You are on page 1of 2

NE$AT- SFAHANf

Ali ah'n mektup ve fermanlar: kendisi-


nin aha ve ehzadelere yazd mektup-
lar; dier iirleri, edebi kta ve ahlaki hi-
kayelerden olumaktadr. iirdeki slubu
sade ve akc grnse de zaman zaman
kulland Arapa cmleler, yer verdii
edebi sanatlar, allmam terkipler ve ka-
fiye tekrarlaryla dolu manzumeler yaz-
maktan kendini alamam, kasidede Sa-
ba-y Kaanl'yi, felsefi ve tasawufi yn
ar basan gazellerinde Hafz- irazi'yi tak-
lit etmitir.
BBLYOGRAFYA :
Neat- sfahiini. Gencine (nr. Hseyin Nehal),
Tahran 1337 h., neredenin girii, s. 6-30; Hida-
yet, Riyaz'l-'ari{fn, Tahran 1888, s. 313-321;
Rzazade-i afak, Tari/].-i Edebiyyat- Berayi De-
biristanha, Tahran 1324 h., s. 379-381; a.mlf., Neati

Tari/].-i Edebiyyat- lran, Tahran 1352 h., s. 583- divanndan

586; Tebrizl. Reyl;tnet 'l-edeb, VII, 75-176; iki sayfa


(Millet Ktp.,
Browne. LHP, iV, 311; Rypka, HIL, s. 327-328;
Ali Errri Efendi,
Banu Nusret Tecrbeki'lr, Sebk-i i'r der'Ar- l)a- Manzum,
cariyye, Tahran 1350 h., s. 75-79; Yahya Aryan- nr. 449,
pr, Ez aba ta Nima, Tahran 1351 h., l, 29-35; vr. 6b-7)
Hasan-e Fasa1, History ofPersia under Qajar Ru-
le (trc. H. Busse), London 1977, s. 131, 145, 172,
191; Mehmet Kanar. ada ran Edebiyatnn ola Neffye makam" msralar airin me- men Neat~de bal bulunduu tarikatn
Douu ve Gelimesi (doktora tezi, 979). zar tana yazlmtr. Tezkiresini Neat! ve genel anlamda tasavvufun belirgin bir
Ed. Fak. Arap-Fars Filolojisi, s. 398-399; Bahiir,
hayatta iken tamamlayan Seyyid Mehmed anlatmna rastlanmaz. Hatta onun klasik
Sebkinasi, Tahran 1370 h_, III, 331-332; Mehdi
Bamdiid, erl;-i ljal-i Rical-i ran, Tahran 1371 h., Rza, Neati'nin Nefi'yi izlediini, iirleri manada mutasavvf bir air olmad, bir-
il, 318-320. r:;:. nin son derece akc, neeli ve arif kimse- ok divan airinde grld zere tasav-
[!!il!] MEHMET KANAR
lerin gnlne gre olduunu bildirir. Yine vufun mecazlarndan yararland, byle-
ada ve yakn arkada Gfti, Neati' ce iirlerinin ana temas olan ak duygu-
r den her sznde nkteler bulunan, i dn- suna derinlik ve incelik kazandrd ifade
~ NEATi
\ (~t.;.;) yas anlamlar hazinesine benzeyen, Ana- edilmektedir. Ayrca nde gelen sebk-i
dolu'nun deiik syleyiti bir airi olarak Hindi temsilcilerinden biri olarak grl-
(. 1085/1674) sz etmektedir. mekle birlikte bu slubun btn iirlerine
Sebk-i Hindi slubunun Salam bir dile ve zarif bir s!Qba sahip hakim olduunu sylemek mmkn de-
L nemli temsilcilerinden, divan airi. _J olan Neati'nin iirlerinde titiz bir sanat- ildir. Nazire yazmay adeta alkanlk ha-
karn derinlii ve duygulu ifadesi grlr. line getirdiini syleyen airin manzume-
xv. yzyln balarnda doduu tah- Ksa ve z yazmay tercih eden, rediflere lerinin nemli bir ksmn nazireleri olu
min edilmektedir. Edirneli olup ad Ah- ok yer veren air kelimeleri seerek ve turur. Yaad dnemden balayarak ken-
med'dir. airi Nianc Ahmed Dede ve Ne- adeta tartarak kullanmtr. Samimi bir di gazellerine de pek ok nazire yazlm
eda ile ak terennm ettii iirlerinin o- tr. iire dair grlerini dile getirirken en
at! Sleyman Dede eklinde ananlar da
vardr. Sakb Dede'nin verdii bilgilerden u kaside tarznda olmasna ramen asl ok anlam ve sz unsurlar zerinde dur-
baarsn gazel sahasnda gstermitir. mu, bilhassa manann mkemmelliine
onun asil bir aileye mensup olup gen ya
ta eitli ilimleri rendii ve ayn zaman- Bir iirinde "ak rindi" olduunu syleyen nem vermi ve bunun en nemli arac
da eyhi olan Gelibolu Mevlevllanesi post- airin rindane syleyilerinin Nedim'in uf- olan szn "pak" olmas gerektiini vurgu-
kunu at sylenebilir. Neati anlatm lamtr.
niini Aazacte Mehmed Dede'den ok is-
tifade ettii renilmektedir. Neati, ey nn renklilii, ak ve tasavvufi nevesiyle Neati kasidede Nefi'den, gazelde Nai-
hinin vefatndan sonra seyahate karak dnyaya kar kaytsz. bir dervilik hava- li-i Kadim, Fehim-i Kadim gibi isimlerden
bir mddet Konya ve stanbul'da kalp tek- sn yanstan iirlerine yer yer canl bir tab- etkilenmitir. Kasidelerinin birou ile Nefi'-
rar Edirne'ye dnd. 1081 (1670) ylnda lo grnts kazandrmtr. Hayal inceli- nin kasideleri arasnda vezin, kafiye ve re-
Edirne Mevlevihanesi eyhliine tayin edil- i, lirizm, samimiyet ve zarafetin n plan- dif birlii vardr: duygularda, hayallerde ve
di. Burada drt yl eyhlik yapt, tekkeyi da olmas onun iirlerinin bata gelen zel- syleyite de nemli yaknlklar grlmek-
tamir ettirdi ve bu grevde iken vefat edip liklerindendir. Gazellerinde ska kulland tedir. Hatta stat kabul ettii airlere kar-
Muradiye Camii hazlresine defnedildi. Ne- tasavvuf kavramlar bile hayallerle ssl vnmesinin kayna Nefi etkisine ba
atl'nin lm zerine aralarnda Nabi, bir zenginlik tar. Gazellerinden yansyan lanabilir. iirlerinde vg ile bahsettii di-
Nazim, Reid, Dani ve Fasih Ahmed De- hznn canll dikkate alndnda bir me- er Trk airleri iinde Necati, Baki, Sabri,
a airi kabul edilebilecek zellikler gste-
de'nin de bulunduu pek ok air tarih Bahf Mehmed Efendi ve Emrullah Emri
drm. Ammecizade Rd Mehmed
rir. bulunmaktadr. ran airleri arasnda ise
Efendi'nin syledii, "Fevtini gu edicek Bir Mevlevi eyhi olmasna, Mevlana Ce- ayn zamanda sebk-i Hincfi'nin nemli tem-
Rdi dedi tarihin I Bezm-i glzar- naim ateddin-i
Rumi iin iirler yazmasna ra- silcilerinden olan rfi-i irEzl, Kelim-i Ka-

