You are on page 1of 5

TTN

1911 ran Merutiyet Hareketinde Osmanl Et- srerken bir ksm limler de ttn ime- rak sylediklerinin kabul edilebileceini fk-
kisi (doktora tezi, 2010), M Ortadou Aratrma- nin yaygnln gz nne alarak msl- h rnekler zerinden izaha almtr (e-
lar Enstits; Ali Rz Cevdzde, Mevzi.-i Fu-
manlardan zorluun giderilmesi, onlarn ul, vr. 16b-17a). Ttnn mubahln sa-
kah-y .a der Kbl- Temeddn-i Garb b Te,-
kd ber Makta.- Nehdat-i Tenbk t Merti- ounluunun gnahkr olarak nitelen- vunanlar arasnda Haneflerden Altpar-
yet, Falnme-i lm, Pejhe Mlat-i In- memesi ve fitneye yol almamas gibi se- mak Mehmed Efendi, eyhlislm Bah
lb- slm, sy. 49, Tahran 1388 h., s. 141- beplerle mubahlk hkmn tercih etmi- Mehmed Efendi, Ahmed b. Muhammed
162. lerdir.
Rza Kurtulu el-Hamev, Abdlgan en-Nablus, M. Mur-
Ttnn pek ok hastala iyi geldii id- taz ez-Zebd, bn bidn (Muhammed
dias da mubahl savunan limlerin da- Emn), Abdlhay el-Leknev; Mliklerden
FIKIH. XVI. yzyln sonlarndan itiba- Ahmed Bb et-Tinbkt, Nreddin el-c-
yanaklarndan birini tekil etmitir. Nite-
ren slm dnyasnda ttn mmullerini hr, Muhammed b. Ahmed ed-Desk,
kim ttnn Maribde yaylmasna n-
kullanma alkanlnn yaygnlamasyla Ahmed b. Muhammed es-Sv; filer-
clk ettii kaydedilen eyh Mansrun
birlikte ttn kullanmnn din ve hukuk den Ebl-Vef el-Urz, ebrmellis, Mu-
aklamalarn zetleyen Risle f men-
hkmleri konusunda limler arasnda et- hammed e-evber, smil el-Acln, Ab-
fii devin tsemm tebea adl ano-
kileri gnmze kadar sren youn tar- nim bir eserde, Dre Kads Eb Abdullah dlkadir b. Muhammed et-Taber; Hanbe-
tmalar balamtr. Bu tartmalar, zel- Muhammed el-Huceyl es-Sadye ait Nam llerden Mer b. Ysuf ve Zeynddin Ab-
likle taklidin hkim olduu ileri srlen bir f nefi vara eceretin msemmtin dlkadir el-Harr ile Emr es-Sann, ev-
dnemde fkh dnceye belli bir canllk teba adl benzer ierikli bir manzumede kn gibi limler bulunmaktadr.
getirmi, gerek usul gerek fr asndan (Sleymaniye Ktp., Reid Efendi, nr. 1036,
birok kavramn yeniden ele alnmasna yol Bu limlerin byk ounluu kendile-
vr. 62a-b; chr de bu manzumeyi nakle- rinin ttn kullanmadn, iilmesini ve
amtr. der, vr. 152a-153b) ve ttnn ateli savu- zellikle tiryakiliini ho karlamadn
Din Hkm. Konuyla ilgilenen limle- nucularndan Abdlgan b. smil en-Nab- belirtmi, ttnn hell diye nitelendiril-
rin ncelikle, mctehidin bulunmadnn lusnin vg dolu szlerle naklettii uzun- mesinin mekruh olarak nitelenmesine en-
ve daha evvelki mctehidlerin grleri- ca bir kasidesinde (e-ul, vr. 87a-88b; Mu- gel tekil etmediini sylemitir. Ttn i-
nin taklit edilmesinin savunulduu bir d- hammed Tlib bnl-Hc, II, 141-143) e- menin er delillerle haraml ispat edi-
nemde hakknda yet, hadis veya selef- itli faydalar sralanmtr. Mubahln sa- lemeyecei iin mubah, kt kokmas ve
ten bir grn mevcut olmad bir hu- vunan bu gibi eserlerde ttnn iyiletir- ienlerin serke takmna benzemesi se-
susta hangi delil ve yntemle nasl hkm dii hastalklarn ad verilmi, ayrca bir- bebiyle mekruh olduunu syleyen Lekne-
verilecei konusunu tartmak ve ardn- ok ilve faydasnn bulunduu ileri s-
dan ttn kullanmnn din hkmne dair v kerahetle birlikte mubah sayld ek-
rlmtr. Ttn kullanmnn yaylmaya
grlerini fkhn geleneksel metodolojisi lindeki gr orta yol diye nitelemi ve
balad dnemlerde bu tr iddialarn dik-
ve kavramlar erevesinde delillendirmek kerahetsiz mubahln ileri srenlerin g-
kate alnmasnda Batl hekimlerden akta-
durumunda kaldklar grlr. Ttn kul- rlerinin z ve geersiz sayldn kay-
rlan grlerin ve evreden edinilen bilgi
lanm hakknda hkm vermemeyi (te- detmitir (Tervul-cinn, II, 253, 308-309;
ve gzlemlerin belli bir payndan sz edil-
vakkuf) tercih edenler bir yana gr bildi- ayrca bk. Mer b. Ysuf, s. 113-131). te
se de asl ttn pazarn geniletmek is-
ren limler temelde ttn mubah, mek- yandan ttnn ilke ynnden mubahl-
teyen tccarlarn propagandalarnn etkili
ruh ve haram kabul edenler eklinde n savunanlar kullanm eklinde haram-
olduu anlalmaktadr. Zira o dnemde
gruba ayrlabilir. Ancak tartma esas iti- ln gerektirecek bir unsurun bulunma-
