You are on page 1of 2

HANI.

eyh Ahmed
lar (bk. Bulut. s. 30, 33, 44, 136-137) b- Zin adyla Arapa bir zetini yaymla le'-.ciri'l-Krdi Ij.ni adl almasn
tnyle temelsiz, yanl ve n yargl bir d (Dmak 1413/1993) hikaye zerin- da Hanl'nin slami yn zerinde dur-
yaklamn rndr. Hanl'nin, varlk ve de Michael L. Chyet And a Thornbush mutur (bk.bibl.).
olaylardaki ztlklarn meydana getirdii up between Them: Studies on Mem BBLYOGRAFYA :
nizam ve ahengi Allah 'n kudret ve azame- Zin, A Kurdish Romance adyla bir dok- eyh Ahmed-i Hani, Mem Zin, Halep 1947;
tiyle aklamas, hikayeyi bitirirken ken- tora almas yapmtr ( 1991. Califomia ayrca bk. nairin nsz, s. lll; a.mlf. Nbaha-

disini ilahi aktan ve Peygamber sevgisin- niversitesi). Mem Zfn Trkiye'de ay- ra Bkan (nr. Abdsselam Naci el-Cezeri).
Dmak, ts. (Dar't-Tbaa): a.mlf.. 'Alj:lda man
den mahrum etmemesi iin Allah'a dua n adla filme ekilmitir ( 1991 ). z. Nba-
!bask yeri yak. 1337; a.mlf.. "arktie", Diva-
etmesi (Mem Zin, s. 125, 135; kr. Re- h.ra Bkan. Arapa - Krte manzum na Kurmanci (haz. Abdrrakb Yusuf). Necef
id Fendi. s. 02). ayrca bir de akaid ri- bir szlk olup 1094 (1683) ylnda yazl 1971, s. 43-44; Molla Ahmed Cezeri, Divan,
salesi yazmas bu tr yorumlar kesin ola- mtr. Giri ksmnda, Kur'an renimini Kahire, ts. (Dar'l-Kitabi'l-Arabi). s. 152; Ahmed
b. Muhammed ez-Zivingi, el-'lj:d '/-cevheri er
rak yalanlamaktadr. Onun samimi bir tamamlayan ocuklara sarf- nahiv ders-
i).u Divani'-ey/].i'l-Cezeri, Kaml 1377/1958,
Snni mslman olduu eserini incele- lerine geerken kolaylk salanmas ama- s. 686; Ahmed Hilmi ed-Diyarbekri, Glzara f:la-
yen msterikler tarafndan da teyit edil- cyla telif edildii belirtilen eser. her biri mkan erl;a Nbahara Bkan, Diyarbakr,
mektedir (Nikitine. s. 359). farkl vezinde on blmden meydana ts. (Matbaatu Cerideti Sur): a.mlf.. Rehbera a
gelmektedir. Szlk, ilk olarak Yusuf Zi- ni eri).a 'AIJ:Ida eyi]. Ai).med b. lyas el-ljani
Hanl'nin smail Bayezldl (. 112111109). !bask yeri ve tarihi yok!: zzeddin Mustafa Re-
erif Han CClamergi (. 161/1748) ve yaeddin Paa'nn el-Hediyyet'l-I:famf- sGI, Ai).medi ljani a'iren ve mfekkiren feyle-
Murad Han Bayezldi (. 1192/1778) gibi diyye fi'l-lugati'l-Krdiyye adl kitab sfen ve mutaavvifen, Badad 1979; Reid
renci ve takipileri olmutur ( E/21 ng. j, nn ekinde neredilmi (stanbul 131 o. s. Fendi, Mnalj:aat i).avle'-a'iri'l-Krdi /jani,
279-297; tpkbasm A. von Le Cok. Kur- Badad, ts. (Ma'mel ve Matba'at Cahiz); Said
V. 482; A, VI. 1114). Nursi, Tarihe-i Hayat, stanbul 1990, s. 35;
dische Texte, Berlin 1903, 1, 1-47). daha Halil Reid brahim, Ma/j:amet Mem Zin, D
Eserleri. 1. Mem Zin. Leyla ve Mec-
sonra Abdsselam Naci el-Cezerl'nin tas- mak 1413/1993; Abdullah Yan, Btn Yn-
nun, Ferhad ile irin trnde bir mes-
hihiyle tekrar baslmtr (Dmak, ts.). leriyle Cizre (bask yeri yok!. 1983 (Ycel Matba-
nevidir. Mellifin hatime ksmnda do- as). s. 166-173; B. Nikitine, Krtler: Sosyolo-
Zeynelabidin Zinar eseri Latin harflerine
um tarihini verdikten sonra kitab bi- jik ve Tarihi nceleme (trc. Hseyin Demirhan -
evirerek yaymlamtr ( istan bu 1 1992).
