You are on page 1of 4

NESiM!

mi'u mel)asini kitibeti'l-kttib, Beyrut 1962, s. mf Divanndan Semeler, s. Vll). bn Ha-


25, 29, 63, 89; A. Grohmann, Arabische Paltiog- cer el-Askalani'nin Nesimddin (nba''l
raphie, Wien 1967, il, 233-238; Yazr. Kalem G-
gumr, v. 269), Sbt bn'l-Acemi'nin Ali
zeli, , 92-93; lll, 326-328; M. Uur Derman. Trk
Hat San 'atnn aheserleri, stanbul 1982, rs. 58; olarak verdii adyla ilgili Celaleddin, mer
a.mlf. "Hat San'atnda Osmanl Devri'', slam vb. isimler de zikredilmitir; ancak ima-
Kltr Miisnda Hat San'at (haz. M. Uur Der- dddin lakab isim yerine geecek kadar
man). stanbul 1992, s. 33-43, aynca bk. Katalog, kabul grmtr (KnQz';;:-;;:eheb, il. 125).
s. 179-232; Nihad M. etin, "slil.mi Hat Sana-
Knyesi Eb'l-Fazl'dr. Hemen btn kay-
tnn Douu ve Gelimesi", a.e., s. 14-30.
naklarda ismiyle birlikte "Seyyid" unvan da
!il M. UuR DERMAN kullanlmaktadr. yi bir eitim grm,
gen yata tasavvuf yoluna girerek Faz-
lullah- Hurufi ile Bak ve irvan'da bir s-
NESIKE re beraber yaam. Hurufilik anlaynn
(~I)
en sadk temsilcilerinden biri olmutur.
ocuun doumunun ilk gnlerinde Nesimi'nin nce Bedreddin e-ibli'ye
Allah'a bir kr ifadesi olarak
baland belirtilse de (Latifi. s. 524) asl
kesilen kurban
hretini, Fazlullah- Hurufl'ye intisap ede-
(bk. AKKA; KURBAN).
L ~ rek halifesi olduktan ve onun Timur ta-
rafndan idam edilmesinin ardndan ka-
Hafz Osmann sls-nesih hatla yazd ktalar (i Ktp., zanmbr, Fazlullah'n ldrlmesi zerine
AY, nr. 6480) -f:> NESMi Azerbaycan'dan ayrlp Trke iirleriyle
l(~l tannd Anadolu'ya gelen Nesimi'nin 1.

(. 820/1417 [?]) Murad devrinde Bursa'ya ulab ve bura-


da iyi karlanmad anlalmaktadr. Ay-
Hurufilii ile tannan mutasavvf air.
L ~ rca Hac Bayram- Veli ile grmek iin
Ankara'ya gitmi, Hurfilik'le ilgili fikirleri
ortadaki iki satr -daha ksa olarak- nesih Kaynaklarda doum yeri ve tarihi hak- sebebiyle huzura kabul edilmemitir (A,
yazlarnatahsis edilmitir. knda yeterli bilgi bulunmad gibi son x. 207). Ancak Ali ir Nevai'nin Nesimi hak-

xv. asrn son eyreinde Hafz Osman dnem almalarnda da elikili bilgiler knda vg dolu szler sylemesi (Nesa-

aklam- sittede yeni bir slup ortaya koy- vardr. ran kaynaklar iraz ya da irvan' yim 'l-mahabbe, s. 437) onun Orta Asya
mu, zellikle sls ve nesih yazlar yeni da, XVI. yzyl Osmanl tezkirecilerinden Trk dnyasnda nemli bir kiilik oldu-
estetik deerler kazanm, bu slp ksa Ak elebi Diyarbekir'de, Latifi ise Ba unu gstermektedir.

