakta Türk olarak geçer. İskitler'in yaşam tarzları. Suriye. sanatları diğer Türk Altın ve topluluklarıyla bağlantılıydı. Tanrıların en büyüğü Göktanrı' ydı. Diğer önemli destan ise Şu Destanı'dır. NOT: •İskitler atı evcilleştiren ilk topluluktur. . ■ İskit-Yunan ilişkisi sonucu Amazon kadınları efsanesi ortaya çıkmıştır.

TÜRK KÜLTÜR TARİHİ

5

İLK TÜRK DEVLETLERİ
•Asya Hun İmparatorluğu • A v r u p a Hun İmparatorluğu (375 - 4 5 5 ) • G ö k t ü r k Devleti (552-630) • I I . Göktürk (Kutluk) Devleti (682 - 745) •Uygurlar Devleti (745 - 840) Asya Hun İmparatorluğu: Çin Seddi'ni aşarak Kuzey Çin'i ele ge­ çirmiş ve Çin Devleti'ni vergiye bağlamış­ tır. Çin'e yerleşmemesinin nedeni ise kalabalık Çin nüfusudur. Bir süre sonra da Mete tüm Türk topluluklarını bir bayrak altında toplamıştır. Mete'nin en Önemli faaliyetlerinden biri devlet yönetim biçimini değişti­ rerek ülkeyi üçe bölmesi (Orta, Sağ, Sol) ve orduda onlu sistemi kurma­ sıdır. Bu sistemler daha sonraki Türk devletlerine de örnek olmuştur.

Asya Hun Devleti

Tarihte Türkler tarafından kurulduğu bilinen ilk devlet Büyük Hun Devletidir. Göç etmeyip Anayurtta kalan bazı Türk boyları Orta Asya'nın doğusuna çekilerek Orhun ve Selenga nehirleri çevresinde toplanmışlardır. Hunlar adı verilen bu Türk boyları Çin'in kuzeyine doğru yayıl­ mışlar ve burada bir devlet kurmuşlardır. Başkentleri Ötüken'dir. Devletin ne za­ man kurulduğuna dair kesin bir bilgi yok­ tur. Hun Devleti hakkında ilk belge M.Ö.318'de Çin ile yapılmış bir antlaş­ madır. Hunların bilinen ilk hükümdarı Teo­ man'dır. Çinliler Hunların yaptığı sürekli akınlar sonucunda daha önce inşa ettikle­ ri kaleleri birleştirerek Çin Seddi'ni yap­ mışlardır (M.Ö.214). Hun İmparatorluğu­ nun en güçlü dönemi Mete'nin hükümdar­ lığı sırasında olmuştur. Mete Yüeçi ve Tung-Hujan gibi çevre kavimleri yönetmiş

Mete ölünce devlet biraz daha yaşadıysa da devletin hanedan üyelerinin ortak malı sayılması, Prenslerin Çinli prenseslerle evlenmeleri gibi gelişmeler sonucu impa­ ratorluk zayıfladı. Gücü gittikçe azalan Hunlar bir süre sonra Güney ve Kuzey olmak üzere ikiye bölündü. Güney Hunları Çin egemenliğine girdi. Çin hâkimiye­ tini kabul etmeyen Kuzey Hunları Çinliler­ le yaptıkları savaşlar sonucunda iyice zayıfladılar ve Siyenpiler tarafından yıkıl­ dılar. Orta Asya'daki Türk Devletleriyle Çin arasında en büyük sorun İpek Yolu olmuştur. Çinliler bu yola egemen olabilmek için Türk Devletlerinde entrikalar çevirmişlerdir.

6

KPSSDATA TARİH Avrupa Hun İmparatorluğu (375-455):
kesiminde oturan

KAVİMLER GÖÇÜ:
Büyük Hun İmparatorluğu parçalandıktan sonra Asya'nın batı Hunlar daha batıya giderek Hazar Denizi ile Aral Gölü arasındaki toprakları ele geçirdiler. Bu olay; Hunların Avrupa içlerine kadar ilerlemelerinin başlangıcı oldu. Karadeniz'in kuzeyi ve Doğu Avru­ pa'da Gepitler, yaşayan kavimler (Vandallar, Ostrogotlar, Vizigotlar) Hunla­

rın bu ilerlemeleri karşısında tutunama­ mışlar; ya Hun hakimiyetini kabul etmişler ya da Avrupa içlerine göç etmek zorunda kalmışlardır. Bu devletin Bu göçün sonucunda; ■ Avrupa kalmıştır. ■ İlk Çağ kapanmış, Orta Çağ açılmıştır. ■ Roma İmparatorluğu 395 yılında Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayrılmıştır, 476 yılında Batı Roma İmparatorluğu yıkılmıştır. ■ Roma toprakları üzerinde birçok Ger­ men devleti kurulmuştur. Bunların en önemlisi Frenk İmparatorluğudur. ■ Germen kavimleri arasında Hıristiyanlık yayılmış, tir. ■ Bugünkü Avrupa milletleri oluştu. ■ Avrupa'da Feodalite (Derebeylik) rejimi ortaya çıktı. ■ Türkler Avrupa'da birçok devlet kur­ kilise ve Papalık güçlenmiş­ Avrupa Hunlannı büyük bir imparatorluk haline getiren Atilla, Bizans üzerine akın­ lar düzenledi, imzalanan baskısını artırarak Bizans imzaladı. bozulunca 434'te Bizans Bu ile Margos Barışını antlaşma uzun yıllar karışıklık içinde Balamir ilk hükümdarı önce Doğu Balamir'dir. Gotları sonra güçlü

(Ostrogotlar)'nı ortadan kaldırmış, çıkarmıştır. Avrupa Hunları en

da Batı Gotları (Vizigotları)'nı yurtlarından zamanını Atilla devrinde yaşamıştır.

üzerine iki sefer daha düzenlediler. Anatolyos Barışı imzalandı. çıkarıldı. Daha sonra

seferler sonucunda iki devlet arasında Bunun üze­ üzerine rine Bizanslılardan alınan vergi üç katına Roma Galya seferi düzenlendi. Ama Papanın devreye girmesiyle sefer sonuçsuz kaldı. Atilla'nın ölümünden sonra taht kavgala­ rının yoğunlaşması ve imparatorluk bün­ yesindeki kavimlerin isyanları sonucunda devlet yıkıldı (455).

muşlardır (Avrupa Hun İmparatorluğu, Avarlar, Macarlar, Peçenekler).

NOT:
•Türklerin göç etmeleri bağımsızlıklarına düşkün olduklarını gösterir.

TÜRK KÜLTÜR TARİHİ

7

Hunlar'da Kültür ve Medeniyet Devlet Yönetimi
Devletin başında bulunan hakan (kağan) kutsal sayılır ve Tanrıkut unvanını taşırdı. Atilla, Hun Devleti'nde babadan oğula geçen bir hükümdarlık sistemini yürürlüğe koydu. Hakan Kurultay meclisine başkanlık ederdi.

Ordu
Komutanlık da babadan oğula geçerdi ve komutanlar vergi ver­ mezdi. Ordunun tümüne yakını atlı idi.

Yaşayış
Çoğunluğu göçebe olan Hunlar, başta "At" olmak üzere hayvan beslerlerdi.

Din ve İnanış
Hunlar Gök Tanrı'ya inanırdı. "Güneş, Ay, Yer ve Su"yu kutsal sayarlardı. Ölülerine büyük saygı gösterirler, onları eşyaları ve atıyla birlikte gömerlerdi. Bu da ahiret inancını gösterir. Tuna boylarında yaşayan Hunların bir bölümü Hıristiyanlığa geç­ mişlerdi.

Sanat
Hunlar madenleri işliyor ve dokuma yapıyorlardı.

Philadelphia Üniversite Müzcsi'nde bulunan kabartma. T'ang Taitsung'un (ölümü 649) mezanndaki kabartmada Hun kıyafeti giy­ miş süvari, Gök menşeli atıyla birlikte.

745 ) Göktürkler. Avarlar son verdiler. İpek Yolu'na egemen olmak amacıyla önce Sasanilerle anla­ şarak Akhun Devleti'ni ortadan kaldır­ mış. . Silah yapıyorlardı. ■ Türk adıyla kurulan ilk Türk devleti­ dir. II. Avar ülkesinde çıkan tölesler isyanını bastıran Bumin Kağan'ın istekleri Avar hakanı tarafından reddedilince Bumin Kağan. Bu nedenle bu devlete Kutluk Devleti denir. ■ Veraset sistemi ve Çin politikası sonu­ cu önce ikiye ayrılmış. Bir süre dağınık halde ve Çin hakimiyeti altında yaşayan Göktürkler İlteriş Kutluk Kağan tarafından yeniden örgütlendi. Göktürkler Avarlar'a bağlı olarak yaşıyor­ lardı. daha sonra Göktürk toprakları Çin egemenliğine girmiştir. Göktürkler tarafından devletlerine son verilen Avarlar batıya göç ederek Avru­ pa'da tekrar güçlü bir devlet kurmuşlardır. Göktürk (Kutluk) Devleti ( 682 . sonra da Bizans'la anlaşarak Sasaniler'i zayıflatmıştır. ■ Göktürklerin en parlak dönemi Mukan Kağan zamanı olmuştur. ■ Bumin Kağan devleti iki yönetim bölü­ müne ayırarak Batı illeri Yabguluğunun komutanlığını kardeşi İstemi Kağan'a vermiştir. ■ Göktürkler Aşına soyuna mensuptur.8 KPSSDATA TARİH Göktürler Devleti Göktürk Devleti (552-630): Büyük Hun İmparatorluğunun yıkılmasın­ dan sonra Orta Asya'daki Çin egemenli­ ğine. Bu da Müs­ lümanların İran'ı fethini kolaylaştırmış­ tır. ■ Doğu Göktürk İmparatorluğu / 582-630 ■ Batı Göktürk İmparatorluğu / 582-630 ■ İstemi Yabgu. Avar Devleti'ni yıkarak Göktürk Devleti'ni kurdu (552).

Göktürk (Kutluk) Devleti Türk tarihinin ilk büyük bağımsızlık sava­ şını vererek milletini Çin egemenliğinden kurtaran Kutluk Kağan tıpkı Bumin Ka­ ğan gibi ülkesini bölümlere ayırdı. Göktürkler döneminde. Kutluk Devleti en parlak dönemini yaşadı. Yağma. ülkeyi kardeşi Kültigin ile birlikte yönetti. Bu da ede­ biyatta ileri bir topluluk olduğunu gösterir. Vezir Tonyukuk da onlara yardım etti. Bu dönemde Çin'e seferler düzenledi. ■ Göktürkler Türk adıyla kurulan ilk devlettir. Göktürk Devleti. İlk Türk alfabesi olan Orhon alfa­ besini oluşturmuşlardır. Kültigin ve Bilge K a ğ a n ' ı n ölümünden sonra adlarına dikilen Orhun yazıtları o dönemin en önemli kültür mirasıdır. Tarihte bütün Türklerin bir bayrak altında toplan­ dıkları ikinci dönem Göktürkler dönemidir. ■ ■ Devletin Doğu-Batı diye ikili teşkilat şeklinde yönetmeleri devletin kısa sürede yıkılmasına neden olmuştur. Kutluktan sonra devletin başına Kapgan Kağan geçti. Tonyukuk. ülke içinde çıkan iç karışıklıklar sonucu Uygur. Basmil. Çiğli Türk Boyları tarafından yıkılmıştır. Hipopod (at ayaklı adam) tasvirleri (Ayaklarına hayvan kemikleri bağlaya­ rak karda kayarken gören Çin ve Yu­ nanlıların taktıkları isim) . Kartuk. Bu dönemde Orta Asya'nın pek çok yeri egemenlik altına alındı. Daha sonra başa geçen Bilge Kağan. Türk adını kullanmaları mil­ liyetçi bir yapıla sahip olduklarını gösterir.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 9 II.

gümüş su kapları yapmışlardır. Çoğunlukla göçebe olarak yaşarlar.10 KPSSDATA TARİH Göktürkler'de Kültür ve Medeniyet Başta Hakan bulunurdu. Bu durum hatunun da siyasi yetkilere sahip olduğunu gösterir. Bunlara "Balbal" denirdi (Savaşçı bir topluluk olduğunu gösterir). Hakanın eşi Katun (Hatun) devlet işlerinde hakana yardım ederdi. Türklerin ilk kez kullandığı alfabe olan Göktürk (Orhon) alfabesi 38 harfliydi. Hakana devleti yönetme yetkisinin Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı. Tarihte yazıyı ilk defa kullanan Türk devleti Göktürkler'dir. Orhun Nehri kıyısında Kültigin. Ölülerine büyük saygı gösterir­ ler. Göktürkler. Göktürkler. Balbal heykel sanatının ilk örneğidir. Orhun Abideleri. hayvancılık ve avcılıkla geçimle­ Yaşayış rini sağlarlardı. çeşitli eşya ve aletler. dil ve edebiyatının ilk yazılı belgesidir. ölüleri Yuğ denilen bir törenle gömer ve mezarın etrafına öldür­ düğü düşman sayısı kadar taş heykel dikerlerdi. Türk tarih. Ordu Eli silah tutan herkes asker sayılırdı (Ordu-millet anlayışı olduğunu gösterir). madenleri işleyerek. Devlet işleri Kurultay denilen mecliste görüşülüp karara bağlanırdı (demokratik bir yapıya sahip olduklarını gösterir). Bilge Kağan ve Tonyukuk adına dikilmiş olan Orhun Abideleri Göktürk alfabesi ile yazılmıştır. Devlet Yönetimi Hakan olmadığında hatun kurultaya başkanlık ederdi. Gök Tanrıya inanırlardı. Göktürkler. büyük kısmı atlı askerlerden oluşan güçlü bir orduya sahipti. Din ve İnanış Sanat / Yazı .

Moğol istilası sonu­ cunda siyasi bağımsızlıklarını kaybet­ mişlerdir. • Yerleşik yaşama devletidir. ve Moyunçur'dur. Ordu-Balık (Kara- ■ Ticaret ve bayındırlık alanında geliş­ mişlerdir. • Uygurlar matbaayı devletidir. kültürel alanda ■ Yağma.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 11 Uygurlar Devleti (745-840): ■ Çeşitli bölgelere dağılan Uygurlar Kansu ve Turfan Bölgesinde zaman zaman etkili olmuşlardır. Çiğil. geçen kullanan ilk Türk ilk Türk Uygur Devleti . ■ Devletin kurucusu Bilge Kutluk Kağan. ■ Zayıflayan devlet Kırgız İsyanı sonu­ cunda yıkılmıştır. Türk-Arap iş birliği sayesinde Çinlilerin ağır bir yenilgiye uğratıldığı bu savaş Uygurların Orta Asya'da egemenlik kurmalarını kolaylaştırmıştır. ■ Siyasi alandan çok varlık göstermişlerdir. kabul eden ilk Türk ■ Uygur siyasi tarihinin ilk ve en önemli olayı hiç kuşkusuz Talaş Savaşı'dır. ■ Devletin başkenti bala-sagun)'tır. • Mani dini hayvan etini yemeyi yasakladığı için tarım ile uğraşmışlar ve yerleşik hayata geçmişlerdir. İPUCU •Mani dinini devletidir. Basmil ve Karluklularla işbirliği yaparak Kutluk devletini yıkan Uygurlular. Orta Asya'da kurulan son Türk federasyonudur.

Orta Asya Türk Devletleri içerisinde Orta Asya dinleri dışında yabancı bir dine inanan ilk Türk devletidir. Bugün Anadolu'da yaygın olan "orta oyunu" Uygurlardan gelmedir. Bu da yıkılmalarında önemli etken olmuştur. Dolayısıyla doğru cevap E seçeneğidir. B) Mani dinin kabul etmiştir. (Maniheizm) Uygurların "Mani" dinini benimsemesi savaşçılık özelliklerini yitirmelerine neden olmuştur. Çözüm: ilk düzenli Türk ordusunu Hunlar (Mete) kurmuştur. Tarım Uygurlar zamanında önem kazanmaya başlamıştır. Yaşayış Yerleşik hayata geçen ilk Türk devletidir. E) İlk düzenli Türk ordusunu kurmuşlardır. Çinlilerle olan ilişkileri sonucunda Türk Devletleri arasında ilk kez kağıt ve matbaayı kullanmışlardır.12 KPSSDATA TARİH Uygurlarda Kültür ve Medeniyet Devlet Yönetimi ve Ordu Uygurlarda devlet yönetimi ve ordu sistemi Hunlar ve Göktürklerde olduğu gibidir. Uygurlar son dönemlerde Budizmi benimsemişlerdir (Uygurların farklı dinleri benimsemeleri dini hoşgörüye sahip olduklarını gösterir). D) Matbaayı kullanmışlardır. Örnek: Aşağıdakilerden hangisi Uygur devletine ait bir özellik değildir? A) Kendine özgü alfabesi vardır. Din ve İnanış Sanat / Yazı Sanata önem vermişlerdir. (Türk tarihinde ilk defa kent ve kasaba kurmuşlardır). C) Yerleşik hayat geçen ilk Türk devletidir. . Resim ve heykelcilikte kendilerini göstermişlerdir. Dokumacılıkta da ilerlemişlerdir. Çinlilerle dostça ilişkiler kurarak İpek Yolu ticaretini canlı tuttular. Budizm ve Maniheizmin etkisiyle sanat alanında daha da gelişmişlerdir. 14 harfli Uygur alfabesini kullanmışlardır.

Macaristan merkez olmak üzere Orta Avrupa'da güçlü bir devlet kuran Avar­ lar Sasanilerle işbirliği yaparak İstan­ bul'u iki defa kuşatmışlardır. Germenler gibi Avrupalı kavimlerden kurulmuştu. ■ Avarların dini Gök Tanrı dini idi.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 13 DİĞER TÜRK DEVLETLERİ • Avarlar • Bulgarlar • Hazarlar • Macarlar • Peçenekler • Kumanlar • Oğuzlar • Sabirler • Türgişler • Kırgızlar • Karluklar Avarlar: ■ 552 yılında Göktürkler Avar devletine son verince Avarlar batıya göç ederek Orta Avrupa'da bir devlet kurmuşlardır. ■ Avarların geçim kaynağı hayvancılık ve savaş ganimetleriydi. . savaşta ve göç sırasında kullanılan atın özel bir önemi vardı. yaya birlikleri ise Avarlara bağlı Slavlar. Atlı birlikleri Avarlardan. Üzengiyi de Avarların bulduğu bilinmektedir. ■ Balkanlarda ve Orta Avrupa'da iki yüz­ yıldan fazla bir süre egemen olan Avar­ lar Slav topluluklarını özellikle teşki­ latlanma ve devlet kuruculuğu konu­ sunda etkilemişlerdir. Avarlar kuyumculuk sanatında oldukça ileriydi­ ler. Daha sonra dinleri Hristiyanlığa dönüşmüştür. Not: Hem Asya hem de Avrupa'da devlet kuran Türk topluluğudur. (İstan­ bul'u kuşatan ilk Türk devletidir). Günlük yaşamda. Avar or­ dusu atlı ve yaya birliklerinden oluşu­ yordu. ■ Avarlarda devlet örgütlenmesi tümüyle askeri temellere dayanıyordu. Bulgarlar: ■ Göktürklerin Avarları mağlup etmesiyle Avar baskısından kurtulan Bulgarlar Dinyester nehrinden İran'a kadar uza­ nan topraklarda Büyük Bulgarya Devle­ tini kurdular. ■ En parlak dönemini Bayan Kağan za­ manında yaşayan Avar Devleti. yöneti­ cilerinin Hıristiyanlığı kabul etmesi ve Frenk krallığının saldırıları sonucu 805'te yıkılmıştır.

■ Uzakdoğu ile Bizans. yy ortalarında Don ve Dinyester nehirleri arasında yaşayıp boy teşkilatından devlet düzenine ge­ çememişlerdir. Müslümanların ilerleyişine karşı da Bizansla işbirliği yaptılar.14 ■ VII. 1000 yıllarında Hıristi­ yanlığı kabul eden Macarlar zamanla Türklük özeliğini kaybettiler. ■ Tuna Bulgarları zamanla Slavların etki­ sinde kalıp Hıristiyanlığı kabul edince Türklük özelliklerini kaybettiler. bugün­ kü Macaristan'a gelerek burada bir devlet kurdular. Hıristiyan ve Samanlardan oluşan bir hakimler kurulu bakıyordu. Hazarlar. yy'da İslamiyet'i kabul et­ tiler ■ Papa tarafından hükümdarlarına Çar unvanı verilmiştir. Ruslar tarafından yıkılmış­ lardır (956). ■ Krallık sistemine dayalı kurdular. Musevilik dinini kabul eden tek Türk devletidir. Bu yüzden devlet'in ana gelir kaynağı tica­ retti. Macarlar: ■ İlk yurtları. Peçenekler: ■ Göktürklere bağlı olarak yaşayan Pe­ çenekler. Hıristiyan. ■ Halk arasındaki davalara Müslüman. dini hoşgörünün göstergesidir). IX. Halk arasında Müs­ lüman. bir yönetim 1870 yılında dünyadaki ilk Türkoloji kürsü­ sünü Budapeşte Üniversitesinde açmış­ lardır. . islam ülkeleri ile kuzeydeki Slavlar arasındaki ticaret yolları Hazarların kontrolünde idi. ■ Peçenek ve Rus saldırıları sonucu zayıflamış. Bizanslılarla ticari ilişkiler kurdular. yy ortalarında Hazarların baskısı sonucu Bulgarlar ikiye ayrıldı. ■ Sasanilerle savaştılar. Ural Dağları ve İtil (Volga) Nehri dolaylarındadır. Don-Volga nehirleri arasında Kafkasya'nın kuzeyinde ya­ şayan Hazarlar. ■ Peçeneklerin baskısı sonucu. Hazar KPSSDATA TARİH Askeri Hazarlar: ■ Göktürkler ve Sibirlerle aynı soydan geldiği varsayılan. Bir kıs­ mı itil (Volga) boylarına göç edip İtil Bulgar Devletini kurdular. Diğer bir kısmı ise Tuna boylarına göç edip Tu­ na Bulgar Devletini kurdular. ■ 1236'da Moğollar tarafından yıkıldı. Göktürklerin yıkılışıyla bağımsız hale geldiler. İtil Bul­ garları ise X. Şaman ist olanlar da vardı (Birden fazla dinin olması.

■ Oğuzlar Müslüman olduktan sonra Müslüman komşuları onlara Müslüman Türk anlamında Türkmen adını vermiş­ lerdir. Bugünkü Sibirya bölgesine ismini vermişlerdir. Kıbrıs ve Balkanlarda yaşayan Türklerin ataları oğuzlardır. Suriye. ■ Peçenekler. Slavların Karadeniz'e inmelerini de engellemişlerdir. yy'da Issık gölü dolayla­ rında yaşadılar. Oğuzlar (Uzlar): ■ Oğuzlar Türk tarihinde en önemli rolü oynayan Türk boyudur. Peçeneklerin üzerine saldırması sonucu yı­ kılmışlardır (1091). Macaris­ tan ve Balkanlarda yaşamışlardır. Hazar Dev­ leti'nin esas kitlesini meydana getirmiş­ lerdir. Türkiye. yüzyılın ortalarına doğru Selçuklu Devleti'ni kur­ muşlardır. Sibirya. Bunu öğrenen Bizans komutanının. İran. Talas. Trak­ ya'da bulundukları sırada Çaka Bey ile Bizans'a karşı ittifak yapmışlar. ve İdil nehri ile Issık Gölü dolayla­ rında yaşıyorlardı. Kumanlar (Kıpçaklar): ■ Batı Göktürk topluluklarından Kimeklerin bir kolu olan Kumanlar. Türgişler: ■ Göktürk Devleti'nin yıkılması üzerine bağımsız hale gelen Türgişler.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ ■ Göktürk Devleti'nin yıkılmasından son­ ra batıya göç etmiş. Irak. Türkmenistan. 15 ■ XIII. ■ Oğuzlar önce Göktürklere. ardından Uygurlar'a bağlı olarak yaşamışlardır. Sabirler (Sibirler): ■ Sabirler. ■ Uygurların yıkılmasından sonra Kara­ deniz'in kuzeyinden batıya göç etmişler ve burada "Uz" adını almışlardır. ■ Peçenekler. Batı ve Güney Slavlarının arasına girerek irtibatlarının kesilmesi­ ne neden olmuştur. Malazgirt savaşı sırasında Selçukluların safına geçerek. ■ Peçenekler. ■ Avarların baskısı sonucu batıya doğu göç ettiler. Çu. 1239'da Moğol saldırısı sonucu Kuman Devleti yıkıldı. ■ Oğuzların bir kısmı ise güneye inerek İslamiyet'i kabul etmişler ve XI. ■ Bu devletin Türk tarihindeki önemi Göktürk Devleti'nin yıkılmasıyla dağınık . Anadolu'ya seferler düzen­ lediler. 1030 yıllarında Karadeniz'in kuzeyine hakim oldular. ■ Sibirlerin Kafkaslardaki hakimiyetleri Bizans tarafından yıkıldı. ■ Sibirya'da ve Kafkasya'da etkin rol oynadılar. Azerbaycan. savaşın Selçuklular tarafından kazanılmasında etkili olmuşlardır. Dağılan Sihirler sonradan kurulan. Günümüzde. V. yüzyıldaki Moğol istilasından kur­ tulabilmek için de Anadoiu'ya göç et­ mişlerdir.

840 yılında Uygur Devletini yıkan Kırgızlar burada bir devlet kurdular. (Manas Destanı dün­ yanın en uzun destanıdır) ■ Cengiz Han'a itaat eden ilk Türk toplu­ luğudur. ■ Önce Göktürklerin daha sonra Uygurla­ rın egemenliği altında yaşadılar.16 ■ Türgişlerin Bilinen ilk hükümdarı Bağa Tarkan'dır. ■ Talas Savaşında Çinlilere karşı Arapla­ rın yanında yer alarak savaşı Müslü­ manların kazanmasını sağladılar. Ünlü "Manas Destanı'' Kırgızlara aittir. Bu savaş sonrasında İslamiyet'i kabul etti- . egemenliğine girdiler. Kutluk Devletinin yıkıl­ masından sonra Uygurların egemenli­ ğinde yaşamaya başladılar. Kırgızlar: ■ Kırgızlar. Emeviler devrinde İslam ordularının karşısına dikilerek Orta As­ ya'nın Araplaşmasını önlemişlerdir. KPSSDATA TARİH ler (Karluklar İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyudur). ■ 1207 yılında Moğolların egemenliği altına girdiler. ■ XII. Kendi adına para bastırmış­ tır. Karluklar: ■ Uzun süre Göktürkler ile beraber yaşa­ yan Karluklar. ■ İlk madeni Türk parası bu dönemde bastırılmıştır. Asya Hun Devleti zamanın­ da Baykal Gölünün batısında yaşıyor­ lardı. ■ Cengiz Han'a itaat eden ilk Müslüman topluluğudur. ■ Ötüken bölgesini Moğollara terk ederek Orhun kültürünün ortadan kalkmasına neden olmuşlardır. 776 yılında Karluklar Türgiş hakimiyeti­ ne son verdiler. ■ Türgişler. ■ Karluklar Karahanlılar Devletinin teme­ lini oluşturdular. yy'da Moğol.

TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 17 İLK TÜRK DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET DEVLET YÖNETİMİ ■ İslamiyet'ten önceki Türkler en büyük sosyal yapı olan devleti (il) boylar birliği anlamına gelen federasyon tarzında örgütlenmişlerdi. Tanhu ve Şanyü unvanı gelir. Bu durum Türk toplumunda kadına verilen değeri ortaya koymaktadır. idikut gibi unvanlar da kullanılmıştır. Yabgu. kardeşlerin devleti par­ çalamadan birlikte yönettikleri de görü­ lürdü. hükümdarın şahsı ve ailesi kutlu sayılmıştır. Tanrı vergisi kabul edilen siyasi iktidar kut kavramı ile ifade edilmiş. Hakan. Göktürk devleti) gibi. Bunların başında. İlteber. ■ Hun ve Göktürk hükümdarları "Otağ" adı verilen çadırlarda otururlardı. Kut kavramı bir bakıma ilâhî seçkinliğin bir ifadesidir. Batı Yabgu Hükümdarın kardeşi Doğu Şad Hükümdarın büyük oğlu ■ Hiçbir şekilde töreye aykırı davranma yetkisi olmayan hükümdarın temel gö­ revi halkının huzur ve refahını sağla­ maktı. .Kültigin kardeşler (II. Ayrıca. ■ Hükümdarlara Tanrı tarafından verildiği düşünülen yetkinin kalıtımsal olarak oğullarına da geçtiği görüşü Türk dev­ let yönetiminde veraset sorununu da beraberinde getirmiş. Örneğin. Han.İstemi kardeş­ ler (I. Kullanılması hükümdara isyan etme ile eş anlamlıydı. Bilge . ■ Kut'un kan yoluyla babadan oğula geçtiğine inanılırdı. (Bazen. Hükümdarlık sembolleri şunlar idi: ♦ Otağ (hakan çadırı) ♦ Örgin (taht) ♦ Kotuz (sorguç) ♦ Tuğ (sancak) ♦ Yay ve davul Bu semboller sadece hükümdar tarafın­ dan kullanılabilir. Göktürk devleti). başkaları tarafından kullanılamazdı. Sağ ve Solda ise Hanedan üyele­ rinden YABGU'lar bulunurdu. Devlet (Merkez) Hükümdarlara Kurultayın yanı sıra "hatun" denilen hükümdar eşleri de yardımcı olurdu (Hükümdar olmadığı zaman kurultaya Hatun başkanlık eder­ di). diğer insanlar arasın­ dan seçilmiş hükümdara ve ailesine ve­ rilmiştir. bu durum taht kavgalarını ve parçalanmayı hızlandır­ mıştır. ■ Hükümdarlar çeşitli unvanlar kullanır­ lardı. Kağan. Kurultay (Danışma Meclisi) başkanlığı ve ordu komutanlığı da hü­ kümdarın görevleri arasındaydı. Uy­ gurlardan itibaren hükümdar sarayları yaptırıldı. Yani siyasi iktidar hakkı. Devletin başında Ha­ kan bulunurdu. ■ Türk Devletlerinde hükümdar yönetimi kolaylaştırmak için ülkeyi Doğu ve Batı olmak üzere ikiye ayırırdı. Her sonbaharda halka "Şö­ len" denilen ziyafetler verilirdi. Bumin . Ortada (Merkezde) ise asıl hükümdar bulunur­ du.

millete Devlet işleri Kurul- tay'da görüşülürdü Türk devletle­ rinde meclislere 'Toy' "Kurultay" ve "Kengeş" denirdi. Bu özellikleri taşıyan hanedan üyesi hükümdar olurdu. Meclis sadece hükümdar seçimi. Herkesin kurultaya katılma hakkı yoktu. yüksek dereceli meclis (kengeş. sonunda XVII. kurultay veya meşveret meclisi) toplanır.18 KPSSDATA TARİH ■ Ülke töreye uygun olarak yönetilirdi. Meclise katılan üyelere "Toygun" denirdi. Türk tarihinde. Devlete il. Hükümdarın oturduğu başkente "Ordu" denirdi. ■ Türkler teşkilatçı bir millet olduğundan yıkılan devletin yerine hemen yenisini kurmuşlardır. Hakan meclisin başkanı idi. Hanedan üyelerinden birini hükümdar seçerdi. yüzyıl başında Osmanlı Devleti hükümdarı I. d) Hükümdarın tahta çıkışında uygulanan diğer bir sistem de Ekberiyet (en yaşlı üye) Sistemi idi. . Onun devlet yönetimi ve askeri konulurda yetişmesi sağlanırdı. kardeş katli geleneğine son vererek ekber ve erşed sistemini getir­ miştir. Buna göre hanedan üyeleri ara­ sında hükümdar seçilirken bu üyelerin öncelikle büyüklüğüne (ekber). Töre eski Türklerde devlet ve toplum yaşamını düzenleyen yazılı olmayan kurallardı. b) Hükümdarın rakipsiz aday olması kolayca tahta çıkmasını sağlıyordu. Bu sistem uzun süre tartışılmış. Ahmet (1603-1617). c) Hükümdarın tahta çıkmasındaki diğer şekil ise seçim usulü idi. toy. DEVLETİN İŞLERİNİ YÜRÜTEN GÖREVLİLER Buyruklar İç buyruklar Tamgaçlar Danışmanlar Tudun Bitikçi Tekin Subaşı Yargucu Tarkan ve Apa Bakanlar Saray işleri ile ilgili bakanlar Damgacılar Müşavirler Vali Yazışmacı / Sek­ reter Şehzade Ordu komutanı Yargıç Saray görevlileri ■ Hükümdar ailesinin en yetkili üyesi veliaht olurdu. Türklerde ilk devlet teşkilatını Hunlar kurmuşlardır. Hükümdar ölün­ ce. tahta çıkmada en sık rastlanan usul bu idi. sonra da akıllı ve sağlıklı oluşuna (erşed) bakılırdı. savaş ve barış gibi önemli kararları vermek için toplanırdı. budun denirdi. HÜKÜMDARIN TAHTA ÇIKIŞI Tarih boyu hanedana mensup Türk hü­ kümdarlarının tahta çıkışı başlıca dört şekilde gerçekleşmiştir: a) Hanedan üyeleri arasındaki siyasi ve askerî mücadeleyi kazanan hükümdar olarak tahta çıkıyordu.

Atalar Kültü: Eski Türklerde ölmüş bü­ yükler ve atalara ait hatıralar kutsal sayı­ lırdı. SOSYAL HAYAT ■ Toplum sağlam bir aile yapısına daya­ nıyordu. Savaşçılık herkesin ortak bir yeteneğidir. öldükten sonra ruhları aracılığı ile aile bireylerini korumaya devam ettiklerine inanırlar. Atalara ait hatıralara verilen önem. içilen içki ise atın sütünden elde edilen Kımız'dır. Göçebelikten dolayı mülkiyet gelişmediği için özel mülki­ yet gelişmemiştir. yıldız. mezarlara yapılan saldırıların ağır bir şekilde cezalandırılmasından da anla­ şılmaktadır. Göçebe hayatın zorunlu kıldığı hayvancılığa önem verilmiştir. Tek kadınla evlilik olup. yazın yazlıklara gidilirdi. si­ yasi bir nitelik taşır ve başında Bey bu­ lunurdu. Tarıma dayalı işçi­ lik olmadığı için kölecilik anlayışı yoktur. ■ Gök. . Yerleşik hayata geçen ilk Türk toplu­ luğu Uygurlar'dır.millet) meydana gelir ve başında Han bulunurdu. Türkler babalarının ve atalarının. DİNİ HAYAT ■ Tabiat kuvvetlerine inanma şeklinde başlayan din ölmüş ataların ruhlarına inanma (Atalar Kültü) şeklinde devam etmiştir. Töre adı verilen bu ku­ rallar yazısızdı. Kışın kışlıkla­ ra. İlk Türk devletlerinde din ve inanışı üç gurupta toplayabiliriz: ■ Hayat tarzı göçebeliktir. Boy. sülale) bunların birleşmesiyle "Boy"lar meydana geliyordu.TÜRK KÜL TÜR TARİHİ 19 ■ Türk erkekleri pantolon. gömlek ve kaftan gibi kıyafetleri giyerek Çinlileri. ■ Budunların birleşmesiyle "İl" (Devlet) oluşurdu. ay. ceket. Devlet ve toplum düzeni gelenek ve göreneklere göre düzenlenirdi. bu nedenle de onlara karşı duydukları minnet hissi ile atalara kur­ banlar keserlerdi. Bizansları ve Slavları etkile­ mişlerdir. ■ Bir dinden çok bir sihir karakterine sahip olan Şamanizm eski Türk toplu­ luğuna damgasını vurmuştur. Günümüzde 21 Mart'ta kutlanan "Nevruz Bayramı" bu geleneğin devamıdır. ■ Türk toplumunun en küçük sosyal birimi aile (Oguş) idi. En değerli kurban at idi. Atın etinden ve sütünden de yararlanı­ lırdı. Türk toplumunda ailelerin bir araya gelmesiyle "Uruğlar (akraba. çizme. ■ Bahar mevsiminin başlangıcında şölen­ ler düzenlenirdi. Boyların birleşmesiyle "Bu­ dun" (Boylar birliği . yer ve su kutsal kabul edilir ve bunlara kurbanlar sunu­ lurdu. Bu şölenlerde ça­ lınan müzik aletine Kopuz denirdi. ■ At'ın önemli bir yeri vardır. güneş. En fazla hayvansal gıda tüketilirdi. ka­ dın erkek eşitti.

Kurganlarda bulunan eşya ve kalıntılar sayesinde Orta Asya tarihi ve kültürü hakkında bilgilere ulaşmaktayız . Ama bu dinlerin hiçbiri İs­ lamiyet kadar Türkler arasında yayıl­ mamış ve etkili olmamıştır.20 1. Tabiat Kuvvetleri'ne inanma 2. Ölümden sonra hayatın devam ettiğine inanıldığı için ölen kişi eş­ yalarıyla beraber gömülürdü. Oralarda yaşayan Türkler kutsal saydıkları bu mezarları hep koru­ muş kollamışlardır. devlet işlerinde Şamanların düşüncelerini de alırlardı. Peçenekler ve Kumanlar Hı­ ristiyanlığı benimserken. Ölü Gömme Adetleri: Ölüler atı ile beraber gömülürler (Cennet yolculuğunu kolaylaştıracağına inanılırdı). mezarlarına ise kurgan de­ nilmiştir. Devletin ileri gelenleri. kimsenin de tahrip etmemesi için üzerine tonlarca toprak yığılmak suretiyle kaidesi yuvarlak bir tepecik şekli verilen mezarla­ ra denir. Fakat XVII. KPSSDATA TARİH ■ Türkler arasında zamanla diğer dinler de yayıldı. Törenin bazı hükümleri zamanla değişebilirdi. görenek ve ahlak kuralların­ dan oluşan sözlü hukukun (Töre) sos­ yal hayatta önemli bir yeri vardır. ■ Milli benliklerini koruma konusunda en hassas olanı Uygurlardır. kam. . Öldürdüğü kişilerin cennette ona hizmet edeceği anlayışı vardı. eskiden Orta Asya'da ölen Türk­ lerin eşyaları ile beraber gömülerek. En eski inançları ise totemizm'dir. kutlu olduğu kabul edi­ len cisimlere inanılırdı. Totemizmde. insan veya hayvan olabilirdi. Bunlar: ■ Hükümdar da töreye uymak zorunda idi. Bunlar. ■ Din adamlarına Şaman. Macarlar. Atalar kültü 3. Kurgan Kurgan. Uygurlar arasında Mani ve Budizm dini yayılmıştır. Bulgarlar. Orta Asya'da Ural Dağlarından Yenisey nehri bölgesine kadar olan alan­ da ve Kırgız steplerinde binlerce Kurgan bulunmaktaydı. iliş­ ki kurdukları kültürlerin terimlerine bile Türkçe karşılıklarını kullanmaya özen göstermişlerdir. ■ Gelenek. ■ Törenin üç kaynağı vardı. ■ Kişinin hayatta iken öldürdüğü düşman sayısını simgeleyen mezar taşlarına "balbal". Hazarlar Mu­ seviliği Hıristiyanlığı ve İslamiyeti kabul etmişlerdir. cenaze törenlerine de "yuğ" adı verilmiştir. yüzyıldan sonra buralar Ruslar eline geçince bura­ lara yerleştirilen Rus muhacirler bu Kur­ ganlarda gömülü olan hazineleri almak için bu mezarları kısa zamanda tahrip ederek çıkardıkları çeşitli madenleri eritip yok etmişlerdir. Göktanrı ■ Türklerin asıl dini Göktanrı diniydi. Uygurlar.

hale ticari ilişkilerin arası kural­ ihtiyacı hale 21 ■ Türklerin kullandığı en önemli savaş taktiği Turan taktiği idi. (Malazgirt. zina hırsızlık gibi suçların cezası idam­ dı. ■ Türk ordusunda ilk teşkilatı kuran Mete Han oldu. Sa­ vaşta ölmek en büyük şeref sayılıyor­ du. ORDU ■ Sürülerin bakımı ve sürek avları savaş usullerinin öğrenilmesinde en etkili yol idi. ■ Türk ordusu daimi olup eli silah tutan herkes askerdi. ■ Orduda (Hazarlar hariç) ücretli askerle­ re yer veren Türk topluluğu yoktu. düşmanı çember içine alarak yok ederlerdi. Türkler bu savaş takti­ ğini daha sonraki dönemlerde de başarı ile uygulamışlardır. Bunlar: Sahte geri çekilme ve pusu idi. Ordu-millet an­ layışı hakimdir. Dünyada bu Avrupa mıştır. yüzlü ve binli gruplardan olu­ şuyordu. 209). ■ Yüksek mahkeme hükümdar başkanlı­ ğında toplanırdı. Ordunun asıl gücü atlı süvari birlikleridir. Mete'ye dayanan ordu örgü­ tü onlu. Bu taktik iki aşamalı uygulanırdı.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ ■ Miras hukukuna göre topraklar en küçük oğula. ilk kez Türklerde Batıya ilk tarafından görülen olarak tanıtıl­ askeri sistem Hunları . Uygurlar döneminde dolayı. ■ Mete'nin tahta geçişi. NOT: ■ Türk töreleri Moğollar tarafından yazılı hale getirilerek. Cengiz Yasaları oluşturulmuştur.Ö. Niğbolu. Giderek hilal şeklini alan atlı birlikler. Yargıçlar yorgucu ve yargan gibi isimlerle anılırlardı. Turan taktiği şöyle uygulanırdı: Savaş sırasında süvari birlikleri düşmana saldırdıktan sonra kaçıyormuş gibi geri çekilerek düşmanın üzerlerine doğru gelmesini sağlarlardı. ■ Askerilik hayatın kendisi olduğundan ayrı bir meslek değildi. taşınabilir mallar ise diğer oğullara verilirdi. gelişmesinden anlaşmazlıkları ların kez yazılı Uygurlar kişiler çözümleyecek getirilmesi ortaya çıktı. Bu yüzden bu taktik hilal taktiği olarak da adlandırılır. adam öldürme. Mohaç ). ■ Devlete ihanet etme. günümüzde kara kuvvetlerinin kuruluş tarihi ola­ rak kabul edilmektedir (M. Böylece Türk hukuku ilk tarafından yazılı getirildi.

■ Eski Türk toplumunda ekonomik yaşa­ mın temeli hayvancılığa dayalıydı. (en çok Çinlilerle) Bu ül­ kelere canlı hayvan. karşılı­ ğında tahıl ve giyim eşyası almışlardır. en eski dillerden biridir. deri. kösele. ■ Türkçe yazılan en önemli metinler. ■ Talaş savaşından (751) sonra ticari yaşamda Çinli tüccarların yerini giderek Müslüman tüccarlar almaya başladı. ■ Türkler eski devirlerden beri çeşitli madenleri işlemesini ve bu madenler­ den araç gereç yapmasını biliyorlardı. bağlı devletlerden ve ticaretten sağlanan vergilerdir. Hunların Altaylardaki demir madenleri­ ni. Böylece Türklerle Müslümanlar arasın­ daki ticari etkinlikler artmaya başladı. Hazarların da Kafkaslardaki altın ve gümüş madenlerini işledikleri bilinmek­ tedir. ■ İpek yolu ve kürk yolunun Türklerin elinde olması Türk devletlerine büyük avantaj sağlamıştır. Hunlara ve Göktürklere ait sulama kanalları. Köken olarak Ural-Altay dil ailesinin Altay ko­ luna bağlıdır. At ve koyun en çok beslenen hayvandı.22 KPSSDATA TARİH EKONOMİK HAYAT ♦ Çin'den başlayıp Orta Asya'yı aşa­ rak Akdeniz ve Karadeniz'de sona eren ticaret yoludur. savaş ganimetleri. DİL VE EDEBİYAT ■ Türkçe. ancak nehir ve göl kıyıları ile ya­ ğış alan elverişli bölgelerde yapılıyor­ du. kürk ve hayvansal gıdalar satmışlar. mezar taşları ve kitabelerdir. ♦ Kürk yolu: Hazar ve Bulgar ülkele­ rinden başlayıp Altay ve Sayan dağla­ rından ipek yoluna paralel olarak Çin'e ulaşan ticaret yolu. hayvancılıkta ise diğer Türk olamamışlar. Uygurlar önem yerleşik hayata geçtik­ lerinden dolayı tarıma daha büyük vermişler. Devletleri kadar etkili ■ Türkler Hunlardan itibaren ticarete önem vermeye başlamışlar ve yakın komşuları ile yoğun ticari ilişkilerde bu­ lunmuşlardır. Türkler ile Çinliler arasındaki savaşların temelinde de bu ticaret yolu vardı. ■ Devletin başlıca gelirleri toprak ve hay­ van vergileri. ■ Türklere ait ilk madeni para örneğinin Göktürklere ait olduğu ortaya çıkmıştır. . ■ Tarım. Göktürklerin demircilikle uğraştıkları. ♦ İpek yolu: YAZI. Bu paralar Türklerin ticarette de geliş­ miş olduklarını ve ileri bir medeniyete sahip olduklarını göstermektedir. Türklerin tarıma da büyük önem verdiğini göstermektedir.

Uygurlara ait hukuk bel­ geleri de bu alfabe ile yazılmıştır. Sağdan sola yazılır. Ay­ rıca hareketli harf sistemine dayanan matbaayı da Uygurların bulduğu. 8 ve 18. kelimeler arasına nokta konur. ■ Türklerin en eski yazıtları Orhun Yazıt­ ları ile Yenisey Yazıtları'dır.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 23 Türkler Tarih Boyunca Şu Alfabeleri Kullanmışlar • Göktürk • Uygur • Soğd • Arap • Kiril • Latin Göktürk alfabesi: İlk Türk alfabesi Göktürk Alfabesi olup 38 harften iba­ rettir. Orhun kitabeleri ve Yenisey Yazıtları bu alfabe ile yazılmıştır. yüzyıllar arasında kullanıldı. yüzyılda Moğol egemenli­ ğine girdikten sonra Uygur alfabesi Mo­ ğolların resmi yazısı oldu. 18 harf olarak düzenlenmiştir. Göktürk Alfabesi ■ Uygurlar XIII. Bu yüzden ya­ zılarını kağıt üzerine yazmışlardır. Yenisey Yazıtları Orhun Yazıtları'ndan daha önce dikilmiştir. Bu alfabe sağdan sola doğ­ ru yazılır. Orhun alfabesi olarak da anıl­ maktadır. Uygurlar ka­ ğıt yapımını biliyorlardı. Uygur alfabesi: ikinci Türk alfabesi ise Soğd Alfabesinden esinlenerek hazırlanan Uygur Alfabesi. . bası­ lan Uygurca kitapların çokluğundan an­ laşılmaktadır.

Türk kavimlerinde bilinen en meşhur Runik yazılar kuşkusuz Orhun ve Yenisey yazıtlarıdır. Bu y a z ı t l a r d a n b a ş k a K a r a b a l a s a g u n yazıtları da vardır. . İslam öncesi ilk yazılara Yenisey mezar taşlarında rastlanmıştır. * 1893 yılında Danimarkalı Thomsen tarafından okunmuştur.24 KPSSDATA TARİH TÜRKLERİN EN ESKİ YAZITLARI Yenisey ırmağı dolaylarında bulunmuş olup Kırgız Türklerinin mezar taşlarına yazdıkları yazılardır. mimari ve heykeltıraşçılık eserleridir. kitabesini kendisi yazmış. falcılık gibi k o n u l a r ele alınmıştır. * İlk yazılı. Göktürk (kutluk) hükümdarı Bilge Kağan. Bu yazıtlar U y g u r l a r ' a aittir. halkın sorum­ * ilk Türk alfabesi kullanılmıştır. Uygur dönemi eserleri genellikle M a n i h e i s t y a ş a m g ö r ü ş ü ile b ü y ü c ü l ü k . Tonyukuk. * Türk kelimesi ilk kez bu yazıtlarda millet adı olarak kullanılmıştır. * Devlet anlayışı ve vatan sevgisi * Devlet adamlarının ve lulukları * Çin'in Türk devletlerini yıkma politi-kaları * Türklerin tutsaklık yılları * Bağımsızlığın önemi * Devlet kurmanın zorlukları * Türk ulusunun geçmişteki olaylardan ders alması dile getirilmiştir. Kültigin ve Bilge Kağana ait olanları ise Yolluğ Tigin yazmıştır. siyasi. edebi. II. Mani dininin anlayışını yansıtır. Ancak bu yazılar bir alfabe oluşturmazlar. kardeşi Kültigin ve devlet adamı Tonyukuk için dikilmiştir. * ilk yazılı milli tarih kaynağıdır.

Uygur Destanı'dır. Destanla halk hikâyesi arasında bir geçiş özelliği gösterir. Kutsal bir kayanın yok olması ile Türk ilinde başlayan kıtlıkla beraber göç etmek zorunda kalındığı anlatılır. Bir Hun hakanının kızlarını tanrılarla evlen­ dirmesi bu evlilikten doğan çocukların bozkurt ruhuna sahip olmaları ve böylece çoğaldıkları anlatılır.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ Türkçenin İlk Edebiyat Ürünleri Sözlüdür. Şölenlerde saz eşliğinde söylenen şiir. Bunlar: Sagu Koşuk Sav Destanlar Cenaze törenlerinde söylenen ağıtlar. Kırgızlara aittir. En uzun Türk destanıdır. Atasözleri. Hunlara ait olan bu destan Türklerin ortak destanıdır. 16. yüzyıl sonlarında yazıya geçirilmiştir. Göktürk destanıdır. Alp Er Tunga Oğuz kağan Türeyiş Ergenekon Göç Manas Dede Korkut Hikayeleri . birlik beraberlik ve kahraman­ lık konularının işlendiği sözlü ürünler. vatanın kutsallığı. Birleşmiş Milletler tarafından 2000 yılında dünyaya tanıtılmıştır. Oğuz kağan destanındaki olaylar ayrı ayrı anlatılmış. 25 Türk edebiyatının sözlü edebiyat alanındaki ilk ve en önemli eserleri destanlardır. Bir savaştan yenik çıkan Göktürk'lerin Ergenekon denilen topraklardan çıkmak için verdikleri mücadele anlatılır. Mete Han'ın hayatı ile Orta Asya'da siyasal birliği sağlaması ve ülkesini oğulları arasında bölüştürmesini anlatır. Uygur destanıdır. Bağımsızlık. ÖNEMLİ TÜRK DESTANLARI İskit Hükümdarı Alper Tunga'nın ölümü üzerine yakılan bir ağıt­ tır.

. altın ve diğer madenlerden yapılan süs eşyaları. Türk sanatındaki bu tür süslemeye hay­ van üslubu denilmiştir. El sanatları Demircilik ve maden işlemeciliği. ■ Gök bilimi ile ilgilenen Türkler bir yılı 365 gün 5 saatten biraz fazla olarak hesaplamışlar ve günümüzdeki hesap­ lamaya son derece yaklaşmayı başar­ mışlardır.Ö. Selçuklularda "Müşa­ vere Meclisi". geyik ve hayvan figürleri yer almaktadır. Uy­ gurlar kurdukları şehirlere Ordu-balık adını vermişlerdir. eski Türklerde "Keneş Meclisi". çeşitli savaş aletleri­ nin yapımı. Altın Elbiseli Adam Altaylar'da Pazırık Kurganı'nda bulu­ nan halı (M. Mimarlık ■ Hunlar ve Göktürklerin göçebe yaşam tarzı sürdürdükleri için kalıcı mimari eserler verilmemiştir.26 KPSSDATA TARİH BİLİM VE SANAT ■ İlk Türk devletlerinden günümüze ula­ şabilen yazılı kaynaklar oldukça azdır. Dokumacılık. Danışmanların bulunduğu meclise.IV. Türk kültürüne ait son yılların en önemli buluşu. ■ Uygurların yerleşik hayata geçmesiyle birlikte Türklerde çadır sanatı yerini mimariye bıraktı. Kağanlar bu bilim adamlarını daima yanlarında bulundur­ muşlardır. Süsleme Sanatı'nda daha çok hayvan ve bitki motiflerine yer verilmiştir. gelişen başlıca el sanatları olmuştur. Uygurlarda mimarinin yanı sıra heykel ve resim sanatları da gelişme göstermiştir. Şehircilik ve bayın­ dırlık alanında da bu dönemden itiba­ ren gelişmeler görüldü. Türkler bu çalışmalar sonucu On İki Hayvanlı Türk Takvimini oluş­ turmuşlardır. eyer ve koşum takımları. ■ Astronomi bilimiyle uğraşmışlardır. Bu nedenle Türklerin bilim alanındaki etkinlikleri konusunda yeterli bilgiye sahip değiliz. Bu halıda süvariler. ■ Türkler bilim adamlarına çok büyük önem vermişlerdir. "Tayanç" ve "keneşçi" deni­ len bu danışmanlar kağanların her top­ lantısına katılmışlardır. yüzyıl) dünyanın en eski halisidir. 1970 yılında Kazakistan'ın mer­ kezi Almaata yakınlarındaki bir kurgan­ dan çıkarılan altın elbiseli adam heykeli­ dir. Osmanlılarda ise "Meclisi Meşveret" ismi verilmiştir. Bu bulgu da Türklerde dokumacılığın ne kadar geliştiğini gösterir. Türkler­ de gelişmiştir. Bu heykeldeki altın işçiliği Türk ma­ den sanatının en gelişmiş örneğini göste­ rir.

ölen kahramanların mezarları­ nın başına dikilir ve öldürdüğü düşmanla­ rı simgelerdi. Uygur şehirlerinin kalıntılarındaki minyatürler. Uygurlar döneminde heykel sanatı oldukça gelişmiştir.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ Resim: Hunlardan kalma eserler üzerinde insan ve hayvan resimlerinin bulunması Türkle­ rin resim sanatıyla ilgilendiklerini gösterir. Uygur heykel sanatında daha çok hayvan üslubu kulla­ nılmıştır. Göktürk ve Uygur bandolarında davulun yanında nefesli çalgılar da bulunurdu. Uygur­ lardan kalma bu minyatürler Moğollar aracılığı ile islam dünyasına girmiştir. Duvar resimlerinde (fresk) genellikle Mani ve Buda dinlerine ait konular işlenmiştir. Resim: Uygur asil ve rahipleri Heykel: Türk sanatındaki ilk heykel örnekleri Göktürkler dönemindeki balbal taşlarıdır. saz şairleri tarafından kopuz çalınarak söylenirdi. 27 Balbal (Mezar taşı) Müzik: Türk sanatı içinde en gelişmiş unsurlar­ dan birisi de musikidir. Bu taşlar. Türk resim sanatının ilk önemli örnekleridir. Türk müzik aletleri içinde en önemlisi kopuz idi. daha sonraki Selçuklular ve Osmanlı­ lar döneminde de devam etmiştir. Türk resim sanatı Uygurlar döneminde ilerlemiştir. Türk devletlerinde askeri bando çok yaygındı. Askeri ban­ donun hükümdar huzurunda marş çalma­ sı. kahramanlık olayları ve çeşitli hatıralar. Destan. Kopuz .

28 KPSSDATA TARİH İSLAM ÖNCESİ TÜRKLERE AİT TERİMLER Figür Aygucu Ayuki Balbal Bedizci Budun Buyruk Bodun İdikut Kamdu Oguş Otağ Suhaşı Tigin Toy Urug Yuğ Yarmak : Resim ve heykel sanatlarında tasvir edilen insan resmi : Vezir : Hükümet : Mezar taşı : Ressam : Millet : Bakan : Boylar birliği : Uygur hükümdarlarının kullandığı bir unvan : Bez para : Aile : Hükümdar çadırı : Ordu komutanı : Prens : Devlet Meclisi : Sülale : Cenaze töreni : Madeni para : Devlet (Kengeş) : Meclis İl Kurultay .

♦ Kutluk Kağan Çine karşı "Ulusal Kurtuluş Savaşına" girişerek II. ikinci akın Sihirler tarafından yapılmıştır. Avarlar'dır. kültür ve medeniyet alanında en büyük rolü oynayan koludur. ♦ Türklerin ilk kullandığı takvim 12 Hayvanlı Türk Takvimi'dir. İlk Türk şehri Ordu-balık'tır. ♦ Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa Hunları tarafından. . Göktürk Devleti'dir. ♦ OĞUZLAR. Onluk sistem daha sonra tüm Türk devletlerinde kullanılmıştır. ♦ İlk defa İstanbul'u kuşatan Türkler. Mete Orduyu 10'luk sisteme göre teşkilatlandırmıştı. Daha sonra Rusların egemenliğine girmişler­ dir. ♦ Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa Hunları tarafından yapılmıştır. ♦ İslamiyet'i kabul eden ilk Türk boyları Karluklular'dır) ♦ İlk defa ücretli askerlerdi kullananlar Hazarlardır. ♦ Tarihte ilk defa Türk adıyla kurulan devlet. Cengiz Han'a bağlanan ilk Türk Kavmidir.Kemal Atatürk'e benzer. Tarihte Türk Milletinin siyasi. Bu özelliği ile Kutluk Kağan Türkiye Cumhuriyeti'ni kuran M. ♦ Türk ordu teşkilatını ilk kuran METE HAN Olmuştur. Göktürk devletini kurmuştur. ♦ Tarihte ilk defa bütün Türkleri tek bayrak altında toplayan Türk Devleti Asya Hun dev­ letidir. Türkler tarafından kurulduğu bilinen ilk devlet Büyük Hun devletidir. ♦ Kırgızlar. ♦ Bugünkü SİBİRYA adı Sibir Türklerinden gelir. ♦ Musevilik'i resmi din olarak kabul eden ilk ve tek Türk devleti Hazarlar'dır.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 29 TARİHTE İLKLER (Türk Kültür Tarihi) ♦ Tarihte rol oynayan ♦ Tarihte İlk Türk topluluğu İskitler (Sakalar) dir. ♦ Uygurlar yerleşik hayata geçen ilk Türk topluluğudur. ♦ Kutluk Bilge Kül Kağan Türklerin şehir kuran ilk hükümdarıdır.

