You are on page 1of 19

Tarih İncelemeleri Dergisi

Cilt/Volume XXII, Sayı/Number 2
Aralık/December 2007, 125 -143

İPEK YOLU TİCARETİ VE ERZURUM

Bilgehan Pamuk ∗

Özet
Anadolu’nun coğrafi ve stratejik açıdan fevkalade önemli merkezlerinden olan Erzurum, XI.
yüzyıldan itibaren giderek artan İpek Yolu ticareti potansiyeli ile dikkat çekmektedir. Osmanlı
idaresi altında özellikle Tebriz-İzmir İpek Yolu güzergâhının kullanılması ile Erzurum’un aktif bir
ticarî merkez olmasında önemli rol oynadı. Nitekim XVII. yüzyılda Osmanlı hazinesinin %1-2’lik
gelirini teşkil eden üçüncü büyük gümrüğün Erzurum’da olması, ekonomik pozisyonu hakkında
bir fikir vermektedir. İpek Yolu ticareti sayesinde müreffeh bir konumda olan Erzurum’da
ilerleyen zaman içerisinde ticaretin işlevselliğini kaybetmesiyle birlikte gelişme ve refah
seviyesinde gözle görülür bir düşüş yaşanmıştır.
Anahtar Kelimeler: İpek Yolu, Ticaret, Gümrük, Osmanlılar, Safevîler, Erzurum

Abstract
Silk Road Trade and Erzurum
Erzurum, being one of the most important centres in Asia Minor both strategically and
geographically, attracts attention with the gradually increasing potential of Silk Road since
eleventh century. Under the Ottoman rule, especially the use of İzmir-Tebriz Silk Road route
played an important role in making an active trade centre. Due to the fact that the third biggest
customs that occupied nearly 1 to 2 percent of Ottoman Empire’s treasury in the seventeenth
century was in Erzurum, gives enough information about its economic position. There was seen a
clear decline in the development and welfare level of prosperous days in Erzurum with the lost of
its function as a trade centre.
Key Words: Silk Road, Trade, Custom, Ottomans, Safavids, Erzurum

İpek Yolu, batı dünyasının ihtiyaç duyduğu ipeği elde etmek için Orta
Asya’nın büyük çöllerinden, yüksek dağlarından ve uçsuz bucaksız


Doç. Dr., Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü Öğretim Üyesi, (e-mail:
bilgehan@atauni.edu.tr).

önemli bir uğrak merkeziydi.04.html (11. http://www. 126 . Bu yol ağında Erzurum.400 km. Doğu Roma İmparatorluğu’nun doğudaki topraklarını korumak için askerî amaçlı olarak tesis edildi. 369–372.edu/Angier/DimSum/Silk%20Road%20Lesson. zamana ve şartlara bağlı olarak sonradan açılan ikinci derecedeki yollarla ticarî bir yol şebekesi haline geldi. 92–100.com/silkmap.3 Erzurum.1 Şekil 1.2003).newton. s. İlerleyen dönemdeki Müslüman Arapların hâkimiyetiyle Erzurum’daki 1 Haussing 2000. ipek imalatı ve dokumacılığı gelişmesi. tek bir yol olmayıp zamana ve özellikle dönemin siyasî şartlarına bağlı olarak yeni açılan yollardan müteşekkil bir yol şebekesiydi.chinapage.5 Dolayısıyla İpek Yolu ticareti giderek daha da önem kazandı. VI. Bozkurt 2000. 243–244. yüzyılda Doğu Roma’da.2003). ham ipeğe duyulan gereksinimi artırdı. Ierusalimskaya 2002. Tarihî İpek Yolu Güzergâhları2 İpek Yolu. Doğu Roma’nın Kuzey Anadolu Yolu’ndaki önemli askerî güzergâhı4 olduğu kadar İpek Yolu ticaretinin durak yerlerinden oldu.mec. doğuya gönderdiği kervanlarının taşıdıkları ipekten dolayı. Tabii ki bu oluşumda dönemin şartları birinci derecede etkendi. 2 http://www. Stavisky 2002. uzunluğundaki İpek Yolu’nun en eski güzergâhları Çin’den başlayarak Afganistan ve İran üzerinden Akdeniz’e ve buradan batılı ülkelere ulaşırdı. Başlangıçta Çin’den Akdeniz’e kara ve denizden olmak üzere genelde iki koldan ulaşan İpek Yolu.224–225.html (15. Batı Asya ve Akdeniz’e kadar uzanan 6.04. Lybyer 1987. 142. Bilgehan Pamuk bozkırlarından geçerek. isimlendirdikleri kervan yoludur (Şekil 1). Gerçi şehir.

gov/ia/Silk%20Road/Index%20Silk%20Road. 7 http://www. 3) Güney . 2) Orta – Batı Yolu (İran. 8 Bozkurt 2000. Payas (Yumurtalık)–Sivas–Erzincan–Erzurum-Tebriz yolu keşfedildi. 313. Selahaddin Eyyübi tarafından Kudüs fethedildi. 4 Ramsay 1960. yüzyılda. 5 Ierusalimskaya 2002. 6 Pamuk 2006. yüzyılın sonlarına doğru.9 XII. Erzurum’a ulaştıktan sonra mallarını Trabzon üzerinden Batı’ya götürürlerdi. 221–240.04. Doğu Akdeniz’den Asya içlerine gidecek alternatif yol arayışı içerisine girdiler. Tarihî İpek Yolu Güzergâhları7. Cahen 1984. özellikle Abbasi Sultanlığı’nın idaresi altında iken. 10 Turan 1988. İpek Yolu Ticareti ve Erzurum ticarî ilişkiler canlılığını devam ettirdi.2003). Doğu Anadolu Bölgesi’nin Selçuklu hâkimiyeti altına girdiğinde. 372. Tacirlerin çabaları neticesinde.10 Yeni güzergâhta ticaret kervanlarının güvenli bir şekilde konaklamaları için birçok 3 Konukçu 1989. 4) Doğu Yolu (Sian) XI.8 Tarihî İpek Yolu’nun Tebriz ve Kafkaslar uzantısıyla Anadolu’ya gelen kervanlar. 4. yüzyılda “Kalikala” ismi ile anılan şehir. Umar 1998. Akdeniz-Roma). 50–51. dikkat çeken bir ticaret merkeziydi. 28.htlm (10. Böylelikle Latin tacirler.Batı Yolu (Afganistan. İran-Hindistan). önemli ticaret merkezleri arasında Erzurum da yer almaktaydı. 244.calguard.ca.6 Şekil 2. 78. 35–36. 1) Kuzey – Batı Yolu (Karadeniz). Tezcan 2002. VII. 147. 127 . 9 Heyd 1975.