Avrupa ktasnda ttnn birok hastal-
bariyle haram ve mubah sayanlar arasn- masn da art komular ve umumiyetle
a iyi gelen bir il eklinde pazarland
da cereyan etmitir. bu artlara riayet edilmediine dikkat e-
bilinmektedir. Mesel yeni kefedilen Ame-
kerek ttn kullanmnn haramlktan uzak
a) Ttnn mubahln savunanlara g- rika ktasna giderek orada bitkiler zerin-
kalmadn ifade etmilerdir. Din veya dn-
re mubahln en nemli delili haram ve- de aratrma yapan spanyol hekimi Nico-
yev kt sonular dourmas, mesel ki-
ya mekruh olduuna dair yet veya hadi- ls Monardesin Historia Medicinal de
inin ibadetlerini ve dier grevlerini ye-
sin bulunmamasdr. Yenilip iilenlerden las cosas que se traen de nuestras In-
rine getirmesine engel tekil etmesi, ida-
hakknda ak bir nassn sevkedilmedii dias Occidentales adl eserinin (Sevilla
renin koyduu yasaa muhalefet, beden
maddeler asl mubahlk ilkesine tbidir (el- 1571) ikinci blmnde ttn yaprann
bir rahatszlk, haddinden fazla imekten
Enm 6/145; el-Arf 7/32) ve ttn de otuz alt hastala iyi geldii anlatlmakta-
byledir. Ttnn haramln gerektire- dolay zarar grme, arap vb. haram bir
dr ki ksa zamanda birok Bat diline ev-
cek lde pis olma, sarholuk verme, ak- rilen bu blm, bn Cn el-srl (abn maddeyle kartrma gibi durumlarda t-
l giderme, uyuturma ve zarar verme zel- b. shak) adl hekim tarafndan baz ak-
tn imenin haram olacan belirtmiler-
likleri yoktur. Mubah mallar iin yaplan lama ve eletirilerle birlikte Arapaya ter- dir. Ayrca etkilerinin kiilerin mizalarna
harcamalar israf deildir. Baz kimselere cme edilmitir (tercmenin bir nshas gre deiebileceini, bu sebeple tt-
zarar verdii, bazlarn sarho ettii kabul iin bk. Kprl Ktp., Fzl Ahmed Paa, nn beden ve ruh salna zarar verdii
edilse bile bundan ttnn herkes iin ve nr. 1581, vr. 166a-169a). Ttnn mubah- kiiler iin az veya ok zarar veren mikta-
her durumda haram sayld sonucu - ln savunan ilk melliflerden chr de rnn ve kullanm eklinin haram saylaca-
karlamaz, sadece zarar grenler ve sar- (vr. 148b-149a) bu tercmeden yararland- n kaydetmilerdir (Muhammed b. Ca-
ho olanlar iin haram kabul edilir. Mubah- n aka belirtmektedir. Ttnn fayda- fer el-Kettn, s. 109; Muhammed Hacc,
lk taraftar limler ttnn mutedil mi- larna dair verilen bilgiler Avrupa kaynak- I, 249).
zal kiiler iin zararsz olduunu, hatta l olduundan Nablus, Frenklerin kendi b) Ttnn haramln savunanlar, bir
baz faydalarndan sz edilebileceini ileri memleketlerindeki tecrbelerine dayana- konu hakknda nas bulunmamasnn o ko-

5
TTN

nuda hkm verilemeyecei anlamna gel- tedir (Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. hr, Kad Muhammed et-Tinbkt, br-
meyeceini, bu tr meselelerin dellet ve- 124-125, 131-132). him el-Lekan, Ahmed b. Muhammed el-
ya kyas yoluyla naslarn umumi mnalar Haraml savunanlar, ttnn fayda- Makkar, Abdurrahman b. Abdlkadir el-
kapsamnda deerlendirilerek bir hkme lar bir yana zararl bir madde sayldn Fs, Muhammed b. Abdullah el-Hara,
varlabileceini, asl ibha ilkesinin mut- ve insan saln zararl eylerden koru- Sleyman el-Flln ve Hanbellerden Ab-
lak anlamda ele alnamayacan, faydal mann farz klnmas sebebiyle bu zararl dullah b. Ahmed en-Necd ile genelde Veh-
eylerde mubahlk, zararl eylerde haram- maddeyi kullanmann da haram olacan hbler saylabilir. Ttn am Hanef mf-
lk ilkesinin geerli olacan sylerler (Ah- ifade etmiler, bu zararlar kendi zaman- ts Abdurrahman el-md, Eb Sad el-
med er-Rm el-Akhisr, Meclisl-ebrr, larna gre tbb ynden aklamaya al- Hdim ve Buht gibi limler tahrmen
s. 586; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. mlardr (a.g.e., s. 116-117). Mesel t- mekruh, Mer b. Ysuf, Ahmed b. Mu-
216). Bu prensiplerden hareketle ttnn tnn damarlarn tkanmasna, kansere, hammed et-Tahtv, bn bidn Muham-
zellikleri ve yol at olumsuzluklar dik- felce, krle, ba dnmesine, adale ve si- med Emn, Mustafa es-Syt gibi lim-
kate alnp haramlnn gerekeleri ara- nirlerin gevemesine yol amas, cierlere ler ise tenzhen mekruh kabul etmitir.
