You are on page 1of 2

NE$AT- iSFAHANi

11si oluturan asllarn baba, oul (kelam) bulunmayan mevcut iradesiyle diler veya of Manchester, L.XXVlll/3, Manchester 1996, s.
ve ruhtan (hayat) meydana geldiine. her her ikisi de irade konusunda hibir ekilde 30-35; Yonca Anzerliolu, "XIX. Yzyl ve Sonra-
snda Nasturi Hristiyanlannn Faaliyetleri", TY,
birinin zel bir cevheri olmakla birlikte ihtilafa dmeyerek diler. yahut da ikisin-
XVlll/134 (1998), s. 181; 8. Nikitine, "Nestriler",
onlar umumi bir cevherin birletirdiine den biri dierinin dilediinden bakasn di- A, IX, 207-212; 8. Holberg, "Nas\[riyyn", El2
inandklarn ifade etmitir. Asllarn ma- lemez. Ancak bu ihtimallerin hibiri Allah (ng.), VJI, 1030-1033; M. J. Costelloe. "Nestori-
hiyeti hakknda bu mezheplerin farkl g- hakknda dnlemez (ag.e., V. 115-120). an Church", New Catholic Encyclopedia, Was-
rlere sahip bulunduunu belirten Eb
hington 1967, X, 343-346; P. T. Camelot, "Nes-
bn Hazn, mezhebin teslis inancna torianism", a.e., X, 346-347; M. Moosa. "Nesto-
Isa el-Verrak, Nestriyye'nin teslfs inanc bilinen eletirileri ynelttikten sonra Nes- rian Church", ER, X, 369-372.
nn. kadim cevherin ukm1mlarla ayn oldu- triyye'nin Mesih'te ilahi olanla beeri ola-
unu ifade ettikleri halde onun muhtelif
nn zeytin yayla suyun karmas gibi bir
!il KADiR ALBAYRAK
(heterojen) tabiatl oluunu kabul etme- araya geldii, byle bir karmda suyun
melerini elikili bularak eletirir (er-Red
r
da zeytin yann da kendi zelliklerini ko- NEAT- iSFAHAM
'ale't-teli, s. 76). Eb Isa el-Verrak. Nes- ruduu eklindeki inanlarn tutarl bul-
triyye'nin Meslh'in Tanr'nn ezeli kelam
{ ..J~! .,,.;.; )
maz. bn Hazn byle bir alglayn ve ben-
ile Meryem'den doan insandan meydana zetmenin doru olmadn, bu tr bir bir-
Mirza Abdlvehhab
geldiine, onun iki cevher, iki asl ve bir Neat Mu'temedddevle sfaharu
leme veya karmann beeri olann ilahi
iradesinin bulunduuna inandklarn ak- (. 1244/1829)
olana mekan tekil etmesini, Tanr ile in-
tarmtr. Nestiler Mesih'teki kadim cev-
sann birbirlerine cevher-araz konumunda
ranl air ve mni.
L _J
herin "kelime", hadis cevherin Meryem'- bulunmasn gerektireceini. bu hususla-
den doan insan. kadim uknmun yine rn ancak cisimler iin sz konusu edilebi- 1175 (1761) ylnda sfahan'da dodu.
"kelime". hadis uknmun ise yine Mer- leceini syleyerek kar kar (el-Fa/, 1, Aslen Fars blgesinin Cehrum ehrinden
yem'den doan beer olduunu kabul eder olup byk babas Abdlvehhab sfahan'
53-54).
(a.g.e., s. 72). da valilik yapmt. yi bir eitim alan Ne-
BBLlYOGRAFYA :
Bakllanlde tesrs anlaynda asllar bir Eb sa el-Verrak, er-Red 'ale't-teli (nr. D. at Arapa ve Trke rendi. Ayrca nes-
araya getiren cevherin mahiyetine ilikin Thomas. Anti-Christian Polemic in Early Islam ta'lik ve ikestede kendini kabul ettirdi.
olarak Ya'kbiyye ve Nestriyye'nin. "Cev- iinde). Cambridge 1992, s. 72-76; BakJiani, et- iir sylemeye baladktan sonra sfahan'
her asllardan farkl bir ey deildir" iddi- Temhid (EbQ Rlde). s. 82-83, 86-89; Kacll Abdl- da ortaya kan "bazget-i edebi" (edebi-
cebbar, el-Mugni, V, 80-81, 115-120; bn Hazn,
alar ve Melkaiyye'nin, "Cevher asllardan yatta geri dn) akmnn savunucularndan
el-Fa/, , 53-54; ehristani. el-Milel (Kllanl), 1,
farkldr" eklindeki inanlar arasndaki biri oldu. Evini bu akmn mensuplarna
224-225; W. F. Ainsworth, Travels and Researc-
elikiye dikkat eker (et-Temhid, s. 82- hes in Asia Minor, Mesopotamia, Chaldea and aarak geleneksel tarzda iirlerin sylen-
83). Bakllanl. Nestriyye'nin Isa'nn ma- Armenia, Landon 1842, il, 223; A. Grant. Nastu- dii ve tartmalarn yapld bir edebiyat
hiyetiyle ilgili grn ezer kelamn be- riler ya da Kayp Boylar (trc. Meral Ban), sve mahfili haline getirdi. Ailesinden kalan
erle birlemesi, yani suyun arap ve stle
1994; Cuinet, il, 769; E. Tsserant. ljuliia tari-
zengin miras bu yolda harcayp geimini
/].iyye Li'l-keniseti'L-Keldaniyye (trc. Sleyman
karmas eklinde aktarm. Isa'da ger- Siii), Musul 1939, s. 44-47; R. Janin. Les eglises ancak yazd methiyelerle salayacak du-
ekletiini iddia ettikleri birleme veya orientales et /es rites orientaux, Paris 1955, s. ruma geldi. 1803'te Tahran'a giderek Feth
bir tr karmann ancak temas etme ve 410-420; A. S. Atiya, A History ofEastem Chris- Ali ah'n saraynda deblr olarak greve
yapk olmakla imkan dahiline girdiin tianity, Landon 1968, s. 247, 254, 290-296; J. balad. Bu srada "Mu'temed'd-devle" la-
den hareketle bu hususlarn cisimler iin Joseph. The Nestorians and their Muslim Ne-
kabn ald ve mvan'r-resfl'in bana ge-
ighbours, Princeton 1961; K. Bihlrneyer- H. Tuch-
sz konusu olabileceini, fakat kadim olan Je, I ve N. Yzyllarda Hristiyanlk (trc. Antun tirildi. Devlet fermanlarn, ahn mektup-
"kelime" iin dnlemeyeceini belirt- Gral). stanbul 1972, s. 34-36; C. A. Frazee, Cat- larn, akidnameleri ve hanedanla ilgili bir-
mitir, dolaysyla byle bir birleme ger- holics and Sultans: The Church and the Otto- ok yazmay kaleme ald. Saraya bu ya-
eklemeyecektir (a.g.e., s. 86-89). man Empire (1453-1923), London-New York knl devlet ilerinde daha aktif grevle-