2. Buna göre Türk demek TÜREMİŞ. Orta Asya kültür ve Medeniyeti dünyanın değişik bölgelerine taşın­ mıştır. Salgın hastalıklar. İki yol izlemişlerdir. Türklerin Cihan hakimiyeti düşüncesi (Güneşin doğduğu yerden. GÖÇLERİN SONUÇLARI 1. ilk Türk Devleti olan "As­ ya Hun Devleti"ni kurmuşlardır. 2. 5. Sibirya'ya Doğuya Gidenler. ANAYURDU Doğuda Kingan Dağları. Kendi aralarında ve diğer kavimlerle olan mücadeleler. Olumsuz iklim şartları (Kuraklık. Danimarkalı Bilgin VVAMBERY'e göre Türemekten (Türük) gelir. Afganistan ve Çin'e Batıya Gidenler. 1. KUVVETLİ manasında kabul edilir. Suriye. Orta Asya'da kalan Türkler. Töre kelimesinden gelir. 4. Orta Asya'nın sınırları. Kuzeyde Sibirya'dır. . Ziya Gökalp'e göre. 3. Diğer kısmı ise Hazar Denizinin güneyinden İran. 4. TÜRK ADININ ANLAMI VE KÖKENİ 1. Nüfus artışı ve toprakların yetersiz kalışı. Bir kısmı Hazar Denizinin kuze­ yinden Karadeniz'in kuzeyine ve Avrupa'ya. Hindistan. Çin ve Uzakdoğu ülkelerine GÖÇ YÖNLERİ Güneye Gidenler.30 KPSSDATA TARİH ÖZET BİLGİLER Türkler. Batıda Hazar Denizi. GÖÇLERİN SEBEPLERİ 2. Çin baskısı. battığı yere kadar her yeri fethetme arzusu). şiddetli kışlar). Güneyde Himalaya Dağları. 3. GÜÇLÜ. 6. Mısır ve Anadolu'ya göç etmiş­ lerdir. Kuzeye Gidenler. oralardaki bazı devletleri de yıktılar. Göç eden Türk boyları gittikleri yerlerde yeni Türk Devletleri kurar­ ken. Kaşgarlı Mahmut'un "Divan-ı Lügatıt Türk" adlı eserinde dernek "OLGUNLUK ÇAĞI"demektir. geleneklerine bağlı" demektir. tarih sahnesine Orta Asya'da çıkmıştır. Türk Genel olarak Türk demek. Göç etmeyip. 3. Irak. ÇOĞALMIŞ demektir. Buna göre Türk de­ mek "Türeli = Nizamlı.

Uygurlar. Savaşı ve hayvansal gıdaları yasakla­ yan Mani dinini benimsediler. Aşağıdakilerden hangisi. Orta Asya'daki diğer Türk dev­ letlerine göre. 3. Türk devletle­ rinde ülkenin hükümdar ailesinin ortak malı sayılması geleneğinin bir sonucu değildir? A) B) C) D) E) Parçalanmanın hızlanması Çok sayıda Türk devleti kurulması Güçlü orduların oluşturulması Dış baskıların artması Kardeş kavgalarına rastlanması 2. Halıcılık II. Demircilik III. Eski Türklerin aşağıdaki özelliklerinden hangisi Türk Ulusunun demokrasiye yatkınlığının bir kanıtıdır? A) B) C) D) E) Yönetimleri altındaki kavimlere eşitlik ve adaletle hükmetmeleri Komşuları ile iyi ilişkiler kurmuş olmala­ rı Devlet yönetiminde hakanların yetkile­ rini sınırlayan bir kurultayın bulunması Çok çabuk teşkilatlanıp devlet kurabil­ me yeteneği Hakanların sefere çıktığı zamanlarda yerine eşlerinin vekalet etmesi II. I. Aşağıdakilerden hangisi Orta Asya Türk devletlerinin ortak özelliklerinden biri değildir? A) B) C) D) E) Törelere saygı duyulması Yönetimin federatif karakterli olması İpek yolu ticaretinden yararlanılması Sık sık savaşlara girişilmesi İslamiyet'in Türk boyları arasında hızla yayılması Uygurlar. başta Budizm olmak üzere çeşitli dinlere bağlı değişik kültürlerle ilişki kurdukları halde dini terimlerin bile Türkçe karşılıklarını kullanmaya özen göstermişler­ dir.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ TEST -1 İlk Türk Devletleri 1. Bu bilgiler ışığında Uygurlar için aşağı­ dakilerden hangisi söylenemez? A) B) C) D) E) Yerleşik hayata geçtikleri Askeri yönden sarsıldıkları Uygarlık alanında önceki Türk federas­ yonlarını geçtikleri Ekonomilerini hayvancılığa dayandır­ dıkları Çevre kavimlerin kültürlerinden etkilen­ dikleri . Aşağıdakilerden hangisi "Orhun Kitabeleri'nin yazılış amaçlarından biri olamaz? A) B) C) D) E) Toplumsal dayanışmayı geliştirmek Ulus olma bilincini pekiştirmek Hükümdar ailesinin soyluluğunu vurgu­ lamak Türk tarihini gelecek kuşaklara yansıt­ mak Yöneticilik konusunda bilgi vermek 6. Resim ve heykel Alanlarının hangilerinde daha başarılı olmuşlardır? A) Yalnız I D) ll-IV B) Yalnız II E) lll-IV C) ll-lll 8. Şehircilik ve bayındırlığa önem verdi­ ler. A) B) C) D) E) Toprak bütünlüğünü Yönetim biçimlerini Milli benliklerini Toplumda eşitlik anlayışını Eski inanç sistemlerini 31 5. Uygur Türkleri. Uygurlar bu davranışlarıyla aşağıdakilerden hangisini korumaya çalışmışlar­ dır. Tarım IV. I. 4. Türk tarihi açısından "Yuğ" neyi ifade etmektedir? A) B) C) D) E) Hükümdar soyunu Hükümdarlık törenini Danışma meclisini Süsleme sanatını Cenaze törenini 7.

Bu dönemde Türk tarihi kısa aralıklarla birbiri içinden filizlenen dev­ letlerle doludur. Yönetimin belli soyların elinde olması Yargılamanın sözlü hukuka göre yapıl­ ması Ülkenin özerk yönetim birimlerine ayrıl­ ması 11. Türklerde hükümdar-halk ilişkisi göz önüne alındığında aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır? A) B) C) D) E) Hükümdarlar genelde sade bir hayat yaşarlardı Halk için büyük ziyafetler verirlerdi Hükümdar. Orta Asya'nın coğrafi konumu Türk Çin ilişkilerinin gerginliği İyi bir yönetim biçiminin kurulamaması Geleneklere göre devletin şehzade arasında bölünmesi C) D) E) KPSSDATA TARİH 13. I. Dünya tarihçileri. İlk Türk devletlerindeki teşkilatlanma biçimi konusunda ayrıntılı bilgi sahibi olamayışımızın nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) Yazılı belgelerin az oluşu Türk boylarının çok geniş alanlara ya­ yılması Göçebe hayat tarzının uzun süre de­ vam etmesi Orta Asya'da sık sık savaşlar görülme­ si Gelişmiş bir yönetim örgütünün bulun­ ması 14. Türk devletlerinin zayıflamasında ve parçalanmasında aşağıdakilerden hangi­ si daha etkili olmuştur A) B) C) D) E) Türk devletlerinin çoğunun anayurt dı­ şında kurulması Bazı devlet adamlarının Çinlilerin etki­ sinde kalması Hükümdarın bütün erkek çocuklarının tahta çıkma hakkına sahip olması Yöneticilerin farklı dinlere inanması Hayat tarzının göçebe olması 16. Türkleri köklü bir uygarlığı olmayan. Orhun Harfleri IV. göçebe bir topluluk olarak görüyorlardı. Araştırmacıların Türk Tarihi ile yakından ilgilenmelerini sağlayan ilk etken aşağıdakilerden hangisidir? A) B) Orhun kitabelerinin okunması Türk Kurtuluş Savaşının zaferle sonuç­ lanması Osmanlıların Avrupa'da ilerleyişi Türk Tarih Kurumunun kurulması İstanbul'un fethi 10. "Orta Asya'da kurulan Türk devletleri kısa sürede yıkılmıştır. Latin Harfleri II. Arap Harfleri III.32 9. halkın babası kabul edilirdi Halk hükümdarın kölesi sayılırdı Yöneticilerin başlıca görevi halkın mut­ luluğunu sağlamaktı . Türk Tarihini önemsemi­ yor." Bu durumun ortaya çıkmasında aşağıdakilerden hangisi en çok etkili olmuştur? A) B) C) D) E) Türklerin göçebe bir hayat yaşamaları. Aşağıdakilerden hangisi Türklerde savaş yeteneğinin artmasına olumlu kat­ kı sağlamamıştır? A) B) C) D) E) Sürek avları düzenlenmesi Atın evcilleştirilmesi Hayvancılığın yapılması Mani dininin benimsenmesi Göçebe bir hayat yaşanması 15. Uygur Harfleri Türkler tarih boyunca bu dört alfabeyi hangi kronolojik sıraya göre kullan­ mışlardır? A) B) C) D) E) ll-IV-l-lll IV-III-II-I l-lll-IV-ll IV-II-III-I lll-IV-ll-l 12. Türklerin ilk dönemlerinden itibaren görülmeye başlayan aşağıdaki özellikle­ rinden hangisi günümüzde de bütün can­ lılığı ile önemini korumaktadır? A) B) C) D) E) Ordu-millet anlayışına sahip olunması Ülke topraklarının tümüyle devlet malı sayılması.

Aşağıdakilerden hangisi Uygurlara ait özelliklerden biri değildir? A) B) C) D) E) Yerleşik hayata geçmeleri Din değiştiren ilk Türk devleti olması Bilinen ilk Türk devleti olması Tarım ve ticarette ilerlemeleri Kırgızlar tarafından yıkılmaları 20. Aşağıdakilerden hangisi alfabe oluştu­ ran ilk Türk devletidir? A) B) C) D) E) Hazarlar Uygurlar Göktürkler Akhunlar Karluklar 1 2 E 12 D 22 A C 11 C 21 C İLK TÜRK DEVLETLERİ TEST-1 CEVAP ANAHTARI 3 4 5 6 7 8 9 C C E E C E D 13 14 15 16 17 18 19 D A C A E B C 23 B 10 A 20 B . "Türklerin geleneksel dini olan Şama­ nizm'in diğer dini etkinliklere açık olması.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 17."Türklerin Orta Asya'da dış tehlikelerle karşı karşıya kalmaları ve topraklarının doğal sı­ nırlarla korunmamış olması'' aşağıdakilerin hangisinde yeteneklerinin gelişmesine neden olmuştur? A) B) C) D) E) Askerlik Ticaret Tarım Dokumacılık Hayvancılık 18. Göktürk Devleti ile Türkiye Cumhuriyeti arasındaki ortak yön aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) Orta Asya'da kurulmuş olmaları Türk adını kullanmaları Anadolu'da egemenlik kurmuş olmaları Müslüman olmaları Avrupa'da topraklarının olması 23." Aşağıdakilerden hangisine ortam hazır­ lamıştır? A) B) C) D) E) Şamanizm'in yaygınlaşmasına Türkler arasında çeşitli dinlerin yayıl­ masına Devletin resmi bir dini olmasına Türk törelerinin uygulanmasından vaz­ geçilmesine Diğer dinlere azalmasına inananların sayısının 19. Türklerin anayurtlarından yaptıkları göç­ lerde oldukça uzak ülkelere gidebilmele­ rini sağlayan ana etken nedir? A) B) C) D) E) Yaşadıkları zor şartlar Göç yollarının coğrafi uygunluğu Ulaştırma imkanlarının gelişmiş olması Maden devrine erken girmeleri Askeri alanda üstünlükleri 33 22. kendilerinden önceki Türk devletlerine göre uygarlıkta daha ilerle­ miş olduklarını gösteren en önemli kanıt aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) Askeri yeteneklerinin gelişmiş olması Yerleşik hayatı benimsemeleri İlk alfabeyi kullanmaları Geniş bir coğrafi alana yayılmaları Nüfuslarının fazla olması 2 1 . Uygurların.

devlet işlerinin gö­ rüşüldüğü meclise ne denirdi? A) B) C) D) E) Divan Pankuş Asiller meclisi Divan-ı Hümayun Kurultay 8. Han IV. devlet ve halkın karşılıklı olarak gö­ revlerinin belirtilmesi konularını içermek­ tedir? A) B) C) D) E) Orhun yazıtları Karabalasagun yazıtları Oğuz Kağan destanı Şehname Manas destanı . Türklerin tarih boyunca değişik ülkelere yerleşmeleri. hanedan prenslerinden ve boy beylerinden oluşan. Kağan II. Aşağıdaki alanların hangisinde bu farklı­ lığın en az olduğu savunulabilir? A) B) C) D) E) Din Ekonomi Askerlik Sosyal yaşam Sanat 2. Hakan Unvanlarından hangileri için kullanılmamıştır? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III l-ll l-IV hükümdarlar 4. Göktürkler için yanlıştır? A) B) C) D) E) Türklerde devlet ve millet olma şuuru­ nu ilk defa başlatmışlardır Yazı ve takvim kullanmışlardır Devlet adamları Çinlilerin oyunlarına gelmişlerdir Sasani ve Bizanslılar üzerine baskı yapmışlardır İlk defa milli adla kurulmuşlardır 1. Aşağıdakilerden hangisi Göktürklerde devlet adamlarının millete hesap verme­ si. Budun III. Eski Türklerde toplum düzenini sağlayan en önemli kurallara ne denirdi? A) B) C) D) E) 3. Orta Asya'da belirli tarihlerde kurulan Türk devletlerinin uzun ömürlü olmama­ larının nedeni aşağıdakilerden hangisi­ dir? A) B) C) D) E) Çinlilerin Türk devletlerinin yaşamasına fırsat vermemesi Orta Asya'nın istilalara uğraması Güçlü ordular meydana getirememeleri Devletin birçok boyların birleşmesinden medyana gelmesi Ticarete önem vermeleri Orta Asya'da kurulan Türk devletlerinde. I.34 KPSSDATA TARİH TEST -2 İlk Türk Devletleri 5. Dini kurallar Şaman kaideleri Kurultay Hükümdar kanunları Töre 7. Aşağıdakilerden hangisi. Eski Türklerde ölen bir kişinin cesedinin hemen gömülmeyerek bir süre bekle­ tilmesinin temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) Bedeni kötü ruhlardan temizlemek için Göçebeliğin bir gereği olduğu içi Cesedin tekrar dirileceğine inandıkları için Kurban geleneğinin bir gereği olduğu için Mezar yerinin tespiti için 6. İslamiyet'ten önce kurulan Türk devlet­ lerinde. çeşitli alanlarda farklı boyutlar­ da gelişmeler göstermelerine neden olmuş­ tur.

Karluklular II. I. Hazarlar III. Avarlar IV.Kümbet Yukarıdaki yapılardan hangileri anıtme­ zar niteliğindedir? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III l-lll ll-lll 12. yüzyılda yazılmış olması 10. Türk mimarisinde. Avrupa Hunları Yukarıdaki Türk topluluklarından hangi­ leri Orta Avrupa'da teşkilatlı bir devlet kurmuşlardır? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız IV ll-lll Ill-IV 14. Medrese III.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 9. Mimari Uygurların yukarıdaki sanat alanlarının hangilerinde etkinlik göstermeleri onların yerleşik hayata geçtiklerine bir kanıt sa­ yılabilir? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III I-lll l-ll-lll 11. Aşağıdakilerden hangisi Orhun Kitabe­ lerinin tarihi açısından önemini belirleyen özelliklerden biri değildir? A) B) C) D) E) Türk adının geçmesi ve Türkçe yazıl­ mış olması Hun tarihi ile ilgili ayrıntılı bilgi vermesi Türk yazısının en eski alfabesiyle yazıl­ mış olması Siyasi bir beyanname olması VIII. Aşağıdakilerden hangisi Orta Asyada kurulan Türk devletlerinde yönetimin özelliklerinden biri değildir? A) B) C) D) E) Herkesin kurultaya katılma hakkının ol­ ması Ülkenin bölümler halinde yönetilmesi Devlet yönetiminde törelere uyma zo­ runluluğunun olması Hatunun kurultaya katılması Devlet yönetme yetkisinin hükümdara tanrı tarafından verildiğine inanılması 15. Duvar resmi lI. I. Külliye II. Orta Asya Türk devletlerinde sosyal hayatı düzenleyen ve yazılı olmayan ku­ rallara ne denir? A) B) C) D) E) Yargu Töre Kün Oğüş Budun 16. I. İslamiyet'ten önceki Türk devletlerinde hükümdarın egemenlik hakkı ile ilgili olarak aşağıdakilerden hangisine inanı­ lırdı? A) Halk tarafından verildiğine B) Kurultay tarafından verildiğine C) Büyük devletler tarafından verildiğine D) Başkalarından zorla alındığına E) Tanrı tarafından verildiğine . Dokuma III. İslamiyet'ten önceki Türk devletlerinin dini anlayışlarında aşağıdakilerden han­ gisi yoktur? A) B) C) D) E) Gök tanrıya inanılması Ölümden sonra yaşama inanılması Dinsel inançlara saygı gösterilmesi Kendi dinlerinden olmayanlardan cizye vergisi alınması Ölen kişinin mezarının yanına öldürdü­ ğü düşman sayısı kadar balbal dikil­ mesi 35 13.

VIII. kültürel işlerin görüşülüp ka­ rara bağlandığı meclistir? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III l-ll l-ll-lll 22. ekonomik. Buna göre aşağıdakilerden hangisi Tarih biliminin inceleme alanına girmez? 20. Uygurlar döneminde ticari ilişkilerin gelişmesiyle kişiler arasındaki anlaşma­ lar yazılı hale getirilmiştir.36 17. yükse­ lişini ve Çin entrikalarını anlatan. Kurultay III. yüzyıla ait olan Orhun Anıtları (Gök­ türk Kitabeleri) devietin kuruluşunu. Orhun Kitabeleri II. Türklerin ilk ulusal kaynağıdır. I. Manas destanı Yukarıdakilerden hangileri Göktürk dö­ nemine aittir? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III I ve II II ve III 23. Türklerde resim sanatının temsilcisi ve öncüsü sayılan topluluk aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) Hunlar Avarlar Göktürkler Türgişler Uygurlar A) B) C) D) E) Hitit . Manas Destanı III. en basit ifade ile "geçmişin bilimi" olarak tarif edilmiştir. Türklere karşı savaşın dı­ şında değişik yöntemler de uyguladığı 18. Karabalasagun Yazıtları Yukarıdakilerden aittir? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III I ve II II ve III C) D) E) hangileri Göktürklere KPSSDATA TARİH 21. İl Yukarıdakilerden hangileri İslamiyet'ten önce kuruian Türk devletlerinde siyasi. Tarih. Bu durum aşağıdaki alanlardan hangisi ile ilgili bel­ gelerin oluşturulduğunu gösterir? A) Hukuk Sanat Edebiyat Spor Siyaset B) C) D) E) 19. Orhun kitabeleri M.Mısır ilişkileri Orta Asya Türk kültürü Fransız İhtilali'nin etkisi Dünya Savaşlarının sonuçları Devletlerarası gerginlikten doğabilecek savaşlar . I. Ergenekon destanı III. I. Sadece bu bilgilere dayanarak aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) B) Göktürklerin Ortaçağ'da yaşadığı Orhun Anıtları'nın Türkler için önemli bir kaynak olduğu Orta Asya'da Türklere ait tüm bilgilerin sadece Çin kaynaklarından öğrenildiği Çinliler ile Türklerin mücadele halinde olduğu Çinlilerin. Toy II.

II. komşu ülke hane­ danlarıyla akrabalık kurmuştur. III. Doğu . Hükümdarları. at koşum takımları.TÜRK KÜLTÜR TARİHİ 24. Aşağıdaki alfabelerden hangisi Türklere özgüdür? A) B) C) D) E) Soğd Kiril Orhun Latin Sanskrit A) Yalnız B) Yalnız II C) Yalnızlll D) I ve II E) II ve III I 26. süs eşyası imal etme İLK TÜRK DEVLETLERİ TEST-2 CEVAP ANAHTARI 1 A A 2 3 4 5 6 C 7 8 9 10 uğraşlarından hangileri yerleşik hayata geçtiklerinin kesin bir kanıtıdır? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III I ve I II ve III E D E . İlk kez "Türk" adını taşıyan kavim olarak ortaya çıkmışlardır. herhangi bir kişinin mülklerinin veya gelirlerinin bir kısmının kamu yararı için süresiz ola­ rak kullanılması sistemi aşağıdakilerden hangisidir? A) İltizam B) Dirlik C) Vakıf D) Devşirme E) Saliyane 28.A E B B A D E E 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 D B C A C A C D D B 21 22 23 24 25 26 27 28 C A E A . II. III. IV. Halı . Göktürklerle ilgili bilgilerden bazıları şunlardır: I. Karamanoğulları III. Silah. Bu bilgilerden hangilerine dayanarak Göktürklerde ulusçu bir devlet anlayışı olduğu söylenebilir? A) B) C) D) E) I ve III II ve III II ve IV III ve IV IV ve V 37 27. I. İslam hukukuna göre.batı olmak üzere iki koldan yönetilmişlerdir. Tarımda sulama kanalları yapma.kilim dokumacılığı yapma. I. İslamiyetten önce Türklerin. Samanoğulları II. Kendilerine özgü yazıya geçmişler­ dir. Büyük Selçuklular Yukarıdaki devletlerden hangilerinin res­ mî dili Türkçeydi? 25. Orta Asya'da devlet kurmuşlardır. V.

! * Türkler kitleler halinde Müslüman oldular. Bu mücadelede Türklerin ezeli düşmanı olan Çinlilere karşı Abbasilere yardım ettiler ve Talaş nehri kıyısında yapılan savaşta Çin ordusu mağlup edildi (751). Osman döneminde sınır­ daki anlaşmazlıklar yüzünden ilk Türk-İslam savaşları başlamıştır. Hoşgörü temel alınmış ve kısa zamanda Türk-Arap dostluğu güçlenmiş. İlk kez Çin dışında. Sonuçları ve Önemi: 1 Orta Asya Çinlileşmekten kurtulmuş. bölge Çin kültürü yerine İslam kültürünün etkisine girmiştir. İslamiyet Türkler arasında özellikle ticaret yoluyla yayılmıştır. Semerkant'ta kâğıt üretilmeye başlandı. a Türk-Müslüman mücadelesi sona ermiştir Müslümanlığı kabul eden İlk Türk boyu Karluklardır. • Uygurların Orta Asya'da otoriteyi ele ge­ çirmelerine katkıda bulunmuştur. Abbasilere yardım eden Türk topluluğu Karluklardır. Hz.TÜRK DÜNYASI ILK TÜRK. Hz. Orta Asya'ya egemen olmak iste­ yen Çin'in harekete geçtiğini görüyoruz. Osman döneminde Hazarlar. Çinlilerin Orta Asya'ya egemen olmak için harekete geçmeleriyle birlikte. Bu tarihten itibaren Türklerin büyük çoğunluğunun İslamiyet'i kabul ettiği ye kurulacak devletlerin de resmen Müslümanlığı kabul ettiği görülür. Talaş Savaşı (751): Orta Asya'da yeni kurulan Uygur Devleti daha siyasi birliğini tamamen sağlaya­ madan. Talaş Savaşı Türk-İslam tarihinin başlan­ gıcı olmuştur. Çin ilerleyişi- •Türklerdeki tek Tanrı inancı ve aile yapısının uygun olması •Ahlak ve Cihan anlayışlarının benzer olması •Türklerde kurban kesme ve Cennet Cehennem inancının varlığı •Abbasilerin ırkçı bir politika takip et­ memeleri •Türkler ile Müslümanlar arasındaki ticaretin etkisi •Ahiret inancına sahip olmaları •Temizlik anlayışı . Ama en yoğun ve şiddetli Türk-Arap mücadelesi Emeviler döneminde (Abdulmelik zamanı) yaşandı. Talaş savaşından sonra gerçekleşti. • İslamiyet Türkler arasında özellikle ticaret yoluyla yayılmıştır. Ömer Sasani İmparatorluğu'na son ve­ rip İran ve Irak'ın bir bölümünü fethedince Horasan'da yaşayan Türklerle sınır komşu­ su olmuştur.ISLAM ILIŞKILERI Hz. Emeviler döneminde ise Türgişler İslam ordusuna karşı savaşmışlardır. Emeviler'in ırkçı ve baskıcı politikaları Ab­ basiler döneminde terk edilmiştir. Talaş savaşıyla bu dostluk pekişmiştir. • Türk-İslam devletlerinin kurulması ni durdurmak için Abbasiler harekete geçti­ ler.

: İslam kültür ve medeniyetinin gelişme­ sine ve yayılmasına katkıda bulunmuş­ lardır. Akşitlerden sonra Mısır'da sırasıyla. Fatımiler. Fatımilere karşı korumaya ça­ lışmışlardır.40 Türklerin İslamiyet'e Hizmetleri :. Lübnan ve Bingazi'yi ele geçirmiştir. • Abbasileri. Yağma ve Çiğil Türkleri. Talaş Savaşı Türk tarihinde bir dönüm nok­ tası oldu.İslamiyet'in geniş alanlara yayılmasını sağlamışlardır. Halifeliği koruyarak varlığını sürdürmesini sağlamışlardır. Öteden beri burada hüküm sürenlere Harzemşah (Harezmşah) denil- . :' Tulunoğulları ve Akşitlerin. • Ulu Cami Tulunoğlu Camii (Mısır'da Türk mimari eseridir). Mısır da kurulan ikinci Türk devletidir • Abbasiler ve Fatımilerle savaşmışlardır. • Tulunoğulları kısa sürede Suriye. kut­ sal toprakları (Hicaz) sınırlarına dahil eden ilk Türk devletidir. Eyyubi ve Memlûk Devleti kurulmuş­ HARZEMŞAHLAR (1097-1231) TULUNOĞULLARI (868-905) • Mısırda kurulan ilk Müslüman Türk devle­ tidir. X. Daha sonra İtil (Volga) Bulgarları Müslümanlığı kabul etmişlerdir. • Abbasiler tarafından yıkılmıştır. •Tulunoğulları (Mısırda) •Akşitler (Mısır) • Eyyubiler (Mısır) • Memlükler (Mısır) • Harzemşahlar (Harzem) •Karahanlılar (Orta Asya) •Gazneliler (Afganistan) • Büyük Selçuklular (Horosan) • Suriye ve Filistin toprakları yanı sıra. yöneti­ İslam dünyasının koruyuculuğunu üstlen­ mişlerdir (Önceleri Büveyhoğullarına sonra Bizans ve Haçlılara karşı). Osmanlılar). • Mısır bayındırlık ve zenginlik bakımından en parlak dönemini yaşamıştır. tur. hakim oldukları toplum farklıydı. KPSSDATA TARİH • Abbasi Devletine bağlı olarak valilik ya­ pan Tulunoğlu Ahmet otorite boşluğun­ dan yararlanarak Mısır'da bağımsızlığını ilan etmiştir. • Dağınık haldeki Müslümanları bir araya toplamışlardır (Selçuklu.yy'm başlarında Türklerin en büyük kolu olan Oğuzlar Müslüman oldular. cileri ve askeri gücü Türk olup. • Kurucusu Tulunoğlu Ahmet'tir. Ceyhun ırmağının Aral gölüne döküldüğü yerin güney kesimleri Harezm (Harzem) adıyla anılır. Filistin. AKŞİTLER (İHŞİDİLER) (935-969) • Kurucusu Ferganalı Mehmet'tir. Türkler arasında İslamiyet hızla yayılmaya başladı. Karluk. Bu sebeple çok çabuk yıkılmışlardır. r . • Fatımiler tarafından yıkılmıştır. islamiyet'i kabul eden ilk Türk boyları oldular.