snda bidat olmas, pis, zararl, uyuturu- zarar vermesi gibi etkilerini sralamlar Ttn kullanmnn din ynyle ilgili
cu, balang aamasnda sarholuk veri- (ttnn zararlarna dair geni bir derle- tartmalar gnlk hayat yakndan ilgi-
ci, zellikle Haneflere gre yararsz bir me iin bk. a.g.e., s. 38-55), bu zararlar- lendirdii ve kamuoyu da konuya farkl
oyun ve elence saylmas, israfa sebebi- dan bazlarnn grlmemesi veya ortaya seviyelerde dahil olduu iin literatrde
yet vermesi, sultanlar tarafndan yasak- kmamasnn onun haramln engelle- her iki grn gerekelerini oaltmak
lanmas sralanmtr. Sz konusu gerek- meyeceini belirtmilerdir (a.g.e., s. 212). amacyla tartmann snrlarnn alarak
elerden her birinin haramlk iin yeterli Bununla birlikte akla veya bedene zarar bilimsel bir deer tamayan birok ak-
saylacan ileri sren bu limler ttn i- vermeyen miktarn haram olup olmad lama ve rivayetin de ileri srld gr-
menin pis eylerin kullanmn (el-Arf 7/ konusunda farkl grler vardr (Muham- lr. Mesel haramlk sebepleri arasnda
157), insanlarn kendilerini tehlikeye atma- med Tlib bnl-Hc, II, 141; Muham- meleklere eza verdii, yangnlara yol a-
larn (el-Bakara 2/195), israf (el-Arf 7/31; med b. Cafer el-Kettn, s. 79-81, 90-91, t, ounlukla kahvehanelerde yararsz
el-sr 17/26-27), arap gibi sarholuk ve- 210, 211; kr. M. Ali b. Hseyin, I, 217). Ay- ilerle uraanlarn bo oyun ve elence-
rici maddeleri kullanmay yasaklayan ve rca ttnn baz hastalklara iyi geldii lerinden sayld, ttne verilen parann
idarecilerin din kurallara aykr olmayan kanaati uzman hekimlerce onaylanr ve yabanclara gittii gibi hususlar zikredil-
emirlerine uyulmasn emreden (en-Nis yerini tutacak baka mubah bir il bulu- mi (smil Rush Ankarav, vr. 3b-5a; Mu-
4/59) yetlerle bidatlardan saknmay em- namazsa gerektii kadar kullanlabilecei, hammed Tlib bnl-Hc, II, 143; Muham-
reden, soan, sarmsak kokusu gibi ba- tiryakilerin kademeli ekilde terketmele- med b. Cafer el-Kettn, s. 102, 131-146),
kalarn rahatsz eden eyleri yemeyi, ba- rinin vcip olaca da ifade edilmitir (Mu- ttnn haramlna dair birok hadis uy-
kalarna zarar vermeyi ve uyuturucu mad- hammed b. Cafer el-Kettn, s. 112-113, durulmu (Leknev, el-srl-merfa, s.
deleri kullanmay meneden hadislerin (Ms- 117, 166-167; Alev b. Ahmed es-Sekkaf, 15-16; Muhammed b. Cafer el-Kettn, s.
ned, VI, 309; Eb Dvd, Eribe, 5) ge- s. 137). Sultanlarn yasaklayc fermanlar 259-261), bilhassa tasavvuf evrelerinde
nel anlamlar kapsamna girdii grn- da zellikle bunlarn yrrlkte kald d- haramln teyit sadedinde eitli men-
dedir. Dolaysyla ttnn az, elbiseyi, nemlerde ttnn haramlna dair fet- kbe ve ryalara yer verilmitir (rnekler
bedeni ve mekn kokutmas, dileri r- va veren limlerin dayanaklarndan birini iin bk. Leknev, Zecr, II, 323-325; Muham-
tp sarartmas sebebiyle pis; bamllk tekil etmitir. Zira fkhtaki genel anlaya med b. Cafer el-Kettn, s. 237-242; kr.
yapmas, bedeni gevetip uyuturmas, in- gre sultann mubah saylan bir eyi ka- Eb Sad el-Hdim, Bera, II, 524). Ben-
san salna olumsuz etkileri ve kullan- mu yararna emretmesi veya yasaklama- zer gerekeleri mubahln savunanlarn
mayanlar rahatsz etmesi yznden za- s durumunda bunun yerine getirilmesi di- eserlerinde de grmek mmkndr. Tt-
rarl; din veya dnyev bir faydasnn g- nen de gerekli olur. Ancak bu limler t- nn yaylmaya balad dnemlerde ha-
rlmemesi sebebiyle israf; bo bir oyun ve tn dier er delillere istinaden haram ramlna dair baz yanl ve tuhaf gerek-
elence olmas, insanlar Allah zikirden kabul ettiinden sultann yasaklamasn elerin ileri srlmesi, zellikle bu konu-
ve namazdan alkoyan, tiryakilik yznden bu konuda mstakil bir delil eklinde kul- da hadisler uydurulmas iin ciddiyetine
orutan soutan bir zellik tamas ba- lanmaz (M. Fkh el-Ayn, vr. 24b; kr. Ale- zarar vermitir. Ayrca idarenin zaman za-
kmndan kt bir bidat sayld belirtil- v b. Ahmed es-Sekkaf, s. 138-139). Tt- man ekonomik, sosyal ve siyasal sebep-
mitir. Bir snneti ortadan kaldran ya- n haram sayanlar arasnda Hanefler- lerle ttn yasaklamas tartma zemi-
hut bir snnetin hikmetine aykr ekilde den Haskef, rnbll, Cerrh eyhi b- nini menfi ynde etkilemi ve meseleyi
sonradan ortaya kan eyler dinde ka- rhim Efendi, Ahmed Akhisr, eyhlis- idareden memnun olmayanlarn istisma-
nlmas gereken bidatlar eklinde nitelen- lm Atullah Mehmed Efendi, smil Hak- rna ak hale getirmitir.
dirilir. Bu adan bakldnda ttn kulla- k Bursev, eyhlislm Seyyid Feyzullah Ttnn hkmne dair her mezhep-
nmnn misvak kullanma (dileri fralama), Efendi, Muhammed Fkh, Saaklzde ten ve merepten farkl kanaatlere sa-
abdestte az ve burnu ykama, gzel ko- Mehmed Efendi; filerden Slih b. mer hip limler bulunduu iin bu konuda ile-
ku srnme, kt kokulu eylerden uzak el-Bulkn, Abdlmelik el-sm, ehbed- ri srlen grleri mezhep gr diye
durma, bedeni, elbiseleri ve yaanlan me- din el-Kalyb, Necmeddin el-Gazz, bn Al- anlamamak, hatta mezheplere yaplan
kn temiz tutma gibi Hz. Peygamberin ln, Hatb e-irbn; Mliklerden Ebl- genel isnatlar ihtiyatla karlamak gere-
ok nem verdii hususlara aykr sonu- Gays el-Ku el-Marib, bn Ebn-Nam kir. Nitekim taraflar ounluun gr
lar douran bir davran olduu grlmek- el-Gassn, Slim b. Muhammed es-Sen- konusunda birbiriyle elien aklamalar

6
TTN

yapmtr. Ahmed b. Hlid es-Selv fuka- rarl olmadn sylemesi ve haramlna de gerekir (Leknev, Tervul-cenn, II, 261;
ha ve sfiyyenin cumhurunun haraml sebep tekil edecek hric etkenler bulun- Muhammed b. Cafer el-Kettn, s. 209).