zamanda benimsenmi, Osmanl toprak- dat'ta (Nesim nahiyesi) dnyaya geldiini Anadolu' da fikirlerini yayacak ortam bu-
larnda yaylmbr. XVIJI. yzyldan itiba- sylemektedir. Nesim! ile ayn dnemde lamayan Nesimi o tarihte Hurufiler'in Su-
ren Hafz Osman'n nesihteki slubu Ye- yaayan bn Hacer el-Askalani onu Tebriz- riye' deki en nemli merkezi olan Halep'e
dikuleli Seyyid Abdullah, ekerzade Seyyid li gsterir (nba''l-gumr, VII. 269-270). b gitti. bn Hacer el-Askalani, onun burada
Mehmed, Erikapl Mehmed Rasim, s n'l-mad da ayn bilgiyi tekrarlar (e?e Hurufi eyhi olarak faaliyette bulunduu
mail Zhd, Abdlkadir kr, Mahmud rat, VII. 144). Trke divanndaki bir bey- nu ve ballarnn oaldn belirtir (n
Celaleddin Efendi gibi statlar elinde ge- tine (Ayan. Nesfmf, Il, 578) ve Ak elebi'- ba''l-gumr, Vll, 270). Ahmet Yaar Ocak,
liimini srdrm, XIX. yzylda Kazasker nin Medir'-uara'sna (vr. 133) gre eyh Bedreddin Simavfin ayn tarihler-
Mustafa izzet ve Mehmed evki efendi- Trkmen aslldr. Bunun yannda Arap ol- de Halep'e uramasnn muhtemelen Ne-
lerle yeni bir slup kazanarak XX. yzyla duunu syleyenler bulunsa da Trkle simi ile grmek amacn tadn ileri
ulambr. evki Efendi'nin nesih hattna mi bir soydan geldii ve ana dilinin Trk- srmektedir (Osmanl Toplumunda Zn
getirdii harf mkemmellii bu konuda e olduu anlalmaktadr (Seyyid Nesi- dklar ve Mlhidler, s. 184). Halkn yan s-
nihai nokta saylmaktadr.
Osmanllar'da ilk baslan kitaplarda en
ok nesih hatb tercih edilmi, Sultan Ab-
dlaziz devrinde 1866'da Kazasker Musta-
fa izzet Efendi'ye yazdrlan ve bunlardan
hakkedilmi kalplarndan dkm yaplan
eitli puntolardaki nesih hurufat harf in-
klabna kadar matbaalarda kullanlm
br. Aslndan baslan ve nesih hatbyla ya-
zlm olan mushaflarn iki unutulmayacak
ismi ise Hasan Rza ve Kayzade Hafz Os-
eyh Hamdullah'n
man Nuri efendilerdir. nesih hatla
BBLlYOGRAFYA : yazd mushafn
son sayfalan
Ar. Menakb- Hnervein, s. 24; Mstakim- ( Ktp., AY,
zade. Tuhfe, s. 28; Salahaddin el-Mneccid, Ca- nr. 6552)

3
NESM

ra Dulkadrolu Ali Bey'le kardei Nasrd dklarn ve gerekletirmek istediklerini Dilcilik Enstits'ne ad verilmitir. Azer-
din ve Karaylk Osman (M. Ragb et-Tab- Hurfifilik'te bulmutur. Ona gre insan var- baycan dnda ran ve Trkiye'de Nesim!
bah. . 16), Karakoyunlu Hkmdar Ci- lk gzelliinin aynasdr. Onu korumak. ona hakknda yaplm eitli almalar bulun-
han ah gibi devlet adamlar da fikirlerin- sayg gstermek bu gzelliin korunmas maktadr: Hseyin Sddik (Nesfmf, Tahran
den etkilendiler (Deirmenay, s. 40 vd.). demektir. nk Tanr insan yznde g- 1353 h. !tarihi dram]. Feridun Aurof'
Nesim! airlik gcn fikirlerini yaymak rlr. Nesiml'ye gre insan ceset ve ruh- tan eviri); Seyyid Ali Salih! (.ffa/$'.ns der
iin kulland. "Tanr'nn insan yznde te- tan ibaret olmasna ramen aslnda daha eb-i ljakister, Tahran 1368 h.); Reha a-
celli etmesi" ve "vcudun btn organla- yce bir varlktr. Kalenderiler tarafndan murolu (Sabah Rzgan: Enel-Hakk De-
rn harflerle izah" gibi fikirleri Snni ev- takdis edilen airin baz iirleri bu zmre- mi.ti Nesfmf, stanbul 1992).
relerde tepkiyle karland. Halep ulemas lerin ayinlerinde okunmutur. Nesimi"nin Eserleri. 1. Divan (Trke). Neslmi"nin
onun uluhiyyet iddia ettiini, grlerinin seyyid olmas ve Alevi - Bektaller'in yedi eitli ktphanelerde yazma nshalar
slam'a aykr olduunu ileri srerek ld- byk airinden biri kabul edilmesi kendi- bulunan divan yannda mecmualarda da
rlmesi iin fetva verdi. Bu fetva, Mem- sine eitli yerlerde mezar izafe edilmesi- iirlerine ska rastlanr. Biri Azerbaycan'-
lk Sultan el-Melik'l-Meyyed eyh e ne yol amtr. Ayrca Nesim! bu evre- da. dierleri stanbul' da (1260, 1286) ol-
Mahmudi"nin onayn alan saltanat nfbi lerde ehid ve mazlum bir veli olarak ok mak zere be defa baslan divann Azer-
Emir Yebek tarafndan boynu vurulup byk kabul grm. hakknda eitli men- baycan'da yaplan ilk basksndan sonra
derisi yzlmek suretiyle uyguland (bn kbeler olumutur.