l
1983, s. 56; Francis Dvomlk. Konsiller Tarihi: z
Kadl Abdlcebbar, tesl1si oluturan cev- re gelmesini salad. 1818 ylnda 1. Napol-
nik'ten IL Vatikan'a (trc. Mehmet Aydn), Ankara
her ve asllarn mahiyet ve ilikilerine ben- 1990, s. 12-14; Mehriet evik. "Byk Devletle- yon ile grmek zere Paris'e gnderilen
heyetin iinde yer ald. Daha sonra Baharz 'i
zer eletiriler getirdikten sonra hristi rin Dou Anadolu ve Kuzey Irak Politikalarnda
yan mezhebinin de oulun Mesih olarak Bir Baka Unsur: Nesturiler", Beinci Askeri Ta- ve GQiler isyann bastrmakla grevlendi-
rih Semineri Bildirileri: Deien Dnya Denge- rildi. 1822'de Afgan isyann bastrma g-
isimlendirilen bir ahsla birletii, onun
leri inde Askeri ve StratEjik Adan Trkiye,
insanlarn gnah iin armha gerildii ve
Ankara 1996, J, 88-100; Kadir Albayrak. Kelda-
revini de baaryla yerine getirdi. iire d il
ldrld hususunda gr birliine niler ve Nasturiler, Ankara 1997, s. 67-92; D. L. kn olan Feth Ali ah'n edebi meclisleri-
varldn belirtmi ( el-Mugnf, V, 80-81 ). Edwards, Christianity: The First Two Thousand nin vazgeilmez airlerinden olan Neat j
Nestriyye'nin Mesih'in kadim ve yaratl Years, Landon 1997, s. 107-110; Elblr Ebna. mrnn sonuna kadar Tahran'da yaad \i
"el-Keniset'l-Keldaruyyet's-Sryaniyye e ve 5 Zilhicce 1244'te (8 Haziran 1829) bu-
m olmak zere iki cevhere ve iki asla sa-
arlp.yye el-Kiisfilikiyye", Delil ita ~ra'ati tari-
hip bulunduuna ve haa gerilme olaynn rada vefat etti.
/].i'L-Kenise: el-Kena'is'-ar~yyet'L-K~li
Mesih'in ilahi deil beeri ynnn gerek- kiyye, Beyrut 1997, il, 237-240; nver Gnay- Neat'n eserlerinin tamam Gencine-i
letiine inandklarn aktarmtr. Onlara Harun Gngr. Trk Din Tarihi, Kayseri 1998, s. Neat ad altnda 1266'da (1850) ve Nas
gre Mesih'teki ittihad irade ynnden 180-184; Hassan b. Tala!. Christianity in the Arab rddin ah'n emriyle 1281'de (1864) Tah-
World, Landon 1998, s. 87; Ahmet Yaar Ocak,
gereklemitir. Kadl Abdlcebbar, onla- ,ran'da yaymlanm. ayrca Hseyin Ne-
Alevi ve Bektai nanlannn slam ncesi Te-
rn bu ittihad anlayn yle eletirir: Bu hftarafndan neredilmitir (Tahran 1337
melleri, stanbul 2000, s. 79-81; S. P. Brock. "The
durumda ya Allah Teala Mesih'in iradesiy- 'Nestorian' Church: A Lamentable Misnomer", h.). Eser dibaceler, hutbeler, vakfname
le diler yahut Mesih Allah'n bir mahalde Bulletin ofthe John Rylands University Ubrary ler. akidnameler; kasideler, ktalar; Feth