savunduunu belirtirken (el-sti, IX, 193) mamas halinde imenin ciz kabul edile- Leknev, kendi dneminde baz kiilerin
ttnn ilk yaylmaya balad dnem- ceini belirtirken (Naatl-ivn, s. 67) ttn imenin orucu bozmayacan sy-
lerde btn Marib ulemsnn ve Msr- mubahln savunanlardan Muhyiddin Ah- lemeleri zerine Zecr erbbir-reyyn
daki limlerin ekserisinin haramlna fet- med el-Cezer de ttnn srf zarar ver- adl bir eser yazarak konuyu genie ele
va verdiini, ancak daha sonraki Hanef- dii tesbit edilirse haramlna fetva ve- alm ve onlarn grn reddetmitir.
lerin ttnn yayldn grnce zaman- rilebileceini belirtmitir. Mubahln savunanlar dahil limler t-
la hkm gevettiklerini, zarar verici ve Ttnn insan salna verdii zarar- tn ierken besmele ekmenin, Kuran
uyuturucu zelliinin sabit grlmedii- larn bilimsel yntemlerle tesbit edileme- okurken veya camide iken ttn imenin
ni iddia ettiklerini syleyen Muhammed dii dnemlerde bu konuda farkl kana- saygszlk olaca gerekesiyle tahrmen
b. Cafer el-Kettn, Mlik limlerinin bel- atlere ulalmas tabiidir. Ancak XIX. yz- mekruh kabul edildiini belirtmi (Ahmed
ki 300 akn haramlk fetvas verdiini yln ortalarndan itibaren tpta selller pa- b. Muhammed et-Tahtv, IV, 227), i so-
ve kendisinin bunlarn pek ounu birka toloji metodunun kullanlmaya balanma- an ve sarmsak yiyenlerin mescidlere ge-
ciltte toplanm halde grdn kayde- syla birlikte ttnn bata nikotin olmak lip insanlar rahatsz etmemesini emre-
der ( lnl-cce, s. 162-163, 223-225, zere zehirli birok kimyasal madde ier- den hadisi (Buhr, Ecn, 160; Mslim,
226). Buna karlk chr ttnn akl gi- dii kesin biimde ortaya konmu, insan Mescid, 73-74) dikkate alarak rahatsz
dermeyen miktarnn li-ztih haram ol- sal zerindeki etkileri ve yol at has- edici kokusu sebebiyle ienlerin koku de-
madnda drt mezhebin ittifak ettiini talklar konusunda daha kesin bilgilere vam ettii mddete cami ve mescidler-
ileri srer (yetl-beyn, vr. 147b). Mus- ulalmtr. Bu bakmdan aralarnda Re- den uzak durmalarn tavsiye etmitir (Mu-
tafa es-Syt ise drt mezhep mensup- d Rz ve Muhammed Haseneyn Mah- hammed b. Cafer el-Kettn, s. 25). Hat-
lar arasnda farkl grler bulunduunu, lf gibi, kiinin kendisine veya bakalar- ta Ahmed er-Rm el-Akhisr ve Receb
Hanef ve filerin ounluunun mu- na zarar vermemesi halinde hell olaca- Efendi gibi, ttn ienlerin camiden zor-
bah veya mekruh, Mliklerin ounluu n syleyen limler bulunsa da Ali b. Ab- la karlmas gerektiini syleyenler de
ile Necidli Hanbellerin (Vehhbler) ha- dlvehhb, Muhammed et-Tarb, M- vardr (Meclisl-ebrr, s. 584, 592; Mu-
ram grn benimsediini belirtir (Me- brekpr, Mahmd Hattb es-Sbk, Mu- hammed b. Cafer el-Kettn, s. 215, 218).
lib, VI, 219). Taraflarn saysal stnlk- hammed b. Cafer el-Kettn ve Ezher ey- Nablusnin cemaatin ounluunun t-
leri balamnda bir alma yaplmam- hi Mahmd eltt gibi modern dnemde tn kokusuna alkn olmas durumunda
sa da mevcut bibliyografik listeler ve g- yetimi limler bugn artk haram hk- tiryakilerin mescidlerden menedilemeye-
rleri literatre geen limler dikkate aln- mnn verilmesi gerektii grndedir. cei grne kar kan Leknev de cay-
dnda her mezhepten ttnn haram- Ayrca ttnn insan salna verdii za- drc olmas iin onlarn mescidlerden me-
ln savunanlarn ounluu tekil ettii rarlarn henz ortaya konmad bir d- nedilmesini doru bulur (Zecr, II, 322-323).
sylenebilir. nemde mubahln savunanlarn gr- limler bilhassa Kuran okunan mahaller-
Gemi yzyllarda ttn kullanmnn lerini bugn srdrmenin yanlta srar de, ibadethanelerde, insanlarn toplu hal-
din hkm konusunda aklamalarda bu- anlamna gelecei ve ien kiinin gnah- de bulunduklar meclislerde, ar ve pa-
lunan slm limlerinin gr ayrlklar- n drmeyecei ifade edilmitir. zarlarda, yollarda ttn iilmesini de ar
nn esasen o dnemdeki geerli bilgiler- Dier Hkmler. Literatrde ttn i- biimde knamlardr.
