You are on page 1of 166

STN DI<MEN

Sistem Yaynclk: 544

Kiisel Gelii'm Dizisi

stn Dkmen Kitapl

KK EYLER 2

Prof. Dr. stn Dkmen

Y ayna hazrlayan: Seda Toksoy - Erdoan Yenice

K ap ak ve sayfa tasarm: idem Bakrcolu Arslan

.Kap ak fotoraf: Charles Sebiller

Basm ve Cil t: Kurti Matbaaclk

Bu kitabn Trke yayn haklar Sistem Yaynclk A..'ye aittir.

Yaynevimizden yazl izin alnmadan ksmen veya tamamen alnt yaplamaz,

hibir ekilde kopya edilemez, oalt l am az ve yaymlan amaz.

Birinci b asm: K asm 2006 / stanbul - 50.000 adet

ISBN: 975-322-444-3

Yayn ve Datm:
SSTEMYAYINCILIKVEMAT.SAN.Tc.A..
Tinel, Nergis Sokak, Sisteri Apartman, No:4 34430 Beyolu/stanbul
Tel: (i12) 293 83 72-pbx Faks: (212) 2456614
E-posta: sistem@sistem.com.tr
web: http://www.sistem.com.lr

SSTEM YAYINCILIK BAY VE KTABEVLER


Z.1\1R : Sistem KiL'\b ''', S59 Sok. No: 5/A Konak/ZMR
Tel: (232) 446 27 29-pbx Faks: (232) 446 75 67

ANKARA : Bilim Sana<, Konur Sok. No: 11/A Kzlay/ANKARA


Tel/Faks: (312) 418 75 22

KUUK
EYLER

Prof. Dr. U stn Dkmen

SUFLRLYAAMLAR

TULUMBACI SENDROMU

PSKOLOJK DGMLER

SSTEM YAYINCILIK
Kk eylerifark etmemdeki katklarndan tr

eim, dostum, hocam Zehra Yan Dkmen'e,

dostlarm;

Muhammet imek'e,

Esin Uak 'mek'e

ve

Muzajf'erEvci'ye

teekkrlerimle ...
Szba . .. . .. . . . . ... . . ... .. . ... . ... Kk eyler zerine

SUFLRL YAAM NEDR?

Ailede Suflrlk:
Meslek, E Seiminde Suflrlk
Aile Dnda Suflrlk
Suflrn Faydalar ve Sakncalar
'
, -r Bilgisiz Suflrn Papaan Olmak
/ gal Altnda Bir Yaam:
imizdeki ve Dmzdaki Suflrler
;. ''' Biz Suflr myz Rehber miyiz?

:1 : YAAMA FARKLI AILARDAN


BAKMA BECERS

- ! Ferrarisini Satan Bilge


Sokrates'e Farkl Bak
:
"Olum Sen Adam Olmazsn"
ocuklara Yeni Gzlerle Bakmak
. 'i ocukla ocuklamamak,
Ergenle Ergenlememek

%::; KADIN ROLNE VE HAKLARINA


FARKLI GZLERLE BAKMAK

Pamuk Prenses Bize Ne Anlatyor?


Nil Ayp m Etti?
Dantele ve Mantya Bir Baka
8?.k, .Tarz
.. :. i(adnlarn Ahn Almak
icickikr
7

Spastikler Kime Benzer


Bebekler le Mdrler
Arasndaki Benzerlikler
::; t,; Rizeliler Saf m?
) "V Elma Aaya m Der?
Nazar Boncuu Ne Demek?

OCUKLARA SEME ZGRLG


TANIMAK

{ ! Seme zgrl Nasl Verilir?


:'.: :: Kzmn Ayakkablar
t - Kolonya Ynetimi

LADESLER VE LADESLK
;h GELMEYE DREN

H Gelime Karsnda Ak ve
Ladesi Direnler

! ... DEDKODU
i:i KSEL GELM GEREKTEN GEREKLM
KM GELTRR?

.? e Ky Tavuu musunuz,
Makine Tavuu mu?

? s< SUFLRL YAAMA LiKN


KURUMSAL BIRMODEL

ll Suflrlk Niin Var,


Nasl nlenir?

TULUMBACI SENDROMU NEDR?


J.,:iiiik eyl<-r 2
8

Trafkte Tulumbaclk
Yerlerinde Tulumbaclk
Ailede Tulumbaclk
Hastane Acilinde Tulumbaclk
Tulumbac Sendromuyla
Baa kma
.,. Tulumbac Olmaya alrken
Esnek Olmak
Yan Yel Ana Yol Olabilir mi?

Y.'... .4 HAT, ARI ..

f, :' i '<?::1r1r.da Mukayese


v:: r.. : .. !;'lebe
Tulumbaclk Bir Muhasebe

-: .t:, Yaar:-z ekerli ay m


Ktlama n?
Samuray1arda Yaam Muhasebesi
Bir Muhasebe Felaketi: Y ad r g m a

i : : . FKE FKEYLE BAA IKMAK

' " ,., Kk eylere fkelenmemeyi


renmek
Kk eylerin Kopyasna
fkelenmemek

PNOKYO LE BR BENZERLGNZ VAR MI?


NEREYE GTTGNZ BLYORMUSUNUZ?

Nereye Gittiinizi Biliyor musunuz?


Ne Olduunuzu Biliyor musunuz?
Masalda Veya Yaam Haritanzda
Uzaklara Yolculuk
' : ':' Moratoryum
l c.. i nd : \..:. i 1 r

Pinokyo'ya Benziyor musunuz?


Yola kma Sknts
DUYGULAR

Mantk m Duygu mu?


., ' Bakalarnn Duygularna Yeterince
Saygl myz?
.' .
l : i5 t1;s :.
-/ f:: - .'J . . >
:

:,; ; (.! L (./ ! : ;;..: ;) = .! .(:" {:


... t.

: -i t.i PSKOLOJK DGMLER

; ' f Bitmemi iler (Ukdeler)


:: .::, } Psikolojik Dmlerle Ba Etme

; ;1 r. OKUMAK
;.; MZAH
< :> '.J. Aikido-Mizah Benerlii

, n:
pKOLQJK DMLERLE BA ETMEDE
.
iKi YENi TEKNiK

'St: Suflrnz Kim?


: f!. Bitmemi ileri Bitirmede Bir Teknik:
Boa Han Taktii
' . '" :; { {;V!;
.. ... ,,:.:: :.?./ :S '

:: :-; : SZN SONU


:!.: YAAMINIZI RAVEL'N BOLERO'SUNA
BENZETMEK STER MSNZ?

' ,, - Sokrates'in Saniyesi


''K K EYLER''
ZERNE
SZ BAI
"Kk eyler" kavramnn neyi artrdn okuyu
cularmla, izleyicilerimle ayakst tarttmzda, genelde
iki kavramn ortaya ktn grdm. Birinci gr "Kk
eylerenemvermeyelim,kkeyleriincanmzskmayalm"
eklinde. kinci gr ise "Kk.eylerenemvermenin farkn
dalk dzeyimizi artraca, bizi mutlu edecei" yolunda. Bu iki
gr birbiriyle elikili gibi gzkse de, aslnda her ikisinde
de gerek pay var. Yaamn her alannda geerli olan grecelik,
neyin byk, neyin kk olduu konusunda da geerli.

Neyin kk, neyin byk olduuna, dier bir ifadeyle


neyin nemli neyin nemsiz olduuna kim karar verecek?
Bence, bu karar veren devletse kanunlar ortaya kar, birey ise
ortaya bireysel ahlak kar, karar veren toplum ise toplumsal
ahlak kar, gelenekler-grenekler-treler bu gruba girer; bazen
wman iinde toplumsa! ahlak "zorba ahlak"na dnr.
11

Neyin byk neyin kk olduunu size toplum sufle eder


se toplumsal ahlakla hareket etmi olursunuz . Neyin byk
neyin kk olduuna kendi aklnzla ve vicdannzla karar
verirseniz, bu bireysel ahlak olur. Neyin byk neyin kk
-neyin nemli neyin nemsiz- olduu konusunda benim bireysel
ahlak anlaym u:

Eer bir ey, sizin, lkenizin ve dnyann yarna kalma


ihtimalini artryorsa, yaama sevincinizi artryorsa o ey byk
eydir. Tam tersine bir ey, sizin, lkenizin ve dnyann yar
na kalma ihtimalini azaltyor, yaama sevincinizi azaltyorsa, o
ey kk eydir, nemsenmesi gereksizdir. rnekleyelim:

Diyelim ki trafikte birisi size gereksiz yere korna ald. Bu


korna, uyarma anlam! deil, hakaret anlam tayor. Sizce bu
korna byk bir ey mi kk bir ey mi? Eer kavga ederse
niz, yaralama veya yaralanma, hatta ldrme veya lme olas
l vardr. En azndan ananza svlme olasl vardr (Sizin
korna alann anasna svmeyeceinizi varsayyorum). Bu ola
"lklar genelde yarna kalma ihtimalinizi azaltacak, en azndan
thlikeye sokacaktr. O halde sonu:

Size trafikte haksz yere korna alnmas kk bir eydir,


.ldrmaya demez. Bana diyebilirsiniz ki, "Bana korna aln
as onurumu zedeler o yzden byk bir eydir". Efendim
er sizin onurunuz bir kornayla zedeleniyorsa, bo verin
gitsin, anlald kadaryla kk bir onurdur, uruna lmeye
lrmez. (Onurunuz, nemli deerlerinize, rnein lkenize

.i\vldnde tehlikeye giriyorsa, savunmaya deer bir onurdur.)

Eer bir ey sizin yarna kalma ihtimalinizi ve yaama


.vincinizi artryorsa byk bir eydir. Bir ocua glmse
rniz, onu ve sizi mutlu ediyorsa byk bir eydir. Eer bir
:l yapra zerinde yuvarlanmadan duran bir i damlasna
12

hayretle, tebessmle bakyorsanz, bu kk damla, aslnda


byk bir eydir.

Ben i damlalarn severim; yeri-g, yapra, tayapra,


suyu, sulayan, gz, gzeteni zetler bize. Milyonlarca su
molekl, grnmez bir zar iinde, parlak, aydnlk bir yzle,
serin ve diri bir sabahta titreyip durur yaprakta.

Neyin byk neyin kk olduu fiziksel evrende grece


lidir; bizim i dnyamzda da yle. Biri iin byk olan bir ey
dieri iin kk, sizin iin nemli olan bir olay bakas iin
nemsiz olabilir. Neyin byk neyin kk olduu grecelidir.
Belki de nemli olan nesneleri, olaylar, duygular byk-kk
diye ayrmak deil, yarn2. kalmaya abalarken, byk kk her
ey karsnda yaama sevinci duymak, yaamdaki neeyi yaka
lamaktr. Bu konuyu kitabn ilerleyen blmlerinde tekrar ele
alacaz.
bl _m

SUFLORLU
YAAMLAR
SUFLRL YAAM NEDR?

'
H: ani tiyatroda suflr vardr, sahnenin arkasnda, bazen
ndeki gizli bir blmede , seyircilerin gremeyecei bir
yerde durur. Oyun srasnda, sahnedeki sanatnn duyabilece
i, ancak seyircilerin duyamayacaklar bir ses tonuyla elindeki
metni okur. Ama, sanatnn repliklerini, yani t'.:zberledi
i metni unutmas durumunda ona ne sylemesi gerektiini
hatrlatmaktr. Bu, ie yarar, duraklamalar engeller, sanat
larn kayglarn azaltr. Suflrn tiyatroda nemli bir ilevi
vardr.

Bence suflr yalnzca tiyatroda deil, yaamn her alannda


kyor karmza. Ana babalar ocuklarna srekli olarak nasl
davranmalar gerektiini sylediklerinde, bir anlamda suflrlk
etmi oluyorlar. Karsna "u partiye oy vereceksin" diyen bir
erkek suflrlk etmi oluyor. Bir byne srekli olarak fikir
danan bir gen, falcsna/medyumuna danmadan adm
atmayan bir iadam suflr kullanm oluyor.

Bir bakasnn, ne dnmesi, nasl davranmas, hatta


azen ne hissetmesi gerektiini syle yerek ona suflrlk e deriz.
17

"Bunda zlecek ne var?" veya "Erkekler alamaz" dediimiz


zaman, karmzdakinin duygularna da karm oluruz. Tiyat
rodaki suflr, sanatya ne sylemesi gerektiini hatrlatr yalnzca
Sylenecek szlere hangi duygularn, hangi mimiklerin elik
edeceine sanat karar verir. Ksacas tiyatro mtninin yorumu
sanatya aittir. Gnlk yaamda suflrlk ederken ii arya
vardrp, karmzdakinin yaam yorumlama hakkn elinden
almaya, bakalarnn, zellikle yaknlarmzn yaam senaryo
larn onlar adna biz yazmaya kalkyoruz.

Sahnede suflr gerekli olabilir, anak yaamn her kesimin


de, ocuklarmza ve birbirimize yerli yersiz suflrlk ettii
mizde, kendi dorularmz kulalarna fsldadmzda, onlarn
yaam tarzlarna karm oluruz. Buna hakkmz var m?

Ailede Suflrlk:
Meslek} E Seiminde Suflrlk
Kk bir ocua eker verseniz, cuun sa ark::.snda veya
sol arkasnda duran annesi hemen "Ne diyecektik, 'teekkr
ederim teyzeciim' diyecektik di mi canm" der. Bu davran,
bence bir suflrlk tr. ocuunuz teekkr etmesi gerektiini ,
sizi ve bakalarn gzleyerek, yetikinleri model alarak da
renebilir, suflrlk ederek onu zorlamanz sonucunda da
renebilir. Sonuta her ikisi de toplumsallamadr; ancak
birinci teekkr, yaamn doal ak iinde ocuun kefettii
bir teekkrdr, ikinci teekkr ise kefetmesine izin vermeden
ezberlettiimiz bir teekkrdr.
'<. ii\:k eyler 2
18

'Kefedi(mi yaam(ar, ezber(etihni yaamCardan, kefe


di(ni Gilgi(er ez6er(eti(mi 6if8i(erden stndr. ocuk
(armza sujfr(k. e ttiimiz zaman, on(ara ez6 er{eti(mi
1.jaam(ar sunuyoruz demektir.

ocuunuza en uygun olacak meslei dnp "u blme


girsen iyi olur" dediiniz zaman yine suflrlk etmi olursunuz.
ocuunuzun yeteneine ve ilgilerine/hevesine uygun meslek
semesine izin verirseniz suflrlk etmemi olursunuz.

Artk yirmi yan gemi olan ocuunuzun, ne zaman,


kiminle evlenmesi gerektiini, ne zaman, ka ocuk yapmas
gerektiini sylerseniz, yine suflrlk etmi, onun kiisel
tercihlerine saygl davranmam olursunuz.

Bir zamanlar grc usul vard. Grc usul, suflrln


de tesinde, genlere evlilik olayn "dikte etme, zorlama"
anlam tar. Gnm
, zde grc usul baz yrelerde kalmad
ama nice evWik, hala ana babann duygusal iznine tabi,
yani st kapal grc usulyle gerekleiyor. rnein, gelin
adaylarn beenmeyen mstakbel kaynvalidelerin oullarnn
yannda 'ah, ah!" diyerek ilerini ekmeye balamalar,
genlerin evWik konusunda vize alamayacaklar anlamna gelir.

Baz yrelerde ise grc usulnden de te babalar kzlarn


belirli cret karlnda, yalnzca kendileri karar vererek
evlendiriyorlar. Buna da galiba grc deil de "satc usul"
demek gerekiyor.

ocuunuzun meslek ve e seimine kartnz zaman


onun hayat kefetmesine izin vermek yerine, onun adna
cn-..r. hayatr kefetm(')<': aliyoruz demektir. J";re yi:recek-
19

lerine, nasl yiyeceklerine, ne reneceklerine, hangi meslei


icra edeceklerine, hayat boyu kiminle evli olacaklarna, ksa
cas nasl yaayacaklarna ana babalar tarafndan karar verilen
insanlar, ilk ve son kez uradklar bu dnyada, yeterince yaa
yamayacaklar, en azndan kendi hayatlarn yaayamayacaklar
demektir.

Suflrl bir dnyada yaam sahnesine ktnzda, kendi


yazdnz metni oynayamazsnz, tuluat yapamazsnz. Siz ana
babanzn yazd metni oynarsnz, yarn ocuklarnz da sizin
metninizi oynarlar.

Aile Dnda Suflrlk


Hemen tm yaam alanlarnda suflre rastlamak mmkn
dr. Bazen bir konserde sunucunun dinleyicilere "imdi sanat
mza kuvvetli bir alk" dediini duyarsnz. Burada sunucu
ak ak dinleyicilere suflrlk etmekte, onlara alklamalar
gerektiini hatrlatmaktadr. Burada st kapal "Ben syle
meden yeterince alklamyorsunuz" mesaj vardr. Bu durum
da dinleyicilere kar ayp olmaktadr; ayn zamanda sanatya
yl
da a p olmaktadr, nk alk uyarsnda bulunan sunucu,
sanatnn kendi gayretiyle alk alamadn da etmektedir.
.

Komular arasndaki veya iyerlerindeki dedikodularn bir


ksmn da suflrlk sayabiliriz. nsanlar birbirlerine "Filanca
senin hakknda unlar syledi, dikkatli ol" veya "Terfi etmeni
istemiyor, sen de onu engelle, benden sylemesi" dediimiz
zaman suflrlk etmi oluruz. Bu tr suflrlkler, byk l-

de, bence her zlman ilikileri olumsuz ynde etkiler.

nsanlar, u ya da bu ekilde srekli olarak karrlar ile


rinize: Nelere karrlar? zin verirseniz her eye. Kimi " yle
olmaz ekerim'' diyerek size ne yapmanz gerektii konusunda
kendi fikrini, daha dorusu, bakalarndan edinip iselletirdii
grleri aktarr. Kimi "Sen bilirsin ama . . . " deyip kendi bildiini
syler, kimi "Benden duymu olma" diyerek ondan duyman
z istedii eyleri syler. Sonuta hepsi size suflrlk eder. Neyi,
nasl yapmanz gerektii konusunda evrenizdeki herkesin fikri
vardr; fikri . olmayan, kendinizle ilgili konular hakknda bile
bilgisi bulunmayan kii bir tek sizsinizdir. Elbirliiyle herkes
sizi adam etmeye alr.

Kimi size "O olandan sana hayr yok ekerim" der. (Hayrl
ve hayrsz olanlar siz ayrt edemezsiniz.) Kimi "Erkein iki
ana varsa birisini kr. Gzn aamasn, yoksa maazallah
kuma getirir zerine" der. Erkekseniz, akl kt ufku kara
kimileri "Kadnn karnndan spay, srtndan sopay eksik
etmeyeceksin" der. (Eer bu gre hak verirseniz, spann
babasnn da bir eek olduunuzu onaylam olursunuz.) En
hafifinden erkek arkadalarnzn nersi udur: "Bak olum,
ilk gnlerde mutfaa gir, yardm ediyorum ayaklarna birka
bardak kr, yenge seni bir daha mutfaa sokmaz."

Anadolu'muzda en yaygn suflr nerilerinden birisi udur:


"Kadnm, sen geldin otuz yana, ununu eledin, eleini astn,
artk gezip tozmak senin neyine, otur evinde oluk ocuunla
ilgilen sen." (Bu tr suflrleri ntralize etmek iin ben de unu
sylemek isterim: Sakn ha, daha iyi anne baba olabilmek iin
ne mesleinizi icra etmekten vazgein, ne gezip tozmaktan.
Bir insan, hem iini yapabilir, hem ocuklaryla ilgilenebilir,
hem de gezip tozabilir, okuyup yazabilir, hem kendini hem de
evresindekileri gelitirebilir.)

Yaamn hemen her alannda size iyilik ettiklerini sanan


suflrler, yerli yersiz nerilerle, yaam ayklanm bir balk gibi
koyarlar nnze. Size sunulan bu tehlikesiz eyi yutmaktan
baka bir iiniz kalmamaktadr. Ayklanm balklar yemek
1"lill.i.rli" Y.;T l. r
21

size kolaylk salar, Suflrl yaam da yle. Ancak suflrl bir


yaam, size ait olmayan bir yaamdr, nnze konmu bir
yaamdr. Tercih size kalmtr: Siz, nnze hazr konmu,
ayklanm bir yaam da tercih edebilirsiniz, balnz kendiniz
tutmay, kendiniz piirmeyi, klklarn kendiniz ayklamay
ve kendi ellerinizle yemeyi de tercih edebilirsiniz.

Tercih size kalmtr. Siz, kendi yaamnz kendiniz


kurmay, kendi yaam senaryonuzu kendiniz yazmay da tercih
edebilirsiniz, ki bu zor yoldur, siz, nnze konan, yaam
sahnesinde size sufle edilen, yeri geldiinde size dayatlan
kolay bir yaam da tercih edebilirsiniz. Tercih sizindir.

Hollandal Gelin
Bir arkadam anlatt: Yakn Hollandal bir gelin
varm. Bu Hollandal hanm bir gn Ankara'da
Kzlay 'da yrrken apartman komusu bir hanma
rastlam, hanm kendisine "Nereye gidiyorsun?"
demi. Hollandal hanm bu soruya ok bozulmu,
nk ilk kez kendisine birisi bu soruyu soruyormu.
Beri bunu anlatan arkadama "Aslnda komusu
ona daha da ktsn syleyebilirdi, 'O tarafa gitme,
bu tarafa git' de diyebilirdi" dedim.

Sz.flrn J-aydalar e Sakmca!ar


nsan, hayatta kalabilmek iin d dnyaya ilikin bilgi
toplamak, bunlar yorumlamak, ilikilendirmek, az sonrasn
tahmin etmek ve sonuta yaamn kontrol etmek ister.
Bunu yeterince beceremedii zaman skntya girer. rnein
elinde yeterli bilgi/veri yoksa, geleceini tahmin edemiyorsa
belirsizlik iine girer, kayg duyar. Bu durumda hzla salkl
22

bilgi edinmek ister. Kendi olanaklaryla bilgi toplayamad


zaman, ad "bir bilen"e km kiilere, daha olmad falclara
danmak isteyebilir. Ksacas bir suflr arar. Bu, ksa vadede
bir rahatlama salayabilir. Ancak kii suflr kullanmay
alkanlk haline getirdii zaman, uzun vadede kiisel yaam
senaryosunu bakalarna kaptrabilir.