17

__.
NESAT- SFAHANI

Ali ah'n mektup ve fermanlar; kendisi-


nin aha ve ehzadelere yazd mektup-
lar; dier iirleri, edebi kta ve ahlaki hi-
kayelerden olumaktadr. iirdeki slubu
sade ve akc grnse de zaman zaman
kulland Arapa cmleler. yer verdii
edebi sanatlar. allmam terkipler ve ka-
fiye tekrarlaryla dolu manzumeler yaz-
maktan kendini alamam. kasidede Sa-
ba-y Kaanl'yi, felsefi ve tasawufi yn
ar basan gazellerinde Hafz- lrazi'yi tak-
lit etmitir.
BBLYOGRAFYA :
Neat- sfahanl. Gencine (nr. Hseyin Nehf).
Tahran 1337 h., neredenin girii, s. 6-30; Hida-
yet, Riyaz'I-'ari{in, Tahran 1888, s. 313-321;
Rzazade-i afak. Tarii)-i Edebiyyat- Berayf De-
bfristtnht, Tahran 1324 h., s. 379-381; a.mlf.. Nesati
Tarii)-i Edebiyyat- ran, Tahran 1352 h., s. 583- divanndan

586; Tebrizi. Rey!;anet'l-edeb, Vll, 75-176; iki sayfa


(Millet Ktp.,
Browne, LHP, iV, 311; Rypka. HIL, s. 327-328;
Ali Emir! Efendi,
Ban Nusret Tecrbekar, Sebk-i i'r der 'Ar- lfa- Manzum,
canyye, Tahran 1350 h., s. 75-79; Yahya Aryan- nr. 449,
pr. Ez aba ta Nima, Tahran 1351 h., 1, 29-35; vr. 6-7')
Hasan-e Fasa1, History of Persia under Qciar Ru-
le (trc. H. Busse). London 1977, s. 131, 145, 172,
191; Mehmet Kanar. ada ran Edebiyatnn ola Neat~ye makam" msralar airin me- men Neati'de bal bulunduu tarikatn
Douu ve Gelimesi (doktora tezi, 1979), zar tana yazlmtr. Tezkiresini Neati ve genel anlamda tasavvufun belirgin bir
Ed. Fak. Arap-Fars Filolojisi, s. 398-399; Bahar,
hayatta iken tamamlayan Seyyid Mehmed anlatmna rastlanmaz. Hatta onun klasik
Sebkinasi, Tahran 1370 h., ili, 331-332; Mehdi
Bamdact, erf:-i fjal-i Riciil-i ran, Tahran 1371 h., Rza, Neati'nin Nefi'yi izlediini, iirleri manada mutasawf bir air olmad, bir-
il, 318-320. fAl nin son derece akc, neeli ve arif kimse- ok divan airinde grld zere tasav-
l.tl!1U MEHMET KANAR
lerin gnlne gre olduunu bildirir. Yine vufun mecazlarndan yararland, byle-
ada ve yakn arkada Gfti, Neati' ce iirlerinin ana temas olan ak duygu-
r
rf NEAT den her sznde nkteler bulunan, i dn- suna derinlik ve incelik kazandrd ifade
\ ( .J>l,;.j) yas anlamlar hazinesine benzeyen, Ana- edilmektedir. Ayrca nde gelen sebk-i
dolu'nun deiik syleyili bir airi olarak Hindi temsilcilerinden biri olarak grl-
(. 1085/1674) sz etmektedir. mekle birlikte bu slubun btn iirlerine
Sebk-i Hindi slubunun Salam bir dile ve zarif bir sluba sahip hakim olduunu sylemek mmkn de-
L nemli temsilcilerinden, divan airi. _J olan Neati'nin iirlerinde titiz bir sanat- ildir. Nazire yazmay adeta alkanlk ha-
karn derinlii ve duygulu ifadesi grlr. line getirdiini syleyen airin manzume-
XVll. yzyln balarnda doduu tah- Ksa ve z yazmay tercih eden, rediflere lerinin nemli bir ksmn nazireleri olu
min edilmektedir. Edirneli olup ad Ah- ok yer veren air kelimeleri seerek ve turur. Yaad dnemden balayarak ken-
med'dir. airi Nianc Ahmed Dede ve Ne- adeta tartarak kullanmtr. Samimi bir di gazellerine de pek ok nazire yazlm
ati Sleyman Dede eklinde ananlar da eda ile ak terennm ettii iirlerinin o- tr. iire dair grlerini dile getirirken en