Sultan Sencer'in ölümü üzerine bağımsızlığını ilân etti (1157). Tekiş. zamanla bunlar güç­ lenerek kendi devletlerini kurmuşlardır. An­ cak bu parlak dönem uzun sürmedi. İlk defa Abbasi halifeleri Türk asıllı Memlûkleri kullanmış. Ancak bu söz zamanla bir terimi ifade eder olmuştur. Eyyûbî Devleti'nin sınırları kısa sürede Mısır. İşte Mısır' da kurulan Memlûk Devleti'nin kuru­ cusu izzettin Aybeg de. Begdili Türk zümresine mensup bir kişidir. Eyyûbîlerin son hükümdarı ölünce tahta. Haçlılarla işbirliği yapmakla Mısır'daki Fatımî devletine son vermişti (1171). emrinde bulunan Türk askerleriyle beraber Haçlılara karşı çetin mücadeleler verdi. MEMLÛKLER (1250-1517) Memlûk kelime manasıyla beyaz köle de­ mektir. Nitekim ilArslan. karısı Şecerüddür geçmişti. Ancak bu du­ rum hoş karşılanmadığından komutan­ lardan İzzettin Aybeg ile evlendi. 1220'de bütün ülke Cengiz Moğolları'nın istilâsına uğradı. Ancak Selahattin Eyyûbî'nin ölümü üzerine devlet hanedan üyeleri tarafından paylaşıl­ d ı n 93). Türklerin devletiyle yüceldi. Selçuklulara bağlı kalarak.Böylece Eyyûbî hanedanına son verilmiş oluyordu (1250). Selahattin Eyyûbî. 41 Haçlıları Kudüs'ten çıkardı ve İslâm dünya­ sında bir efsane hâline geldi (1187). Ölümü üzerine Harzemşahlar Devleti tamamen ortadan kalktı (1231). Savaş esiri veya satın alınanların oluşturduğu hükümdarın muha­ fız birliklerine bu isim verilmiştir. Mısır'daki asıl kol. Kurduğu devlet babasının adından dolayı Eyyûbîler olarak bilinir. Harzemşahlar sülâlesinin atası AnuşTegin isminde. Güneydoğu Anadolu ve Ara­ bistan'ın güneyine kadar genişledi. Celâleddin Harzemşah devleti yeniden toparlamak için uğraştıysa da başarılı olamadı. Oğlu Kudbeddin Muhammed. Ordu. önce Kara-Hıtaylar'ı. Harzemşahlar kısa sürede sınırlarını Doğu Anadolu'dan Maverâünnehir'e kadar genişlettiler. Memlûk adı verilen askerî komutanlardan biriydi. İzzettin Aybeg'i sultan ilân etti. ordu komutan­ larından Aybeg tarafından yıkıldı ve yerine Memlûkler devleti kuruldu (1250).Memlûkler. Ehl-i Salib (Haçlılar) davası Eyyûb'un oğlu tarafından perişan edildi" demiştir. ardından son Selçuklu Hü­ kümdarı II. Tuğrul'u yendi. Mısır'da kurulan Tolunoğulları ve İhşidîler (Akşitler) böyle ortaya çıkmışlardır. Suriye. Nurettin Mahmut'un ölümünden sonra bağımsızlığını ilân etti (1174). Ünlü Hıttîn savaşı ile . Daha sonra başa geçen Atsız ve İl-Arsian devirlerinde hem Irak Selçukluları hem de Kara-Hıtaylarla mücadele edildi. Hama kolu ise 1348'e kadar varlığını devam ettir­ miştir. Harzemşahların en büyük hükümdarı Alaaddin Tekiş'tir (1172 -1200). Âdeta Selçuklu devletinin vârisi oldular. Nitekim bir Arap şairi Selahattin Eyyûbî'nin Halep'i de alması üzerine "Arap milleti. Burada güçlü bir idare kuran Selâhaddin.TÜRK DÜNYASI mistir. Harzemşah unvanı ile bu bölgenin valiliğini üstlenmiştir (1097-1128). Haçlıları ve o zamana kadar yenilemeyen Moğolları durdurarak Haleb Atabeyi Nureddin Mahmut'un komu­ tanlarından Selâhaddin. Anuş-tegin Selçuklu Sultanı Melikşah'ın saray hizmetinde bulu­ nuyordu. Karahanlı ve Karahıtay devletlerine son verdiler.

Moğollara karşı başarılar kazanmıştır. Moğolların Abbasi halifesini öldürmesi üze­ rine. Döneminin en güçlü devleti hâline gelen Memlûklar ara­ sında zamanla iç çekişmeler başlamış ve bu durumdan faydalanan Çerkeş kölemen­ leri devleti ele geçirmiştir (1382).42 KPSSDATA TARİH İslâm dünyasının koruyuculuğunu üstlen­ mişlerdir. Divan-ı Lügat-it Türk. Suriye'yi Haçlılardan kurtarmış. İslam kültürü yanında Türk geleneklerini de devam ettirmişlerdir. • Kaşgarlı Mahmut'un yazdığı eser. •Moğolları durduraın tek Türk devleti Memlüklerdir. • Memlüklerin siyasi tarihi Osmanlı Devletinin siyasi tarihinden daha kısa sürmesine karşın Memlüklerde başa geçen hükümdar sayısı Osmanlı Devletinde başa geçen hükümdar sayısını geçmiştir. KARAHANLILAR (840-1212) îlk Müslüman Türk devleti olan KarahanlıIarı. yazdığı eser. Türkçeyi her alanda etkili kılmışlardır. Uygur Alfabesini kullanmışlardır. • Ayrıca çok sayıda Kur'an-ı Kerim ve tercüme eser kaleme alınmıştır. Aybeg'den sonra tahta çıkan Kotuz. Türkle­ rin İslamiyet'e geçişlerinde köprü vazifesi görmüşlerdir. Bir Kıpçak Türk'ü olan Baybars. MoğolErmeni ve Haçlı müttefik ordusunu AynCâllûd Savaşı'nda bozguna uğratmıştır (1260). bazı önemli eserler şunlardır: • Yusuf Has Hacib'in Kutadgu Bilig. . Yağma ve Çiğil Türkleri kur­ muştur. aynı aileden birini halife ilân ederek. Karahanlılar Orta Asya Türk kültürüyle İslam kültürünü kaynaştırmış böylece Türk-lslam sentezinin öncüsü olmuş­ lardır. Nitekim Yavuz Sultan Selim. Halkın tamamı Türk'tür. Bunun temel nedeni Memlüklerde kendine güvenen komutanların devletin başına geçme hakkına sahip olmasıdır. Mısır'ı alarak bu devle­ tin varlığına son vermiştir (1517). Karahanlı Devleti Kaynak: Tarih Atlası Cemre Yay. halifeliği Mısır'a taşımıştır. Karluk. • Türk-islam edebiyatının oluştuğu bu dö­ nemde.

Abbasi halifesinin koruyuculuğunu üstlenen ilk Türk devleti olmuştur. Sebuk Tigin Hindistan'a sefer­ ler düzenlediyse de. Sultan Mahmut döneminde. • Abbasi halifesini Şii Buveyoğullarfna kar­ 43 şı koruyan Gazneliler. Dandanakan yenilgisinden sonra Selçuklulara bağlandılar. Mesut. • Karahanlılarla işbirliği yaparak Samanoğullan'na son vermişlerdir. istediği sonucu alama­ dan öldü.TÜRK DÜNYASI G A Z N E L İ L E R (962-1187) Devletin kurcusu Sarnanoğulları devletinde Herat valisi olan Alp Tigin'dir. Gaznelilere son verdiler. • Selçuklularla sınırdaş olmaları yıkılmala­ rına neden olmuştur. Gazneliler. Gazne devletinin çok uluslu olması onun yıkılma­ sında önemli etken olmuştur. 1040 yılında Selçuklu­ larla yaptığı Dandanakan Savaşı'nı kaybetti. • Devlet en parlak dönemini yaşamıştır. 1187 yılında Gurlular. Bu savaş Gaznelilerin çöküşünü hızlandır­ dı. . Sebuk Tigin zamanında güçlendiler. Gazneli dev leti Afganistan'ın Gazne şehrinde kurulmuş­ tur. Gazneliler. • Hindistan'ın büyük bölümünü fethederek İslamiyet'i yaymışlardır. Yerine Gaznelilerin en büyük hü­ kümdarı Sultan Mahmut geçmiştir. Sultan Mahmut'tan sonra yerine oğlu Mesut geçti (1030).

Bizanslıların Uz. Selçuklular. Oğuz Yabgusuyla anlaşama­ mış ve boyu ile beraber Cend şehrine gel­ miştir. Bu da yıkılmaları­ na neden olmuştur. BÜYÜK SELÇUKLU İMPARATORLUĞU (1040-1157) Oğuz Adı ve Anlamı Oğuzlar Türklerin bir kolu olup. • Büyük Selçuklu Devleti • Karakoyunlu • Akkoyunlu • Türkiye Selçuklu Devleti • Osmanlı Devleti • Türkiye Cumhuriyeti . Bu yüzden ağır yasalar hazırlamışlardır. Bunlar­ dan bazıları şunlardır. Arapların. Selçuk Bey'in ölümünden sonra yerine Arslan Yabgu geçmiştir. Rusların Tor adını verdikleri Oğuzlar. Bu dönemde Sel­ çukluların güçlenmesinden çekinen Gazneli Mahmut. Burada İslamiyet'i kabul etmiş ve üzerine gönderilen Oğuz ordusunu bozgu­ na uğratmıştır. Buna göre "Oğuz" kelimesi boylar anlamına gelmek­ tedir. Edebiyat dili de Farsçadır. Gazneli Mesut'tan buraya yerleşmek için izin istediler. Tutukluluğu sırasında Arslan Bey'in ölümü üzerine devletin başına. Oğuzlar. Çöllere çekilen Tuğrul Bey ertesi yıl yapılan Dandanakan Savaşı'yla (1040) Gazne Devleti'ni ağır bir yenilgiye uğrattı. bi­ lim dili Arapça. Tuğrul ve Çağrı Bey geçmiştir. Guz. "z" çoğul ekidir. Gazneliler karşısında Nesa (1035) ve Serahs (1037) savaşlarını kazanarak Nişabur'da ilk defa bağımsızlıklarını ilan ettiler. İsla­ miyet'i kabul ettikten sonra Türkmen adını almışlardır. • Hindistanda İslamiyet'i yaymışlardır. "Ok" eski Türk dilinde boy anlamına gelmektedir. Gazneli Mesut bunu kabul etmedi ve Sel­ çuklular üzerine ordu gönderdi. Oğuz Yabğu Devletin­ de Subaşı (Komutan) olarak görev yapan Selçuk Bey. Böylece ilk bağımsızlık mü­ cadelesini başlatmışlardır. B • Yönetici kesim Kalaç Türkleri'dir. Xl. Devletin Kuruluşu ve Yükselişi Yurt edinmek amacıyla Gazne Devleti ile büyük bir mücadeleye giren Tuğrul ve Çağrı Beyler. Çok uluslu bir devlettir. Arslan Yabgu'yu tutsak etmiştir. '• • Sarayda Türkçe konuşulduğu halde. yeğenleri. Ancak Gazne Sultanı Mesut'un Nişabur'u geri alması üzerine bağımsızlıkları kısa süreli oldu.44 Gaznelılerın bazı önemli özelliklen de şunlardır: s KPSSDATA TARİH Selçukluların Ortaya Çıkışı Selçuklular Oğuzların Üçok kolundan Kınık boyuna mensuptur. Oğuz kelimesinin aslı "Ok + uz"dur. 1035 yılında Horasan'a gelen Selçuklular. islamiyet­ 'ten önce ve sonra pek çok devlet kurmuş­ lardır.yy'dan başlayarak değişik böl­ gelerde birçok devlet kurmuşlardır. Ordusu çok ulusludur. bir yandan da Anadolu'ya keşif amacıyla akınlar düzenlediler.

Romen Diyojen ko­ mutasındaki Bizans ordusunu burada büyük bir yenilgiye uğrattı (1071). Abbasi halifesinin Şii Büveyhoğullarma karşı Tuğrul Bey'den yardım istemesi üzeri­ ne 1055'te Bağdat'a giren Tuğrul Bey.Abbasi halifesinin onayıyla Sultan ilan edilen Tuğrul Bey. i. Bu olay ilerde Sultan Halife çe­ kişmelerine neden olmuştur. Halifenin siyasi yetkilerine son verildi (Laik anlayış). Büveyhoğullan'nı yıkarak Halifeyi kurtardı. Bu olay Türk-Ermeni ilişkilerinin başlan­ gıcı oldu. Bu savaş ile. Anadolu'ya yönelen Alparslan Ani ve Kars kalelerini aldığı gibi Kafkaslarda Gürcistan'ı da ele geçirdi. • Anadolu'nun yerleşmeye uygun olması ve fetih politikası. Ağabeyi Süleyman ve Kutalmış'ın ayaklan­ malarını bastırarak iç huzuru sağlamış ve fetih hareketlerine başlamıştır. Pasinler savaşı Bizans ile bir Türkİslam devleti arasındaki ilk savaştır. Selçuklular tüm kurumlarıyla bir devlet haline geldiler. Horasandaki egemenlik kesinleşmiştir.TÜRK DÜNYASI Bu savaş sonucunda. İbrahim Yinal komutasında Anadolu'ya gönder­ diği Selçuklu ordusu Pasinler Savaşında (1048) Bizans. Alparslan ile Bizans arasındaki savaş . Gürcü ve Ermeni birleşik ordusunu yenmiştir. • Türkmenlere yurt bulma zorunluluğu. 45 koruyuculuğunu Anadolu'nun Fethine Ağırlık Verilme­ sinin Nedenleri. Kendisi ise Anadolu'nun fethiyle ilgilendi. Tuğrul Bey amcası Musa Yabgu ve kar­ deşi Çağrı Bey aracılığıyla doğuya ve güneye seferler düzenledi. •Selçuklular halifeliğin üstlenmişlerdir. • Güneyde Müslüman devletlerin olması. Trabzon'a kadar olan yerler ele geçiril­ di. • Doğuda Çin gibi devletlerin bulunması. Anadolu'da ilk büyük başarı kazanılmış oldu.Büyük Selçuklu devleti resmen kurul­ muştur. . Kardeşi Kavurd'un isyanını bastırdı. Doğunun ve Batının hükümdarı unvanını aldı. Rey Şehrini başkent yapmıştır.. • Anadolu'da etkili bir askeri gücün bu­ lunmaması. Gazne Devleti çökme sürecine girerken. Fatımiler üzerine yöneldiği sırada büyük bir Bizans ordusunun üzerine geldiğini öğrene­ rek Malazgirt'e geldi.

Ana­ dolu. Önce Berkyaruk başa geçmiştir. Selçukluların son büyük hükümdarı olan Sencer. Anadolu akınlarına devam etti. •Anadolu'da ilk Türk Beylikleri kuruldu. Çaka Beyliği). Nizamiye Medreselerini Melikşah öneminin en önemli iç olayı Hasan Sabbah'ın siyasi amaçlı Batınilik faaliyetleri • Halifelerin eski güçlerine ulaşmak iste­ meleri . Selçukluların Dağılışı Melikşah'ın ölümünden sonra Suriye. Sencer Karahitaylara Savaşı'nda (1141) yenilince devlet yeniden çökme sürecine girdi. Mehmet Tapar. • Haçlı Seferlerinin sebeplerinden bir oldu. •Anadolu Türklerin yeni yurdu oldu. Arabistan yönlerinde hızlan­ dı. 1157'de Sencerin ölümüyle devlet tamamen yıkıldı. Daha sonra Selçuklu fetihleri Suriye. Bu döneme Selçuklu tarihinde Fetret Devri denilmiştir. Filistin. Daha sonra Mehmet Tapar ve ondan sonra da Sencer başa geçti. Melikşah'ın ölümüyle devlet dağıl­ ma sürecine girdi. Bu sorunu halletmek isteyen Melikşah. Ama Melikşah'ın ölümü üzerine sorun çözü­ lemedi. Babası Al­ parslan'ın veziri olan Nizam-ül Mülk'ü göre­ vinde bıraktı. Selçukluların Parçalanma Nedenleri: • Geleneksel veraset anlayışı • Selçuklu prenslerinin ayaklanmaları • Atabeylerin zararlı çalışmaları • Şii Fatımi ve Batınilerin çalışmaları • Haçlı Seferlerinin başlaması • Türkmenlerin küstürülmesi i •Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı. Bu faaliyetlerin amacı Selçukluları içerden çöküntüye uğratmaktı.46 KPSSDATA TARİH oldu. Bunlar. en güçlü dönemini yaşadı. Ayaklanan amcası Kavurttu mağlup etti. Mengücekler. Bu sırada Büyük Selçukluları iki büyük tehlike bekliyordu. •İlkTürk denizciliği başladı. •İslam Dünyası üzerinde Bizans tehdidi kalmadı. Gazneliler ve Karahanlılar Selçuklu ege­ menliğini tanıdı İran asıllı bir devlet adamı olan Nizamül Mülk. Alparslan ve Melikşah dö­ nemlerinde kesintisiz olarak vezirlik yaptı. Saltuklular. Karahanlıları egemenlik altına aldı. Hasan Sabbah'ın saklan­ dığı Alamut Kalesi'ne kuvvetler gönderdi. batıda Haçlı. Merkezde ise Melikşah'ın çocukları arasında taht kavgaları başladı (Mahmut. Danişmentliler. Kutalmışoğlu Süleyman Şah ile Tutak ve Artuk beyleri Anadolu'nun fethiyle görev­ lendirildi. En önemli hizmetlerinden biri Bağdat'ta açmasıydı. «Türkiye Tarihi başladı (1071). Batıniler düzenledikleri bir suikast ile Nizam-ül Mülk'ü öldürdüler. Gaznelilerle savaştı. Melikşah Dönemi Selçuklu Devleti en geniş sınırlarına ulaşa­ rak. idi. Berkyaruk). Artuklular. Kirman Selçukluları merkezden ayrıla­ rak bağımsızlıklarını ilan ettiler. doğuda Karahitaylar tehlikesiydi. Bu dönemde Haçlı Seferleri başlamıştır.

• • • • • Musul ve Halep'te Zengiler.TÜRK DÜNYASI • Moğol baskısının yoğunlaşması Büyük Selçuklu Devletinin zayıflamasıyla birlikte şehzadeler. • Fars'ta Salgurlular. bulundukları bölgelerde devletler kurdular. hukukun örf ve geleneklerinin İslam kültürü ile kay­ naşması Büyük Selçuklularla pekişti. • Azerbaycan'da İldenizoğulları. • Suriye Selçukluları. devletin zayıfladığı zamanlarda bulundukları bölgelerde yönetimi ele geçirip devletler kurdular. • Horasan ve Irak Selçukluları. Türk siyasi ve sosyal hayatı. • Erbil'de Beytekinoğulları. Kendilerinden sonraki Türk Devletlerine örnek oldular. Bu devletlerin en önemlileri şunlardır: • Şam'da Böriler. • . Anadolu'da Türk tarihinin başlamasını sağladılar. • Türkiye Selçukluları. Kalabalık Türkmen kabilelerini Bizans sınırına sevk ettiler. 47 Büyük Selçuklular'ın Türk Tarihi Açısın­ dan Önemi: • Anadolu'yu Türk yurdu haline getirmek için mücadele etmişlerdir. Bu devletler şunlardır. Selçuklularda illere yönetici olarak gönderi­ len şehzadelerin yanına "atabey" denilen tecrübeli devlet adamları verilirdi. İslam birliği için Haçlılarla ve Şii Büveyhoğullarfyla mücadele ettiler. • Kirman Selçukluları. Sultan Sencer'in ölü­ münden sonra bağımsızlıklarını ilan ettiler. Atabeyler.

Ülkeyi yönetmede ikili yönetimi (doğubatı) esas almışlardır (Türklerin milli ben­ liklerini koruduklarını gösterir). • Hacipler: Sarayın en önemli görevlileri idi. • Camedar: Hükümdarın elbiselerinden sorumludur. hükümdarların Tanrı adına ülke­ yi yönettiği görüşü İslamiyet'ten sonra da devam etmiştir (Türklerin milli benliklerini koruduklarını gösterir). Gazneliler * Gazneliler devlet yönetiminde Samanoğullan'ndan etkilenmişlerdir (iran). •Silahtar: Silahlardan sorumludur. Saraydaki görüşmeleri sağlamakla görevlidir. Selçuklular Selçuklularda devlet hükümdar ailesinin ortak malı sayılırdı. Saraya. Hükümdarlar önce Yabgu Bey. kara. buğra. •Alemdar: Sancak ve bayraklardan sorumludur. Gazneliler. • İlbaşı: Atlardan sorumludur. Tulunoğulları ve Akşitler'de devlet yöneti­ mi. Başkanlarına hacibülhüccap denilirdi.48 KPSSDATA TARİH TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR ve MEDENİYET DEVLET YÖNETİMİ İslamiyet'ten önce Türkler arasında yay­ gın olan. Tuğrul Bey merke­ ziyetçi bir sistem oluşturmak istediyse de Melikşah döneminde devlet çok geniş­ lediği için bu mümkün olmadı. Hükümdarlar hakan. • Kapucubaşı: Sarayın güvenliğinden sorumludur. •Hutbe okutmak •Para basmak •Taht •Taç • Bayrak (Bayrak) •Tuğra •Nevbet ( d a v u l ) •Otağ (çadır) . Aksine Selçuklular ve Memlükler halifeyi dini lider kabul etmişlerdi. ilig gibi unvanlar kullanmışlardı. Sultan unvanını ilk kullanan hükümdar Gazneli Mahmut olmuştur. han. o r d u veya kapu adı verilmek­ teydi. Siyasal güç olarak destek istemişlerdir. Kara­ hanlılar. kadir. Tuğrul Bey'den itibaren Sultan ve daha sonraları da Sultan-ı Azam unvanlarını kullanmış­ lardır. Ama devletlerin hükümdarları hiçbir zaman hakimiyetlerini Abbasi halifeleriyle paylaşmadılar.. İslam Devlet anlayışında hüküm­ darlığın halife tarafından tasdik edilmesi \kuralı Gazneliler ve Karahanlılarda da işletildi. Abbasi devlet teşkilatı ile büyük ben­ zerlik göstermektedir. Karahanlılar Karahanlılar tamamen Türk bölgelerinde kurulduğu için devlet yönetiminde İran ve Arap etkileri pek görülmez. Abbasiler gibi dev­ letlerin yönetim şekilleri örnek alınarak gelişmiş bir devlet teşkilatı kuruldu (İran).

•Merkez ve memleket yönetiminde İslamİran gelenekleri görülmektedir. Çünkü her şehzadenin tahta geçme hakkı bulun­ maktaydı. Sultanlar ülkenin çeşitli yerlerini akraba­ larına veriyorlardı. • Nizam-ül Mülk zamanında devlet teşkilatı daha da gelişmiştir. Eyaletler­ deki vergi işlerine amil. • Devlet işleri Büyük Divan'da (Divan-ı Saltanat) görüşülürdü. Eyaletlerde bele­ diye görevlerini yerine getirmekle görevli olan muhtesipler bulunurdu. Önemli işler mutlaka divanda tartışılarak karara bağlanmıştır. posta işlerine de ulaklar bakardı. • Haftanın belirli günlerinde devletin ileri gelenlerini ve komutanları kabul ederler­ di. • Kadıları tayin ve görevden alma. O da. • Devlet eyalet adı verilen on iki büyük idari bölgeye ayrılmıştı. Hükümdar eş ve annelerinin de özel divanları bulunurdu. yönetim işlerine reis. • Ordulara başkomutanlık da yapmak hü­ kümdarların görevlerindendi.TÜRK DÜNYASİ 49 Atabeyin Osmanlılarda karşılığı "lala" idi. posta ve haberleşme işleri­ ne bakardı. • Divan-ı Berid. Maliye işlerine bakardı Ordunun ihtiyaçlarına bakardı. Buralara giden şehza­ de ve melikler merkezdeki büyük sultana bağlı olarak hüküm sürüyordu. Askeri ve hukuki işler hariç devletin bütün işlerini denetleme yetki­ sine sahipti. Büyük Divana Ve­ zir başkanlık ederdi. Bu sistemin kötü yanlarının yanında bir de iyi yönü vardır. Yazışmalara bakardı. • Merkez ile taşra arasında güçlü bir posta teşkilatı kurulmuştur. . • Şehzadelerin yetişmesi için yanlarına de­ neyimli devlet adamı olan atabeyler veri­ lirdi. Atabeyler bazen devletin parçalanmasına neden oluyorlardı. • Valilerin tayini. ordu ve devlet ileri gelenlerinin desteklediği en kabiliyetli kişinin tahta geçmesiydi. • iktaların dağıtımı. Bu çekişmeler devletin parça­ lanmasına sebep oluyordu. onların dertlerine çare bulurlardı. Ancak hü­ kümdarın ölümü veya zayıf birisinin başa geçmesi halinde taht çekişmesi başlıyor­ du. merkezde zayıf bir hüküm­ darın bulunması ya da taht kavgalarının çıkması gibi hallerde bunları fırsat bilerek bulundukları bölgelerde bağımsız devletler kurabiliyorlardı. • Ağır siyasi suçlar. • Büyük Selçuklu Devleti'nde eski Türk veraset sistemi aynen uygulanıyordu. çünkü seçkin kimseler olan atabeyler. Ülke şu yönetim birim­ lerine ayrılmıştır: • Eyaletler Melik ve Şahne (şıhne) denilen prenslerle yönetiliyordu. • Sultanlar devletin bütün işlerinden birinci derecede sorumluydular. • Aynı şekilde halkın şikayetlerini dinler. onların başkanlığında­ ki özel mahkemelerde hükme bağlanırdı.

Ancak Gazne ordusunun büyük çoğunluğunu atlı birlikler oluşturu­ yordu.50 KPSSDATA TARİH Türk devletlerinde ilk defa orduda fil kullananlar Gaznelilerdir. Selçuklularda ordu teşkilatı ile toprak yönetimi arasında bağlantı vardır. devlete vermeleri gereken vergiyi Sipahiye verirdi. sınır bölgelerine yerleştirilerek hem sınırları korumuşlar hem de sultanın daveti üzerine savaşlara katılmışlardır. Tamamı atlı birliklerdi. maaşlı olup saray muha­ fızı olarak görev yapardı. Hükümet teşkilatında İranlıların çoğunluğuna karşı­ lık orduda Türklerin sayısı fazlaydı. Gazneliler savaşlarda filleri de kul­ lanmışlardır. İkta Askerler İkta sahibi olanların. Karahanlı ve Gazneli ordusu şu kısım­ lardan oluşur: Hassa Ordusu Saray muhafızları Hassa ordusu Eyalet askerleri Gulam askerleri Eyalet askerleri Düzenli birlikler Ücretli askerler Bunlar her an savaşa hazır atlı birliklerdi. Türkmenler Göçebe bir yaşam tarzı olan Türkmenler. Orduda hastane ve posta teşkilatı bulunurdu. Sipa­ hi de gelirinin bir bölümü ile atlı asker­ ler yetiştirirdi. Buna göre ülke toprakları vergi gelirle­ rine göre bölümlere ayrılırdı. Bu toprakları işleyen çiftçiler. gelirlerinin bir bölü­ müyle beslemek zorunda oldukları asker­ lerdi. Karahanlı ordusunun temelini Karluk. Bu ordunun Osmanlılardaki karşılığı kapıkulu askerleri­ dir. . Yağma ve Çiğil Türkleri oluşturuyordu. Askeri Valilerin Askerleri •Bağlı Devlet ve Beyliklerin Askerleri lümlere ikta denirdi. Bu bö­ •Gulaman-ı Saray (Osmanlı Kapıkulu) •Hassa Ordusu (Ücretli askerler} •Türkmenler •İkta Askerler •Meliklerin. Çeşitli Türk boylarından toplanan asker­ lerden meydana gelirdi. Gazne ordusunun temelini ise Gulamlar (Köleler) adı verilen çeşitli ülke­ lerden toplanmış Müslüman askerler oluşturmaktadır. Özel olarak yetiştirilen ve devşirme usulüne dayanan bu ordu. • İlk Türk-İslam devletlerinin ordularının or­ tak özelliği büyük çoğunluğunun Türk asıllı askerlerden oluşması idi. Gulaman-ı Saray Çeşitli milletlerden seçilerek toplanan müslüman askerlerdir. doğru­ dan Sultan'a bağlı. Bunların her türlü masrafları devletçe karşılanırdı. Ordunun komutanına "subaşı" denili­ yordu. Bu sistem Osman­ lılarda Tımar adını aldı.