Marco Polo’nun güzergâhı için bkz. Erzurum’daki ticareti hareketlendirdi. kuzey istikametinde güvenliği olumsuz yönde etkilese de 11 Özergin 1965. yüzyılın başlarında İtalya üzerinden İran veya Hindistan’a gitmek için genellikle. Doğu-Batı yolu olarak adlandırılan dünya ticaret yolunun faal merkezlerindendi. Şekil 5. Sanadze ve Beradze 2004. 1335–1343 yılları arasında yaptığı seyahatte. Büyük Moğol İmparatorluğu’nun Çin’den Orta Avrupa’ya kadar uzanan bölgeyi kontrol altına alması İpek Yolu ticaretini haliyle etkiledi.13 XIII.112–114. Venedik’ten Çin’e giderken Erzurum’a uğramıştır. 15 Yuvalı 1997. 448. Ayrıca. Konukçu 1992. Erzurum’un mühim bir ticaret merkezi olduğuna ayrıca işaret etmektedir. 28-30.11 Yolun kullanması.17 XIV. yüzyılın ilk yarısında. Kefe’nin dünya ticaretindeki ehemmiyeti arttığından. 141–170. İpek Yolu ticaretinde söz sahibi oldular. Erzurum.16 Nitekim İtalyan tüccar Marco Polo.19 İlhanlı otoritesinin kalkması. 13 İbn Bibi 1996. Maveraü’n-nehir’den Akdeniz sahillerine kadar uzanan bu hattın konaklama merkezleri arasında Erzurum’da bulunmaktadır. 16 Konukçu 1999.15 Bu hareketliliğin neticesinde Trabzon-Tebriz hattı. 14 Lybyer 1987. XIII. Köprülü 1991. 650–651. 128 . yüzyılın ikinci yarısında İlhanlılar. 12 Sümer. Bilgehan Pamuk kervansaray yaptırıldı. 188. 4. Tebriz ve Sultaniye’yi idarî bir merkez kabul eden İlhanlı idaresi. s. Selçukluların. 1985. deniz yolu ile Trabzon’a ve buradan kara yoluyla köprübaşı merkezlerden Erzurum’a ve oradan da dünyanın ticaret merkezi konumundaki Tebriz’e ulaşılırdı. 19 Pegolotti 1936. 33–37. 143. Erzurum’un uluslararası ticaretteki ehemmiyeti daha da arttırdı. 61.14 Moğollar. Erzurum’da dâhil olmak üzere pek çok ticaret merkezini ciddi anlamda tahrip ettilerse de kısa bir süre sonra bayındırlık faaliyetleri ile ticarete yeniden canlılık kazandırdılar. Tebriz-Erzurum-Trabzon– Kefe hattının tercih edilmesi birlikte Erzurum’daki ticarî hareketlilik ivme kazandı. Şâhrâh-ı Garbî ve Şâhrâh-ı Şarkî olarak isimlendirilen yol ile doğu-batı ticaretine ek bir güzergâh kazandırdılar. Doğu Roma ve Haçlı İttifakıyla mücadele içerisinde olduğu devrede. 18 Mandeville 1987. 17 Marco Polo 1946.12 1235–1236 yılında Moğol Hanı Ögedey Han’ın elçisi Kazvinli Emir Şemseddîn Ömer. önemli ticaret güzergâhı olarak Payas–Erzincan–Erzurum- Tebriz ile Trabzon-Erzurum-Tebriz olduğuna işaret etmektedir. 60.18 Floransalı tacir Pegolatti.