Gnlk yaamnzda suflr kullandnzda drt temel


saknca kar ortaya:

1. Suflr doru sylyordur, siz yanl anlayabilirsiniz,

2. Suflr yanl sylyordur, bilgisiz birisinin papan


olursunuz,
3. Suflre baml olabilirsiniz; zamanla onun kuklas
haline gelip gnll kle olabilirsiniz.
4. Pek ok ynden gerilersiniz; suflr kullandnz iin
kendi kiisel yaam senaryonuzu siz yazamazsnz, sizin
yaam senaryonuzu bir bakas yazar ve zamanla kendi
aklnz ve iradenizi kullanma beceriniz geriler.

Bazen suflr kullanmak, belki ie yaryordur. Ancak


srekli olarak bir suflrle yaamak, sizi baml klar, sizin
"siz" olmanz, sizin kendi aklnz kullanmanz engeller. Bir
tiyatro sanats, bir yandan suflrne kulak verip bir yandan
da roln kendine zg bir ekilde yorumlayabilir. Belki
gnlk yaamda da baz kiiler hem suflre danp hem kendi
akllarn kullanyorlardr ama yle gzkyor ki, ounlukla
suflrlerin sylediklerini aynen benimsiyoruz, zellikle ana
babalarmzn kk yalarda bize sylediklerini iselletirip
en azndan baz konularda onlarn tekrar oluyoruz.
Sufiirl Yaanlar
23

Suflr Yanl Anlamak


Bazlarmz suflrn dediklerini aynen uyguluy
oruz ama daha da kts, bazlarmz suflr
yanl anlyoruz. Bu konuda hatrladm kadaryla
yetmili yllarda gazetelerde yle bir haber kmt:
Genel seimlerden birisi ncesinde b ir erkek, oku
ma yazma bilmeyen karsna "Mhr at resminin
altna bas " demi. Kadncazn aklnda ise "Mhr
hayvann altna baslacak " diye kalm. Oy verme
odasndaki kad anca grm ki parti amblemi
olarak birden fazla hayvan var. (Sanrm o yllarda
parti amblemi olarak atn yan sra ko ve kartal
da vard.) Kadncaz da tutmu btn hayvan
resimlerinin altna mhr basm. Daha sonra bu
durumu kocasna anlatnca kyamet kopmu.

Bu olayda olduu gibi suflr dinlediinizde ortaya


kabilecek ilk sorun onu yanl anlamaktr.

Bilgisiz Suflrn Papaan Olmak


Size birka soru, ltfen iinizden cevaplaynz.

1. Arnavutlar hangi yemekleri sever?


2. Eskimo lar ne tr evlerde yaar?
3. Eekler inat mdr?
4. "Yaramaz" m diyelim "hiperaktif" mi?
5. Kediler nankr m?
Kk eyler 2
24

Sorularn cevaplar:
1. imdi siz muhtemelen rnavutlar cier . sever,
prasa sever" dediniz (nallah demediniz). Bir sre
nce Arnavutluk.'a gitmitim, merak edip sordum
ve hayretle grdm ki Arnavut kaldrm ifadesini
duymamlar, Arnavutcierini bilmiyorlar, prasay
sevmiyorlar. Buyurun bakalm, btn bunlar, zel
likle Arnavutlarn prasay sevdiklerini kim kard?
Bilgisiz suflrler uydurdular tabii. Arnavutlarn
prasay zellikle sevmediklerini bir konferansta
anlatyordum, dedesi Arnavut olan bir izleyicim
elini kaldrp unlarsyledi: "Baklavann.Arnavuta's
brassadr. Arnavutlar arada 'Ha mori bre brassa
olsa yemem' derlermi. Bu ifade stanbul'da 'Prasa
olsa yemem' eklinde anlall ."
2. Gn m zde Eskimolar buzdan evlerde filan
yaamazlar. Yetmili yllara ait bir dergide, bir Eski
monun unu sylediini hatrlyorum: "Btn dnya
bizim buzdan evlerde yaadmz sanyor; o iglular,
ben grmedim, babam grmemi, dedem anlatrd."
Yorumsuz ...
3. Eeklerin inat olduklar konusunda yaygn
bir inan vardr. Kitaplardan okuluum, veteriner
arkadalarmla konutuum kadaryla, bu yaygn
inan hi de salam bir temele dayanmyor. Nasl?
a) Eeklerin gzleri keski nmi , uzaktaki bir tehli
keyi grdklerinde dururlarm. (Bunu bilen eskiler
sanrm deve kervanlarnn nne b u yzden bir
eek koyuyorlard. Kervan nndeki eek, galiba
kervann gvenliini salyordu .)
b) Bir noktada tkezleyen bir eek uzun bir sre
Sufli\rl Yaamlar
25

sonra ayn yere geldiinde o noktadan gemeyi red-


dedip kmldamadan dururmu.

imdi siz btn bunlara bakp "eek inatdr" de


diinizde, size sufle edilmi, kulanza fsldanm
bir bilgiye, stelik yanl bir bilgiye dayanarak fikir
belirtmi oluyorsunuz.
Bana yle itiraz edebilirsiniz: '1\ma hocam, ben
gzlerimle grdm. Bir adam eeiyle gidiyordu,
eek birden bire sebepsiz yere durdu, inat etti
gitmedi." imdi bu olaya bakalm:
Eek yryor - Bu gzlenen bir veridir.
Eek durdu - Bu da gzlenen bir veridir.
"Eek inatlk ediyor" - Bu cmle gzlenen bir veri
mi, yoksa sizin yorumunuz mu?
Eein inatlk ettiini sylerseniz bu gzlenen bir
veri deil, size ait bir yorumdur. Biz insanlar yorum
larmz veri zannettiimizde, zaman zaman nemli
hatalar yaparz. Gnlk yaamda size selam verme
meye balayan komunuzun niin yle davrand
konusunda gidip onunla konumak yerine .kafanzda
bir senaryo oluturduunuzda, rnein "Beni kska
nyor" dediinizde, bu gzlenen bir veri deil, size
ait senaryodur.
ozitif bilim, insanlar "senaryolarn" ''veri"
sanmasnlar diye deney yapar. nk suflrlerden
edindiimiz baz yanl, ezberlenmi bilgiler bizi
yanltr, bazen gzlemlerimiz bile bizi yanltr.
Gemite yzyllar boyunca insanlar dnyann dur
du'unu, gnein ise etrafmzda dndn gzle
riyle grdler, yle sandlar. "Gne akam battktan
Kk eyler 2.
26

sonra, bizim altmzda bir daire izip sabah douya


tekrar geliyor" diye dnpler, byle dnmeyenle
ri mahkum ettiler. Oysa bu gzlem ve yorum yanlt.
Eer eeklerin inat olduk.lann dnyorsanz, bu
inan suflrlerin kulanza fsldadklar yanl bir
bilgidir. ''Bu bilgiye suflrsz olarak ben ulatm''
diyorsanz, bu da size ait, yanl bir yorumdur.

Genel bir kan daha var. "Efendim, yal eekler daha


inat olur" derler. Yzeysel dndmzde bu
bize mantkl gelir; "yal" ve "inat" kavramlarn
birbirleriyle badatrrz . Oysa yukarda verilen bil
giler nda d4nldnde u sonuca da varmak
mmkndr: Gen eek az sayda yerde tkezlemi
tir, yal eek ise ok sayda yerde tkezlemitir. Bu
yzden yal eek ok sayda yerde durur, inatym
gibi gzkr. Konuya bu adan baktmzda, yal
eeklerin inat deil, tecrbeli ve tedbirli olduklar
n syleyebiliriz.

4. Ben ilkokuldayken bir erkek arkada vard snf


mzda, srekli hareketliydi, iki dakika sessiz oturup
dersi dinleyemezdi, bu yzden de okuldaki hemen
btn retmenlerden dayak yerdi . Bir retmenin
bu arkadamzn babasna koridorda "Bu ocuk a
sz, ok arsz" dediini hatrlyorum. Aradan yllar
geti, imdi bir ocuk ok hareketliyse, herkesin
aklna hiperaktif olabilir diye geliyor. "Hiperaktif"
kavram kamuoyunda duyulduundan beri hiperak
tif ocuklarn yaam kaliteleri ykseldi (Hiperaktif
ocuklarn tedavisi artk mmkn.). Bu olaydan
aldmz ders de u: Hareketli ocua "yaramaz"
dediimiz zaman, gzlenmi bir veriyi dile getirmi
Sufliirl Yaanlar
27

olmayz, sadece yanl bir yorum ortaya koymu olu


ruz. 1ipk tedbirli bir eee inat demi gibi oluruz.

5. Pek oumuz kedilerin nankr olduklarn d


unuruz. Kediler . yiyeceklerini yerken gzleri
ni kapatrlarm (herhalde "Bana yiyecek veren
sahibimi grmeyeyim de ona pati atabileyim" diye)
sonra da nankrlk edip trmalarlamu. Byle
dndmzde birka hatamz var bence. Bi
rincisi u: Kediden nankrlk etmemesini, sada
kat gstermesini beklediimiz zaman, sevgimizi,
merhametimizi karlksz vermiyoruz, pazara ka
ryoruz demektir. Bir kediyi niin besleriz, bize sayg
gstersin, minnettarlk gstersin diye mi? Bir kediye
karlksz sevgi veremezsek insanlara nasl verece
iz, dostlanmza sofralarmz bize minnet duysunlar
diye mi aacaz? stelik kediye benzer davranlar,
en yaknlarmz da sergiler. Yemeini verdiiniz kedi
niz size pati atar ama srekli beslecliiniz ve kollad
nz einiz -dostunuz, ocuklarnz da size arada bir
pati atarlar; kapy arparak, yznze laf arparak,
_. kalbinizde trnak izinden derin yaralar aarlar. im
di onlara da "nankr" m demeniz lazm? Aslnda
kedilerin ailemizdeki dier yelerden hi farklar yok
tur; onlar da ikilemli davranlar sergilerler. imdi
trmalarlar, az sonra bacanza srtnrler, kucanza
alrsanz keyiften gur gur sesler kararak uyuyuverirler.

Kediler, evlerimizde beslediimiz tam evcilleme


mi" son canllardr. Kpek okullar vardr, kedi
okulu yoktur. Ked i , bana buyruktur, davranlarna
gnlnzce ekil veremezsiniz, aranzdaki ilikiyi o
28

ayarlar. Sizin bak tarznza gre, siz onun sahibisi


nizdir, ancak kedinin bak tarzna gr'! galiba ikiniz
birden ayn eve devam etmektesinizdr. "Ben onun
sahibiyim, bana nankrlk. etmemeli" dncesi
sizin kiisel fantezinizdir. Sevilmel istediinde
kendini size zorla sevdirir, zgrln engelledii
nizde, snrlarn atnzda size pati atar.
Evinizdeki kedi, durup dururken yatt yerden kal
kp yannza gelip size pati atmaz, istemedii bir ey
yaparsanz, zgrln engellerseniz size pati atar.
Bu durumda kedilere "nankr" de diyebilirsiniz "z
grlne dkn" de.
Suflrl Y.amiar
29

Ltfen,
bir fecliy(e yafnff furmaaan, ze{(ifre bir yavru fecli
ap bytmeden, fecli sujfrCerine fu(ak veri_p feaiCerin
nankr o(dukiarn dnmeyin. 'Keclifer, iUkiye kencli
(eri karar veren, isteaif (erincfe kenai(erini sevcliren, z
ar(freri enae((enclitJinae araya mesafe. koyan ve teyki
veren varfffarir. v(erine ve siz(ere batJfir(ar, batJrf
aeg((erclir.

'Keke fieyimiz y(e o(abifsek.

galAltnda Bir Yaam:


im izdeki ve Dmzdaki Suflrler
Kk yalardan itibaren ana babalarmz bizlere suflrlk
ede ede sonunda beynimizin bir kesine grlerini, sesle
rini yerletirirler. Onlar yanmzda, hatta hayatta olmadklar
zamanlar, iimize yerleen bu sesleri bize suflrlk etmeye de
vam eder. rnein:

Bir gen kzsnz diyelim. Bir delikanlyla tantnz, ev


lenmeyi dnyorsunuz. Delikanlnn huyu suyu, eitimi,
meslei tam istediiniz gibi, ancak boyu sizinkinden ksa. Siz
mantnzla dndnzde diyorsunuz ki "Benim iin boy
hi nemli deil". Ancak iinizdeki suflr rahat durmuyor,
size ksk bir sesle ')\.nnen bunu beenmez, herkesler ne der"
Kk eyler 2
30

diyor. Eer siz parazit yapan bu ksk sesten etkilenirseni.


iinizdeki suflre teslim olmu olursunuz.
Bazen evrenizdeki suflrler ile iinizdeki suflr karc
halinde size ne yapmanz gerektiini sylerler. O zama
iiniz daha zordur. Bir anlamda siz ieriden ve dardan igal
altndasnz demektir. zgrlnz elde edebilmek iin
kk apta bir kiisel kurtulu sava vermelisiniz. lk adm,
suflr kullandnz, zgr olmadnz fark etmek olmaldr.
Daha sonraki basamaklardan kitabn "Psikolojik Dmlerden
Kurtulmak" adn tayan nc Blmnde sz edeceiz.

Biz Suflr myz Rehber miyiz?


"Suflrlere teslim olmayn diyorum ama bir adan baknca
bunu sylemek de bir suflrlk saylabilir. Biraz genelleme
yaparak btn kiisel geliim kitaplarnn, insanlara suflrlk
ettiini dnebiliriz. Ancak bu ok doru olmaz. Gnlk
yaamda bakalarna suflrlk edenler, genellikle tek bir yol
gsterirler, kendilerince doru olan yolun izlenmesini isterler.
Kiisel geliini alanndaki kitaplarda ise ounlukla, psikolojik
danma, rehberlik anlaynn bir uzants olarak, kiilere
"yol" deil "yollar" gsterilir. Tek doru retilmez, yaamdaki
seenekleri fark etme ve seim yapma becerisi gelitirilmeye
allr.

Bu durumda, psikolojinin (gerek duyulduunda dier bilim


dallarnn) rettii bilimsel bilgilere dayanan konferanslar,
kiisel geliim kitaplar, suflrlk etmek, tek doruyu
retmek yerine, kiileri yaamla, farkl grlerle tantrmaya
. ynelmelidir. Bunu gerekletirdiimiz zaman yaptmz
suflrlk deil, rehberlik olur.

Suflr ile rehber arasnda iki temel fark vardr: Birincisi,


31

suflr insanlara doru yolu gsterir, nk kafasnda tek bir


doru vardr. Rehber ise insanlara yollar gsterir, seenekleri
fark etmelerini ve ilerinden bir tanesini semelerini salamak
iin urar, yani onlara koluk , katalizrlk yapar. kinci fark
ise udur: Suflr, gnll olsunlar olmasnlar insanlara kendi
kafasndaki doruyu empoze eder. Rehber ise yalnzca gnll
olarak kendisine bavuranlar seeneklerle tantrr.

Kiisel geliim alannda alan bizler, rnein ben . ve


sevgili Doan Ccelolu, belki zaman zaman istemeden
suflrlk ediyoruz , ancak genelde yapinak istediimiz -ve
galiba yaptmz- rehberlik. etmektir.
Kk eyin 2
32

YAAMA FARKLI AILARDAN


BAKMA BECERS

B ir nesneye, bir olaya, genelde yaama, tek bir adan da


bakabiliriz, farkl alardan da bakabiliriz. Yaama farkl
alardan bakldnda sanatta, bilimde, teknolojide yenilikler
kar ortaya. Bir zamanlar gnele dnyaya ilikin birinci bak
tarz, dnyann durduu, gnein ise onun etrafnda dnd
eklindeydi. kinci bak tarz gnein durduu, dnyann
onun etrafnda dnd eklindeydi. n c bak tarz g
nein dnerek uzayda yol ald, dnyann ise onun etrafnda
dnd eklindeydi. Bitmedi, daha pek ok aklama gelebi
lir, gelecektir.

Olaylara, yaama tek bir bak tarzyla bakmak, dier


bir syleyile at gzl kullanmak, renilebilen bir eydir
ve ounlukla suflrlerden renilir. Yaama farkl bak
tarzlaryla bakma becerisini de kendi kendimize renebiliriz,
renmeliyiz.
SulH Y.-:-.n\.;:-
3J

Farkl bak tarz nedir, nasl kar ortaya? Birka rnek


sralayalm:

Fe11ariini Satan Bilge


Bir sredir FerrariSini Satan Bilge adl bir kitap var vitrinlerde.
Kitabn ieriine elbette ki sayg duyuyorum, bir eletirim
yok. Ancak kapak-ierik mantn bir irdeleyelim.

Bence bu kitabn kapana baktnzda ieriini tahmin


edebiliyoruz, yle ki: Kavunii harmani giymi bir erkek
gzkyor kapakta. Byk bir ihtimalle eserin kahraman olan
batl, maddi deerlere srt evirip manevi deerlere ynelmi,
Ferrai.'sini satp Budist olmu. Olabilir. Ancak bu olaya birinci
bak tarzdr.

Sz konusu kitaba ikinci bak tarzmz u olabilir mi? Kita


bn kahraman, maddi deerlere pek de srtn evirememi.
Ferrari'yi ne yapm, satm. yi de niin bir fakire hediye
etmemi veya bir hayr kurumuna hibe etmemi? Sat, maddi
dnyaya. ilgiyi gsterir. Pazarlksz sat olmasa gerek; satar
ken muhtemelen pazarlk etti. Bir ihtimal de u ki, paray bir
barkaya filan koydu, Nepal'de hevesi getiinde geri dnp
Ferrari'sini tekrar alacak.

kinci bak tarzmz bir senaryo, belki doru, belki deil.


Ama aklmza gelmesinde yarar vardr, bizi zenginletirir. Bir
eye bakarken, ilk bakta gze arpan veya bize retilen bak
tarznn yanna kendimize ait bak tarzlar eklediimiz zaman
yaam irdelemeye baladk demektir. Zenginlik bu yzden gelir.
34

Sokrates'e Farkl Bak


Sokrates'in ynetimle aras alm, idama mahkum edilmi.
Rivayete gre, lmeden birka saat nce vedalamak iin ei
gelir yanna. Kadncaz bu srada alar ve

. bu kt adamlar seni haksz yere ldrecekler"

der. Bu dorudur ve olaya birinci bak tarzdr. Sokrates ise


karsna yle cevap verir:

"Evet, haksz yere ldrecekler, hakl yere ldrseler daha


m iyiydi?"

Bence bu dnce eklini olaya ikinci bak tarz sayabiliriz.


Houma giden bu bak tarzn derslerimde, konferanslarmda
zaman zaman anlattm. Bir gn kzmla evde ders alyorduk,
yine Sokrates'in cevabn syledim. Eim o srada koridorday
m, duymu. yle seslendi:

"Vay be" dedi "Sokrates'e bak, giderayak yine karsna bir


laf sokuturmu. Adamcaz, az sonra leceksin, filozofluk
etme, u kadncaza gzel bir sz syle. 'Seni seviyorum' filan
de."

Bence bu dnce ekli olaya nc bak tarz oldu.


Bende psikoloji, bir de kk felsefe ayakkabs var. Ben bu
ayakkablar giyince, muhtemelen Sokrates'le empati kurdum,
onun olaya bak tarzn beendim. Bendeki bilgiler, psikoloji
felsefe ayakkablar eimde de var. (Eim meslektamdr.)
Ancak eimde bir ift ayakkab daha var, sanrm bu da kadn
ayakkabs. Eim bu ayakkablar (mokasenleri) giydiinde
galiba Sokrates'in eiyle empati kurdu. Bylece olaya, benim
Su"liirlli Yaamlr
35

aklma gelmeyen nc bak tarzyla bakabildi.


nc bak tarz, bu konudaki nokta deildir. Bu
olaya drdnc, beinci... onuncu bak tarzlaryla bakmak
mmkndr.

"Olum SenAdam Olamazsn"


nl bir halk hikayesi vardr, babalar bunu oullarna
anlatmay pek severler (Babam da bana keyifle anlatrd).
yle:

Osmanl'da kylnn birisi oluna srekli "Olum sen adam


olamazsn" dermi . .Olan bym vezir olmu, stanbul'a
yerlemi. Adam gnderip babasn stanbul'a getirtmi.
Babas yanna geldiinde bizim vezir, "Baba sen bana vezir
olamazsn derdin, bak ben vezir oldum" demi. Babas ise ona
"Olum ben sana vezir olamazsn demedim, adam olamazsn
dedim, eer adam olsaydn yal baban ayana armazdn,
sen kalkp gelirdin" diye karlk vermi.

Bu kssaya birinci bak tarz udur: Vezir, vezir. olmutur


ama adam olamamtr.

Bir de yle dnebilir miyiz? Vezir adam olamam


olabilir, ancak bunda kendisi kadar babasnn da sorumluluu
vardr. Olumlu vurgu olumlu davran getirir, olumsuz vurgu
olumsuz davran. Baba olumsuzu vurgulad iin olu adam
olamamtr; bir anlamda kendi kendini dorulayan kehanet
ortaya kmtr. Bir halk deyiidir, "Krk kere ne sylersen
o olur" derler. Gerekten de yledir, evreden, zellikle ana
babadan gelen mesajlar kiilerin dncelerine, davranlarna
yn verir. Eer bu baba, ocuuna olumlu mesajlar verseydi,
K\ck eyin 2
36

rnegn "Benim olum bydnde anaya-ataya saygl


olacak" deseydi, byk bir ihtimalle bu ocuk bydnde
babasn ayana artmazd.

Bu kssaya ilikin nc bak tarz u olabilir: Vezir


genliinde kendisine "adam olamazsn" diyen babasna
ierlemitir, gn geldiinde saldrganca bir davran
sergileye tek intikamn almtr.

Bu kssay syleyenler, muhtemelen birinci bak tarzndan


yola ktlar, saygsz oullan saygl olmaya davet etmek
istediler. Ancak bilinli olmak.szn baz gizli mesajlar da
yklediler kssaya. Kanmca bu kssadaki en temel gizli
mesaj, ocuklarna gvenmeyen, onlar aalayan babalarn,
gnn birinde, bu davranlarndan tr utan duyacaklar
eklindedir.