Şer'i ve Örfi yargı olmak üzere ikiye ayrılmıştı (Hukuk birliğinin olmadığını gösterir). şehirli tam bir hürriyete sahipti. • Toplumda kesin çizgilerle belirlenmiş bir tabakalaşma söz konusu değildi. Sultan. . dini inanç ve ibadete hatta müziğe kadar.TÜRK DÜNYASI 51 Bağlı Devletlerin ve Beyliklerin Askerleri SOSYAL HAYAT • İlk Türk-İslam devletlerinde. • Yerleşik hayata geçenler ise tarım. Ancak günlük yaşa­ yıştan. "Kadı- • Bunların yanısıra Sultanın başkanlık ettiği "Divan-ı Mezalim" denilen bir yüksek mahkeme vardı. Halk göçebe. Örfi yargının başında Emir-i Dâd bulunurdu. düzeni bozan ve kanunlara uymayanla­ rın davalarına bakardı. • Ordu içindeki anlaşmazlıklara asker" (Kazasker) bakardı. Köylü. • İslamiyet'in kabulünden sonra halkın ço­ ğunluğunu yine göçebeler meydana geti­ riyordu. Meliklerin. maddi ve manevi her alanda bir yapı değişikliği olmuştur. Kadıların başında Kadı'l Kudat bulunur ve Kadıları kontrol ederdi. Göçebe ve her an savaşa hazır Türkmen­ ler. Askeri Valilerin Askerleri On'lu sisteme göre teşkilatlanan Selçuklu ordusunun büyük bir kısmı süvarilerden oluşuyordu. "ordu-millet" şuurunu sımsıkı korumuştur. Es­ naf ve sanatkarlar kendi meslek grupları­ na ait Loncalar kurmuşlardı. •Adalet işleri tamamen bağımsız olduğun­ dan siyasi otoriteden etkilenmezdi. köylü ve şehirli olmak üzere üçe ayrılırdı. Herke­ sin yükselme şansı vardı. Devlet yöneti­ minde İranlıların büyük etkisi vardı. Müslüman olmayan bütün topluluklara adil davranılmıştır. halk genellik­ le eski yaşam tarzını devam ettirmiştir. toprağa yerleşip çiftçi. Sefer sırasında ordunun arka­ sından gezici hastaneler ve hamamlar gelirdi. • Türk-islam Devletlerinde adliye. • Selçuklularda büyük devlet memurlukları babadan oğula geçerdi. Şer'i davalara Kadılar bakardı. şehre yerleşip esnaf olmuşsa da. Bunların geçim kaynağı hayvan­ cılık idi. Melikşah zamanında çıka­ rılan mülkiyet ve kadın haklarına ait kanun buna en güzel örnektir. Örfi yargı. ticaret ve el sanatlarıyla meşgul oluyorlardı. Bu kanunla yalnız Müslümanların değil Müslüman olmayan­ ların da hakları devlet güvencesi altına alınmıştır. haftanın belirli günlerinde halkın şikayetlerini dinler ve karar verirdi (Bugünkü Anayasa Mahke­ mesi gibi).

Ev.52 EKONOMİK HAYAT • Tulunoğulları ve Akşidler tarıma önem vermişler ve ülkelerinden geçen Baharat Yolundan önemli gelir elde etmişlerdir. Müslüman olma­ yanların kabul edilmediği bu örgüt Türklerin. Ekonominin temeli tarım ve hayvancılığa dayanıyordu. *Has * Haraci * Vakıf * İkta Gelirleri hükümdara ve hane­ dan üyelerine ayrılan toprak­ lardır. bağış yapabilirdi Devlete ait arazilerdir. asker­ lere ve devlet adamlarına verilen topraklardır. Geliri hazineye aktarılırdı. Yabancı tüccarların can ve mal güvenliği devlet tara­ fından sağlandı. • Horasan önemli bir ticaret merkeziydi. Sahibi isterse bu toprakları satabilir. Hayır kurumlarının. han­ lar ve kervansaraylar inşa edildi. • Türk-İslam devletlerinde ülke toprakları iktisadi hayatın önemli bir parçasıydı. miras olarak bırakabilir. . Türk-İslam devletlerinde esnaf ve tüccarlar Ahilik adı verilen bir örgüt oluşturmuşlardı. Paranın bir kısmıyla atlı asker besle­ nirdi. Geliri hizmet veya maaş karşılığı olarak komutanlara. :. • Türk-İslam devletlerinde ekonomik hayat Selçuklular zamanında büyük gelişme göstermiştir. Tuğrul Bey bas­ tırdı. • Selçuklularda ilk parayı. Bu­ nun yanında satılan ürünlerden ve güm­ rüklerden alınan gelirler de önemli bir yer tutmaktaydı. Müslüman olmayanlara ekip biçmeleri karşılığında verilen topraklardı. ormanlar. İkta sahibi halktan tespit edilmiş miktardan fazla vergi toplayamazdı. KPSSDA TA TARİH Ülke toprakları şu kısımlardan oluşurdu: Mülk Topraklar Miri Topraklar Kişilere ait topraklardı. Bu dönemde: Selçukluların güvenliği sağlamaları sonucu ekonomik ve ticari hayat hız kazandı. Mülkiyeti devlete aittir. bahçe. • Selçuklu topraklarından geçen ipek ve baharat yolları. yaylak ve otlaklar ise devlet malı idi. ağıl gibi emlak özel mülkiyete da­ hildi. Tarım arazisi. Tica­ ret yolları üzerinde güvenlik sağlanıp. eğitim ve sosyal müesseselerin ihtiyaç­ larını karşılamak için ayrılmış topraklardır. Ayrıca topraklarından geçen baharat yolunun da Karahanlı ekonomisi­ ne büyük katkısı vardır. ticari hayatı geliştirdi. • Karahanlılar'ın egemen olduğu Maveraunehir önemli bir tarım bölgesiydi. ekonomik yaşamda etkin bir rol oynamalarına neden olmuştur. Şu kısımlara ayrılırlar.

Halk Türkçe konuşurdu. DİL VE EDEBİYAT • Karahanlılarda resmi dil Türkçe idi. • Asker ve memur maaşları. Memlüklerde resmi dil Türkçe idi. • Selçuklularda bilim dili Arapça. Kullanılan alfabe Uy­ gur alfabesi idi. sosyal tesislerin yapımı. tarım. •Çeşitli etnik grupların oluşturduğu Gaznelilerde saray ve orduda Türkçe konu­ şulurken Resmi dil Arapça idi. . sonraki yıllarda edebiyatımızın divan edebiyatı ve halk edebiyatı olarak ikiye ayrılmasına yol açtı. yetiştirdikleri ürün üzerinden alınan onda birlik vergidir. > Göçebeler yerleşik hayata geçirilmiştir. bilim dili olarak da Arapça yaygın olarak kullanılmaya başlandı. Müslüman olmayanların arazi ve ürünleri üzerinden alınan vergidir. Türk-İslam devletlerinde edebiyat dili Müslümanlardan. tuzlaların. Bu durum. * Çeşitli iş kolları ve tüccarlardan alınan vergiler. madenlerin. • Türk-îslam devletlerinde ticaret. bağlı devlet ve beyliklerin vergileri önemli gelir kaynaklarıydı. > İkta sahipleri bulundukları yerlerde idare ve güvenliği sağlamışlardır. Tulunoğulları ve Akşitlerde de aynı durum söz ko­ nusu idi. el sanatları ve hayvancılık gelişmiştir. demircilik. olarak Farsça.TÜRK DÜNYASI İkta sisteminin sağladığı faydaları şöyle sıralayabiliriz: > Hazineden para almadan büyük ve güçlü ordu oluşturulmuştur. Bununla birlikte günlük hayatta konuşma dili Türkçe idi. 53 > Devlet otoritesi en uzak bölgelere kadar yayılmıştır. resmi yazışma dili Farsçaydı. • Şehir ve kasabaların mali işlerine "imga" bakardı. *Ormanların. dokumacılık gibi sanayi dalları. Müslüman olmayan sağlam erkeklerden askere gitmeme karşılığı yılda bir kez alınan vergidir (yaşlı ve çocuklardan alınmazdı). • Altın paraya dinar. şehirlerin ve yolların bakımı başlıca gider kaynak­ larıydı. Bu etkilenme en çok aydınlar üzerinde görüldü. sefer masraf­ ları. Türkçenin bu dillerden gide­ rek daha fazla etkilenmesine rağmen halk Türkçe konuşmaya devam etti. gümüş paraya dir­ hem denirdi. * İpek ve Baharat yolları üzerindeki ker­ vanların bıraktığı gümrük vergisi. sürekliliği ve artışı sağlan­ * Savaşta elde edilen ganimetlerin 1/5'i. > Üretimin mıştır.

Bu alanda ilk örnekler Karahanlılar tarafından meydana getirilmiştir. .54 KPSSDATA TARİH • Türk-İslam devletlerinde edebiyat sözlü ve yazılı olarak ikiye ayrılırdı: Sözlü Edebiyat Ürünleri Yazılı Edebiyat Ürünleri Kutadgu Bilig Sagu Mani Destan Divan-ı Türk Lügat-it Atabetü'l Hakayık Divan-ı Hikmet Siyasetname Şehname Türklerin İslamiyet'i kabul etmelerinden sonra İslami Türk Edebiyatı ortaya çık­ mıştır. Saltuk Buğra Han Destanı'nda Karahanlı hükümdarı Saltuk Buğra Hanın Müslü­ manlığı kabul etmesi efsanevi bir şekilde anlatılmaktadır.

Mutluluk veren bilgi anlamına gelir. Yönetim bilimi konusunda bilgi verir. Devlet yönetimi ile ilgili öğütler bulunmaktadır. Farsça olarak yazılmıştır. Yazarı Ömer Hayyam (Büyük Selçuklu dönemi) Enveri. ahlaki de­ ğerleri anlatan eğitici. Arap harfleriyle Türkçe yazılmış Türk tasavvuf edebiyatının önemli eserlerindendir. Karahanlılar döneminde yazılmıştır. Dini ve ahlaki öğütlerle İslamiyeti Türkler arasında yaymayı amaç edinen şiirsel anlatımlı bir eserdir Karahanlılar döneminde yazılmıştır. Yazarı Selçuklu veziri Nizam-ül Mülk'tür. Türk halk edebiyatının önemli bir kaynağıdır.TÜRK DÜNYASI 55 Yazarı. öğretici bir eserdir. Yazarı Edip Ahmet'tir. Yusuf Has Hacib'dir. Türk -İran savaşları konu edilmiştir. Karahanlılar döneminde Kaşgarlı Mahmut tarafından Türk dilinin zenginliğini ortaya koymak ve Araplara Türkçeyi öğret­ mek amacıyla yazılmıştır. (Büyük Selçuklu dönemi) . Türk-İslam edebiyatının ilk yazılı örneğidir. Firdevsi tarafından yazılıp Gazneli Mahmut'a sunulmuştur. İlk Türk dünyası haritası bu kitapta yer elır. Bu eser İlk Türk mutasavvıf Ahmet Yesevi tarafından yazılmıştır. Uygur alfabesiyle yazılmış.

Melikşah döneminde bir rasathane kurulmuş ve Ömer Hayyam'ın başkanlık ettiği bir heyet tarafından bir takvim ya­ pılmıştır. Biruni.56 BİLİM VE SANAT • Türk-İslam devletlerinde bilim ve sanat alanlarında. coğrafya. astronomi. Bu takvime Celali Takvimi adı verilmiştir. • Asıl şöhretini tıp dalında yapmıştır. İbn-i Sina. • İlk medrese Karahanlılar Aslan Gazi Tabgaçhan Merv'de açılmıştır. başmüderris olarak bu dönemde medre­ selerde ders vermiştir. • Aklı dinden üstün tutar. astronomi. . bütün yeryüzündeki insanları kapsayan bir teş­ kilattır. felsefe alanında etkili olmuştur." Diyerek tam bin yıl sonra ku­ rulan "Birleşmiş Milletler" idealini ileri sürmüştür. Tuğrul Bey tara­ fından Nişabur'da açıldı. • Felsefe. zamanında tarafından KPSSDA TA TARİH • Aristo başta olmak üzere eski Yunan filozoflarının düşüncelerini çok iyi açık­ lamıştır. Dönemin önemli bilim adamları ve filozofları şunlardır: Farabi İslam felsefesinin ve siyaset biliminin kurucusudur. • İslam filozoflarının reisidir. • Batı dünyasında "Averreos" olarak ta­ nınır. Nizamiye merde-sesi olarak isimlendirilen bu medrese devrin en büyük eğitim ve öğretim kurumudur. Nizamülmülk devlet adamlarına yol gös­ termek amacıyla ünlü eseri "Siyasetname"yi yazmıştır. matematik. astronomi. siyaset. Semerkant. • Bilim. fizik alanında eserler vermiştir. • Mutezile akımını temsil eder. Harezmî gibi pek çok bilgin. • Astronomi alanında önemli eserler veril­ miştir. • İlk Selçuklu medresesi. İbn-i Rüşt • Aristo'yu batıya tanıtan filozoftur. • İlk kez bedensel hastalıkların Psikolojik nedenlerine dikkat çeken Medikal Psiko­ logudur. • Farabi'nin öğrencisi olup en önemli eseri 'EI-kanun-Fittıb'dur. • Karahanlılar zamanında Buhara. Farabi. • Bu dönemin başlıca ilim kuruluşları med­ reselerdi. Balasagun ve Kaşgar önemli bilim ve kültür merkezleri olmuştur. kim­ ya. fizik. filozof ve sanat­ kâr yetişmiştir. İmam-ı Gazali. Medreselerde islami bilimlerin yanısıra. tarih gibi dersler okutulurdu. • Tıp. Bu nedenle fikir­ leri Gazali ile uyuşmaz. milli devletleri içine alan. matematik. felsefe ve din arasında bir uz­ laştırma görevi üstlenmiştir. • "Bütün devletlerin üstünde en olgun devlet. tıp. Dönemin en bü­ yük medresesini ise Vezir Nizam-ül Mülk Bağdat'ta yaptırdı. İbn-i Sina • Avrupa'da Avicenna diye tanınmıştır. Bu nedenle Muallim-i Sani (İkin­ ci öğretmen) adıyla tanınmıştır.

Mimaride cami. (Sülfirik asidi bulmuştur. (Cami-i Sahih). Mesudi. Melikşah bir takvim yapmıştır. İbni Haldun. türbe. Harezmi. Muhammed Bin Musa. Ebu Hanife__________________ • İslam hukuk bilgini ve Hanefi mezhe­ binin kurucusudur. aklı yine akılla yenmiştir.) İbni Yusuf____________________ • Sarkacı bulmuştur. medrese. türbe ve saray gibi mimari eserlerde uygu­ lanmıştır. hamam.İslam devletlerinde başarıyla uygulanmıştır. hattatlık. su kanalı. İlk rasathaneyi kurmuştur. köprü. sera­ mik. • Ona göre ilmin ilerlemesi için serbest düşünmek şarttır. İlk Türk. İbni Ceşmit. . altın tozu ve boya kullanılarak çiçek ve nakışlarla süs­ lenmesi sanatı olan tezhip. çinicilik. • Tüm felsefi tartışmaları akılla yapmış.islam devletlerinde ortaya konulan eserlerde hem Orta Asya Türk kültürünün hem de İslamiyet'in etkileri görülür. cami. • Ömer Hayyam. minyatür ve kuyum­ culuk sanatı gibi dallarda önemli eserler vücuda getirilmiştir. Buhari______________________ En ünlü hadis bilginlerindendir. Uluğ Bey______________________ Astronomi bilginidir (hayat cetveli ile yıldızların fihristini yapmıştır). Hat Arap harflerinin değişik şekillerde süslü olarak yazılması sanatı olan hat. fikirle­ rini gözlem ve deneylere dayandırmıştır.TÜRK DÜNYASI Gazali_______________________ • Kişi Allah'la ilgili gerçek bilgiye ancak sezgi yoluyla. İbni Batuta (Seyyah). Biruni________________________ • Biruni olaylara tarafsız yaklaşmış. • Bu ünlü eseri "İhyaü'l-Ulumiddin"dir. Türk. yani Allah'ı içinde duyarak varabilir. • Ona göre din felsefeden üstündür ve dinle bağdaşmayan felsefe saçmalar. kervansaray gibi eserlerin yanı sıra taş işçiliği. Çinicilik: Çin kökenli olan çiniciliğin İslamiyet döne­ minde oldukça yaygın hale geldiği ve mima­ ri süslemelerde bolca kullanıldığı görülmek­ tedir. yol. El Razi______________________ • Kimyagerdir. tezhib. Kürenin alanının nasıl ölçüleceğini keş­ fetmiştir. Tezhip El yazması kitap ve levhaların. İbni Havkal. SANAT 57 İran'lı Taberi. han. • Dünyanın güneş etrafında bir yılda dön­ düğünü söylemiştir.

Min­ yatür. Türk İslam dev­ letleri de mimaride önemli eserler vermiş­ lerdir. Sel­ çuklular döneminde Bağdat'da minyatür okulu açılmıştır. KPSSDATA TARİH tarafından inşa edilmiştir.İslam mimari eseri Tulunoğulları zamanında Kahire'de yapılan Tulunoğlu Camii'dir. Böylece İslam dünyasında yeni bir anlayışla güzel eserler meydana getirildi. Hükümdarların kapılarında beş vakit nevbet çalınırdı. cami ve kervansaray olarak Karahanlılar'da rastlanmaktadır. Minyatürde cismin esas rengi ışık ve gölge düşürülmeden verilir. Müzik Bir sanat dalı olmasının yanında Türkler için bir hakimiyet alameti idi. Gazneli-ler'den günümüze kadar ulaşabilen önemli mimari eserler arasında en ünlüleri sultan Mah­ mut'un ve Sultan Mesut'un yaptırdığı 'Zafer Kuleleri'dir. Türk-İslam mimarisinin ilk örneklerine türbe. Uygurlar zamanında yerleşik haya­ ta geçerek mimari alanda ilk örnekleri ver­ mişlerdir. Türk tasavvuf müziği doğmuştur. Türk İslam sanatının en eski kervansaray örnek­ leri de Karahanlı eserleridir. Kitabü'l .58 Heykeltıraşlık islamiyet'ten önce Türkler arasında görülen bir sanat dalıydı. kubbe ve değişik sütun biçimleri kullanıldı. Minyatür Bir resim türü olan minyatürler kitap sayfala­ rına yapılırdı.Musıki'l Kebir (Farabi) müzik konularını işleyen önemli bir kitaptır. Selçuklular eski Türk mimari tarzlarını İslam mimari tarzıyla birleştirdiler. Bu nedenle göçebe yaşayan Hunlar ve Göktürkler dönemine ait mimari eserlere rastlamak zordur. Karahanlılar'dan günümüze kadar gelen en önemli eser Talas'taki 'Ayşe Bibi Türbesidir'. Bu mimari yapılarda kemer. Büyük Sel­ çukluların İslam mimarisine getirdiği en önemli yeniliklerden biri de çadır şeklinde yapılan ve kümbet denilen türbelerdir. Türkler. İlk kubbeli cami Karahanlılar . Minyatür Türk İslam sanatında en çok kul­ lanılan resim türüdür. İslamiyet ten sonra dinin etkisi ile bu sanat dalından uzaklaşılmıştır. Figürlerde kişinin önemine göre büyüklük ve küçüklük vardır. tüccarlar aracılığı ile İran'a gelmiş ve kitaplar yoluyla Avrupa'ya yayılmıştır. İnce minare stilini İslam cami mimarisine Türkler kazandırdı. Tarihte en eski minya­ türlere Orta Asya'da rastlanmaktadır. Sel­ çuklular zamanında yayılan tasavvuf akımı müziği de etkilemiş. En fozla gelişme gösteren güzel sanot dalı mimaridir. İlk Türk . Derinlik ve perspektif düşünülmez.

• Ribat-ı Zafarani • Ribat-ı Şerif • Ribat-ı Anuşirvan .TÜRK DÜNYASI 59 • Mescid-i Cuma(Ulu Camii) • Gülpâyegan Camii • Zavere Camii • • Kazvin Camii Dolugan Mescidi (En eski minareye sahiptir) • Nizamiye Medresesi • Hargird Medresesi • Küçük Medrese • • • • • • Kümbed-i Ali Cihil Duhteran (Kırk kızlar) Harrekân Kümbetleri Demavent Kümbetleri Kümbet-i Surh Sultan Sencer Türbesi • (Kervansaraylar) Konakla­ ma ve savunma amaçlı te­ sisler.

Anadolu'nun fethine katılan beyler fethettikleri bölgelerde bazı beylikler veya küçük devletler kurmuşlardır. Ancak Melikşah'ın vefatından sonra bu beylikler bağımsız hareket etmeye başla­ dılar. Anadolu'ya ikinci Türk akınları Sabir (Sibir)'ler tara­ fından Vl. . Hunlar ve Sihirlerden sonra üçüncü olarak Abbasilerin hizmetine giren Türkler. Bu zaferle Anadolu'nun kapıları Türklere açılmış ve Türklerde Anadolu'yu yurt edinme dü­ şüncesi hakim olmuştur. Komutanların fethettikleri topraklar kendilerine ikta olarak verildi. Büyük Selçuklu­ ların XI. bu toprak­ larda devlete bağlı beylikler kuruldu.yy'da gerçekleştirildi.yy' dan itibaren Anadolu'nun fethiyle başlayan. Alparslan döneminde Bizans'la yapılan Malazgirt Zaferi Türkiye Tarihi açısından bir dönüm noktası olmuştur. Anado­ lu'yu ebedi bir Türk vatanı haline getiren­ ler Oğuz Türkleri olmuştur Anadolu'da Bizans ile yapılan ilk savaş Pasinler Savaşı'dır(1048).ANADOLU TARİHİ ANADOLU'NUN TÜRKLEŞMESİ • ANADOLU SELÇUKLU DEVRİ (1077-1308) • ANADOLU BEYLİKLERİ DÖNEMİ • ANADOLU SELÇUKLULARI VE BEYLİKLER DÖNEMİNDE KÜLTÜR-MEDENİYET Anadolu'ya yapılan sistemli ve planlı Türk akınları Büyük Selçuklu Sultanı Tuğrul Bey zamanında başlamış. günümüzde de devam eden Türkiye Tarihi şu devirlere ayrılır. yerlere Türkmenler yerleştirilerek Ege Denizine kadar ulaşılmıştır. Bu fetihler ve yerleşimler Anadolu'nun etnik yapısı­ nı değiştirerek Türkleşmesini sağlamış­ tır. Büyük Selçuklu Devletinin kurulmasın­ dan Malazgirt Zaferine kadar Anadolu'ya yapılan tüm akınlar Bizans'ı yıpratma ve yıldırmaya yöneliktir. Alp Arslan devrinde devam etmiştir. Ama bu hare­ ketler yerleşme amacı gütmez. Anadolu'yu yurt edinmek amacıyla keşif hareketlerini başlatan Çağrı Bey'dir. Anadolu'ya ilk Türk akınları Avrupa Hunları tarafından yapılmıştır. Anadolu'ya girmiş ve Abbasiierle beraber Bizans'a karşı mücadele etmişlerdir. Melikşah döneminde Anadolu'nun fethi­ ne devam edilmiş ve fethedilen • İlk Türk Beylikleri Devri • Anadolu Selçukluları Devri • Anadolu Türk Beylikleri Devri • Osmanlı İmparatorluğu Devri • Türkiye Cumhuriyeti Devri Anadolu'da Kurulan İlk Türk Beylikleri Alp Arslan'ın emri üzerine Türk komutan­ lar Anadolu'da fetih hareketlerine başladı­ lar.

Kemah Hasankeyf. dılar. Ermeni ve Haçlı saldırılarına karşı korudular. Harput. • Anadolu'da kültür ve sanat eserleri meydana getirdiler. Gür­ cü. • Anadolu'da Türk varlığını Bizans. Mardin olmak üzere üç kol halinde ya­ şamışlardır. Türkleşmesini sağla­ Erzurum (Anado­ lu'da kurulan ilk beyliktir) Erzincan. • Anadolu'nun. • Anadolu'daki küçük yerleşim merkez­ lerini büyük şehirler haline getirdiler.TÜRK DÜNYASI ANADOLU'DA KURULAN İLK TÜRK BEYLİKLER 61 Beyliklerin Türk Kültür ve Tarihine Katkıları: Sivas • Anadolu'nun fethedilmesinde büyük rol oynadılar. . Türk tarihinde ilk denizcilik çalışmala­ rını başlatmışlardır. İzmir'de kurulmuştur.

Kılıç Arslan 1178 yılında bu beyliğe son vermiştir. En Ünlü Hükümdarı : Melik Gazi ve Melik Mehmet Yıkılışı: Anadolu Selçuklu Sultanı Il. Yozgat ve Malatya dolaylarında kurulmuştur. Çorum. SALTUKLULAR (1072-1202): Çifte Minareli Medrese (Erzurum) SALTUKLULAR Kurucusu: Ebulkasım Kurulduğu Tarihi: 1072 Kurulduğu Yer: Erzurum ve çevresi En Ünlü Hükümdarı: İzzettin Saltuk Yıkılışı: Anadolu Selçuklu Devleti tarafından 1202'de yıkılmıştır.62 KPSSDATA TARİH ÖNEMLİ TURK BEYLİKLERİ ve ÖZELLİKLERİ DANİŞMENTLİLER (1080-1178): Gök Medrese (Sivas) Kurucusu : Danişment Gazi Kurulduğu Tarih : 1080 Kurulduğu Yer: Sivas. . Tokat.

Dev. ARTUKLULAR (1102-1409): Artuklular Artuklular 3 kola ayrılmıştır. En Ünlü Hükümdarı: ishak Bey Yıkılışı: Anadolu Selçuklu Devleti tarafından 1228 de Erzincan-Kemah kolu. 1252'de Divriği kolu yıkılmıştır. . 2. 3.TÜRK DÜNYASI MENGÜCEKLER (1080-1228) 63 Kurucusu: Mengücek Gazi Kurulduğu Tarihi: 1030 Kurulduğu Yer: Erzincan ve çevresi. Mardin Artukluları Kurucusu: İlgazi Kurulduğu Tarih: 1108 Kurulduğu Yer: Mardin Yıkılışı: Karakoyunlular tarafından 1409 yılında yıkılmıştır. 1. Hısnıkeyfa Artukluları Kurucusu: Sokman (Sökmen) Kurulduğu Tarih: 1102 Kurulduğu Yer: Hasankeyf. Sel. tarafından 1234 yılında yıkılmıştır. Diyarbakır Yıkılışı: Eyyübiler tarafından 1231 yılında yıkılmıştır. Harput Artukluları Kurucusu: İmameddin Bekir Kurulduğu Tarih: 1185 Kurulduğu Yer: Harput Yıkılışı: And.

II. Kılıç Arslan Anadolu'ya gelerek devletin başına geçti (1092). • Bu dönemde batı kaynaklarında Ana­ dolu ilk defa Türkiye adı ile anılmaya başlamıştır. Türkleri Anadolu'dan atmak ve tekrar Anadolu'ya egemen olmak isteğidir. • Daha sonra Konya'ya çekildi ve Devle­ tin merkezini Konya'ya taşıdı.64 KPSSDATA TARİH ANADOLU SELÇUKLU DEVRİ (1077-1308) Devletin kurcusu Kutalmış oğlu Süleyman Şah'tır. Mesut Dönemi (1116-1155) Bizans ve Haçlıları yenerek Anado­ lu'nun güvenli bir Türk yurdu olmasını sağlamıştır. Türklerin zaferiyle sonuçlanan bu savaşın önemi ve sonuçları. Bizans'ın etkisiyle Çaka Beyliğine son verdi. Haçlı Seferi­ nin başlaması üzerine kuşatma kaldı­ rıldı. . • Bizans'ın Anadolu'yu alma ümidi son buldu. • Anadolu'nun Türk yurdu olması ke­ sinleşti. Doğu seferine çıkan I. Haçlılarla başarılı savaşlar yapmasına rağmen başkent İznik ve Batı Anado lu'nun elden çıkmasına. Bu savaşın sebebi. • Anadolu'da siyasi birliği sağlamıştır. Sü­ leyman Şah'ın bağımsızlığını tanıdı (1277). Kılıç Arslan Dönemi (1092-1107) Süleyman Şah'tan sonra I. Kılıç Arslan Malatya'yı kuşatmışken I. Bizans'ın. Anadolu'daki ilk kurumlaşma ve bayın­ dırlık hareketlerini başlatmıştır. Bizans'ın elinden Konya ve çev­ resini alan Süleyman Şah daha sonra İznik'i alarak bağımsızlığını ilan etti. Kılıç Arslan Dönemi (1155-1192) Dönemin en önemli olayı Miryakefalon Savaşıdır (1176). I. I. Bü­ yük Selçuklu Sultanı Melikşah da. Haçlıların Ku­ düs'e ulaşmasına engel olamadı. Türklerden • Haçlı Seferleriyle elden çıkan üstün­ lük yeniden Türklere geçti.