) 205. 199.23 Trabzon-Tebriz istikametini kontrol altına almak düşüncesiyle Erzurum’u ele geçirdi. XV. 16–17. 265–270.20 XV. yüzyılda Anadolu’ya büyük ölçüde hâkim olan Osmanlılar. İran. 24 Aydın 1999. 129 .25 Ancak bunu kabullenemeyen Safevîler ile Gürcü Beyleri.”. 27 Sanadze ve Beradze 2004. Şah İsmail’in sit u savleti bir dereceye vardı ki “Acaba vilâyet-i Rûm’a bugün mi gelür ki veyahûd yarına veya obir güne mi kalır ki?” hevfiyle tereddüd iderlerdi…. Irak ve Azerbaycan’a hâkim olduktan sonra Anadolu’ya doğru genişlediler.24 Anadolu’da İpek Yolu güzergâhı Erzurum alınsa da Osmanlı ilerleyişi durmadı. 21 Ruy Gonzales de Clavijo 1993. İpek Yolu Ticareti ve Erzurum Erzurum’un da bulunduğu güzergâh.26 Gerek Gürcüler açısından gerekse Safevîler açısından batı ile olan münasebetlerinde Erzurum önemli bir kavşaktı. Yüzyılın sonlarına doğru Timur. Şekil 6. Lybyer 1987. Beriashvili 2004.27 Keza Safevîler de Batılı ülkeler ile ticarî münasebetlerinde Tebriz-Erzurum hattını yoğun bir 20 Öztürk 2000. İpek Yolu ticareti açısından güneydeki yolun kullanılmasına neden oldu.21 Elbetteki bu durum. yolların emniyetli olmadığından bahsetmektedir. İpek Yolu’nun kuzey güzergâhını denetimleri altına almak için teşebbüse geçti. 25 Matrakçı Nasuhü’s-Silahî 1976. 400–401. Tiflis-Erzurum-Trabzon ile Tiflis-Erzurum-Halep istikametindeki İpek Yolu ticaretinde ciddi kazançlar elde etmekteydiler. 22 “…. Erzurum gibi pek çok ticaret merkezini olumsuz etkilemiştir. 77. 26 “ … şehr-i mezkûr serhâdde olmağla Kızılbaş ve Gürci fetretinden ahalisi perakende olub nice zaman hali ve harab kalub …”. başta Erzurum olmak üzere diğer stratejik merkezlere aralıksız saldırılarda bulundular. 935 23 Feridün Bey 1274. yüzyılda iki Türkmen Devleti Akkoyunlu-Karakoyunlu mücadelesi. Gürcüler. BOA TD. 45. Woods 1993. Buna karşılık Safevîler.299–300.22 Nihayetinde Yavuz Sultan Selim. 1403– 1406 yıllarında Timur ile görüşmek için Trabzon-Erzurum-Tebriz üzerinden Semerkand’a giden İspanyol Elçisi Clavijo. 3. 1461 yılında Trabzon Rum İmparatorluğu’nu ve 1473’de Akkoyunluları devre dışı bıraktıktan sonra Erzurum’a doğru ilerleyerek İpek Yolu üzerindeki nüfuzlarını artırdılar. 15. Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA. Altın ordu ile mücadelesinde başta Kefe olmak üzere önemli ticaret merkezlerini tahrip etmesiyle İpek Yolu’nun yönünü iyice güneye kaydırdı. 143. ticarî yoğunluğunu devam ettirdi. 1534’de Tebriz alındı ve böylelikle Osmanlılar uluslararası İpek Yolu ticaretinde daha etkin bir pozisyon kazandılar.)Tapu Tahrir Defteri (TD. 188.. Clavijo’nun güzergâhı için bkz. Gelibolulu Mustafa Âli 1997.

ticarî potansiyele sahip bölgeleri kontrolü altına alma girişimlerine Safevîlerin şiddetli mukavemetleri oldu.calguard.04. 264–265. Bilgehan Pamuk şekilde kullanmaktaydılar.gov/ia/Silk%20Road/Index%20Silk%20Road. Bu sebepten her iki kesim. Osmanlı hâkimiyetine şiddetle karşı çıktılar. diğer taraftan da ticarî bakımdan stratejik 28 http://www. 30 Gündoğdu 1989. stratejik açıdan mühim bir merkez Erzurum’da güvenlik için gerekli tedbirleri aldıktan sonra hızlı bir şekilde imar ve iskân faaliyetlerine girişti.30 Ayrıca bölgenin en büyük gümrük organizasyonu 1570–1575 yılları arasında teşekkül olunarak.2003). İpek Yolu Güzergâhları28 Osmanlı idaresi. 130 . Osmanlılar. 1555–1560 yılları arasında müstahkem bir kervansaray yaptırıldı. 193. 110. 29 Aydın 1970.htlm (10. İpek Yolu ticaretine hâkim olabilmek için verdikleri mücadele de Bağdat’ta tutunabildilerse de Tebriz’den geri çekilmek zorunda kaldılar. Osmanlı hükümetinin askerî olduğu kadar. transit ticaretin daha kontrollü ve verimli işletilmesine çalışıldı. 31 Pamuk 2006. 1548’de kontrollerindeki toprakları genişlettiler ve 1555 tarihli Amasya Antlaşması ile hâkimiyetlerini resmen kabul ettirdiler.29 Transit ticaretle uğraşan tüccarın Erzurum’da rahat etmeleri için Vezir- i azam Rüstem Paşa tarafından.31 Yeni yapılanma faaliyetleri kapsamında bir taraftan ticarî potansiyel artırılırken. Şekil 3. Bununla birlikte ifade edilmesi gereken bir husus ise 1535’lerden itibaren varlıklarını hissettirmeye başlayan Osmanlılar.ca.

33 XVII. ticaretin aksamadan devam etmesine özen gösterilirdi. İnalcık 1978. güzergâhı değiştirerek alternatif ticaret yolları oluşturdu. Osmanlılar açısından bulunmaz bir fırsat oldu. Osmanlı idaresi. faal bir şekilde işleyen Erzurum gümrüğünün 9. I. 243–249. ihtiyaç duydukları ipeği genelde Osmanlı pazarlarından karşılarlardı. Doğudan gelen kervanların uğrak noktasındaki Erzurum. 34 İnalcık 1951.550 akçe geliri vardı. Sümer.32 Barışın tesisinden bir yıl sonra. I. Bu bağlamda Tebriz’i ele geçirdi. İpek Yolu ticaretinde eskisi kadar etkin olamayan Safevîler. Luristan ve Tebriz’i ele geçirdi. yüzyıldan itibaren Asya içlerinden Tebriz’e gelen ipek tacirleri. Osmanlıları İpek Yolu ticaretinden men etmek amacıyla.36 XVI. 33 Tapu-Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivi/Ankara (TKGMA. mallarını satabilmek için. Osmanlı-Safevî mücadelesinden olumsuz etkilense de ticaret devam ettiği gümrük kayıtlarından anlaşılmaktadır. yüzyılın sonlarına doğru İran’da ortaya çıkan karışıklıklar. Bu yaklaşım içerisinde. İpek Yolu Ticareti ve Erzurum yerler kontrol altına alındı. 182–197. 170. sadece Erzurum için değil ülke ekonomisi için de fevkalade ehemmiyetliydi. Bu uluslararası ticaret. 83–209. bununla da yetinmeyerek ilk defa çok cüretkâr bir girişimde bulundu. 124. Şah Abbas’ın hükümdarlığı döneminde bu görüntüyü değiştirmek için harekete geçtiler. öncelikli olarak kaybettikleri ticarî merkezleri yeniden elde etmeyi amaçladı. XVI. Bu sebeple Osmanlı idaresi İpek Yolu konusunda daha hassas bir davranış sergiledi. dolayısıyla İpek Yolu’nun kontrolü için Safevîler ile mücadele. Şirvan. yüzyılda ipekli dokuma sanayinin gelişimiyle İngiltere. Abbas. Osmanlılar açısından kıymetli bir gelir kaynağı olan ipek. 35 İnalcık ve Quataert 1994. Hollanda ve Venedik gibi devletler. 5. Şah Abbas.) 361. 1988. 664–675. İnalcık 1997. İpek Yolu popülaritesinin korunması. Ferrier 1975. Safevîler nezdinde memnuniyetsizlikle karşılandı. Erzurum gümrüğünün hayatî gelir kaynağıydı. genelde Bursa ve Halep gibi ticaret merkezlerine 32 Kütükoğlu 1993. Osmanlıların kontrolü altında sadece İpek Yolu’nun kaldı. 1639 yılında imzalanan Kasr-ı Şirin Antlaşması’na kadar aralıksız sürdü.35 Bu arada belirtilmesi gereken bir husus ise 1630 yılında baharat yolunun da değişmesiyle. Braudel 1990. 1578 ile 1590 yılları arasında uluslararası ticaretinin de önemli merkezlerinden Gürcistan.34 XVII. 131 . Ancak İpek Yolu üzerindeki giderek artan Osmanlı nüfuzu. 213–214. özellikle Osmanlı hazinesi için ciddi bir gelir kaynağı teşkil ettiğinden. Fransa. 19. yüzyıldaki Osmanlı-Safevî mücadelesinin en önemli nedenlerinden ipek. 346–352. 36 Erim 1984.