tirdiinde krk drt yanda olduunu Cemal Sreyya). stanbul 1994, s. 359, 474-
Bu szlk zerine Ahmed Hilmi el-Kgi 475; Faik Bulut, EhmedeXane'ninKaleminden
kaydetmesinden eserin 1104 ( 1693) y
ed-Diyarbekrl Glz.ra I:famkn er- Krtlerin Bilinmeyen Dnyas, stanbul 1995;
lnda tamamland anlalmaktadr. 60
1).a Nbah.ra Bkn adyla bir erh smet Alpaslan. Her Ynyle An, Ankara 1995,
blmden meydana gelen eser yaklak s. 102; Th. Bois. "Coup d'oeil sur la litterature
yazmtr(Diyarbakr. ts.). 3. 'A/pd. iman.
3000 beyit ihtiva eder. Hani, konusu olan kurde", el-Merilj:, XLIX/2, Beyrut 1955, s.
iman esaslar ve dier akaid konularnn 204-206; a.mlf.. "Kurds", E/2 (ng.), V, 482; V.
ak hikayesini akc bir slCpla anlatmas
Snni gre gre akland seksen Minorsky. "Krtler", A, Vl, 1113-1114.
yannda kendi dncelerini, dneminin
beyitten oluan bir risaledir. Tevhid,
idari ve itimai meselelerini, olayn yaan
nbwet. Allah'n sfatlar, efaat. dua,
liJ M. SAiT zERVARLI
d Cizre blgesinin kltrel zelliklerini
kyamet ve ahiret gibi konularn aklan
de eserine yanstmtr. Mesnevinin ko- r
d eserde baz ef'aI-i ibad meseleleri HAN'b.URVE
nusu ksaca yledir: Emlr'in yakn ev- ( _9Y: .;.,.! ,Sillb}
tartlm. bu tr meselelerde genellikle
resinde bulunan Mem onun kz kardei
E'ariyye'nin yaklam benimsenirken ka- Hani' b. Uve el-Muradi
Zln'e ak olur. Ancak Emir, hizmetkar
dnlarn peygamberlii konusunda Mat- (. 60/680)
Bekir'in telkinlerine uyarak kz kardeini
ridTier'in olumsuz grleri tercih edilmi. Hz. Hseyin adna alt iin
Mem 'e vermez; birlikte kama giriimle
ayrca Lokman ve skender'in peygam- Emeviler tarafndan ldrlen
rine engel olmak iin de Mem'i hapseder.
ber olduu ynndeki gr de benim- Yemenli tabii.
zntsnden hastalanan Mem zindan- L
senmemitir. Risale. Ahmed Hilmi el-K-
da lr, Zln de onun acsna dayanama-
gi ed-Diyarbekrl tarafndan Rehbera . Hayatnn ilk dnemleri hakknda bilgi
yarak can verir. Bunun zerine Mem'in
ni eri).{ ~.{fid. ey]]. A.med b. lyas yoktur. KCfe'ye yerleen Mezhic, Kinde
arkadalar sevgililerin kavumasna en-
el-Ijani adyla erhedilmitir (bask yeri ve Hemdan gibi Yemenli kabileler arasn
gel olan Bekir'i ldrp onlarn intikam
ve tarihi yok). 4. .rke. Her bir msra da byk bir nfuz ve itibara sahip olan
n alrlar. Cizre'de Mir Abdal Mescidi'nin
drt ayr dilde (Arapa, Farsa, Trke, Hani' b. Urve. Hz. Hseyin'in KGfe'de ida-
bitiiinde bulunan trbenin Mem ile
Krte) yazlan rubailerden oluan eserin reyi ele alma abalarna katldktan son-
Zln'e ait olduuna inanlr ve halk tarafn
ak. ayrlk ve kavuma temalarnn ilen ra mehur olmutur.