• Moğollar. • Anadolu Selçukluları. Gıyaseddin Keyhüsrev (1237-1246): Dönemin önemli olaylarından biri dini nitelikli olan Baba İshak (Babailer) Ayaklanmasıdır. • 1196-1205 tarihleri arasında II. Gıyaseddin Keyhüsrev Dönemi (1192-1196) • Trabzon Rum İmparatorluğu mağlup edilerek Karadeniz ticaret yolu güvence altına alındı. • Moğol istilasıyla Anadolu'da çok sa­ yıda Beylik kuruldu. • Selçuklulara tabi olan Ermeniler ve Trabzon Rum İmparatorluğu ayrıla­ rak Moğollara bağlandı. Anadolu'ya gelen Türkmenlerin ekonomik sıkıntılarından yararlanan Baba İshak isyan etti. Alaaddin Keykubat Dönemi (1220-1237): • Selçukluların en parlak dönemi olmuş­ tur. İzzeddin Keyhüsrev (1211-1220) • Sinop alınarak önemli ticaret ve ithalat limanı haline getirildi. Kılıç Arslan ülkeyi oğulları arasında paylaştırdı. • Venediklerle ticaret antlaşması yapıldı. kültürel alanda en parlak zamanını ya­ şandı. • Bizans savunmaya geçerken Türk­ ler taarruza geçti. Süleymanşah. I. • Anadolu uluslararası ticaret merkezi haline geldi. • Anadolu'daki Türk Birliği bozuldu. İsyan güçlükle bastırıldı. • Kıbrıs Krallığı ile ticaret anlaşması yaptı.TÜRK DÜNYASI • Hıristiyanlar Anadolu'nun Türk yur­ du olduğunu kabul etti. Burada donanma kurularak ilk defa denizcilik alanında faaliyete başlandı. ekonomik. Moğollara bağlandı ve ağır vergi ödemeye başladılar. • Ayaklanmadan cesaret alan Moğollar Anadolu Selçuklu Devleti'ne saldırdı­ lar (1243). Kösedağ Savaşı'nda Anadolu Selçukluları yenildi Bu savaş sonucunda. . • Antalya fethedildi. Gıyaseddin Keyhüsrev tahta geçmiştir. • Anadolu'da çok sayıda kervansaraylar inşa edildi. tahta geçmiş sonra ye­ niden I. Deniz aşırı yapılan bu se­ fer ticari amaç taşıyordu. II. Anadolu'yu hakimiyetleri altına aldılar. I. • Yassı Çemen savaşıyla Harzemşahlarla savaşmış savaşı kazanmış ya da Moğollara karşı savunmasız kalın­ mıştır. 65 • Kırım (Suğdak) sahilleri egemenlik altına alındı. • Anadolu'nun siyasi birliği tamamen sağlandı ve devlet siyasi. I. • Anadolu'da büyük ölçüde Türk birliğini sağlayan II. • Alaiye alınıp burada tersane yapıldı (Alanya ismi verildi). • Anadolu'nun ekonomik düzeyi geliştiril­ di.

Anadolu Beylikleri Dönemi . KPSSDATA TARİH Bu beyler Bizans'a karşı fetihlerde bu­ lunmuşlardır. • Selçuklular parçalanma ve yıkılma sürecine girdi. aşiret ve oymaklarla birlikte yer­ leştirildi. XIV. Kösedağ Savaşı Türkmenlerin. Tahta çıkmak isteyen şehza­ deler Moğollara başvurdu.66 • Sivas ve Kayseri şehirleri tahrip edi­ lerek yağmalandı.yy'da İlhanlı hakimiyetinin sona ermesiyle Anadolu'nun her tarafında birçok beylik kurulmuştur ANADOLU BEYLİKLERİ DÖNEMİ Türk devletlerinde sınırlara ve sınır boyla­ rındaki vilayetler ile sancaklara "uç" adı verilmiştir. Moğollar yarım yüzyıl Anadolu'yu sömürdüler. Kösedağ Savaşı'ndan sonra bazı beylikler bağımsız hale gelmiş. ama XIV. Diğer taraftan Anadolu Selçukluları İlhanlılara bağlıydı. Batı Akdeniz ve Ege Bölgesi Türk­ menler tarafından ele geçirildi. batı. kuzey ve güneyde yığılmasına neden oldu.yy başlarında İlhanlıla­ rın Müslüman olmasıyla Moğol baskıları da son buldu. • Devlet adamlarının iktidar hırsı. Uç beyleri yarı bağımsız olup merkezi otoritenin güçsüz olduğu dönemlerde Selçuklu devletine olan bu bağlılık bozuluyordu. Sel­ çukluları Moğolların oyuncağı haline getirdi. Bu durumlarda uç beylikleri bağımsız beylikler haline geli­ yorlardı. Malazgirt zaferinden sonra Bizans sınırı boyunca Karadeniz'den Akdeniz'e uzanan bölgelere Türkmen beyleri.

Aydın ve Saruhan Beylikleri denizcilikte oldukça gelişmişlerdir. •Anadolu'da Türk Birliği kurmak ve Türkiye Selçukluları'nın yerini alabilmek için birbirleriyle mücadele ettiler. Moğollar ve Bizanslılarla savaşmışlardır. •Osmanlılara ilk katılan beylik Karesioğulları'dır.TÜRK DÜNYASI ANADOLU'DA KURULAN BEYLİKLER Osmanoğulları Karamanoğulları Germiyanoğulları Karesioğulları Hamitoğulları Menteşoğulları Candaroğulları (İsfendiyaroğulları) Aydınoğulları Saruhanoğulları Eretnaoğulları Dulkadiroğulları Ramazanoğulları Tacettinoğulları Eşrefoğulları Sahip Ataoğulları Pervaneoğulları Söğüt. . Çanakkale Antalya. • Beylikler siyasal gücün parçalanmasına neden olmalarının yanında Anadolu'nun uç noktalarının Türkleşmesi ve Selçuklu Kültür ve uygarlığının yayılmasından önemli rol oynamışlardır. •Osmanlıları en çok uğraştıran beylik Karamanoğulları ve Osmanlılara en geç katılan beylik ise Ramazanoğulları'dır. • Türkçeye büyük önem vermişlerdir. Eğridir Muğla. Kayseri Maraş Adana Ordu Beyşehir Afyon Samsun. Domaniç Konya Kütahya Balıkesir. Bafra 67 •Beylikler. •Menteşe. Denizli Kastamonu. İzmir Manisa Sivas. •Karesioğulları ve Eratna Beyliği dışındaki beylikler 1402'deki Ankara Savaşı'yla tekrar bağımsızlıklarını kazanmışlardır. • Yönetim şekilleri Anadolu Selçuklulan'nın yönetimiyle aynıdır. Sinop Aydın.

• Hükümdarlar. Keykubat. Sultan-ı Galip unvanlarını da kullan­ mışlardır. Hükümdarın yetkisi sınırsız değildir. Ama Türkiye Selçukluları Anadolu'nun coğrafi bir bütün olması sa­ yesinde merkeziyetçi bir yönetim oluştur­ mayı başarmışlardır. memleket yönetim bakımından illere (eyalet) ayrılır­ dı. Bunların birincisini Melikler. Sultan-ı Azam. Hükümdarlık sembolleri de şunlardı: Tuğ. • Devlet işlerini Büyük Divan (Divan-ı Saltanat) ve diğer alt divanlarda yürütü­ yordu. • Sultanın oturduğu ve devlet işlerini yürüttüğü saray. mühür. Anadolu beylikleri de Selçuk­ lularda^ saray teşkilatını Örnek aldılar. hutbe. Bu iller yönetim bakımından üçe ayrı­ lırdı.MEDENİYET DEVLET YÖNETİMİ: • Devlet teşkilatı Büyük Selçuklular örnek alınarak düzenlenmiştir. • Bazen hükümdarlar. para. Şehzadeler. • Beyliklerde ise hükümdarın temsilcisi olan iki yetkili bulunurdu. Orta Asya Türk devletlerinde olduğu gibi ülke hükümdar ailesinin ortak malı sayılırdı. en önemli devlet kuru­ muydu. • Hükümdar sultan unvanını taşıyordu. hilat (elbise) saray. Yargı işlerine "kadılar" bakardı.68 ANADOLU SELÇUKLULARI ve BEYLİKLER DÖNEMİNDE KÜLTÜR . Sultanlar halifeyi manevi otorite olarak tanırlardı. Divan gö­ rüşmeleri deftere kaydediliyordu. . • Bu yüzden sık sık saltanat kavgaları görülmektedir. taht. Melik­ ler başkentte olduğu gibi Divan kurarlardı. Divana genellikle vezir. bazen de hükümdar başkanlık ederdi. nevbet. Anadolu Selçukluları Müslüman oldukları halde devlet yönetimi hiçbir za­ man teokratik olmamıştır. sancak. daha sonra Konya olmuştur. üçüncüsünü ise Bizans sını­ rında bulunan uç beyleri yönetirdi. Daha önceki dönemlerde "Toy. otağ. devlet adamları­ nın ve emirlerin desteğini alan şehzade tahta çıkardı. Devlet işleri büyük bir düzen içinde yürütülürdü. mal ve nüfusu ayrın­ tılarına kadar defterlere yazılırdı. ikincisini Subaşılar. • Taşra teşklatına bakıldığında. yerine geçecek şehzadeyi veliaht tayin edebilirdi. melik unvanıyla çeşitli bölgelerde atabeylerin gözetiminde eğitilir ve yöneticilik yaparlardı. Ancak genellikle buna uyulmaz. • Ülke hanedan ailesinin ortak malıydı. sultan unvanı yanında Rükneddin. Bunun amacı ileride tahta çıkacak şehzadenin ülkeyi yakından tanımasını ve yönetimde başarılı olabilmesini sağlamaktı. Bu dönemde devlet işlerinin görüşü­ lüp karara bağlandığı kurula "Divan" denirdi. Kurultay ve Kengeş" isimleri de kullanılmıştır. "Mirliva" adı verilen kişiler siyasi otoriteyi sağlamakla görevliy­ di. devlet hanı gibi isimlerle anılan sarayda büyük Selçuklularda oldu­ ğu gibi sultanın şahsına bağlı çok sayıda görevli vardı. Hü­ kümdar da töre ve din kurallarına uymak zorunda idi. Başkent önce İznik. çetr. İllerin ve kalelerin arazi. Dergah. Hükümdardan sonra geien en yetkili devlet adamına Vezir denirdi. • Ülkenin her yerinde sultan adına hutbe okutulur ve para bastırılırdı.

Bulundukları yerin askeri komutanlığını yaptıkları gibi asayiş ve güvenliğine de bakarlardı. . hü­ kümdara vekalet ederdi. Maliye işleriyle. Askeri davalarla ilgilenirdi. Adalet işleri Kadılar tarafından yönetilirdi. Yazışma işleriyle. Mali ve idari işleri denetlerdi. Belediye işlerine. Bunlar güvenlik ve zabıta işlerine bakarlardı. has ve iktalara ait ka­ rarları düzenlerdi. İç ve dış yazışmaları yürütürdü. "Muhtesib" denen kişiler bakardı. Önemli şehir merkezlerinde "şıhne" denilen askeri valiler bulu­ nurdu. Ordunun ihtiyaçlarını karşılar. Adalet işlerine bakan Emir-i dad kararlarında bağımsız olması için divana dahil edilmezdi. Hükümdar başkentten ayrıldığında devlet işlerini yürütür. Ülke topraklarının kayıt defterlerini tutar. Askeri ve hukuki işler dışında devletin bütün işlerinin denetimiy­ le. Dirliklerin dağıtılmasıyla. Ordunun ihtiyacıyla.TÜRK DUNYASI 69 Vezirden sonra ünlü komutan ve devlet adamlarının oluşturduğu divandı. Mali işleri yürüten divandır.

Miri veya mülk arazile­ rinden geliri ilmi veya sosyal kuruluşların masraflarına tahsil edilen topraklardır. Mente­ şe ve İsfendiyaroğulları denizcilikte çok ileri gittiler. Ordunun başkomutanı Sultan'dı. Antalya ve Samsun gibi merkez­ lerde tersaneler kurulmuştur. Ordu ko­ mutanına Emir'ül Ümera. Bu topraklar dört bölüme ayrılır. * Anadolu beyliklerinde de ordu sistemin­ de Anadolu Selçukluları örnek alınmıştır. Ordu mensuplarına ve devlet memurlarına hizmet ve maaş karşı­ lığı verilen topraklardır. Savaşta Sulta­ nın yanında yer alırlardı. mancınıkçılar gibi yardımcı sınıflar da vardı. Maaş yerine ikta verilen atlı askerlerdi. Donanma. Sinop. KPSSDATA TARİH Ermeni ve Gürcü askerleri de kullanmış­ lardır. 1) Hassa Birlikleri (Gulam . 2) Sipahiler (Dirlik (ikta) Askerler): Ordunun asıl kısmını oluşturan Sipahiler tamamen Türklerden oluşuyordu. Ordu­ nun temelini meydana getirirlerdi. Devşirme usulüne dayanıyordu. Beylik­ ler döneminde Saruhan. 3) Türkmenler: Sınır boylarında savaşa hazır durumda bulunan kuvvetlerdir. Sul­ tan olmazsa orduyu vezir yönetirdi. Çoğun­ lukla Türk çocuklarıyla Hıristiyan çocuk­ larının özel olarak yetiştirilmesiyle meyda­ na geliyordu. MİRİ ARAZİ Has Topraklar Geliri hükümdara ayrılan topraklar. Anadolu Selçuklularında Donanmaya da önem verilmiş.70 ORDU VE DONANMA: Türkiye Selçukluları ve Beyliklerin askeri teşkilatı Büyük Selçuklu askeri teşkilatına benzemekteydi. bu topraklara arazi-i amiriye (Miri Arazi) denirdi.Kapıkulu Askerleri): Doğrudan Sultana bağlı olup başkente yakın garnizonlarda bulunurlardı. Başarılarından dolayı devlet adamlarına verilen topraklar. İkta Sipahilerinin yetiştirdiği askerlerdir. donanma komutanına Reis'ül Bahr denir. Osman­ lılarda bu orduya tımarlı sipahiler adı ve­ rilmiştir. Alanya. TOPRAK YÖNETİMİ: Türkiye Selçuklularında toprak devletin olup. Anadolu Selçuklular. Bu usul Osmanlı yeniçeri teşkilatının temeli olmuştur. savaş zamanlarında geçici olarak para karşılığı orduya alınan ücretli askerler. Türkiye Selçuklularında ordunun esa­ sını Kapıkulu askerleri ile Tımarlı Si­ pahiler meydana getirirdi. Gerçek anlamda ilk Türk do­ nanması Çaka Bey tarafından İzmir'de kuruldu. Atlı ve yayalardan meydana gelir. Türkiye Selçuklularında ordu şu bö­ lümlerden oluşuyordu. Büyük Selçuklularda olmayan bir teşkilattı. İkta Toprakları Mülk Topraklar Vakıf Topraklar . Bunlardan başka. Komutanları Subaşılardır. Karesi. lağımcılar.

Evlenme. Davalara hükümdar veya vezir tarafından tayin edilen kadılar bakıyordu. alacak. Bu uygulama yüzünden Hıris­ tiyan halk da kölelikten kurtuldu.TÜRK DÜNYASI • Özel toprak sahipliği yerine "miri" (mül­ kiyeti devlete. hırsızlık gibi davalara bakarlardı. . Emir-i Dad bir nevi adalet bakanı ve başsavcı durumunda idi. işletmesi halka ait) top­ rak sisteminin uygulanması büyük bir yenilikti. Köylü top­ rağı ekmezse. 71 Türkiye Selçukluları hukuk alanında kendi­ lerinden önceki Türk-İslam devletlerinin etkisinde kaldılar. bahçe. Daha önce Bizans'ın yönetiminde ezilen Hıristiyan halk toprağa. Sanayi: Türkiye Selçuklularında sa­ nayi büyük ölçüde esnaf teşkilatları (Ahiler) tarafından organize ediliyordu. Türk yönetimini tercih edişleri­ nin temel sebebi buydu. hukukla ilgili Asayişi bozan ve yasaları çiğneyenlerle ilgili davaları kapsardı. nafaka. sipahi üzerine düşeni yapmaz ise azledilir ve toprağı elinden alınırdı. eve ve hürriyete kavuştu. Gayrimüs­ limler de devletin yasa ve hükümlerine uymak zorundaydılar. miras. saban. Kadılar din ve işlerde yetkili idiler. Şehir hayatında ise meyvecili­ ğin ve bağcılığın önemli bir yeri vardı. ödenecek vergiler 'tahrir' defterlerine yazılırdı. öküz sağlamada yardımcı oluyordu. şehirde oturan esnafın meslek gruplarına göre kendi aralarında kur­ dukları dini-iktisadi bir özellik taşıyan teşkilata verilen isimdi. kişiler kiracı durumundaydılar. • Askeri davalara Selçukluda Kadıyı leşker denilen ordu komutanları bakı­ yordu. Devlet köylüye tohum. Ülkedeki tüm kadılar mahkemedeki Başkadı (Kâdi Kudât)ya bağlıydı. Türk-İslam devletlerinde ağır siyasi suçlar sultanın başkanlığındaki Divan-ı Mezalim adı verilen mahkemede gö­ rüşülerek karara bağlanırdı. Selçuklu dö­ neminde bütün esnaflar mutlaka kendi meslekleri ile ilgili bir esnaf loncasına üye idi. Bu davalara Emir-i Dad bakıyordu. • SOSYAL VE İKTİSADİ HAYAT: • Halk üç guruba ayrılmaktaydı: HUKUK SİSTEMİ: Hukuk şer'i ve örfi yargı sistemi olarak ikiye ayrılıyordu: Tarım: Her türlü tarım ve hayvancılık köylüler ile göçebeler tarafından yapı­ lıyordu. Elde edilen ürünler. Vakıfları denetlerlerdi. Ahilik. Şehirdeki Hıristiyan halktan zanaatkar olanlar da kendi aralarında Loncalar kurmuşlardı. bostan gibi küçük toprakların dışındaki bütün arazilerde. Bağ.

72

KPSSDATA TARİH Ahilik, Avrupa'daki Lonca örgüt­ lerine benzemekle birlikte Lonca sa­ dece ekonomik nitelik taşırken Ahilik ekonominin yanı sıra ahlaki, dini, sosyal, ve hukuki nitelik taşımakta­ dır. • Ticaret amaçlı fetihlerin yapılması (Suğdak, Sinop, Antalya ve Alanya' nın fethedilmesi). Malları zarar gören veya kervanı so­ yulan tüccarların zararlarının ödenme­ si, yani bugünkü anlamda malların si­ gortalanması. Gümrük vergilerinin hafifletilmesi. Ticari önemi olan merkezlere Türk ve müslüman tüccarların yerleştirilmesi. Anadolu en çok Venedik, Ceneviz ve Floransa gibi İtalyan Cumhuriyetleriyle ve İran, Suriye, Mısır ile ticaret ilişkile­ rinde bulunuyordu. İhraç ürünlerinin başlıcaları; tahıl, pamuk, ipek, halı, ki­ lim, çeşitli kumaşlar ile boyalı ve iş­ lenmiş deri gibi mallardı. Ayrıca koyun ve at ihraç ediliyordu.

Bu dönemde dokumacılık ve dericilikte önemli gelişmeler sağlandı. Üretim küçük el tezgâhları ile atölyelerde yapılıyordu. Ayrıca dokunan kumaşlara renk ve desen kazandırılması için birçok şehirde boya­ haneler kurulmuştu. Dericilik Türklerin ve Hıristiyanların ileri oldukları bir sanattı. Maden işçiliğinde daha çok Ermeni ve Rumlar uğraşıyorlardı. Halkın ihtiyaç duy­ duğu her türlü eşya ülke içinde üretiliyor­ du. Ticaret: Ekonominin temelini ticaret oluşturuyordu. Anadolu'nun dünya üzerindeki konumunun önemini koru­ yan Türkiye Selçukluları ticaret faali­ yetlerine önem verdiler. Türkiye Sel­ çukluları, Anadolu'yu izledikleri ticaret politikasıyla kıtalar arası transit ticaret merkezi haline getirdiler. Anadolu'da ticaretin gelişmesinin neden leh şunlardır; • Anadolu'nun doğu-batı ve güneykuzey ticaret yolları üzerinde bulun­ ması ve kıtaları birbirine bağlaması. • Ticaret yolları üzerinde kervansaray­ ların kurulması. Anadolu'da ilk kervan­ saraylar II. Kılıç Arslan zamanında ku­ rulmaya başlamış, daha sonra da sayı­ ları arttırılmıştır. • Ticaretin gelişmesi için Latin Cumhu­ riyeti ile ticaret antlaşmalarının yapıl­ ması.

• •

MALİYE: • Türkiye Selçuklularfnda maliye işlerine Divan-ı İstifa bakardı. İki çeşit hazine vardı.

• İlk para (sikke) I.Mesut; ilk gümüş ve altın paralar ise II.Kılıç Arslan zamanın­ da bastırıldı. Bu durum Anadolu'nun ekonomik vaziyetinin II. Kılıç Arslan za­ manında sağlam temellere oturduğunu gösterir. Gümüş paraya dirhem, altın paraya dinar deniyordu.

TÜRK DÜNYASI Devletin başlıca gelir kaynaklan şun­ lardı: • Müslüman köylülerden alınan öşür ve hayvan vergisi • Müslüman olmayanlardan alınan arazi vergisi (Haraç) • Müslüman olmayanlardan alınan kafa vergisi (Cizye) • Gümrük gelirleri • Maden, tuzla, orman, işletmelerinin ge­ lirleri • Savaşlardan elde edilen ganimetin 1/5'i • Bağlı beyliklerin gönderdiği vergi ve hediyeler DÎN VE İNANIŞ • Türkiye Selçukluları ve beylikler Anado­ lu'nun İslamlaşmasına büyük katkı sağ­ lamışlardır. Tekke ve zaviyeler kurul­ muştur. • En yaygın mezhep Hanefilik idi. • Nakşibendi, Mevlevilik, Bektaşilik, Ekberilik, Kadirilik, Yesevilik, Babailik, Rufailik tarikatları ortaya çıkmıştır. • Hıristiyanlarca yapılan savaşlarda kah­ ramanlık gösterenlerin adlarının sonuna konan alp ve gazi gibi unvanlar, dini bir düşünceyi ifade ediyordu. • Samanlık geleneği yerleşik Türkler ara­ sında kısmen yaşıyordu. DİL VE EDEBİYAT • Türkiye Selçuklularında resmi dil ve bilim dili Arapça, edebi dil Farsçaydı. Ama or­ duda, Sarayda ve halk arasında Türkçe konuşulurdu. • Türkiye Selçukluları Devletinin İlhanlı egemenliğine girmesi ve İran'dan gelen

73

şairlerin bilim adamlarının etkisiyle dev­ letin resmi dili Farsça oldu. Bu durum Türk dilindeki gelişmenin yavaşla­ masına neden olmuştur. • Beylikler döneminde Karamanoğulları (Mehmet Bey) Türkçeyi resmi dil ilan etti. Günümüzde bu olayın yıldönümü dil bayramı olarak kutlanmaktadır. Xlll.yy'da Anadolu'da Türk dili gelişti. • Anadolu'da Türkçenin gelişmesinde Moğolların büyük payı oldu. Moğol istila­ sından kaçarak batıya göç eden birçok bilgin ve edebiyatçı Anadolu'ya gelerek bilim ve fikir hayatının gelişmesine kat­ kıda bulundu.

Selçuklularda hem edebiyat dili hem de resmi dil Farsçaydı.Bunun başlıca sebebi, Selçukluların Müslüman olmasında İran'ın etkileridir. Selçuklu - Iran arasındaki kültürel ve siyasi yakınlığın sonucu olarak Türkler bu dönemde Farsçayı benimsemişlerdir.

• Anadolu'da Türk Edebiyatı XI11.yy ve sonlarında en parlak çağını yaşadı. Bu dönemde edebiyat; Halk Edebiyatı, Tasavvuf Edebiyatı ve Divan Edebiyatı olarak üç kolda gelişmiştir: Yunus Emre, Hoca Dehhani, Sultan Velet, Gülşehri, Aşık Paşa, Nesimi gibi Türk aydınları eserlerini Türkçe yazdılar. Bu dönemde Anadolu Türk toplumunun inanç, ahlak ve ruh yapısının olgunlaşmasında "Battal Gazi ve Danişment Gazi" Destanla­ rının büyük etkisi olmuştur. • Hoca Dehhani ilk Türkçe divanı yazmış­ tır. Aruz veznini Türkçeye uyarlayan Di­ van edebiyatı onunla başlamıştır.

74

KPSSDATA TARİH B u d ö n e m d e y a ş a y a n fikir a d a m l a ­ rından bazıları ş u n l a r d ı r ;

Halk Edebiyatı
• Battalname • Danişmentname" • Garipname (Aşık paşa). • Dede korkut hikayeleri • Bektaşi ve Nasrettin hoca fıkraları • Mantıku't tayr (kuşların dili) (gülşehri)

Tasavvuf Edebiyatı
• Mevlana (Mesnevi, Divan-ı Kebir, Fihi Mafih.) • Yunus Emre (Di­ van, Risaletü'nnushiyye)

Divan Edebiyatı
• Hoca Dehhani (Selçuklu şeh­ namesi) • Germiyanlı Ahmedi (Divan İskendemame ve Cemşid-ü Huşid) • Hoca Mesut

Muhyiddin-i Arabi: • Türkiye'de tasavvufun gelişmesinin te­ meli olmuştur. Tasavvufla ilgili fikirleri son derece derin ve karışıktı. • Şeyh-i Ekber adıyla ün kazanmıştır. • Vahdet-i vücut görüşü ile gerçek varlığın Allah olduğunu söylemiştir. Sadreddin Konevi: • Büyük bir filozoftu. Öğrencisi olduğu Muhuddin Arabi'nin fikir ve düşünceleri­ nin yayılmasını ve anlaşılmasını sağladı. • Ekberilik adında bir tarikat kurmuştur. Mevlana: • Derin tasavvuf fikirleri, engin hoşgörü­ süyle büyük ün kazandı. • Yanında yalnız müslümanlar değil başka din ve mezheplerden olanlar da bulunu­ yor ve kendisine saygı duyuyorlardı. • Eserlerini Farsça yazdığı için fikirleri ge­ niş halk tabakalarına yayılmamıştır. • Eserlerinde Allah ve insan sevgisi, hoş­ görü gibi konuları işledi.

BİLİM Anadolu'da ilk medrese XII. yüzyılın yarısında Danişmendoğulları tarafından Niksar'da kuruldu. Türkiye Selçuklula­ rında ilk medrese II. Kılıç Arslan tarafın­ dan Aksaray'da kuruldu. Medreselerde dini ilimler yanında diğer müsbet ilimler de (Matematik, astronomi, tarih, hukuk, dil vb.) okutuluyordu. Moğolların zulmünden kaçan Türkmen­ ler arasında bulunan düşünürler ile Sel­ çuklu hükümdarları tarafından Anado­ lu'ya davet edilen ilim adamları, Anado­ lu'nun bilim ve sanat alanında gelişme­ sini önemli ölçüde etkilemişlerdir. Ana­ dolu'da bilim hayatının en çok geliştiği dönem, I. Alaeddin Keykubat zamanı oldu.

Hacı Bektaş-ı V e l i : • Kurduğu Bektaşilik tarikatı ile hoşgörü ve insan sevgisini yaymaya çalışmıştır. • Bektaşilik yeniçeri ocağının resmi tarikatı olmuştur. • Temel kitabı, Makâlât'tır.

Yunus Emre: • Türkçe yazdığı şiirleriyle daha kendi zamanında büyük üne kavuştu.

Surlar. Tekke ve zaviyeler. Köprü­ ler. akşam yemek dağıtılan "imaretler" kurulmuştu. Bunun yanısıra. iznik. Limşn. 75 • Tesislerin masraflarını karşılamak için her birinin zengin vakıfları vardı. Mescitler. • Yol boyunca inşa edilen zaviye.TÜRK DÜNYASİ •Tasavvuf aşkıyla Türkçenin şaheserle­ rini yarattı. Tersane. • Yurdun her yerinde öğrencilere. • Görülen "kübik inşaat" Selçuklu mima­ risinin tipik özelliğidir. Sivas ve Tokat önem kazanırken Beylik­ ler devrinde Bursa. • Türkçeyi en güzel şekilde kullanan bir sanatkardır. Darü'şşifalar. sul­ tanlar ve yakınları veya devlet adamları tarafından inşa ettiriliyordu. IHamam. Kastamonu gelişmiştir. han ve kervansaraylarda yolcular parasız olarak üç güne kadar yedirilir ve yatırılırdı. • Çok iyi Arapça ve Farsça bilmesine rağ­ men. yolcu­ lara. Mescidler. Külliye. MİMARİ SANAT Meydana getirilen eserlerin başlıca özellik­ leri şunlardır: • Diğer Türk devletlerinden farklı olarak resim sanatı da gelişmiştir. Medreseler. Kervansaraylar. • Medreselerin köylere kadar yayıldığı. yapılmıştır. iDarüşşifa. Mimaride ilk yapılan camilerdi. fakir halka sabah. Külliyeler. Kervansaray. Sel­ çuklular mimari ve sanat alanlarını geliş­ tirerek Osmanlı'ya iyi bir miras bırakmış­ tır. Küm­ betler. • Taş ve ağaç oymacılığı da ön plana çıkmıştır. Türkçe şiirler yazması şöhretinin yayılmasında etkili olmuştur. • Bütün mimari eserlerde en küçük bir taklit göze çarpmaz. • Selçuklular Döneminde Konya. • En fazla gelişen sanat dalı mimaridir. Köprü. zaviye gibi misafir­ hanelerin yapıldığı düşünülürse bu dö­ nemde sanat hareketlerinin ne kadar canlı olduğu görülür. Kayseri. • Hastaneler kim olursa olsun bütün halka şifa dağıtan kuruluşlardı (darüşşifa). Sivil Mimari Askeri Mimari: Kale. Anadolu'da ilk darüşşifa (hastane) Selçuklular döneminde (1205) Gevher Nesibe Hatun Darüşşifası adıyla açıldı. Saraylar. • Anlaşılması zor tasavvufi fikirleri başa­ rıyla açıklamıştır. . Çinicilik ve hat sanatı. Kümbet ve Türbeler. Medrese. Selçuklularda gelişmeye başlamıştır. • Yapılan eserler devlet bütçesinden. Köşkler. Süsleme sanatı oldukça gelişmişti. Dini Mimari Camiler. Selçuklularda Mimari eserler üzerinde Orta Asya Türk özelliklerini de görmek mümkündür. • Camiler: Türkiye Selçukluları sanatı­ nın en önemli mimari eserleridir. kollar boyunca han. • Devletin imar ve inşaat faaliyetlerini "Emir-i Mimar" başkanlığında bir heyet yürütüyordu.