245. bu yolu tercih etmesinde İzmir’in cazibesinin yanı sıra diğer güzergâhlara göre daha güvenli ve daha düşük gümrük vergisi alınmasının etkili olduğu söylenebilir.42 1645’te Erzurum’a gümrük kâtibi tayin edilen Seyyah Evliya Çelebi. Yerasimos 1991. Tebriz-Erzurum-İzmir istikametindeki ticaretin canlı bir şekilde devam etmesi. Hıta ve Hoten (Doğu Türkistan)’den gelen tüccarın varlığından bahsetmektedir. 40 İnalcık ve Quataert 1994. 44–47. II. 43 Evliya Çelebi 1999... İnalcık 1996. 44 “Erzurum kal‘asının hâricinde olan mahallâtta bazı kimesneler kendüler sâkin oldıkları evlerinden gayri bazirgana kiraya virdikleri hânelerden .05.38 Ancak XVII. Gerber 1988. transit ticaret yapan tüccarın ikameti için tahsis edildiği görülmektedir. 88–104. 39 Goffman 1995. şehirde önemli ölçüde transit ticaretin yapıldığını gözlemlemiştir.59–60.2003). 63–65. İran (Acem).39 Tebriz–Erzurum hattından ilerleyen Tokat–Ankara–Afyon-İzmir güzergâhını tercih etti.html (08.108. 132 .com/silkmap. 42 Tavernier 1676.330–331. 53. İzmir’in ön plana çıkmasıyla tüccar taifesi.44 37 İnalcık 1965.43 1642’de yapılan nüfus ve vergi yoklamasında ise Ali Paşa Mahallesi’ndeki 31 hâne. 41 http://www. Çin. Şekil 4. Erzurum Üzerinden Bursa’ya Uzanan İpek Yolu Güzergâhı41 1632 yılında İran’a seyahat eden Fransız Gezgin Tavernier. BOA.37 Anadolu’ya giriş yapan kervanlar. s. ya Diyarbakır-Halep ya da Bursa –(Erzurum). elbette Erzurum’daki ticarî potansiyeli olumlu yönde etkilemiştir. uluslararası ticaret yapan tüccarın. I. Erzurum’a geldiğinde.291.40 Uzun mesafeli bir yol olmasına karşılık. Hindistan (Hind). 9–17. Bilgehan Pamuk gelirlerdi. şehirde. 212. 115–116. 38 Faroqhi 1994. Maliyeden Müdevver Defter (MAD.) 5152.”.. Bursa ve Halep gibi ticaret merkezlerine karşı. Arabistan (Arab). Sind.Tebriz yolunu takip ederlerdi. yüzyılda.chinapage. 209.