18
en-NER

an. Ha.kani, Evhadddin Enveri, Selman- tphanelerinde kaytldr. Neatl'nin Fars 1998; Neat! Dfvan'nn Tahlili (haz. mer Sav-
dili ve edebiyatna, bilhassa sebk-i Hindi ran, doktora tezi, 2003), Pamukkale niversitesi
sa.veci, Kaan. iff-yi isfahant, Rkna.
Sosyal Bilimler Enstits; M. Kemal zergin, "Ne-
Zahlr-i Faryab! ve Kema.Jeddin-i sfahii.nl slubuna olan hakimiyetini gsteren ese-
at! Dede'nin Bir Mektubu", Hisar, sy. 74, Anka-
mevcuttur. Kaynaklarda Neati'nin ehl, ri Turgut Karabey ve Mehmet Atalay ya- ra 1970, s. 25-27; lhan Berk, "Neati", Hrriyet
Vehbi. Hey'etl, Rdlve Nazim gibi birok ymlamtr (Erzurum 1999). S. Kavdid-i Gsteri, sy. 17, stanbul 1982, s. 77; Mahmut
aire hocalk ettii kaytldr. Aynca devrin- Deriyye. Kavdid-i Frs adyla da anlan Kaplan, "Sebk-i Hindi airlerinden Fehim, isme-
eserin Neati'ye aidiyeti tartmaldr. Eser, ti, Na'ili ve Neatl'nin, Divanlanna Gre air ve
de yetitirici bir sanatkar grevi yapm; ii
iir Hakkndaki Grleri", Hece, sy. 53-55, An-
riyle Nazim, Vec, Mezii.ki Sleyman Efen- ilk defa Uakizade brahim Efendi ve ey kara 2001, s. 279-281; Abdlkadir Karahan, "Ne-
di, ismeti, ehidi, Nakl brahim Efendi, hi Mehmed Efendi'nin ekik zeyillerin- at!", TA, xxv, 206; "Neat! Ahmed Dede", TDEA,
Leblb-i Amidi, Fasih Dede, Sakb Dede, de zikredilmi, Saffil tezkiresinde baka bir Vll, 33-34. IA;:1
~J BAYRAM A.i KAYA
Gavs! Dede, eyh Galib, Nedim, Ahmed aire ait olabileceini belirtmise de Si-
Haim, Yahya Kemal Beyat, Ahmet Ham- cil1-i Osmdni ve Osmanl Mellifleri gi-
di Tanpnar ve lhan Berk gibi eski ve yeni bi kaynaklarda Neati'ye nisbet edilmitir NE'ET
airleri etkilemitir. (Hac Selim Aa Ktp., Aziz Mahmud H-
(bk. HOCA NE'ET).
Eserleri. 1. Divan. Baz yazma nshala- dayl. nr. 1797/1; Ktp., TY, nr. 978/2; Kp- L _j