Eretna Divriği (Sivas) .) Yivli Minare Camii (Hamitoğ.) Ermenek (Karaman) Divriği (Sivas) Mardin Kayseri Adana Selçuk Antalya Ermenek Amasya Niğde Milas (Muğla) Milas (Muğla) Milas (Muğla) Yağıbasan Medresesi Dündarbey Medresesi Hatuniye Medresesi Zincirli Medresesi Tol Medresesi Ak Medrese Yakutiye Medresesi Vecidiye Medresesi Tokat ve Niksar .Karamanoğulları Aksaray .) Sungur Camii (İlhanlılar) Ulu Cami (Menteşeoğ.) Ulu Cami (Ramazanoğ.Karamanoğulları Ermenek (Karaman) .) İsabey Camii (Menteşeoğ.Karamanoğulları Niğde .Hamitoğuiları Karaman .Danişmentler Eğridir (İsparta) .Anadolu Selçuklu Ahlat .) İlyas Bey Camii (Aydınoğ.76 KPSSDATA TARİH Ulu Cami (Karamanoğulları) Ulu Cami (Mengücek) Ulu Cami (Artukoğulları) Ulu Cami (Danişmentoğ.Mengücek Tercan (Erzcincan) -Saltuklu .İlhanlılar Kütahya -Aydınoğulları Hüdavent Hatun Türbesi Ahlat Emir Bayındır Türbesi Aşık Paşa Türbesi Sitte Melik Kümbeti Mama Hatun Kümbeti Niğde .Karamanoğulları Erzurum .Akkoyunlu Kırşehir .) Saraçhane Camii (Danişmentoğ.) Meydan Camii (Karamanoğ.) Firuz Bey Camii (Menteşeoğ.

Alanya arası Konya . SİVİL MİMARİLER a. Mescitler Taş Mescid Sırçalı Mescid Arap Baba Mescidi Güdük Minare Mescidi Yeri Konya Konya Harput (Elazığ) Akşehir (Konya) B.TÜRK DÜNYASI 11 1. Camiler Yeri Ankara Diyarbakır Mardin Malatya Sivas Konya Divriği (Sivas) Niğde Kayseri Kayseri Amasya Konya Arslanhane Camii Ulu Cami Kızıltepe Camii Ulu Cami Ulu Cami Alaeddin Camii Ulu Cami Alaeddin Camii Hunad Hatun Camii Hacı Kılıç Camii Gökmedrese Camii Sahip Ata Camii 2. Kervansaraylar Alay Han Evdir Han Al ara Han Şarapsa Han Sultan Han Karatay Kervansarayı Ağzıkara Han Hekim Han Yeri Sivas-Malatya arası (Aksaray) Kayseri-Elbistan Antalya .Akaray arası Antalya-lsparta arası Antalya-Alanya arası Kayseri-Aksaray arası .

Yolcuların her türlü ihtiyacı düşünülmüştür.78 KPSSDATA TARİH Kervansaraylar: Yol boyunca kervanların konaklamaları için yapılan yapılardır. yolların güvenliğini sağlamak ve yolculuğu kolaylaştırmaktı. Darüşşifalar Gevher Nesibe Darüşşifahanesi Daru'ş-şifa Torumtay Bimarhanesi (Akıl Hastahanesi) Turan Melek Hastanesi f. Gerek yapı tekniği. kervansaraylar birbirlerinden bir günlük uzaklıkta inşa edilirdi. Köşkler Alâeddin Köşkü ç. ticareti canlandırmak. Asken Kale ve Surlar Niğde Kalesi Bayburt Kalesi e. Yeri Beyşehir (Konya) Kayseri Konya Kayseri Yeri Konya Yeri (Diyarbakır) Tercan (Erzincan) Alanya Yeri Niğde Bayburt Yeri Kayseri Sivas'da Amasya Divriği (Sivas) Yeri Diyarbakır Erzincan Çermik (Diyarbakır) Alanya Konya .Kötür Köprüsü Çermik Haburman köprüsü Alanya Tersanesi Konya Sultan Hamamı Sivas.Hamamlar Silvan . Amaç. b. gerekse gördükleri hizmet bakımından dünyada benzerleri bulunmamaktadır. Saraylar Kubadâbad Sarayı Kubadiye Sarayı Alâeddin Köşkü Haydar Bey Köşkü c. Köprüler .Malabadi Köprüsü (Artuk) Tercan . Köprü-Liman-Tersane Malabadi Köprüsü Kötür Köprüsü Tersanesi d.

çokgen gövdeli. Çiniler mimari eserlerin birçoğunda özel­ likle cami. şifahane. Diyarbakır kale ve surları Bizanslar döne­ minde yapılmıştır. Amasya. ciltçilik. Çankırı. kale surlarını insan ve hayvan kabartmaları ile süslediler. türbe ve mescitlerin iç ve dış süslemelerinde kullanılır. Kale ve Surlar: Askeri mimarinin en önemli yapılarıdır. Kümbet ve Türbeler: Kümbetler ve Türbe Anadolu'da dini mi­ marinin ne kadar gelişmiş olduğunu göste­ ren önemli mezar anıtlardır. Medreseler Karatay Medresesi İnce Minareli Medresesi Sincanlı Medresesi Çifte Medresesi Gök Medrese Yerler Kayseri Kayseri Konya Sivas Yerler Konya . Konya. EL SANATLARI Resim (minyatür) ve Heykel: Türkiye Selçukluları zamanında resim ve heykel sanatları ile özellikle ilgilenilmiştir. Kümbetler silindirik gövdeli ve konik çatılarıyla Orta Asya Türk çadır sanatının etkisini sürdürmüştür. halı ve kilim dokumacılığı.Anadolu Selçuklu Külliye: Bir camiinin etrafına yapılmış medrese.TÜRK DÜNYASI 79 g. at üstünde avcılık yapan insan kabartmaları görülür. silindirik. Tekke ve Zaviyeler: XIII. Külliyeler Hunad Hatun külliyesi Hacı kılıç külliyesi Sahip ata külliyesi Divriği külliyesi (Mengücek) h. Türkiye Selçukluları. Selçukluların dini yapılarında çift başlı kartal. oymacılık ve kakmacılık (ahşap) ile ileri maden işçiliği gelişmişti. Bunlardan dört duvarının üzeri kubbe ile örtülenlerine türbe. Bu özellik. saray kapısı ve du­ varlarını. onları sanat anlayışı bakımın­ dan diğer Türk-İslam devletlerinden ayırır. türbe ve imaret gibi değişik görevleri olan yapılar topluluğuna külliye denir. Yüzyıla ait önemli dini yapılar arsında yer alan Tekke ve zaviyeler şunlardır: •Konya Sırçalı Sultan Miskinler tekkesi •Tokat Sümbül Baba ve Hilafet Gazi zaviyeleri . konik veya piramit çatılı olanlarına kümbet denir.Anadolu Selçuklu Sivas . kütüphane. hamam.Anadolu Selçuklu Afyon -Anadolu Selçuklu Kayseri . Karaman. • Bu sanatların dışında kumaş. medrese.Anadolu Selçuklu Konya . Alanya. hat sanatı. • İlerlemiş sanatlardan biri de çinicilik idi. Tokat. tezhip. Kütahya gibi illerimizde kale ve surlar bulunmaktadır.

Timur'un Anadolu'ya yürüdüğü sıralarda onunla işbirliği yapan Akkoyunlular. Özbekler. Belh şehrin­ de emir ilan edildi(1369). 1507 yılında Timur hanedanının hakimiyetine son verdiler. Kazan. Devletin kurucusu olan Babür Timur ailesindendir. Kurucusu Kara Yülük Osman'dır. Erciş. Moğol İmparatorlu­ ğunun parçalanmasından sonra Karade­ niz'in kuzeydoğusunda kuruldu (1227). Akkoyunlular son verdiler. kuzeyde Ukrayna'ya kadar uzanan ülkele­ re egemen oldu. Erzurum. Timur'un arka arkaya yapmış olduğu se­ ferler bu ülkenin gücünü yitirmesine neden oldu. Musul dolaylarıdır.KARAKOYUNLULAR(1365-1469) Doğu Anadolu'da kurulmuş. Merkezi Tebriz olan Karakoyunlular. Ölümünden sonra kurduğu devlet parçalanarak küçük beyliklere ayrıldı. Kubilay hanlığı. 4. Devlet teşkilatında İlhanlıları kendilerine örnek aldılar. Azerbaycan'ı Türkleştirdiler.(1858) Cengiz Han Cengiz Han'ın ölümünden sonra impara­ torluk. en güçlü çağını Uzun Hasan döneminde yaşadılar. 2-ALTINORDA DEVLETİ Altınorda Devleti. Çağatay Devleti ve ilhanlılar olmak üzere dörde ayrıldı. Devletin kurucusu Batu Han. başkenti Saray şehriydi. Altınorda Devleti. Uzun Hasan Os­ manlı hükümdarı Fatih ile giriştiği Otlukbeli Savaşı'nı kaybetmiş ve zayıflayan Akkoyunlu devletine Safevi Devleti'nin kurucusu Şah İsmail son vermiştir (1502). kurucusu Bayram Hocadır. 6. 3-TİMUR DEVLETİ Devletin kurucusu Timur'dur.80 KPSSDATA TARİH MOĞOLLAR ve DİĞER TÜRK DEVLETLERİ 1-MOĞOLLAR Moğol devleti Cengiz Han tarafından kurulmuştur(1196). Altınorda Devleti'nin topraklarında. Kırım. 5-AKKOYUNLULAR (1350-1502) Diyarbakır'da kurulmuştur.BABÜR DEVLETİ Kuzey Hindistan ile Afganistan'da kurulan bir Türk devletidir. Özbek ve Sibir Hanlıkları ortaya çıktı. Timur doğuda Hindistan'dan batıda Ana­ dolu'ya. Babür devleti Hindistan'ı sömürge haline getiren İngilizler tarafından yıkıldı. Babür devleti­ nin bir diğer ünlü hükümdarı olan Şah Cihan Agra'da dünyanın en güzel anıtla­ rından biri olan Taç Mahal'i yaptırdı. Artuklulara son verdiler. Moğolistan'da kurulan bu devletin başkenti Karakum'dur. Osmanlı Devleti Padişahı Yıldırım Beyazıt'la yaptığı Ankara savaşını kazandı. Taht kavgaları sonucu zayıf­ layan Karakoyunlulara. güneyde Basra Körfezi'nden . Etkinlik alanları.

Bunlar. MOĞOLLAR VE DİĞER TÜRK DEVLETLERİNDE KÜLTÜR. noyanlar. Şa­ . Bu eserde Moğolların yaşam tarzları ile ilgili önemli bilgilere yer verilmiştir. eşi "Mümtaz Mahal" (diğer ismi Ercümen Banu) anısına yapılmıştır. askerler. han so­ yundan olmadığı için "Emir" unvanını kullanıyordu. (Cen­ giz yasaları) • Moğollarda hükümdarın başkanlığında toplanan devlet işlerinin görüşülüp kara­ ra bağlandığı bir kurultay bulunurdu. Babür Şah. hükümdarda bulunması gereken bütün yetkilere sahipti. UYGARLIK DEVLET YÖNETİMİ • Moğollar devlet yönetiminde Uygur Türk­ lerine görev verdiler.TÜRK DÜNYASI 81 manizm. YAZI. Altın Orda Devleti zamanında Berke Han islamiyet'i kabul etti. Devlet Cengiz Han'ın koyduğu yasalara göre yönetilirdi. Dönemin en ünlü eseri "Moğolların Gizli Tarihi"dir. İbadet eden bir moğol Moğollarda birden çok din ve inanç anla­ yışı olduğu bilinmektedir. Bu eser aynı zamanda ilk gezi-seyahat eseridir. han ailesi. BİLİM ve SANAT Altın Orda Devleti zamanında tıp konu­ sunda çalışmalar yapılmıştır. Taç Mahal adlı türbe Şah Cihan tara­ fından. Çağatay edebiyatının en ünlü temsilcisi Ali Şir Nevai. • Timur. Totemizm. Babürname adlı eseri yazmış­ tır. Timur. halk ve köleler olarak sıralanırdı. • Timur'un ordusunda fillerden yararlanılı­ yordu. Timur Devleti zamanında tarıma önem verildi. • Moğollar askerlik teşkilatında Türklerden öğrendikleri onlu sistemi esas almışlar­ dır. Türk dilinin Farsça'dan daha zengin olduğunu anlatmak için Muhakemetü'l-Lügateyn adlı eseri yazmıştır. • Altın Orda Devleti'nde yönetim anlayışı Moğollardaki gibidir. Budizm ve Hıristiyanlık bunlar arşındaydı. Moğol Devleti' nin başında çok geniş yetkilere sahip bir hü­ kümdar bulunurdu. DİL ve EDEBİYAT Moğollar Uygur alfabesini kullandılar. Moğollarda sosyal yapı dört gruptan olu­ şuyordu. Babür Devleti zamanında mimari gelişmiş­ tir. SOSYAL VE EKONOMİK YAŞAM Moğolların göçebe bir yaşam tarzı vardı. Kanallar açıldı. Daha sonraları sanat ve ticaretle de uğ­ raştılar. Yönetimde hem Cengiz yasaları uygulanıyor hem de Türk töre­ sine bağlı hareket ediliyordu.

Çini : Duvar kaplaması olarak kullanılan renkli ve genellikle bezeli ve sırlı. : Zabıta : Vekil : Donanma komutanı : Donanma komutanı : Sultan çocuklarını eğiten kişi : Arazi defterlerini tutan iktaları dağıtan kişi : Eğitim öğretim hizmetlerinin yapıldığı yer Resim sanatı kapsamında ela alınmaktadır. Adalet Bakanı : Zafer mektubu : Vezir : Yoksullara yiyecek dağıtılan yer : Seri hukukun başkanı : Selçuklularda askeri davalara bakan kişi : Hanedan üyesi şehzade olup eyaletleri yönetirler : Köle : Yüksek rütbeli devlet görevlilerinin atamalarını içeren padişah fermanıdır(vezirlik. . ahşap. ışık-gölge ve derinlik duygusu yansıtmayan küçük. ince fakat saydam olmayan toprak işleri. metal.82 TÜRK-İSLAM Emir-i Da d Fetihname Ha cip İmaret Kadil-Kudat Kadı Leşker Melik Gulam Menşur Muhtesip Naip Emir-i Atabey Pervaneci Medrese Sevahil DEVLETLERİNE AİT KPSSDATA TARİH TERİMLER : Örfi hukukun başkanı. Kabartma Kümbet : Taş. gibi malzeme yüzeylerinin oyulması yöntemiyle yapılan sanat eseri : Silindirik ya da çokgen planlı bir gövde üzerine konik biçimde yada piramidal bir külahla örtülü olarak yapılmış Türk ve İran mezar yapısı Minyatür : Çoğunlukla eski yazma kitaplarda görülen. kil. Seramik. beylerbeyliği) Reis ül Bahr Hat (yazı sanatı): Arap harflerini malzeme olarak kullanan yüzey sanatı. Çanak .çömlek : Pişmiş topraktan yapılan her türlü kullanım eşyası. renkli resim sanatı.

eseri Tulunoğulları zamanında Kahire'de yapılan • Türk-lslam edebiyatının ilk yazılı örneği Kutadgu Biligdir (Yusuf Has Hacip). Anadolu Selçuklu Devletinde ilk tersane I. • Büyük Selçuklularda ilk Medrese. Mengücekler ve Artukoğulları'dır. Anadolu Türk birliğini ilk defa I. . • Büyük Selçukluların Bizans'a karşı kazandığı ilk önemli savaş Pasinler Savaşı­ dır (1048). Mesut kurmuştur. İlk Müslüman Türk Devleti Karahanlılar'dır. İzzettin Keykavuş döneminde Sinop'­ ta inşa edildi. • • • • • • Anadolu ilk kez Miryakefalon Savaşı sonunda kesin yurt oldu.TÜRK DÜNYASI 83 • • • • • • • • Türk tarihiyle ilgili bilgi veren ilk yazılı kaynaklar Orhun Kitabeleridir. • Anadolu Selçuklu devletinin ilk başkenti İznik şehridir. İstanbul'u ilk defa Kuşatan Türk Devleti Avarlar'dır. Hindistan'da mut'tur. Türkçeyi resmi dil olarak kabul eden ilk devlet Karahanlılar'dır. • Anadolu'nun kapısı ilk defa Malazgirt Savaşı sonunda Türklere açıldı. İkta Sistemini ilk olarak Büyük Selçuklu veziri Nîzamülmülk kurdu. Sultan unvanını ilk kullanan hükümdar Gazneli Mahmut'tur. • Anadolu'da ilk medrese Danişmentliler tarafından kuruldu (Niksar-Tokat) • İlk Türk denizci beyi Çaka Bey'dir (Çaka Beyliği). • Anadolu'da Türkçe'yi ilk kez resmi dil olarak kabul eden Karamanoğlu Mehmet Beydir (1277). Saltukoğulları. Türk-lslam eserlerini ilk Karahanlılar yapmışlardır. • Selçuklularda Hassa ordusu ilk defa Tuğrul Bey tarafından kurulmuştur. Anadolu Selçuklu Devletinde ilk Donanma Alaaddin Keykubat tarafından ku­ rulmuştur. Tuğrul Bey tarafından Nişabur'da kuruldu. • Mısır'da kurulan ilk Müslüman Türk devleti Tolunoğulları devletidir. İslamiyet'i yaymaya çalışan ilk Türk hükümdarı Gazneli Mah­ • Türkler ilk defa İslamiyet'e Talaş Savaşından sonra topluca girmeye başlamış­ lardır. • • Büyük Selçukluların ilk başkenti Nişabur'dur. Kervansaraylar ilk defa Karahanlılar tarafından yapılmıştır. İlk Türk-lslam mimari Tulunoğiu Camisi'dir. • Malazgirt savaşından sonra Anadolu'da kurulan ilk Türk beylikleri Danişmentliler. İlk Türk-lslam Vakfı Karahanlı Ebu İshak İbrahim'e aittir.

Türklerin akınlarını durdurmak istemesi • Anadolu'nun kapıları Türklere açıldi. Bu akınlar. Bu akınlar. Van şehrini aldı. Kurulan bu ilk Türk devletleri. • • Türklerin Anadolu'ya yerleşmesine engel olmak istemesidir. Türklerin Anadolu'yu yakından tanımalarını sağlamıştır. • Bizans imparatoru Romanos Diogenes'in. Oğuzların Anadolu'ya akınları Çağrı Bey zamanında başlatıldı.Türkler Türkler Anadolu'ya yerleşmeye başladılar. Anadolu'yu yurt edinmek amacıyla gelen ilk Türkler ise Oğuzlardır. 4. Selçuklu Türkleri zamanında 1071'e kadar Anadolu'ya yapılan bu akınlar keşif hareketi niteliğindeydi. Anadolu'nun Türkleşmesine katkıda bulunmuşlardır. • Anadolu'da ilk büyük beylikler kurul­ du. Pasinler Savaşı: Selçukluların Bizans'a karşı kazandığı ilk büyük zaferdir. Anadolu da Kurulan İlk Türk Beylikleri Anadolu'nun fethine katılan beyler burada aldıkları yerlere yerleştiler ve beylik kurdular. yüzyılda Sibirler tarafından yapıldı. Tuğrul Bey zamanında Sivas'a kadar olan yerlerde Bizans'ın savunma gücü kırıldı. Büyük Selçuklu Devleti'nin kurulmasına kadar sürdü. • DANİŞMENTLİLER (1071-1178) • SALTUKLULAR (1072-1202) • MENGÜCEKLİLER (1072-1277) • ARTUKLULAR (1102-1408) . Anadolu'ya yerleşme amacıyla yapılmamıştır. yüzyılda Hunlar.34 KPSSDATA TARİH ANADOLU'NUN TÜRKLEŞMESİ Anadolu'ya ilk Türk akınları. Gürcistan'ı fethettikten sonra Kars yakın­ larındaki Ani kalesini ele geçirdi. Alp Arslan Azerbaycan'a geldi. • • Türklerin "cihangirlik" anlayışı Türklerin yurt edinme ideali • Türkiye Tarihinin başlangıcı kabul edildi. Tuğrul Bey ve Alparslan Zamanında Anadoluya Yapıları Akınlar: Pasinler Sava­ şı'ndan sonra Anadolu'ya akınlar devam etti. keşif yaparak yeni bir yurt arama amacına yönelikti. 6. Bu akınlar Bizans'ın direncini yıpratmış.

• Celaleddin Harzemşah ile Harzemşahlar yenilmiştir. I. Devletin Yükselişi. I. • Birinci Haçlı Seferleri sırasında Haçlılarla mücadele etti. Burada bir tersane yaptırdı. Suriye Selçuklu sultanı ile yaptığı savaşta yenildi ve öldü. • Alanya fethedilerek burada bir tersane yaptırılmıştır. Döneminin en önemli olayı Miryokefalon Savaşıdır. Alaaddin Keykubat zamanı devletin en parlak dönemidir. Melikşah'ın ölümünden sonra Anadolu'ya geldi ve babasının kurduğu devletin başına geçti. Gıyaseddin Keyhüsrev ile gelişme dönemi başlar. Bizanslıların iç karışıklığından yararlanarak Iznik'i aldı ve Anadolu Selçuklu dev­ letini kurdu. Gıyaseddin Keyhüsrev sultan oldu. Bizanslılarla ve II. İzzettin Keykavus. Alaaddin Keykubat zehirlenerek öldürülünce yerine oğlu II. Antalya Şehrini ele geçirdi. Başkenti İznik'ten Konya'ya taşıdı. Melikşah'ın üzerine gönderdiği Komutan Porsuk'u yendi. Anadolu'yu fethetmekle görevlendirilen Büyük Selçuklu komutanlarmdandır. Bu dönemde: • Anadolu Türk birliği sağlanmış. 1230 yılında Yassı Çemen' de karşılaşılmış ve I. • Bu zafer Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu ve hep böyle kalacağını kesinleştirdi. I. Mesut. Trabzon Rum İmparatorluğu'ndan Sinop'u aldı. Anadolu Selçuklu Devleti'nin sınırlarını Fırat'a kadar genişletti. Sonuç: Bizanslılar Türkleri Anadolu'dan atma düşüncesinin hayal olduğunu anladılar. I. Kılıç Arslan.TÜRK DÜNYASI 85 ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ (1075-1308) DEVLETİN KURULUŞU Devletin kurucusu Süleyman Şah'tır (1015-1086). . Süleyman Şah. Kılıç Arslan. II. Haçlı seferleri sırasında Haçlılarla savaştı. MİRYAKEFALON SAVAŞI Nedeni: Haçlıların Anadolu'da yarattığı huzursuzluktan yararlanıp Türkleri Anadolu'dan atmak istemeleridir.

pusula.86 KPSSDATA TARİH ANADOLU SELÇUKLULARI VE HAÇLI SEFERLERİ Haçlı Seferlerinin Nedenleri: A B C Dini nedenler: Hıristiyanların başta Hz. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında Baba Ishak adında bir Dervişin çıkardığı isyan zorla bastırıldı. II. Gıyaseddin Keyhüsrev zamanında devlet iyice zayıfladı bu dönemde İran'ı alarak Anadolu'ya giren Moğollarla Kösedağ Savaşı (1243) yapıldı. II. Akdeniz liman­ ları gelişti. . • Akdeniz'de ticaret gelişti. • Avrupa'da din adamlarına ve kiliseye güven sarsıldı. • Haçlı Seferleri sonunda matbaa. Ana­ dolu birliği bozuldu. Sivas ve Kayseri'ye kadar ilerledi. Anadolu Selçuklu Devleti üstünlüğünü kaybetti. Siyasi neden: Selçuklu Türkleri Anadolu'nun büyük bir bölümünü ele geçirmişlerdi Bunun üzerine Bizans imparatoru Papa'ya başvurarak yardım istemiş. Alaaddin Keykubat'm ölümünden sonra başa geçen sultanlar devleti iyi yönetemediler. • Avrupa'da derebeylik rejimi zayıfladı. Gıyaseddin Keyhüsrev Moğollara karşı yenildi. Alanya ve Sinop'ta tersaneler kuruldu. ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ VE BEYLİKLER DÖNEMİNDE TÜRK DENİZCİLİĞİ Türk denizcilik tarihinde ilk donanma Çaka Bey tarafından oluşturuldu. ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİNİN DAĞILIŞI I. Karadan ve denizden sekiz Haçlı Seferi yapılmıştır. üçüncü ve dördüncü olanlarıdır. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde Antalya. Menteşe. Hamitoğulları. kâğıt. Krallar güçlendi. Anadolu Beylikleri döneminde Aydın. • Anadolu'daki Türk ilerleyişi bir süre dur­ du. Moğollar Erzincan. İstanbul Türk­ lerin eline geçerse Avrupa'nın da tehlikeye gireceğini bildirmişti. İsa'nın doğum yeri olan kutsal toprakları geri almak istemeleridir. II. Mesut'un 1308'de ölmesiyle Anadolu Selçuklu Dev­ leti yıkılmıştır. Saruhan. : Kösedağ savaşının sonuçları:II. En önemli olanları birinci. Karesi. Ekonomik nedenler: İslam ülkelerine göre fakir olan Avrupalıların zengin İslam ülkelerini ele geçirmek ve rahat etmek istemeleri. ba­ rut gibi birçok yeni­ likler Avrupalılar tarafından öğrenil­ di. Candaroğulları beylikleri donanma kurmuşlardır.