BOA. 752. yüzyılında Erzurum gümrüğünde tahsil edilen vergi. şehrin giriş kapılarına isimlerini vermişlerdir.83 kg. Kalenin doğusundaki Tebriz-kapı. 752.83 kg.45 Osmanlı idaresi.52 XVII. İpek Yolu ticareti kapsamında kendi topraklarında gerçekleştirilen ticaretten elde edilen kazançları vergilendirerek hem hazine-yi hümayunun hem de taşra yönetimlerinin ihtiyaçlarını karşılardı. TD. “Acemden gelen ipek yükleri açılub Erzurum bazarında satılursa ihtisâb eminleri üzerine varub vezn itdirüb her bir batman hârirden buçuk kuruş mirî için resm-i mizân-ı ihtisâbiye alındığı üzre dahi ol-minval üzre alınmak ferman olındığı”51 kaidesi doğrultusunda 7. TD. karşılık gelmekteydi. Tam veya tamam kuruş da denilen riyalî kuruş İspanya’ya ait olup kâmil kuruş denilen esedî kuruş ise Hollanda’nındı. İpek Yolu Ticareti ve Erzurum Uluslararası ticaretin fizikî izlerini şehirde görmek mümkündür. ipek için 20 akçe kassabiye adı altında bir miktar vergi de verirdi. 6. Aykut 1991. 752. 51 BOA. 1437. Resmî kayıtlarda ipekten alınan gümrük vergisi. “hâlâ dâhi guruş yetmiş sekiz akça hesabından” ve “guruş-ı kâmil seksanar akçaya cârî olduğı” idi. 96–117. İpek Yolu ticareti münasebetiyle bağlantılı olunan mahaller.. 133 . 50 Kanunnâmede kuruş hesabı ile ilgili olarak iki kayda tesadüf edildi. İran yolu üzerindeydi. 47 1650 yılında bir batman 7. 9. 49 BOA. Hârir-i Gümrük ya da Mizân-ı Hârir’di. Tüccar ayrıca şehirde güvenliği sağlayan yeniçerilere de “’Acemden gelen ipek yükleri vezn olınub gümrüğü alındıkdan sonra her bir batman hârirden mirî için rûb kuruş resm-i kassabiye alındığı üzre ol-vechle alınmak fermân olındı” ifadesinde açıkça belirtildiği üzere 7. TD.. Gürcistan ve Revan yolunun girişiydi. Kallek 1992. 7. 45 Pamuk 2006. TD. 74. Şehrin kuzeyindeki daha ziyade ticarî faaliyetlerin yoğun olduğu Gürcü-kapı. hem tablo (Tablo 1) hem de grafikte (Grafik 1) görüleceği üzere daimi bir surette artmıştır. “’Acemden gelen hârir yükleri vezn olınub her bir batman47 hârirden birer kuruş-ı riyâli48 resm-i gümrük alındığı üzre ol- vechle alınmak ferman olındı”49 ibaresinden anlaşıldığı kadarıyla yaklaşık olarak 7.83 kg. 8.46 Bu bağlamda Osmanlıların tutumu hakkında özellikle gümrüğe ait kayıtlardan bir fikir elde etmek mümkündür. Şayet tüccar. Şehrin bir diğer girişi Erzincan-kapı ise Anadolu ile bağlantıydı. 1999. Pamuk. 52 BOA. ipek için 40 akçe ihtisab vergisi öderdi. 752. getirdiği malı Erzurum pazarında değerlendirirse bu defa. 48 Osmanlı piyasasında iki tür kuruş kullanılmıştır. 200. 46 Mantran 1987. 344–345.83 kg. ipekten 80 akçe50 gümrük vergisi alınırdı. Bunlar.

6–35. BOA. Yüzyılda Erzurum Gümrüğü’nün Gelir Durumu53 Yıllar Akçe Yıllar Akçe 1601–1602 2 822 460 1645 7 380 000 1606 2 600 000 1646 7 380 000 1607 3 333 333 1647 7 380 000 1608 4 000 000 1650 7 380 000 1609 4 500 000 1651 7 380 000 1611 4 500 000 1652 7 380 000 1612 5 000 000 1667 7 687 520 1614 4 500 000 1668 7 687 520 1621 4 400 000 1669 9 756 000 1629 3 600 000 1670 9 756 000 1630 3 600 000 1672 11 526 480 1631 8 000 000 1673 11 526 480 1632 8 000 000 1674 11 526 480 1633 8 000 000 1675 11 526 480 1634 8 000 000 1676 11 526 480 1635 8 000 000 1688 11 696 580 1636 9 600 000 1689 10 953 600 1637 9 600 000 1690 13 840 980 1638 9 600 000 1691 11 411 280 53 BOA. Süleyman 2758. MAD. II. 73. MAD. 116. 7343. 304. BOA. MAD. 3779. 16097. MAD. AE. 4383. 5–10. 265–266.43. BOA.123. BOA. 677. KKR.) IV.160. Kamil Kepeci Ruznamçe Defteri (KKR. 2742. BOA. 2742. 4–12. 2765. MAD. 9829. BOA. Bab-ı Defteri Erzurum Hazinesi Dosya Kısmı (D. BOA. BOA. 5568. 5568. Murad 131. BOA. Kamil Kepeci Tasnifi Ahkâm Defteri (KKA. MAD.14. 134 . 176–177. 1–2. BOA. BOA.) 2–1.114. 12. MAD. MAD. 190. 16104. MAD. 7382. MAD. Ali Emiri(AE. 5568. 40–41.146. Bilgehan Pamuk Tablo 1. 26. BOA. MAD. 2–22. Dos. 420. MAD. MAD.BŞM. 203–210. AE. MAD. 258–260. 1–9. BOA. 20. 1926. XVII. Murad. BOA. BOA. 5568. 657.) 70. BOA. BOA. BOA. 663. II.) 517. Süleyman. 1–6. 10–25. Erim 1984.74–75.125.) 1898. MAD. 119. İbnü’l Emin Tasnifi Maliye (İEM. 2841. BOA. MAD. BOA. ERH. BOA. BOA. BOA. IV.121. BOA. BOA. AE. MAD.

) 5.54 Erzurum’a sürekli mal akışı olduğu gibi. 126. şeker. Tavernier 1676. bakır. cevzi. 56 BOA. sâhtiyan. kara kumaş. samur. 113. papuç.. 6–8. 86. BOA. keçe. 39. çub-i çini. MM. 481. İhraç olunan mallar arasında. siz ki vezir-i müşarünileyhsin ve kadı ve gümrükcisin badelyevm Erzurum tarafından ‘Acem diyarına riyâl kuruş ile sim evani ve küllab geçirmemek içün muhkem yasag ve tenbih eyleyüb . 237.. hind elbiseleri. Erzurum’a getirilen mallarla ilgili bilgi elde etmekte mümkündür.56 Osmanlı idaresi. Tournefort 1718. kemha. 7.55 Bununla birlikte.”. kadife. dülbend. 38. gümrüğe ait kayıtlardan. fülfül. halı. 30.. demir. bez ve sabun gibi mamullerin olduğu belirlenmiştir. darçın. 55 Majer 1984. karanfil. “. telâtin. 195–196. kurşun ve kalay gibi madenlerden imal edilen malları götürmeleri kesinlikle yasaklanmıştır.. bilhassa İran’a giden tüccarın gümüş. MM. ipek. Mühimme Defteri (MM. Öncelikli olarak tacirlerin güvenli bir 54 BOA. nâfe-i kurd.. 57 Tabakoğlu 1985. çivid ve pamuk gibi mamullerin olduğu tespit edilmiştir. MM. Erzurum Gümrük Gelirlerinin Dağılımı Uluslararası ticaret kapsamında. II.. Merkez Hazine’nin %1-2’lik bir gelir dilimi ihtiva eden Erzurum gümrük gelirleri57 için transit ticaretin aksamadan güvenli bir şekilde yapılması için birtakım tedbirler aldı. çizme. TD. 135 . ravend. haliyle buradan da mal çıkışı gerçekleşmiştir.705. 132b. BOA. BOA. vaşak. ithal edilen mallar arasında. 752. Ayrıca çuka ve boga gibi kumaş ve bezden oluşan mallarla kahve ve şeker gibi tüketim mallarının Halep ve Şam’dan getirilmesi de ilgi çekici bir durumdur. 128. I. Buna göre. post. MM. darayi. Barkan 1955–1956. 99. 19. İpek Yolu Ticareti ve Erzurum Akçe 16000000 14000000 12000000 10000000 8000000 6000000 4000000 2000000 0 1601-1602 1606 1607 1608 1609-1611 1612 1614 1621 1629-1630 1631-1635 1636-1638 1645-1647 1650-1652 1667-1668 1669-1670 1672-1676 1688 1689 1690 1691 Grafik 1. BOA.