(nr. Selman Mmtaz, Bak 1926) Cihan-
Hacer, VII. 270; Latm. s. 526-527; Kna Dilinde Azeri Trkesi zellikleri arlkl gir Gehramanov eserin szln yaym
Izade, . 986). bn Hacer, olaylar krono- olsa da Nesimi. Ouz Trkesi'yle teekkl lam (NesimiDivan Leksikas, Bak 1970),
lojik srayla ele ald eserinde 820 (1417) etmeye balayan klasik iir dilinin kurulu- ilk tenkitli nerini de Arap harfleriyle ger-
ylna ait hadiseleri anlatrken onun bu yl unda ak. sade ve ahenkli diliyle nem- ekletirmitir (madeddin Nesimi, Eserle-
da (nba''l-gumr, Vll, 269). ayn eserinin li rol oynayan lirik, samimi ve cokun a ri, 1-111, Bak 1973). Hseyin Ayan. zerin-
bir baka yerinde ise 821'de (1418) (a.g.e., irlerin banda gelir. Tasavvuf ve Hurufilik de doktora almas yapt divan ( 1970,
V, 47) ldrldn belirtir. Sbt bn'l terimleri bir tarafa braklrsa dili halk dili- A DTCF) nce tek cilt (Nesrmr Divan, An-
Acemi (Knz ';::-;::eheb, il, 125-126) ve b ne ok yaklar. Nesim! inan ve heyecan- kara 1990), ardndan iki cilt (Ankara 2002)
n'l-mad el-Hanbeli de (e;::erat v. 44) larn olduu gibi iire dkmekten kendi- halinde yaymlamtr. Bu yayma gre di-
Nes'imi"nin 820'de ( 417) katledildiini sy- ni alamam. ateli ve takn szler syle- vanda mesnevi. 457 gazel, drt mste-
ler. Onun lm tarihini 807 (1404). 824 mi. hayranln ifade ettii Hallac- Man- zad. bir murabba, terciibend. 315 tu-
(1421) ve 837 (1433) olarak veren kaynak- sur gibi cann feda etmekten kanma yu. drt beyit bulunmaktadr. Fatih Kk-
lar da vardr. Abdlbaki Glpnarl ise Re- mtr. Ayn zamanda divan edebiyatnn sal Trkiye'de baslan Nesim! divanlarn
f'nin Bedretndme'sinde Nesimi"yi "e mazmunlarn klieletirmeyi gerekleti da yer almayan otuz alt. mer Zlfe de on
hid-i ak- fazl- z'l-celfil" diye andn be- ren ilk airlerdendir. Aynca Azeri Trkesi' - alt yeni tuyu tesbit etmitir (bk. bibi).
lirterek onun bu eserin telif tarihi olan nin Fuzuli'den nceki en byk airi olarak Kemal Edip Krkolu'nun aklamalarla
811'den (1408) nce ldrldn kay- kabul edilir. Nesim! divanndan yapt semeler. hem
deder (A, x. 207). Kabri Halep'te kendi Trk edebiyatnda nemli etkisi olan Ne- airin iirlerinin daha iyi anlalmasnda
adyla anlan bir tekkede bulunmaktadr. simi"nin en ok tesirinde kalanlar muta- hem de iir erhi alannda dikkate deer
iraz yaknlarnda Zerkan dnda bir me- sawf ve zellikle Hurufi airlerdir. iirleri bir almadr (bk. bibi.). z. DiV.n (Farsa").