den hareket etmelerinden ve ttnn in- menin din hkmnn yan sra ttn zi- Ttnn alm satm konusundaki g-
san salna etkisi konusunda yeterli tb- raat ve ticaretinin meruiyeti, tedavi iin r ayrl, bir maln alm satma konu
b bilgiye sahip bulunmamalarndan kay- kullanlmasnn cevaz, imenin oruca et- olabilmesi iin dinen yararlanlabilen (m-
nakland grlmektedir. Nitekim mubah- kisi, ttn tiryakisi imamn arkasnda na- tekavvim) bir mal olmas artndan kaynak-
ln savunanlar, Bir eyin zarar sabit ol- maz klmann hkm, kadnn ttn mas- lanmaktadr. Ttnn iilmesini haram sa-
madka eyada aslolan ibhadr kaide- raflarnn kocasnn nafaka sorumluluu- yanlar bu art dikkate alp alm satmnn
since fetva vermilerdir. Ancak ilk zaman- na dahil olup olmamas gibi konularn da da haram olacan (Muhammed b. Ca-
larda baz limlerin maddelerin zellikle- yer yer tartld grlr. eyhlislm fer el-Kettn, s. 233), ancak ime dnda
rini, fayda ve zararlarn bilmenin bir fkh Sunullah Efendi (Sar Mehmed Efendi, faydal bir alanda kullanmak zere alm
meselesi saylmadna vurgu yaparak t- vr. 13b) ve filerden ebrmellis gibi satmnn ciz saylacan ifade etmiler-
tnn faydasz ve zararl olmas halinde limler istisna edilirse drt mezhep ule- dir. Mubahln savunan baz fi limle-
haramlna, faydal bir ey olmas halin- msnn byk ounluu ttn imenin riyle mekruh olduunu syleyen Hanbel-
de hellliine hkm vermek gerektiini bir tr beslenme sayld iin orucu bo- lerden Buht, kocann tiryaki olan kar-
belirttikleri de kaydedilmelidir (Muham- zacan ifade etmitir (brhim b. br- snn ttn masraflarn karlamasnn na-
med Hacc, I, 265). Bu bakmdan mubah- him el-Lekan, s. 57-58, 98; Muhammed faka haklar kapsamnda yer aldn ileri
ln veya haramln savunan pek ok b. Cafer el-Kettn, s. 148, 235). Orucu bo- srerken (Ahmed b. Muhammed et-Tah-
lim, ttn yaprann zellikleri ve ien- zan beslenmeyi insan tabiat meyletme- tv, IV, 226; Muhammed b. Cafer el-Ket-
ler zerindeki etkileri hakknda uzman he- se de bedene faydas olan ey diye yorum- tn, s. 169; Mustafa es-Syt, VI, 217)
kimlere mracaat etmenin lzumundan layanlara gre sadece kaza gerekirken in- Haneflerden smil b. Abdlgan en-Nab-
bahsetmi, mesel haramln ileri sren- san tabiatnn meylettii ve kendisiyle mi- lusye gre az kt kokuttuu iin t-
lerden brhim b. brhim el-Lekan, uz- de ehvetinin giderildii ey olarak yorum- tn imeyen kocann karsnn imesini en-
man bir hekimin ttnn kesinlikle za- layanlara gre ise ayn zamanda kefret gelleme hakk (bn bidn, VI, 459; Mu-

7
TTN

hammed b. Cafer el-Kettn, s. 209), M- bns-Sekkaf el-Ayntnin gayretleriyle ya- Zamanmzda sigarann ve dier ttn
liklerden Fas Kads bn Ebn-Nam el- sak iln edildii belirtilmektedir (Muhib- mmullerinin kullanmnn din hkm h-
Gassnye gre ise kadnn ttn ien ko- b, II, 80). Vehhbler Medineyi ve ardn- l gncelliini koruyan bir tartma alan
casndan ayrlmay talep etme hakk var- dan Mekkeyi ele geirdiklerinde sokaklar- olup birok kitap, makale ve fetvaya ko-
dr (Muhammed Hacc, I, 260). am Ha- da ttn ve nargile iilmesini yasaklam- nu tekil etmektedir. Daha da nemlisi
nef mfts Abdurrahman el-md s- lardr (Cebert, III, 91, 189). Bir yanda sul- gnmzde, ttn ekim ve ticaretinden
rarla ttn ien kimsenin arkasnda na- tanlar fermanlarnda eyhlislm fetva- sigara retim ve pazarlamasna kadar ge-
maz klmann tahrmen mekruh olduu- larna atfta bulunurken dier yanda ey- ni bir sahay kontrol eden, lke siyasetin-
nu sylemi (Muhammed b. Cafer el-Ket- hlislmlar da fermanlara atfta bulun- den uluslar aras ilikilere kadar birok ala-
tn, s. 140, 208, 214) ve pis sayld iin mu, sultanlar ttn hakknda farkl ka- n etkileyebilen gte bir sigara sektr
zerinde ttn bulundurmann namazn rarlar verdiklerinde limlerden destek fet- ortaya km, buna karlk da fert, top-
shhatine engel tekil edecei eklinde bir valar almakta bir glkle karlama- lum ve devlet olarak sigarayla mcadele-
gr ileri srlmse de limlerin oun- mlardr. Ancak ttn ienlere ulemnn de eskiye oranla daha gl ve kararl bir
luu buna katlmam, ttn kullanmnn bilin olumutur. Modern toplumlarda si-
sadece tazr cezas verilebileceini syle-
imamln veya namazn shhatine zarar garann zararl etkilerinden bireyi ve ev-
mesine karlk baz sultanlar sulular si-
vermeyeceini sylemitir (Vezzn, I, 100, resini koruma, sigara alkanln nle-
yaseten katil kapsamnda ar ekilde ce-
104-105). me, sigarasz hayat konusunda sivil ve
zalandrmlardr. I. Ahmed dneminde
Ttn Yasa. eitli dnemlerde tt- resm inisiyatifin devreye girmesi, kapal
Msrda ele geirilen ttnler yaklm ve
nn kullanmnn, ziraat ve ticaretinin ya- alanlarda sigara iilmesinden sigara ve
ien baz kimseler idam edilmi (brhim
sakland, mesel Osmanllarda I. Ah- dier ttn mmullerinin reklam ve sat-
b. brhim el-Lekan, s. 85-86; Muhammed
med ve IV. Murad devirlerinde ttn iin na kadar bu alanda getirilen bir dizi k-
b. Cafer el-Kettn, s. 163), kaynaklar bu
fermanlarn karld, yasan Msr ve stlama, alan kampanyalar, ad geen
konuda en sert uygulamann IV. Murad
am gibi Osmanl hkimiyeti altndaki bl- uluslar aras sigara sektrne kar g-
dneminde yapldn ve bu sutan dola-
gelerde de uyguland, idarecilerin ar l bir blok tekil etmekte, sigarayla m-
y pek ok kimsenin idamla cezalandrld- cadeleyi kapsaml ve kalc bir ivmeye ka-
pazarlar kontrol ettikleri ve ele geirilen n kaydetmitir.