61 Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi/Ankara (VGMA. BOA. 58 Orhonlu 1990. 217. Bu organizasyon içerisinde olanlar. 59 “Karye-i Kızıl Kilise Ahısha Eyâletinin ve umum Gürcistan yolı üzerinde vâki olup ayende ve revende hidmet şartıyla muafdır. Osmanlı idaresi. 10. baharat yolundaki gibi dramatik bir durumla karşılaşılmadı.58–59. Erzurum’da ticarî canlılığa sebep olacağı ve refah seviyesini yükselteceği bir hakikattir. 86. 62 VGMA. yüzyılda baharat yolunun. Perviz-zâde Mehmed62. 8. Serdar63 ve Tebriz-kapı64 hanlarında rahatça kalabildikleri gibi mallarını serbestçe pazarlayabilirlerdi. getirdikleri mallarla birlikte İpekçiler60. 220. 8–9. derbendci olarak teşkilatlandırıldı. bunun karşılığında da avârız-ı divaniye ve tekâlif-i örfîye gibi vergilerden muaf tutuldular. hatta zaman zaman Safevîlerle uzun süren meşakkatli mücadelelere dahi girmek zorunda kaldı. Karye-i Ilıca karye-i mezbur ayende ve revendenin menzilgâhi olmak ile kâdimden hâne-i avârız vire gelmemek ile haliya dahi hâneye dâhil olmamışdır ”. 64 VGMA. 63 VGMA. 136 . Günümüzde Tarihî İpek Yolu ticaretinin aktif hale gelmesi.) 27462. Ancak İpek Yolu’nda. MAD. İpek Yolu ticareti sayesinde Erzurum’da devamlı surette artan ticarî potansiyel. 217. 1767.59 Böylelikle kervanların güvenliği sağlanmaya çalışıldı. sorumlu oldukları bölgelerde kervanların güven içerisinde yol almalarına çalıştılar. Odabaşı61. zamanla birtakım olumsuz şartlardan ötürü kesintiye uğrasa da devam etti. 29–33.MKF. Bâb-ı Defteri Mevkûfat Kalemi(D. Tacirler. 5152. ilerleyen zaman içerisinde dahası İpek Yolu ticaretinin önemini kaybetmesiyle ehemmiyetini muhafaza edemediği gibi gelişme ve refah seviyesinde düşüşler yaşandı. 590. Osmanlılar açısından ciddi bir kayıptı. Bilgehan Pamuk şekilde seyahat edebilmeleri için yol üzerindeki belirli mahaller.58 Tebriz–Revan–Ahıska-Gürcistan üzerinden Erzurum’a gelenler kadar Erzurum’dan Trabzon ve Bursa istikametinde gidenler için de yol üzerindeki birtakım köyler derbendci olarak istihdam edildi. Transit ticaretin etkisiyle oldukça parlak günler yaşayan Erzurum. uluslararası ticarette hisse kaybetmemek için elinden geleni yaptı. 60 BOA.) 592. 592. Akdeniz havzasından Atlas Okyanusu’na kayması. Coğrafi keşifler neticesinde XVII.

İpek Yolu Ticareti ve Erzurum Şekil 5.calguard.htlm (15.04.ca.2003) 137 . Marco Polo’nun Güzergahı65 65 http://www.gov/ia/Silk%20Road/Index%20Silk%20Road.

Bilgehan Pamuk Şekil 6.html (12.washington.2003) 138 .04.edu/uwch/silkroad/maps/maps. Clavijo’nun Güzergâhı (1403–1406)66 66 http://depts.