zarnn bulunduu kaydedilse de (Rza Ku- ne kendi dneminde ve lmnden sonra Neslmi"nin baslm olan (stanbul 1260)
I Han Hidayet, s. 236) buras bir makam birok nazire yazlmtr. Onun etkisinde bu divan yannda iir mecmualarnda da
mezar olmaldr. kalan Trk airlerinden YN. yzylda Azeri eitli iirlerine rastlanr (Karatay, s. 313,
Nesim! ilahi sfatlara sahip olan insann air Habibi, Diyarbekirli HaITii. Karakoyun- 318). Nesim! Farsa iirlerinde Fazlullah-
kutsallnn. saygnlnnve zgrl lu hkmdarlarndan Cihan ah (Hakiki), Hurufi'yi ska anm. Hurufilik'le ilgili ko-
nn korunmas gerektiini sylemi. inan- Hurufi airlerinden Ref ve Penahi; xv. nulara yer vermi. on iki imam ve Hz. Ali'-
yzylda Arive Usur saylabilir. ah smail yi ven iirler yazmtr. Hamid Mehmed-
de (Hata!) Hurufilii yeniden canlandran zade (Dfvan- Farsf-yi Nesfmf, Bak 1972),
bir hkmdar olarak Nesimi"ye nazireler Perviz Abbasi-yi Dakani (Dfvan- Seyyid
yazan ve onu taklit eden airlerdendir (ay- 'imadddln Nesim[, Tahran 1369 h.) ve
rca bk. Ayan. Nesfmf, 1, 89-104 ). Yedullah-i Celali-i Penderl (Zindegf ve E
Nesimi. Azerbaycan'da doumunun 600. 'ar- 'madddfn Nesfmf, Tahran 1371 h.,
ylitibar edilerek 1973'te UNESCO'nun ka- 1382 h.) tarafndan neirleri yaplan diva-
raryla anlmtr. Bu vesileyle onunla ilgi- nn Trke evirisini Veyis Deirmenay
li ortaya konan eitli eserlerden bazlar gerekletirmitir (madddin Nesfmf ve
Meair'
unlardr: mamverdiyev Gabi!, Nesimi (Ba- Farsa Divan'nn Trke evirisi, Erzu-
uarii.'da
Nesirnfnin k 1974, manzum hikaye); Fikret Emirov. rum 2005). Buna gre Farsa divanda 290
minyatrnn Nesimi Dastam ( 1977, koreografik po- gazel. yedi kaside, be mesnevi, bir terci-
bulunduu ema); sa Hseynov. Maher (Bak 1982, ibend. bir mstezad, bir muhammes ter-
sayfa
(Millet Ktp., roman). Ressam Mikay! Abdullayev Nesi- kibibend, bir musammat. seksen be ru-
Ali Emir! Efendi, mi'nin portresini yapm, ayrca baz iir bai. yirmi kta. Arapa. iki Arapa - Fars-
Tarih,
nr. 772,
leri bestelenmi. hakknda bir film evril- a mlemma' gazel bulunmaktadr. Divan,
vr. 133') mi. Azerbaycan Milli limler Akademisi ayrca iran'da hattat smail Nejad Ferd-i

4
NESIMI

Luristini'ye ta'lik hatla yazdrlarak yaym Belleten ( 1970), s. 47-68; a.mlf., "Nesirni zeri- Daha ilk mesnevisinde akla maukun,
lanmtr (Tahran 1370 h.). Kathleen Bur- ne Notlar", a.e. (1971). s. 195-207; smail Haki- secde edenle edilenin bir olduunu, "Klfi
mi. "Nesimi-i Bagdadi", Mecelle-i Danikede-i
rill, Nes!mi'nin 158 Trke tuyu ve on drt yer ile gk Hak oldu mutlak/ Syler def
Edebiyyat ve 'Ulum-i nsani, XXIll, Tahran 1977,
Farsa rubfsi zerine bir doktora al s. 222-228; Abdlfettah Rewas Kal'aci, "L'l'e- ceng ney enelhak" beytiyle ifade etmi
mas yapm ( 1964, Columbia University). t Azerbaycan ve a"ir'l-insan", ed-Dirasat'I- (Divan, s. 53), "Ey Nesim!, Hak Teala sen-
bu alma daha sonra The Quatrains of sliimiyye, XXXll/1, slamabad 1416/1996, s. 61- dedir I Hem sfab dilde zat candadr" bey-
Nesimi Fourteenth-Century Turcic Hu- 91; Hemid Memmedzade, "Nesimi'nin Farsa Di- tiyle de (a.g.e., s. 66) ilahi zatn kendi var-
van" (trc. Turgut Karabey). TDEAD, x (1998). s.
rufi adyla yaymlanmtr (The Hague- Pa- lyla birletiini ileri srmtr. Ayrca
135-147; Fatih Kksal, "Seyyid Nesimi'nin Bilin-
ris 1972). 3. Mukaddimet'l-haktlik. Faz- meyen Tuyulan", TUBA, XXN/l (2000), s. 187- ''yaratan, hayat veren, her eye sahip olan"
lullah- Hurufi'nin Cavidanname'si esas 197; M. R. Hess, "Zum Stammbaum Einiger Tr- gibi Allah'a ait sfatlarla kendini nitelemi
alnarak yazlan bu Trke mensur eser- kischerNesimi-Handschriften", Ar.Ott., XXI (2003). tir (a.g.e., s. 88). Nes!ml'nin Hallac- Man-
de dini meseleler, itikada ait konular harf- s. 245-257; mer Zlfe, "Nesirni'nin Tuyulanna sur'a ve "enelhak" motifine ska gnder-
Ek", Modem Trklk Aratrma/an Dergisi, ll/4,
lerle aklanmaktadr. Kitapta Kur'an'da- me yapmas ve Hallac- Mansur gibi dra-
Ankara 2005 (httpJ/mtad.humanity.ankara.edu.tr);
ki huruf-i mukattaa ve abdest, ezan. ika- F. Babinger, "Nesimi", E/2 (ng.), Vlll, 8; "Nesimi", matik biimde ldrlmesi baz mellif-
met. zekat. savn, hac, ana babaya iyilik, Azerbaycan Sovet Ensiklopediyas, Bak 1983, lerce "ikinci Mansur" diye anlmasna yol
Tman- yakin gibi konularla ilgili, harflerle Vll, 229-231. !Al amtr.