Anadolu Sel­ çukluları donanmaya önem verdiler. Eyaletlerde askerlik işlerine Su­ başılar . Ancak Ankara Savaşından sonra tekrar kurulmuşlardır. Bunun sonu­ cunda sınırlardaki uç beyleri bağımsızlıklarını ilan ettiler. • Bu beylikler. Devlet ve ülke hükümdar ailesini ortak malı sayılırdı. •Anadolu Selçuklu Devleti'nin yıkılması ve Moğol egemenliğinin Anadolu'da sona ermesiyle kurulmuştur. •Yıldırım Beyazıt döneminde birçoğu Osmanlı egemenliğine girmiş. Ülke eyalet adı verilen bölümlere ayrılmış­ tı. . Divana vezir başkanlık yapardı. Kurulan bu beyliklerin bazıları şunlardır: • Karamanoğulları: Konya-Karaman • Germiyanoğulları:Kütahya-Emet-Tavşanlı • Aydınoğulları: Aydın-Birgi-İzmir • Candaroğulları: Kastamonu-Sinop • Osmanoğulları: Söğüt-Domaniç • Karesioğulları: Balıkesir-Çanakkale • Hamitoğulları: Isparta-Burdur. Devlet işleri Divan denen kurulda görüşülürdü. Akdeniz ve Karadeniz kıyılarında tersaneler kuruldu. Eğirdir-Antalya • Menteşeoğulları: Muğla • Ramazanoğulları: Adana'nın batısı ve İçel • Saruhanğulları: Manisa-Menemen ve Turgutlu • Dülkadiroğuiları: Adana-Maraş-Elbistan • Eretna Devleti: Erzurum-Erzincan. Sivas ve Tokat ANADOLU SELÇUKLU DEVLETİ VE BEYLİKLER DÖNEMİNDE KÜLTÜR VE UYGARLIK DEVLET YÖNETİMİ: Devletin başında Sultan unvanı verilen bir hükümdar bulunurdu. yasal parçalanmaya neden olmalarına rağmen Anadolu'da Türk kültür ve uygarlığına olumlu katkıları olmuş Anadolu'nun Türkleşmesine ve bulundukları yörelerin bayındır hale gelmesi için çalışmışlardır.TÜRK DÜNYASI 87 ANADOLU TÜRK BEYLİKLERİ Anadolu Selçuklu Devletinin Moğol baskısı sonucu dağılma dönemine girdi. sultanın şahsına ait askerler (hassa ordusu) Türkmenler ve ikta sahiplerinin besledikleri askerlerden oluşurdu. ORDU VE DONANMA: Anadolu Selçuklularda ordu. Oluşturulan donanma ile hem deniz ticareti geliştirildi hem de kıyıların güvenliği sağlandı. Eyaletleri hükümdar ailesinden olan Melikler yönetirdi. adalet işlerine Kadılar bakardı.

hastahaneler. ikta. kaleler ve tersaneler yaptırdılar. devlet malı olarak kabul edilir ve "Miri arazi" olarak adlandı­ rıldı. BİLİM VE SANAT: Anadolu Selçuklu sultanları bilim adamlarına. YAZI. Ticaret yolları güvenceye alındı. Bu eserler çok güzel çiniler. Anadolu Selçuk­ lularında topraklar. Has. kervansaraylar. surlar. medreseler. Türkler Anadolu'nun her tarafında saraylar camiler. kabartma yazılar ve nakışlarla süslendi. yunus Emre ve Hacı Bektaş Veli'nin Türk düşünce ve edebiyat hayatında önemli yerleri vardır. Halıcılık ve maden işçiliğinde de ileri gitmişlerdi. Bu teşkilatın içinde zanaatkarların iş kollarına göre Loncaları olurdu. Medreselerde dini bilgilerin yanında matematik. tıp. yazar ve şair­ lere çok değer verirlerdi. mescitler. Şehirlerde ticaretle uğraşanlar tarafından kurulan Ahi teşkilatları vardı. köprüler. Edebiyat ve devletin resmi dili Farsça idi. Kervansaraylar yaptırıldı. Karamanoğlu Mehmet bey Anadolu Sel­ çuklu Devleti'nin veziri olduğu sırada dev­ letin resmi dilinin Türkçe olduğunu ilan etti Mevlana Celaleddin Rumi. imaretler. mülk ve vakıf arazi olarak ayrıldı. Miri arazi.88 SOSYAL VE EKONOMİK HAYAT: Türk­ lerin Anadolu'yu yurt edinmeleriyle bura­ da her bakımdan gelişmeler oldu. hamamlar. KPSSDATA TARİH . DİL VE EDEBİYAT: Anadolu Sel­ çuklu Devleti döneminde halkın Türkçe konuşmasına karşı bilim dili Arapça'ydı. taş ve tahta oymalar. Halk şehirli. Ahi teşkilatı şehirle­ rin güvenliğini sağlar yönetimde etkili olurdu. köylü ve göçebe olmak üzere üçe ayrılıyordu. fel­ sefe ve gökbilimiyle ilgili derslerde okutul­ du.

İslam dünyasında önemli bir eğitim-öğretim kurumu olan Nizamiye Medresesi'ni aşağıdaki devletlerden hangisi kurmuş­ tur? A) Selçuklular C) Karahanlılar E) Osmanlılar 2. XIII. aşağıdakilerden hangisine önem verildi­ ğini gösterir? A) B) C) D) E) Sınırların güvenliğinin arttırılmasına Ekonomik durumun düzeltilmesine Ülke bütünlüğünün korunmasına Yerleşik hayatın yaygınlaştırılmasına Dış ilişkilerin arttırılmasına . Bu durum aşağıdakilerden hangisine hız kazandırmıştır? A) B) C) D) E) Anadolu'da ticaretin gelişmesine Bizans'ta entrikaların başlamasına Anadolu'da nüfusun artmasına Anadolu'daki karışıklıkların sona ermesi Beyliklerin ortaya çıkmasına 4. Anadolu'daki 'Kervansaraylar' en çok hangi amaca hizmet için yapılmıştır? A) B) C) D) E) Anadolu'da iç düzeni sağlama Dıştan gelecek tehlikelere karşı koruma Ticareti geliştirme Türk konukseverliğini tanıtma Yoksul kişilere yardım etme TEST-1 Türk . Türk-İslam uygarlığında aşağıdakilerden hangisinin yasaklanması.TÜRK DÜNYASI 89 5. Yüzyıl sonlarına doğru Anadolu'da Moğol baskısının azalması üzerine sınırlara yerleştirilen Türkmen beyleri ve halk üze­ rindeki Selçuklu otoritesi de zayıflamıştır. 8. Meliklerin yetkilerinin sınırlı tutulması. Selçuklu şehzadeleri arasında taht kav­ galarının olması Beyliklerin ortaya çıkması Aşağıdakilerden arasındadır? A) B) C) D) E) Katvan savaşı Yassı Çemen savaşı Kösedağ savaşı Miryokefalon savaşı Dandanakan savaşı hangisinin sonuçları 3. Selçuklularda resmi yazışmalar Farsçaydı. Bu durum Selçuklularda aşağıdakilerden hangisine neden olmuştur? A) B) C) D) E) Ordudaki asker sayısının azalmasına Yöneticiler ile halk arasındaki bağların güçlenmesine Türk dilindeki gelişmenin yavaşlama­ sına Yabancıların siyasal baskılarının önlen­ mesine Yönetimde bilim adamlarının söz sahibi olmasına. Medreselerde eğitim Arapça yapılıyordu.İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet 1. Yüzyılın ilk yarısında. oymacılık. Büyük Selçuklularda fethedilen toprağın fethedenin malı olması aşağıdakilerden hangisine yol açmıştır A) B) C) D) E) Feodal beyliklerin ortaya çıkmasına Merkeziyetçiliğin güçlenmesine Deneyimsiz kişilerin komutan olmasına Ticarete önem verilmesine Ülkede bayındırlık işlerinin aksamasına B) Abbasiler D) Gazneliler 6. Kendi bölgelerinin yöneti­ minde söz sahibi olan meliklerin para bas­ tırma. kak­ macılık. nakkaşlık gibi süsleme sanatları­ nın gelişmesine zemin hazırlamıştır? A) B) C) D) E) Yazı (Hat Sanatı) Duvar çiniciliği Resim ve Heykelcilik Figürlü plastik sanat Minyatür sanatı 7. Halk ve ordu kesimi ise Türkçe konuşuyordu. savaş açma ve siyasi görüşme yapma yetkileri yoktu. XIII. Anadolu Selçuklu Devletinde kendilerine bir bölgenin yönetimi verilen hanedan üyelerine 'Melik' deniyordu.

Suriyeli ve Yahudilerden bazı gruplar Antalya. Selçuklu sultanları.90 9. Bu durumun başlıca nedeni aşağıdaki alanlardan hangisinde görülen gelişme­ lerdir? A) B) C) D) E) Ticaret Savunma Eğitim Mimari Tarım 13. Selçukluların son dönemlerinde prensle­ rin iç mücadelelerini fırsat bilerek kurulan küçük devletlerden oluşmuş yönetimlere ne denirdi? A) B) C) D) E) Uçbeylik Emirlik Prenslik Atabeylik Eyalet . İranlı. Alanya. Bunun en önemli nedeni hangisidir? A) B) C) D) E) Rüşveti önlemek Kadıların sayısını azaltmak Adil kararlar vermek Adliyede kargaşayı önlemek İdari mekanizmayı güçlendirmek 11. Selçuklu sultanlarının izledikleri bu politi­ ka öncelikle aşağıdakilerden hangisini sağlamaya yöneliktir? A) B) C) D) E) Vergi toplamada düzeni Üretimde artışı Toprak bütünlüğünün korunmasını Ülkede asayişi Yönetimde sürekliliği 15. Suriye ve Kırım'a yerleşmişlerdir. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde İtal­ yan. Anadolu Selçukluları Antalya. Anadolu Selçukluları döneminde çiftçilere işleye bilecekleri kadar toprak verilir. Bu durumun aşağıdakilerden hangisine karşı bir önlem niteliği taşıdığı savunula­ bilir? A) B) C) D) E) Toprakların devletin denetimi dışında el değiştirmesine Ayaklanmaların baş göstermesine El sanatlarının önemini kaybetmesine Başka ülkelerden kaçak olarak gelenle­ rin yerleşmesine Yöneticilerin aynı aileden seçilmesine 14. Anadolu Selçukluları ticaret yollarının ele geçirilmesine önem vermişlerdir. Müslüman Türk geleneğinde adalet işleriyle uğraşanların hükümet ile ilgileri yasaklanmış­ tır. Kayseri ve Si­ vas gibi şehirlere. Türkler ise Kıbrıs. Fransız. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu Selçuk­ lularının bu yaklaşımının sonuçlarından biri değildir? A) B) C) D) E) Kervan ticaretinin yaygınlaşması Kervansaraylara ihtiyaç duyulması İkta sisteminin kurulması Şehirciliğin önem kazanması Ülkenin stratejik önem kazanması 10. Sinop gibi limanları ele geçirdikten sonra bu liman­ larda Avrupalı tüccarlara düşük gümrük tari­ fesi uygulamışlardır. din ve ırk ayrımı gözet­ meksizin halka toprak dağıtarak boş araziyi değerlendirmeyi devletin görevi saymışlardır. Konya. toprak­ lar ekilip biçildikleri sürece. babadan oğula kalırdı. Bu uygulamanın amacı ne olabilir? A) B) C) D) E) Ticari ilişkileri geliştirmek Avrupalıların Türklere karşı birleşmesini önlemek Avrupa'da nüfus bölgeleri kurmak Denizlerde üstünlük sağlamak Anadolu'da siyasi birliği sağlamak KPSSDATA TARIH 12.

Aşağıdakilerden hangisi "Birleşmiş Mil­ letler" teşkilatının ilk olarak oluşumu dü­ şüncesini ortaya atmıştır? A) B) C) D) E) ibn-i Sina Farabi Gazali Biruni Harezmi TÜRK-İSLAM DEVLETLERİNDE KÜLTÜR VE MEDENİYET TEST-1 CEVAP ANAHTARI 19.TÜRK DÜNYASI 16.Yusuf Has Hacib Divan-ı Lugat-ı Türk .Edip Ahmet El-Kanun .İbni Sina Asar-ı Bakiye . Osmanlı Devletinde.Kaşgarlı Mahmut Atabet-ül Hakayık .Ahmet Yesevi 9 A 1 A 2 A 3 C 4 C 5 C 6 C 7 E 8 C 10 A 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 B A C C D C D B E B . geliri doğrudan doğruya veya mültezimler aracılığı ile dev­ let hazinesine giren topraklara ne ad veri­ lirdi? A) Ocaklık B) Yurtluk C) Mülk arazi D) Mukataa E) Has 18. Aşağıdaki eşleşmelerden hangisi yanlış-tır? A) B) C) D) E) Kutatgu Bilig . Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuklu Devleti'nin devlet idaresiyle ilgili değildir? A) B) C) D) E) Devlet işleri divanda yürütülürdü Başta büyük sultan bulunurdu Saray ve orduda Arapça hakimdi Ülke 12 büyük eyalete ayrılmıştı Yönetim işlerine vezir bakardı 91 20. Türk tarihinde O r h u n Abideleri'nden sonra ikinci özgün ve yazılı örnekler hangi devlet tarafından meydana getirilmiştir? A) B) C) D) E) Avarlar Karahanlılar Gazneliler Selçuklular Osmanlılar 17.

Halifeyi Şiilerin baskısından kurtarmaları Türklerin Balkanlara geçişini sağlamala­ rı 2. Selçuklularda devlet işlerinin görüşül­ düğü divan.Melikşah İsfahan .92 KPSSDATA TARİH TEST-2 Türk . Arapça ve Farsça kullanılmaya başlan­ mıştır. Aşağıda verilen ordu ile ilgili terimlerden hangisinin Büyük Selçuklu Devletiyle ilgili olduğu söylenemez? A) B) C) D) E) Hassa ordusu Türkmen ordusu Yardımcı kuvvetler Gulaman-ı Saray Emir-ül Sevahil 5.İslam dünyasına sağla­ mış olduğu katkılardan biri değildir? A) B) C) D) E) Çok sayıda medrese açarak bilime katkı sağlamaları.Sencer Nişabur-Tuğrul Bey Kaşgar .Selçuk Bey .İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet 1. Türk-İslam devletlerindeki en önemli eğitim kurumu aşağıdakilerden hangisi­ dir? A) B) C) D) E) Medrese Vakıf İkta Divan Ahilik 4. yaptığı işe göre bölümlere ay­ rılırdı.Alparslan Rey . İlk Müslüman Türk devletlerinde devlet ve memleket işleri aşağıdakilerden hangisin­ de görüşülürdü? A) B) C) D) E) Kurultay Mebusan meclisi Divan Meclis Danışma kurulu 3. Anadolu'nun Türkler tarafından fethine öncelik vermeleri Sanatta Türk-İslam anlayışını uzlaştır­ maları. Aşağıdakilerden hangisi Orta Asya'da kurulan Türk devletleriyle ilk Müslüman Türk devletlerinin ortak özelliklerinden bi­ ridir? A) B) C) D) E) Arap ve Fars kültürünün etkili olması Aynı dini inanca sahip olmaları Aynı coğrafi bölgede kurulmuş olmaları Hükümdarlarının aynı unvanı kullanma­ ları Ülke topraklarının hükümdar ailesinin ortak malı sayılması 7. 8. Büyük Selçuklular döneminde açılan ilk medresenin yeri ve kurucusu aşağıdaki­ lerden hangisinde doğru olarak verilmiş­ tir? A) B) C) D) E) Bağdat . Aşağıdakilerden hangisi Türklerin İslami­ yet'i kabul etmelerinden sonra görülen gelişmelerden biri değildir? A) B) C) D) E) Göçebelikten yerleşik hayata geçiş hız­ lanmıştır Savaşçılıklarını yitirmeye başlamışlardır İslam hukuku uygulanmaya başlanmıştır Tasavvuf düşüncesi yayılmaya başla­ mış. İstifa divanının yaptığı iş aşağıdakilerden hangisiydi? A) B) C) D) E) Dışişlerini yönetmek Yazı işlerini düzenlemek Askerlik işlerine bakmak Orduyu düzenlemek Ekonomik ve mali işlere bakmak 6. Aşağıdakilerden hangisi büyük Selçuklu devletinin Türk .

Bu olay Atatürk'ün hangi ilkesiyle benzer­ lik gösterir? A) B) C) D) E) Halkçılık Devletçilik Laiklik İnkılapçılık Milliyetçilik 13. Dandanakan savaşından sonra Bağdat'a giren Tuğrul Bey dünya işlerini kendi üzerine din işlerini de halifenin sorumluluğuna bıraktı.Gazneliler 10. Anadolu Selçuklu Devleti döneminde.Gazneliler Anadolu Selçuklular . Aşağıdakilerden hangisi Büyük Selçuk­ luların özelliklerinden biri değildir A) Anadolu'nun Türkleşmesi sürecini baş­ lattılar Haçlılara karşı başarılı savaşlar yaptılar Atabeylik denilen özerk yönetim birimleri oluşturdular Hükümdar-veraset sistemini sürdürdüler İslam dünyası üzerindeki Bizans baskı­ sını sona erdirdiler 11. Anadolu'nun kapılarının Türklere açıl­ ması II.Anadolu Selçuklula­ rı Gazneliler-Büyük Selçuklular Karahanlılar . Yunus Emre hangi devlet döneminde Anadolu'da yaşamıştır? A) B) C) D) E) Büyük Selçuklu Devleti Anadolu Selçuklu Devleti Osmanlı Devleti Karahanlı Devleti Gazneli Devleti B) C) D) E) 12.İslam devletle­ rinden farklı olarak hangi sanat gelişmiş­ tir? A) B) C) D) E) Mimari Hat sanatı Çinicilik Halıcılık Resim 16. kendinden önceki Türk . Anadolu'nun Türk yurdu olmasını kesin­ leşmesi Yukarıdaki gelişmeler hangi iki devlet döneminde gerçekleşmiştir? A) Büyük Selçuklular . Türkler aşağıdaki olaylardan hangisi ile ilk defa Müslümanlar arasında etkin rol almaya başlamışlardır? A) B) C) D) E) Selçuklu Devletinin kurulması Malazgirt savaşının kazanılması Talaş savaşı Karahanlı Devletinin kurulması Oğuzların İslamiyet'i kabulü 17. 93 I. Türkler aşağıdakilerden hangisini diğer­ lerinden sonra kurmuşlardır? A) B) C) D) E) Ahi teşkilatını Lonca teşkilatını Merkez teşkilatını Medrese teşkilatını Yeniçeri teşkilatını .TÜRK DÜNYASI 9.Anadolu Selçukluları Karahanlılar . Aşağıdakilerden hangisi Selçuklularda esnaf ve sanatkarların mesleki ilkelerini saptayan ve denetleyen toplumsal örgüt­ tür? A) Vakıf D) Kurultay B) İltizam E) Tekke C) Ahilik 14. Aşağıdakilerden hangisi Anadolu'da Sel­ çuklular döneminde ticareti geliştirmek amacıyla inşa edilmiştir? A) B) C) D) E) Medreseler Vakıflar Tekkeler Zaviyeler Kervansaraylar B) C) D) E) 15.

94 18. Buna karşılık kadılık. muhtesiplik. İslam dininin resim yapmayı yasakla­ ması Türk . Karahanlı Devleti.İslam Devletleri'nde hangi sanat dallarının daha çok gelişmesinde etkili olmuştur? A) B) C) D) E) Çinicilik . cihad ve benzeri konularda İslam kültürü­ nün etkisinde kalmıştır. Anadolu Selçuklu devletinde Büyük Divan yaptığı işler yönünden.Halıcılık Halıcılık-Seramikçilik Minyatür-Nakkaşçılık 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 B E E A D C E E C E 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 B E C A 21 D B C E A E B . İlk Türk İslam Devletlerinde en fazla gelişme gösteren güzel sanat dalı aşağı­ dakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) Çinicilik Seramik Halıcılık Mimari Minyatür 19. günümüzde aşağıdakilerden hangisine benzemek­ tedir? A) B) C) D) E) Danıştay Milli Güvenlik Kurulu TBMM Yargıtay Bakanlar Kurulu TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ'NDE KÜLTÜR VE MEDENİYET TEST-2 CEVAP ANAHTARI 20.Mimari Hattatlık-Minyatür Mimari . Karahaniılar'da aşağıdakilerden hangisinin gö­ rülmesine ortam hazırlamıştır? A) B) C) D) E) Türk . saray ve askeri teşkilat­ lanmalarında Türk geleneklerini büyük ölçüde korumuştur.İslam sentezinin oluşmasına Orta Asya Türk geleneklerinin tamamen sona ermesine Töre hükümlerinden tamamen vazgeçil­ mesine İslam dininin kurallarının değiştirilmesi­ ne Arap kültürünün bütünüyle kabul edilme-sine KPSSDATA TARİH 21. Yalnızca yukarıdaki uygulamalar.

Anadolu Selçuklularda edebi dil olarak Fars­ ça. Konya'da bulunan. Büyük Selçuklu Sultanı Melikşah döne­ minde I. Geometrik şekiller III. Saray­ da.İslam Devletlerinde Kültür ve Medeniyet 1." Bu duruma dayanılarak. Bağdat'a Nizamiye medresesinin kurul­ ması III. A) B) C) D) E) Devletin ekonomik ve siyasal gücü gide­ rek artmıştır Tarımın gelişmesine ticaretten daha faz­ la önem verilmiştir Para bir değişim aracı olarak kullanıl­ maktadır. Alaattin Keykubat döneminde basılan para ise altındır. İnsan figürleri Anadolu Selçukluları döneminde süsleme sanatında yukarıdakilerden hangileri kul­ lanılmıştır? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III l-ll l-ll-lll . İnce Minareli Merdese. Anadolu Selçuklu Devleti ile ilgili aşağıdaki yargılardan han­ gisine ulaşılamaz? A) B) C) D) E) 3. Yeni bir takvim düzenlenmesi gelişmelerinden hangisi sosyal hayatı olumlu yönde etkilemiştir? A) B) C) D) E) IV l-ll l-ll-lll ll-lll-IV l-ll-lll-IV 2. Karatay Medresesi ve Sırçalı Medrese Türk sanatının hangi dönemine aittir? A) B) C) D) E) Osmanlı Büyük Selçuklu Anadolu Selçuklu Anadolu Beylikleri Memlükler TEST -3 Türk . Yeni bir mezhep olan Batınilerin vezir Nizamülmülk'ü öldürmeleri II. Yeni kurulduğunda devletin kendine öz­ gü parası yoktur Para giderek değer kazanmıştır Konya'da yüzeyi mozaik çini ile kaplı Karatay Medresesi kime aittir? Akkoyunlular Karamanoğulları Germiyanoğulları Anadolu Selçukluları Osmanlılar 6. 2. Mesut za­ manında ilk kez basılan para bakır. Bitki ve hayvan figürleri II. Bu durum aşağıdakilerden hangisinin bir göstergesidir? A) B) C) D) E) Ülkede çok sayıda etnik grubun bulun­ duğunun Türkçede Farsça sözcüklerin Arapça sözcüklerden daha fazla bulunduğunun Yönetim ile halk arasında kopukluk ol­ duğunun Bilimsel çalışmaların hız kazandığının Ülkede Türkçenin daha yaygın kullanıl­ dığının 5. "Anadolu Selçuklu Devletinde 1. I. Kılıçarslan zamanında basılan para gümüş.TÜRK DÜNYASI 95 4. orduda ve halk arasında Türkçe konu­ şuluyordu. Medreselerde din bilimlerinin yanında pozitif bilimlerinde okutulması IV. din dili olarak Arapça kullanılırdı.

Aşağıdaki eserlerden hangisi Selçuklu Devleti Dönemi'ne aittir? A) B) C) D) E) Bursa Yeşil Cami Konya Alaaddin Camii Edirne Selimiye Camii Bursa Hüdavendigar Camii Edirne Muradiye Camii 11. Türk denizciliğinin Anadolu Selçukluları dönemine kadar gelismemesindeki başlı­ ca etken aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) Devletin yönetim biçimi Ülke topraklarının coğrafi konumu Komşuların güçlü olması Devletin ekonomik durumu Sınırların sürekli genişletilmesi . Aşağıdakilerden hangisi. Kayseri'de bulunan Gevher Nesibe Şifahanesi hangi dönemde yapılmıştır? A) B) C) D) E) 9. Bitki motifleri II. Yazı Suçluklu mimarisinde yukarıdakilerden hangileri süsleme amacıyla kullanılmıştır? A) C) D) E) Yalnız I Yalnız III II ve III I. Bu uygulamadaki temel amaç aşağıdaki­ lerden hangisidir? A) B) C) D) E) Şehzadeler arasındaki taht kavgalarını önlemek Atabeylerin merkeze bağlılığını artırmak Eyalet güvenliğini sağlamak Şehzadeleri devlet yönetimiyle ilgili ko­ nularda yetiştirmek Orduyu güçlendirmek 10. Anadolu Selçukluları Osmanlılar Karamanoğulları Saltukoğulları Mengücekler I. bölge ve eyaletlerin başına idareci olarak atadıkları şehzadelerin yanına "Atabey" unvanlı kişilerde verirlerdi. Ahi topluluğu olarak örgütlenmiştir? A) B) C) D) E) Esnaf Asker Kadılar Müderrisler Melikler 14.96 7. Osmanlı paralarından ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir? A) B) C) D) E) Belli ağırlıkta olması Değerli madenlerden kesilmesi Üzerinde sultanların portreleri ve aslan resimlerinin bulunması Yapımında kullanılan madenlere göre adlandırılması Hükümdarın emriyle kesilmesi 15. Selçuklular. Türk-lslam dünyasında pozitif bilimler kiminle başlamıştır? A) B) C) D) E) Vasiti İbn Heysem Farabi Ömer Hayyam İbn Rüşd KPSSDATA TARİH 12. II ve III B) Yalnız II 13. Karahanlılar Devleti'nin Türk tarihindeki önemi nedir? A) B) C) D) E) Bünyesinde çeşitli kavimleri barındırma­ sı Doğu Türkistan'da kurulan bir Türk dev­ leti olması Adını. kurulduğu yerden almamış olma­ sı Doğu ve Batı Karahanlılar olmak üzere ikiye ayrılması İlk müslüman Türk devleti olması 8. Anadolu Selçuklu paralarını. Hayvan resimleri III.

çeşitli amaçlara hizmet eden yapı topluluğuna ne ad veri­ lir? A) Cami B) Kervansaray C) Medrese D) Han E) Külliye 21. III. Türk . Hassa Ordusu'nun oluşturulma biçiminin Osmanlılar'da aşağıdakilerden hangisinde temel olduğu savunulabilir? A) B) C) D) E) İltizam sistemine Tımar sistemine Devşirme sistemine Müsamere sistemine Merkezi devlet sistemine 22. Karamanoğulları Beyliği II. ona işleyebildiği süre­ ce sahip olma. Anadolu Selçuklu Beyliği III. kamu yararını korumakla görevli olan devlet otoritesi her şeyden üstün tutulmuştur. Ölüm halinde. Bahçe IV. Otlak II. I. Karahanlılar'da Hassa Ordusu küçük yaşta esir edilen veya para ile satın alınan gençler­ den oluşturuldu. Güçlü devlet ve kabilelerin tutumlarında değişme olması 97 19. Türk İslam devletlerinde. Ürün üzerinden vergi verme II. Elindeki toprağa. I. Türk-İslam devletlerinde kişiler. erkek evlada toprağı iş­ leme olanağı tanıma uygulamalarından hangisi ya da hangileri vardır? A) Yalnız I B) Yalnız II C) Yalnız III D) II ve III E) I.İslam sanatında.TÜRK DÜNYASI 16. Büyük Selçuklu Devlet Yukarıdakilerden hangisi veya hangileri­ nin merkezi Koynadır? A) Yalnız I C) l-ll E)l-ll-lll B) Yalnız II D) ll-lll . Bu gelişmelerde aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur? A) B) C) D) E) Gereksinim duyulan maddelerin çeşitlilik göstermesi Dünya nüfusunun artması Coğrafya keşiflerine ara verilmesi Doğu ile Batı arasında siyasi ilişkilerin başlaması. Orman alanlarından hangilerine sahip olabilmiş­ lerdir? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnız III I ve II III ve IV 18. Çin'den başlayarak Ön Asya'ya ulaşan İpek Yolu'nun geçtiği yerler zaman zaman değiş­ miştir. il ve III 20. Eski Türk devletlerinde. köyde yaşa­ yanlarla ilgili olarak. I. hükümdar din işlerini halifeye bıra­ karak devlet işlerini tümüyle kendi üzerine almakla bu eski Türk geleneğini tekrar başlatmıştır? A) B) C) D) E) Osmanlılar Gazneliler Karahanlılar Memlükler Selçuklular 17. Aşağıdaki Türk-islam devletlerinin hangi­ sinde. Yaylak ili.

III. Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez? A) B) C) D) E) İran kültürünün etkisinde kalmışlardır Kültürel etkileşim vardır. Aşağıdakilerden hangisi Selçuklu döne­ mi mimarisine örnek değildir? A) B) C) D) E) 27.98 23. aşağıdakilerden hangisi hiyerarşik sıralamada diğerlerin­ den yüksektedir? A) B) C) D) E) Nişancı Defterdar Kazasker Sadrazam Reisülküttap 25. II. I. II ve III 11 12 13 14 15 16 17 18 19 20 C E E 30 B c E A D B E E 21 22 23 24 25 26 27 C 28 29 A D c E C D D E . Kubadabad Sarayı İnce Minareli Medrese Alaaddin Camii Selimiye Camii Hatuniye Medresesi Çini Taş Ahşap TÜRK-İSLAM DEVLETLERİ'NDE K Ü L T Ü R V E MEDENİYET T E S T -3 CEVAP ANAHTARI 1 E 2 B 3 D 4 C 5 D 6 E 7 C 8 A 9 E 10 B Anadolu Selçukluları mimari yapıların iç ve dış süslemelerinde yukarıdakilerden hangilerini kullanmıştır? A) B) C) D) E) Yalnız I Yalnız II Yalnızlll I ve II I. Anadolu Selçuklulan'nda toprak yöne­ timine ne ad verilirdi? A) B) C) D) E) Tımar Öşür İltizam İkta Yurtluk 30. Anadolu Selçuklu Sultanlarından bazıları Farsça unvanlar kullanmıştır. Batman yakınındaki Hasankeyfte aşağı­ dakilerden hangisine ait eserler bulun­ maktadır? A) B) C) D) E) Artukoğulları Germiyanoğulları Karamanoğulları Candaroğulları Aydınoğulları 24. Kitab-ı Bahriye adlı eseri ve yaptığı hari­ talarla ünlü denizci aşağıdakilerden han­ gisidir? A) B) C) D) E) Kılıç Ali Reis Piri Reis Murat Reis Şeydi Ali Reis Barbaros Hayrettin 26. Osmanlı Devleti'nde. Iran egemenliğini benimsemişler Farsçayı kullanmışlar Kültür alışverişi olmuştur 29. Aşağıdakilerden hangisi Türk-lslam devletlerinde toprak yönetimi ile ilgili de­ ğildir? A) B) C) D) E) İkta Ocaklık Zeamet Has Ulak KPSSDATA TARİH 28.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful