ÜNİTE

8

Kişilik Kuramları

Amaçlar
Bu üniteyi çalıştıktan sonra, ■ Kişiliğin tanımını bilecek,
■ ■ ■ ■

Kişilik kuramlarını birbirinden ayırabilecek, Kişilik kuramlarının özelliklerini bilecek, Kişiliği değerlere göre sınıflandırabilecek, Kişiliğin özelliklerini betimleyip ölçme yolu ile değerlendirebileceksiniz.

İçindekiler
■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■

Kişiliğin Tanımı Kişilik Kuramları Öğrenilmiş Bir Davranış Olarak Kişilik Benlik Kuramları Kişiliği Değerlere Göre Sınıflandırma Kişiliğin Özelliklerini Betimleme ve Ölçme Yolu ile Değerlendirme Özet Değerlendirme Soruları Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar

Öneriler

Ünitenin girişinde bir uygulama bulunuyor. Bu uygulamayı yaptığınız takdirde, kişiliğinizin üç yönü konusunda bir fikre sahip olacaksınız. Umuyoruz bu uygulama sizde, kişiliğin çeşitli yönlerini tam olarak öğrenme konusunda bir merak uyandıracaktır. Günlük yaşantımızda da çok önem taşıyan kişilik konusunu büyük bir ilgi ve dikkatle inceleyebiliriz artık.

Uygulama 1 Aşağıdaki soruları okuyunuz. Her soruyu okuduktan sonra görüşünüzü "Evet" ya da "Hayır" olarak işaretleyiniz. Evet 1. Herhangi bir hayır kurumuna yardım yapmayı sever misiniz? 2. Dişçiye gitmekten korkar mısınız? 3. Yüksek ağaçlara çıkmaktan korkar mısınız? 4. Arkadaşlarınıza çay, kahve gibi şeyler ikram eder misiniz? 5. Yardım etmeniz teklif edilmediği halde, ailenizden birinin işine yardım eder misiniz? 6. Dar bir dağ yolundan otobüs ya da otomobille geçerken korkar mısınız? 7. Kan gördüğünüzde baygınlık geçirir ya da hasta olur musunuz? ( 8. Sizden başka hiçbir kimsenin yardım edemeyeceği bir anda, bir arkadaşınıza yardım yapar mısınız? 9. Eğer büyük bir elmanız olsa, elmayı çok sevmenize karşın, bu elmayı arkadaşınıza isteyerek verir misiniz? 10. Bir dişçi, dişinizde bir çürük bulsa ve dişinizin sinirlerini uyuşturmadan bu çürüğü oyup yerini dolduracağını söylese, bunu yapmasına izin verir misiniz? 11. Genel olarak bir işi bitirinceye kadar o işe devam eder misiniz? ( 12. Alışverişte paranızın üstü verilirken yanlışlıkla fazla para verirlerse farkında olmadıkları halde bunu geri verir misiniz? 13. Bir dersin sınavında düşük not alsanız, izleyen günlerde bunun etkisi altında kalarak yaşamınızı zehir eder misiniz? 14. Yolda para bulsanız, bu paranın sahibini arar mısınız? 15. Bir sınavda sınav görevlisi dışarıdan çağırılsa, yokluğundan yararlanarak kopya çekmeye kalkışır mıydınız? 16. Bir futbol maçına gitmek isteseniz, fakat paranız olmasa bu parayı çalışarak kazanmayı ister misiniz? 17. Bir ödevi mürekkeple yazarken kağıdınıza mürekkep damlasa, ( ikincisini; yazarken yine mürekkep damlasa, üçüncüsünü yazarken yine damlasa dördüncüsünü yazar mıydınız? 18. Kalabalık bir otobüse bindiğinizde, kalabalığın basıncı ile bilet almadan otobüsün gerisine itilseniz, biletçi farkında olmasa bile biletçiye kadar gidip, biletinizi alır mıydınız? ( ) ( ) ) ( ) ( ) ( ) ( ( ) ) ( ( ) ) ( ) ( ) ( ) ) ( ( ) ) ( ) ( ) ( ) ( ) ( ) ) ( ( ) ) ( ) ( ) ( ( ( ( ( ) ) ) ) ) Hayır ( ( ( ( ( ) ) ) ) )

- 127 -

Şimdi kağıdınızdaki soru sırasına göre yazdığınız "Evet" ve " Hayır" ları karşılaştırın.19. 18. 7. bir bireyin tüm ilgilerinin. Bir sınav sonucunda. . Bir cumartesi günü alışveriş yapmak için birçok dükkan gezdikten sonra eve döndüğünüzde bir paketinizi yitirdiğinizi ( ) ( ) ( ) ( ) anlasanız. Asıl olan. 3. 1. 14. tepki hızı. ■ Kişilik kuramları psikoloji tarihi içinde başkaldırıcı bir özellik taşır. bu paketi bulmak için bütün gezdiğiniz yerlere gider miydiniz? Bu sorular sizin kişiliğinize ilişkin bazı özelliklerinizi tanımak için hazırlanmıştır. Şimdi. Kişilik konusunda araştırma yapan bilim adamlarının görüşlerini inceleyerek daha sağlam bir bilgiye sahip olmak için üniteyi dikkatlice inceleyelim. 1. ve 10. Şimdi bunları inceleyelim. Kişilik. KİŞİLİK KURAMLARI Birey. sorulara verdiğiniz "Evet" cevapları sizin cömertliğinizi. 17. 11. sesi ve konuşma tarzı. KİŞİLİĞİN TANIMI Kişilerden söz ederken "hoş" "canlı" "mutlu" "mutsuz" "iyilik yapan" "güçlü" gibi tanımlamalar kullanırız. tutumlarının. Burada anlatılmak istenen. kişiliğin değişik yönlerine ilişkin büyük bir merak uyandı sizde. 8. Bireyin belleği. Kişiliğinizin cömertlik. bunu ilgililere söyler miydiniz? 20. Bu nedenle psikologlar bireyleri incelemek için birbirlerinden farklı kişilik kuramları geliştirmişlerdir. yeteneklerinin. duygu. Kişilik kuramlarının özelliklerine değinecek olursak. 13. sorulara verdiğiniz hayır cevapları cesaretinizi. 2. 15. dış görünüşü. kişiliğin kendine özgü ve ahenkli bir bütün olmasıdır. bireyin gösterdiği davranış özellikleridir. konuşma tarzının. sorulara verdiğiniz "Evet" cevapları gücünüzü. cesaret ve dürüstlük yönlerine ilişkin bir bilgi edindiniz. sorulara verdiğiniz "Evet" cevapları dürüstlüğünüzü gösterir. Kişilik kuramcıları bu- lundukları çağın yenilikçileri olmuşlardır. sporculuğu gibi özelliklerinin hepsi o insanın kişiliğini betimlemede önemlidir. 5. 4. ve 20. düşünce. sınavı değerlendirenin size yanlışlıkla fazla not verdiğinin farkında olsanız.128 - . direnme süresi. 12. 16. dış görünüşünün ve çevresine uyum biçiminin özelliklerini içeren bir terimdir. 6. inanç gibi değişik yönleri olan karmaşık bir varlıktır. 9. ve 19. 2.