lfil!I A. AzMi BLGN
rakamlar arasnda balantlar kurularak Dinin emirlerine aldrmayan bir batn!
yorumlar yaplmaktadr. Nes!mi'ye aidiyeti ibah! gibi grnen Nesiml'nin mensup ol-
kesinlik kazanmayan eserin eitli nsha- Grleri. Edebi kiilii yannda dn duu Hurufilik, Batniliin alt kollarndan
lar bulunmaktadr (Ayan, Neslml, . 140- celeri asndan da dikkate deer bir ahsi birini oluturur. Nesimi, slam'n baz inan-
141; ayrca bk. Yap ve Kredi Bankas Ser- yet olan Nes!mi'nin bu yn, klasik slami larn ve temel ibadetlerini hibir dil ve yo-
met ifter Aratrma Ktp., nr. 185; Adana il ilimler ve batm dnce alanndaki biri- rum kuraln dikkate almakszn te'vil et-
Halk Ktp., nr. 171 J; Sleymaniye Ktp., Tar- kimiyle vahdet-i vcd ve hurufi anlay mitir. Mesela Kur'an- Kerim, onun iir
lan, nr. 162/l; Hac Selim Aa Ktp., Ke- na duyduu ilgiden kaynaklanr. Trke'- lerinde insanlara doru yolu gsteren bir
manke Emir Hoca, nr. 249/1 ). Latifi, "Li- nin yan sra Arapa ve Farsa da bilen air hidayet kitab olmaktan kp Hurufilik an-
san- selasenin her birinde bir divan var- tamamen semeci nitelikteki dncele layn temellendiren ifrelere dayal bir
dr" diyerek (Tezkiret'-u'ara, s. 524) Ne- rini stn bir edebi kudretle ifade etmi, kitap haline gelmitir. Kur'an'n nazmna
s!mi'ye Arapa bir divan nisbet etmektey- benzer anlaylara sahip batn! -sufi ev- hakim olduu grlen, rlerinin byk o-
se de esere henz rastlanmamtr. releri etkilemitir. unluunda ayetlere yer veren ve bu se-
BBUYOGRAFYA : airin fikri bakmdan en nemli zellii beple "batni Kur'an airi" olarak da anlan
Seyyid Nesimi Divanndan Semeler (haz. Ke- hurufi dncesidir. Daha Bedreddin e Nes!ml'nin btn yorumlar ayetleri dil,
mal Edip Krkolu), Ankara 1985, s. 1-XXXII; ibli'ye bal bir dervi iken Hurfiliin ku- manbk ve tefsir metodolojisinden ayr Hu-
Sbt bn'l-Acemi, Knz'?-?eheb fi t:ariJ:i fja- rufilik istikametine evirmesinden ibaret-
rucusu Fazlullah- Hurfi'ye intisap etme-
leb (nr. evki aas-Falih el-Bekkar). Halep 1417/ tir (nver, Huru{flik ve Kuran, s. 171 vd.,
si ve onun nde gelen halifesi konumuna
1996, il, 125-126; bn Hacer. lnba''l-gumr, V,
gelmesi kendisini koyu bir hurufi airi yap- 264 vd., 288 vd.). Temel ibadetleri de ayn
47; v, 269-270; Ali ir Nevili, Nesayim'l-ma-
habbe min emayimi'l-{tvve (haz. Kemal Eras- mtr. Bu sebeple rlerinde Hurfiliin te- bakla deerlendiren Nesim! namaz, oru,
lan), stanbul 1979, s. 437; Ak elebi, Meai mel kitab saylan Caviddnname'ye ok hac ve zekat gibi ibadetlerin gerek ma-
r'-uarti., vr. 133'; Latifi, Tezkiret'-u'arti. ve hiyetlerinin medresede okutulan ilimlerle
sayda atf yapt gibi Hurufilik ilkelerine
tabsrat 'n-nuzama (haz. Rdvan Canm). Anka- renilemeyeceini, bunlarn babnl hedef-
ve sembollerine de bolca yer vermitir. Al-
ra 2000, s. 523-527; Knalzade, Tezkire, il, 986;
lah'n ilkin Adem'de, daha sonra genel ola- ler amaladn sylemitir (Divan, s. 138).