Ana babalarn ocuklarna gvenmemeleri ve bu gvensizlii


aka ifade etmeleri, ocuklar ve genler iin ok zedeleyici,
youn fke uyandrc bir tavrdr. Bu fkeyi Duygu Asena,
Kadnn Ad Yok adl kitabnda ok gzel dile getirmitir.
niversiteye girmek isteyen gen kza babas "Sen niversiteyi
bitiremezsin" der. Buna ok ierleyen gen kz hrslanr, alr,
gnn birinde mezun olur. Ancak babas lmtr. Babasnn
mezarna gider, ikilemli duygular iindedir; bastrlm .b ir
sevgiyle, hasretle ve fkeyle konuur, konuur ve diplomasn
mezarn zerine atar.

ocuklarmza gvenmek gerekiyor. Onlara gvenmek,


onlarn iinde hayat boyu kullanacaklar byk bir itici g
oluturur. Kkken size gvenmemi bykleriniz olmu
olabilir ama bir ihtimal, gvenenler de vard. Belki babanz,
belki anneanneniz, belki de bir retmeniniz sizin iin 'et
yapar, Ahmet becerir", 'ye tuttuunu koparr", "Bilge
37

mutlaka hayatta iyi bir yerlere gelir" dedi. Belki bugne kadar
aka fark etmediniz ama bu cmleler sizin iin bulunmaz
birer hazineydi.

Sizlere, beni ok etkilemi bir olay aktarmak istiyorum.

Erol Sonuparlak
Ankara Cumhuriyet Lisesi son snftaym, aylardan
Nisan. Er_ol So nuparlak adl bir arkadamz var
snfta, beden eitimi dndaki btn dersleri,
doru hatrlyorsam on be dersi zayf. Bir gn
matematik retmenimiz Ycel Hanm Erol'a "Erol
baban geldi, konutuk, sana ok gveniyor, 'Hocam
merak etmeyin, btn dersleri kurtarr, temeli
salamdr, Erol yapar' diyor" dedi. Ycel Hanm,
Ero l 'un babasnn tavrndan etkilenmi gzkyor
du. A ncak bizler onun Ero l 'un nesine gvendiini
anlayamadk. ki ayda o kadar dersi kurtarmas,
bir de niversite snavlarna hazrlanmas imkansz
gzkyordu.

Ne oldu? Erol Haziran 'da mezun oldu, o yl ODT'


nin, Metalrji Mhendisliini kazand, drt ylda da
bitirdi. B u olay beni ok etkilemitir. Erol'un gerek
ten sonu parlak oldu.

O yllarda liselerde "veline soralm " sistemi yoktu;


E rol liseyi velisinin resmi kanaatiyle deil, bata
babas o lmak zere evresinin kendisine duyduu
gven sayesinde bitirdi. Byk b ir ihtimalle, baba-
38

snn Erol 'a gvenmesi, Erol''Un kendisine olan


gvenini de artrd. Bu olaydan karacamz
hisse bence u: Erol 'un babas "Olum sen adam
olamazsn " demedi, bakt, olunda bir cevher grd
ve "Benim olum adam olur" dedi.

Sonuta olu da cevher oldu, cevher mhendisi


(metalrji mhendisi) oldi.

Ahmet Bey ld m?
Geen sene ntemet'te dolaan bir hikaye vard, ben
zeri olay bir fakltemizde yaand (benim fakltem
deil). Fakltenin kat grevlilerinden birisi, adna
Ahmet Bey demek istiyorum, kalbinden rahatszm,
erken emekli olmu. Bir sre sonra bir gen, fakl
tedeki retim elemanlarna gelip, "Babam kalpten
ld, ben renciyim,. desteinizi rica ediyorum "
demi. Herkes annda para vermi gence. Daha son
ra eini arayp basal dilemek istemiler, bir de
grmler ki Ahmet Bey lmemi, olu filan da yok.
Olay annda kulaktan kulaa yaylm. Olay duyan
retim yelerinin ilk tepkileri u olmu: "Ne! Ahmet
Bey lmemi mi, oh ok kr. " Hi kimse ilk tepki
olarak "Demek dolandrldk " dememi.

Bu dolandrclk olay karsnda "dolandrldk " de


mek birinci bak tarzdr, Ahmet Beyin lmediine
sevinmek ise ikinci bak tarz. Burada olduu gibi
tm olaylara bir de ikinci gzle bakabiliriz. Burada
Sufliirlii Yaanlar
J9

sz konusu o lan ikinci bak tarz, bir anlamda


polyanaclktr. Dier kitaplarmda da belirttiim
gibi, yerinde kullanlan polyanaclk, kafay kuma
gmme eklinde bir zayflk deil, yaam karsnda
zengin ve gl bir durua sahip olmak demektir.

Bir bacan kaybeden bir kiinin "Batsn bu dnya,


bacam kaybettim " demesi birinci bak tarzdr.
Ayn kiinin "Geride bir bacam daha var, onunla.
neler yapabilirim" demesi ise ikinci bak tarzdr,
kiiyi zenginletirir, direnli klar.

ocuklara Yeni Gzlerle Bakmak


ocuklarmzn davranlarna, allmn dnda farkl
gzlerle bakmak, hem bizi rahatlatr hem biz onlar rahat
brakrz, gelimelerini engellemeyiz. rnek:

Birinci rnek

Mislifrliktesiniz diyelim, gitmeye karar verdiniz ve "Hadi


canm, gidiyoruz" dediniz, ounlukla yan odadan ''.Anne
n'olur be dakka" cevab gelir. in kts bu "Be dakkalarn"
sonu gelmez. Bu olaya birinci bak tarz, sinirlenmeniz,
ocutinuzun laf anlamaz olduunu dnmenizdir. Ayn
olaya yle de bakabilirsiniz: ocuunuz arkadalaryla
uyum salamtr, oynamtan keyif ald iin bir trl
ayrlamamaktadr. Srekli yannzda otursa, ikide bir "Hadi
gidelim" diye kolunuzu ekitirse daha m iyi?

Yukardaki olaya nc bir bak tarz u olabilir: Misafirlii


bir trl sona erdiremeyen ocuklar aslnda biz yetikinlere
K ci k c y k r 2
40

benzemektedirler. Ben bugne kadar 'llaha smarladk"


deyip gidiveren bir misafir grmedim (ok kr grmedim).
Kapya ulaan misafirlerle, u da olmutu, . bu da olmutu diye
diye bir sre daha konuulur ayakst; tpk ocuklar gibi,
misafirlerimiz bir trl gidemezler, biz de ev sahibi olarak
ilgin eyler syleriz pepee, herhalde gitmesinler diye. Yaygn
olan bu laf uzatma olayn engellemek iin kltriin buluu
"zengin kalk" denen abucak kalkp gitme davrandr.

Misafirlikte veya sokakta oyundan kopamayan ocuunuza


kzabilirsiniz. Ancak ayn olaya, yukarda ifade edilen ikinci
veya nc bak tarzyla ya da sizin aklnza gelen drdnc
bir tarzla baktnzda, fkeniz azalabilir, "Hadi gidelim"i daha
anlayl bir ses tonuyla syleyebilirsiniz.

kinci rnek

Diyelim ki ocuunuz yanda, misafirlikte eve dnmeye


raz ettiniz, ancak ierden elinde ev sahibi ocuun bebeiyle
geldi. Alp gtrmeye niyetli. Bu olaya birinci bak tarznz
"Beni mahcup ediyor" eklinde olabilir.

Ayn olaya ikinci bak tarznz u olabilir: "Misafirlik keyifli


geti, ayrlmak kayg verdi, buradan bir dlle/ganimetle
gitmek ona iyi geliyor". Benzeri davran blz yetikinler de
sergiliyoruz. Bir uzak ehre, lkeye gittiimizde, gezimiz keyifli
gemise, ayrlma saati glince kendimizi kt hissederiz, belki
de kaygmz azaltmak iin hibir zaman kullanmayacamz
biblolar, anahtarlklar, kartpostallar , yamalar gibi satn
alrz. Bir adan baknca bebei gtrmeye alan ocuklarn
davranlar bizim bu davranmza benzemektedir.

Olaya bu ekilde baktmzda tavrmz deiir, ocuumuzla


daha sakin bir iletiim kurmaya hazr hale geliriz. Sz temsili
S 'l ii r l Ya a n l ; r
41

a ramzda ylesine bir konuma geebilir:

Baba: "Hayatm, sen bu bebei eve gtrmek istiyorsun


galiba"
ocuk: "Evet, ben bunu eve gtreceim, ok sevdim."
Baba: ''.Anlyorum bir tanem, bu bebei ok sevdin."
(Burada baba ocuun duygusunu onaylad. Evde, iyerinde,
evremizdeki insanlarn tm duygularn, tartmakszn
onaylamalyz, ancak onlarn dncelerini ve davranlarn .

onaylamayabiliriz.)
ocuk: "Evet ok sevdim, eve gtreceim."
Baba: "Canm benim, bu bebek bize ait deil; bize ait olmayan
eyleri gtrmemiz uygun deildir. Bunu ieri brakmamz
gerekiyor." (Baba toplumsal kurallar hakknda b ilgi veriyor.)
''Sen mi gtrp brakmak istersin, ben mi gtreyim?"
(ocuuna seenek sunuyor.)
Bebei braktktan sonra ocuk zgndr.
Baba: "Sen zldn."
ocuk: "Evet ok zldm."
B 3:,b a: "Canm benim, ben de zldm."
ocuunuz hayat boyunca birtakm hayal krklklarna
urayacaktr, hayal krklklar da yaamn bir parasdr. imdi
siz yanndasnz ve zntsn paylatnz. ocuunuz bu
krizden glenerek kmtr.

(Yukardaki diyalog ocuklara Hay r Deme Sanat adl kitaptan


aktarlmtr.)

nc rnek

Evinize misafir gelir, ocuunuz oyuncak aysna sk sk


sarlr, misafir ocua elle tmez. Ne yaparsnz? ounluk
K k e y le r 2
42

hemen "Hadi yavrum, kardele payla" der, bunu sylediinizde


suflrlk. etmi, stelik emredici bir suflrlk. sergilemi
olursunuz.

imdi bu olaya birinci bak tarz u olabilir: "Payla"


diyerek ocua paylamay retiyoruz, paylamak nemli bir
toplumsal deerdir. Doru, buna itirazm yok, ancak bu olaya
bir de u adan bakabilir miyiz:

ocuk oyuncan niin paylasn? art m? Biz yeti


kinlerin, en azndan bazlarmzn, evlerimiz, arabalarmz
var. Biz bunlar ihtiyac olan gariban kardelerimizle payla
yor muyuz? Evinizdeki fazla oday bir niversite rencisine
veriyor musunuz? ocuk niin paylasn? stelik hayattaki tek
mal varl o ayck. Vergi -yermek iin eli cebine zor giden, kazan
cn lkesiyle paylamaya hevesli olmayan nice yetikin, ocukla
rn karsna geince bir ahlak abidesi kesilir, "ok ayp, kardeinle
payla" der. "nce sen payla da ocua rnek ol" demek isterim
bylelerine. Bunu desem, vergi karanlar muhtemelen yle itiraz
edeceklerdir: 'funa devlet toplad vergileri doru kullarunyor, o
yzden vermiyorum." (nce verip sonra da doru kullanlmasn
salamaya alsana.) Buna benzer ekilde aycn vermeyen o
cuk da size 'funa o karde benim aycma benim kadar iyi baka
maz, sonra benim aycm ondan korkar" filan dese, ne dersiniz?

nce siz kazancnz lkenizle paylan, ondan sonra aycn


vermeyen ocuunuza karn. Ve ey vergi karan dostlar, cm
lelerinize 'funa" diye balamayn. Mazeretler mazur gstermez,
yalnzca mahcup eder insan.

Oyuncan paylamayan ocuk karsnda ikinci bak


tarzn aklnzdan geirdiinizde ne olur? Bir ihtimal ocuunuza
daha anlayla bakabilirsiniz, onu paylamas konusunda zorla
mazsnz.
S u " l r l ii Ya a m l ;r
43

ocuklar emirle paylamay renmezler. "Payla!" emriyle


verilmek istenen ahlak ezbere ahlaktr. ocuklar, yiyecekleri
ni, evlerini konuklaryla paylaan biz yetikinleri rnek olarak
paylamay renirler. Bir de, arkadalaryla oynarken, payla
tklarnda onlar tarafndan onaylandklarn, paylamadklarn
da reddedildiklerini grerek, paylamalar gerektiini yaaya
rak renirler.

ocukla ocuk/amamak,
Ergenle Ergenlememek
"Ben orap giymeyceim" diye tepinen bir ocuun kar
snda "Hayr efendim, giyeceksin" diye baran bir ana baba
dnnz. imdi hangisi daha ocuk?

natlklar dahil ocuklarmzn tm davranlarnn arka


snda, belirli nedenler, belirli ihtiyalar vardr. Bu ihtiyalar
doru anlayabilir, onlarn davranlarna, alageldiimizin d
nda yeni bak tarzlaryla bakabilirsek nmzde yeni ufuk
lar alr.

Ergenlik dnemindeki genlerin kendilerine zg dn


me-davranma ekilleri vardr. Ana babalar ergenlerle ztlatk
larnda, farknda olmadan onlara benzemeye balarlar. Oysa
on)ar gibi olmamalyz, onlar anlamalyz, onlarla empati
kurmalyz. Onlarla empati kurmak demek, kendi bak tarz
mzn dna kp onlara onlarn bak tarzlaryla bakabilmek
demektir.

Farkl bak tarzlar yeni iletiim ekilleri getirir bizlere.


Tipik bir ergen davranna farkl gzlerle baktmzda neler
olabilecei konusunda bir rnek verelim:
On -on drt yandaki olanlarda tipik bir kyafet grr
snz; gs bar aktr, spor ayakkablarn d a balamam
lardr, ayakkabnn dili dardadr, backlar iki yandan sarkar.
Bunu gren babalar sinirlenirler, "Olum, evladm u ayakka
by bala, basp deceksin" derler. Bu tavr olaya birinci bak
tarzdr, ayn olaya yle de bakabilir miyiz?

"Siz 6u ieCifunCy Fayatta i{f ve son fez 6yfe lf(i diarufa


ayaffu6{arfa anreftesiniz; az sonra, 6erfi 6ir y{, 6e{fi
a{t ay sonra fiyonf aty sizin isteciJiniz ef;Gle aiyecef.
ve siz onu Fayat 6oyu 6ir cfaFa hi 6y{e fambur {um6ur
ayaffa6{arfa aremeyecef.siniz. 13afn ve iferile sizin iin
6ir nostagi ofacaf u tuFaJ ayaffu6{an feyifCe seyreiin. "

Bakabiliriz. Eer bakarsak, gence ynelik fkemiz azalr,


uzlama yoluna girebiliriz.
KA D I N RO L N E
VE
H A K LA R I NA
FA R K L I G Z L E RL E
BA K M A K

"Tek Tam Kendim Aldm"

Pamuk P renses Bize Ne Anlatyor?


Bence btn masallarda, bir grnr mesaj vardr, bir de
grnrn altna gizlenmi rtl mesaj vardr. Grnrdeki
mesaj toplumun bize sufle ettii mesajdr ve galiba tek tip insan
yaratma amacna yneliktir. Alttaki mesajlar fark etmek, en
azndan altta baz mesajlar bulunabileceini dnmek, bizi
------ .K k e y l e r 2
46

zenginletirir, bize eletirel bak as kazandrr. Pamuk


Prenses masalna bakalm:

vey annesiyle ba dertte olan Pamuk Prenses ormanda


Yedi Ccelerin kulbesine snr. Yedi cce, z bakm becerisi
zayf yedi tane ccedir. Evleri pistir, danktr, yeterince
ykanmazlar. Pamuk Prenses, onlarn evlerini toplar, temizler,
gzel yemekler yapar, yk.anmalarn salar. Hzla geelim.
Cad annesinin kyafet deitirerek kendisine verdii sihirli
elmadan yer ve yar l halde uzun bir uykuya dalar. Beyaz
atl bir prens gelir, onu per uyandrr, evlenip mutlu olurlar,
cadya da dersini verirler.

Bu masaldaki yzeysel mesaj galiba u: "Sen iyi kalpli ol,


mutlulua kavuursun, ktler ise cezasn bulur. Bu mesaja,
"Bilmediin kiilerin verecekleri yiyecekleri yeme" eklindeki
mesaj da eklenmi olabilir.

Bu masalda verilen rtl mesajlar ne? Bir dnelim, bir


tanesi u olabilir mi:

"Sen 6ir prenses 6i{e oCsan ev i{erinden kurtufamazsn;


6ir kalnn teme{grevi ev i{eridir. "

Gnmzde binlerce kadn bu rtl masaja uygun yayor


sanrm. Kadnlar evlerindeki yedi ccelerin z bakm beceri
sinden sorumludurlar. Yedi cceler ise erkekler ve ocuklar
dr. ster retmen olsun, ister mimar, ister hekim olsun ister
hakim, nice hanm evin temizliinden, yemekten, amardan
tek bana sorumludur. Niin? Ev dnda da alan kadnla
rn ykleri ev halk tarafndan adil bir ekilde paylaaldr
aslnda. Diyelim ki kadn, bir ev hanmdr; yk yine paylal
maldr.
S u fl ii r l ii Ya \ n h r
47

Pamuk Prenses masalnda verilen bir baka rtl mesaj


acaba u mu?

"er sen Gir fadinsan, Gir Geyaz atf _prens ae(ip


seni furtarsn diye oturup Gef(emefisin. 13 ir Geyaz
f f
atf prens tara naan fe eai(mediin srece Gu anyaaa
varo(amazsn, fiayatn ancaf Gir erfef(e an(am fazanr;
afsi fia(ae uyuyup fafr, fiatta (rsn. Senin yerin Gir
erfein atnn terfisidir. "

Niye? Kadn erkee eit olsa olmaz m? Galiba olmuyor. Bir


aratrmada, niversite okuyan kz rencilerimizin nemli bir
ksmnn mezun olup varlkl bir kocayla evlenmek istedikleri
ortaya kt. Demek ki binlerce yllk masallardaki beyaz atl
prens modeli, gnmz yaamnda hala geerli.

Kadnlarmz kendi balarna ayakta durmay niin tercih


etmiyorlar? Bu ve benzeri masallarda (mesela Uyuyan Gzel'de)
toplum.. onlara bir Pamuk Prenses olmalarn, oturup prensle
rini beklemeleri sufle ettii iin mi?

Bat masall arnda, Laura Schlessinger'n K.t,dnlarn Hayat


larn Mahvetmek iin Yaptklar On Aptalca Hata adl kitabnda
etkili biimde belirttii gibi, beyaz atl prens motifinin yan
sra bir de "dnyay gezmeye karar veren ama gezemeyen" ka
dn kahramanlar vardr. Dnyay gezmeye karar vermi nice
masal kahraman gen kz, daha gezinin banda bir yakk
l erkekle tanp evlerinin kadn oluyor, dnyay gezmekten
vazgeiyorlarm.

HYB Yaynlar, Ankara, 1 99 7


Kk )eyin 2
48

Kanmca Bat masallarnda karmza sklkla kan "Beyaz


Atl Prens" motifi, Trk halk masallarnda grlmez. Trk
masallarnda kadnn yeri erkein terkisi deildir. Dede Korkut
masallarndan birisinde Kantural ve krk yiidi, atlarna binip
ava kmlardr. Kardan Salcan Hatun gelir. O da krk ince
belli kz arkadayla at stnde ava kmtr. Kantural ile
Salcan Hatun tartirlar, ok atmada, grete yeniemezler,
birbirlerini sever, evlenirler. Ya da Bams Berek ile Ban iek
yine at zerinde karlarlar, nce atr sonra birbirlerini
sevip evlenirler.

Ksacas, masallardan edindiimiz bilgiler nda


anlyoruz ki eski Trk yaamnda kadnn at vard ve kadn
erkee denkti. Erkek kadar kadn da glyd. rnein yakn
zamanlarda bile Anadolu Seluklularnda Hakan ve Hatun
tahta birlikte oturur, resmi belgeleri birlikte imzalarlard.
Halide Edip Advar veya Nene Hatun, kltrel tarihimizdeki
gl kadn fikrinin yakn zaman rnekleridir.

zmir'in igalinin protesto edildii nl Sultanahmet


mitinginde bir tek kii konutu o da Halide Edip Hanmdr.
Eer Halide Hanm bir Pamuk Prenses olsayd ei kendisine,
"Halide sen evde otur, Sultanahmet'te bir toplant
vann , ben bir bakp geleyim" derdi. O zaman da
Sultanahmet'te en iyi hatip deil, muhtemelen ikinci sradaki
kii, bir erkek konuurdu. Ya da Aziziye Tabyas gece yars igal
edildiinde, Nene Hatunlar, elerinin yannda yer alamayan
hanm hanmck Pamuk Prensesler olsalard, keserleri, sopalar
kapp dzenli dman birliklerinin zerine atlmasalard, o
tabyalar kurtulamazd.

Gnmz Trkiye'sinde gl kadn motifi, btn o


Pamuk Prenses, Uyuyan Gzel masallarna ramen varln
srdrmektedir. Trkiye, dnyada kadn profesr says en
S u "I i\ r l ii Ya : m l a r
1 9

yksek olan lkedir ve dnyadaki toplam kadn yksek


mahkeme bakan Trkiye'dedir.

NilAyp m Etti.?
Nil Karaibrahimgil'in bir arks kadnlarn gl olma z
lemlerini gl bir slupla dile getiriyor. Ne diyor: "Tek tam
kendim aldm, tek bama kendim taktm, girmesinler hava
"
ya diyor. Kadnn tek tan kendisinin alabilmesi, hem maddi
hem mecazi anlam tayor. Tek tan kendisi alabilen, kendi
ayaklar zerinde durabilen gl kadn, ayn zamanda anne
de olabilir, e de. Kadnn gl olabilmesi onun "kadnlktan"
uzaklaaca anlamna gelmez. Dedelerimizin "Kadn anam"
dedikleri ninelerimiz, hem e, hem ana, hem de gl olmay
becerebiliyorlard galiba.

Tek tal yzklerini kendileri takabilen gl kadnlar,


"baml" deil "bal" olan sevgililer, eler olabilirler. Tek tal
bir yzk iin beyaz atl bir prens bekleyen bir kadn, erkee
bamldr, ona muhta konumdadr. Kendi ayaklar zerinde
durabil,en, beyaz atl bir erkein himmetine muhta olmayan
bir kadn ise, hem zgr hem bal olabilir.

