You are on page 1of 2

SAKALiBE

tuba'daki (Cordoba) isyann ardndan 405'- ti. Bu srada 1678'de paann maiyetinde med Dede ile birlikte Konya'ya gitti. Bu-
te ( 1O14) mstakil bir devlet kuran ve Be- ehrin Seferi'ne katld. Bu sefer esnasn rada Mevlevi Asitanesi postniini il. Bos-
lensiye hakimi Lebib es-Sakleb'i ile i bir- da bir Mevlevi derviinin etkisinde kalarak tan elebi tarafndan Ktahya Mevlevna
lii yaparak Balear adalarna kadar haki- Mevlevilie ilgi duymaya balad. reni nesi eyhliine tayin edildi ( 1102/1690).
miyetini yayan Mcahid, Daniye'yi bir kl- mini tamamladktan sonra Bursa'ya gidip Ktahya Mevlevlhanesi'nde krk alt yl
tr merkezi haline getirmitir. Endls'te shak Hocas Ahmed Efendi'den Farsa eyhlik yapan Sakb Dede'nin vefatnda
sakalibenin varl, VI. (Xll.) yzylda yeni rendi. ardndan Konya'da Kuse Ahmed mevlevlhanenin haziresine defnedildii kay-
Slav klelerin getirilmemesi ve mevcut sa- Dede'den Fu'l-f:ikem okudu. Bir s- dedilmekteyse de haz'irede kabrine dair bir
kalibenin Endls halkyla karmas so- re sonra stanbul'a dnp Fatih Camii'n- iaret bulunmamakta, sandukas bugn
nucu ortadan kalkmtr. de alt ay kadar dersiamlkyapt. Edirne'- cami olarak kullanlan mevlevnanenin ca-
BBLlYOGRAFYA : ye giderek Edime Mevlevlhanesi eyhi Ne- mekanla ayrlan ksmnda yer almaktadr.
Theophanes. The Chronicle of Theophanes ati'nin yetitirmesi Seyyid Mehmed De- Vefatna eyh Galib, "Matemin g eyle-
(trc. H. Turtledove). Philadelphia 1982, s. 48, 64- de 'nin yannda ile karp dede unvann yip Galib gruh- akan / Dediler tarlh-i
65; Betazi, Ftah (Fayda). s. 213-214, 237, ald. stanbul'a dnnde Galata Mevle- fevtin hay hatm-i Mevlevi" beytini tarih
297; Mes'Qdi, Mrc'g-geheb (nr. Yusuf Es'ad vnanesi eyhi Gavs! Ahmed Dede'ye inti- drmtr. Sakb Dede, uzun yllar s-
Dagr). Beyrut 1984, l, 50, 102, 201-202, 226,
sap etti, ondan bir yl kadar Memevi oku- ren eyhlik dneminde aralarnda nemli
303, 444; il, 3-5, 11, 222; aynca bk. ndeks; bn
Havkal, iret'l-aZ, s. 110, 119; Beki, el-Mesa- du. Ardndan Nesib Dede, Hasib Dede, Le- ahsiyetlerin de bulunduu ok sayda der-
lik, I, 330-340; aynca bk. ndeks; Yakt, Mu'ce- bib Dede, Vehbi Dede ve Mneccimba vi yetitirmi. bunlar Esrar Dede tarafn
m 'l-bildan, , 416; D. Wasserstein, The Rise Ahmed Dede ile birlikte Msr'a gidip dan "hanedan- Sakbiyye" diye anlmtr.
and Fail of the Party-Kings: Politics and Society ay kadar Siyahi Dede'nin hizmetinde bu- Osmanl modernlemesinde byk pay
in fslamic Spain 1002-1086, Princeton 1985, s.
lundu. Msr'dan dnnce Galata Mevlevl- olan eyh ailelerinden en nemlisinin ba-
24-25, 41-42, 55-56, 58-59, 61, 68, 73-75, 100,
103, 116, 147; P. C. Scales, The Fail ofthe Cali- hanesi'nde eyhi Gavs! Dede'ye hizmet et- ndaki Seyyid Ebubekir Dede onun dervi-
phate ofCrdoba, Leiden 1994, s. 132-141; B. J. meyi srdrd. idir. Sakb Dede'den Seyyid Ebubekir De-
Beshir, "Fatimid Military Society", lsl, LV ( 978). Beikta Mevlevlhanesi'ndeki mukabe- de'nin olu Ali Nutki Dede'ye ve eyh Ga-
s. 37-56; D. Ayalan, "On the Eunuchs in Islarn'', lib'e uzanan manevi ve fikri bir kpr kur-
Jerusalem Studies in Arabic and lslam, I, Jeru-
lelerde bulunan ve zaman zaman bura-
daki mukabelelere katlan N. Mehmed ile mak mmkndr.
salem 1979, s. 67-124; Muhammed el-Menni,
"el}afet'-al.}iilibe bi'l-Endels", Evra~. V-VI, sohbet etme imkanna kavuan Sakb De- eyh Galib ve Esrar Dede'nin vg dolu
Madrid 1982-83, s. 21-29; Y. Lev, "Arrny, Regime de'nin bu sohbetlerde padiahla kurduu ifadelerle and Sakb Dede. dzenli bir
and Society in Fatimid Egypt, 358-487/968- yaknlk Mneccimba Ahmed Dede'nin medrese tahsili grdkten sonra bilinli
1094", IJMES, XIX (1987), s. 337-365; SiMm
onu kskanmasna yol at. Bu dnemde bir ekilde Mevlevilii kendine tarikat ola-
Mustafa Eb Zeyd, "Tii:iUu'-al.}iilibe fi Mri'l
sliiniyye min sene 358-544 h./968-1149 rn.", stanbul'dan ayrlp Edime'ye gitti. Serez, rak semitir. Bu bakmdan onun Mevle-
Mecellet klliyyeti'd-dirasati'l-insaniyye, sy. Filibe, Selanik ve Bosna bata olmak ze- vilii dier Mevlevi airlerinden farkl bir
9, Kahire 1991, s. 143-216; E. lkvi-Provenal, re btn Rumeli'yi dolat. Mevlevilik tari- durum arzeder. Onlarda genellikle bir ne
"Sakalibe", IA, X, 89-90; P. B. Golden - C. E. Bos- hinde nemli bir yere sahip olan Sefine-i ve, bir etki, bir kaynak olan Mevlevilik Sa-
worth - P. Guichard - M. Meouak. "al-al.}iiliba",
EJ2 (ng.), Vlll, 872-881. fA1 Nefise-i Mevleviydn adl eserini bu sra kb Dede'de bir amatr. Sanat bir vasta
lf!llJ AHMET TAAIL da yazmaya balad. Dnte Sucu Meh- olarak gren ve btn gcyle Mevlevili-

r
SAKARYA
Merkezi Adapazar olan
ve adn ayn ismi tayan
akarsudan alan il Mustafa Sakb Dede'nin krk alt yl eyhlik yapt Kthya Mevlevihanesi'nin semahanesiyle Sakb Dede'nin trbe ksm
iindeki sandukas
(bk. ADAPAZARI).
L _J

r
SA.Km DEDE
(. 1148/1735)
Mevlevi eyhi, air.
L _J

1062'de ( 1652) zmir' de dodu. Asl ad


Mustafa, babasnn ad smail, annesinin
ad Halime'dir. Muhyiddin bn'l-Arabfnin
mridlerinden, Endls'ten izmir'e g
eden bir mutasawfn soyundan geldii ri-
vayet edilir. lk renimini zmir'de yapt.
On be-on alt yalarnda stanbul'a gide-
rek Mustafa Fazl Paa'nn himayesinde
tahsiline Fatih Medresesi'nde devam et-

4
SAKIT

i ilemeye alan Sakb Dede bu sebep- durum eseri zenginletirmekle beraber zab, decca ve yedau'l-had1s gibi en id
le ok uzun iirler sylemi. iirlerinin b- baz yanllk ve tutarszlklara
yol am detli cerhe delatet eden szlerden biri an-
yk ounluunu Mevlevilik ve Mevlevl- tr. Abdlbaki Glpnarl. Sefine'nin bu y- lamnda kullanld grlmektedir. Mte-
ler'den bahisle bitirmitir. 164 beyte ula- nne dikkat ekerek sk bir tarihi tenki- ahhirin dneminde cerh ve ta'dil lafzlar
an kasideleri ve ortalama on dokuz beyit- de tabi tutulmadan eserden faydalanma- n daha ayrntl biimde yeniden tasnif
lik gazelleri {en uzunu elli bir beyit) onun ya imkan olmadn belirtir. Son derece eden Zeheb! ve Sehfvl'ye gre sakt ve sa-
iirlerinin vurgulanmas gereken nemli bir ar ve adal bir slupla yazlan kitap bu ktu'l-hadis cerhin nc, Zeynddin el-
zelliidir. iki kusuruna ramen Mevlevilik tarihinin Irfki'ye gre ikinci, bn Hacer el-Askalani'-
Sakb Dede. divan iirinde Nabl'nin tem- nemli kaynaklarndan biridir. nin Ta]frib't-Teh;ib'deki sralamasna
silciliini yapt
hikemi tarza uyan iirle BBLYOGRAFYA : gre onuncu mertebede bulunan lafzlar
arasndayeralr{Leknevi,s.141.152, 176).
riyle de dikkat eker. Tamam nasihat ve Safayi, Tezkire, Sleymaniye Ktp., Esad Efen-
hikmetli syleyie ayrlm iirleri bulun- di, nr. 2549, vr. 51 ';Salim, Tezkire, stanbul 1315, Bu lafzlarla cerhedilen ravi sikalk vasfn
s. 197; Esrar Dede, Tezkire, Mevlana Mzesi hti kaybetmi saylr ve hadisi yazlmad gi-
duu gibi deiik konular ele ald iir
sas Ktp., nr. 1502, vr. 23h-25; Halis Ahmed Dede, bi baka yollardan rivayet edilip edilmedi-
lerinin pek ounda da t vermekten Tufeyl Menakbi'L-kibari'L-Mevlevf fi Menka-
i bile aratrlmaz. Terim, zaman zaman
kendini alamaz. Bu dorultuda sylemi beti Hazret-i eyh Sakb el-Ma'nevf, Sleyma-