dan ziyaret edilir. lk olarak stanbul' da
dii be rubaisi gnmze ulamtr ( Di-
( 1335) baslan eserin ikinci basks 1947'- Yezid b. Muaviye halife olunca Medine
vana Kurmanci iinde, bk. bibi.). Valisi Utbe'ye haber gndererek Hz. H-
de Halep'te yaplmtr. Eser, Margareta
B. Rudenko tarafndan Rusa tercme- Hanl'ye Yusuf u Zeliha (Zley/]a) ve seyin'den biat alnmasn. qksi takdirde l-
siyle birlikte neredilmi (Moskova 1962). ~.{fida slam gibi baz eserler nisbet drlmesini emretmiti. Validen mhlet
ayrca M. Said Ramazan el-BCtl tarafn ediliyorsa da bunlarn ona aidiyeti tesbit isteyip Mekke'ye giden Hz. Hseyin, ora-
dan mensur olarak Arapa'ya (Dmak edilememitir. da bulunan KCfeliler'in idareyi ele almas
1957), M. Emin Bozarslan tarafndan da izzeddin Mustafa ResCl, A]J.medi Ija- konusunda srar ettiklerini grnce am-
Trke'ye(istanbul 1968.1975) evril- ni .1.ren ve mfekkiren feylesfen ve cazadesi Mslim b. Akil'i durumu incele-
mitir. Halil Reid brahim'in secili bir mutaavvifen balyla bir monografi mek zere KCfe'ye gndermiti ( 15 Ra-
slup kullanarak M,.a]fiimet Mem yazm. Reid Fendi de Mn..{faat ]J.av- mazan 60/19 Haziran 680). Mslim KG-

32
HANiF

fe'yevardnda (5 evval 60/9 Temmuz !undaki haberler Mslim'e ulanca men- menin kkn oluturan "hnf" btn
680) Mslim b. Avsece el-Esedl'nin evine suplarndan yaklak 4000 kii toplana- Sami dillerde ortaktr. Kelimenin Ken'a-
yerleerek faaliyetlerine balad. Ksa za- rak valinin konana yneldi. O srada ko- nice ekli olan hanpa ve hanapu Tell el-
manda 12-30.000 arasnda bir sayya ula- nakta otuz kadar muhafz bulunuyordu. Amarna tabletlerinde (m.. XIV. yzyl
an topluluk Hz. Hseyin adna kendisi- Vali durumdan endie ederek ehrin ileri ortalar) ortaya kmaktadr. Bu metin-
ne biat etti. Durumu haber alan Yezid, gelenlerini istiare maksadyla konana lerde kelime "ktle meyilli ve sapkn
Kfe Valisi Nu'man b. Beir'i azlederek ard. Toplantya katlanlardan. halka olmak, iftira etmek" anlamlarndadr. Ye-
yerine Basra Valisi Ubeydullah b. Ziyad' Mslim'i terketmeleri ve kendisine kar ni branice ve Mina'da kullanlan yahudi-
tayin etti. KOfe'ye geldikten sonra ehir gelmelerinin doru olmayaca telkinin- Araml (Judeo-Aramaic) dilinde "iki yzl
deki durumun Hz. Hseyin'in lehine ol- de bulunmalarn istedi. Konaktan ayrlan olmak", Sryanice ekli olan hanfo (han-
duunu gren Ubeydullah'n tehditkar bir kabile reisleri halk ikna ederek dalma pa) ise "putperest" anlamna gelmekte-
hutbe ile greve balamas zerine Ms- larn saladlar. Ayn gnn akam ya- dir (Moubarac. S. 152; Denny, xxv. 27).