r stanbul niversitesi (TY, nr. 545). Millet


rl Ktp., Mehmet Asm Bey, nr. 439). 6.
(Ali Emlrl Efendi, Manzum, nr. 449) ve Top-
Tul;.fet'l- <ua]f.. Kaynaklarda zikredil-
meyen ve ilk defa Mahmut Kaplan tara- en-NER
kap Saray Mzesi (Hazine, nr. 937) ktp-
fndan tantlan bu Farsa eser, Sultan Ve- (_r..;JI)
hanelerinde bulunan divan ilk defa Sadet-
led'in yetmi beytinin beer beyitle mesne-
tin Nzhet (Ergun) yaymlam (stanbul bn '1-Cezeri' nin
vi biiminde erhinden ibaret olup 1073'- (. 833/1429)
1933). eserin tenkitli nerini Mahmut Kap-
te ( 1662-63) yazlmtr (Nuruosmaniye kraat-i aereye dair eseri.
lan gerekletirmitir (zmir 1996). Bu ne- L _j
Ktp., nr. 2370/3). 7. Mektup. Balndan
irde yirmi yedi ~ide, 137 gazel, bir mu-
anlaldna gre Edirne'de bulunan Ne-
rabba, bir tahmis, on be rubf, drt ta- Tam ad en-Ner fi'l-]f.ra,dti'l-<ar'dr
ati'nin stanbul' da yaayan bestekar Ha-
rih, iki kta ve matla' bulunmaktadr. (Ner 'l-~ra, ati 'l- c ar, en-Ner 'l-kebtr).
fz Post Mehmed elebi'ye gnderdii bu
Bundan hareketle smail nver ve Bayram Yldrm Bayezid'in daveti zerine 798'de
tarihsiz mektubun kenarnda biri aire ait.
Ali Kaya semeler yapm, mer Savran (1396) Bursa'ya giden bn'l-Cezerl, kita-
dieri Naill-i Kadlm'in buna naziresi olan
ise bir tahlil almas hazrlamtr (bk. bnn sonunda verdii bilgiye gre (Il. 469)
iki iir kaytldr. M. Kemal zergin'in bir
bibi.). 2. Hilye-i Enbiya. 187 beyitlik bu eserini 799 ylnn Rebllewel aynda (Ara-
makale ile tantt mektup dnemin bela-
kk mesnevi bir tr manzum peygam- lk 396) kaleme almaya balam. ayny
gat sanatnn zelliklerini gstermesi ba-
berler tarihidir. Nshalar Konya Mevlana ln zilhicce aynda (Eyll 397) tamamla-
kmndan nemlidir.
Mzesi (nr. I I 75/4). Sleymaniye (Air mtr. Mellif en-Ner'i yazmasnda, in-
BBLYOGRAFYA :
Efendi, nr. 331) ve Tire Necib Paa (nr. sanlarn kraat-i seb'a'ya gre dzenlenen
f'leatf Divan (haz. Mahmut Kaplan). zmir et-Teysirve e-atbiyye'nin dnda ka-
I 36- I 37) ktphanelerinde bulunan eser
1996; Gfti, Terffat'-uara, Ktp., TY, nr.
ilk defa eyh Vasfi tarafndan yaymlanm 1533, vr. 42b_43; Gftl ve Terifata '-uaras
lan kraatleri Kur'an'dan saymamalarnn
(stanbul 3 I 2). daha sonra Sadettin Nz- (haz. Kaif Ylmaz). Ankara 2001, s. 224-227; Ab- etkili olduunu belirtir. Bu sebeple yedi
het (Ergun) risa.Jeyi Neati Divam'nn so- durrahman Hibi, Enfs'l-msamirfn, Ktp., TY, kraat dndaki sahih okuyular da iine
nuna eklemitir. Hz. Peygamber'e yazlan nr. 451, vr. 86; Rza, Tezkire (nr. Ahmed Cevdet), alacak ekilde yedi imamn yannda
stanbul 1316, s. 99-100; Safili, Tezkire, Sley- imamn okuyularn da aldn, her ima-
na't dnda on drt peygamberle ilgili hil-
maniye Ktp., Esad Efendi, nr. 2549, vr. 278; s
yelerin yer ald eser zerinde Bayram mail Beli,
f'luhbet'l-asar (nr. Abdulkerim Ab-
mn iki ravisini, her ravinin iki tarikini ve
Ali Kaya yksek lisans tezi hazrlamtr. 3. dulkadirolu). Ankara 1999, s. 458-465; eyhi her tarikin Dou-Bat ve Msr- Irak olmak
Edirne ehrengizi. Neati, eksik olduu Mehmed Efendi, Vekayiu'l-{uzala., Beyazt Dev- zere dier iki tarikini gsterdiini ifade
izlenimini veren 144 beyitlik bu mesnevi- let Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 2361, vr. 285; eder; ardndan imamlar, ravilerini ve ta-