pek ok ttnn yaklp ienlere idama vuturmu grnmektedir. Btn bu ge-
Mhimme defterlerinden anlaldna limelerin yannda tbbn ve dier ilimlerin
varan cezalarn verildii bilinmektedir. Ab-
gre ttn yasann arkasnda yalnzca sigarann insan ve toplum salna ver-
dlgan en-Nablus bu sert tedbirleri id-
detle knarken (e-ul, vr. 35b-36a) Leka- din sebepler bulunmamaktadr. Hkm- dii zararlar konusunda ortaya koyduu
n bundan dolay idarecilere dua etmek- darlar ttn imenin halka ve saray hazi- ak bilimsel veriler, yle anlalyor ki n-
tedir (Naatl-ivn, s. 85-86; Muham- nesine sosyal ve ekonomik etkileriyle de mzdeki dnemde sigarann ve dier t-
med b. Cafer el-Kettn, s. 163-165). Sul- ilgilenmilerdir. Ttnn Osmanl toprak- tn mmullerinin din hkmne dair ba-
tanlarn yasaklama karar zerinde Ho- larna girme aamasnda I. Ahmed za- k alarn esasl biimde etkileyecek ve
cazde Mehmed Efendi, Hocazde Esad mannda karlan bir fermanda bal mu- tartmalarn daha salam bir zeminde ce-
Efendi, Zekeriyyzde Yahy Efendi, Ah- mu reten iftilerin ttn ekimi yapma- reyan etmesine imkn hazrlayacaktr.
zde Hseyin Efendi gibi eyhlislmlarla ya baladklar ve bunun sarayda ok kul- BBLYOGRAFYA :

Kadzde Mehmed Efendi ve Nakble- lanlan bal mumunun fiyatnn ykselme- Msned, VI, 309; Mer b. Ysuf, Taul-
sine sebep olarak hazineye zarar verdii burhn f enid-dun elle yerabhn-n-
raf eyh Mehmed Efendi gibi Osmanl
sl-n, Beyrut 1421/2000; Hocazde Esad Efen-
limlerinin ttnn haramlna dair fet- ifade edilmektedir. IV. Muradn da lke-
di, Fetv, DB stanbul Mftl Ktp., nr. 157,
valarnn etkili olduu anlalmaktadr. Sul- de bozulan asayii temin etmek amacy- I, vr. 7a, 63a, 65b, 68b, 69a, 71a, 72a, 226b; smil
tan brhimin tahta gemesiyle birlikte la ttn ienleri cezalandrma bahanesi- Rush Ankarav, Keffl-lisn an kmid-du-
eyhlislm Bah Mehmed Efendiden ni kulland anlalmaktadr. Ancak ayn n, TSMK, Mehmed Read, nr. 190; brhim b.
yzyln ortalarnda yasan ttn tketi- brhim el-Lekan, Naatl-ivn bictinbid-
fetva alnarak ttn kullanm serbest b- dun (nr. Ahmed Mahmd l Mahmd), Me-
raklm, ancak daha sonra baz dnem- mini engelleyememesi ve muhtemelen t- nme (Bahreyn) 1993; Ahmed er-Rm el-Akhis-
lerde yine ksm yasaklamalar getirilmitir. tnden alnacak vergilerin ak veren dev- r, Meclisl-ebrr ve meslikl-ayr, Dehli
I. Mahmud dneminde caddelerde, dk- let hazinesine gelir salamadaki neminin 1283/1866, s. 209-215, 584-593; a.mlf., Against
kavranmas zerine baz limlerin muha- Smoking: An Ottoman Manifesto (nr. ve trc.
knlarda ve evlerin kaplarnda ttn i-
Yahya Michot), Markfield-Leicestershire 2010;
menin (Cebert, I, 228), III. Osman devrin- lefetine ramen yasak kaldrlmtr. Bu-
Eb Zeyd Abdurrahman b. Muhammed et-Teme-
de ar pazarda ttn ubuu ile gez- nunla birlikte ulem arasnda ttnle il- nrt, el-Fevidl-cemme f isndi ulmil-m-
menin yasakland, gizlice ve edebiyle i- gili tartmalar nemini her devirde ko- me (nr. Muhammed b. Abdullah er-Rdn el-
menin ise yasak kapsamnda olmad bi- rumu, ttn kullanm aleyhine veya le- drs Yezd er-Rz), Drlbeyz 1420/1999, s.
476-503; Sar Mehmed Efendi, Mecmatl-fe-
linmektedir. Kuzey Afrikada zellikle Fas- hine fetvalar verilip risleler kaleme aln-
tv, Sleymaniye Ktp., ehid Ali Paa, nr. 1067,
ta Sadlerden Ahmed el-Mansr dne- m, bu konudaki belgeler ve almalar vr. 13b; Zekeriyyzde Yahy Efendi, Fetv, Nu-
minden balamak zere sultanlarn t- zengin bir literatr oluturmutur (ilgili ruosmaniye Ktp., nr. 2056, vr. 3b, 10b, 343b; Meh-
tnle mcadelelerinin yakn zamanlara ka- eserler iin bk. Ahlwardt, V, 51-54; Mu- med Bah, Mecma, Sleymaniye Ktp., Esad
dar srd (Selv, IX, 192-199; Muham- hammed b. Cafer el-Kettn, s. 147-160; Efendi, nr. 587, vr. 163a-b; chr, yetl-beyn
li-illi rbi m l yayyibl-ale mined-du-
med b. Cafer el-Kettn, s. 122, 160, 162; Eb Ubeyde Mehr b. Hasan l Selmn, n, Millet Ktp., Feyzullah Efendi, nr. 2154, vr.