lim b. Akil bulunduu evden ayrlarak da- nnda sadece otuz kiinin kaldn gren branice Kitab- Mukaddes'te hanefk-
ha nfuzlu bir kimse olan Hani' b. Urve'-
Mslim, Kinde kabilesine mensup Tav'a k deiik ekim ekilleriyle "mlhid. din-
nin evine snd. Zor durumda kalan Ha-
adl bir kadnn evine snd. Ancak erte- siz" (Yeremya, 23/11 ); "murdar, kirlen-
ni' Mslim'i evinde misafir etmeye mec-
si gn Muhammed b. E'as'n azatls olan mi" (Yeremya, 3/1; aya, 24/5; Mezmur.
bur oldu. Bu olaydan sonra Hani'in evi
Tav'a'nn olu Bilal tarafndan ihbar edil- 106/38; Mika. 4/11; Saylar. 35/33); "do
Hz. Hseyin taraftarlarnn karargah ha-
di ve yakalanp ldrld. Ardndan Hani' ru yoldan uzaklamak, dine kar kaytsz
line geldi. Durumu yakndan takip eden
de hapsedildii yerden alnarak hayvan kalmak" manalarnda kullanlmaktadr
Ubeydullah, Ma'kl adl bir casus vasta
pazarna gtrld ve orada ldrld. (Gesenius. s. 337; Moubarac. s. 152).
syla Mslim'in Hani' b. Urve'nin evinde
kaldn rendi. Bir sre sonra Hani'in
Ubeydullah, Mslim ile Hani'in balarn Midrash Rabbah'taki bir rivayete gre
arkadalarndan Muhammed b. E'as el-
Yezld'e gnderdi. Hz. Hseyin bu olaylar Ahd-i Atlk'te hanef "mlhid" (ibranke'-
Kindi ve Esma bint Harice'ye Hani'in ancak lrak'a ulatktan sonra renebildi. de "minth") anlamndadr (Margoliouth,
kendisini niin ziyarete gelmediini sor- Hani', gzel Kur'an okuyan ve "el-era JRAS 903]. s. 479). Batl aratrmac
du. Onlar da hasta olduunu ileri srd- f'l-kurra" arasnda yer alan bir ahsi lar. genellikle Arapa'daki hanlf kelime-
ler. Ancak Ubeydullah hastalnn nem- yetti. Mslim ve Hani' iin yazlan mersi- sinin Dou Aramicesi'nden (Sryanice)
li olmamas gerektiini, zira btn gn yeler kaynaklarda Abdullah b. Zeblr el- alndna kanidirler. Bu dilde "hnp" k- -
kapsnn nnde oturduunu haber ald Esedl. Ferezdak ve Sleyman (Sleym) b. k. dier Sami dillerde olduu gibi "put-
n syledi ve kendisine bir suikast d- Selam el-Hanefl'ye nisbet edilir. perestlik. dini konularda kararszlk, fark-
zenlenmesinden endie ettii iin Hani'in BBLYOGRAFYA : l inanlarn bir araya getirilmesi" mana-
konana gelmesini istediini bildirdi. Bu- bn Sa'd, et-Taba~at, iV, 41; Buhari. et-Tari- larna gelir (Grunbaum, XLII 118881. s.
nun zerine arkadalar Hani'e gidip du- /]u '1-kebi; Vlll, 231; Dineveri, el-A/]bar 't-t 54-55; Faris-Glidden, XIX/3, s. 5; Gil. Xll
rumu anlattlar ve Ubeydullah' ziyaret ual, s. 233-238; Mberred, el-Kamil (nr. M.
119921. s. 15).