39 99. Ahmet Uğur-Mustafa Çuhadar-Ahmet Gül-İbrahim Hakkı Çuhadar). İbnü’l Emin Tasnifi Maliye (İEM. La pratica della mercatura. BOA. Ali Emiri(AE.MKF. Cambridge. Ankara: Kültür Bak. Feridün Bey. II. 7382. Münşeatü’s . 1767. Sir John Mandeville. ERH. 9829. (Haz. 592. İpek Yolu Ticareti ve Erzurum BİBLİYOGRAFYA 1. Süleyman. Middlesen. (çev. 7343. Kamil Kepeci Ruznamçe Defteri (KKR. 16097.BŞM. 5568.) 590. D. İbn Bibi 1996. Matrakçı Nasuhü’s-Silahî 1976. Bâb-ı Defteri Mevkûfat Kalemi(D.) 2–1. Kaynak Eserler Pegolotti 1936.) 27462. Evliya Çelebi Seyahatnâmesi II.) 361. Maliyeden Müdevver Defter (MAD. c. Evliya Çelebi. 2. Gelibolulu Mustafa Âli Efendi. Yay. Kitabü’t-Târih-i Künhü’l- Ahbâr.) 205. Mass. El-Evamirü’l. 2758. 2841. Moseley. BOA. Das Osmanische Registerburch der Beschwerden (Şikayet Defteri).) 190. Marco Polo. Evliya Çelebi 1999. Yay. Kamil Kepeci Tasnifi Ahkâm Defteri (KKA. BOA. mixt. Tapu-Kadastro Genel Müdürlüğü Arşivi/Ankara (TKGMA. BOA. 3779.30.)Tapu Tahrir Defteri (TD. Yay. Zekeriyya Kurşun. 657.) 70.) 5.Ala’iye Fi’l-Umuri’l-Ala’iye (Selçukname). Vakıflar Genel Müdürlüğü Arşivi/Ankara (VGMA. BOA. BOA.2765. trans. İstanbul. BOA. Mürsel Öztürk). London: Cockerel Press. Murad 131. 420. Seyyit Ali Kahraman. edited by Allan Evans. Travels of Marco Polo. BOA. Marco Polo 1946.) IV. Francesco Balducci Pegolotti. Mühimme Defteri (MM. 2742. R. Bab-ı Defteri Erzurum Hazinesi Dosya Kısmı (D.Selâtin I. 16104. 638 Wien Mandeville 1987. Majer 1984. İbn Bibi. Hans George Majer. (Haz. Von Jahre 1675 Österreichische National bibliothek cod.) 517.7.) 1898. AE. W. Gelibolulu Mustafa Âli 1997. 199. 4383. 752.1926. Dos. Feridün Bey 1274. Kayseri: Erciyes Ün. BOA. Travels of Sir John Mandeville. Yücel Dağlı). 139 . Arşiv Vesikaları Başbakanlık Osmanlı Arşivi (BOA. Penguin Books. 304. İstanbul: Yapı Kredi Bank. I/II Kısım. by C. 677. 5152.

Yurdaydın). Indes I. “Osmanlı İmparatorluğu’nda XVII. I. İstanbul 225–303. 1–4. Araştırma ve İncelemeler Aydın 1970. İstanbul: Anka Yay. Liana Beriashvili “The Role of Georgia in “Great Silk Road’s” Trade and Caravan Movements”. Şah Tahmasb-ı Safevî 2001. Ruy Gonzales de Clavijo. 1th International Silk Road Symposium 25–27 June Tbilisi/Georgia. Asır Ortalarına Kadar Yapılan Sikke Tashihleri”. Atatürk Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi I/1. Aykut 1991. Erzurum Beylerbeyliği ve Teşkilatı. Tavernier 1676. “İpek Yolu”. Dr. İzmir. Bekir Kütükoğlu’na Armağan. İskân ve İlk Sakinleri”. 369–372. London. Anadolu Orta Asya ve Timur: Timur Nedzine Gönderilen İspanyol Sefiri Claviyo’nun Seyahat ve Sefaret İzlenimleri. Bozkurt 2000. Beriashvili 2004. Joseph P. II. Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay. Ömer Lütfi Barkan. Şah Tahmasb-ı Safevî. Hüseyin G. Sayı. Peçevi İbrahim Efendi. 140 .Voyage into Levant II. 101–114. Bilgehan Pamuk Matrakçı Nasuhü’s-Silahî. Ruy Gonzales de Clavijo 1993. (Çev. Tezkire. 1079–1080 (1669–1670) Mali Yılına Ait Bir Osmanlı Bütçesi ve Ekleri”. 343–360. 3. Paris. De Tournefort A. Aydın 1999. Tournefort 1718. İstanbul Üniversitesi İktisat Fakültesi Mecmuası C. Dündar Aydın. (Haz. İstanbul: Ses Yay. “Erzurum Şehrinin Osmanlı Fethini Müteakip Yeniden İmar. Nezihi Aykut. Peçevi Tarihi I. Prof. Peçevi İbrahim Efendi 1283. Beyân-ı Menâzil-i Sefer-i Irakeyn-i Sultan Süleyman Hân. Ömer Ziya Doğrul). Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay. (Çev. Barkan 1955–1956. 76–78. Ecuyer Baron Daubonne Qu’il a farten Turquie en Perse et aux. XVII. Les Six Voyages de Jean Baptiste Tavernier. İstanbul. Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi XXII. Dündar Aydın. Nebi Bozkurt. Hicabi Kırlangıç). Jean Baptiste Tavernier.

Jeruselam: The Hebrew Un. The Classic Age 1300–1600. Onsekizinci Yüzyılda Erzurum Gümrüğü. Hamza Gündoğdu. (İstanbul Üniversitesi Yayınlanmamış Doktora Tezi). “Harir”. Halil İnalcık. Halil İnalcık. Heyd. R. İnalcık 1997. Ayşen Anadol-Neyyir Kalaycıoğlu). Müjdat Karayerli). İnalcık 1996. Press. İstanbul: Eren Yay. Ferrier 1975. “İpek Yolunda Kafkaslar”. Yay. 141 . The Ottoman Empire: Conquest. “The Ottoman Economic Mind and Aspect of the Ottoman Economy”. W. Haim Gerber. XV. Osmanlı’da Kentler ve Kentliler. Ankara. “An English View Of Persian Trade in 1618. Enver Ziya Karal). Ierusalimskaya 2002. İnalcık 1951. Claude Cahen. Suraiya Faroqhi. İzmir ve Levanten Dünya 1550–1650. İpek Yolu ve Orta Asya Kültür Tarihi. Journal of Economic and Social History of the Orient”. İstanbul: Tarih Vakfı Yay. Ferrier. “Geçmişten Günümüze Erzurum ve Çevresindeki Tarihi Kalıntılar”. Neyyir Kalaycıoğlu). Organization and Economy Collected Studies. Türkler III. El2 III. 629–690 İnalcık 1965. Neşe Erim. Daniel Goffman. 243–250. Economy and Society in an Ottoman City: Bursa. Heyd 1975. The Ottoman Empire. İpek Yolu Ticareti ve Erzurum Braudel 1990. Belleten XV/ 60. Halil İnalcık. s. Halil İnalcık 1965. Osmanlı İmparatorluğu Toplum ve Ekonomi. Hans Wilhemn Haussing. Asır Sanayi ve Ticaret Tarihine Dair Vesikalar”. Akdeniz ve Akdeniz Dünyası I. Cahen 1984. Halil İnalcık. 207–218. Gerber 1988.209–218. İstanbul: Tarih Vakfı Yay. 137–240. İstanbul: Tarih Vakfı Yay. (Çev. (Çev. Anna A. (Çev. 18. Erim 1984. 182–197 Goffman 1995. London. İstanbul: Ötüken Neşr. London: Phoenix. 1600–1700. Şehr-i Mübarek Erzurum. “Osmanlı İmparatorluğu’nun Kuruluş ve İnkişafı Devrinde Türkiye’nin İktisadi Vaziyeti Üzerinde Bir Tetkik Münasebetiyle”. İstanbul: Eren Yay. (Çev. İstanbul. Yakındoğu Ticaret Tarihi. I. W. Faroqhi 1994. Fernand Braudel. Osmanlılardan Önce Anadolu’da Türkler. Ankara: Türk Tarih Kur. İnalcık 1978. Gündoğdu 1989. Ierusalimskaya. “Bursa I. Haussing 2000.

