You are on page 1of 3

HADTKAT'l-EVLiYA

hikmet. ata szleri. ak, kendinden n- nshalarn karlatrarak tam bir met-
HADIKAT'l-EVLYA nini ortaya koyduu eseri Leta'if 'l-1).a-
ceki air ve yazarlarn eserleri gibi konu-
( >~3 Ytll_~)
larla Behram ah. vezirleri ve kadnlar d'ils min nef'isi'd-deJs.'ils adyla er
Hocazade Ahmed Hilmi'nin nn vglerini ihtiva eden on blmden hetmitir (Leknev 1877. 1886).
(. 1913) meydana gelir. Eser tasawufi bir mes- IjadiJsat'l-1).aJsiJsa'dan semeler ya-
baz tarikatlar ve kurucular nevi olmakla birlikte ele alnan konular plarak eitli eserler meydana getiril-
hakknda bilgi veren eseri bakmndan yerine gre dini. ahlaki. fel- mitir. Bunlardan genellikle Attar'n ese-
(bk. HOCAzA.DE AHMED HLM). sefi. hikemive retici nitelikler de tar.
L .J ri olarak bilinen Mnte.1].ab- IjadiJsa
Sena! ld zaman dank halde bulu- (ntiQa.b- Jjadi/5'.a). DaH iraz! diye tan
r HADIKAT'l-HAKKA
nan IjadiJsat'l-1).aJ.:ilsa, Behram ah'n nan Nizameddin Mahmud-i irazi'ye ait-
grevlendirdii Muhammed b. Ali er- tir. Bu semenin bizzat Sena! tarafndan
(~fll_~) Reffa tarafndan dzenlenmitir. Reffa yapld da sylenir.
ranl mutasavvf-air Seni'nin esere bir mukaddime yazm ve bunun BBLYOGRAFYA :
(. 525/1131 [?]) iine eserin baz nshalarnda bulunan Senfi. (nr. Mderris R
fjadil5:at 'l-i)ai5:il5:a
tasavvufa dair mesnevisi. Senf'nin mukaddimesini de almtr. zavl), Tahran 1368, nairin nsz; a.mlf., The
L .J
First Book of the Hadiqatu'l-l;laqiqat (nr. ve
Senf'nin dier eserlerinde olduu gibi
trc. M. J. Stephenson), New York 1975; Eflaki,
Tam ad IjadiJsat'l-1).aJsilsa ve eri' bu eserin de yazma nshalar arasnda Menai5:b'l-'arifin, , 222; , 740; Abdlkadir
at't-tariJsa olup ran edebiyatnda yaz byk farkllklar bulunmaktadr. Bu du- el-Bedani, Mntel)ab't-tevaril) (nr. G. S. A.
lan ilk nemli tasawufi mesnevidir. Gaz- rum. airin lmnden sonra eserlerinin Ranking). Delhi 1986, !, 57-60; Rieu. Catalogue
neli Sultan Fahrddevle Behram ah'a ayr kimseler tarafndan derlenmi ol- of the Persian Manuscripts, il, 549-551; Brow-
ne. LHP. il, 317-322; Haffiullah Halili, Al)ual
ithaf edilen eser. bu hkmdara vgleri mas ile aklanabilir. Nitekim IjadiJsa-
Aar- l;lakim Senai, Kabil 1340; ibli en-Nu'-
de (fahr) ihtiva ettii iin Fa.1].rinme ve- t'l-1).alsilsa'nn bilinen en eski nshasnda mani. i'r '/-'Acem (trc. M. Taki Fahr-i Diii-yi Gl-
ya Kitb'l-Fa.l].ri adlanyla da anlr. Mev- (Sleymaniye Ktp., Badatl Vehbi Efen- lani}. Tahran 1316 h., 1, 155-156; Rypka, ILG,
lana Celateddin-i Rumi. ok beendii ve di. nr. 1672 !istinsah tarihi 552/11571) s. 225-226; Safa. Edebiyyat, , 552-586; Ne-