Hasan el-Yb, s. 331-337), Yemende ise s. 93-108; Abdullah b. Muhammed el-Ha- 143b-153b; Ktib elebi, Mznl-hak: slmda
XVII. yzyln ilk yarsnda nl sflerden be, I, 513-515). Tenkid ve Tartma Usl (s.nr. Sleyman Ulu-

8
TZK-i CHNGR

da Mustafa Kara), stanbul 1981, s. 63-72; lel-imye, Muhammediye 1419/1998, s. 325- lar ve ocuklar, vezirler ve eyaletlerin ida-
Haskef, ed-Drrl-mutr (bn bidn, Reddl- 358; Eb Ubeyde Mehr b. Hasan l Selmn, resine tayin edilen grevliler, bastrlan sik-
mutr [Kahire] iinde), VI, 459-461; Berzenc, l- et-Taltl-isn (Mer b. Ysuf, Takul-
keler, Ebl-Fazl el-Allmnin ldrlmesi,
hm-avb li-lil-elbb, Mill Ktp., nr. A6758, burhn f enid-dun elle yerabhn-n-
vr. 155b-157a; Muhibb, ulatl-eer, II, 80; sl-n iinde), Beyrut 1421/2000, s. 93-108; Cihangirin Hindu limlerle sohbetleri, Ek-
Mehmed Nazmi Efendi, Osmanllarda Tasavvuf Abdullah b. Muhammed el-Habe, Muceml- ber ahn portresi, fetihleri, Kbil ve Kan-
Hayat-Halvetlik rnei-Hediyyetl-hvn (haz. mevtil-mara fit-telfil-slm ve beyni deharn zekttan muaf tutulmas anlatl-
Osman Trer), stanbul 2005, s. 563-564; Abdl- m llife fh, Ebzab 1420/2000, I, 513-515; mtr. Ardndan eser transit gmrk ver-
gan b. smil en-Nablus, e-ul beynel-ivn Fehmi Ylmaz, Osmanl mparatorluunda T-
f kmi ibatid-dun, Sleymaniye Ktp.,
gilerinin kaldrlmas, ehzade Hsrevin
tn: Sosyal, Siyas ve Ekonomik Tahlili (1600-
Esad Efendi, nr. 1886; M. Fkh el-Ayn, Risle 1883) (doktora tezi, 2005), M Trkiyat Aratr- isyan ve yakalanmas gibi birinci yla ait
fid-dun vel-ahve, Sleymaniye Ktp., Hac malar Enstits; N. Krsti, Mustafa ibn Mu- olaylarla balamakta, her yln olaylar kro-
Mahmud Efendi, nr. 6400, vr. 21b-25a; Muhyiddin hammad al-Aqhisari (Pruanin): Rasprava o nolojik srayla kaydedilmekte ve Cihangirin
Ahmed b. Muhyiddin el-Krd el-Cezer, Risle f kafi, duvanu i piima, POF, XX-XXI (1970-71), lm, ehzade Hsrevin olu Dver-
rbid-dun, Sleymaniye Ktp., Yazma Ba- s. 71-107; Fikret Karaman, slm Dini Asn-
lar, nr. 2144, vr. 113b (bn bidn el-Udd-
bahn tahta geirilmesi, nihayet ah Ci-
dan Ttn ve Sigara zerine Bir nceleme, Di-
drriyye f tenil-Fetval-midiyye [Ka- yanet lmi Dergi, XXXV/3, Ankara 1999, s. 117- hann mcadeleyi kazanarak taht ele ge-
hire 1310/1893, II, 365-366] iinde nakletmitir); 128; F. Klein-Franke, No Smoking in Paradise, irmesi gibi yirmi ikinci yla ait olaylarla
Eb Sad el-Hdim, Beratl-Mamdiyye f The Habit of Tobacco Smoking Judged by Mus- sona ermektedir.
eri-aratil-Muammediyye, stanbul 1302, lim Law (ekinde Abdnnfi el-Medennin Ris-
I, 134, 166; II, 523-525, 627-628; a.mlf., Ris- let Talil-insn min ulmtid-dun ve
Tzk-i Cihngr yabanc lkelerle
letn al ariyyetid-dun (Mecmatr-re- Kermddin el-Ezhernin Risle f kmi r- olan ilikiler, karlkl gnderilen elilik
sil iinde), stanbul 1302, s. 233-235; Ahmed bid-dun adl risleleri bulunmaktadr), Le Mu- heyetleri, yabanc hkmdarlardan gelen
b. Muhammed et-Tahtv, iye aled-Drril- son, CVI/1-2, Louvain 1993, s. 155-192; Eri- mektuplar, devlet kurumlar, hkmdarn
mutr, Beyrut 1395/1975, IV, 226-227; Ceber- be, Mv.F, XII, 65-70; Tebg, Mv.F, X, 101-113; seyahatleri, gelenek-grenekler, yoksul ve
t, Acibl-r, I, 51, 228, 477-478; III, 91, R. Matthee, Tutun, EI 2 (ng.), X, 753-756.