Kallek 1992. “Batman”. Ramsay 1960. Konukçu 1999. Pamuk 1999. Bilgehan Pamuk İnalcık ve Quataert 1994. Fuat Köprülü. Enver Konukçu. Cambridge Un. Şevket Pamuk. XII. Stavisky. “İpek Yolu ve İnsanlık Tarihindeki Önemi”. 142 . İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Tarih Dergisi. Ankara: Erzurum Tic. Pamuk 2006. Ankara 1999. 222–233. Osmanlı Devleti’nin Kuruluşu. Manana Sanadze ve Tamaz Beradze. Sanadze ve Beradze 2004. Anadolu’da Selçuklu Kervansarayları”. Selçuklulardan Günümüze Erzurum. 199–200. Öztürk 2000. Pamuk 2002. Belleten LII/201. Yay. Enver Konukçu. ve Geliş. II. Özergin 1965. 187–189. İstanbul: Milli Eğitim Bak. Mihri Pektaş). Robert Mantran “XVI. 141–157. Ankara: Kültür Bak. DİA V. XV/20. Osmanlı İmparatorluğu’nda Derbend Teşkilatı. Cengiz Orhonlu. Mantran 1987. Ve San. Press. İstanbul: Tarih Vakfı Yay. Ankara. Şevket Pamuk. Osmanlı İmparatorluğu’nda Paranın Tarihi. DİA XXVI. Stavisky 2002. Konukçu 1992. Konukçu 1989. Yay. 649–654. ve XVII. 141–170. “Şâhrâh-ı Garbi”. Şehr-i Mübarek Erzurum. Lybyer 1987. Kemal Özergin. Halil İnalcık-Donald Quataert. Yüzyılda Bir Serhad Şehri Erzurum. (Trc. Ramsay. “Tarih’de Erzurum”. Necmi Ülker). (Çev. 1th International Silk Road Symposium 25–27 June Tbilisi/Georgia. 1433– 1443. Osmanlı Hakimiyetinde Kefe 1475–1600. Bekir Kütükoğlu. İstanbul: Eren Yay. Anadolu’nun Tarihi Coğrafyası. “Osmanlı Türkleri ve Doğu Ticaret Yolları”. M. W. (Çev. 1–133. Boris Ya. Yücel Öztürk. Osmanlı-İran Siyasi Münasebetleri. Yay. Bilgehan Pamuk. Ankara: Türk Tarih Kur. Odası Araş. Türkler III. Enver Konukçu. Cengiz Kallek. 458–459. “Kuruş”. Türk Tarih Kongresi (12–16 Eylül 1994). Orhonlu 1990. Yay. İstanbul: IQ Kültür Sanat Yay. İstanbul: İstanbul Fetih Cem. Yüzyılda Osmanlı İmparatorluğu ve Asya Ticareti”. İzmir. Köprülü 1991. Yay. “The Great Silk Road and Georgia”. Mehmet Tezcan). M. Kütükoğlu 1993. Tarih İncelemeleri Dergisi III. Albert Howe Lybyer. An Economic and Social History of the Ottoman Empire. XVII.

71–90. Turan 1988. Vakfı Yay. Bilge Umar. 300 Yıllık Türk İmparatorluğu Akkoyunlular.XVIe Siécle) Ankara: Türk Tarih Kurumu Yay. Woods. Yerasimos 1991. Faruk Sümer. Şerafettin Turan. Gerileme Dönemine Girerken Osmanlı Maliyesi. İstanbul: Türk Dün. Birinci Tarih Boyunca Karadeniz Kongresi Bildirileri (13–17 Ekim 1986). Mehmet Tezcan. Bilgehan Pamuk 143 . Yüzyıla Kadar İpek Yolu Ticaretinde Trabzon’un Yeri”. Tezcan 2002. “ Karadeniz Ticaretinde Anadolu Şehirlerinin Yeri”. Samsun. Umar 1998. Sibel Özbudun). Türk Halkının Ortaçağ Tarihi. Kayseri: Erciyes Ün. Ahmet Tabakoğlu. Les Voyageurs Dans L’ Empire Ottoman (XIVe . “Abbas I”. İstanbul: İnkılâp Kitabevi. John E. Yabanlu Pazarı Selçuklular Devrinde Milletlerarası Büyük Bir Fuar. 147– 159. Abdülkadir Yuvalı. DİA I. 17–19. İstanbul: Milliyet Yay. Yay. İlhanlılar Tarihi I -Kuruluş Devri-. Tabakoğlu 1985. Woods 1993. İpek Yolu Ticareti ve Erzurum Sümer 1985. (Çev. Araş. İstanbul: Dergâh Yay. Sümer 1988. Yuvalı1997. Faruk Sümer. “İpek Yolu ve XIV. Trabzon ve Çevresi Uluslararası Tarih–Dil–Edebiyat Sempozyumu (3–5 Mayıs 2001) I. Stephane Yerasimos.