Menevfsinde baz konularn iktibas nsz bulunmad gibi bu nsha b- fisi. Taril)-i f'l<?m u f'le; , 76; FME, s. 26-31;
lmlere de ayrlmamtr. Blmlere ay- Zehra-yi Hanleri (Kiya}. Ferheng-i Edebiyyat-
ettii esere lhinme adn vermitir. Farsi-yi Den-, Tahran 1348 h., s. 178; Storey,
rlan nshalar arasnda da farkllklar olup
S24'te (1130) yazmaya balad eseri- Persian Uterature, V/2, s. 522-530; Ahmed
bazlar on. bazlar ise sekiz blmdr. Ate. "Sena'i", A, X, 481-482.
ni lnceye kadar elinden brakmayan
Sena!. son taraflarnda ihtiyarlndan Eser NizamH Gencevi. Hakani-i irvani !il MRSEL ZTRK
bahsederken imkan bulduu takdirde ve Evhadddin-i Meragi gibi airler ze-
eseri genileteceini syler. IfadiJsat'l- rinde etkili olmu. bunlardan birincisinin
Ma.l].zen'l-esrr, ikincisinin Tul).fet'l- HADKAT's-SUADA
1).aJsiJsa tamamlanp muhtevas duyul-
'Ir{Jseyn, ncsnn de Cam- Cem (>f....-lf ~~)
maya balandnda Horasan alimlerinin
byk tepkisiyle karlaan Senal. eserin adl eserlerinin ilham kayna olmutur. Fuzfili'nin
bir nshasn incelemeleri iin Badat IjadiJsat'l-1).aJsflsa Bombay ( 1275) ve (. 973/1556)
Kerbela Vak'as'n
ulemasna gndermi ve onlardan gelen Leknev'de (1295/1818), ayrca Mderris
iledii mensur eseri.
fetva sayesinde ortalk yatmtr. Ksa Rzavi tarafndan Tahran'da yaymlan L .J
bir mddet sonra da vefat ettiinden mtr ( 1329 h., 1368 h.). J. Stephenson
eseri geniletme imkan bulamamtr. eserin bir blmn ngilizce'ye terc- Hz. Peygamber'in torunu Hseyin'in.
Aruzun hafif bahrinde yazlm 10.000 me ederek metniyle birlikte neretmi Emevi Halifesi Yezid b. Muaviye'nin Bas-
beyitlik bir mesnevi olan IfadiJsat '1-1).a- tir (Kalkta 1911). ra valisi Ubeydullah b. Ziyad kuwetleri
Jsilsa tevhid, na't. akln sfat, ilmin fa- Menevi anhlerinden Hindistanl atim tarafndan 10 Muharrem 61'de (10 Ekim
zileti. gaflet. felek ve burlarn tasviri. Abdllatif el-Abbasi el-Gucerati. eitli 680) Kerbela'da ehid edilmesi, o tarih-
ten beri mslmanlar arasnda derin bir
znt uyandrmtr. zellikle ii ms-
lmanlarca ar bir ekilde zerinde du-
rulan bu olay hakknda Arap, ran ve Trk
edebiyatlarnda nceleri tarihi-menkbe
vi, sonralar edebi mahiyette "maktel-i
Hseyin" veya ksaca "maktel" ad veri-
len birok eser kaleme alnmtr. Hadi-
kat's-suad ise bu trn Trk edebi- 1
yatndaki en baarl rneidir.
-5'
Senai'nin ran edebiyatnda ok mehur bir mak-
/:fadi/:at 'lJ:a./:i/:a
tel olan Hseyin Vfz-i Kaifi'nin Farsa
adl eserinin
unvan sayfas ile Ravt.at'-hed' adl kitabn kompo-
ilk sayfas zisyon bakmndan rnek alan Fuzuli ese-
(Sleymaniye Ktp., rini. Arap edebiyatnda bu konuda ta-
Bal!daU
Vehbi Efendi, nnm Ebu Mihnefin MaJstel'l-Ifse-
nr. 1672) yin ile Radyyddin bn Tavs'un el-Mel-