Sevdiklerimize baml deil, bal olmalyz. Eimize, aile


mize, lkemize baml deil, bal olmalyz. Baml ilikide
biri tekine dayanp da yaar. Aralarnda ballk olanlar ise
dayanma iinde yaarlar.

Ben ailemle, eime, lkeme, niversiteme -dilerim yanlm


yorumdur- baml deil, balym. (rnein Ankara niver
sitesini brakp bir baka niversiteye gemem; gn gelin
ce ayrlr veya emekli olurum ama Ankara niversitesinden
olurum.) Akam evime giderim, mecbur olduum iin deil,
K li ii k e y l e r 2
50

tercih ettiim iin giderim. Gidebilecek baka yerim olmad


iin evime gidiyorsam bamlym demektir, zayflktr. Evimi
tercih ettiim iin gidiyorsam, bu da ballktr. Eim akamla
r faklte k gidebilecek baka yeri olmad iin bizim eve
geliyorsa, bu beni yaralar, kendimi hakarete uram hissede
rim. Eimin her zaman gidebilecek pek ok yeri olsun ama her
zaman bizim evi tercih etsin isterim. Tek tan kendisi alama
yan, kendi ayaklar zerinde duramayan, ekonomik zgrl
olmayan bir e, aslnda pek ok kiiye kt gelse gerek.

Bir gece radyo dinleyerek alyordum, bir kanalda Nil


Karaibrahimgil'in yukarda dile getirilen arksnn feminist
bak as tayor diye eletirildii belirtildi. Bu eletiriyle
ilgili olarak hanm spiker slnda Nil yle demek istemiyor,
btn insanlar prlanta kalpli olalm, birbirimizi sevelim, sevi
lelim demek istiyor" diye arknn szleriyle ilgisi olmayan bir
yorum att ortaya. Hayretler iinde kaldm. Bir kadn kalkyor,
kadnn zgrln savunan bir ark sylyor ama ayn anda
bir baka kadn toplumdan onun dna zr diliyor. lgin bir
durum. Kadnlar, hem kadn hem gl olacaklarna daha tam
olarak inanmamlarsa erkekler nasl inansnlar.

Dantele ve Mantya Bir Baka Bak Tarz


Bir kadnn }<.aa krk mant sdrmas, gz nuru dkp
danteller ilemesi bir adan baknca muhteem bir eydir,
vgye deerdir. Ama ayn olaya bir baka adan baktmzda,
acaba btn bunlar, kadnn enerjisinin smrlmesi anlamna
gelir mi, onu eve balamak iin toplumun, bilinli olmakszn
ortaya att zekice bir taktik saylabilir mi trnden sorular
geliyor akla. Kim bilir, belki evet belki hayr.

Eski in'de kz ocuklarna demir ayakkablar giydirirler-


S u fl <i r l Ya ;; n h r
51

mi. Bunun grnr sebebi ayaklarn kk ve zarif olmasn


salamakm. Ama gelimeleri demirle, sarglarla engellenen
ayaklar hi de gzel gzkmyor, kt kaynam bir kemik
ynna benziyormu. Ayaklar hu ekilde dumura uratma
nn alttaki asl sebebi, o sakat ayaklarla kendi bana evinden
uzaa gidemeyen, evine baml, gzaltnda kadnlar ortaya
karmakt muhtemelen. Acaba :mnt ve dantel de, kendi iine
kapanan, uzaklara bakamayan, okumayan, kendini gelitir
meye vakit bulamayan, bir anlam.da kibarca ayaklarna demir
ayakkablar giydirilmi kadnlar m retti? Belki evet belki
hayr. Bir adan baknca yle, bir adan baknca yle deil.

Kadnlarn Ahn Almak


Gnlk dilde "Kimsenin ahn almamal" derler. Doru
olsa gerek. nsanlarn, hayvanlarn ahn almamal. Hele hele
kadnlarmzn ahn hi almamal. Bir i.adnn ahn alrsak
yz yl sonra da olsa bu ah kar. Hani nl hi.r ark vardr
"Sakn ge kalma, erken gel, sonra tutar seni ahm... " diye.
Baknz yks nasl?

Byk sanat Ahmet Rasim, sanatnda, gazeteciliinde


bykm ama iinde yaad aa uyan bir erkeksi tavr da
varm. Geceleri musiki meclislerine katlr, evine ge gelir,
baz geceler hi gelmezmi. Kars da sabrla onu beklermi. Bu
saygdeer hanmefendi eini yolcu ederken "Sakn ge kalma,
erken gel" demeyi alkanlk haline getirmi. stat bir akam
yine evinden ayrldnda einin bu cmlesi aklna taklm,
yol boyunca "Sakn ge kalma, erken gel" demi, sonra da o
nl gfteyi yazm. Bir arkada gzel bestelemi, bylece
nl bir ark km ortaya. Bence iin ilgin taraf, stadn
einin ahnn yz yl sonra bile hfila, onun azndan olmasa bile
birileri tarafndan telaffuz ediliyor olmasdr.
Kk eyler 2
52

'Bu dnyada g{ zayf eze6iCir, ezer ama ezmemedir.


'Fizikse{ve ekonomik ynden g{ o{an ve toy{umsa{ des
tei de arkasna a{an 6ir erkek eini eze6iCir, eziyor ama
.ezmemeCidir. 'Baz yn{erden kzndan g{ o{an 6ir
6a6a, sudan 6afiane{er{e kzna vura6iCir, vuruyor ama
vurmama{dir. 'Bizim f{trmz, kadnn ayana afrn
fiaffia{ takan erkek{erin, dtJn ne esi kz ata 6inerken
yere diz f.oyuy ona omuz veren 6a6a{arn k{trdr. 'Bu
f.{trn insan{ar, kz{arnn 6a{arna 6ir f.aza-6e{a
ge{diinde on{ar ya{nz ve aresiz 6rafmamaf, 6ar
na 6asmafdr. 'Kadnn ayana fia{fia{ takan, kznn
ayatJna omuz veren 6a6a{arn f.{tr, dante{e, mant
ya fiayso{mu, eve fiayso{mu, zayif 6raf{m kadn{ar
n ayann afrna a{":P eze6iCir, eziyor ama ezmemeCidir.

Spastikler Kime Benzer?


Dnyaya farkl gzlerle bakma konusunda bir baka rnek
olsun diye, spastiklerden sz edeceim sizlere. Bir dnelim,
spastikler, hani u kollan balan srekli sallanan, hareketsiz
duramayan kiiler, kime benzer? Hemen cevap vereyim, bize
benzer.
Sp as t ik, ksaca farkl dzeylerde istemsiz kas hareketi olan
kii demektir. Toplum bu kiilerin "tuhaf" olduklarn (toplum
kendisinin normal olduundan emidir) dnr. Benim
bugne kadar sp astik ok rencim oldu. Ayrca mhendis ,
avukat, yazar, eitimci pek ok spastik tandm. Bu insanlar
size hangi adan benzer? Her adan.
Spastikler ile spastik olmayan arasndaki
benzerlikler:

1 . Bir spastikte istemsiz kas hareketi vardr, yani, diye


lim ki sa eli onun iradesi dnda hareket e d er. Pek
oumuzun sa eli de irademiz dnda hareke t etmiyot
mu? rnein sk perhizdesiniz, ancak nasl olduunu siz
de anlayamaz, kendinizi farknda olmadan buz dolabnn
karsnda bulursunuz, eliniz habire yiyeceklere gid e r. Ya
da alrken veya televizyon seyrederken nnz e byk
bir kapla ayekirdei koyarsnz, eliniz adeta i s te m d
otomatik olarak ekirdeklere gitmeye balar, kendinizi
durduramazsnz. Bazen 'n yahu ekirdei nmden"
dersiniz. Bu szleriniz, irade d yediinizin e....-r eye res
men ilandr.
2. Kiminizin sa eliyle, nceden planlamadan, yani istem
d, ocuunuza bir tokat atverirsiniz, hani "elim in ter
siyle bir tane vurdum" denir ya, ite onlardan.
3. Kiminizin eli, sizin iradeniz dnda, devletin malna,
bakalarnn kesesine uzanverir, vergiden karrsnz
mesela. Ondan sonra bu istem d davrannz akla
yabilmek iin "yahu yine eytan drtt" dersiniz. Olabi
lir, sizi eytan drter arada. te bir spastikle aran zdaki
tek ciddi fark budur: Her ikinizin de eli istem d s aa
sola uzanr arada; ancak sizi eytan drtmtr, spastik
leri ise eytan drtmez.
4. Sa elinizi istem d kullanma konusunda spastik
lerle aranzda, en azndan bir bak tarzna gre ben
zerlik vardr. Aranzdaki bir baka benzerlik ise udur:
Onlar da liseyi, niversiteyi bitirebilir, siz de. Onlar
da dnrler, zlrler, alarlar, siz de. Ama sonu
ta onlara "spastik veya cerebral-paulsyli" denilir, bi ze
Kk eyler 2
54

"normal". Onlarn spastik olduuna uzmanlar karar


verdi de bizim -yukarda sralanan btn o tuhaflkla
r yapan bizlerin- normal olduumuza kim karar verdi?

(Bazlar, gnlk dilde "spastik" yerine "cerabral paulsy"


d9.i.).mesini tercih ediyor. Birka spastik dostuma sordum,
bt. konuda k\ik eylere, belirli kelimelere taklmamak
gerektiini, adlandrma eklinin fazla da nemli olmadn
belirttiler.)

Bebekler ile Mdrler Arasndaki Benzerlikler

Yaama farkl alardan baktmzda ilgisizmi gibi


gzken eyler arasnda birtakm benzerlikler bulabiliriz.
imdi sizlere bir bebek ile akl banda, ar-oturakl bir mdr
arasnda benzerlik. olup olmadn sorsam, muhtemelen
fazla benzerlik. olmadn sylersiniz. Okuduum, ancak u
an kaynan hatrlayamadm bir makalede bir kadn yazar,
bebeklerin ve mdrlerin birbirlerine benzedii, her ikisinin
de istekleri hemen yerine getirilmezse kyameti kopardklar,
bu yzden bebek byten annelerin mdrlerini daha iyi idare
edebildiklerini belirtmiti. Bu gr gelitirerek aadaki
maddeleri oluturdum. Bebeiniz ile mdrnz arasndaki
benzerlikler:

(Bebeklerin marmamalar, mdrlerin ise alnmamalar dile


iyle . . .)

1 . Her ikisine de sahip olduunuzda, balangta ok


sevinirsiniz, ancak ileride banza neler aabilecekleri
ni dnemezsiniz.
<;; u fl r l ii Ya a m bt t"
55

2 . kisi d e ok sabrszdr, iste.klerinin hemen yerine


getirilmesini isterler. stekleri hemen olmazsa barp
armaya, ortal birbirine katmaya balarlar.

3. kisinin de bellei zayftr; bir gn nce onlar iin


yaptnz onca eyin nemi yok tur.

4. Her ikisinin de arada gazn almalsnz.

5. kisi de size teekkr etmez.

6. Siz ikisine de ok ey verdiinizi dnrsnz. On


lar ise size aka bir ey vermemektedir. Siz "seviyor
ama belli etmiyor" diye kendinizi rahatlatrsnz.

7. kisi de size kt davranr, trmalarlar, hatta frsat


verirseniz sizi srrlar. Siz ocuunuza bakp "Byyn
ce geer", amirinize bakp "Bir gn deerimi anlayacak"
dersiniz. Ama o gn hi gelmez; ocuk byr ergen olur,
yznze kapy arpar, amiriniz yalanr, yznze
dosyalar friatr.

8. Bebeiniz de amiriniz de sizin emp atik becerinizi


gelitirir. Bebeinizin alamasnn gaz alamas m, yok
sa ackma alamas m olduunu ksa srede kavrars
nz. Amirinizin honutsuzluunun iten mi, yoksa ken
dinden mi kaynaklandn da ksa sre de renirsiniz.

9. Her ikisinin de yznde tebessm belirtisi ararsnz.


Bebeiniz y_z kaslarn hafife oynattnda "Bana g
lmsyor!" diye barrsnz. Benzer ekilde amirinizin
de yzne bakp "Bugn bana hafife glmsedi galiba"
dersiniz.
K s: ii k e y l e r 2
56

1 O. kisinin de kelimelerinden anlam k.armaya al


rsnz. Bebeiniz . . . " dediinde 'ne dedi", "B . . . "
dediinde "Baba dedi" diye heyecanlanrsnz. Md
rnz ise ''T. . . " dediinde teekkr ettiini dnrs
nz.
1 1. Bazen her ikisinden de bk.tnz dncesi geer
aklnzdan ama hemen sululuk duyar, gnah iledii
nizi dnrsnz, 'ah eksikliklerini gstermesin"
dersiniz.
1 2. Herikiside benmerkezcidir(ego-santriktir); sizin
tek iinizin kendisi olduunu dnr. Her ikisi de si
zin kendinize ait bir zel ya amnz olduundan haber
sizdir. Gecenin bir yarsnda bebeiniz ptr ptr gelip
einizle aranza girer, mdrnz ise cep telefonunuzu
srekli ak tutmanz ister, bylece o da "gecedir, zel
dir" demeden yatak odanza girmi olur.

Yukardaki on iki maddeyi dnmek neye yarar, bence


olaya -bebeklere ve mdrlere- farkl bir bak tarzdr, yaa
mnz yeniden yaplandrmada bir balang olabilir, en azn
dan rtl fkenizi tketir.

Rizeliler Safm?
Ne kadar gerek bilemiyorum ama bir sre nce Ramazanda
Rize'de top be dakika nce atlm. Ertesi gn de mftlk
Rizelilerin bayramdan sonra bir gn oru tutmalar gerektiini
bildirmi. Bunun zerine bir mahalli gazete "Rizeliler Bir Gn
Fazla Oru Tutacak" diye balk atm. Bu olay izleyen gnlerde
ise dnyann drt bir yanndaki Rizelilerden gazeteye "Biz de
tutacak myz?" diye telgraflar, telefonlar gelmeye balam.
imdi bu olaya birinci bak tarz "Rizeliler saf insanlardr, yine
S u fi ii r li Ya a n L rr
57

ocuka bir davran sergilemilerdir" eklinde olabilir. Ancak


bu olaya benim bak tarzm u: Rize lii.ler, dnyann neresinde
bulunurlarsa bulunsunlar kendilerini Flize'ye ait hissediyorlar.
Olabilir mi? Olabilir.

Nice Rizeli var, Karadeniz Blgesincden kp dnyann drt


bir yanna gitmiler ama her yaz birk..a gnlne bile olsa
kalkp uzaklardan geliyorlar ve o gz:el dalarda horonlarn
tepip gidiyorlar. Dnyada ok az yrein insan memleketine/
ehrine bylesine bir ballk g sterir. B durumda bu insanlarn,
dnyann uzak kelerinde de bulunsal:ar, Rize'deki heinerileri
fazladan bir gn oru tutacaksa onlara. elik etmek istemeleri
gayet doaldr.

Elma Aaya m Der?


Suflrler, -bunlar bazen ana babalar olur, bazen retmenler,
bazen herhangi birileri- birtakm allm dogmalar fsldarlar.
Bu dogmalarn dna kabilenler, olaylara allmn dnda
bakabilenler, bilimde , sanatta yeni uftklar aarlar. rnein,
yzyllru,- boyunca insanlar havada braktklar cisimlerin
aaya dtn sylediler. Bu son <ierece doal, basit bir
eydi. Elbette ki her ey aaya derdi ; su aaya doru akar,
yamur yukardan aaya doru yaard. Ama birisi kt, bu
Newton'd, "Havada braklan bir cis im aaya dmyor,
dnyaya doru ekiliyor" dedi. Bu olaya. yeni bir bak tarzyd
ve birincisine oranla ok daha doruydl .

Kuzey yarkre de dalndan kopan b ir elma eer gerekten


aaya doru dyor olsayd, gneyyar.{,rede dalndan kopan
elma da aaya doru dmeli, yani dr.yadan uzaklamalyd.
Oysa dnyann neresinde olursa olsun, d lndan kopan bir elma,
aaya doru dmez, dnyaya doru ekilir. Bu bak tarz,
58

insanln dnyay alglayn deitiren bak tarzlarndandr.

Bazen de bilimdeki ve teknolojideki gelimeler, dnyaya


bak . tarzmz deitirir. rnein, fotoraf makinesinin
icadndan nceki dnemlerde ressamlar koan bir at izerken,
iki n bacan birlikte ileriye geriye hareket ettiini, arka
bacaklarn da birlikte ne arkaya hareket ettiini resmettiler.
nk baknca by!c gz:kyordu. Fotoraf ve ar ekimli
filmler bunun yanl olduunu, atn her bir bacan teker
teker ileriye attn gsterdi. Teknolojinin getirdii bu veri
ressamlarn olaya bak tarzlarm deitirdi, artk atn baca
ayn konumdayken drdnc bacan ileriye doru atldn
izmeye baladlar.

Farkl bak tarzlar insann dnyadaki konumunu


glendirir ve ayn zamanda insann dnyay renklendirmesine
katkda bulunur.

Nazar Boncuu Ne Pemek.2


Yaama farkl gzlerle bakma konusunda son bir rnek:

Tuhaf gelenekleri olan uzak bir lkeden gelen birisi size


"Benim lkemde evi veya ocuu gzel olan birisinin kalkp
yksek sesle 'Benim evim gzel, ocuum gzel' diye barma
s gerekir. Eer barmazsa ayp olur" dese ne deriz? Herhalde
arp kalrz ve "Bizim lkemizde asla byle bir ey olmaz,
bizler ok alakgnll insanlarz" deriz. Ancak biraz d
nnce fark ederiz ki, o tuhaf lkedeki gelenein bir benzeri
bizim lkemizde de vardr. Nasl m? Evlerimizin, ocuklar
mzn gzel olduklarn dnyorsak, nazar boncuklar, at
nallar asarz onlara nazar demesin diye. Bu "benim nazar de
ebilecek gzel bir eyim var" anlamna gelir. Daha da kts,
S u fl ii r l Ya a m l ar
59

nazar boncuklar astmz zaman, evredeki dier insanlar,


st kapal da olsa kemgzl olmakla sularz. Adeta "Sizin
errinizden korunabilmek iin, deerli varlma nazar boncuu
astm" mesajnrveririz.
Deer verdiimiz eylere nazar boncuu asmak, galiba
onlarla nmek demektir; byle olduunu -en azndan byle
olabileceini- dnmek ise yaama farkl bir gzle bakmak
anlamna gelir.
60

O C U K LA RA S E M E
ZG R L G TA N I M A K

Y: tikin yataki insanlar sorumluluk alsnlar istiyoruz, ka


rar verme sknts ekmesinler istiyoruz. Bunu salamak.
iin de i yerlerinde hizmet-ii eitimler veriyoruz. Sz gelii
onlara "out of training"* denen eyler yaptryoruz; elli ya
ndaki insanlara kasklar giydirip, bellerine ipler balatp, suni
dalara trmandryoruz, havada kurulmu kprlerden geiri
yoruz. Bunlar beceren insanlarn iyerinde ekip olacaklarna,
karar verme sknt ekmeyeceklerine inanyoruz.

Ekip olmay retmenin bir yolu yetikinlere "out of trai


ning" yaptrmaktr. Daha etkili bir baka yolu ise ilkokul yala
rnda resme, mzie, beden eitimine arlk vermektir. Kimi
Bat lkelerinde beden eitimi dersinde futbol, basketbol
oynatp ekip olmay, mzik dersinde ortak ritim oluturabil
meyi, resim dersinde ise alglara yeniden ekil vermeyi, grsel
kompozisyonlar oluturmay retiyorlar. Btn bu etkinlikler,

* Bir kiiye yapt asli iinin dnda verilen eitimler kastedilmitir.


S u "l ii r l li Ya a m h r
61

ocuklara seme zgrl tanyarak karar verme becerile


rini gelitirir, onlar gelecee hazrlar. Bizler ounlukla by
le yapmyoruz. En azndan benim kuam, resim, mzik,
beden eitimi derslerinde resim, mzik, beden eitimi yapmad,

matematik okudu.

Eer ocuklarn resimle, mzikle, beden eitimiyle urama


larn salarsanz, yetikin olduklarnda, bence "out of traning"e
gerek kalmaz. Eer kk yalardan resimle, mzikle, beden
eitimiyle uramalarna frsat tanmamsak, seme zgr
lklerini kstlam, karar verme becerilerini gelitirmemisek,
elli yanda kask giydirip daldan dala atlamann pek faydas
yoktur.

Seme zgrl Nasl Verilir, Yarar Nedir?


ocua seme zgrl vermek demek nne seenek
ler koyup bunlardan birisini semesine frsat tanmak demek
tir. D aha da iyisi, ocuun nndeki seeneklerden en az bir
tanesini kendisinin oluturmas iin onu yreklendirebiliriz.
rnein ocuunuza "Evde oyuncaklarnla m oynamak ister
sin, bahede top mu oynamak istersin?" diyerek iki seenek
sunabilirsiniz. Ya da "Ne yapmak istersin?" veya "Evde oynaya
bilirsin, bahede oynayabilirsin, bunlarn dnda bir ey yap
mak isteyebilirsin; sen karar ver" diyebilirsiniz. Belki en iyisi,
hibir ey sylemezsiniz, ne yapmak istediini de sormazs
nz, istediini yapar. Siz sadece onu uzaktan gzleyip tehlikeli
hir duruma kar dikkatli olmalsnz ve karar verebilmek iin
elinde yeterli veri (<lata) yoksa bunu vermelisiniz.
Kk c} k r 2
62

Kzmn Ayakkablar
Kzm kkke n bir ara ne giyeceini srekli bana sorma
ya balad. Ben de "Sen karar ver; imdi ne giyeceine karar
verirsen, byynce iraden glenir, eini, mesleini o gl
iradeyle seersin" diyordum. Bir gn yine eline iki ayakkab
.hp "Bunu mu giyeyim, bunu mu?" diye sordu. Ben yine "Sen
kar: verirsen byynce iraden glenir" dedim. Bunun ze
rine bana dnp, "Baba tamam, ben bynce irademi g
lenditirim, sen im di bana syle bunu mu giyeyim, bunu mu?"
demez mi.