olduu "hizmet" redifli kasidesi devrinde . niye Ktp., Nafiz Paa, nr. 1186; Sahih Ahmed De- uydurma ve ok zayf olan hadisin deer
ok beenilmi ve ondan bahseden kay~ de, Mecmat 't-tevarihi'L-Mevleviyye, Mevlana siz olduuna iaret etmek zere de kulla-
Mzesi htisas Ktp., nr. 5446, vr. 27'; Fatin, Tezki- nlmaktadr.
naklarn hemen hepsinde yer almtr.. i~ .
re, s. 38, 39; Ali Enver, Semahane-i Edeb, stan
irleri ounlukla didaktik zellikler ta bul 1309, s. 26; Osmanl Mellifleri, 1, 50; Meh- Bir hadisin senedinde atlanan ravi veya
makla birlikte zaman zaman fikirlerini duy- med Ziya, Bwsa'dan Konya'ya Seyahat, stanbul metninde bir sebepten dolay den ya-
gu planna ykseltmeyi baarmtr. Sakb 1328, s. 236-238; a.mlf., Yenikap Mevlevlhane- hut atlanan bir ksm olursa buna da sa-
Dede'nin edebi ahsiyetiyle ilgili zellikler- si (haz. Murat A Karaveliolu), stanbul 2005, s. kt denir. Senedinde sakt ravi bulunan ha-
143, 158; Abdlbaki Glpnarh, Mevlana'dan
den biri de kimseye methiye sylemeyii dis atlanan ravilerin saysna ve ekline g-
Sonra Mevlevilik, stanbul 1983, s. 15-16, 111-
ve iir sunmaydr. Hibir devlet grevi 114; Ahmet An, Mevlevilikte Bir Hanedanlk Ku- re farkl isimler alr. Senedden den ravi
almayan Sakb Dede. bu tr ilikilerden el- rucusu: Sakb Dede ve Divan, Ankara 2003; veya raviler tabiin ile Hz. Peygamber ara-
de edilecek menfaatin el etek pmeye da- Kadir Atlansoy, "Ktahyal Mevlevi airler st- snda ise hadis mrsel, sahabi raviden son-
yal olduunu iirlerinde vurgulam. her ne", Ktahyal airler Sempozyumu-/ (4-5 Hazi- ra bir ravi veya pepee olmayarak birka
ran 1998), Ktahya 2000, s. 371-387; a.mlf.,
ne olursa olsun bir eserin hak ettii de- ravi dmse mnkat', pepee iki veya
"Bursa'dan Konya'ya Seyahat'te Ktahya", Yedi
eri sonunda bulacan sylemitir. iklim, X/68, stanbul 1995, s. 71-77; Bilal Kemik- daha fazla ravi dmse mu'dal, senedin
Eserleri. 1. Divan. Mevlevliin divan li, "Ktahya Mevlevilii: Mevleviliin nemli mellif tarafndaki ksmndan bir veya bir-
Merkezlerinden Biri Olarak Ktahya", iSTEM: ka ravi dmse muallak, bir ravisi at-
edebiyat ierisindeki en nemli temsilci-
lsam, San'at, Tarih, Edebiyat ve Msikisi Der-
land halde atlanmadn zannettirecek
lerinden biri olan Sakb Dede S689 beyit-
lik hacimli bir divana sahiptir. Be yazma
gisi, 1/1, Konya 2003, s. 109. liJ
AHMET ARI
ekilde rivayet edilmise mdelles olarak

nshas bulunan eserin tenkitli neri Ah- adlandrlr. Hadisin metninde bulunduu

met Ar tarafndan doktora tezi olarak ha- r halde yazarken sehven atlanan kelime ve-
zrlanmtr. Bu neirde otuz yedi kaside. SAKIT ya cmle iin de sakt yahut "sakt" terim-
iki msemmen. be mseddes. iki tah- (.bSWf) leri kullanlmaktadr. Bu tr atlama veya
mis. 16S gazel, bir mstezad, yirmi iki ta- dmeler. satr aralarnda atland yerin
Ravinin cerhini
rih ktas, krk sekiz rubai, altm bir kta. yahut sened ve metinden hemen nne ilave edilecei yeri gste-
elli bir nazm, bir mlemma' bulunmakta- kelime dmesini ifade eden ren bir iaret konarak sayfa kenarna ya-
dr. 2. Sefine-i Nefise-i Mevleviydn (1-III, bir hadis terimi. zlr {bk. 1AHAK).
L _J
Msr 1283). Sakb Dede, Mevlevilik tarihi- BBLYOGRAFYA :
ne dair eserinin ilk cildinde Menlpb'l- Szlkte "dk; deersiz, itibarsz" ma- bn Ebu Hatim, el-Cerl; ve't-ta'dll, il, 37; bn
J.rifin'in bittii tarihten kendi zamanna nalarna gelen sakt kelimesi, hadis teri- Adi. el-Karni~ v. 1590; Hat el-Badadi, el-ca-
mi' Li-ai)La/:'r-ravl ve adabi's-sami' (nr. Mah-
kadar Konya Mevlevi Asitanesi'nde postni- mi olarak farkl anlamlar bulunmakla bir-
mud et-Tahhan). Riyad 1403/1983, 1, 279;
in olan elebilerin biyografilerine yer ver- likte daha ok "sikalk (gvenilirlik) vasfn a.mlf.. el-Ki{aye (nr. Ebu Abdullah es-Sevraki-ib-
mitir. Karahisar (Afyon) ve Ktahya mev- kaybetmi ravi" karlnda cerh lafz ola- rahim Hamdi el-Medeni). Medine, ts. (el-Mekte-
levlhanelerinin kurucular olan. anne ta- rak kullanlmaktadr. Terim ilk defa il. (Vlll.) bet'l-ilmiyye). s. 22, 23, 104, 370, 390; Kildi yaz,
rafndan Mevlana Celateddin-i Rmi'nin
el-lirna' (nr. Seyyid Ahmed Sakr), Kahire 1389/
yzylda Yahya b. Said el-Kattan tarafn
1970, s.162-163; bn's-Salah, 'Ulm'l-1).adi,
soyuna mensup elebilerin biyografileriyle dan. Abdurrahman b. Ziyad el-Meafirfnin s. 126, 193-195; lraki. Fetl;u'l-mugi, s. 176;
balayan cildin sonunda Mevlana'nn so- {.1611778) zayf bir ravi olduunu, fakat bn Hacer el-Askalanl. Talpib't-Tef?ib (nr. Mu-
yundan ileri gelen kadnlarn biyografileri rivayetleri atlacak derecede zayf olma- hammed Awame), Halep 1411/1991, s. 74; S-
yer almaktadr. Eserin il. cildi eitli mev- dn gstermek maksadyla "la yskat . yti, Tedrib'r-ravf (nr. Abdlvehhab Abdlla-
tif). Beyrut 1409/ 1989, il, 79-81; Ali el-Kari, er
levlhfnelerde eyhlik yapanlara ayrlm hadish {hadisi atlmaz) eklinde bir ifa-
f:u Nul]beti'l-[iker, stanbul 1327, s. 234, 236;
tr. ili. cilt yetmi sekiz nl Mevlevi'nin de ile zikredilmitir {bn Adi, N, 1590). Da- Leknevl, er-Ref ve't-tekmll, s. 141, 152, 176;
biyografisini ierir. Sakb Dede. bu konu- ha sonra sakt ve "saktu'l-hadis" ifadele- Emir es-San'ani. Tavzfl;u'l-e{kar (nr. Salah b.
da kendisinden nce yazlan eserlerden riyle yaygnlaan terimi, iV. (X.) yzyln Muhammed Uveyza), Beyrut 1417/1997, l, 224,
faydalanarak meydana getirdii alma 225; il, 166-167, 219-220.
balarndan itibaren ravilerin cerh srala
snda ifahi kaynaklara da yer vermi. bu masnda birinci mertebede bulunan kez- !il ABDULLAH AYDINLI