20
HADfKAT's-SUADA

h.t fi ]fatle't-tuf.t gibi kitaplarndan da dilmektedir. Hz. Hseyin'in Yezid ordu- cifi cmleler kuran, mukaddimeleri ayet,
faydalanarak meydana getirmitir. Ha- suyla savann anlatld onuncu blm hadis ve slam byklerinin szleriyle zen-
dikat's-Suada'nn mukaddimesinin so- iki ksmdan meydana gelmitir: Birinci ginletiren Fuzul1 rivayetleri nakleder-
nuna doru bu kaynaklar zikreden Fu- ksm Hr b. Yezid ile baz kiilerin ld- ken ve olaylar anlatrken daha sade ve
zuli zellikle Kaifi'nin eserine bal kald rlmesine, ikinci ksm Hz. Hseyin'in ve ksa cmlelere yer vermitir.
n ifade eder (eserin bu kaynaklarla mu- Ehl-i beyt'in ehadetine ayrlmtr. Ha- Hadikat's-suada, Fuzul'i'nin inanc
kayesesi iin bk. Newar Ahmet. Fuzli'nin time ise ksmdan ibarettir. Ehl-i beyt na ve milliyetine dair bilgiler de ihtiva
Nesri !mezuniyet tezi 19381. i Ed.Fak.; kadnlarnn am'a gitmesini anlatan bi- etmektedir. air. Farsa divannn mu-
Karahan, Eski Trk Edebiyat nceleme rinci ksm terkibibend eklindeki me kaddimesinde Kerbela toprann maz-
leri, s. 272-274; FuzGIT. Hadikat's-S'edii., hur Kerbela mersiyesiyle son bulmakta, lumlarn kan ile kartn, kendisinin de
hazrlayann nsz, s. XXXlll-XL). ikinci ksmda on iki imam hakknda ksa bu mihnet beiinde meakkat st ile
FuzuH'nin en hacimli eseri olan Hadi- bilgi verilmektedir. "Mnacat" baln beslenip burann suyu ve havas ile by-
tayan nc ksmda Fuzul1, Kanuni dn sylemektedir. Fuzt1li eserini bu
kat's-suada, esas itibariyle mensur ol-
makla beraber metin arasnda toplam Sultan Sleyman'a ve maktelini yazmas duygu ve dnceler iinde samimiyet-
11 52 beyitten oluan on alts Arapa. iin kendisini tevik eden Mehmed Pa- le ve cokun bir lirizmle kaleme almtr.
a'ya dua etmektedir. Maktelde ifade o kadar akc ve etkileyi-
525'i Trke 541 para manzumeye de
yer verilmitir. Eser bir mukaddime, on Hadikat's-suada'nn yazld tarih cidir ki eser yazld tarihten itibaren
blm (bab) ve bir hatimeden ibarettir. eserde belirtilmemitir. Eldeki en eski Badat. Necef ve Kerbela'ya urayan ti-
Fuzuli mukaddimede, Kerbela Vak'as'n nsha, tannm hattat Mir Ali Herev'i caret kervanlar ve muharrem aylarnda
anlatan Farsa ve Arapa eserler bulun- hattyla yazlm olan ve on yedi min- Hz. Hseyin'in kabrini ziyarete gelenlerin
duu halde Trkler'in bundan mahrum yatr ihtiva eden Kahire yazmasdr. Bu- aracl ile ksa zamanda Trkler'in ya-
kaldn. bu sebeple kendisinin bir mak- nun zerinde istinsah tarihi bulunma- ad btn blgelerde tannm. ilgiyle

tel yazdn sylemektedir. Eserin birinci makla beraber ktphane kaytlarna karlanm, hem ii hem Snni Trkler

blmnde Adem, Nuh, brahim, Ya'kb. 953 (1546) tarihli olarak gemitir (Da- tarafndan sevilmi, zellikle Hz. Hse-