Aslnda kzm haksz deildi; seenekleri deerlendirmek


ve karar vermek bazen bize g gelir. Karar verme sknts
ekmektense, bir suffre kulak verip gz kapal onun neri
lerini tutmak, zaman zaman hepimize cazip gelebilir.

ocuklara seme zgrl verdiimizde, onlar, veri top


lamaya, seenek oluturmaya ve verilerle seenekleri birlikte
deerlendirmeye tevik etmi oluruz. Ksacas onlar, dogma
tik. olmayan, d dnya ile irtibatl bilimsel dnceye ynlen
dirmi oluruz. rnek:

Aralk aynda ocuunuz, biri yazlk, dieri klk iki ayak


kabyla geldi. Size "Hangisini giyeyim?" diye sordu. Siz de
doal olarak "Klk olan giy" derseniz, phesiz ki doru yolu
'
gstermi olursunuz, ancak ona suflrlk ederek ezbere bir
bilgi vermi ve onun yalnzca u anna katkda bulunmu olur
sunuz. Eer doru yolu bulmas konusunda ocuunuza ko
luk/rehberlik. ederseniz onun geleceine de katkda bulunmu
olursunuz. ocuunuza koluk etmek istediinizde onun veri
leri ve seenekleri bizzat deerlendirmesi iin frsat yaratma
lsnz. Szgelii size iki ayakkabdan hangisini giymesi gerek-
S u f \ i r l ii Ya . . \ a r
63

tiini soran ocuunuza "unu giy'" demek yerine, "Radyo bu


gn yamur -kar- yaacan syledli" demekle yetinebilirsiniz.
Bu cmleniz bir veri tamaktadr:. ocuun bu veriyi kendi
aklyla deerlendirmesini bekleriz. Eer elindeki veriyi doru
deerlendirmezse, ince ayakkaby giyer, aya slanr, r. Bir
sre sonra ayn sahne tekrarladnda, siz yine yamur yaa
can sylediinizde, ocuunuz !byk bir ihtimalle klk
ayakkaby giyecektir. nk tecrbe kazanmtr. Bu rnek
te ocuun verilerle seenekleri doru deerlendirmesine ve
eletirmesine zemin hazrlam olduk.

Elbette her konuda deil, baz konularda ocuklarmzn


yaayarak renmelerine, zgr se:imler yapmalarna ve bun
larn sorumluluunu almalarna ortam salamalyz. Bunu yap
tmzda onlarn suflrsz bir ortamda d dnyann verilerini
ve seeneklerini i dnyalarna ait aklclkla ve isteklerle ba
datrarak -seimler yaparak- kullanmalarna yardmc olmu
oluruz.

Sylemedin kil
Bir dCJStumun niversite mezunu kz ehliyet almt.
Tabii yeni sisteme gre ehliyet ald iin, ehliyeti
vard ama trafie kmay akl:.ndan bile geirmiyor
du. Arkadam, biroklarmzn yapt gibi sabahn
erken saatlerinde, bo sokaklarda kznn yanna
oturup araba kullanmay retiyo rmu. Srekli
olarak komutlar verip "Birinci vitese tak, ikinciye
tak, sinyal ver. . . " diyormu. Bir gn "Dur bakalm,
sesimi karmayaym kendi bana becerebilecek
mi?" diye dnm ve birinci vitese takmasn syl
edikten sonra sessiz kalm. Bana "stn, baktm
K : k e y l e r 2
64

araba hzland, devir ykseldi, b.u ikin<;:iye takmyor.


Krk kilometreye geldi, araba hala birinci viteste.
Dayanamadm 'Kzm, niin ikiye takmyorsun?' ded
im. O da 'E sylemedin ki baba ' dedi " diye anlatt.

Kssadan hisse, gereinden fazla sylerseniz, artk hep


sylemeniz gerekir. Biz ana babalar hayatta iken hadi belki. Ya
hayatta olmadmz zamanlar ocuklarmza kim syleyecek?
Bu yzden onlar, sylenenleri yapan olarak deil, gerekeni
yapanlar olarak yetitirmeliyiz.

Kolonya Ynetimi
ocuklarn ciddiye alnmadklarn, adam yerine konulma
dklarn gsteren pek ok kk olaydan bir tanesi:

Yetikin yataki okurlarma rica ediyorum; ocukluk yl


larnz hatrlaynz. Hani misafirlikte elini uzatan bykleri
nizin ellerine kolonya dklrd de siz elinizi uzatsanz bile
sizin kafanza dkerlerdi. Bunun anlam uydu: Bykleri
"adam yerine, hanm yerine, yetikin yerine" koyarlard, eski
bir ifadeyle "kale alrlard". Sizi ise "ocuk, bilmez, anlamaz"
yerine koyarlard.

Siz, hayat boyu kafasna kolonya dklen ocuk rolnden


kurtulamazdnz. Elinize deil de kafanza kolonya dkld
nde, ncelikle seme zgrlnz elinizden alnm olurdu;
yetikinler ellerine dklen kolonyay, yzlerine, balarna veya
yalnzca teki ellerine srebilirlerdi, yani ellerinde seenekler
vard. Sizin seeneiniz ise tekti, kafanzdaki kolonya idi.
S u "l r l ii Ya a n L r
65

Zaman iinde balangtaki "fiili kolonya ynetimi" giderek


komutla, sufle edilen mesajlarla ynetilen insan ynetimine
dnrd. Size, kk ve beyaz olduklar iddia edilen yalan
lar sylenirdi. Hangi meslei seeceiniz, kiminle evlenmeniz
gerektii, hatta ocuunuza hangi ismi koymanzn beklendii
kulanza fsldanrd. Ksacas, kolonya ile balayarak hayat
nzn ynetimi bakalarnn eline geerdi.

ocuklarmz severiz, ancak gnlk yaamda sk sk onlar


adam yerine -hanm yerine- koymay unuturuz. Bu konudaki
binlerce rnekten birisi olabilecek bir any nakletmek istiyo
rum. An anneme ait.

Tavann Kulaklar Neye Benzer?


Annemin bir ans yle: Ana snfndaym, mfetti
gelmi "ocuklar tavann kulaklar neye benzer?"
diye sormu. Bir tek annem parmak kaldrm
ve "Eein kulaklarna benzer" demi. Bu cevaba
mfetti ok glm, retmen de glm. Annem,
verdii cevap doru mu, yanl m, anlayamam .
. Mfetti cevapla ilgili hibir yorum yapmam. An
nem cevab beendikleri iin mi gldler, anlamsz
bulduklar iin mi gldler anlayamam. Eve ge
lince hemen ev halkna anlatm bu olay. Evdekil-
- er, annesi, anneannesi, teyzeleri de glmler ve
hatrlad kadaryla hibir aklama yapmamlar.
Annem verdii cevabn doru mu, yanl m, sama
m olduunu yine anlayamam.
Kk eyler 2
66

Burada, yine pek ok durumda karlatmz ey


o rtaya kyor. Bykler, o'c uklar adam yerine
koymuyorlar, ciddiye almyorlar, ocuu belirsizlik
iinde braktklarndan habersizler.

Sizce bu olayda bykler niin glmler? Anne


min cevab sama olduu iin mi, ok doru olduu
iin mi? Yoksa: "Tavann kulaklar neye benzer?"
eklindeki anlamsz bir soruyu ciddiye alp cevap
verdii iin mi?
LAD ES LE R
VE
LADES L K

Ladest adl kitabm, iinde komik eler bulunan bir tr


roman, ayn zamanda bir kiisel geliim kitab. Drstlk

SimyacLadesi
eksikliinin yaratt toplumsal sorunlara ilikin ciddi mesaj
lar da v,ar. Eim iin "naif roman" tanmlamasn yapt.
Bence de trnde bir alma.

Lades, gnmzde tavuun lades kemiiyle oynanan, rakibi


kandrmaya dayal bir oyundur. Ladesi'de Cemil adl bir gen
var. Cemil lades oynamay ok seviyor, ladesi bir yaam tarz
haline getirmi. nceleri yalnzca kendisinin ladesi sevdiini
dnrken, gn geliyor fark ediyor ki aslnda toplumdaki
herkes ladesi. nsanlar srekli olarak birbirlerini, kendilerini,
toplumu kandrmaya alyorlar. rnein ressam olmak iste
yen bir gen , babasnn uzun srarlar sonucunda tp okumaya
karar veriyor. Tbb gerekten istemedii halde, kendisini iste-

* Ladesi, Sistem Yaynclk, stanbul, 2006


K ii k c y l C' r 2
68

diine inandrmsa bu bir ladesilik, kendi kendini kandrma


dr. Matematii veya nternet'i becerebilecek bir kii bunlar
beceremeyeceine inanmsa, bu da bir ladesiliktir.

Freud'un a histeri ayd, psikanaliz ortaya kt. ki


Dnya Sava sonras Avrupa's, varolu bunalm, yaltlmlk.,
anlam aray ortamyd; varoluu felsefe ve psikoloji ortaya
kt. Bence, gnmzde lkemizin ve dnyamzn temel so
runu drstlk eksikliidir (Bu iddiamn doru olup olmad
gelecekte anlalacak). nsanlar, kendi kendilerini, zellik
le birbirlerini srekli kandrmaya alyorlar. Drstszlk
konusunda, adeta milli mutabakat ve evrensel mutabakat var.
Toplumlarn yoksulluklar, savalar, doann, en azndan ozon
tabakasnn yok edilmesi, genelde drstlk eksikliinden
kaynaklanyor.

lkemizde ve dnyada hortumcular var. (Bunlar, pazarda


para, savata insan kan emerler; gkten ozonu, yerden pet
rol, suyu ilerine ekerler, gzden srmeyi ekerler.) Bir de
pipetiler var. (Pipetiler, bedava kupon biriktirirler, indirim
gnlerini gzlerler, birka lira iin KDV pazarl yaparlar, y
landan yn krparlar. Pipetiler Mehmet Baydur'un tiyatro
sunda syledii gibi, zamandan tasarruf iin bamyay ddk
l tencerede piirirler, ancak artan zamanda ne yapacaklarn
bilemezler.) Aslnda hortumcular da, pipetiler de ladesidirler.

nsanlar, dnyay kandrmak ksa vadede karldr, uzun


vadede zararldr; bindiiniz dal, bindiiniz dnyay yok eder
siniz.
G E L M EY E D R E N

S uflrl yaamlarda sklkla grlen bir ey vardr, bu da


gelimeye direntir. Suflrnz bazen allm , de nenmi
i tercih etmeniz gerektiini syler, bazen de yeniyi deneme
nin tehlikeli olacan fsldar. Suflr, ounlukla ded elerden
edinilen bilgiyi tamaktadr. Dedelerin bilgisi, ye r yer nemli
eler, hazmedilmi tecrbeler ieriyor olabilir. An c ak dede
ler bilisinin en azndan bir ksm eskimitir, gnmz bilgi
birikiminden uzakta kalmtr. Bu bilgileri temel k abul etmek,
gelimeyi, aa ayak uydurmay engeller. Bu yi.izden, genelde
dedelerin bilgisini tekrarlayan suflrlerin, gelimeyi engel e me
ihtimalle ri yksektir.

Bazen suflr kastl ekilde gelimenizi engelle mez, yalnzca


kiisel kayglarndan tr sizin zgrlnz kstlar, dola-
..

ysyla da gelimeniz engellenmi olur. Ornein anneler gerekli


gereksiz "Dur gitme, dersin" derler, anneler ve b ab alar eni
y
bir ey denemek isteyen ocuklarna yeterince dnn eden,
ne olur ne olmaz endiesiyle "Hayr olmaz" derle r. Bu "hayr
K k eyl e r 2
70

olmaz"larn byk ksm, biraz dnldnde olabilecek,


hatta yararl ve keyifli olabilecek eylerdir. rnein evinizde
misafir ocuk.la oynamakta olan ocuunuz e iki sehpay
yan yana koyup zerine araf rteceiz, adr olacak. Yapabi
lir miyiz?" diye sorar. Anne, "Hayr olmaz, etraf datmayn"
diye karlk verir.

Bu rnekte anne acaba "Olur canm ama oyununuz bitince


her eyi yerine koymanz artyla" dese daha iyi olur muydu?
Bence olurdu. Anne adr kurma nerisine hayr diyerek kat
davranmtr. Anne ler bu tr olaylar karsnda genelde kat
davranyorlar. Ancak anneleri byle kat davranmaya iten giz
li bir neden var bence; bu da ev halknn evin toparlanmas
konusunda zerine deni yapmamasdr. Anne, salona kurula
cak bir adrn byk bir ihtimalle sonuta kendisi tarafndan
toplanacan bilmektedir. Babalar ve ocuklar kendi dank
lklarn toplasalar, muhtemeldir ki anneler daha az engelleyici
olacaklar.

Yukaqdaki rnekte olduu gibi, gelimeyi engelleyen, z


grl kstlayan suflrlere kzmak, ie yaramayan basit bir
yoldur. nemli olan, ailede, toplumda, gelimeyi engelleyen
suflrlerin bunu niin yaptklarn anlamaktr.

Gelime Karsnda Ak ve Ladesi Direnler


nsanlar deimeye, gelimeye direnlerini bazen aka
ortaya koyarlar. rnein bir zamanlar yenieriler her trl
yeniliin karsna "stemezk" diye k.arlard. Bu bence zorba
ama drst bir yoldur; . aa kar k.arsn, olur biter. Bir
de gelimeye st kapa.J, ekilde kar k.lr ki bu da bir tr
ladesi direnitir. Gelimeye ynelik ladesi direnie birka
rnek:
S u "l ii r l ii Ya a m l a r
71

a) nsanlar hekime gidiyorlar, hekim sigaray brak


malar gerektiini sylyor, peki diyorlar. Ancak az
sonra bu hkimi sigara ierken grrlerse "u ie
bak, bana ime diyor, kendisi iiyor" diyerek sigaray
brakma konusundaki gdlerini kaybediveriyorlar.
Aslnda hekimin sigara iiyor olmas ile hastann iip
imemesi arasnda hibir iliki yoktur. Eer hasta
hekimin sigara imesini bir eliki diye yorumlayp
sigaraya devam ederse, bu tavr bence sigaray brak
maya olan direncinden kaynaklanmaktadr.

b) Bir hipotezim var: Kiisel geliim alannda alan


larn szlerine, davranlarna bakan baz izleyiciler
deimeleri gerektiini dnyorlar, ancak dei
mekten korktuklar iin de kiisel geliim uzmannn
yaam tarznda eliki olduunu dnmek istiyor
lar. Adeta "Doktor sigara iiyor, sigaray brakmam
gerekmiyor; televizyondaki kiisel geliim uzman
einden ayrlm, o halde benim de eimle iyi gein
mem gerekh.iyor, zaten bunlarn anlattklar uygula
nabilir eyler deil" diye dnyorlar; bir ihtimal.

TRT'de yaynlanan Kk eyler program, tahminimin


zerinde ilgi grd, iltifat ald, yolda ok sayda izleyicim
beenilerini iletti, iletiyor. Ancak bir de benimle ilgili, gr
nrde kimden kt anlalamayan, muhtemelen insanlarn
bilinaltlarndaki deimeye direnten kaynaklanan bir dedi
kodu yayld. Szde ben eimden ayrlmm (Ne haddime!).

Baz dostlarm znt iinde telefon ettiler veya kalkp


yanma gelerek "ok zldk, Zehra Hanmla ayrlmsnz"
dediler. Byle bir ey yok. Evliliimizin ilk yllarnla tart
tmz olurdu, ancak yllardr ciddi bir kavgamz bile olmu
yor. yleyse bu dedik.odu nereden kt? Bir ihtimal, aklndan
K k eyler 2
72

"Hocann anlattklar uygulanabilir eyler deil, kimse uygulaya


maz, bakkendisi bile uygulayamam, o halde benimde uygulamam
gerekmiyor" diye geirenlere bu sylenti iyi geldi.

Boandmza inananlar beni eim Zehra Hanmla birlikte


grdklerinde, kendilerine boanmadmz sylendiinde "Bu
ikinci ei" diyorlarm (Zehra Hann beniffi ilk ve son eimdir) .

. Sz konusu sylenti, fazla dikkat etmeden kanallarda gezinen


birka izleyicinin beni bir baka kiisel geliim uzmanyla kar
trmasndan da kaynaklanm olabilir. Yeri geldiinde yllar nce
einden boandn belirten ve bundan iletiimle ilgili dersler
k.aran bir uzman ben zannedip byle bir dedikoduyu birka
kii yanllk.la balatm olabilir. Bunun zerine kiisel geliim
konusunda deimeye direnci olan birileri, bilinli olmadan bu
sylentiyi cazip bulup tekrarlam olabilir. Deimeye direnci
olmayan bir grup insan ise bu yanl anlamaya kanm olabilir
(Galiba ehir efsaneleri de buna benzer bir sre izliyor).

c) Gelimeye direncin bir baka ekli, kendine, hem


cinslerine gvensizlik duymaktr. Bu gvensizliin tipil<.
belirtisi ise "nsan akl buna ermez" eklindeki dn
cedir. Arnn son derece karmak. bir gz yaps vardr:
"Efendim insan akl buna ermez." Samanyolunda mil
yonlarca gne var: "Efendim insan akl buna ermez."
.Birileri, uzaya giden, insan vcuduna girip ameliyat
yapan aletler gelitiriyor, imdi birisi kp buna da "n
sai akl buna ermez" diyebilir. Ancak yle grnyor
ki birilerinin akl eriyor. O halde "nsan akl ermez"
demek yerine "Benim aklm ermiyor" ifadesi daha ger
ekidir. "nsan akl buna ermez" tavr, yeni bilgileri
kavrayamamaktan, dolaysyla da geliimden kork.mak
tan kaynaklanyor olabilir.
S u fl ii r l Y. a m l a r

Bir ey daha var: " nsan akl buna ermez" cmlesini insann
dudaklar deil, akl sylemektedir. Byle bir deerlendirme
yapabilecek beceriye sahip olan akln , kendi becerisinden kuku
duymas ilgin bir elikidir.
Gelimeye direncin, insana ve dnyaya gvensizliin st
kapal bir baka ekli ise eski yaplarn ancak uzayllar tarafn
dan yaplm olabileceini, ya amn dnyada deil de uzaydan
gelen kozmik canllarla baladn dnmektir. " nsan akl
buna ermez, Msr Piramitlerini yapmaya insann gc yetmez,
biz beceremeyiz" eklindeki dnce ekli, sonuta bizi geli
mekten, yeni eyler yapmaktan alkoyabilir. Bizzat kendi ii
mizde veya evremizde bulanan yetersizlik duygusu iindeki
suflre/suflrlere itibar etmemek gerekir.

Uzayl akll varlklarn Msr Piramitleriyle ilikileri bulu


nabilir, Daniken'in kitaplarnda baz gerek noktalar olabi
lir. Bilimsel bak tarzyla, hibir dnceye kapy tamamen
kapatmamak gerekir. Ancak hibir dnceye de bilimsel
kant olmadan drt elle sarlmamak, yani kiisel yorumlar
mz veri zannetmemek gerekir. Sylemek istediim, "insan,
anlayamaz, beceremez" eklindeki ekingenliin gelimemizi
engelleyeceidir.
D E D KO D U

D edik.odu, baz grnmeyen suflrlerin, ellerinde metin


olmakszn uydurduklar veya ellerindeki metne ken
di keyiflerine gre ekledikleri szleri, sada solda ilgili ilgisiz
kiilere sufle etmeleri sonucunda ortaya kar. Dedikodular
nadiren destekleyici, gelitirici, ounlukla zedeleyici, zarar
verici olur. "Brassa (baklava) olsa yemem'' diyen bir Arnavut'un
"Prasa olsa yemem" dediini zanneden birka kt suflr sa
da solda bunu tekrarlamtr; bu kiilerin kurban olan pek ok
kii de yine birer kt suflr olup bu bilgiyi bakalarna aktar
mtr.

Btn dedikodular "prasa" kadar masum deildir. Dedi


kodular, bazen yuva ykar, bazen de at gzlkl babalara kzla
rn vurdurtur. En azndan birilerine ksmemize veya zlme
mize yol aar.

Belki de dedikodunun en kt yan , etrafa yayldktan


sonra onu giderme veya dzeltme ansnzn olmamasdr. Bu
konuyu dile getiren bir Dou hikayesi yle:
S u f l ii r l Y: a m l a r
75

retmenin Yast
Bir rencisi retmeniyle ilgili, asl olmayan bir
dedikodu karr, dedikodu kulaktan kulaa yayir.
Daha sonra retmen rencisine bu dedikodunun
kaynann yanl olduunu ispatlar. renci hatasn
anlar, ok zlr ve "Hocam bu hatam nasl gidere
bilirim?" diye sorar. retmen. kuty bir yastk alp
kasabann yanndaki tepeye gelmesini syler. renci
yastkla tepeye geldiinde retmen ondan yast
bakla kesip ku tylerini ortaya karmasn syler.
renci yast keser, ku tyleri ksa srede ovann her
tarafna yaylr. retmen rencisine "imdi senden
bu tyleri toplayp tekrar yastn iine koyman rica
ediyorum. Eer b unu yaparsan hakkmda kardn
dedikoduyu da telafi edebilirsin" der.

Bazen de birisi, hakknzda yaplm bir dedikoduyu, iyilik


olsun diye size iletir. Annemden dinlediim Farsa bu iirin,
hatrlayabildiim kadanyla Trke'si yle:

Birisi arkamdan bir ok atm;


ok bana dememi, yere dm.
Ama sen o oku yerden aldn
getirip benim kalbime soktun.

Yere dm oklan dostlarnzn kalbine sokmamanz dile


iyle ...
KSEL G EL M
G E R E KT E N G E R E K L i M I ,
. .

K M G E L T R R?

S uflrlerin bol olduu bir dnyada, duyduumuz her eye,


okuduumuz her habere inanmak doru mu acaba?
ounluun sorgulamadan kabul ettii birtakm eyleri/bilgi
leri, yeni bak tarzlaryla sorgulamakta, irdelemekte herhalde
byk yararlar vardr. Piyasadaki mevcut bir olay/bilgi doru
olabilir, ancak yine de sorgulanmasnda yarar vardr. Bu tr
sorgulamalar, en azdan hem sorgulanan eyleri hem de bizleri
gelitirecektir. Bu ,noktada bir rnek vermek istiyorum. Acaba
kiisel geliim alann farkl bak tarzlaryla sorgulasak nasl
olur?