Kef'?-?unan, , 817; bn'l-mad, e;:erti.t, Vll,
144; Rza Kul Han Hidayet, Te;:kire-i Riyaz'l- rak insanda, zel olarak da Fazlullah'ta te- Birok iirinde bata Hz. Ali olmak ze-
'arifin, Tahran 1305, s. 236-237; Osmanl Mel- celli ettii dncesi, insan suretinin ve re imamlar ven Nesim[, bazan vahdet-i
lifleri, il, 432-434; M. Ragb et-Tabbah, 'liim'n organlarnn kutsal ve srl olarak kabul vcd anlaynn bir yansmas olarak Hz.
nbela' bi-t:ariJ:i fjalebi'-ehba', Halep 1343/
edilmesi, hat ve nokta motifleri, saylarn Ali'ye uluhiyyet atfeden deyilere de yer
1925, ili, 15-16; TYDK, l, 13-17; Abdlbaki Glp
narl, Nesimi-Usuli-Ruhi, stanbul 1953, s. 3-10; kutsall airde en sk rastlanan grler vermi. bir iirinde onu rahman, rahim, ev-
a.mlf.. "Nesini'', A, x, 206-207; Karatay, Fars- dir (nver, Hurufflik ve Kuran, s. 154-158). vel, ahir, ahad, samed gibi Allah'a ait s
a Yazmalar, s. 313, 318; Ali Alparslan, CB.vidan- Ancak onun Hurufilik asndan asl nem- fatlarla nitelemitir (zm, sy. [20041.
name'nin Nesimi'ye Tesiri (doentlik tezi, 1967), li taraf, bata Fazlullah- Hurufi olmak s. 82). te yandan on iki imam ven iir
Ed. Fak. Genel Ktp., nr. THT 9, s. 50-60; Ah-
zere akmn nde gelenlerinin eserlerini lerinde (Divan, s. 69, 73-74, 75-76, 99-100,
met Yaar Ocak. Osmanl mparatorluunda Mar-
jinal Sufilik: Kalenderiler (X/V-XVII. Yzyllar), Farsa yazmalarna karlk onun dn 07) inan ve ibadet anlaylarna hi te-
Ankara 1992, s. 155; a.mlf.. Osmanl Toplumun- celerini Trke ifade etmesi, Hurufiliin mas etmemitir. Kaynaklarda Nes!ml'nin
da Zndklar ve Mlhidler (15-17. Yzyllar), s bilhassa Anadolu'da yaylmasnda merke- Ca'feri mezhebine mensubiyetine dair bil-
tanbul 1998, s. 181-184; Yedullah-i Celfili-i ?ende- z'i bir rol oynamas, bu dnceyi ranl Hu- gi yoktur.
ri, Zindegi ve E'ar- 'madddin Nesimi, Tahran rfiler'e gre daha sistemli ve daha edebi
1382 h., s. 153; Hseyin Ayan, Nesimi: Hayat, Arlkl anlaya gre Nes!mi'nin Trk-
Edebi Kiilii, Eserleri ve Trke Divannn Ten-
bir dille anlatmasndan ileri gelir. men olmas, grlerinin babnl ve seme-
kitli Metni, Ankara 2002, 1-ll; a.mlf., "Kul Nesi- Nesiml'nin bir baka yn de vahdet-i ci karakter tamas, hurfi retileri Sn-
rni'ye Ait OlduU Sanlan rler", EFAD, sy. 6 vcudcu grleridir. Muhyiddin bn'l ni olmayan evrelerde yaymaya almas
(1974). s. 21-33; Veyis Deirmenay, Karakoyun-
Arab! tarafndan sistemletirilen bu telak- ve alimlerin verdii fetva ile ldrlmesi
lu Hkmdan Cihanah ve Farsa iirleri (Di-
van- Hakiki), Erzurum 2004, s. 40 vd.; brahim kiyi Nesim! hurufi dncelerle youra zellikle Alevi' ve Bektai evrelerinde yo-
Olgun, "Seyyit Nesirni zerine Notlar", TDA Y rak zengin bir ierikle ortaya koymutur. un ilgi grmesine yol amtr. Kzlba

5
NESfMf

Alevileri'nin erkan kitabnda mridlerin r bul etmi, bu sebeple bunlar esas alan
Neslmfnin iirlerini okumas istenmi (Buy- NESR mensur iirle serbest iir gibi trler orta-
ruk, s. 49), aynca "can"lann duru biimle- ( ;;.) ya kmtr. Aslnda bir iir parasn ve-
rini ifade eden "dar"lardan birinin Nesim! iirin dnda kalan zin ve kafiye kaytlarndan kurtararak ne-
dar olduu. talibin bu darda durmas ve sz dizimi kurallarna uygun sirle ifade etme ve bir nesir parasn na-
kendisini Nesim! ile ilikilendirip "derisinin anlatm biimi. zmla dile getirme meselesi iV. (X.) yzyl
L
Hak yolunda yzldn" hatrlamas ge- dan itibaren tartlagelmitir. Nesrin mi
rektii ifade edilmitir (a.g.e., s. 115). Ne- yoksa iirin mi stn olduu meselesi te-