Musa. sa. Eyyt1b. Zekeriyya ve Yahya pey- r'l-ktbi'l-Msriyye, Tarih Trk! Tal'at. yin'in lm yl dnmlerinde okunmu
gamberlerin uradklar belalardan. ikin- nr. 81). Konya nshas ise 954 (1547) y ve dinlenmitir.
ci blmde Hz. Muhammed'in Kurey' lna aittir (Konya Blge Yazma Eserler Kendi dneminden itibaren hemen b-
ten ektii eziyetlerden, nc blm- Ktp., nr. 118). Bundan dolay eserin bu tn tezkirecilerle yakn dnem tenkit-
de vefatndan, drdnc blmde Hz. tarihlerden de nce kaleme alnd tah- ileri eserin benzerleri arasnda stn-
Fatma'nn hayat hikayesiyle lmn- min edilmektedir. lnden takdirle bahsetmilerdir. Ba
den. beinci blmde Hz. Ali'nin eha Eserlerinde Azeri Trk~si'nin zellik- datl Ahdi, 971'de (1564) kaleme ald
detinden. altnc blmde Hz. Hasan'- leri grlen FuzuH'nin Hadikat's-sua- tezkiresinde Hadikat's-suada'nn ha-
dan, yedinci blmde Hz. Hseyin'in Me- da's, Beng Bade ve Trke divanna vas ve avam arasnda mehur olduunu
dine'den Mekke'ye geliinden, sekizinci oranla Osmanl Trkesi'ne daha yakn ifade etmekte, Evliya elebi de Dergezin
blmde Mslim b. Akil'in ehadetin dr. Eserin slubu muhtevaya gre yer ehrinde yaplan bir taziye toplantsnda
den. dokuzuncu blmde Hz. Hseyin'in yer deiiklik gstermektedir. Girilerde eserin mukaddes bir kitap gibi okundu-
Mekke'den Kerbela'ya geliinden bahse- edebi sanatlarla ssl, terkipli, uzun ve se- unu anlatmaktadr. Mehmed Enver, XX.
yzylda Safranbolu ve evresinde yaa
yan gebelerin en beendikleri eserin
bu kitap olduunu yazmaktadr. M. Fuad
Kprl, Hadikat's-suada'nn Anado-
lu Bektaileri ve yrkleri arasnda mu-
teber bir eser olduunu syler.
FuzuH'nin eserinin bir zellii de A-i
aba sevgisine iiler kadar nem veren
Snni tarikatlarda bilhassa muharrem
aynda tekke ve evlerde okunmas, ayr
ca iinde yer alan manzum ksmlarn ya-
plan trenlerde "muharremiyye", "mer-
siye-i Kerbela" veya "mersiye-i A~i aba"
adyla bestelenerek on gece sra ile te-
rennm edilmesidir.
Hadikat's-suada Trk edebiyatnda
en ok istinsah edilen eserlerden biridir.
Hadikat's-
Trkiye'de ve Trkiye dndaki ktpha-
suada'nn
ilk sayfasyla nelerde tesbit edilebilen, bazlar ok de-
minyatrl erli minyatrlerle tezyin edilmi 230
bir sayfas yazma bile herhalde Hadikat's-suada
(Sleymaniye Ktp.,
Fatih, nr. 4321, nshalarnn gerek saysn vermekten
vr. l', 18') uzaktr.