"Kendi kendine yardm'', "Kendini gelitirme", "Kiisel


geliim" kavramlar, son yllarda, zellikle Bat dnyasnda
giderek rabet gren bir sektr yaratt. Bugne . kadar kii
sel geliimin bireysellemeye katkda bulunduuna, kendine
gveni olan atlgan insanlarn yetitirilmesine yardmc oldu-
S u fl ii rl Ya a n l a r
1 1

una inandk. Kiisel geliim, zellikle yetikin eitiminde kul


lanlan ve psikologlara gitmeden ruhsal sorunlarn okuyarak
zmek isteyen kiilere nerilen etkili bir ara olmaya balad.

Ancak her gzel ey hayra da kullanlabilir, erre de. Bu


noktada akla, kiisel geliim dalgasnn, belirgin yararlarnn
yan sra baz gizli amalara istemeden alet olup olmad d
ncesi gelmektedir. Bu dnce belki bir anlamda rahatsz
edici. nk kiisel geliim, benim de alanm, iim (Sevgili
Ccelolu'nun, Doan aabeyimin de ii). Kiisel geliimden
kuku duymak bindiimiz dal kesmek anlamna gelebilir. An
cak, yaama ve yaptmz ilere eletirel gzle bakmak, onlar
irdelemek, ncelikle drstlk, daha sonra da salam zemine
dayal yenilikler iin gerekli bir ey olsa gerek.

Kiisel geliim, tamamen ve tartmasz yararl bir ey mi,


yoksa kendi iinde birtakm elikiler barndran bir ey mi?
Kiisel geliimden yararlanarak, iyerlefinde youn alan,
benzer kyafetleri, benzer antalar, benzer hedefi.eri olan ki
ileri eitmeye, onlar "bireysellemi, farkllam" kiiler ha
line getirmeye alyoruz. Acaba bu bir eliki mi? nsanlar
hem bireyselletirmek hem de ekip yesi yapmak iin abal
yoruz; Bu da bir eliki mi? Belki eliki, belki deil. Belki de
insanlar hem bir aa gibi tek ve hr hem orman gibi karde
yapmak mmkn. Ancak kiisel geliim bunu gerekleti re
biliyor mu? Gerekletirmek iin baka neler yapabiliriz? yi
de bir ekipteki herkes karde olursa, bu durum, gelime iin
gerekli olumlu atmalar ve rekabeti engeller mi? Byle bir
engeli nasl engelleyebiliriz?

Acaba kiisel geliim, mevcut olumlu niteliklerinin yan


sra bir de "ini iyi yap, daha fazla kazan ve kazandr, bunu
salayabilmek iin de kendini gelitir (bakalarn dn
me), nne bak, evrenle, dnya ile fazla ilgilenme" eklinde
K s: k e y l e r 2
78

grnmez bir mesaj tayor mu? Batl yazarlardan rendii


miz kadaryla, dnyada douda da batda da gelirin byk ks
mn nfusun kk bir kesimi, gelirin kk bir ksmn ise
nfusun ounluu paylayor. Acaba, kiisel geliim manty
la, rtl bir ekilde "Karma, geli" mesaj verilerek, gelirin
kk bir blmi paylaan byk kesim sakinletirilmeye
mi allyor? Apolitize olmakla kiisel geliim doru oran
tl gzkyor. Acaba insanlara "Sen evreyle, lkenle, dnya
sorunlaryla ilgilenme, yok edilen ormanlarnla, toprandaki
erozyonla, dilindeki erozyonla ilgilenme, nne bak, kiisel
olarak geli, bir an nce mdr ol, bir ev bir de araba edin,
karma geli, evde her yere, elbise dolabna, buzdolabna,
aynaya 'Mdr olacam' yaz, konuya odaklan, kiisel olarak
geli" mesaj m veriliyor? Ya da biz mi byle mesaj alyoruz?
Gecekondu ynetimi iin Kk Emrah m ortaya karld,
yoksa o kendiliinden kt da byk kitlelere "Ben de bir k
k Emrah olabilirim" fikri iyi mi geldi?

Ky Tavuu musunuz, Makine Tavuu mu.?


Bir sredir hem ilgin gelen hem de beni rahatsz eden bir
ey dnmeye baladm. ki tr tavuk vardr: Birincisi ky
tavuu. Ky tavuu olmak biraz risklidir ama elencelidir. Sizi
kedi kovalayabilir, a kalabilirsiniz ama ayn zamanda zgrs
nzdr, gnleriniz keyifli geer, sada solda dolanp durursu
nuz. Bir de makine tavuu vardr. Makinede, annenizin tyleri
altnda deil, lambalarn altnda gzlerinizi aarsnz dnyaya,
kardelerinizle birlikte peinden gidebileceiniz bir anneniz
yoktur. ok skk bir dzen iinde hzla bymeye balars
nz, yiyecek sorununuz yoktur, sahibiniz sizi iyi beslemekte
dir, kiisel geliiminize nem verilmektedir. Ancak bu skk
ortamda size zgrlk de yoktur, pili dolu alann teki ucuna
gidip yeni arkadalarla tanamazsnz. Tek dostunuz, srekli
S u il r l Ya . a m b r
79

kanat kanata durduunuz evrenizdeki birka pilitir. Ancak


onlar da srekli olarak kiisel olarak gelimeye altklarndan
sizinle fazla ilgilenmezler. imdi, acaba ben neyim, siz nesiniz?
Ky tavuu mu, makine tavuu mu?

Kiisel geliim olaynn phesiz pek ok arts var. Ancak,


kiisel geliim iyi de, niin ailece, toplumca gelimiyoruz? Ben
ahsen, kiisel geliim yerine, ailemde, evremde, lkemde ve
dnyada gelimeyi, geliirken de gelitirmeyi tercih ederim.
Kiisel geliimde ulalan noktay korumann yan sra, ayrm
lar yapmadan tm insanlar, insanl, doay, tavukular ve
tavuklar kucaklayan ladessiz bir gelime ve gelitirme anlay
yaratmak, ksacas, kiisel geliimin gelitirilmeye muhta
yanlarn gelitirmek mmkn m acaba?
S U F L R L YAAM LA RA
L K N K U RAM SAL
BR MODEL

Suflrlk Niin "Utr, Nasl nlenir.?


Benim ilk kez bu kitapta "suflr" eklinde adlandrdm
ey, sosyal bilimlerdeki "toplumsallama" veya "uyum salama"
ad verilen kavramlara benziyor ksmen. Toplumsallama, daha
genel bir kavram. Ksaca toplumsallama, insan rn eyle
rin bireyler tarafndan renilmesi ve renilenleri uygulama
sonucunda insanlarn bir arada yaamalarnn kolaylamas
demektir. Toplum iinde birey, dili, gelenekleri, ara kullan
mn, bazen dier insanlar gzleyip model alarak, bazen de
sistemli bir retim sreciyle renir. Toplumsallama sre
cinde, zorlama olabilir ama her zaman yoktur. Suflrl bir
yaamda ise, daha ok toplumsal deerlerin, srarc bir tavrla,
baskc bir tutumla bireye pompalanmas (empoze edilme
si) sz konusudur. rnein "teekkr" kelimesini yaayarak,
fl iirl Ya a m la r
81

doal iletiim ak. iinde renirsiniz. Bunu renmek ve


yeri geldiinde kullanmak. toplumsallamadr. Ancak birisi
size "Hadi teekkr et" dediinde, artk burada suflrl yaam
balamtr.

Suflrlerin etkisiyle, kendi iradelerini kullanmayan, evre


den gelecek mesajlar bekleyen, tek tip insanlardan olumu bir
toplum ortaya kar. Toplumsallama gereklidir, en azndan baz
konularda birtakm ortak deerlerin paylalmas gereklidir.
Ancak btn bunlarn suflr eliyle yaplmas gerekli midir?

Belki de asl yapmainz gereken ey btn suflrlkleri o


tadan kaldrmak. deil, yalnzca bireysel ve toplumsal gelime
yi engelleyen suflr tavrn ortadan kaldrmaktr. Toplumsal
lama iin, belirli snrlar iinde suflrle, zellikle ana baba
suflrlne ihtiya bulunabilir. Ancak pratikte grlen u ki,
suflrler ii tadnda brakmyor, ocuun/kiinin bireysellii
ni, zerkliini engelleyen bir iletiim atmosferi yaratyorlar.
Aslnda suflrsz bir yaamda, hem toplumsallamak., ba
kalaryla dayanma iinde olmak hem de birbirinin kopyas
olmayan, kendi aklna gvenen, gelien ve gelitirebilen bireyler
oln*. mmkndr.

Suflrln ortaya k nedenini/nedenlerini bilirsek, bir


lde giderme yollarn da bulabiliriz. Suflrsz, en azndan az
suflrl bir yaamn nasl salanabileceini dnmeden nce,
suflrln nasl ortaya kt konusunda kuramsal aklama
lara, modellere -bir anlamda kurams iddialara- ihtiya vardr.
Bu konuda, daha ok meslektalarmn tartmalarna amak

zere, bir modeli zetle sunmak istiyorum:

Varoluu psikolojiye gre drt temel varolu kaygsnn,


yani "lmn, zgrln, yaltlmln ve anlamszln"
farkna varmak - bazlar zararl, bazlar yararl"" birtakm
Kk eyler 2
82

savunma mekanizmalarna -yol aar. Ben; bu drt enin bili


sel yaklamda ifade edilen baz emalarla -irrasyonel dnce
lerle- birleerek birtakm savunma mekanizmalarna yol at
n dnyorum. Bu durumda, baarsz savunma mekaniz
malarndan birisi sayabileceimiz akl korkusunun ve suflre
danma isteinin nasl ortaya ktn yle aklayabiliriz:

Temel varolu kayglan + Gelimeye diren emalar


=

Akl korkusu, suflre danma istei

Yukardaki fonnlletirilmek istenen ey u: Drt temel


varolu kaygs ile zihinlerdeki birtakm bilisel emalarn bir
lemesi "kendi akln kullanmaktan korkan, yaamda srekli
bir suflre/mihmandara ihtiya duyan" kiileri ortaya kar
yor. Burada varoluu grle bilisel yaklamn birlikte ile
mesi sz konusudur.

Gelimeye diren emalar unlar olabilir:

"Sen alma, brak paran alsn."


"nsan akl byle eylere ermez."
"Byle gelmi, byle gider."
"Ben babamdan byle grdm."
"Biz kalktk kalkmadk byle grdk."
"Eski kye yeni adet getirme, icat karma."
"cat edilebilecek her ey icat edildi."
"Elinin hamuruyla erkek iine karma."
"Kadnn sa uzun, akl ksadr."
"Bir insan yedisinde neyse yetmiinde de yledir."

Yukardaki cmleler lkemizde, zellikle krsal kesimde


bir zamanlar kullanlan , halen de kullanlmakta olan ifade-
S u fl r l Ya a m l a r
83

lerdir. ("cat edilebilecek her ey icat edildi" cmlesi sadece


Amerika; Patent Dairesi bakanna ait deildir; bu cmleyi
orta okuldayken arkadalarmdan da duyardm.)

Yukarda belirtilen bili rn emalar daha ok kltre


zgdr. Bu emalarn evrensel nitelikteki varolu kaygsyla/
lm korkusuyla birlemesi sonucunda, kendine, kendi aklna
gvenemeyen, akln kullanmaktan ekinen, bu yzden de bir
bilene, bir suflre danmak isteyen insan tipi kyor ortaya.

Ana izgilerini belirttiim bu aklama, tartlabilir, daha


ayrntl hale getirilebilir, aratrmalarla test edilebilir.
b l m
TU LU M BAC I
S E N D RO M U
k e yl e r 2
88

T U LU M BAC I S E N D RO M U
N E D R?

I:

nsanlar bazen belirleeri bir hedefe doru ilerlerken,


birden bire bu ana hedefle hi ilikisi olmayan yeni bir
hedefe ynelirler. Planl yaplmayan bu hedef saptrma davra
nna, eski stanbul'un tulumbaclarndan esinlenerek "Tu
lumbac Sendromu" adn vermek istiyorum. Hedef saptr
ma ile tulumbaclarn ne ilikisi var?

Tulumbaclar, srtlarnda tulumbalar, koarak yangn sn


drmeye giderlerdi. Ana amalar yangn sndrmekti. Bazen
bir ekip ayn ynde giden bir baka ekiple karlard. Neza
ket kurallar gerei arkadan gelen ekibin admlarn yavalatp
ndeki ekibi gememesi gerekirdi. Ancak baz ekipler ndeki
leri sollamaya alrlard. Sollamak o zamanlar da tehlikeli bir
olayd ve o anda kyamet kopard.

Sollanan . tulumbac ekibi sandklar yere koyup kuaklarn


dan saldrmalarn (bir tr bak) ekerlerdi. Tabii sollayan ekip
Tu l u m l a u S e n l ro u
89

de. Yol zerinde ciddi bir kavga balayabilir, tulumbaclarn


kanlar iinde yererlere serildikleri olurdu. Bu onur savandan
galip kan taraflar, yenilen tarafn tulumbasn kapp mahal
lelerine geri dnerlerdi. Ganimet saylabilecek bu tulumbalar,
mahallenin gvenli yeri olan hamamda saklanrd. Sandk kap
trmak yz kzartc, kapmak ise onur verici bir olayd. ok iyi

de, bu arada yangn ne oldu?

Evet, yangn ne oldu? Yangn unutuldu. Ana amalar yan


gn sndrmek olan tulumbaclar, yol zerinde aniden ortaya
kveren bir ikinci amacn peine taklp ana amac unuttular.
te bu davrana, "Tulumbac davran" veya "1\lurnbac
Sendromu" adn vermek istedim. Tulumbaclarn davran
larna benzer davranlar, sanrm bizler de gnlk yaammz
da zaman zaman sergiliyoruz. Btn bu davranlara "Tulum
bac Sendromu" adn verebiliriz.

Tulumbac sendromu, kafalarndaki belirli hedefler iin yola


kan kiilerin, nlerine aniden kan yeni hedeflerden tr,
tali yollara saparak ana hedeften uzaklamalarna denilir.

(Tulumbaclarla ilgili olarak Reat Ekrem Kou'nun stan


bul Tulumbaclar* adl kitabna baklabilir.)

Trajikte Tulumbaclk
Tulumbac sendromuna ounlukla fkelendiimiz zaman
tutuluruz. rnein trafikte:

Bir aile dnn; Pazar gn arabalarna binmiler. Direk


siyonda evin beyi, yannda ei, arka koltukta ocuklar. Bagaj
da, hasrlar, toplar, minderler, yiyecek sepetleri... Aile piknie
rtanhu! Tulumbaclar, Doan Kitaplk, stanbul, 2005
K : k e y l e r 2
90

gidiyor. Bu ailenin ana amac ne? Piknik yapmak, keyifli bir


Pazar geirmek. Ancak trafie ktktan az sonra, yol zerinde
bir trafik magandasnn ortaya kmasyla birlikte, direksiyon
daki bey ana amac unutur, aniden o magandaya trafik tersi
vermeye balar. Bu ders, renci iin pek yararl olmayacaktr,
te yandan retmen iin ciddi tehlike sz konusudur.

Direksiyondaki bey, kornalar alarak, selektrler yaparak,


hatta el kol iaretleriyle magandaya dersini vermeye balar.
Bu anda, renme gl iindeki maganda da ayn hare
ketleri retmenine kar yapmaya balar. Sada oturmakta
olan evin hanm bembeya: olur, "Allah akna uzatma" diye
kocasnn koluna yapr. Kocas ise yine bembeyaz bir yzle ve
tansiyonu frlam bir halde "Brak hanm, u erefsize dersini
vereyim" der, arabay saa ek.ip dar kmaya alr. Bu sra
da ocuklar "Baba n'olur yapma" diye titreerek arka koltua
bzlrler.

Diyelim ki bu sahne kazasz belasz atlatld, piknik yerine


varldnda evii hanninn btn keyfi kamtr, "Ay iim
boald" veya "Bir daha seninle bir yere gidersem iki olsun''
trnden bir eyler syler. Erkek ise a o da kand" diyerek
hakl olduunu, ev halkn bo yere zmediini ispatlamaya alr.

Bu yolculukta ne olmutur? Tulumbac sendromu sergi


lenmitir. Ailenin ortak hedefi keyifli bir pazar gn geir
mekti ama evin beyi hi hesapta olmayan, birdenbire ortaya
kveren bir yan amaca ynelip asl amatan uzaklat. Aile,
ilerleyen saatlerde tekrar ana amacna ulam bile olsa, dala
ma srasnda, gereksiz mesafe kat edilmi, gereksiz bir enerji
harcanm, ciddi bir riske girilmitir.

Yukardaki olumsuz senaryoyu olumluya nasl evirebilirdik?


Bir: Baba, yola kmadan nce ana amacn bir saniye aklndan
Tu l u m b a (' S c d ro n u
91

geirebilirdi. (Genelde, zaman zaman yaam haritamzdaki temel


amalarmz, gzerg3.hlanmz gzden geirmeliyiz.) ki: Baba,
fke kontrol konusunda beceri eitimi/psikolojik danma ala
bilirdi, almalydL

yerlerinde Tulumbaclk
nsanlar belirli amalarla ie girerler, para kazanmak. iin,
kendilerini, gelitirmek, gerekletirmek iin, stat elde
etmek iin . . . ie girerler. Ancak ie girdikten bir sre s onra,
tulumbac sendromu sergilemeye balarlar. rnein iyerinde
ki baz dinozorlarn burunlarn srtmeye, baz ukala arkada
larna hadlerini bildirmeye alrlar. Oysa ie girmeye abalar
ken bu trden amalar akllarndan bile gememekteydi.

Ailede Tulumbaclk
Ailelerdeki atmalarn en azndan bir ksm, ailenin ku.:.
ruluundaki temel amalarmz unuttuumuz iin ortaya
kyor. ir kadnla erkek evlenmeye karar verdiklerinde, niin
evlenecekleri konusunda kafalarnda birtakm nedenler vardr.
Nedenler kiiden kiiye deiebilir, ancak byk ounluun
kafasnda byk bir ihtimalle u tr nedenler bulunmamaktadr :

"vfend"iften sonra focan sf sf anneme, teyzeme misa rfi


fie atreyim; aitmef istemezse kav8a eaeyim, kseyim.

'Ben 6unun iin evCeniyorum"
veya
"'Ben, evCend"iften sonra te{evizyonaa srekli ma iz{emek,
kann ne aerse desin onu susturmaf iin ev{eneceim.
vlilik ama{annaan 6irisi, 6ir kadina, ma izleyen
kocasn raliatsz etneneyi gretmeftir."
K ii k e y l e r 2
92

Balangta, ne kadnlarn ne de erkeklerin bu tr belirgin


amalar yoktur. Sz konusu tali amalar evlendikten sonra,
adeta kendiliinden kverir ortaya. Balangta ana amalar
arasnda bulunmayan bu tr yeni km amalar ayklamak,
en azndan fark etmek, ilikilerimize yeni bir hava getirebilir.
Baz anneler vardr, evlilik ya gelmi oullar evlenmiyor
diye zlrler ve muhtemelen "Tanrm, u olan bir evlensin,
hayattayken unun mrvvetini bir greyim, baka ey iste
miyorum" diye dua ederler. Sonra olan evlenir. Balangta
ki dualar bir cmlelik.ti, ancak imdi yeni istekler eklenir bu
cmleye. "Sk sk ziyaretime gelsinler, torunuma benim adm
koysunlar, kree gndermesinler, ben bakaym, oluma sevdii
yemeklerden yapaym, her gn arasn, hafta sonlarn, bayram
lar bizimle geirsinler... " demeye -en azndan dnmeye- ba
larlar. Bu da bir tr tulumbaclk saylabilir. Kaynvalidelerin
balangta hedeflemedikleri bu tr davranlar, temel hedef
saylabilecek "aile mutluluunu" engelleyici bir hal alabilir.
Olan anne si bir kaynvalide, acaba yle dnebilir mi?

"Ogfum, fena.s istea-g iin (inaffafi y(ec(r), mut(u


o(mak iin ev(enc( ve imdi mut(u gzkyor. ana ifi
tiya(ar o(ursa 6avurur(ar, ana ihtiyacnz var m?'
a-ye 6enim srek.fi on(ara 6avurmam gerekmiyor. Otuz
yandaki 6u evfi 6ark.f adam kucagmda tamam
gerekmiyor. "

Benzer ekilde, arada bir gelinlerin de, evliliklerindeki ana


amalar hatrlayarak kaynvalidelerine bakmalarnda yarar
vardr. Pek ok ey dnlebilir. Bunlardan bir tanesi acaba
u olabilir mi?
Tu l u m b a c S e n d ro m u
93

"'Ben .Ga(an31ta., mut(u Gir yuva, kendime uygun Gir e


istedim. 'B ir k.aynvaCiaeye haddini Gi(dirmek veya onu
etJitmek veya 'niin Geni, annemin sevdigi kadar sevmi
yor?' diye z(mek, Ga(angtaki ama(arm
arasnda yoktu. "

Hastane Acilinde Tulumbaclk


imdi nasl, bilmiyorum, genliimde duyduum, birka
defa da yakndan ahit olduum bir ey var. Bir vatanda yol
da bir yaral' bulup hastanenin acil blmne gtrdnde,
orada srekli olarak bekleyen polis, yaraly getirene "Sen
mi arptn?" diye sorar, adam "Hayr" dese bile, her ihtima
le kar yakasna yapr. Adeta adama "arpmadn ispatla"
demektedir, o da ispatlayamaz. Yaraly hastaneye getirerek
iyilik yapmaya alan bu kii, yaptna yapacana piman
olur, uzun sre yakasn kurtaramaz. Bir dostum, bylesine bir
iyilik sonrasnda mahkemeye bile gitmek zorunda kalmt.
Sonuta beraat etti ama bir daha sahipsiz yarallar hastaneye
gtrmemeye yemin etti. (Sahipli yarallar gtrdnzde,
"Bu arpmad" diyecekleri iin banz derde girmez.)

Pek ok kii, yukardaki senaryonun bana gelmesinden


korktuu iin hastanelere yaral gtrmyor. Belki bu yzden,
birka suluyu yakalama isteimizden tr, ok sayda yaral
hayatn kaybetti. Sulular niin yakalanr? Toplumun huzuru,
e s e nlii iin. Ancak toplum yelerinin yaam haklar ncelik
li olmaldr. nsanlarn yaam haklar b iri nc il ama, sulularn
yakalanmas ikincil ama olmald r (Yani, bence). Eer birka
sulu yakalanacak diye, bir tane bile yaral lmse, ikincil
Kk eyler 2
94

ama ana amacn nne gemi demektir. Bu da tulumbaclk


saylr.
(Bu arada, "nsanlar niin cankurtaran armak yerine ya
rallar kendileri gtryorlar? Cankurtaran m gelmiyor -ben
ce geliyor- yoksa cankurtaran armak aklmza m gelmiyor?"
diye sormak gerekiyor sanrm.)