Szlkte nesr (nisar) "datmak, sa-
simi. Alevi ve Bektai evreleri tarafndan mak, sz oaltmak" anlamnda masdar den beri gndeme getirilmi, edebi ol-
yedi byk airden biri olarak sevilip sa- ve "nazm dnda dzenlenmi sz" anla- maktan ok sosyolojik dncelerle ile
ylmakla birlikte Kzlba Alevileri, hurufi nen konunun nemi. nasir ile nazmn g-
mnda isimdir. Kart nazmdr. Nazmda
retilerinden ziyade inanc urunda l- revi, eserin dini ve ahlaki deerlere uygun-
mcevher taneleri konumundaki kelime-
drlmesini merkeze alp onu sembolle ler belirli kural ve llere gre ipe dizil- luu gibi llere gre hkmler verilmi
tirmilerdir. Mesela Pir Sultan Abdal, de-
mi bir gerdanl sembolize ederken ne- tir. nsanlk tarihinde zaruri, kaytsz ve
yilerinde Neslml'ye ok sayda atfta bu- kullanm kolay olduu iin adi nesir iir
sirde kelimeler byle bir dizim kuralna ta-
lunmakla beraber (Pir Sultan Abdal Diva- bi olmadan dank haldeki mcevher ta- den nce mevcut olmutur (bk. R).
n, s. 35, 80, 82, 112, 161, 410) bunlarn
nelerini temsil eder. Nesir aynca belli ku- evki Dayf. Arap edebiyat nesir rnle-
hibirinde airin hurufi anlayna yer ver- rallara bal bulunan nazma gre daha ok rinde birbirini izleyen sanat, tasnr ve ta-
meyip dramatik biimde ldrlmesini an- olmas sebebiyle muhtevasndaki "oalt sannu eklinde temel slubun grl-
latmtr. Bektailik asndan ise eitli d-
mak'' manasyla da ilikilendirilmitir. Bu- dn belirtir (el-Fen, s. 7-11, 393-395).
nemlerdeki birok air onu hurufi gr nunla birlikte nesirde de edebi gzellii Bunlardan birincisi, sz sanatlannn ma-
lerini onaylama erevesinde anmtr. salayan dizim kurallar geerlidir. Bu se- naya bal olarak tabii ekilde ve gerei
Neslml. yaygn slam anlaya mensup beple gnlk hayatta kullanlan zensiz kadar kullanld slp olup Cahiliye dev-
evreler tarafndan da farkl biimlerde sz ve yazlarla eitli bilim dallannda kul- rinden itibaren ili. (IX.) yzyln ortalarna
deerlendirilmitir. Vahdet-i vcud anla- lanlan dil edebi deer ifade eden nesir t- kadar devam etmitir. Emeviler dnemin-
yn benimseyen baz tasavvuf evreleri rnden saylmaz. Akln pay snrl olan i de katip Eb'l-Ala Salim b. Abdullah ile
onu bu grleri dolaysyla verken hurufi ir daha ok hayal ve duygusal etkilenme rencisi Abdlhamid el-Katib, Abbasiler
ve batn yn dolaysyla da eletirmitir. rndr. Nesir ise ncelikle akla dayanr. zamannda bn'l-Mukaffa', Sehl b. Ha-
Mesela Sofyal Bfill Efendi, Neslmfyi "Ik onda dierlerinin pay dktr. iir abar- rn, Cahiz ve bn Kuteybe bu slbun ba
lar" grubuna mensup zndk bir kii diye t, tasvir. hsn-i ta'lli, hayaller ve simgeler- lca temsilcileridir. Secinin ve sz ssleri-
nitelemi, vahdet-i vcudcu dncelere le gerek d edebi bir atmosferi tasvir nin youn ekilde kullanld tasni' sl1-
sahip Bursal eyh ftade kendisini gere- ederken nesirde nesne ve olaylann gerek bu, zellikle IV. (X.) yzyl divan katiplerinin
e ulaan, ancak gizlenmesi gereken ey ynleriyle anlatlmas esastr. Baz ark genellikle ksa olan resmi mektup ve ya-
leri aa vuran bir kimse diye anm (Meh- yatlarla Taha Hseyin gibi yazarlar ede- zmalannda grlr. Bu slp Abbasi Ha-
med Ali Ayni. s. 109), Olanlar eyhi bra bi nesri akl ve dnce rn grdkle- lifesi Muktedir- Billah zamanndan (908-
him Efendi de Neslmfnin Hallac- Mansur ri, slam ncesi Araplar'nda ise ie dou 932) sonra yaygnlk kazanmasyla dier
gibi tevhid ehlinin ileri gelenlerinden oldu- eklinde (bedlhe, irtical) sz syleme gele- edebi nesir rnlerine de yansm ve iV.