21
1
r 1
LJ
HADKAT's-SUADA

Eser, 12S3'ten(1837) 1304'e (1887) ka- 707) doksan sadrazamn biyografisi- en, terifatbalk, maliye tezkirecili-
dar ilk ikisi Bulak'ta, dierleri stanbul'da ni ihtiva eder. Ancak bu dnemde vezlri- i, piyade mukabelecilii, sipah katiplii,
olmak zere sekiz defa baslm, tenkitli azamlk makamnda bulunanlardan ba- bamuhasebecilikyapan ve Ragb Paa'
neri doktora almas olarak eyma zlar kitapta yer almamaktadr. Nitekim nn sadrazaml zamannda reislkt-
Gngr tarafndan hazrlanm ve bir in- Orhan Gazi'nin vezirlerinden Mahmud tabla kadar ykselen mer Vahid Efen-
celeme ile birlikte yaymlanmtr (Anka- olu Nizameddin Ahmed Paa ve Hac di, Osmanzade Ahmed Tfb'in brakt
ra 1987). Eserin gnmz Trkesi ile ya- Paa; Orhan Gazi ve 1. Murad devri ve- yerden balatt zeyline zel bir ad ver-
plan neirleri ise unlardr: Selahaddin zirlerinden Sinaneddin Yusuf Paa (Uzun- memitir. Eser, ili. Ahmed'in ilk sadra-
Gngr, Saadete Ermilerin Bahesi (s arl, 1, 581-582); elebi Mehmed za- zam olan Kavanoz Ahmed Paa ile ba
tanbul'da l 955'ten l 990'a kadar sekiz de- mannda andarl Ali Paa'nn ksa bir lamakta ve Nevehirli Damad brahim
fa baslmtr); Mehmed Faruk Grtun- sre halefi olan Osmanckl mamzade Paa ile sona ermektedir. On sadra-
ca, Saadete Erenlerin veya Kerbel. e Halil Paa; elebi Mehmed'in son, il. zamn biyografisini ihtiva eden bu zeyil
hiUerinin Bahesi (stanbul 1970, 1979, Murad'n ilk veziriazam Bayezid Paa; il. Hadikat'l-vzer. ile birlikte baslm
1980); Servet Bayolu, Erenler Bahesi Murad devri veziriazamlarndan Amas- ve yine onunla birlikte tpkbasm yapl
(1-11, 1986-1990). yal Hzr Danimend olu Koca (Hoca) mtr. 2. Gl-i Zib.. ehnzade Mehmed
Hadikat's-suad.'nn tesiri hreti Mehmed Nizameddin Paa (Danimend, Said (. 1178/I 764-65) tarafndan kaleme
nisbetinde geni ve devaml olmutur. Ay- . 427); Fatih Sultan Mehmed devri vezi- alnmtr. Osmanzade'nin kald yerden
rca bata Kerbela mersiyesi olmak ze- riazamlarndan yl bu makamda kalan balayan. eser Said Mehmed Paa'ya ka-
re maktelin btnn rnek alan eserler Rum Mehmed Paa ile Tazarru'n.me dar gelmektedir. Gl-i Zib., Ahmed
de yazlmtr. Bunlarn iinde en tann sahibi Sinan Paa; Yavuz Sultan Selim'in Cavid tarafndan Dilaver Aazade'nin zey-
m, Darendeli Bekayi'nin (. 1200/1785 veziriazamlarndan Dukakinzade Ahmed liyle kartrlm ve ona mal edilmitir
manzum Kit.b- Kerbel.'sdr. H adika- Paa; 1. Ahmed ve iV. Murad devri vezi- (Verd-i Mutarra, s. 3). Henz yaymlan
t 's-suad. Mehmed Mehdi tarafndan riazamlarndan olan Kayserili Halil Paa mam olan eserin Trkiye'de (Beyazt
187Tde Farsa'ya evrilmitir. ile Koca Musa Paa (a.g.e., ili. 504-505, Devlet Ktp., Veliyyddin Efendi, nr.