189; Mustafa es-Syt, Melib lin-nh f dknlere yaplan yardmlar, lim, air
eri yetil-mnteh (nr. M. Zheyr v), kr zen ve sanatlarla olan mnasebetler, bayn-
[bask yeri yok] 1415/1994, II, 193; VI, 217-219; drlk ileri, av partileri ve elence meclis-
bn bidn, Reddl-mutr (Kahire), VI, 459- leri gibi pek ok konuda ayrntl bilgi ier-
461; Muhammed Tlib bnl-Hc, iye al TYATOK
diinden Cihangir dnemi olaylarnn ya-
eril-Mridil-mun, Kahire, ts. (Matbaat Mus-
tafa el-Bb el-Haleb), II, 140-145; Muhammed (bk. TRKYE YAZMALARI n sra devrin sosyal, ekonomik, kltrel ve
l, Fetul-aliyyil-Mlik, Kahire 1378/1958, I, TOPLU KATALOU). bilimsel hayatna da k tutan nemli bir

118-125, 173, 179, 189-191; II, 181; Leknev, Ter- kaynaktr. Bu zelliklerinden dolay eser
vul-cenn bi-teri kmi rbid-dun Bbrller tarihiyle ilgilenen Avrupal, Hin-
(Mecmat resilil-Leknev iinde, nr. Nam

TZK-i CHNGR distanl, Pakistanl vb. gibi aratrmacla-
Eref Nr Ahmed), Mehed 1382 h.; a.mlf., Zec-
r erbbir-reyyn an rbid-dun (a.e. iin- ( 
) rn balca kaynaklarndan biri olmutur.
de), II, 253-310; a.mlf., el-rl-merfa fil- Tzk-i Cihngr, Muhammed Hdnin
Bbrl Hkmdar Cihangirin
abril-meva (nr. Eb Hcer M. Sad b. Bes-
(. 1037/1627)
zeyliyle birlikte Seyyid Ahmed Han tara-
yn Zall), Beyrut 1405/1984, s. 15-16; Selv, fndan 1863te Gazpr, 1864te Aligarh
kendi hayatn anlatt eseri.
el-sti, V, 126-129; IX, 106, 192-199; Ahlwardt, 1914te Leknevde baslm, daha sonra
Verzeichnis, V, 51-54; Muhammed et-Tarb,
Tebratl-ivn f beyni arrit-tebeil-me- Cihngrnme adyla Muhammed Him
Tzk-i Cihngrnin (Tekire-i Cihn- tarafndan tekrar yaymlanmtr (Tahran
hr bid-dun, Kahire 1328/1910; Abdullah b.
gr, Tzkt, Vt- Cihngr, Cihngr-
Abdullah [Mahmd Hattb es-Sbk] el-Ezher el- 1359 h./1980). Eseri Sultan III. Mustafa-
Mlik, es-Semml-til f emil-fsl-mul- nme) Cihangirin hkmdarlnn (1605-
nn emriyle Abdrrezzk Nevres Trke-
lil-chil (nr. M. Hall Hamzv), Dmak 1341/ 1627), on yedinci ylna kadar olan ksm ye evirmi ( Ktp., TY, nr. 2544), Major
1923; M. Ali b. Hseyin, Tehbl-Fur vel-a- bizzat Cihangir, on yedinci ylndan on do-
vids-seniyye fil-esrril-fhiyye (Karf, el- D. Price (1829) ve Alexander Rogers (T-
kuzuncu ylna kadar olan ksm kendi de- zuk-i Jahngr or Memoirs of Jahngr, I-II,
Fur iinde), Kahire 1347, I, 148, 216-221; Ale-
v b. Ahmed es-Sekkaf, amu-ehve an ten- netimi altnda Mutemed Han, Cihangirin 1909-1914, New Delhi 1978) ngilizceye,
vlit-tnbk vel-kefte vel-t vel-ahve (Mec- lmne kadar meydana gelen olaylar ie- Ahmed Ali Rmpr (1874) ve czlhak
mat sebati ktbin mfde iinde), Kahire ren Tetimme-i Vt- Cihngr (a- Kudds (1970) Urducaya tercme etmi-
1358/1940, s. 135-139; M. Red Rz, Fetv mme-i Cihngr) adl zeyli ve dbcesi Mir-
(nr. Salhaddin el-Mneccid Ysuf K. Hr), Bey- tir.
za Muhammed Hd Han tarafndan ya- BBLYOGRAFYA :
rut 1390-92/1970-72, VI, 2699 (ndeks); Muham-
med Hacc, el-areketl-fikriyye bil-Marib f zlmtr. Eser, ran gne takvimine gre
Cihangir, Cihngrnme: Tzk-i Cihngr
ahdis-Sadiyyn, Rabat 1396/1976, I, 246-266; ilkbaharn balangc saylan Nevruz (21 (nr. Muhammed Him), Tahran 1359 h.; Yu-
Ahmed e-erebs, Yeselneke fid-dn vel-a- Mart) esas alnarak dzenlenmi ve Ci- suf Hikmet Bayur, Hindistan Tarihi, Ankara 1987,
yt, Beyrut 1980, I, 464; II, 95-98, 258-259; V, hangirin tahta kndan lmne kadar II, 165-192, 561; Ahmed Gln-i Men, Nazar
52-53, 278-280; VI, 101; Mahmd eltt, el-Fet- be-Kitb-i Tzk-i Cihngr: Nspa-i Patt-yi
vuku bulan hadiseler ak bir Farsa ile ay-
v, Beyrut 1403/1983, s. 383-385; Muhammed Kitbpne-i sitn- Kuds-i Raav, Hner u
b. Cafer el-Kettn, lnl-cce ve imetl- rntl biimde ele alnmtr. Dbcede Ci-
Merdm, sy. 140-141, Tahran 1353 h./1974, s.
burhn al meni m amme ve fe min isti - hangirin doum tarihi ve yeri, tahta k- 74-84; Glseren Halc, Ana Hatlaryla Tzuk-e
mli ubetid-dun, Dmak 1411/1990; Vez- , unvan ve lakaplar, Agra ehrinin zel- Cihangiri, DTCFD, XXXIV/1-2 (1990), s. 117-129;
zn, en-Nevzill-ceddetl-kbr fm li-ehli likleri ve burann baehir seilmesi, Ci- W. M. Thackston, Tuzuk, EI 2 (ng.), X, 760; M.
Fs ve ayrihim minel-bed vel-ur (nr. Sddk slmiyn, Tzk, Dninme-i Cihn-
mer b. Abbd), Rabat 1419/1998, I, 100, 104-
hangirin tahta ktktan hemen sonra l-
keyi mmur klmak iin yaymlad me- slm, 1383/2004, VIII, 484-485.
105; Hasan el-Yb, el-Fetval-fhiyye f ehem-
mil-ay min ahdis-Sadiyyn il m ab- hur on iki emir (ferman), Cihangirin hanm- S. Haluk Kortel