unu belirtmitir (Sun'ullah Gaybl, s. 121). nei hakim olduundan bu dnemde ede- (X.) yzyln sonuna kadar srmtr. Ba
BBLYOGRAFYA : bi nesrin bulunmad, o devreye nisbet lca temsilcileri Bveyhl vezir ve katipleri
Nesimi. Divan (nr. Hseyin Ayan). Ankara edilen rnlerin erken slam ve Emevler olan Eb'l-Fazl bn'l-Amld, Sahib b. Ab-
1990, s. 53, 66, 69, 73-74, 75-76, 88, 99-100, zamannda baz milf ve siyasi amillerle uy- bad, Ebu shak es-Sabi, Ebu Bekir el-Ha-
107, 138; Buyruk: mam Cafer-i Sadk Buyruu
durulmu olduu, dil ve slp zellikleri- rizm! ve Bedlzzaman el-Hemedanl'dir.
(nr. Fuat Bozkurt), stanbul 1982, s. 49, 115;
Sun'ullah Gaybi, Sohbet.name (Abdurrahman Do- nin de bunu kantlad, gerek anlamda Manann seci ve dier sz sslerine feda
an. Ktahyal Sunullah Gaybi iinde). stan edebi nesrin bn'l-Mukaffa' ile balad edildii, sz sslerinin temel gaye haline
bul 2001, s. 121, 125; Pir Sultan Abdal Divan eklinde kanaat belirtmilerdir. Taha H- getirildii, "sanat iin sanat" anlay er-
(nr. Esat Korkmaz). stanbul 1994, s. 35, 80, 82, seyin'in. Kur'an'n slbunun iire de nes- evesinde nesir rrlerinin verildii tasan-
112, 61, 410; Mehmet Ali Ayni, Trk Azizleri/:
re de benzemeyip kendine zg bir konu- nu sl1bu ise Bedlzzaman el-Hemeda-
smail Hakk, stanbul 1944, s. 109; Ali Alparslan,
Cavidanname'nin Nesimi'ye Tesiri (doentlik ma sahip olduunu sylemesine ramen nl'nin Mal}.mat ve risaleleri, ayrca Ha-
tezi. 1967), Ed. Fak. Genel Ktp., nr. THT 9, s. gerekte Kur'an Arap edebiyatnda yaz rizmfnin mektuplan ile balam, ardndan
60 vd.; Abdlbaki Glpnarl, Hurufilik Metinleri ya geirilmi ilk edebi nesir rn olup s Kabus b. Vemglr. Eb'l-Ala el-Maarri. Ha-
Katalou, Ankara 1973, s. 28-30; Mustafa n- lam ncesi dnemin dil ve slup zellikle- rn ve Yahya b. Selame el-Haskefi'nin ede-
ver, Hurufilik ve Kuran: Nesimi mei, Ankara
rini yanstmasyla bu devrede edebi nes- bi nesir rnleriyle devam etmi, modern
2003, s. 154-158, 171 vd., 264 vd., 288 vd.;
a.mlf., "slam'n Solunda Bir Kur'an iri: Ne- rin bulunduunun kant saylmtr. Ayr zamanlara kadar hakimiyetini srdrm
simi ve Hac Motifleri", Ondokuz Mays niver- ca Hz. Peygamber'e eli olarak gelen he- tr. Msr ve Endls'te de Dou'ya ait bu
sitesi lahiyat Fakltesi Dergisi, sy. 14, Samsun yet bakanlarnn hitabeleri de bunun ka- nesir slubu erevesinde rnler ve-
2003, s. 221-244; lyas zm, "Kltrel Alevi ntlanndan birini tekil eder (Sadk bra rilmitir.
Kaynaklarna Gre Hz. Ali Tasavvuru", slam
him Urcun. VIll/8 [ 19371. s. 557-560). Modern Msr nesrinde XIX. yzylda Ba-
Aratrma/an Dergisi, sy. 11, stanbul 2004, s.
82, 87, 92, 95; Hsamettin Aksu, "Hun1filik", DA, Modern iir tecrbeleri iirde vezin ve tlkelerine gnderilen renci gruplar
XVJll, 410-411. kafiyeyi ayrt edici ve estetik unsur olmak- nn Avrupa edebiyatndan etkilenmeleri
~ LYASZM tan karm. i ahengi ve iir dilini l ka- yoluyla byk deiiklikler olmu, asnn sa-