You are on page 1of 14

ekkapakamayis 27/4/05 17:27 Page 1

evren
kuramlar›

MAYIS 2007 SAYISININ ÜCRETS‹Z EK‹D‹R


HAZIRLAYAN: RAfi‹T GÜRD‹LEK
evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 2

evren ku
Bafl›n› kald›r›p hayranl›kla seyretti¤i y›ld›zlar›n, gezegenlerin nas›l ortaya
ç›kt›klar›n›, nas›l yok olduklar›n›, nas›l hareket ettiklerini, enerjilerini
nereden ald›klar›n› özel olarak merak etmeyen biri için gökbilimin temel
sorunu, günlük yaflam›m›zda al›flt›¤›m›z, hadi daha da ileri gidelim,
okullarda ö¤rendi¤imiz ya da zihnimizde canland›rabildi¤imiz ölçülerle,
boyutlarla uyumsuzlu¤u. Standart uzakl›k birimi olan ›fl›ky›l›n›, daha aflina
oldu¤umuz bir ölçüye çevirmeye kalkt›¤›m›zda karfl›m›za ç›kan say›,
yaklafl›k 10 trilyon kilometre. Bu durumda bize en yak›n y›ld›z 40 trilyon
kilometre ötemizde. Yolculu¤umuzu sürdürelim. Samanyolu’nun yaklafl›k
100 milyar y›ld›z bar›nd›rd›¤› san›lan, 100.000 ›fl›ky›l› çap›ndaki diskini
geçtik. Tan›mad›¤›m›z, ›fl›mayan gökcisimleri ya da tan›mad›¤›m›z egzotik
parçac›klardan oluflan, çok daha ötelere kadar uzanan karanl›k haleden
de ç›kt›k. fiimdi gökadalar aras› boflluktay›z. Kendi gökadam›z›n cüce
uydular›n› geride b›rakt›k, ufak tefek komflular›m›z› da selamlad›k, 2,4
milyon ›fl›ky›l› uzakl›kta, mahallemizin patronu Andromeda gökadas›n› da
geçtik. Yerel Grup diye adland›r›lan kümemizden d›flar› ç›kt›¤›m›zda,
asl›nda bir arpa boyu yol gitmifl olmuyoruz. Ne yana bakarsak bakal›m,
görüyoruz ki ileride böyle küçük gruplar›n oluflturdu¤u daha büyük
gökada kümeleri, bunlar› bir araya getiren süperkümeler var. Arada
muazzam boflluklar, bunlar›n çevresine dantel gibi yay›lm›fl gökadalar,
ipliklerin kesiflme noktalar›na çöreklenmifl, binlerce gökadadan oluflan
daha baflka kümeler. Ne yana bakarsak bakal›m, yaklafl›k 14 milyar
B‹L‹M ve TEKN‹K 2 May›s 2007
evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 3

uramlar›
›fl›ky›l› uzunlukta bir do¤rultuda dizilmifl gökadalar. Herbiri milyarlarca
y›ld›zdan oluflmufl, en az 200 milyar gökada. Art›k kozmolojinin
(evrenbilim) ilgi alan›nday›z. ‹lgi konusu evrenin ortaya ç›k›fl›, içeri¤i,
iflleyifli, tarihi ve gelece¤i. Bu alan›n sorunuysa yaln›zca çok daha
büyümüfl say›lar de¤il. Çünkü evreni aç›klama iddias›ndaki bu bilim dal›,
ak›l almaz uzakl›klar›n, ola¤anüstü büyük yap›lar›n yan›s›ra, atomalt›
parçac›klar›n etkileflimiyle de ilgili. Burada yaln›zca s›radan merakl›lar
de¤il, pek çok bilim adam› için de sorun, insanl›¤›n binlerce y›ld›r
sordu¤u sorular›n çok net yan›tlar› olmamas›. Olanlar›n da yaln›zca
al›flt›¤›m›z ölçeklerle de¤il, al›flt›¤›m›z mant›k kurallar›yla da çeliflir
görünmesi. Görünen bir baflka özelli¤i de, sorular› yan›tlar görünen
aç›klama ya da kuramlar›n, k›sa sürede geçerlili¤ini yitirmesi.

Bu çal›flma, daha önce Bilim ve Teknik Dergisi’nin


A¤ustos 2002 say›s›nda yay›mland›.

May›s 2007 3 B‹L‹M ve TEKN‹K


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 4

B
üyük patlama, zihnimizdeki zaman olufltuklar› konusunda bize Kozmolojinin günümüzdeki stan-
birçok sorunu çözdü¤ü için çok de¤erli bilgiler sunmufl olan bir dart modeli, orijinal büyük patlama ile
sar›ld›¤›m›z bir kuram... kuram. fliflme (enflasyon) senaryosunu birlefl-
gerçi b›rak›n tüm evrendeki Ancak tek bafl›na aç›klamada yeter- tiren bir model. fiiflme, Büyük Patla-
maddeyi, Dünya’y› bile çok siz kald›¤› olgular da yok de¤il. Bunla- ma’dan hemen sonra, evrenin yaln›zca
gerilerde bir zaman içinde bir nokta r›n bafl›nda evrenin büyük ölçekte na- saniyenin neredeyse sonsuz küçüklük-
halinde düflünmek güç… Ama evrenin s›l bu kadar homojen oldu¤u geliyor. teki bir kesiri süresince (10–30 s) muaz-
14 milyar y›l önce bafllad›¤› yolundaki Büyük patlama, hemen ard›ndan ev- zam bir h›zda geniflledi¤ini söyleyen,
hesaplar, yaflant›m›zda al›flt›¤›m›z bir rende meydana gelen yo¤unluk farkla- ve mikrodalga fon ›fl›n›m› üzerinde ya-
bafllang›ç duygusuna cevap veriyor... r›n› aç›klamakta da o kadar baflar›l› p›lan son gözlem ve ölçümlerle do¤ru-
Üstelik büyük patlama, evrenin içe- de¤il. Ayr›ca evrenin geniflleme h›z›- lanan bir senaryo. fiiflme, evrenin ho-
ri¤i, yo¤unlu¤u, madde ve kuvvet par- n›n sabit mi oldu¤u, yoksa giderek mojenli¤ini ve büyük ölçeklerde (100
çac›klar›n›n oluflumu ve deriflimleri , h›zland›¤› m› yolundaki tart›flmalara megaparsekten daha büyük) gözlenen
y›ld›zlar›n ve gökadalar›n nas›l ve ne da fazla yard›m› yok. düzgün (izotropik) yap›s›n›, düz geo-

B‹L‹M ve TEKN‹K 4 May›s 2007


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 5

metrisini, gökadalatr›n da¤›l›m›n› ve man›n bafllang›c›n›", evrenin bafllan- evrelerinin birbiri peflis›ra sonsuza ka-
mikrodalga fon ›fl›n›m›ndaki dalgalan- g›ç koflullar›n› ve evrenin uzak gele- dar s›raland›¤› kozmolojik bir model
malar› aç›klayarak Büyük Patlama’n›n cekteki kaderi gibi önemli sorular› ha- önerdiler. Steinhardt ve Turok’un
eksikliklerini gidermek üzere geliflti- vada b›rakmas›. önerisinin can al›c› noktas›, standart
rilmifl bir senaryo. modelin kusurlar› olan bafllang›çtaki
Ancak, tüm bunlar standart mode- "tekilli¤i", günümüzdeki “karanl›k
le, günümüz gözlemleriyle tümüyle Kozmolojik enerjiyi” (quintessence) öngörmemesi
örtüflen bir geçerlilik kazand›rm›yor. gibi kusurlar›n› tafl›mayan, ayr›ca gü-
Standart model, son gözlemlerin ke- Dönme Dolap nümüzde giderek yandafl kazanan si-
sinlik kazand›rd›¤› ivmelenen geniflle- Daha önce evrenin ivmelenen bir cim kuram›n›n önerilerini de içeren
me olgusunu ve karanl›k enerji diye h›zla geniflledi¤i tezini ortaya atanlar- bir geniflleme tablosu çizebilmesi.
tan›mlanan itici ve de¤iflken boflluk dan Paul Steinhardt (ve ö¤rencisi Ne- Standart modeldeki fliflme evresi
enerjisini öngörmüyor. Standart mo- il Turok), evrenin bir "patlamayla" yerine Steinhardt’›n "Döngüsel Ev-
delin çok elefltirilen bir kusuru da "za- bafllay›p "çöküfl"le sona eren kozmik ren" modelinin her döngüsünde, (son

May›s 2007 5 B‹L‹M ve TEKN‹K


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 6

Evrenin T

fliflme

BÜYÜK
PATLAMA

y›llarda gözlemlerle do¤rulanan) a¤›r gusunu da aç›klad›¤› iddias›nda. Ek


Anahtar : bozonlar
bir tempoyla ivmelenen bir geniflleme olarak da fliflme senaryolar›na gerek
dönemi yer al›yor ve her seferinde bu- kalmaks›z›n evrenin homojen yap›s›, mezon
kuark
nu bir büzüflme dönemi izliyor. Stein- düz geometrisi ve içindeki yo¤unluk
hardt’a göre bu büzüflme, Büyük Pat- dalgalanmalar›n› da yeterli bir biçim- gluon baryon
lama modelinin tek bafl›na aç›klamak- de ortaya koydu¤unu söylüyor.
elektron iyon
ta yetersiz kald›¤› evrenin düzlü¤ü, Steinhardt’›n modeli, 1930’larda
homojenli¤i ve enerjisi gibi olgular›n ortaya at›lm›fl "sal›n›ml› evren" model- muon tau
ortaya ç›kmas›n› sa¤layarak, bir son- lerinin, kusurlar›ndan ar›nd›r›lm›fl bir atom
nötrino
raki döngünün haz›rl›¤›n› yap›yor. benzeri görünümünde. Sal›n›m model-
Steinhardt’›n modeli, sonsuz say›- leri, madde yo¤un ve dolay›s›yla kütle-
da geniflleme ve büzüflme evresinin çekiminin genifllemeyi giderek yavafl- bir döngü s›ras›nda oluflan entropi
birbiri ard›na s›raland›¤› bir evren lat›p sonunda geri çevirdi¤i kapal› bir (düzensizlik), bir sonraki evrenin dü-
resmi çiziyor. Tahmin edilebilece¤i gi- evren düflüncesi üzerine kurulmufllar- zensizli¤ine ekleniyor ve sonuçta her
bi bu tablo, zamanda ne bir bafllang›- d›. Genifllemeyi çökme takip ediyor ve yeni döngü, bir öncekinden daha
ca, ne de bir sona gerek b›rak›yor. Ay- çökmenin yol açt›¤› enerji, bir yay gibi uzun hale geliyordu. Bu da geriye
r›ca bir bafllang›ç olmad›¤›ndan "bafl- evrenin yeniden genifllemesine yol aç›- do¤ru gidildi¤inde giderek k›salan
lang›ç koflullar›" sorunu da kendili- yordu. Bu modellerin sorunlar›n›n ba- döngüler, ve en sonunda da zaman
¤inden ortadan kalkm›fl oluyor. Stein- fl›nda, yine bir tekillik noktas›ndan içinde bir bafllang›ç noktas›n› gerekli
hardt, modelinin karanl›k madde ol- geçme zorunlulu¤u geliyordu. Üstelik k›lmaktayd›. Ayr›ca bugün evrenimi-

B‹L‹M ve TEKN‹K 6 May›s 2007


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 7

n Tarihi
-LHC
CERN
c›lar:
nd›r› tron
H›zla AL-Teva
FN

HIC
BNL-R EP
RN-L
CE
erjili -SLC
ek en SLAC
yüks k ›fl›nlar
i
kozm

kozmik mikrodalga ›fl›n›n ortaya ç›k›yor


olas› karanl›k madde kal›nt›lar›

nlar foton Günü


müz
on
y›ld›z

aryon
galaksi

karadelik

zin madde yo¤un, kapal› bir evren ol- Baz› benzeflmelere karfl›n, Stein- evren modelinde geniflleme evresi ol-
mad›¤›n› biliyoruz. Tersine, içinde ta- hardt’›n modelinin, sal›n›ml› modeller- dukça uzun. Önce evren radyasyon ve
n›d›¤›m›z ve tan›mad›¤›m›z madde tür- den temel fark›, kapal› ve sonlu bir ev- maddenin egemenli¤inde kal›yor, da-
lerinin, toplam enerji yo¤unlu¤unun ren yerine, sonsuz ve düz bir evreni ha sonraysa giderek h›zlanan uzun bir
küçük bir bölümünü oluflturdu¤unun temel almas›. Genifllemeyi geriye çevi- geniflleme süreci bafll›yor. Steinhardt,
da fark›nday›z. ‹tici bir karanl›k ener- rip büzüflme devresini bafllatmak için modelindeki genifllemenin, son y›llar-
jinin egemenli¤inde düz bir evren ol- model, uzay›n e¤rili¤i yerine negatif da fark›na var›lan genifllemeyle örtüfl-
du¤unu da mikrodalga fon ›fl›n›m› (itici) bir potansiyel enerjiden (kütle- tü¤ünü de vurguluyor. ‹tici karanl›k
üzerindeki ölçümlerden biliyoruz. çekim) yararlan›yor. Ancak, döngüsel enerjinin sürükledi¤i geniflleme, mo-

May›s 2007 7 B‹L‹M ve TEKN‹K


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 8

del için hayati önemde. Çünkü genifl- durumlarda, bu parçalar kütleçekimi- yerçekimine karfl› etki yapan itici bir
leme, mevcut evrendeki entropi, kara- ni tersine çeviriyor ve kütleli parçac›k- skalar alan üzerine bina ediyor.
delikler ve öteki enkaz› zaman içinde lar birbirlerini çekecekleri yerde itebi- Guth’un gelifltirdi¤i senaryo flöyle: Ev-
yok ederek, büzüflme, yaylanma ve ye- liyorlar. Yine kurama göre, bu tür par- ren henüz saniyenin 10-35 yafl›ndayken
ni döngünün bafllamas› aflamalar›na çac›klar›n garip bir de özelli¤i oluyor: bu skalar alanda meydana gelen kuan-
geçmeden önce evreni bafllang›çtaki ‹çinde bulunduklar› uzay muazzam öl- tum dalgalanmalar›, o anda bir pro-
orijinal boflluk haline getiriyor. çüde genifllese de parçac›klar›n yo- tondan daha küçük olan evrenin bo-
Döngüsel evren modeli, elbette bir ¤unlu¤u ayn› kal›yor. Parçac›k fizi¤i yutlar›n›, yine saniyenin trilyonda biri-
felsefi öneriler dizisinden ibaret de¤il. kurallar›na göre, uzay› dolduran bu nin trilyonda birinin trilyonda biri ka-
Önermelerini kuantum mekani¤ine, itici madde, bir skalar alan olarak ta- dar bir süre içinde 100 basamak bir-
k›smen de sicim kuram› adl› yeni bir n›mlanabiliyor. Peki skalar alan ne? den katlad› (önce 2 kat› , sonra 2 x 2
teorik modele dayand›r›yor (Bkz: Yeni En basit anlat›m›yla, uzay›n de¤iflik = 4 kat›, daha sonra 4 x 4 = 16 kat› ….
Ufuklara-Sicim Kuram›). Ç›k›fl noktas› noktalar›ndaki bir say› setini ifade et- gibi 100 basamak). Bu fliflme, itici
da fliflme modelinde oldu¤u gibi, dört menin bir yöntemi. Herhangi bir para- maddenin karars›z hale gelip sonunda
boyutlu bir kuantum alan kuram› için- metreyi farkl› noktalarda ölçebiliyor- fliflmenin oluflturdu¤u enerjiyi madde
de kütlçekiminin yan›s›ra bir skalar san›z, (bir odadaki hava bas›nc› gibi) o ve ›fl›n›ma dönüfltürmesiyle sona erdi.
alan oluflmas›. fiiflme modelinden ay- zaman bir hava bas›nc› skalar alan›n- Bu noktadan sonra evren genifllemesi-
r›ld›¤› noktalar, kütleçekimin biçimiy- dan sözedebilirsiniz. Skalar alanlar›n ni çok daha a¤›r, ama günümüzde h›z-
le, skalar alan›n madde ve ›fl›n›mla bir- bir özelli¤i de kuantum dalgalanmala- land›¤›n› gözledi¤imiz bir tempoda
leflmesinin de¤iflik biçimleri. r›n›n etkisi alt›nda bulunmalar›. Örne- sürdürmeye bafllad›.
¤in, yerçekiminin tersi etki yapan bir Guth’un bu modelinin, baflta evre-
fiiflen Boflluk skalar alanda ortaya ç›kan kuantum nin bugünkü durumunu aç›klar gö-
dalgalanmalar yeterli büyüklükteyse, rünmesine karfl›n, daha sonra baz› so-
Parçac›k fizi¤ini yöneten yasalara uzay›n bir bölümü h›zla geniflleyebilir. runlar›n ç›kmas›, kendisi de dahil ol-
göre, çok yüksek enerjilerde, örne¤in Bu skalar alan›n içinde bulundu¤u en mak üzere baflka kozmologlar›n yeni
Büyük Patlama’y› hemen izleyen an- küçük uzay parças› bile, çok k›sa bir yeni fliflme modelleri gelifltirmelerine
larda evren trilyonlarca derece s›cak- süre içinde exponential biçimde (katl› yol açt›. Guth, ilk modelinde, itici kuv-
l›kta, neredeyse sonsuz yo¤unlukta çarpanlarla) fliflebilir. vetin egemen oldu¤u dönemden, ›fl›n›-
bir noktac›k halindeyken ortaya ç›kan Princeton Üniversitesi’nden fizikçi m›n egemen oldu¤u döneme geçilme-
madde, garip biçimler alabiliyor. Baz› Alan Guth, gelifltirdi¤i fliflme kuram›n›, sini sa¤layan faz geçiflini, suyun kay-
namas›na benzetmiflti. Kaynayan su-
yun içinde oluflan köpükler gibi,
Guth’un orijinal modelinde de evren,
fliflmenin ard›ndan çarp›fl›p birleflme
olana¤› bulamayan köpüklerle (ya da
baloncuklarla) dolmufltu.
Bu soruna ilk çözümü, 1981 y›l›n-
da Andrei Linde ile Paul Steinhardt ve
Andreas Albrecht, birbirlerinden ba-
¤›ms›z olarak gelifltirdikleri modelle
getirdiler. Bu model, daha a¤›r iflleyen
bir faz geçiflini temel al›yor ve köpük-
teki baloncuklar, giderek pelteleflen
bir ortam içinde ortaya ç›k›yorlard›.
Bu süreç fliflmeyi yavafllat›p baloncuk-
lara ola¤anüstü ölçeklere kadar büyü-
me olana¤› sa¤l›yordu. Guth’a göre bu
modelin do¤ru olmas› halinde öylesi-
ne büyük bir balon içinde yafl›yor ol-
mam›z gerekir ki, s›n›rlar›n› hiçbir za-
man göremeyiz.
Daha sonra Steinhardt ve arkadafl-
lar›, faz geçifli senaryosu yerine skalar
alan›n de¤erinin de¤iflmesine dayanan
ve yeni enflasyon ad›n› verdikleri bir
fliflme modeli gelifltirdiler. Bu modelde
Evrenin ilk dönemlerinde maddenin uzay zaman içindeki da¤›l›m›n›n evrimi. Bilgisayar simülasyonunda 75 itici skalar alan, bafllang›çta t›pk› yo-
megaparsek (yaklafl›k 250.000.000 ›fl›k y›l›) geniflli¤indeki bir alanda gaz ve toz bulutlar›n›n gökada kuflun bafl›ndaki bir top gibi yüksek
kümelerini oluflturmas› izleniyor. bir potansiyel enerjiye sahipken, to-

B‹L‹M ve TEKN‹K 8 May›s 2007


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 9

pun yuvarlanarak bir düzlükte durma-


s› gibi, en düflük enerji düzeyinde den-
gelenmek e¤iliminde. Dolay›s›yla, sis-
tem denge noktas›na do¤ru yol al›r-
ken, potansiyel enerjinin bir k›sm› ki-
Süpersimetri ve sicim kuramlar›, tan›d›¤›m›z büyük ölçekli üç uzay boyutunun d›fl›nda, küçük, k›vr›lm›fl
netik enerjiye, bu da sonunda fliflme boyutlar öngörüyor. Temsili resimde, Calabi-Yau manifoldlar› biçiminde katlanm›fl 6 ek boyutun uzay
sürecini durduran ›fl›n›ma dönüflüyor. zamandaki yerleflimi gösteriliyor.
Ifl›n›m›n bir bölümüyse daha sonra ev-
reni dolduran maddeye dönüflüyor. patlamadan ve ateflten do¤uyor; ama olaydan yaklafl›k 14 milyar sonra, bu-
Linde’yse, daha sonra evrenin zo- bu patlama bir tekillikten kaynaklan- gün evren, skalar alan›n neredeyse sa-
runlu olarak Büyük Patlama gibi s›- m›yor. Patlaman›n kayna¤›, evrenimi- bit kald›¤› ›fl›n›m –ve madde– egemen-
cak ve yo¤un bir dönemin ürünü ol- zin do¤ufluna yol açan, çok boyutlu li¤indeki dönemlerini geride b›rakm›fl
mas› gerekti¤ini reddederek, kaotik bofllukta yanyana duran iki büyük pla- durumda. Bugün, potansiyel enerjisi-
fliflme denen bir model gelifltirdi. Bu kan›n çarp›flmas›! nin bask›n hale gelerek, trilyonlarca
yaklafl›ma göre, tümüyle rastlant›sal Daha sonra Steinhardt ve ekibi, ek- y›l ya da daha fazla sürecek, a¤›r bir
olarak skalar alan›n farkl› farkl› de¤er- pirotik evren modelini gelifltirerek, yu- kozmik ivmelenme sürecinin bafl›nda-
leri olabilir. Skalar alan, baz› yerlerde kar›da özetledi¤imiz, çarp›flmalar›n y›z (flekildeki 1. aflama). Bu süreç için-
potansiyel enerjinin en alt düzeyi ya- bir de¤il, sonsuza kadar tekrarland›¤›, de evren, her Hubble hacmine yaln›z-
k›nlar›nda denge durumunda bulu- bafllang›c› ve sonu olmayan bir döngü- ca bir parçac›k düflecek kadar geniflle-
nurken, baflka yerlerde daha fazla po- sel evrenler modelini oluflturdular. mifl olacak. Böylece evrende büyük
tansiyel enerjiye sahip olabilir. Enerji- Steinhardt, kendi modeline göre patlaman›n yaratt›¤› maddenin, ›fl›n›-
nin minimumda oldu¤u yerler fliflme- evrenimizin bugünden sonraki yol ha- m›n ve karadeliklerin oluflturdu¤u en-
yip düz kal›rken, potansiyel enerji faz- ritas›n› flöyle çiziyor: Standart model- tropi giderek azalacak, yüzeyindeki k›-
las› olan yerler fliflerek katl› biçimde de Büyük Patlama olarak tan›mlanan r›fl›kl›klar, buruflukluklar ortadan kal-
geniflleyebilir.1980’li y›llardan beri ku- kacak ve düzgün, bofl ve düz bir evren
ramc›lar, fliflmenin yeni modellerini ortaya ç›kacak. Daha sonra potansiyel-
gelifltirmeye devam ediyorlar. Aç›k flifl- deki e¤im, skalar alan›n ters yöne do¤-
me, iki aflamal› fliflme, ya da farkl› flifl- ru a¤›r a¤›r kaymas›na neden olacak
me modellerinin bileflimleri gibi… (flekilde 2). Ancak kozmik ivmelenme,
potansiyel enerjinin s›f›r noktas› ya-
Ek Boyutlarda Sörf k›nlar›na kadar sürecek (flekilde 3).
Art›k evren, skalar alan›n kinetik ener-
Daha önce fliflme kuramc›s›yken, jisinin egemenli¤inde; ancak, geniflle-
zar evren modellerine transfer olan me bu enerjiyi zay›flat›yor. Sonunda
Steinhardt ve arkadafllar›n›n kafas›n› toplam enerji (kinetik + negatif potan-
kurcalayansa, daha önce de de¤inildi- siyel) s›f›rlan›yor ve evren bir an için
¤i gibi, Büyük Patlama ve fliflme süre- statik duruma geçiyor. Daha sonra ev-
cini içeren standart modelin, fizik ya- renin düzgün yo¤unlu¤unda bozulma-
salar›n›n geçerlili¤ini yitirdi¤i bir tekil- lar bafll›yor. Skalar alan -∞’a do¤ru
likten kaynaklanmas›. Steinhardt, yuvarlanmaya devam ettikçe, alan›n
Cambridge Üniversitesi’nden Neil Tu- En küçük ölçekte kinetik enerjisi art›yor. Yani kütleçe-
rok ile birlikte geçen y›l Yunanca’da (Planck ölçe¤i) uzay- kim enerjisi, skalar alan kinetik enerji-
ateflten do¤ma anlam›na gelen "ekp- zaman›n çok çalkant›l› sine dönüflüyor. Böylece skalar alan
bir yap› kazanmas›,
yrosis" sözcü¤ünden esinlenerek ekpi- potansiyel minimumundan geçiyor ve
sicim kuram›na kadar
rotik evren ad›n› verdikleri, sorunla- kütleçekimiyle öteki yaylanma (geriye dönüfl) yak›nlafl›r-
r›yla birlikte Büyük Patlama ve fliflme- temel kuvvetleri ken, kinetik enerji giderek bask›n ha-
yi de ortadan kald›ran bir model gelifl- özdefllefltirmemizi le geliyor (flekilde 5). Yaylanmadan ›fl›-
engelledi
tirdiler. Gerçi bu modelde de evren bir n›m ortaya ç›k›yor ve evren geniflleme-

May›s 2007 9 B‹L‹M ve TEKN‹K


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 10

Baz› modellerde uzay-zaman›n de¤iflik bölgelerinin


fliflerek, farkl› özelliklerde çok say›da evrenin
ortaya ç›kabilece¤i öne sürülüyor.

ye bafll›yor. Önceleri skalar kinetik milyar y›l kadar) en yüksek de¤erine Ba¤l› Boyutlar
enerji yo¤unlu¤u ›fl›n›ma üstünlük yak›n bir yerde duruyor. Bundan son- Peki ama bu plakalar ya da zarlar
sa¤l›yor (flekilde 6), ancak hemen ar- ra egemenlik, skalar alan potansiyel ne? Bu fazladan boyutlar da nereden
d›ndan evren, ›fl›n›m›n egemenli¤ine enerjisine geçiyor, alan -∞’a yuvarlan- ç›k›yor?
giriyor (flekilde 7). Skalar alan›n hare- maya bafll›yor, bir sonraki büyük çö- Steinhardt ve Turok, yeni modelle-
keti h›zla azal›yor ve böylece standart küfl gerçeklefliyor ve döngü yeniden rini, son y›llarda yeniden kuramsal fi-
Büyük Patlama evrimi süresince (15 bafll›yor. zi¤in gözdeleri aras›na giren süpersi-

Bir Fosilin Anlatt›klar›


.

Büyük Patlama’dan sonraki ilk 300.000 y›l sü- boyutlar›na ulaflm›fl olabilece¤ini gösteriyor. Ayr›ca, dalgalar›n›n harmonik dizilimi, evrenin içeri¤ine de
resince evren, içinde madde parçac›klar› ve ›fl›n›m›n gözlemler s›cakl›k farklar›n›n, gökyüzünde birbirle- ›fl›k tutuyor. Veriler, evrendeki tan›d›k maddenin,
bir arada bulundu¤u opak bir plazma çorbas› halin- rinden 1 derece farkla ayr›lm›fl olan yap›larda en toplam enerji yo¤unlu¤u içindeki pay›n›n %4,
deydi. Ifl›k, bu s›cak çorbadan kaçam›yordu; çünkü yüksek noktas›na ulaflt›¤›n› ortaya koydu. Bu da, ya- karanl›k madde dahil tüm maddenin pay›n›n yüzde
fotonlar serbest elektronlara çarparak saç›l›yorlard›. p›lan hesaplara göre, evrenin düz bir geometriye 35, itici karanl›k enerjinin pay›n›nsa %65 oldu¤unu
Ancak evren yeterince so¤udu¤unda elektronlar sahip oldu¤unu gösteriyor. Fosil ›fl›n›m içindeki ses ortaya koyuyor.
atom çekirdeklerine ba¤land›lar ve önlerindeki en-
gel kalkan fotonlar uzay bofllu¤una saç›ld›lar. Gama Kozmosdaki Madde ve Enerji Türleri
›fl›nlar› biçiminde ç›kan bu ilk ›fl›n›m, evrenin genifl- Nötrinolar %0,3 Y›ld›zlar %0,3
lemesi sonunda k›rm›z›ya kayarak bugün evrenin
her taraf›n› dolduran, elektromanyetik tayf›n mikro- Serbest hidrojen ve
dalga bölgesinde 2.7 K s›cakl›¤a karfl›l›k gelen bir A¤›r elementler %0,03 helyum %4
fosil ›fl›n›m halini alm›fl durumda . Mikrodalga fon
›fl›n›m› üzerinde son 20 y›ld›r yap›lan gözlemler, ev-
renin ilk dönemleri konusunda yararl› bilgiler sa¤la-
d›. Kozmik Fon Araflt›rmac›s› (COBE) uydusunun bu
fosil ›fl›n›m üzerinde belirledi¤i yo¤unluk farklar›,
önce Büyük Patlama kuram›n›n geçerlili¤ini kan›tla-
d›. Daha sonra da, yerden balonlarla ve özel teles-
Karnl›k enerji %65 Karanl›k madde %30
koplarla yap›lan daha duyarl› gözlemler, fon ›fl›n›-
m›nda bir derecenin 10.000’de biri ölçe¤ine kadar
s›cakl›k farklar› belirlediler ve bunlar›n madde yo-
¤unlu¤undaki farklara karfl›l›k geldi¤ini saptad›lar.
Bu farklar, evrenin il evrelerinde madde yo¤unluk
farklar›ndan ortaya ç›kan ve akustik sal›n›mlar biçi-
minde kendini gösteren ses dalgalar›n›n varl›¤›n›
gösteriyor. Bu sal›n›mlar›n büyüklü¤ü, Büyük Patla-
ma’n›n ilk an›nda ortaya ç›kan kuantum dalgalan-
malar›n›n, ancak bir fliflme süreciyle flimdi gözlenen

B‹L‹M ve TEKN‹K 10 May›s 2007


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 11

cim kuram›n›n son hali olan M-kura-


m›na dayand›r›yorlar. (Bkz: Yeni Ufuk-
lara – Sicim Kuram›) Do¤a kuvvetle-
rinden fliddetli çekirdek kuvveti, zay›f
çekirdek kuvveti ve elektromanyetik
kuvvetin etkileflimlerini kuantum me-
kani¤iyle aç›klayan standart model,
bildi¤imiz parçac›klar› noktasal varl›k-
lar olarak tan›mlar. Kozmolojik ölçek-
te etkileflen ve Einstein’›n genel göre-
lilik kuram›nca aç›klanan kütleçekimi-
niyse aç›klayamaz. Atomalt› ölçekler-
deki çekirdek kuvvetleriyle, kütleçeki-
mini özdefllefltirebilme iddias›nda olan
süpersicim kuram›na göre parçac›k-
lar, s›f›r boyutlu noktasal varl›klar de-
¤il, çok küçük de olsa (10–35m) uzam›fl,
bir boyutlu (çizgi), iki boyutlu (zar) ya Kozmozun çevresine
sar›lm›fl olan ›fl›k gökte
da üç boyutlu yap›lar olarak tan›mla- örüntüler meydana getirir. Dünya Dünya
n›r. Tan›d›¤›m›z ve tan›mad›¤›m›z par- Belirli bir zamandan ya da
çac›klar da bu aç›k ya da kapal› "si- dünyadan belirli bir
cim"lerin titreflim biçimlerine göre uzakl›ktan gelen ›fl›k
(örne¤in kozmik fon
kimlik al›rlar. Süpersicim ve sonraki ›fl›n›m›) bir küreyi temsil
versiyonu olan M-kuram›, birbiriyle eder. E¤er bu küre
ba¤daflmayan kuvvetleri tafl›yan par- evrenden büyükse
çac›klarla (bozon), bunlar›n etkiledi¤i kendisiyle kesiflecektir ve
kesiflme noktalar› bir daire
madde parçac›klar›n› (fermiyon) öz- oluflturacakt›r. Bu daire
defllefltirecek simetriyi kurabilmek bizim iki kez gördü¤ümüz
için, her iki türden parçac›klar›n, kar- noktalardan oluflur.
fl› türden efl parçac›klar› olmas› gerek-
ti¤ini öne sürüyor. Ancak kuram, bu
parçac›klar›n varl›¤› için, tan›d›¤›m›z bir arada k›vr›lm›fl oldu¤unu düflünü- molojik modellerse, bu uzay içinde bi-
dört boyutun (üç uzay boyutu ve za- yorlar. Baflkalar›na göreyse, bu kadar zim tan›d›¤›m›z üç uzay boyutlu zar
man) d›fl›nda ilave boyutlar›n varl›¤›n› küçük olmalar› gerekmiyor. Bütün evrenler oldu¤unu öne sürüyorlar.
da temel al›yor. Süpersicim ve M-ku- bunlar, ister k›vr›k, ister aç›k, ister bir Çünkü sicim kuram›n›n ç›karsamalar›-
ramlar›n› oluflturan fizikçiler, bu ek arada, ister ayr› olsunlar, bir "kütle na göre madde ve boyutlar zarlara
boyutlardan alt›s›n›n sicimler içinde uzay›" (bulk space) denen bofllukta et- hapsedilebilir. Ayr›ca zarlar enerji (ge-
ak›l almaz küçüklükte yap›lar halinde kilefliyorlar. M-kuram›na dayal› koz- rilim) tafl›rlar. Yani, kütle uzayda ne
kadar boyut olursa olsun, yaln›zca bi-
zim tan›d›¤›m›z büyük ölçekli üç uzay
boyutuna sahip zarlar (ya da evrenler)
olabilir. Böyle bir üç boyutlu zara ya-
p›flan bir foton, fazladan boyutlar› in-
celeyemez. Dolay›s›yla bu üç uzay + 1
zaman boyutlu, yani bizimki gibi dört
boyutlu evrenlerde, kütleçekimi d›fl›n-
daki kuvvetler, öteki boyutlar› hisset-
miyorlar, bunlara etki yapm›yorlar ve
bunlardan etkilenmiyorlar. Bir baflka
deyiflle, üzerlerinde bulunan zara ba¤-
l› durumdalar. Dolay›s›yla bunlara "s›-
n›r zarlar" da deniyor (boundary bra-
nes).
Ancak öteki kuvvetleri dört boyut-
lu (3 uzay + 1 zaman) zara ba¤layan
mekanizma, kütleçekimi için ifllemi-
yor. Çünkü kütleçekimi, tarifi gere¤i
kütle içinde, yani uzay-zaman›n tümü
içinde bulunmak zorunda.

May›s 2007 11 B‹L‹M ve TEKN‹K


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 12

Daha Büyük Patlama’n›n, sonsuz


küçüklükte bir noktac›¤›, 200 milyar
gökadaya çevirmesini, fliflmenin, evre-
ni ›fl›¤›nkinden çok daha büyük bir
h›zla ak›l almaz boyutlara geniflletme-
sini zihnimizde canland›rmakta güç-
lük çekerken, bu yeni evren modelle-
ri, üç boyutlu zarlar akl›m›z› biraz da-
ha zorluyor. Ama önerilen modelleri
daha iyi kavrayabilmek için, üzerinde
durduklar› temelleri biraz daha yak›n-
dan tan›mak gerekiyor.
Daha önce maddenin ve boyutlar›n
zarlara hapsedilebilece¤ini görmüfl-
tük. Çok boyutlu kütle uzayda dört
boyutlu (3 uzay + 1 zaman) bir zar›n
bulunabilmesi için bunlar›n gerilim ta-
fl›mas› gerekti¤i de belirtildi. Önemli
bir gereksinim de, kütle uzayda, zar
üzerindeki gerilimle ayarl› itici bir ne-
gatif boflluk enerjisi bulunmas›. Hatta
baz› kuramlara göre kütleçekimi de
"tuzaklanabilir" – ya da en az›ndan tu-
za¤a düflmüfl gibi davranabilir.
Ayr›ca, Nima Arkani-Hamed, Savas
Dimopoulos ve G. Dvali adl› fizikçiler
k›saca ADD modeli diye adland›r›lan

Say›lar›n Dili
.

‹fl kuramc›lara kald› m›, evren biçimlerinin had- 0,008 olsayd›, bu kez Büyük Patlama’da muazzam bir parametre. Geniflleyen bir evrende kütleçekimi-
di hesab› yok. Dört boyutlusu da var, 11 boyutlu- ölçülerde üretilen hidrojenden tek bir atom bile nin göreli etkisini gösteriyor. Kütleçekimi biraz da-
su da, 25 boyutlusu da. Ancak biz bir tanesini ta- geriye kalmazd›. Yine sonuç: Ne Günefl Sistemi, ne ha güçlü olsa evren kendi üstüne çöker; biraz da-
n›yoruz. Belki de henüz yaln›zca bir köflesini de- de yaflam... ha zay›f olsa hiçbir y›ld›z ve gökada oluflamazd›.
mek daha do¤ru olur. Bizim görebildi¤imiz boyut- Öteki say›larsa flunlar: 1036. Bu say› da atom- Lambda λ: 1998’de keflfedilen, evrenin genifl-
lar da yaln›zca dört tane. Bu durumda her biri mil- lar› bir arada tutan kuvvetlerin gücünün, aralar›n- lemesini yöneten kozmik bir itici güç. Neyse ki de-
yarlarca y›ld›z ve kat kat fazla kütlede karanl›k daki kütleçekim kuvvetine bölünmesiyle elde edili- ¤eri oldukça küçük ve bir milyar ›fl›ky›l›ndan daha
madde içeren 200 milyar kadar gökadadan olufltu- yor. Anlam›, kütleçekimin, atomlar aras›ndaki çe- küçük yap›lar üzerinde gözlenebilen bir etkisi yok.
¤u düflünülen evrenimizin, öyle vitrine konacak ha- kime k›yasla çok daha zay›f oldu¤u›. Say› bundan Ama biraz daha güçlü olsayd›, y›ld›zlar, gökadalar
li yok gibi görünüyor. Ancak, ‹ngiltere’nin Kraliyet biraz daha küçük olsayd›, ancak çok k›sa ömürlü, ve yaflam ortaya ç›kamazd›.
Baflastronomu (bizim eski baflmabeyinciye karfl›l›k küçük bir evren ortaya ç›kard›. Q: Geniflleyen evrende gezegenler ya da göka-
geliyor) Sir Martin Rees ayn› kan›da de¤il. Omega Ω : Evrende gökadalar, gaz, karanl›k dalar gibi yap›lar›n oluflmas›n› tetikleyen düzensiz-
Rees fazla konuflkan olmayan biri. Nedenleri madde dahil tüm maddenin yo¤unlu¤unu gösteren liklerin genli¤i. Oran› 1/100.000. Oran biraz da-
uzun uzun s›ralamak yerine, yaln›zca alt› rakam ve- ha küçük olsayd› evren, içinde yaflam olmayan bir
riyor: gaz bulutu›ndan baflka bir fley olmazd›. Buna kar-
Bir helyum atomunun çekirde¤i, birleflip kendi- fl›l›k biraz daha büyük olsayd›, evrendeki madde-
sini oluflturan iki proton ve iki nötronun toplam nin büyük k›sm› dev karadeliklere yem olurdu.
a¤›rl›¤›n›n %99,3’ü kadar. Yani, çekirde¤i olufltu- D: Evrenimizdeki uzay boyutlar›n›n say›s›. Bil-
ran parçac›klar›n kütlesinin %0,7’si ›s› olarak sal›- di¤imiz gibi bunlar›n say›s› 3. E¤er 2 ya da 4 ol-
n›yor. Helyum, y›ld›zlar›n s›cak merkezinde muaz- sayd›, Rees’e göre yaflam varolamazd›.
zam s›cakl›k ve bas›nc›n tetikledi¤i termonükleer Asl›nda Rees’in söylemek istedi¤i aç›k. Yaln›z-
tepkimelerle birleflen hidrojen çekirdeklerince ca tek bir evren oldu¤unu varsaymak, canl› bir tür
oluflturuluyor. Yani hidrojen atomlar› birlefltiklerin- olarak kendimize fazla önem vermek olurdu. Dola-
de kütlelerinin 0,007’sini enerjiye dönüfltürüyor- y›s›yla uzay-zamanda pek çok evren bulunabilir.
lar. Bu say›, ε bir atom çekirde¤i içindeki parça- Ancak, bu say›s›z olas› evren içinde varl›¤›n› sürdü-
c›klar› birbirine yap›flt›ran kuvvetin (fliddetli çekir- rebilen kardefllerimiz, ancak yaflama olanak vere-
dek kuvveti) gücünün bir türevi. cek kadar "ince ayar" geçirmifl olanlar. Rees’in d›-
Peki bu niye bu kadar önemli? Bu say› birazc›k fl›nda "insanc›l ilke" (anthropic principle) denen bu
daha küçük, örne¤in 0,006 olsayd›, bir nötron, modelin, aralar›nda Max Tegmark gibi genç "y›l-
protona (hidrojen çekirde¤i) ba¤lanamaz ve evren d›zlar›n" da bulundu¤u savunucular› olsa da, koz-
yaln›zca hidrojenden oluflurdu. Anlam›: Ne kimya mologlar›n ço¤u bu görüfle "teolojik motifler içer-
dedi¤imiz süreç, ne de yaflam›n varl›¤›. Tersine, di¤i" gerekçesiyle karfl› ç›k›yor.

B‹L‹M ve TEKN‹K 12 May›s 2007


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 13

bir modelde, fazladan boyutla- Kütleçekiminin farkl› davran›fl


r›n çaplar›n›n Planck Ölçe¤i yetene¤i ve zar üzerinde yo¤un-
(10-33 m) de¤il de çok büyük, ör- laflmas›n›n ilginç baflka kozmolo-
ne¤in 1 mm kadar olmas› halin- jik sonuçlar› da var. Örne¤in, bir
de, hiçbir ek parçac›k ya da zar modelinde gravitonun dört
kuvvete gereksinim kalmadan boyutlu bir biçim almas› nedeniy-
evrenle ilgili tüm gözlemlerin le zar›n yüzeyi ve yak›nlar› dört
geçerli olaca¤›n› öne sürdüler. boyutlu görünüyor. Ancak kütle
Bu durumda yaln›zca befl bo- uzay›n büyük k›sm› bu moddaki
yutlu ( 4 uzay + 1 zaman) bir gravitonla etkileflmedi¤inden, bu-
kütle uzay› içinde bile zar ev- ralarda bulunan canl›lar befl bo-
renlerin bulunmas› mümkün. yutlu bir evren alg›layacakt›r. Bu
Böyle bir kütle uzayda, kütleçe- düflünceye göre uzay-zaman içeri-
kimi tafl›d›¤› düflünülen parça- sinde bizler, pek çok baflkalar›n›n
c›k olan graviton, befl boyutu oldu¤u gibi bir "kütleçekim ada-
hissedecektir. Ancak bu befl bo- s›"y›z. Biz , kozmolojik ölçekteki
yutlu gravitonun, zar üzerinde gözlemlerle bile uzay›n çok kü-
yo¤unlaflm›fl ve yaln›zca dört çük bir k›sm›n› görebiliyoruz, ve
boyutu hissediyormufl gibi davranan de¤iflecektir. Evrenin düz olmas›na gördü¤ümüz yerin dört boyutlu olma-
bir ba¤l› biçimi de olacakt›r. Kütleçe- karfl›n uzay-zaman bükülmüfl görüne- s› da, bulundu¤umuz yerin yol açt›¤›
kiminin milimetrik, hatta s›n›rs›z bo- cektir. Çünkü kütleçekimsel ba¤lan- bir rastlant›. Uzay›n geri kalan k›sm›
yutta olabilece¤i, ancak, dört boyutlu man›n fliddetinin her tarafta ayn› ol- befl, hatta on boyutlu olabilir, ama bu-
“zar evren” üzerinde yo¤unlaflaca¤› mas›na karfl›l›k, fiziki kütle ölçekleri nu hiçbir zaman bilmeyebiliriz.
benzer bir model de Harvard Üniversi- zar evrenden uzaklaflt›kça katl› biçim-
tesi’nden Lisa Randall taraf›ndan öne- de azalacak; böylece zar›n uzaklar›n- Kim Hakl›?
riliyor. Böyle bir geometride, metre- da kütleçekimi zay›f gibi alg›lanacak-
nin uzunlu¤u bulundu¤u yere göre t›r. Uzak gökadalardaki süpernova pat-
lamalar› üzerinde yap›lan duyarl› ince-

H›zlanan Geniflleme lemeler, kozmologlara göre evrenin


giderek ivmelenen bir biçimde geniflle-
.
di¤ini kuflkuya yer b›rakmayacak bi-
Kozmologlar, evrenimizin artan bir h›zla genifl- olan Ia süpernovalar›n görünür parlakl›klar›, olma- çimde ortaya koyuyor. Peki geniflleme
ledi¤ini nereden biliyorlar? Yan›t: Ölen y›ld›zlar›n s› gerekenden biraz daha düflük ç›k›yor, ve bu ev- hangi h›zda gerçeklefliyor? Sonuçlar
verdi¤i mesajlardan. Süpernova patlamalar›, nor- renin geniflledi¤ine iflaret ediyordu. Ancak evrenin pek net de¤il, ve biraz da çeliflkili.
malde Günefl’ten çok daha büyük kütleli y›ld›zlar›n h›zlanan genifllemesini kabul etmeyenler, gözlenen
k›sa ömürlerini noktalayan bir Uzak süpernovalar giderek artan bir
soluklu¤un aradaki toz bulutla-
son. Ancak süpernovalar›n Ia r›ndan kaynaklanabilece¤ini öne ivmelenmeyi gösterirken, evrenden ya-
türü denen bir çeflidi var ki, sürdüler. Hakl› gibi görünen bu y›lan ilk ›fl›¤›n fosili olan kozmik mik-
Günefl kütlesindeki y›ld›zlar›n elefltiri nas›l çürütüldü? Dikkat- rodalga fon ›fl›n›m› üzerinde yap›lan
dolayl› bir ürünü. Kütlesi Gü- lerden kaçan küçük bir noktayla. duyarl› gözlemler de, evrenin düz bir
nefl’inki kadar olan y›ld›zlar, Giderek h›zlanan bir tempoyla geometride oldu¤unu gösteriyor. Bu
yak›tlar›n› tükettikten sonra geniflleyen bir evrende bile, geç-
bir patlama yerine, d›fl kat- miflte ilk genifllemenin kütleçe-
da fliflme kuramc›lar›nca kendi tezleri-
manlar›n› sakin bir biçimde kim etkisiyle yavafllad›¤› bir dö- nin do¤rulu¤una bir kan›t olarak su-
uzaya savururlar; s›k›flan mer- nem olacakt›r. Bizim evrenimiz- nuluyor. Çünkü evrenin yap›s›ndaki
kezleri, yaklafl›k Dünya boyut- de itici "karanl›k enerji"nin mad- büyük çapl› düzensizlikler ancak, bafl-
1997 ff süpernovas›
lar›nda bir "beyaz cüce" halin- de yo¤unlu¤una üstün gelmesi, lang›çta ortaya ç›kan kuantum dalga-
de a盤a ç›kar ve yavafl yavafl son 1-1,5 milyar y›l›n olay›. Bu lanmalar›n›n, kütleçekim dengesizlik-
so¤ur. Ancak, ikili y›ld›z sistemlerinde bazen bir nedenle kozmologlar, belirli bir uzakl›¤›n ötesinde-
beyaz cüce, henüz genç olan eflinden kütle çalma- ki süpernovalar›n ›fl›¤›n›n toz perdelenmesiyle mi, lerinin yolaçt›¤› fliflmeyle bugükü bo-
ya bafllar. Beyaz cücenin kazanabilece¤i kütlenin, yoksa ivmelenen genifllemeyle mi soluklaflt›¤›n› yutlar›na tafl›nmas›yla oluflabilir.
Chandrasekhar limiti denen bir üst s›n›r› vard›r. ay›rdedebiliyorlar. E¤er süpernovalar› soluklaflt›ran Ama gördü¤ümüz gibi, zar evren
Cücenin kütlesi 1,4 Günefl kütlesini aflt›¤›nda, zin- aradaki tozsa, daha uzakta olanlar›n ›fl›¤› daha çok kuramc›lar›, bu düzensiz yap›ya farkl›
cirleme bir nükleer tepkime sonucu y›ld›z patlaya- toz bulutundan geçece¤i için, daha soluk görün- aç›klamalar da getirebiliyorlar.
rak tümüyle yok olur. Bu tür süpernovalar›n özel- meli.
fiimdilik ortal›k toz duman. Eldeki
li¤i, yayd›klar› ›fl›n›m›n hep ayn› fliddette olmas›. Ama e¤er genifllemesi h›zlanan bir evrende
Dolay›s›yla gökbilimciler, bunlar›n görünür parlak- yafl›yorsak, yaklafl›k 10 milyar ›fl›k y›l›ndan daha veriler her iki tarafa da hak verdirecek
l›klar›na bakarak uzakl›klar›n› hesapl›yorlar. Par- uzak (dolay›s›yla ›fl›klar› hâlâ kütleçekiminin genifl- kadar belirsiz. Ancak daha güçlü uy-
lakl›k ne kadar azal›rsa, süpernova ve içinde bulun- lemeyi frenledi¤i dönemde yola ç›km›fl) süper- dular, sondalar, teleskoplar uzayda ye-
du¤u gökada o kadar uzakta demektir. ‹yi de, h›z- novalar›n, beklenenden daha parlak görünmeleri ni gözlem yerlerini ald›lar ve yeni ifla-
lanmay› nas›l belirleyece¤iz? 1988 y›l›nda 10,7 beklenir. 1997ff süpernovas›n›n ›fl›¤› da bu beklen- retlere bak›yorlar. Bunlardan biri mik-
milyar ›fl›ky›l› uzakl›kta belirlenen bir Ia süperno- tileri do¤rulayarak evrenin h›zlanan genifllemesine
kan›t oluflturdu.
rodalga fon ›fl›n›m›n› daha duyarl› bi-
va, bu sorunu çözdü. Dünya’ya belirli bir uzakl›kta
çimde gözlemek üzere yerini alm›fl

May›s 2007 13 B‹L‹M ve TEKN‹K


evren son-pro 27/4/05 17:30 Page 14

¤inden, uydular bunlar›, mikrodalga


Evren neden düz?
.
fonu üzerinde yol açt›¤› dolayl› etki-
leriyle incelemeye çal›flacaklar.
Evrenin geometrisi, mad- ç›kmas› gerekiyor. Bu, küçük Evrenimizin, bir sonraki sil-baflta-
denin toplam yo¤unlu¤una bir kürenin yüzeyinin, ola¤a- na daha en az›ndan trilyonlarca y›l
ba¤l› olarak üç biçimden biri- nüstü büyüklü¤e eriflti¤inde zaman› var. Bizimse fazla zaman›m›z
ni alabilir. E¤er yo¤unluk kri- e¤rili¤in gözle görülemeyecek yok. Güneflimiz gerçi daha birkaç
tik kütle denen bir ölçüye kadar küçülmesi anlam›n› ta-
milyar y›l ›fl›yacak, ama insanl›¤›n o
karfl›l›k gelirse, evren genifl- fl›yor. Gökbilimcilere göre
ler ve düz bir geometrik bi- mikrodalga fon ›fl›n›m›nda kadar y›l ayakta kalaca¤› flüpheli.
çim al›r. Yo¤unluk kritik de- gözlenen yap›lar›n büyüklük Neyse ki, evrenin h›zlan›fl›na paralel
¤erin üzerindeyse, evren ken- spektrumu da düz bir evren olarak bilgi birikimimiz de h›zlan›-
di üzerine çökecek olan kapa- Mikrodalga fon ›fl›n›m› içinde
düflüncesini destekler görünü- yor. Gerçi yeni bilgilerle kafam›z bi-
l› (küresel) bir biçim al›r. Yo- yo¤unluk farklar›. yor. Ancak matematikte gide- raz daha kar›fl›yor; ama art›k can al›-
¤unlu¤un kritik de¤erin alt›n- rek geliflen bir dal olan topo-
da olmas› halindeyse aç›k olarak tan›mlanan evre- lojinin çözümleri, düz bir evrenin ka¤›t gibi düz
c› sorular› yan›tlamaya yak›n›z gibi.
nin biçimi, bir e¤erin yüzeyini and›r›r. Evrenin yo- olmayabilece¤ini, çeflitli farkl› biçimlerde, ör- Binlerce y›l merak ettik, düflündük.
¤unlu¤unu belirlemek üzere çeflitli dalga boylar›n- ne¤in bir simit (torus) biçiminde de k›vr›lm›fl Evrenimizi kaplumba¤a s›rtlar›ndan,
da yap›lan gözlemler, düz bir geometriye iflaret olabilece¤ini gösteriyor. Evrenin geometrisi çok farkl› yerlere tafl›d›k. ‹çeri¤i hak-
ediyor. Ayr›ca fliflme sürecinin, evrenin homojen, henüz kesin olarak belirlenebilmifl de¤il. ‹lerideki k›nda çok fley ö¤rendik. Ancak temel
küçük bir bölgesini,e¤rilik düzelinceye kadar bü- daha duyarl› gözlemlerin bu bilinmeyene ›fl›k tut-
sorunlar hâlâ yan›tlanmad›. Ne za-
yütmesi nedeniyle de düz bir geometrinin ortaya mas› bekleniyor.
man, nas›l ortaya ç›kt›, neden yap›l›,
ne olacak? Yan›tlar›n en az baz›lar›-
na yak›n olmak heyecan verici. Belki
yan›t, bunlar›n hiçbirini ö¤reneme-
yece¤imiz, bir bafllang›ç ya da son
olmad›¤›, evrenin de bakana ve bak-
t›¤› yere göre de¤iflebilece¤i fleklin-
de olacak. Ola ki, yeni gözlemler, ye-
ni kuramlar gerekecek. Olsun. Geze-
genimiz de bir Büyük Patlama, bir
sil-bafltan yaflamazsa, belki herfleyi
de¤il, ama pek çok fleyi ö¤renmemi-
ze çok fazla kalmad›.
Raflit Gürdilek
Kaynaklar
Randal, L., “Extra Dimensions and Warped Geometries” Science, 24
May›s 2002
Steinhardt, P. J., Turok, N., “A Cyclic Model of the Universe” Scien-
Olas› evren geometrileri (solda). ‹vmelenmifl ce, 24 May›s 2002
Seife, C., “Eternal-Universe Idea Comes Full Circle”, Science, 26 Ni-
geniflleme, her noktas› eyer biçimli karmafl›k bir san 2002
matematik manifoldunu gerektiriyor. Hiperbolik Nadis, S., “Cosmic Inflation Comes of age”, Astronomy, Nisan
uzay, karfl› kenarlar› birbiriyle ilintili bir sekizgen 2002
Livio, M., “Moving Righ Along”, Astronomy, Temmuz 2002
taraf›ndan oluflturulur. Topolojik olarak aç›k uzay, Lemley, B., “ Why is There Life?”, Discover, Kas›m 2000
çift delikli bir çöre¤e benzer. Sonlu evren modelleri,
küre yerine üç boyutlu bir torus biçimi alabilir.
K›rm›z› gökadadaki insanlar için uzay sonsuz
görünür. Çünkü, görüfl hatlar› hiçbir zaman
kesilmez.

olan MAP (Mikrodalga Anizotropi nan kütleçekim dalgalar›.


Sondas›). MAP ve 2007 y›l›nda uzaya Bunlar evrenin ilk anlar›
f›rlat›lacak Planck uydusunun hedef- hakk›nda daha sa¤l›kl› bilgi-
lerinden biri de, Einstein’›n kuram›na ler verip rakip kuramlar›n
göre evrende bulunmas› gereken küt- s›nanmas›na olanak sa¤laya-
leçekim dalgalar›n› yakalayabilmek. cak. Ancak, Büyük Patla-
Kütleçekim dalgalar›, karadelikler ya ma’n›n yol açt›¤› kütleçekim
da nötron y›ld›zlar› gibi büyük kütleli dalgalar›n›n boylar› da evre-
cisimlerin çarp›flmas›ndan da kaynak- nin boyutlar› kadar oldu¤un-
lan›yor; ama MAP ve Planck’›n araya- dan ve bunlar› saptamak için de Evrende fliflmeden kaynaklanan
caklar›, Büyük Patlama’dan kaynakla- evren boyutunda araçlar gerekti- kütleçekim dalgalar›

B‹L‹M ve TEKN‹K 14 May›s 2007