Tulumbac Sendromuyla Baa kma


Tulumbac sendromunun etkisini azaltabilmek iin hedef
leri, st dzeydekiler ve alt dzeydekiler olmak zere ikiye
ayrmaktan yanaym. Mutlu olmak, gelimek, kaliteli yaamak
vb. st dzeyde hedefler olabilir.* Ev almak, araba almak, terfi
etmek ise alt dzeyde hedeflerdir. st dzey hedeflerimiz a
sayda ve genel niteliktedir; alt dzeydeki hedeflerimiz ise ok
sayda olabilir.

Tulumbac sendromuyla iki ek.ilde ba edebiliriz. Birind


si, alt dzeydeki hedeflerden saptmz fark ettiimiz zaman
hedefi hatrlamaya alrz. rnein st dzey hedef mutlu
olmaktr, alt dzey hedef piknie gitmektir. Yolda canmz s
kan eyler olduunda hedefimizin piknik olduunu dnebi
liriz. kinci tr ba etme ise alt dzeydeki hedefleri kapsaya
st dzeydeki hedefleri hatrlamaktr. Trafikte fkelenmeyr
. baladmzda, piknie gittiimizi hatrlamann yan sra st

* Alt dzey hedeflere oranla daha genel, soyut saylabilecek st dzt


hedefleri, en azndan baz durumlarda "vizyon" olarak adlandrabilirlr
Tulumbac sendromundan sz ederken, hedeflerimizi "alt ve st" olarak iki
y e ayrmay uygun grdk. Varo/mak Gelimek, Uz/apnak (Sistem Yayncl
stanbul, 2003) adl kitabmda da belirttiim zere, alt dzey hedefler " I
O" eklindeki "Aristo Mant" na, st dzey hedefler ise " 1 - 1 " olarak iful
edebileceimiz "K.uantum Mant"na denk der.
Tu l u n l a ct S c n d r o .rn u
95

dzeydeki hedefi, mutlu olmak/iyi vakit geirmek iin yola


ktmz dnebiliriz.

Gnlk yaamda, alt dzeydeki hedeflerimize ulamaya a


lrken, bu alt dzey hedeflerin st dzey hedeeriyle olan
balantlarn gzden kardmzda skntya gireriz oun
luk.la. Diyelim ki st dzey hedefiniz vine mutlu olmaktr ve
siz bir yap kooperatifine girmi bulunuyorsunuz. naatn
hemen her aamasnda zlr, kooperatif ynetimiyle kavga
ederseniz (bu kavgalar eve tandktan sonra da srer) belki
beceriksiz bir yneticiye ders vermi olursunuz ama ana hede
finiz olan mutlu olmak.tan uzaklarsnz.

Bu durumda eer bir hedefimize ulaamyor olmak bizi


zyor veya fkelendiriyorsa, ara ara bu hedefin yukarsndaki
daha genel bir hedefi dnmeliyiz. rnek: Ergenlik dne
minde genler ana babalaryla deil de daha ok arkadalaryla
vakit geirmek isterler. Pek ok ana baba -daha ok da yllarca
tek ura ocuunu bytmek olmu olan anneler- bu duruma
zlrler. Bana gelip "Hocam bu bizimle gezmiyor, oturmu
yor, ne yapalm?" diyen ok anne grdm. imdi bu durumda
ana babalar unu dnseler nasl olur?

"ocutJumuzun 6izim{e zaman aeirmesi 6ir afr Feie.fi


mizdir. 'Dana st dzeydeki Feie.fimiz onun mut{u o{ma
s ve aefimesidir. 'Bir ergenin dayanak gru6u (referans
aru6u) ise yatCardr; saJCkC geliim iin yatCaryCa
daha ok iCetiime ve on{ardan ae{ecek aen6i{dirim{ere
ifitiyac vardr. "
K : k c y l c r 2
96

Bunu dnebildiimiz takdirde herhalde zntmz aza


lacaktr. ocuunuz arkada edinemese, srekli sizinle gezme
lere gelse daha m iyi?

Tulumbac Olmamaya alrken


Esnek Olmak
phesiz ki bazen belirli bir hedef iin yola ktktan sonra,
baz yeni ve gerekli hedefler iin yan yollara sapmak ge.rekebi
lir, gidi yolu bezen esnetilebilir. Ancak yaplan. esnetmeler i
levsel olmaldr ve ana amatan fazlaca kopuk olmamaldr, hi
deilse ana hedefle ilikisi olmasa bile genel yaam amalar
mza hizmet etmelidir. rnein, diyelim ki ehirleraras yolda
arabayla bir toplantya yetimeye alyorum. Yolun zerinde
bir kaplumbaa grdm. Karya geene kadar dikkatsiz bir
src tarafndan ezilebilir. O anda ben arabam saa ekip
durdursam ve kaplumbaay alp karya koysam bu davran
m tulumbaclk saylabilir, nk kaplumbaa ile yetime
ye altm toplant arasnda, grnrde bir iliki yoktur.
stelik bu davranm yznden toplantya ge kalabilirim.
Fakat kaplumbaann genel yaam amalarm iinde yeri vardr.
Doay sevmek ve korumak benim iin bir deerdir. Benim
gzmde, trafik birisiyle dalap toplantya ge kalmaya demez
ama bu kaplumbaa yznden toplantya ge kalmaya deer.

Genel yaam haritanzda bazen A noktas ana hedefiniz


olabilir, B noktas ise o an nnze kan, hesapta olmayan bir
yan hedeftir. Ancak A ve B noktalarndan geen yollar, daha
st dzeyde bir hedefte, bir Y noktasnda birleiyor olabilir.
rnein, A, toplantya gitmek, B, kaplumbaay kurtarmak, Y
ise yaam kalitesinin artrlmas olabilir. Bu durumda A'dan ve
B'den geen yollar, daha st dzeyde bir hedefte, Y'de birlei-
Tu l u rn l : r S c n d r u
97

yor olabilir. Gerek toplant, gerek kaplumbaann kurtarlma


s yaam kalitemize katkda bulunur. Ama eer trafikte kavga
edersek, bu kavga Y'ye, yani genel yaam kalitemize katkda
bulunmaz, hatta kaliteyi drebilir.

Yan Yol Anayol Olabilir mi.2


Ana hedefimizden/yolumuzdan saparak o ana kadar he
sapta olmayan yan yollara ynelmeyi "tulumbac sendromu"
olarak tanmladk ve bunun ilevsel olmayan bir yaam tarz
olduunu vurguladk. Oysa her konuda olduu gibi bu konuda
da esnek olmakta yarar vardr. Bazen nnze yle bir yan. yol
kar ki, bu yan yol iin ana hedefinizden vazgemeye deebi
lir. Ksacas baz durumlarda tulumbac sendromu sergilemek
yaam kalitemizi artrabilir. Ancak ana hedefimizden ayrlp
ayrlmama konusunda, aklmz, kalbimiz, vicdanmz, ahlak
anlayriz bize rehberlik etmelidir. (Suflr komular deil.)

renim grmek iin uzak lkelere gidip orada gidi


nedenlerinden sapan -tulumbac sendromu sergileyen- bu
yzden de kayba urayan nice renci var. Ancak ana hedefinden
saparak tali yollara giren ama bu yeni yolda baarl ve mutlu
olanlar da var. rnein, sanrm iletmede yksek lisans yapmak
iin yurtdna giden Senem Betil, orada pasta kurslarna
katlmt. imdi stanbul'da pastaclk yapyor, halinden de
memnun. Edebiyat, tarih alanlarnda tez yaparken veri toplamak
amacyla Asya'daki Trk Cumhuriyetlerine giden, ancak o
lkelerde baarl birer iadam olup kalan vatandalarmz var.
Bunlar arasnda aftan yararlanp (Trkiye'de, sulular gibi ders
almayan renciler de arada affedilir) tezini ilerlemi yanda
tamamlamaya alanlar da var.
l) 8

Bir hekim olan Pavlov, mide asitleriyle, tk.tk ifrazaty


la ilgili aratrma yapyordu. Bir gn, tamamen tesadf eseri
olarak, daha sonralar "klasik artlama" ad verilen eye ahit
oldu. Yeni bir ey bulduunu dnd ve asitlerle ilgili btn
almalarn bir yana brakp bu yeni konuya eildi. Bu yap
tn "tulumbaclk" olarak adlandrabiliriz, ancak yap t
gerekli bir tulumbaclkt.

Baz daclar, hayatlarnn en byk amac olan Himala


yalarn zirvesine doru yol alrken, yol zerinde kaza geir
mi, brakldklar takdirde lecek daclara rastlarlar. Kimisi,
tulumbaclk sergilemez, yaraly orada lme terk edip zirveye
doru yoluna devam eder. Bazlar ise, hayatlarnn en byk
amacndan, zirveden vazgeip bir hayat kurtarmaya giriirler.
Hangi davrann daha iyi olduuna siz karar vereceksiniz.

Eer zirveye karsanz, dnyann zirvesine km olursu


nuz. Eer hayat kurtarrsanz, kurtardnz insann ve baka
insanlarn, belki de tm insanlarn kalplerindeki zirvelere k
m olursunuz. Ana hedefinizden sapp sapmama konusundaki
karar, aklnza, vicdannza danarak siz vereceksiniz. Bazen
tali yolar da sizi zirveye ulatrabilir.

En ksa zamanda dnmek arzusuyla taraya {bir zamanlar


stanbullular Anadolu'ya bu ad verirdi) giden ama oradaki
insanlara, ocuklara balanan ve yllarca orada alp taray
kendine evletiren retmenler var. Bunlar, bir bakma balan
gtaki ana hedeflerinden sapm olabilirler, ancak yeni hedef
lerin kalbine yerleirler, insanlarn kalplerine yerleirler.
YA A M H A R TA LA R I

rrulumbac sendromu sergilesinler veya sergilemesinler


.1. insanlarn birtakm yaam amalar ve farknda olsunlar
veya olmasnlar, bu amalara nasl ulalacan gsteren birer
yaam haritas var kafalarnda. Yaam haritalarmz bize,
sahip olduumuz bir amaca doru nasl yrmemiz gerektii
ni gsterir. Yaam haritalarmz bir anlamda, yaam tarzmzn
bir zetidir.

Kiilerin sahip olduklar deerlere ve kiilik yaplarna


uygun pek ok yaam haritas vardr kafalarda. Kimi haritalar
nettir, kimileri ise paralarnn bir araya toplanmas gereken,
okunmalar iin bir uzmana ihtiya duyulan eski define harita
lar gibidir. Kimilerinde hedefe giden yollar gereki ve uzun
dur, kimilerinde hedefe kestirmeden varmak iin patikalardan
yararlanlmtr. Kimi haritada, harita corafyaya uymaz; o yolu
izlediinizde oraya varamazsnz. Bazlar haritalarn kendileri
yapmlardr, bazlar ise birilerinden, yani sufl.rlerden dn
almlardr. Bazlar bir bilenden istemitir haritasn; bazlar
nn eline tututurulmutur. Peki sizin haritanz nasl?
Kk eyle r 2
l OO

ocen kendilerine seme zgrl verilmemi kiiler,


suflrlere, zellikle ana b::.balara kulak vererek bydklerin
cle, (inlerine bakalar tarafndan hazrlanm yaam haritalar
konulacaktr.

(Yaam haritalar konusunu ilerde bal bana bir kitap


konusu olarak ele almay dnyorum.)
YAAM M U H AS E B E S

B ir muhasebecilerin yaptklar hesaplar vardr; akamlar


veya belli dnemlerde hesab tutturmaya alrlar. Bir de
hepimizin, farknda olarak veya olmayarak yaptmz yaam
muhasebeleri vardr. Eskilerin deyimiyle "yaam muhasebesi"
yapmak demek, yaam anlamlandrmak, deerlendirmek de
mektir.

Muhasebecilerin kar-zarar stunlar gibi, sahip olduumuz


rollerin bize getirdiklerini ve bizden gtrdklerini hesaplarz
zamai zaman. Evlilik muhasebesi yaparz, iimize ilikin mu
hasebe yaparz ve "Ben ne yapyorum?" sorusunu sormaya ba
ladmz orta yalardan itibaren yaam muhasebesi yaparz.

Pek ok alanda hedeflerimize ne lde, ne hzla yak


laturuz . konusunda yaam muhasebesi, bir anlamda kcir
zarar hesab yaparz. Bazen hesap kapanr, karl kmz
dr; kar ettiimizi aka telaffuz etmesek bile kendimizi
iyi hissederiz. Bazen hesap kapanr, zararl kmzdr; o
zaman esef ederiz. rnein, bir anlk fkeye kaplp adam l-
K l' k e y le r 2
102

drenlerimiz, hapishanelerde yllar boyunca pimanlk duyarlar.


Btn bunlar yaam muhasebesidir. Ge varlm, hi ulalama
m, istenmeden elde edilmi hedeflere bakp zlrz; kazara
elde ettiimiz gzel hedeflere bakp krederiz, seviniriz.

Yaam muhasebesi yapyor musunuz? Eer yapyorsanz,


sadece son satra bakp zlmekle veya sevinmekle mi yetini
yorsunuz, yoksa yeni alacak bir sayfa iin, bir nceki muha
sebe sonucunu bir geribildirim olarak m kabul ediyorsunuz?

Yaamnda Mukayese ve Muhasebe


Sosyal psikoloji konularndan, kuramlarndan birisi de "Mu
kayese" (Karlatrma) adn tayor. Bu alandaki almalarda,
kiilerin deerlerini ve sahip olduklar eyleri, evrelerindeki
ltlerle nasl karlatrdklar ele alnr. Mukayese Kuram
bir anlamda, belirli yaam alanlarnda yaplan yaam muhase
beleriyle ilgili. Konunun kuramsal ynne ayrntl olarak gir
meksizin, karlatrma konusundaki bilgilerin alanlarn i
tercihlerini anlamada nasl kullanlabilecei konusunda birka
rnek vermek istiyorum.

Diyelim ki bir alan iiyle ilgili olarak yalnzca maddi ka


zancn dikkate alan bir karlatrma yapyor. ini srdrp
srdrmemek konusunda lte ba vurabilir:

A: U: anda iinde kazand cret


B: Bir baka iyerinde kazanabilecei cret
C: Kendine uygun grd cret

Eer;
A ________

B _____

c ________
Tu l u n l a c S c d r o u
1 03

eklinde ise, yani bu kii, iyerinde kendine uygun grd


creti alyorsa, ancak baka yerlerde bu creti alamayacaksa,
iine baldr, hatta baml olabilir, iini brakmaz. Sanrm
byle alan azdr.

Eer;
A _____

B ________

c ________

eklinde ise, yani ald cret, alabileceinden ve kendine


uygun grdnd en d3.ha dkse, .bu alan kendini alt
kurumda irkin rdek yavrusu gibi hisseder, iyerinde deeri
anlalmamtr, mmkn olan ilk frsatta baka ie gemek
ister.

Eer;
A ________

B ________

c ------

eklinle ise bu alan, iini srdrebilir de, deitirebilir de.


ini deitirip deitirme mek korusunda cret dndaki
deikenlere bakarak. karar verecektir.

Eer;
A _____

B _____

c ________

eklinde ise, bu kii adaletsiz bir dnyada yaadn dnr.


Bordro mahkumlan bu gruba girer.
eklinde ise, bu alan gerek baka yerlerde alabileceinden,
gerekse kendine uygun grdnden daha yksek . cret al
maktadr. Muhtemelen patronun oludur ya da tanddr,
haline kreder.

Eer;
A _________

B _________

c _____

eklinde ise, bu alan depresif duygular iinde olabilir, en


azndan kendi deerine ilikin algs dktr.

Yukardaki rneklere benzerbirtakmkarlatrmalaryapan


kiiler, aleyhlerine durumlarla karlatklarnda, bazen savunma
mekanizmalar kullanp, rnein d faktrleri sulayp kendile
rini rahatlatrlar, bazendeyaamharitalarndade_iikleryaparlar.

Tulumbaclk Bir Muhasebe Hatas m.?


Evet.

'T'u{um6acfk 6ir muhase6e hatasdir;


6azen Bidi yo{unaa, 6azen ifem{erae,
6azen ae her ikisinde hata vardir.
Ta l u n h : r S e n d r n rn u
1 05

Muhasebedeki bir ilem hatas muhasebeciyi mahcup eder,


zer. Gnlk yaamda da bizler tulumbac sendromu sergile
diimizde zlrz ou kez. nk tulumbac sendromuna
ounlukla kk hesaplar, kk fke patlamalar yol aar.
Bu yzden kk eylere dikkat etmekte yarar var. Biraz t
gibi olacak ama t deil, neri kabul etmeniz dileiyle:

Dostlarm;
Kk e-}ileri, kmsemeyin, fazla da nem
vermeyin.
Kk eylere hakkn verin.
Kk eylere hakkn vermek, yaama hakkn
vermektir.
Eer siz yaama hakkn verirseniz, yaam da size
hakkn verir.
Siz, bu dnyaya ve lkenize hem borlusunuz,
hem onlardan alacakl.
Eer borcunuz alacanza yakn ise anlsnz;
'

kendinizi hakszla uramam hissedersiniz, .


hakszlk da etmemi olursunuz, keyini bir yaam
srersiniz.
Eer dnyadan alacanz borcunuzu aarsa,
kendinizi smrlm hissedersiniz.
Eer borcunuz alacanz ayorsa,
siz dnyay smrm, hortumlam olursunuz,
sizden davac olurlar.
K k e y l e r 2
1 06

Eer borcunuz mu ok, alacanz m ok, buna


bir trl karar veremiyorsanz, yaam muhasebesi
yapmay beceremiyorsunuz demektir.
Eer alacak ve bor haneleri eitse birbirine, defteri
huzur iinde kapatabilirsiniz o gece. nk ya
al-veri keyifli gemitir ya iinizdeki muhasebeci
becerikli kmtr; veya her ikisi birlikte.

Yaamnz ekerli ay m, Ktlama m?


aylar farkl farkldr, yaamlarmz da. Kimimiz bol eke rli
ay ieriz, kimimiz az ekerli. Kimimiz, perhizde olduumuz
veya ucuz olduu iin ekersiz ay tercih ederiz. Erzurumlular
ay ktlama ierler.

Ktlama ay; mevcut kesme ekerlerle iilmez. Eskiden,


kelle eker denilen zel sert ekerlerle iilirmi. Gnmzde
ise dikdrtgen eklinde uzun, ancak zel makaslarla kesilebi
len sert ekerlerle iilir. Bu sert kesme ekerlerden ok kk
bir par.ay, -rnein kp ekerin yars veya drtte bir byk
lnde bir paray- avurduna sktran kii, bu kk ve sert
paray idareli kullanarak drt-be bardak ay ier. Buna "kt
lama" ad verilir. ay ktlama imenin hem zel bir eyf var
dr hem de ekonomiktir. ekerin pahal o lduu , hatta bazen .
hi bulunmad yllardan kalan bir alkanlk olsa gerek.

Erzurumlu, bir oturuta, ince belli kk bardaklarla on


be-yirmi bardak ay ier. ay ktlama itiinizde, snrl bir
ekerle alabildiine urun bir ay keyfi yaayabilirsiniz . ay
ktlama imek bence, snrl bir insan mrn, mmkn oldu
unca uzun bir yaama denk getirme gayretine benziyor.
Tu l u n l : c S c J rn n u
1 07

Ktlama mrler yayoruz bazlarmz. Bir krtilt ekerlerle


alabildiince ay imeye alan tiryakiler gibi, snrl mrle
rimizi snrsz bir yaam iinde alabildiince uzatmaya al
yoruz. Kimimiz farknda olmadan, kimimiz bilinli, ktlama

mrler sryoruz bu dnyada.

Ktlama mrler yayoruz


bazlarmz;
bir krtik ekerle alabildiine ay
imeye alan tiryakiler gibi,
snrl mrlerimizi snrsz bir
yaam iinde alabildiine
uzatmaya alyoruz.

Bazen mrmz/zamanmz kullanrken, bazeff de


paramz kullanrken ktlama yaamak zorunda kalyoruz.
Bazlarmz srekli ktlama yaarken, bazlarmz zaman zaman,
belki her zaman bol ekerli aylar misali, eker gibi -dardan
grnd kadaryla eker gibi- mrler sryoruz. Ktlama
bir mr m daha iyi, bol ekerli bir mr m?

Yaamnzn ktlama m, ekerli mi olduu nemli deildir;


onu nasl algladnz nemlidir. Parasal ynden varlkl olup
da mutsuz olan nice insan var. Gdm gdm harcayp ktlama
ekerini uzun sre idare eden ama yine de mutlu olan nie
K : k e y l e r 2
108

insan da var. Orta ya gemi baz dostlarm, genlik ylla


rnda kt kanaat geen gnlerini hasretle, sevgiyle hatrlarla r
"Ufack bir bodrum katndaydk. Basma perdeleri kendimi
dikmitik. Akam ymeklerinden sonra sobann banda kitap
okur, radyo dinlerdik. Hey gidi gnler" diyen imdi varlk l
nice insan gr:lrt. Ancak ayn bodrum katn anmak isteme
yenler de var.

aynzdaki ekerin miktar nemli deildir. ekerinizin


aynza denk gelip gelmemesi, daha da nemlisi ayn vr
ekerin size denk gelip gelmemesi nemlidir. Ktlama b i r
yaam tarz zerine bir anm paylamak istiyorum sizlerle.

lkokuldaydm. Annem, Erzurum Ticaret Lisesinde ede


biyat retmeniydi, haftada bir gn de avukatlk. yapyordu.
Babam ise kymzdeki iftlik.le ilgileniyordu. iftlik onlarn
pahal hobileriydi. Gelirleri fena saylmazd ama iftlik kendi
yayla kavrulamad iin annem kazancnn nemli bir ks
mn iftlie yatrrd. Sonuta elimizde az para kalrd, para
mz dikkatli harcamak zorundaydk. Ancak annemin bir gn
bile olsun paraszlk.tan yakndn, retmen maan azm
sadn hatrlamyorum. Sk sk "idareli" olmakla vnrd.
Unutamadm anlardan bir tanesi u:

Annemin zm
Bir akam okuldan eve dnyorduk. Evde ikimiz
vardk, babam kydeydi. Annem yarm kilo
kyma alacakt. Kfte ve makarna yapacakt.
Son anda yarm kilo kyma yerine drt yz gram
kyma almaya karar verdi. Yz gram kymann
parasyla b ir kilo siyah zm ald. Bylece eit
Tu l u n l : r S e n d rn n u ------

J () l)

yemeimiz oldu. Bu durum anne ;me gre sknt


verici deil, vnlecek bir durunn du , Yz gram
kyma parasyla zm alma te rcihini yaratc
bulduunu keyifle anla ttn hat rlyorum. (Belki
b u yzden, dk bir maala a ratrma grev
lisi olduum yllarda dier ara;trma g revlisi
arkadalarm -hakl olarak- ik dYf'J.t ederlerdi, ben
etmezdim .)