İd nesnel gerçeklerden bağımsız. Davranışların yaşam süresince yine birbiri ile bağlantılı olarak geliştiğini vurgulamışlardır. gereksinim ve davranışları anlama ve çözmede anahtar rolü olduğuna inanmışlardır.1. Fazla enerji birikimine katlanamaz ve bu organizmada gerilim yaratır. ego.129 - . ■ Kişilik kuramcıları insan davranışlarında güdülere önem vermişlerdir. İd. değerlendirilmesi ile ilgilidir. ■ Kişilik kuramcılarının büyük çoğunluğu insanın doğal ortamında ve doğal davranışları içerisinde ele alınması gerektiğini savunmuşlardır. Freud'un Kişilik Kuramı (Yapısal Kuram) Sigmund Freud (1856-1939) kişiliğin gelişimini. organiz- manın uyumunda etkili olan faktörlerin araştırılması. İd. Freud'a göre bireyin kişiliği id. Yaşamın ilk günlerinde çocuğun kişilik yapısı. ■ Kişilik kuramcıları davranışların çeşitli yönlerini. Bu dönemde çocuk. denetleme ya da düzenleme olanağına sahip değildir ve çevresiyle baş edebilme konusunda kendisinin bakımını üstlenen kişilerin egolarına tümden bağımlıdır. bekletilmeyi sevmez. 2. kalıtımsal dürtü ve arzularını içerir. daha çok. boşalım arayan içgüdüsel dürtülerle yüklü id’den oluşur. Değinilen sorunlar. İd. bireyin bebeklik ve çocukluk yıllarına bağlamıştır. davranışlarımızın altında yatan psikolojik enerjinin kaynağıdır. daha çok bütünü yeniden görme ve birleştirme yoluna gitmişlerdir. sonucu ne olursa olsun arzusunun hemen yerine getirilmesini ister.İd. Bireyin en kaba. Bu ilkel kalıtımsal dürtülerden ikisi cinsiyet ve saldırganlıktır. bir dakika bile bekleyemez. zevk ilkesine göre işler ve hiç geciktirilmeden bütün isteklerinin yerine getirilmesini bekler. bunların ölçümü. Kişilik kuramcıları ortalama bireyin birey psikolojisi ile ilgili en genel sorunları ve bunların yanıtlarını araştırmışlardır. bu dürtüleri erteleme. bireyin yaşamında ve ruh sağlığında etkili olan faktörlerin belirlenmesi. İd(o): Kişiliğin çekirdeğini oluşturur. derinlemesine ele alma ve analiz et- mek yerine. Sizin istediğinizi yapmayan kişiye karşı saldırganlık duygularını davet eder. en ilkel. Güdülerin.■ Kişilik kuramlarının genel yaklaşımı işlevseldir. superego'nun birleşiminden oluşmaktadır. istek. Bu gerilimden . öznel bir yaşantı dünyasıdır.

Gerilimi boşaltmak için. Normal insanda birincil sürecin en iyi örneği. Doğuştan varolan ve zamanla gelişen ego insanın biyolojik yapısına ters olan veya gerçeklere uygun düşmeyen eylemleri bilinçaltına bastırır. önce bunu ortadan kaldıracak objenin ya da kişinin bir imgesini oluşturur. Bunun sonucu olarak çocukta zamanla süperego gelişir. süperego veya dış dünyaya teslim ederse uyumsuzluk meydana gelir. hapşırma ve göz kırpma örneklerinde olduğu gibi doğuştan var olan otomatik tepkilerdir. Haz prensibi burada geçerli değildir.kurtulabilmek için id. Süperego toplumun yasalarını kapsar. Süperego. Ego Bilinç Bilinçaltı İd Freud'un Kişilik Modeli Ego (Ben): İd’i denetleyen yapıya ego denir. Kısacası çocuğun sorumluluk ve ahlaki duygularını . bir inanç uğruna herşeyi yapan ego’dur. Ego burda devreye girerek bu sorunlara çözüm yolu bulma çabasındadır ki. Birincil süreç ise. İd bize hakim olsa ve hep onun etkisi altında hareket etsek canımızın çektiği herşeye atılır. Refleks eylemler. buna id’in haz ilkesi denir. bizi engelleyen kim olursa olsun ona saldırırdık. Bu ilke ile hareket ederken id. Eğer ego gücünün büyük bir bölümünden vazgeçer veya gücünü id. Ego. acıdan kaçınma ve haz duyabilme amacıyla iki süreçten yararlanır: Refleks eylemler ve birincil süreçler. Süperego: Temel güdüleri ifade ederken. istediğimiz kişileri döver. bizi kollayan. Şekil 8. kendi istediğini elde etsin. Doğuşta varolmayan ve ancak gelişmeyle beliren süperego içimizdeki yargıçtır. bir psikolojik tepki biçimidir. fakat toplumun da düzeni bozulmasın. Gördüğünüz gibi ego akılcı ve pratiktir. Sevdiği için herşeyi yapan. zamanla ailelerin ve toplumsal kontrol mekanizmasının yerini alan bir ideal benlik haline gelir. İd ise mantığı hesaba katmaz ve pratik değildir. birey toplumun kural ve değerlerinin dışına çıkabilir.130 - . yürürken önümüzdeki insanları iter. çoğu kez isteklerin ve ihtiyaçların anlatım bulduğu rüyalardır. enerji birikimini bir an önce boşaltmak ister. Ego’da hazlar yerine gerçekler egemendir. Ego’nun görevi uyum sağlamaktır. bizim adımıza düşünen doğru ve yanlışı kararlaştıran. Süperego. Bu tepkiler insanın Superego gerilimini derhal giderirler. Bu kurallar çocukların davranışlarının ödüllendirilmesi veya cezalandırılması yoluyla büyükler tarafından çocuklara anlatılır.1. kişiliğin gerçekçi yürütme organıdır. koruyan bizim yerimize karar veren anne-babalarımızın emir ve yasaklarından ibarettir. Gücünü id’den alır.

Bu doyum bir çok dönem geçirerek toplumsal bir nitelik kazanır. İçgüdüler gelişmeyle ayrışır. 2. Çocuğun bedeni libidoya doyum sağlayabilecek niteliktedir. Freud’a göre içgüdüler doğuştan vardır. Böylece süperegonun bir bölümü bilinç dışına itilir. İçgüdülerin gelişmesi altı yaşına kadar olduğundan. . Bu nedenle ego bazen ide bazen süperegoya yardım eder. psikoanalitik görüş kişiliğin temelinin çocuklukta yani üretken olmadan önceki çağda atıldığını savunur. Libidonun gelişme dönemlerine psikoseksüel dönem denir. İdeal benlik zamanla ego tarafından bilinçaltına doğru itilmeye başlar. İçgüdüsel Kuram Libido (içsel enerji) ve gelişimini ele alan kurama içgüdüsel kuram adı verilir. Süperegonun temel işlevlerini özetleyecek olursak: ■ İd’den gelen içgüdüsel dürtüleri bastırmak ve yönlendirmek (özellikle hoş karşılanmayan cinsel ve saldırgan dürtüleri) ■ ■ Ego’yu gerçekçi amaçlar yerine törel amaçlara yönelmeye ikna etmek Kusursuz olmaya çaba göstermek. Ego da bu boğuşmada denge sağlayıcıdır. sürekli olarak bir amaca yönelik davranmasını sağlayan içsel güce denir. bilinçaltında bulunan id ve süperego burada sürekli boğuşma halindedir. Bir canlı türünün öğrenme gerekmeden örgütlü.oluşturur.2. Çocuk dünyaya geldiğinde libidonun gücüyle davranışta bulunmaya başlar. İyi gelişmiş bir süperego otomatik olarak bilinçaltında id’in güdülerini kontrol eder. Süperegonun bilinçte kalan parçasına biz vicdan diyoruz.131 - .

otorite sorunu veya alışagelmiş kadın ve erkek rollerinin reddi gibi saplantılara yol açabilir.2. . Büyükler için bu durum bir sorun olarak kabul edilip çocuklara aşırı baskı yapılırsa bu durum çocuklarda kaygı yaratır. Erken ve geç dönem olmak üzere ikiye ayrılır. Bu durumda erkekte oedipus. sakız çiğnemek gibi eğilimler bu çağın ileri yaşlara uzantısıdır. çocuğun zevk aldığı en baskın davranışlardır. eşcinsellik.1. Bebeğin ihtiyaçları. 2. çocuğun kendi eğilimleriyle anne babanın eğitimi arasındadır. Oral Dönem Doğumda başlar. bu erken dönemdeki saldırganlık belirtileri niteliğini değiştirir. Yani cinsel sapmalar ortaya çıkar. algılamaları ağız bölgesinde odaklanır. cimrilik ve başkalarına acı vermek.2. Fallik Dönem Dört ile altı yaş arası cinsel gelişim fallik dönem olarak adlandırılır. bağımlılık pasiflik. Anal Dönem Bir buçuk ile üç yaş arasındaki döneme anal dönem denir. 2. Çünkü bu konudaki tabular ileride anal saplantılara yol açabilir. altı yaşına kadar geçirilen üç ayrı psikoseksüel aşamadan meydana geldiğini belirtir. Süperego gelişmediği takdirde. Bu dönem süperegonun gelişmesinin son aşamasıdır. Bu dönemin saplantılarının sonucunda bireyde inatçılık. düşünce bozuklukları gibi ruhsal bozuklukların görülebilir. ruhsal gelişmenin bir parçasıdır. Bunun yerine çok konuşan. suçlayan. Burada ilk saldırganlık belirtileri ortaya çıkar. Bu durum çocukta bir çatışma yaratır. Bu aşamada ailenin tuvalet eğitimi üzerinde hassaslıkla durması gerekir. dudaklar ve dildir.2. sigara içmek. 2.3. kız çocukta elektra karmaşası ortaya çıkar. kınayan bir tip oluşur. Çocuk bu dönemde emmekten daha fazla dışkılamadan. Bu dönemde saplantılar ileri yaşlarda oral karakter adını verdiğimiz. Önceleri kendiliğinden yapılan dışkılama. bireyde cinsel rahatsızlıklar.132 - . açgözlülük. Çocukların dikkati tamamen cinsel organlarına yöneliktir.Freud’a göre yetişkin bireylerin kişilikleri arasında görülen farklılıkların. Yani burda doğum kaynağı ağız. Oedipus karmaşası. annenin ve çevrenin uyarması ve eğitim yoluyla denetim altına girer. ■ Geç Dönem: Ego oluşmaya başlar. ■ Erken Dönem: Emme ve yeme. bir buçuk yaşına kadar sürer. anal uyarılmadan zevk alır.2. Çatışma. gibi bazı sendromların ortaya çıkmasına neden olur. toplum ve çevre tarafından büyük ölçüde etki söz konusudur.

Obsesif Tipin Özellikleri Eleştirir. Uygulama 2 Freud’un kuramına göre. Sizin de yer yer başkalarına karşı saldırganlık duygularınız oluyor mu? Bu durumda sizi frenleyen duygularınız nasıl devreye giriyor. ego ve süperegonun işlevleri ne oluyor. Çizelge 8. “toplumsal baskı” gibi değerlerle ölçer. “Narsist tip” ise kendini yaşatma ve devam ettirme savaşındadır. “popüler”. Bu olayda id. Bu üçlüden herhangi birisi daha etkin olduğunda aşağıdaki üç kişilik tipi ortaya çıkar. Kalifornia’da yapılan bir ankette H. Freud’un kişilik tiplemesi konusunda uzmanların fikir birliğinde olduğu kanıtlamıştır. Düşününüz. kuramı bilen farklı bireylerden yukarıdaki sözünü ettiğimiz kişilik tiplerine örnek vermelerini istemiştir. ego ve süperegonun bireyin kişiliğindeki farklı yansımaları psikoanalitik kuramın temelidir. Çizelge 8.Peskin. Narsist Tiplerin Özellikleri Erotik Tipin Özellikleri Başkaları ile olmayı sever Kalabalığı sever Kendisini ve başkalarını. oldukça yüksek bir ilişki göstermiştir. Obsesif. . şüphecidir Kolay kolay etkilenmez Obsesif ve rasyonel olmakla övünür Basit olayları karmaşık bir biçimde yorumlar Narsist Tipin Özellikleri Kusuru başkalarına atar Başkalarıyla ilişkilerinde kendini beğenir Kendisiyle ilgili endişelerinin farkında değildir. kişiliği oluşturan İd.1: Erotik. ego ve süperego’ya ilişkin bilgileri edindiniz. Bu bulgular.2.3. “Obsesif”. “Obsesif tip” vicdanıyla mücadele eder.133 - . Farklı bireylerin ayrı ayrı yapmış oldukları tanım.1 de “Erotik”. “Erotik tip” Freud’un tanımıyla “sevgi kaybetme” korkusuyla yaşar ve özellikle kendisinden sevgiyi sakınanlara bağımlı olarak yaşar. Kendisinden memnundur. “doğru olanı yapmak”. İlgili karikatürleri de incelediniz. Freud'un Kişilik Tipleri Sınıflaması İd. Abartmayı sever. “Narsist” kişiliklere uygun olan ve olmayan karakteristik özellikler yer almaktadır.

hareket halinde olan ve aynı zamanda kendi kendini düzenleyen bir sistemdir. Duygu ağır basmaktadır.134 - . Jung. Yüzünde umursamazlık maskesi taşır. algılama. Jung bundan hareketle sekiz tür içe ve dışa dönük tip tanımlamıştır. JUNG'UN KİŞİLİK KURAMI Jung’un ruh kavramı dinamik. Tepkisi de dış gerçeğe bağlı değilmiş gibidir. Düşünme: Mana ve kavrayıştır. Kişilik gelişiminde ırk ve soya çekim kavramları oldukça önemlidir. Her bireyde bu iki eğilim birarada bulunur. Bu sistemi canlı tutan ruhsal enerji libido’dur. Dışa vuran hiçbir heyecan belirtisi yoktur. Fakat içi tutkularla dolup taşar. sürekli. ■ Duygusal dışa dönük: Son derece toplumcudur. Hissetme: Kendisini ve başkasını değerlendirme yeteneğidir. Dışa dönük tip ise dış dünyaya açık bir kişiliktir. Her insanda kişilik ya içedönük. Jung da bireyleri sınıflamaya çalışmış. Kapalı. Söz konusu olan herşey derinlerde oluşur. ■ Duyusal içe dönük: Son derece öznel bir tiptir. Olguları kesinlikle kuramlara yeğler. sessiz bir kişiliğe sahiptir. Dış dünyaya yönelmiştir. Kolaylıkla etki altında kalır. ■ Düşünen dışa dönük: Dış ve somut dünyaya yönelir. Uyaranları çevreden gelir. Soyut işleri tartışabilir. Yasa ve ahlak gibi konularda çok sertleşebilir. ya da dışa dönüktür. . Jung kişiliğin dört ana işlevini de tanımlamıştır. Sezgi: Bilinçli olarak kavrananın dışında gerçeğin farkedilmesidir. sakin ve pek kuşkulu bir hali yokmuş gibi gözükür. işitme. konuları duygu aracılığı ile gözden geçirir. İçe dönük tip kendi içine kapanık ve dış dünyanın etkisini kabul etmeyen bir tiptir. tat) algılamadır. Bu mühendis veya doktor tipidir. Jung’a göre kadınların çoğu bu gruba girer. Ama her zaman bir tanesi ağır basar. ■ Düşünen içe dönük: Kendini gözler ve genellikle soyut fikirlerin etkisinde kalır. Hava iyi olduğunda kendini iyi hisseden kötü olduğunda ağlayacakmış gibi hisseden bir yapıya sahiptir. bireyi kendini yenilemeye çalışan ve yaratıcı bir gelişim içinde bulunan bir varlık olarak görür. Somuta yönelebilme gücüne sahip olmasına karşın. içe dönük-introvert ve dışa dönük.3. ■ Duygusal içe dönük: Bu kimsenin duygularını kavrayabilmek için büyük bir çaba gerekir. Katı olabilir. fikirleri içsel olarak izler.extravert diye ikiye ayırmıştır. Bunlar: ■ ■ ■ ■ Duyuş: Duyu organlarıyla (görme. koku. Herhangi bi etkinin onda ne tür bir tepki yaratacağını öngörmek olanaksızdır.

Bu sistemler sürekli etkileşim halindedir. zayıf olanlar geri çevrilir. içedönüklük-dışadönüklük tutumları. anılardan. dünküyle aynı insan olduğumuzu hissederiz. 3. bir anıyı ya da bir duyguyu seçmedikçe kişi bunların varlığından haberdar olmaz. Jung'a Göre Kişilik Yapısı Jung’a göre kişilik birbirleriyle etkileşimde bulunan çok sayıda sistemden oluşur. seziş ve düşünme işlevleri vardır. borsa oyununda. Gerçekte egoyla bilinç arasında iki yönlü bir trafik bulunur. ama bu isimler sürekli olarak bilinç düzeyinde bulunmazlar. Hayal sınırsızdır. düşünce ve duygulardan oluşur.3. Mistik ve ölümsüz şair tipini canlandırır. Hiçbirşey için kendini üzmez. kişisel bilinaltı. Ego. Birbirine bağlı olan bu sistemlerin. kendilerine gerek duyulduğunda kolayca bilince ulaşırlar. Ego Ego bilinçli zihin örgütüdür. ■ Sezgisel dışa dönük: Sezgiyle doğar ve yaşar.2. bir insan dostlarının isimlerini bilir. 3. Son olarak da bunların bileşimi olan bütünleşmiş kişiliği oluşturan benlik vardır. Güçlü yaşantılar egonun kapılarını zorlayarak bilince ulaşır. nasıl konuşulacağını hissederek bilir. Örneğin. Bu tipteki insan kendisine uygun düşen toplumsal çevreyi. iyi cins bir şarap. Ancak olaylarda. ne giymesi gerektiğini. kimliğin ve tutarlılığın sürdürebilmesini sağlar. kollektif bilinçaltı ve arketiplerdir. . Kişisel bilinçaltı içeriğinin bazı kısımları.135 - . 3. Burada bilince hiç ulaşamamış ya da ulaştıktan sonra çatışma yarattığı için bastırılmış ve geri gönderilmiş yaşantılar bulunur. güzel kadınlar gibi somut şeyleri görür. politikada başarılı olur. Ego. Egonun seçiciliği sayesinde biz. Bu yaşantılar oldukça güçsüzdür.1. ■ Sezgisel içe dönük: Kendisini rüya aleminde görür. Sokaktaki rastladığımız insanların büyük bir bölümü bu gruba girer. Başkalarını.1. Kişisel bilinçaltında depolanan yaşantılar rüyalarda da ortaya çıkar. bir düşünceyi. Bunu bilinçsizce yapar. Bir denemeden diğerine kolayca geçer. kişiliğin. Bilinç düzeyindeki algılardan. Bu sistemler ego. bugün. Ego son derece seçicidir. Bu tür erkek ticarette.1. gerektiğinde oraya gelirler. Kişisel Bilinçaltı Ego’ya komşu olan bölgedir. duygu. fikirlerinin güzelliğine inandırma çabası içine girebilir veya kimsenin onu anlamadığına karar verir. Başarmak için herşeyi dener.■ Duyusal dışa dönük: Salt bir gerçekliğe ve nesnelliğe sahiptir.

■ Anima ve animus: Fizyolojik olarak bir kişi gerçekte iki cinsellidir. Yani kadının erkek arketipidir. hatta hoşlanmadığımız kişilerle birlikteyken bile dostça takındığımız tutumlar çıkarlarımızı korumak için takındığımız tutumlar. Arketip. sonra bu kavram gerçek anne ile özdeşleşir.136 - . Jung’un kollektif bilinçaltı kavramında arketiplere rastlamaktayız. Kollektif Bilinçaltı ve Arketipler Kollektif bilinçaltının içeriği. hiçbir zaman bilinçte yaşanmamıştır. . insanın yaşamı süresince. Jung'a göre Batman ve Joker Birer Arketiptir ve İyiyle Kötüyü Temsil Ederler dan da etkilenir. Erkeğin dişi arketipi anima dır. Her iki cinsin hormonları birlikte bulundurur.3. buna örnek gösterilebilir. kimisine istek duymaz. Örneğin anne arketipi önce bir anne simgesini oluşturur. Ancak biri diğerinden daha baskın olarak salgılanmaktadır. kız çocukta animusun yaşadığı kişi babadır. Çocuğun annesiyle olan yaşantısınResim 8. bireyin dış dünyaya karşı taktığı maske ya da takındığı kimliktir. Erkeğin tam anlamıyla erkek olmadığını ileri sürmek çelişik ve rahatsız edici olabilir. İnsanlarla iyi geçinmemizi. Animus kadınlarda erkeklerdeki animanın karşılığıdır. semboller ile belli bir biçimde algılama ve bu algılamaya uygun bir biçimde davranmaktadır. duygusal yönü güçlü.2.1. kimi kadını beğenir. Kalıtımsal bir nitelik taşır. Kadın animusun gücü sayesinde erkeği anlayabilir. Bu kişinin yaşamını sürdürebilmesi için zorunludur. Erkek çocukta animanın ilk yansıdığı kişi anne. Deneyimlerden oluşmuştur. Kollektif bilinçaltında insanın insan olma evresine ulaşmadan önce geçmişinden getirdigi gizli bellek kalıntıları vardır. kalıtımla gelen evrensel bir düşünme biçimidir. Erkek buna göre seçim yapar.3. Kollektif bilinçaltında bulunan belli başlı arketipler şunlardır: ■ Persona: Persona toplumun onayını sağlamak amacıyla. Arketip. Jung’a göre her erkekte doğuştan bir kadın imgesi vardır ve o erkeğin bilinçdışında bazı değerlerin oluşmasına neden olur.

ancak diğer insanlarla ve sosyal kurumlarla olan ilişkiler bireyin yaşadığı toplum tarafından belirlenir. Yaratıcı kendilik kavramını. bireyin fiziksel yapısı ve mizacını oluşturan kalıtsal yönleri ile sosyal ve kültürel etkilerin tümünün ortak ürünüdür. . Eric Fromm'un Kişilik Kuramı Kişilik sosyal etkiler sonucu yaşam tecrübeleriyle oluşur. Adler kuramına göre kişilik. Yaşamı boyunca da bireyler üzerinde üstünlük kurmak ve gücünü kanıtlamak için çaba gösterir.137 - . Kişiliğin emsalsizliğini önemsemedi. anlam kazandıran bir sistem olarak açıkladı. Bu ilişki biçimi. davranışın sosyal belirleyicilerinin önemi üzerinde durdu. kişiliğin özgünlüğüne önem verir. Ego ve gölge işbirliği yaptıklarında kişi kendi yaşamını dolu hisseder. Çocukluk dönemindeki yetersizliğinden. Kişiliğin merkezi bilinçtir. Alfred Adler'in Kuramı Adler’e göre insan sosyal bir varlıktır. içe çekilmeye ve yıkıcılığa dönüşebilir. Sürekli üstün olma peşindedir. her insanın varoluşunda bir eksiklik duygusu vardır. dünya ile ve kendisiyle nasıl bir ilişki kurduğunun incelenmesidir. Birincisi sosyalleşme. çevreye olan bağımlılığından ötürü. diğer insanlara ve topluma karşı geliştirdiği tutumların ürünü olarak gelişir. Adler. Birey bilinçli bir varlıktır.Fromm’a göre bireyin çevre ilişkileri iki yöndedir.5.6. Davranışlarının bilincindedir. çeşitli özellikleri ve değerleri ile her bireyin tek ve kendine özgü olduğuna inanır. Gölge ısrarcıdır. sembiyotik ilişkilere. öğrenme ve toplumsallaşma süreçleri sonunda edinilir. çaresizlik içindedir. 2. bilinci. 2. Eric Fromm’a göre psikolojinin temel sorunu bireyin toplumla. sosyal dürtüler tarafından güdülenir. Adler. Kalıcı olan kişilik. Her bireyin davranışları diğerlerinden yaşam biçiminin özellikleri ile ayrılır. Adler’e göre. cinsel içgüdüye daha az önem verdi.■ Gölge: Jung insanın kendi cinsiyetini temsil eden ve kendi cinsinden olan kişilerle ilişkilerini düzenleyen arketipe gölge adı vermiştir. ikincisi de asimilasyondur. bireylerin yaşantılarını yorumlayan. Gölgenin reddedilmesi kişiliğin sönük kalmasına neden olur. kişiliğin temeli ve esası olarak kabul etti. bireyin kendisine. Sosyal ilgi doğuştan vardır. Kusursuz bir kişi olmak ister. Sosyalleşme.

Bireyin temel amacı.138 - . hayal kurma ve tüm diğer süreçler bireyin ilişkilerini içerir. bireylerarası ilişkilerin ürünüdür. bireyin toplumsal ilişkilerde başkalarına bağımlı olmasıdır. düşünme. toplumsal tutumların pasif ve aktif biçimleridir. Karen Horney'in Kişilik Kuramı Horney’e göre bireyin yaşamında iki temel eğilim kişiliği yönetir. Ona göre birey. ■ İstifleyici: Burada birey toplayıcıdır. organizmadan kaynaklanan algılardan çok. Kişiliğin yapısal örgütü. ■ Pazarlayıcı: Birey başarılı olmak için kendini sürekli olarak pazarlama davranışı gösterir. Çeşitli assimilasyon türleri vardır. kişiliğin varsayımsal bir kavram olduğunu ve kişilerarası ilişkilerden ayrı olarak incelenemeyeceğini savunmuştur. Birey yalnız olmak istemez bir başka kişiye zarar vererek veya bunun tam tersi kendine zarar vererek güvensizliğinden kurtulmaya çabalar. emniyet ve doyum sağlamak için yiyecek. Assimilasyon ise. Kendini korumak için herşeyi biriktirmek ve saklamak eğilimindedir. Yapıcılığa ve başkalarına yararlı olma en önemli amacıdır. korkudan kaçar. Birey güvenlik arar. Herşeyi başkalarından bekler. Üretir. ■ Üretici: Bu eğilim olumlu olan tek kişilik türüdür. para. 2. Bunlar: ■ ■ Alıcı eğilim: Birey çevresinin ona yardım etmesini bekler. Harry S. saldırganlıkla gücünü kanıtlamaya ve güven kazanmaya çaba gösterir. başkalarını sever. “Ben sizin istediğiniz gibiyim” mesajını verir. Kişilik. bireylerin somut ve soyut bütün “nesneleri” toplama ve kullanma biçimlerini kapsar. Sullivan'ın Kişilik Kuramı Sullivan. tehlikeden uzak ve emniyet içinde bir yaşam istemesidir. Dış dünya onun için tehlikelidir. 2.Sembiyotik ilişkiler. hatırlama. Birey korkmadan yaşamak ister. Bunlar emniyet duygusu ve doyumdur. yaratıcıdır. . giyecek. Yıkıcılıkta ise. cinsellik gibi pek çok ihtiyaçları feda edebilir. Korku ve güvenlik aynı temel ihtiyacın iki kutbudur. Algılama. İçe çekilme ve yıkıcılık.7.8. ancak insan bir ya da daha fazla sayıda kişiyle ilişki durumundayken ortaya çıkar. Üstelik de bunun hakları olduğuna inanırlar. Sömürücü eğilim: Bunlar hayatlarını başkalarını sömürmekle geçirirler. İçe çekilmede birey kendi ortamını güvenli bir ortam haline getirmeye çalışır.

okumak ve çalışmaktan hoşlanmazlar. sessiz. Kendi başlarına kalmaktan. çevreye karşı kapalıdır. Eysenck'e göre kişilik yapısı. Faktör kuramcıları büyük insan grupları üzerinde çalışırlar ve her birey için çok sayıda boyutun çok sayıda puanlarını saptarlar. Neşeli. dikey boyutun üst ucunda nevrotik. Heyecan veren olaylardan hoşlanırlar. birbirinden bağımsız.Gülmeyi. . yazmak. Kolay ilişki kurar. iki uçlu yatay ve dikey iki boyut üzerinde değerlendirilmiştir (Şekil 8. kişilik gelişimi ve yapısında öğrenmeyi etkilemesi açısından çevrenin son derece önemli olduğunu ve çevre etmenleri içinde de en önemlisinin aile olduğunu vurgulamıştır. Yatay boyutunda bir ucunda içe dönüklük. İnsanlardan kaçar. Eysenck faktör analizi yöntemi ile kişilik boyutlarını saptamıştır. Faktör adını verdikleri davranış değişkenleri büyük insan gruplarının çok yönlü ölçümü ve sayısal puanlanması sonucunda belirlenir. Cattell’e göre kişilik gelişimi yaş dönemleri takip edilerek oluşur hem psikoanalitik kuramı hem de öğrenme kavramını birleştiren bir yaklaşımdır. Zor arkadaş edinirler. Bireylerle ilişki kurmazlar.9.139 - . Daha sonra bu puanlar yardımıyla ve faktör analizi yöntemiyle değişik ilişkiler irdelenir. Faktör Analizi. kendi başına kalmak isterler. Dışa dönük olanlar. çeşitli davranış değişkenleri arasındaki bağların ve bağımlılıkların ölçüldüğü istatiksel bir yöntemdir. Gennellikle tasasız iyimserdirler.1. Çok konuşur. çabuk arkadaş edinirler. şakadan hoşlanırlar. Cattell. insancıl ve cana yakındırlar. alt ucunda normal tipler bulunmaktadır. Bu değerlendirmeler sayısal yöntemlerle elde edilir. hareketlidir. Cattell ve Eysenck'in Kişilik Kuramı Bireyin davranışlarının incelenmesinde değişkenlerin veya faktörlerin belirlenmesini savunan bu kuram. İçe dönük olanlar. Yaşama bakış açıları karamsardır. soru cetvelleri. resim. Bu yöntemlerin önde geleni ise Faktör Analizi dir. müzik gibi uğraşılardan hoşlanırlar. Kurdukları toplumsal ilişkileri sınırlı ve dengeli olarak sürdürürler. Güvenilir değillerdir. öteki ucunda da dışa dönüklük. kişiliğin bireyin belirli bir ortamda ne yapacağını belirleyen etmenler bütünü olduğunu söylemiştir. anketler veya davranışı değerlendiren diğer kaynaklardan sağlanır. eğlenmeyi severler. Okumak. test. Puanlar. Bireylerle birlikte bulunmaktan hoşlanırlar.). Cattell.2. Günlük yaşantıları ciddiye alırlar. Saldırgan davranışları çok fazladır. istatiksel çalışmalar üzerinde durmuştur.

Normal tipte. aşırı ve değişken duygular. dengeli ve düzenli duygular güven duygusu. kaygı.1. ÖĞRENİLMİŞ BİR DAVRANIŞ OLARAK KİŞİLİK Amerikan psikologları kişiliğin “öğrenme tarihçesini yansıtan davranış alışkanlıklar”ından başka bir şey olmadığını söylemişlerdir. tedirginlik. alınganlık ve çabuk tepki gibi özellikler bulunur. Miller ve Donald Freud’un koyduğu kişilik kavramlarının öğrenme süreçleri ile açıklanabileceğini vurgulayan ilk Amerikan psikologlardır. Miller ve Donald. duyarlılık. Eysenck'in Kişilik Boyutları Şekil 8. Sadece bu kavramların bireyin davranışlarında önemli rol . düşünceli hareket gibi nitelikler yer alır. Skinner. Bunlar: Miller ve Donald. Öğrenme açısından kişiliği açıklayan yaklaşımlar vardır.Nevrotik Hırçın Kaygılı Katı Temkinli Kötümser Ketum Antisosyal içe dönük Sessiz Pasif Dikkatli Düşünceli Geçimli Kendini kontrol altında tutan Güvenilir Sakin Alıngan Huzursuz Saldırgan Çabuk heyecanlanan Değişebilen Fevri İyimser Atak Sosyal Dışa Açık Konuşkan Sorumluluk alan Kolay geçinebilen Canlı Tasasız Önder Dışa dönük Normal Şekil 8. alt ucunda normal kişilik yapısı bulunur.140 - . Nevrotik tipte. Freud’un ortaya koyduğu kavramlara itiraz etmemişlerdir.1. Bandura ve Rotter’in yaklaşımıdır. 3.'in üst ucunda nevrotik.

bireyin doğasına iyimser bakan psikologların başında gelir. Benlik bireyin kendi kendini görüş ve kavramasıdır. Kendi dünyasını gerçek olarak görür. öğrenmenin sosyal yönüne. Benlik. 4. Roger benlik bilincine önem verir. Carl Roger. o istediği ödülü elde etmek için ders çalışır. Bandura. Benlik ve kişilik bütünlüğüne sahiptir. Skinner ise. Örneğin. Olumlu bir benlik bilinci geliştirebilmemiz için koşulsuz sevgi içinde yetişmemiz gerekir. o kişinin o durumdaki davranışını belirler.141 - . Belirli bir durumda beklenti ya da değerden biri çok düşükse. klasik ve edimsel koşullanmanın kişiliğin temelinde yattığını ifade eder. Bu yönden benlik kişiliğin öznel yanını oluşturur. Bir bireyin benlik bilinci onun kendisiyle ilgili düşüncelerini. Rotter daha bilişsel bir yaklaşımla beklenti ve değer kavramlarına önem vermiştir. Benlik bilinci bizim kendimizi nasıl gördüğümüzü özetler. ama çalışsa bile bu ödülü alamayacağını biliyorsa (düşük beklentisi varsa) o zaman da ders çalışmaz. . Hem biyolojik yapısı hem de çevre tarafından etkilenir. davranış ortaya çıkmaz. çocuk ders çalıştığında kendisine ödül verileceğini biliyorsa. BENLİK KURAMLARI Kişiliği ve davranışları etkileyen faktörlerden biri de benliktir. Roger’a göre birey. İç odaklarının etkisinde davranır. Her yaşantı her baştan geçen olay benliğe katkıda bulunur. doğruyu ve yanlışı en iyi biçimde değerlendirir. kendisi için ve kendi başına kararlar verebilir. Örneğin çocuk ödül almak istiyor. Benlik acı ve tatlı birçok yaşantılar sonunda öğrenilen ve heran gelişmeye devam eden bir kavramdır. kişi doğduğu andan itibaren başından geçen sayısız olaylar ve çevresindeki kişilerin etkisiyle yavaş yavaş oluşur. Bir kimsenin belirli bir durumda bir davranıştan beklediği sonuç ve sonuca verdiği değer.oynadığını vurgulamışlardır. ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ Özgürdür. özellikle bir kimsenin diğerini gözleyerek taklit etmesine önem vermiştir. Televizyonun çocuklar üzerine etkisiyle ilgili deneyler. Burada en önemli olan birey öğrenmesinin başkalarını gözleme yoluyla oluştuğudur. Değişme yeteneğine sahiptir. algılamalarını ve kanaatlarını içerir. Eğer çocuk alacağı ödülü beğenmiyor ise veya isteksiz ise ders çalışmaz. Bandura’nın gözleme yoluyla öğrenme kuramını destekler sonuçlar vermiştir. Mantıklıdır.

onun sevgi ve saygıya layık olduğunu kabul eden anlayışın ürünüdür. (Daha önce Maslow’un kuramı güdülenme ünitesinde işlenmişti. Sürekli çevresini araştırır ve yeni şeyler dener Savunucu değildir 5. Roger. Spranger. insanları altı ideal “Değer Tipi”ne göre sınıflandırmıştır: .Koşulsuz sevgi. kendini ve başkalarını olduğu gibi kabul eder Yaşamın getirdiği olayları tam anlamıyla yaşayarak tadını çıkarma eğilimindedir Kendiliğinden hareket eder Yaratıcı bir biçimde davranabilir Kendine ve yaşama gülebilir İnsanlığa değer verir Son derece yakın birkaç dostu vardır Yaşamı bir çocuğun gözü ve kalbiyle görüp yaşayabilir Gerektiğinde çok çalışır ve sorumluluğun farkındadır Dürüsttür Çevresinin farkındadır. Maslow’un kendini gerçekleştirmiş bir kişide gördüğü özellikler şunlardır: ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ ■ Gerçeğin bilinen ve bilinmeyen yönlerini doğru olarak algılar Gerçeği. her bireyin bir bütün olarak kişiliğini biçimlendiren bir hayat felsefesi. Bireyler alt basamaktaki ihtiyaçları giderir gidermez üst aşamadaki güdüleri doyurmaya yönelir. Burada ana fikir. Kendini gerçekleştirme. bireyin kendini aldatmaya başlamasıyla kaygı düzeyinin artacağını ve zamanla bireyin bilincinin temelinden sarsılacağını söyler. KİŞİLİĞİ DEĞERLERE GÖRE SINIFLANDIRMA Kişiliği değerlere göre ayırmak için çeşitli sınıflandırmalar yapılmıştır. birey ne yaparsa yapsın.) Güdüler basamaklı bir yapı gösterir. Böyle bir kuram. Spranger (1928) tarafından ortaya atılmıştır. çoğu insan için bir anlık bir yaşantıdır. Bireyin gösterdiği davranışla benlik bilinci arasında bir farklılık varsa o zaman kaygı ortaya çıkar. Maslow’un kuramında benlik bilinci önemli bir yer tutar. baskın değerleri olduğudur. Farklılık ne kadar büyükse. kaygı da o kadar kuvvetli olur. Bazı insanlar uzun zaman bu anı yaşayabilirler. Koşulsuz sevgi içinde büyüyen kişilerin benlik anlayışları güçlü ve olumludur.142 - .

Bütün işlerinde bu özellikleri arar. Kuramdan çok pratikliği sever. ahenge karşı ilgilidir. Hayattaki gerçek amacı. Zengin olma merakı vardır. gözlemeye ve sonuçlandırmaya ilgi duyar. ortak özelliklere sahiptir. İnsanları sever. Estetiğe önem verir.4. Genelde bireyler bu sınıflandırmalarda belirtilen ortak değerlere.2. Bunun kendi inanışları yoluyla olabileceğine inanır. Politik İnsan Politik insan için güç önemlidir. 5. Başkalarının işleri ile ilgilidir.143 - .3.1. bilgisini sistematize etmek ve yönetmektir. Acaba hangi tip çoğunlukta. düzen. Sosyal İnsan Sosyal insan diğer insanlarla ilişkilere önem verir. 5.5. 5. Dini İnsan Evrende iyi bir yaşama düzeni sağlanması ile ilgilenir. Ekonomik İnsan Yararlı olan nesnelere aşırı derecede ilgi gösterir.5. Sıcak ve insancıl görünümlüdür. 5. Şimdi bu ölçütlere göre yakın çevrenizdeki insanları değerlendiriniz. Uygulama 3 Spranger’ın insanları ayırdığı altı ideal değer tipini okudunuz. Estetik İnsan Şekil. Politika veya benzeri etkinliklerde her zaman güçlü ve lider olmayı ister. 5. Kuramsal İnsan Gerçeği keşfetmeye. estetikten çok kullanışlılığı sever. . Başkalarını yönetmeyi çok sever. Çok az kişi bu sınıflandırmalarda belirtilen kalıplara tıpa tıp uyar.6.

Anket ve envanterler de kişilik özelliklerini belirlemede pratik ve ekonomik metodlardır. ilişkin bazı bilgiler elde . bunlardan bir bölümü. Görüşme samimi bir hava içinde. görüşme ve derecelendirme ölçeklerini tercih etmişlerdir. Derecelendirme ölçekleri. Bu arada davranışçılar da kişilik özelliklerini daha çok test ve envanterler ile ölçme yoluna gitmişlerdir. bu özellikleri ölçmek için gözlem. Genel olarak kişiliği nitelendiren özellikler. görüşme.6. kişiden hayat hikayesini bildiği gibi yazması istenir. Bireylere bu belirtilerden hangilerini ne ölçüde kendilerinde hissettikleri sorulur. Görüşme. Otobiyografi metodunda. gözlem. Bazen tek başına bazen bir kaç görşüşmeci ile birlikte. otobiyografi. Psikoanalitik kuramcılar. Birey kendisine en uygun düşen maddeyi işaretler. Kişiliğin sosyal etkisine önem verenler. Son yıllarda kişiliği değerlendiren bir çok anket ve envanter geliştirilmiştir. bireyle konuşulur. Böylece kişiliğe ilişkin özellikler açığa çıkarılır. alışkanlık ve kişilikle ilişkili belli sorunların açık seçik olarak yanıtlanması istenir. KİŞİLİĞİN ÖZELLİKLERİNİ BETİMLEME VE ÖLÇME YOLU İLE DEĞERLENDİRME Kişiliğin değerlendirilmesinde sınıflandırma kuramlarının yanısıra. daha önce dikkatle hazırlanmış soru listelerine göre yapılır. çeşitli özelliklerini çözümleyip ölçme yoluna da gidilmiştir. projektif metodlar geliştirmişlerdir. resim yorumlama. kişilik özelliklerini ölçen bu araçları inceleyelim: Bu araçlar. anket ve envanter. bireyin değişik davranış biçimlerini inceleme. iki yönlü olarak sıralanabilir.144 - . Anket yoluyla yeteneklerin. Bu yolla bireyi tanıyan bir kişi. bireyin kişilik özellikleri hakkında bilgi edinmek için onunla konuşarak bilgi edinme yoludur. değişik şikayetleri ve nevrotik kişilik belirtilerini gösteren listelerdir. kişiliği ölçmede. Kişilik özellikleri. Bu hayat hikayesinden kişilik özellikleri kestirilir. insan kişiliğini. Şimdi. bireyi doğal durumda gözleyerek kişilik özelliklerine etmektir. cümle tamamlama. onu çeşitli özellikleri bakımından derecelendirir. ilgili ihtiyaçlar ve problemler kısa maddeler halinde envanterlerde yer alır. Gözlem. Bunun sonunda kişilikle ilgili ipuçları elde edilir. mürekkep lekesi testeleri gibi. derecelendirme ölçekleri ve çeşitli projektif metodlardır. başkaları üzerinde bıraktığı etkilere göre değerlendirmeye önem verenlerin en çok kullandıkları araçlardır.

Burada kişiye bir seri resim gösterilir. Bu soruların yanıtını teşkil edecek anlamlı bir hikaye meydana getirirken bilinçli ve bilinçsiz bütün yaşantı sonuçlarından yararlanır. Uygulayan kişi bu resimler üzerine soru sorar. Deneğin hayata karşı amaçları. istekleri. Fincanda görünen lekelerle ilgili yorum yaparken kendi iç dünyaları da bu yorumlara yansır.Projektif metodlardan en çok kullanılanı. Rorschach Mürekkep Testi. geçmiş yaşantıları. tutum ve tercihleri ortaya çıkar. Kahve falına bakanlar da aynı şeyi yaparlar. beşi de renklidir. Uygulama 3: Kişilik özellikleri ölçme konusunda çeşitli yöntemler inceledik. ihtiyaçları. Test yorumlanırken bireyin ilgileri. yorumlanması en kolay olan cümle ve hikaye tamamlama testidir. Morgan ve Murray tarafından geliştirilmiştir. Bunlardan biri de mürekkep lekesi testidir. arzu ettiği gibi tamamlaması istenir. eksik veya yarım kalmış cümlecikler verilir veya hikayeler söylenir ve kendisinden bunları fazla düşünmeden aklına gelen ilk biçimde. Gördüğünüz şekille ilgili düşüncelerinizi bir kağıda yazınız. bir çağrışım tekniğidir. Burada gördüğünüz mürkekkep lekesine bakınız.145 - . Resim yorumlama testi. Göreceksiniz ki herkes iç dünyasını yansıtıcı yorumlar yapmaktadır. Sonra başkalarına da göstererek neye benzediğini öğrenip onların yorumlarını da kağıda not ediniz. . Bunlardan beşi siyah ve beyaz. Bu testle kişiye bir seri. Biz şimdi birlikte bir uygulama yapalım. kartlar teker teker deneğe gösterilir ve bunların ne olduğu sorulur. Mürekkep lekelerinde meydana getirilmiş 10 karttan ibarettir. Daha sonra yorumlar yapılır. sosyo-kültürel durumu ortaya çıkar.

Ego. kişiliğin gelişimini. Jung’un kişilik kuramında ise. ve arketiplerdir. Harriy Sullivan. kişiliğin varsayımsal bir kavram olduğunu ve kişilerarası ilişkilerden ayrı olarak incelenemeyeceğini savunur. Bu hem psikoanalitik kuramı hem de öğrenme kavramını birleştiren bir yaklaşımdır. kişilik sosyal etkiler sonucu yaşam tecrübeleriyle oluşur. Emniyet ve doyum kişiliği yönetir. Bunlar emniyet ve doyumdur. sosyal dürtüler tarafından güdülenir. tutumlarının. İd kişiliğin çekirdeğini oluşturur. Karen Horney kuramı. Freud kişilikleri tiplerine göre de sınıflandırır. diğer insanlara ve topluma karşı geliştirdiği tutumların ürünü olarak gelişir. Daha sonra bu puanların birbirleriyle olan ilişkisi belirlenir. Superego ise toplumun yasalarını kapsar ve içimizdeki yargıçtır. kollektif bilinçaltı. . Eric Fromm kuramına göre. duyusal dışa dönük-duyusal içe dönük ve sezgisel dışa dönük-sezgisel içe dönüktür. istatiksel çalışmalar üzerinde durur. konuşma tarzının. Kalıcı olan kişilik. Faktör analizi yöntemi ile. Bunun içinde birbirinden farklı kişilikler için kuramlar geliştirmişlerdir. Alfred Adler’e göre birey sosyal bir varlıktır. dış görünüşünün ve çevresine uyum biçiminin özelliklerini içeren bir terimdir. duygusal içe dönük-duygusal dışa dönük.Özet Kişilik bir bireyin tüm ilgilerinin. büyük insan grupları üzerinde çalışma yapılır ve her birey için çok sayıda boyutun çok sayıda puanları saptanır. birbiriyle etkileşimde bulunan çok sayıda sistemden oluştuğunu söyler. anal. bireylerin kendisine. ego ve superegodan oluşur. Bireyin sosyal yönüne ağırlık verir. Faktör kuramları. Bunlar sekiz türe ayırmıştır: Bunlar: Düşünen içe dönük-düşünen dışa dönük. bireyin bebeklik ve çocukluk yıllarına bağlar. Kişilik karmaşık bir süreçtir. Cartell kişiliğin kişinin kendisine özel yapısı olduğunu belirtmiştir. kişisel bilinçaltı. Bu aşamalar: Oral. Jung kişiliğin. Bu özellikler faktör analizi ile saptanır. bireyin fiziksel yapısı ve mizacını oluşturan kalıtsal yönleri ile sosyal ve kültürel etkilerin tümünü oluşturur. Freud’a göre yetişkin bireylerin kişilikleri arasında görülen farklılıklar altı yaşına kadar geçirilen üç ayrı psikoseksüel aşamadan geçer. fallik dönemleridir. Adler kuramına göre kişilik. bireyler içe-dönük ya da dışa-dönük olarak vurgulanmıştır.146 - . Freud. idi denetleyen ve bilinçdışı kılan yapıya sahiptir. Cartell’e göre kişilik gelişimi yaş dönemleri takip edilerek oluşur. yeteneklerinin. Bu sistemler ego. Bunlar doğuştan vardır. Freud’a göre bireyin kişiliği id. bireyin yaşamında iki temel eğilim üzerinde durur.

İnsanlar arasında bireysel ayrılıkların olması. Benlik kişiliğin öznel yanını oluşturur. Spranger kişileri “değer”lere göre sınıflandırmıştır. Kişilik yapısı birbirinden bağımsız. Carl Roger ve Maslow benlik bilincine önem verir. Yatay boyutun bir ucunda içe dönük öteki ucunda da dışadönüklük. anket ve envanter ile ölçme yolunu seçmişlerdir. Değerlendirme Soruları Aşağıdaki sorunların cevaplarını bulunuz. Bandura ve Rotter. Benlik bilinci bizim kendimizi nasıl gördüğümüzü özetler. gözlem. psikologları her kişiliği o insanda mevcut kendine özgü özellikleri ölçme yoluyla değerlendirmeye sevk etmiştir. Donald. Freud’a göre aşağıdakilerden hangisi kişiliğin temelini oluşturur? A) İd B) Ego C) Superego D) Libido E) Haz . Cevaplandıramadığınız sorularla ilgili bölümleritekrar okuyunuz. Davranışçılar kişilik özelliklerini otobiyografiler. dışa yansıtıcı) metodlar geliştirmiştir. Psikoanalitik kuramcılar cümle tamamlama. görüşme ve derecelendirme ölçeklerini kullanmışlardır. kişiliğin öğrenme tarihçesi yansıtan davranış alışkanlıklarından başka bir şey olmadığını vurgulamışlardır. dikey boyutunun üst ucunda nevrotik. Kişiliğin sosyal etkisine önem verenler.Eysenck faktör analizi yöntemi ile kişilik boyutlarını saptamıştır. iki uçlu yatay ve dikey iki boyut üzerinde değerlendirmiştir. Skinner. 1. Miller. resim yorumlama. mürekkep lekesi testleri gibi kişiliği ölçmede projektif (iç hayatı. alt ucunda normal tipler bulunmaktadır.147 - .

148 - . düzen. ahenge karşı ilgilidir E) İnsanları sever . İd’i denetleyen ve bilinçdışı kılan yapıya ne ad verilir? A) İd B)Ego C) Superego D) Libido E) Haz 3. Aşağıdakilerden hangisi estetik insanın özelliklerinden biridir? A) Zengin olma merakı vardır B) Başkalarını yönetmeyi sever C) İyi bir yaşama düzeni sağlama ile ilgilenir D) Şekil.2. Aşağıdakilerden hangisi erotik tipin özelliklerinden değildir? A) Kalabalığı sever B) Abartmayı sever C) Eleştirir D) Başkaları ile olmayı sever E) Kendisini ve başkalarını değerlerle ölçer 5. bir buçuk yaşına kadar olan psikoseksuel dönemine ne ad verilir? A) Oral B) Anal C) Fallik D) Latent E) Genital 4. Çocuğun doğumdan.

bireyin dış dünyaya karşı taktığı maskeye ne ad verilir? A) Anima B) Kişilik C) Sezgi D) Gölge E) Persona 9. Aşağıdaki bilim adamlarından hangisi “kişilik.6.149 - . Toplumun onayını sağlamak amacıyla. sosyal etkiler sonucu yaşam tecrübeleriyle oluşur” görüşüne sahiptir? A) Jung B) Fromm C) Miller D) Roger E) Bandura . Aşağıdaki bilim adamlarından hangisi benlik bilincine önem verir? A) Freud B) Jung C) Marray D) Spranger E) Roger 7. Aşağıdakilerden hangisi bir çağrışım tekniğidir? A) Gözlem B) Anket C) Dereceleme D) Rorschach mürekkep testi E) Görüşme 8.

Morgan. 1973. Atkinson. . Eskişehir. Gülgün. Yanbastı. Atkinson. Anadolu Üniversitesi Açıköğretim Fakültesi Yayınları No:238. Editör. Ed. Psikoloji.S. İstanbul. Brace Publishing. 1991. AÖF Yayınları No:75. Enver ve Diğerleri. 9th ed. Baskı. İstanbul. McGraw-Hill Comp. R.10. Atın Kitaplar Yayınevi. 1. Psikolojiye Giriş Ders Kitabı (çev. Bireyin davranışlarının incelenmesinde değişkenlerin veya faktörlerin belirlenmesini savunan bilim adamı kimdir? A) Cattell B) Fromm C) Miller D) Roger E) Jung Yararlanılan ve Başvurulabilecek Kaynaklar Daha geniş bilgi edinmek isterseniz. Inc. Köknel. Anadolu Üniversitesi Yayın No:173.H. Genel Psikoloji. Smith . r. R. 1982. Ankara. Clifford T. İnsan Davranışı.. Feldman. İnkilap ve Aka Kitabevleri. Sirel Karataş) Meteksan Ltd. Özkalp. Şti. Eskişehir.Ethem. Ayhan Hakan. İzmir. Florida.150 - . Remzi Kitabevi. 1992. Feriha. New York 1997. Kişilik Kuramları. 1987. Ege Üniversitesi Yayınları. 2. İ. yazarın da yararlandığı aşağıdaki kaynaklara başvurabilirsiniz. Cüceloğlu. Baskı. 1991 Baymur. 3. Özcan.Baskı. Doğan.Introduction to Psychology. 3rd ed. 1990. Ankara. Essentials of Understanding Psychology. Kaygıdan Mutluluğa Kişilik. Harcourt. Eylül 1981. Davranış Bilimlerien Giriş. Psikolojinin Temel Kavramları. Başaran.

Sign up to vote on this title
UsefulNot useful