vardr. Sakb Dede'nin verdii bilgilerden u kaside tarznda olmasna ramen asl ok anlam ve sz unsurlar zerinde dur-
onun asil bir aileye mensup olup gen ya baarsn gazel sahasnda gstermitir. mu, bilhassa manann mkemmelliine

ta eitli ilimleri rendii ve ayn zaman- Bir iirinde "ak rindi" olduunu syleyen nem vermi ve bunun en nemli arac
da eyhi olan Gelibolu Mevlevlhanesi post- airin rindane syleyilerinin Nedim'in uf- olan szn "pak'' olmas gerektiini vurgu-
niini Aazade Mehmed Dede' den ok is- kunu at sylenebilir. Neati anlatm lamtr.

tifade ettii renilmektedir. Neati, ey nn renklilii. ak ve tasavvufi nevesiyle Neatikasidede Nefi'den, gazelde Nf-
hinin vefatndan sonra seyahate karak dnyaya kar kaytsz, bir dervilik hava- 11-i Kadim, Fehim-i Kadim gibi isimlerden
bir mddet Konya ve stanbul'da kalp tek- sn yanstan iirlerine yer yer canl bir tab- etkilenmitir. Kasidelerinin birou ile Nefi'-
rar Edirne'ye dnd. 1081 (1670) ylnda lo grnts kazandrmtr. Hayal inceli- nin kasideleri arasnda vezin, kafiye ve re-
Edirne Mevlevlhanesi eyhliine tayin edil- i, lirizm, samimiyet ve zarafetin n plan- dif birlii vardr; duygularda, hayallerde ve
di. Burada drt yl eyhlik yapt, tekkeyi da olmas onun iirlerinin bata gelen zel- syleyite de nemli yaknlklar grlmek-
tamir ettirdi ve bu grevde iken vefat edip liklerindendir. Gazellerinde ska kulland tedir. Hatta stat kabul ettii airlere kar-
Muradiye Camii haiiresine defnedildi. Ne- tasavvuf kavramlar bile hayallerle ssl vnmesinin kayna Nefi etkisine ba
atl'nin lm zerine aralarnda Nabi, bir zenginlik tar. Gazellerinden yansyan lanabilir. iirlerinde vg ile bahsettii di-
Nazim, Reid, Dani ve Fasih Ahmed De- hznn canll dikkate alndnda bir me- er Trk airleri iinde Necati, Baki, Sabri,
de'nin de buluf)duu pek ok air tarih lal airi kabul edilebilecek zellikler gste- Bahai Mehmed Efendi ve Emrullah Emri
drm, Ammecizade Rd Mehmed rir. bulunmaktadr. ran airleri arasnda ise
Efendi'nin syledii, "Fevtini gu edicek Bir Mevlevi eyhi olmasna, Mevlana Ce- ayn zamanda sebk-i Hincf'nin nemli tem-
Rdi dedi tarihin ! Bezm-i glzar- naim lfileddin-i Rumi iin iirler yazmasna ra- silcilerinden olan rfi-i lrazi, Kelim-i Ka-

18

J...