BBLYOGRAFYA : 508); N. Mehmed tarafndan veziriazam- 2415/2 (vr. 7 vd.J, Cevdet Paa, n: 143/3
Fuzli, Hadikat's-S'edii (haz. eyma Gn- la tayin edilen, fakat daha stanbul'a (vr. 81 vd.j; TTK Ktp., nr. 39; TSMK,
gr). Ankara 1987, ayrca bk. hazrlayann n- gelmeden azledilen Girit serdar Deli H- Hazine, nr. 1306, Emanet Hazinesi, nr.
sz, s. XV-LXXlll; a.e.: Erenler Bahesi (s. nr. seyin Paa'dan bahsedilmemektedir.
Servet Bayolu). stanbul 1986-90, sadeletire 1236 (vr. lb-27bj; Sleymaniye Ktp.,
nin nsz, 1, 13-15; Ahdi, Glen-i uara, Eserini kaleme alrken faydaland kay- Hsrev Paa, nr. 384/5 [vr. 114 vd.j,
Ktp., TV, nr. 2604, vr. 97; Evliya elebi, Seya- naklarn adn zikretmeyen Osmanzade Ha.Jet Efendi ilavesi, nr. 195/3 (vr. 136
hatname, IV, 356; Mnzevi, Fihrist, Vl, 4432- Ahmed Tfb, veziriazamlarn biyografile- vd.j, Esad Efendi, nr. 2246/2 (vr. 61 vd.J,
4433; Abdlkadir Karahan, Trke Maktal-i H- rine nemlerine gre deiik hacimlerde
sayn 'ler ve Hadikat's-Sada (travay, 1937-38),
Lala smail. nr. 338/4 (vr. 146 vd.IJ ve
Ed.Fak.; a.mlf., "Fuzilli'nin Hadikat's-Su-
yer vermitir. Hadikat'l-vzer. 1271 Trkiye dnda eitli ktphanelerde
ada's", Eski Trk Edebiyat incelemeleri, s (1855) ylnda stanbul'da yaymlanm, (Berlin, Mnih ve Viyana Devlet ktpha-
tanbul 1980, s. 267-274; a.mlf., "Fuziili", D/A, bunun tpkbasm 1969'da Freiburg'da neleri) yazma nshalar vardr. 3. Verd-i
Xlll, 245; Fehres'l-Ma/]ttati't-Trkiyye el-'O yaplmtr. Mutarr.. Ahmed cavid (. 1803) tarafn
rnaniyye, Kahire 1987, I, 345; Mehmed Enver,
"Safranbolu ve evresinde Gebeler", HBH, Hadikat'l-vzer. byk ilgi grm dan yazlmtr. Ragb Paa'dan balaya
IV/40 (1934). s. 83; Mustafa Uzun, "Fuzli'nin ve esere mteselsil zeyiller yazlmtr: 1. rak 111. Selim devri sadrazamlarndan Yu-
Bestelenmi Eserleri", Fuzli Kitab: 500. Y Dilaver Aazade mer Vahid Efendi'nin suf Ziyaeddin Paa'nn 1798 ylndaki ilk
lnda Fuzli Sempozyumu Bildirileri, stanbul (. 72/1758) zeyli. Defterhane'de yeti- sadaretine kadar yirmi drt sadrazamn
1996, s. 333-335; M. Fuad Kprl, "Fuzli",
iA, iV, 694-695. r.:
EYMA GNGR

r
HADiKAT'I-VZERA
( ~1_,3,~>.>)
Osmanzade Ahmed Tfb'in
(. 1136/1724)
Osmanl sadrazamlarna dair
biyografik eseri.
L _J

Trnn Trke'de ilk rnei olup Nev-


ehirli Damad brahim Paa'nn emriyle
yazlm ve ona ithaf edilmitir. Dibace-
sinde ad Hadika-i Vzera eklinde ge-
erse de eser Hadikat'l-vzer. adyla
Hadikat'l-
tannm ve bu adla yaymlanmtr. vzera'nn

Hadikat'l-vzer., Osman Gazi'nin ilk iki sayfas


(Silleymaniye Ktp.,
olu olduu ileri srlen Alaeddin Pa- Hsrev Paa,
a'dan Rami Mehmed Paa'ya kadar (. nr. 384/2)

22