I
Sakb Dede, Sefine, il, 96-98; Esrar Dede, Tezki-
sinde mahalIT tasvirlere yer vermemi, ka- rikleri tantr (1, 54-55). Kitabn isminden
re-i uara-y Mevleviyye, Ktp., TY, nr. 1247,
leme hitap ettikten sonra on drt gze- vr. 154b-155b; Sleyman Ffilk Efendi, Mecmua, tevriye yaparak eserinin on kraati yayd
lin methine gemi, "N'ola olsa bu nazm- Ktp., TY, nr. 3472; Sicill-i Osmanl, I, 221; Ali n (ner'l-ar) ve kraat ilminin en-Ner
ehrenglz I Medh-i Bayram ile neat-amtz" Enver, Semaha.ne-i Edeb, stanbul 1309, s. 226; ile diri olduunu (hayyn bi'n-Ner) bildirir.
Faik Read, Esla.f, stanbul 1312, s. 164; Ahmed
diyerek eserini bir bakma bu ahs iin bn'l-Cezeri kitabnda rivayette bulun-
Badi Efendi, Riyaz- Belde-i Edime, Beyazt Dev-
kaleme aldn ifade etmitir. Mahmut let Ktp., Veliyyddin Efendi, nr. 10392, s. 556; duu kaynaklar senedleriyle birlikte zikret-
Kaplan tarafndan divann sonunda ya- Osmanl Mellifleri, il, 445: Hammer. GOD, 111, mitir. Bunlar arasnda Ebu Amr ed-Da-
ymlanan mesnevinin baz nshalar stan 497; Kprl, Eski airlerimiz Divan Edebiyat nl'nin et-Teysir ile Cami<u'l-beyan fi'l-
bul niversitesi (TY. nr. 545) ve Sleyma- Antolojisi, stanbul 1931, s. 343-344; Sadettin ]f.ra,ati's-seb<, smail b. Halef el-Ensarl'-
Nzhet (Ergun). f'leatf: Hayat ve Eserleri, stan
niye (Murat Molla. nr. 417) ktphanele- nin el-<unvan, Kasm b. Firruh e-atbl'
bul 1933; Agah Sm Levend. Trk Edebiyat Ta-
rinde bulunmaktadr. 4. erh-i Mki rihi /, Ankara 1984, s. 330; smail nver, f'leatf, nin lfrz'l-emani ve vech't-tehani,
ldt- rfi. Sebk-i Hindi slubunun gl Ankara 1986; XVll. Yzyl Divan airlerinden Mekki b. Ebu Talib'in et-Tebra, Eb't-
temsilcilerinden olan rfl-i irazi'nin baz Neatf: Hayat, Edebi Kiilii, Eserleri ve Hilye-i .Tayyib bn Galbun'un et-Tezkire, Ali b.
Enbiya'snn Tenkitli Metni (haz. Bayram Ali Ka-
g beyitlerini aklamak zere kaleme Muhammed es-Sehavl'nin Cemdl'l-Js.ur-
ya, yksek lisans tezi, 1991). Trakya niversitesi
alnan bu kk eserin yazma nshalar ra ve kemdl'l-i]f.ra, Mbarek b. Hasan
Sosyal Bilimler Enstits; Rdvan Canm, Balan
stanbul niversitesi (TY, nr. 3655) ve S- gtan Gnmze Edime airleri, Ankara 1995, e-ehrezui'nin el-Mibdl; fi'l-lp.ra,ati'l-
leymaniye (Esad Efendi. nr. 1698/3) k- s. 313-318; Bayram Ali Kaya, f'leatf, stanbul carve Eb'l-z Muhammed b. Hseyin el-

19