Ahmed ed-Dall), Beyrut 1406/1986, I, 160;Ya'-
etmesinin uygun olacan sylediler.
kbi. Tari/], 11, 243; Taberi. Tari/] (Eb'l-Fazl). V, Julius Wellhausen hanlf kelimesini,
Hani' b. Urve arkadalaryla birlikte 347-367; bn Abdrabbih. el-'~d'l-ferid, 1, hem "kendini Tanr'ya, ibadete verme,
Ubeydullah'n konana girdii zaman 136; iV, 378; Mes'di, Mrc'??eheb (Abdl-
putlar devirip ykma", hem de "yemini
cirada Ka reyh de bulunuyordu. Ubey- hamid). Ill, 67-70; Eb'l-Ferec el-sfahani. el-
Egani, Xlll, 370; XIV, 228-229; a.mlf., Me~a bozma, yeminini tutmama, hakszlk"
dullah ona Mslim'in nerede olduunu til 't-talibiyyin (nr. Seyyid Ahmed es-Sakr). anlamlarna gelen hanithadan tret-
sordu. Hani' nce 6ilmediini syledi, fa- Beyrut, ts. (Dar'l-Ma'rife). s. 97-108; bn'l mektedir. E Schulthess, Arapa hanlf ke-
kat daha sonra Ubeydullah'n durumu ha- Esir, el-Kamil, iV, 22-36; bn Kesir, el-Bidaye,
limesinin Sryanice hanpadan gelemeye-
ber aldn anlaynca Mslim'i evine da- v, 153-157; Zirikli. el-A'lam, x, 51; A'ya-
n'-I'a, 1, 590-593; J. Wellhausen. slamiye ceini, arada en azndan baka bir ekli
vet etmediini, kendisinin gelip snd
tin lk Devrinde Dini-Siyasi Muhalefet Partile- nin olmas gerektiini ileri srerken ( Ori-
n belirtti. Ubeydullah Mslim'i hemen ri (trc. Fikret lltan. Ankara 1989, s. 99-101, entalische Studien, s. 86; A, V/I. s. 217)
teslim etmesini istediyse de Hani' kendi- 103, 114; L. Veccia Vaglieri, "Hani, b. 'Urva al-
Jouon, bu kelimenin asl anlamnn "eil
sine snan bir kimseyi teslim edemeye- Muradi", E/2 (ng.). , 164-165; E. Kohlberg,
"Muslim b. 'Alsil b. Abi Talib'', a.e., Vll, 689- mek, dnmek" olduunu ve hanlfin de
ceini ifade etti. Bunun zerine Ubeydul-
690. "dnen kii" manasna geldiini, bu ki-
lah elindeki sopa ile Hani'in yzne vur- !il MUSTAFA z inin hak veya batl dinden dnmesine
maya balad. Hani'. yanndaki muhafz
gre kelimenin "putperest" veya "m-
lardan birinin klcn alp kar koymaya r
alt, ancak baarl olamad. Ubeydul- HANiF min" anlam ifade edebileceini belirtir
lah, Hani'in ldrlmeyi hak ettiini sy- (~) (Moubarac, s. 153).
leyerek hapsedilmesini emretti. Hani'in slam ncesi dnemde Modern bilim adamlar arasnda ilk
bana gelenleri duyan Mezhic kabilesi Hz. brahim'in tebli ettii dine _defa Theodor Nldeke, Arapa hanlf keli-
valinin konann nnde topland. Ubey- tabi olanlara verilen ad. mesinin en azndan Kur'an'da kullanld
L _J
dullah kalabal yattrmak iin Kadl ekliyle Sryanlc~ meneli olduuna
reyh'i gnderdi. reyh Hani'in bir soru Hanif kelimesinin menei ve anlamna iaret etmi, bu gr Tor Andrae ve
turma iin tutulduunu, hayatnn emni- dair eitli grler bulunmakta; Arap- Kari Ahrens gibi baz msterikler tara-
yette olduunu syleyince kalabalk da- a. branice, Sryanice veya Habee bir fndan da benimsenmitir. Nldeke. ha-
ld. te yandan Hani'in tutukland yo- kkten geldii ileri srlmektedir. Keli- nlfin Sryanice aslndaki "putperest" ma-

33