Annem yz gram kyma parasyla llzm aldnda


ktlama bir yaam tercih etmi oluyordu, bu ktlama
y aam tarzndan honuttu. Yaa rnn her zerresi
kutsaldr. Bunu fark ettiinizde e lqeriniz aynza,
aynz ise mrnze denk gelir. A.nnem parasn
ktlama kullanmaktan honutt u. Bir zamanlar
lkemizde pahal olduu iin ek eyr alamayanlar
aylarn kuru zmle ierlerdi. A nnem de bir kilo
s iyah zmle adeta ktlama bir ay iti bu dnyada.
Sonra erken saylabil ecek bir yata diyabete tutuldu,
ayna tatlandrc atmaya balad . A.ra n olarak
antasnda kk bir ie st ve bi r elma tamaya
balad. Ara nlerini atla mad, ekerini kon
trol alt nda tuttuu iin de honutt .. O imdi felli,
birlikte oturuyo ruz. Ben de bugn, hayatta olduu
iin, ayn evde yaayabil diimiz i n, ocuklarma
Yahya Kemal 'den, Tevfik Fikret'ten iirler okuduu
iin ve eim ve ocuklarm onunla gIJ,rur duyduklar
iin mutluyum.

Annem felli. Ama bizimle birlikte tl iye mutluyum.


13 u dny a.da her ey ktlama belki; insan idare et
mesini bilmeli.
K li k ) e y l e r 2
1 10

Annem ev idaresinde ok tutumluydu ama bana oyuncak


ve kitap alna konusunda smr yoktu. Siz ktlama seviyor ola
bilirsiniz ancak -eer imkannz varsa- ocuunuz ay ekerli
istediinde ona karmamalsnz. Ya da siz diyete baladnz
diye ev halkn da zorla diyete sokmamalsnz. Tercihler ki
isel olnal, evreye zorla sunulmamal. Bakalarna rnek
olabiliriz, ancak onlarn yaam biimlerini kendi dorularmz
dorultusunda ekillendirmeye hakkmz yoktur. Bu konuda
irin bir Erzurum hikayesi:

Gelin Hanm
Rivayete gre bir stanbul kz Erzurum'a gelin
gitmi, evreye uyum salamak iin Erzurum 'un
adetlerini renmeye alyormu. Bir gn komusu
aya davet etmi, bizim taze gelin de o sralarda
ktlamay renmeye abalyormu. "Ben ktlama
reneyim " diyerek azna btn bir kesme eker
alm. Bu eker, ktlamaya uygun olmayan, Kayseri
ekeri tabir edilen yumuak ekerlerdenmi. Gelin
scak aydan bir yudum alnca eriyivermi. Bizim
gelin, ilk eker eriyince ikinci bir eker alm azna,
ikinci yudum ayda bu da eriyivermi. , drt,
be derken ev sahibinin can sklm ve "Kurban,
gelin hanm ben senin ayn tatl edeyim de, sen
ktlamay evinde ren" demi.

Samuraylarda Yaam Muhasebesi


Yaam muhasebesi yapmann pek ok yolu var. Bazen ak
a yaplr. Ylbalarnda rnein, insanlar geride kalan yln
Tu l u n l a r c d rn n u
1 1 1

muhasebesini yaparlar, geen yl deerlendirirler, neler yap


tklarn, neleri yapamadklarn dnrler, bir yllk zaman
iyi deerlendirip deerlendiremediklerini sorgularlar. Bu mu
hasebenin arkasnda byk bir ihtimalle, mrle rinin ksal
makta olmasndan duyduklar kayg vardr.

Yaam muhasebesi yapmann bir baka yaygn ve yararl


yolu, sanatla uramaktr. Sanatlar, baka insanlarn yz ifa
delerini, hayat yklerini didiklerken, aslnda galib a arka plan
da kendi yaamlarn inceliyor, deerlendiriyorlar.

Profesyonel olanlarn yan sra sanatla amatre ilgilenen


ler de yaam muhasebesi yapyorlar galiba. Sava ta acmasz
olan samuraylar (eski Japon sava ustalar) ayn z amanda duy
gulu resimler yaparlar, zellikle de baharda iek am kiraz
aalarnn karsnda uzun uzun oturup onlarn resimlerini
izerlermi. Niin kiraz aac?

Bu olaya ilikin en kabul gren yorum u: Kiraz aacnn


yapraklar en olgun, en parlak dnemine ulat gn birden
bire dklrm. Samuraylar ise ounlukla, mesle klerinin en
olgun, en parlak dneminde, sava sanatnda zirveye ula p

artk hibir eyden korkmaz olduklarnda lrlermi . Samu
raylar muhtemelen, kendi yaamlaryla kiraz aalar arasnda
bilinli bir iliki kurmuyorlard, ancak bir benzerlik o l duunu
sezinlemilerdi. Eer byleyse, kiraz aalar karsnda saatler
geiren samuraylar, belki de bir tr yaam muhasebesi yapyo r
lard. Tercih ettikleri, ndkleri bir yaam tarznn, kendi
doas gerei bir gn birdenbire biteceini bildikleri iin, ayn
kaderi paylatklar kiraz aalarnn resimlerini iziyo rlard.

Samuraylarn ressanl, yaamla hesaplamann, kanl


maz sonu hazmetmenin zarif bir yolu olsa gerek. Muhasebe
defteri bir gn, yle ya da byle kapanr. Kap ana uyum
Kk eyler 2
1 12

salamakta yarar vardr. Samuraylar bunu, havada kavis izen


kllar gibi, fralarn zarafetle kullanarak baarmlar.

Bir lvfuhasebe Felaketi: Yadrgama


Yadz.-gama kavram da yeni ortaya atmak istediim bir
kavram. Bu kavraffir tar.mlamadan nce, yadrgamann ilham
kayna olan yabanclamadan ksaca sz etmek istiyorum.

Yabanclama, daha ok endstriyel retime geite,


bireylerin teknolojiyi benimsemede glk ekmeleri, yeni
retim sistemini itici bulmalar anlamn tayor. Bir zamanlar
ayakk aby a'dan z'ye tek bana yapan bir usta, fabrikasyona
geildiinde, sadece belirli bir makineyi kullanmaya balam
sa, artk rettii ayakkab ile kendi arasnda duygusal bir me
safe ortaya kar. Buna yabanclama diyoruz. Eskiden ayakkab
ile ilgili her konuya yakn olan usta, imdi ayakkab yapan ma
kine zerinde bilisel bir hakimiyete sahip deildir, makinenin
yapmna katlmamtr, makineye yabancdr.

Yabanclama, sadece endstri toplumlarna geite orta


ya kmyor, bilgi ana geite de yabanclama var. Dakti
lodan bilgisayara gemek, renkli-kokulu mektup kltrn
brakp e-posta atmak, mahalle bakkalndan alveri yerine
nternet'ten smarlamak, bazlarmz iin zorlayc bir yaban
clama sreci balatt.

Yabanclama, daha ok insan-nesne ilikisi ile ilgili. Bir de


deien insan-insan iletiimine ayak uyduramama var. Buna da
"yadrgama" adn vermek istiyorum. Yadrgama, insann,
deien insan ilikilerine uyum salayamamas, dnyada olup
biten dnya ilerini onaylamamas anlamna geliyor. Deer
ler sistemi hzla deiirken, buna bal olarak insan ilikileri
de deiime uramaktadr. Bu deiime ayak uyduramayan
Tu l u m l a r S e n d ro m u
1 13

bireylerin duygusal tepkileri "yadrgama" dr.


Giderek mekanikleen, samimiyetini kaybeden insan ili
kilerini, artk kimilerince doal arlanmakta olan rvet le ri,
hortumlamalar, medyann canl yaynlarla vermeye balad
savalar, ikenceleri dehetle izliyorsanz, grmek iste mi
yorsanz, kendinizi byle bir dnyaya ait hissetmiyors an z ,
yadrgama iindesiniz demektir.

Ben yukarda sralananlar yadrgyorum. Ladesi adl ro ma


nmda dile getirmeye altun drstszlkleri yadrgyo rum .
Gvensizlikleri, alveri kartn uzatan mterilerine "Kimli
inizi grebilir miyim?" diyerek onlar alnt kart kullanmakl a
sulayan kasiyerleri, kaplarda insanlarn zerlerini dedektrle
arayan dzeni yadrgyorum. Kaldm otellerde resepsiyonu
aradmda "Buyurun sayn Dkmen, size nasl yardmc olabili
rim?" diyen resmi ve sradan, beni sradanlatran sesi yadrgyo
rum; "reception" kelimesini, bir guguk kuu gibi dardan gelip
' l'rke'yi yuvasndan atmaya balayan, katil yosunlar gibi tab e
lalar istila eden "club, center, hair designer" benzeri kelimeleri
yadrgyorum. Cinayetleri, cehaletleri, ehrimin yzne tk
renleri, parklarm kl tablas gibi kullananlar yadrgyorum.

Yadrgyorum. Ancak yadrganan bu dnyaya ve yadrga


yanlara -ben dahil- yardm da etmek istiyorum. nsann g
revi, yabanclamalar ve yadrgamalar fark etmek ama m
radeleden vazgememektir. Yaam muhasebesi yaptmz da,
i nsan ilikilerini srekli yadrgamaya balarsak, bu durum bi zi
yalnzla, yaltlmla itebilir. Hem birlikte yaamak hem
l irbirimizi ve kendimizi eitmek mmkndr.

yle ya da byle, bir yandan, karnca kararnca daha iyi bir


llinya iin mcadele ederken, bir yandan da savalara, alkla
r , zulmlere , katlklara bakp dnyann gidiatn, insan
Kk eyler 2
1 14

ilikilerinin kalitesini sorguladmda, bir yadrgam a duygusu


uyanyor iimde. Bir hikaye zerine, iimden gelen yadrgama
duygusunu paylamak istiyorum.

Dadan Otobs
zerinde "Dada Turizm " yazan otobs mola
yerinde durmu, yolculardan bir dada ay imek
iin ayhaneye girmi. ktnda bir de bakm
ki Dada Turizme ait be otobs daha park etmi.
Plakaya bakmad iin alt otobsten hangisinin
kendisine ait o lduunu bilememi. Tam o srada
otobsler kalkmaya hazrlandklar iin telaa
kaplm, hemen nndeki otobse n taraftan
binip yzn oturan yolculara dnm ve yksek
sesle "Dada hele bir bakn bakaym ben bu oto
b sn yolcusu muya m ?" diye sormu.

Yukardaki hikaye belki gerek, belki deil. Ancak beni bir


noktada etkiledi sanrm. Bu dnyada zaman zaman o kadar
kt eyler, insana, insanla yakmayan, en azndan bana ters
gelen yle irenlikler oluyor ki, bazen ortaya kp dnyaya
doru;

r "'i&fu furia, 6a1'n afuy11n, 6e 6u dnyann insan my m?"

diye s o rmak geliyor i i m d en. " Bu istek belki dnyaya kar


bir eletiri, bir tr yabanclama, yeni ifadesiyle bir yadrgama
rn. Yadrgama olabilir, ancak bu yadrgama ile baa kmak
mmkndr. Yadrganarak yaanm bir dnya, hi yaanmam
bir dnyadan stndr.
F KE VE F KEYLE
BAA I K M A K

T; emel hedeflerimize ynelmiken, birden bire YC\n sokak


lara -tali yollara- sapmamzn, yani tulumbac sn dro mu
sergilememizin ska rastlanan nedenlerinden birisi fke d ir.
fkelerimiz, yaam haritalarm.zdan sapmam.za, hedefleme
di!miz yollara girmemize neden olur. Bu noktada fkeyle il -
gili birka temel bilgiyi paylamak istiyorum..

ncelikle belirtmek gerekir ki, sfr fke mmkn deild i r


,
gerekli de deildir. Fazla fke de zararldr. Yerinde ve zam a
nnda sergilenen fke hem sizi rahatlatr hem de sizi evre
niz tarafndan ciddiye alnmanza yol aar. Eer yerli yersi z ,
gerekli gereksiz fkelenirseniz, arlnz kalmaz, adeta arab a
alarmlarna dnersiniz, sizi ciddiye almaz l ar.

Yll ar nce araba alarmlar ilk ktnda, herkes b unl ar


ok ciddiye alrd. Gecenin bir yars sokakta bir alarm tmeye
l aladnda uyanp pencereye koardk. Sonra bir de b *- tk ki
K ii : ii k e y l e r 2
1 16

bu alarmlar olur olmaz her eye alyor. Yandan biri gese, kedi
gese alyor. Giderek bu alarmlar ciddiye almamaya baladk .
Yerli yersiz fkelendiimizde ite bu alarmlara benzeriz.

Baz insanlarda bir "fke sorunu" vardr. fkeli davran


lar! bir araya gddiinde, bir tr sendrom ortaya kar. Her
fkelenme bir fke sorunu saylmaz phesiz. (Her zntnn
depresyon saylmamas, her iki iende alkol sorunu bulunma
mas gibi her fkelenmi kiide de fke sorunu bulunduu
nu dnmeyi z.) Ancak normal saylabilecek snrn tesinde
fkeli olan, fke sorununa sahip kiiler, kendilerini deerlen
direrek ve uzman desteiyle, ncelikle fke sorununa sahip
olduklarn fark edip daha sonra da bunu gidermeye, azaltma
ya ynelebilirler.

fke, bu konudaki terapi tekniklerini bilen psikiyatristle


rin, psikologlarn, psikolojik danmanlarn desteiyle azalt
labilir. rnein okullardaki saldrganlklar, okul zorbalklar,
psikolojik danma kapsamnda, psikolojik danmanlarca ele
alnabilir. Ya da kiiler, bu konuda birtakm kitaplar okuyarak,
kendilerini gzleyerek fkeleriyle baa kmay renebilirler.

Kk eylere fkelenmemeyi renmek


fke duygusunun temeli doutandr, renilmemitir.
Ancak neye, nasl fkeleneceimizi evremizden reniriz.
fkelenince ne yapacamz, -svecek miyiz, dvecek mi
yiz- model aldmz kiilerden reniriz.

Nasl ki fkelenmeyi evremizden reniyoruz, fkelenme


meyi de, en azndan iimizde fke uyannca bu fkeyi ykc ol
mayan ekilde ifade etmeyi de renebiliriz. zellikle kk
eylere fkelenmemeyi, kk eyler karsnda byk fkeler
Tu l u m b a C" S e n d r o m u
1 17

sergilememeyi renebiliriz. Mizaha bavurarak, yaama farkl


alardan bakma becerimizi gelitirerek bunu gerekletirmek
mmkndr. phesiz ki Trke'mize zen gstermeliyiz,
imla hatalarn dzeltmeliyiz; ancak bir imla hatasn dzeltir
ken karmzdakini de bozmamalyz. Birka rnek:

Yaym, fiildir, yayn ise isim. "Bir makale yaymladm"


denebilir ama "Makale yaynladm" denmez, "Bir yaynm var"
denilir. imdi bazlar yaym ile yayn kartrana ok sinirle
niyorlar. Evet, ikisini kartrmak bir hatadr, ancak bu hatay
yapan serte eletirip mahcup etmek, bence daha byk bir
hatadr.

Kimi fotoraf ustas da "Fotoraf ektirdim" yerine "Resim


ektirdim" diyene sinirlenir, bozar. Evet resim ektirilmez,
yaplr; fotoraf ise ektirilir. Ancak bunlar kartrmak
da bence kk bir hatadr, fazlaca bytmek ayr bir hata
saylabilir. (stelik artk dijital ortamda ekilen fotoraflar
fotoraflar bilgisayara ykleyip deiiklikler yapyorlar, ade
ta resim yapar gibi yeniden yapyorlar.)

Eskiden bir ifade varm; "Basra'y imar etti ama Badat'


harap etti" denilirmi. (Ya da bunun tersi; eer yanl hatrla
dysam bu da kk bir eydir.) te karmzdakinin bir dil
hatasn dzeltirken kalbini krarsak, Badat-Basra tabirinde
ki gibi davranm oluruz; hatay dzeltiriz ama hata sahibini
bozarz. Bu yzden lisan- mnasiple konumakta yarar var.

Kk eylerin Kopyasna fkelenmemek


TRT'de yaynlanan Kk eyler adl televizyon program
ma ok benzeyen bir program bir sre nce bir baka kanalda
yaymlanmaya baland. Sokakta izleyicilerim "Hocam, sizin
K li k e y l e r 2
118

programn kt bir kopyas yaynlanyor" demeye baladlar.


zledim, gerekten de kopya olduu izlenimi veriyordu. Kr
mz koltuk vard, hafif ykseltili bir platform vard, kk
skeler/canlandrmalar va.d. Ksacas bir taklit, bir kopya iz
lenimi uyandryordu. (Sadece programn ad Kk eyler de
ildi, romantik bir isim konulmutu.)

Balangta bu duruma "Kk eyler'i. taklit ediyorlar" diye


fkelendim. Ancak daha sonra olaya farkl bir adan bakp
"Demek ki Kk eyler ok beenildi, bu yzden insanlar
zahmet edip masraf edip benzerini yapyorlar, Kk eyle in
formatn rnek alyorlar" diye dnmeye baladm. Olaya
birinci bak tarzm m daha doru, ikincisi mi? Bu tartmaya
ak bir durumdur. Ancak ikinci bak tarznn beni rahatlatt
, tartmasz ak bir gerektir.
P N O KYO L E B R
B E N Z E R L G N Z VA R M I?
N E REY E G TT G i N Z
B L YO R M U S U N U Z?

C arlo Collodi'nin nl masal kahrama.u Pinokyo genel


de, yalan syledii zaman burnunun m;amasyla nldr.
Bu yzden birisine "Pinokyo'ya benziyorsun" dendiinde bu,
"Yalancsn" anlamna gelir. Oysa Pinokyo 'mm daha nemli bir
zellii vardr; uzaklara gitmi, aama geimi, snf atlam,
eyalktan insanla ykselmitir. Size "Pinoeyo ile bir benzer
liiniz var m?" diye sorarken, uzaklara gidi) aama geirerek
dnp dnmediinizi sormak istedim. Bu h5lmde sizlere bir
sorum daha var: Eer bir yerlere gitmek i in yola ktysanz,
nereye gittiinizi gerekten biliyor musunu t?
1 20

Nereye Gittiinizi Biliyor musunuz?


Yaam haritanzda iaretlediginiz bir hedefe doru yola
km olabilirsiniz, tulumbaclk.tan uzak durmaya alyor
olabilirsiniz. yi de, ana hedefinizin doruluundan emin
misiniz? Eer ana hedefiniz size ve dnyaya uygunsa, byk
bir ihtimalle mutlu ve baarl olursunuz, dnyaya deer kat
mak istediinizde dnya da size deer katar, yardmc olur.
Simyac'nn dedii gibi, eer bir eyi yapmay gerekten isti
yorsa.n::.7'.. , btn bir evren size yardmc olur. Yrekten isteme
lisiniz; ancak az da olsa istediiniz eyin gerekleme olasl
bulunmaldr. (Bazen imkansz istiyor olabilirsiniz. Acaba bu
evrende' i'.mk.3.nsz var m? Yrek ve akl sahipleri iin belki de

imkansz yoktur. )

stemelisiniz. Sadece istiyor olmak, -bir ey yapmadan is


temek- bizi dilenci konumuna drebilir. Ne istediimizi bi
lerek istemek, hem bizi hedefimize yaklatrr hem dnyay
zenginletirir. ok beendiim bir deyi var, yle:

%reye aitti8ini aereften 6i[en insana


anya kenara eki[iy yo[ verir.

Ne istediimizi tam olarak bilmiyorsak, tereddtl isek,


gcmz ile hedefimiz arasndaki ilikiyi gereki deerlen
diremiyorsak nmz keserler, bize yol vermezler. Eer ne
istediimizi gerekten iyi biliyorsak, bize yol verilir, yardm
edilir.

Yaam haritasn doru izmi, gc ile hedefi arasndaki


mesafeyi doru deerlendirebilen, ksacas nereye gittiini
bilen kiilerden birkan rnek olarak sunmak istiyorum.
Tu l u m b a c S e n d ro m u
121

Rivayet doruysa, Ernest Hemigway'in ilk roman doksana


yakn yaynevinden geri dnm. Van G ogh tek bir tablosunu
bir ie araba satabilmi, insanlar onun resimlerini beenmi
yorlarm ama o resme devam etmi. bn-i Sina genliinde
Aristo'nun bir eserini otuz defadan fazla okumu, anlayama
m, bu kitaba ilikin bir erh (ak.lama) bulup okuduktan
sonra tekrar okumu ve anlam. Bu rneklerde, nereye gitti
ini bilen insanlarn hakl srarlar grlyor.

Vctor Hugo, kimse tarafndan tannmayan bir gen o l duu


yllarda, ilk romannn msveddesini bir yaynevine gtrm,
basmamlar. Gen Vctor Hugo yaynevi mdrne "Byk
bir frsat kardnz. Eer bu ilk romann basmay kabul et
seydiniz Vctor Hugo gelecekte btn eserlerinin yayn hakk
n size verecekti" demi. Bunu sylediinde Vctor Hugo'nun
kafasnda net bir yaam haritas varm, nereye gittiini bili
yormu, yaynevi bilememi.

Hayatta baarl olabilmek iin gerekenlerden bir tanesi,


deerimizi doru tayin etmek, gerektiinde suflrlerden etki
lenmeden tayin etmektir. Deerinizi olduundan daha dk
veya 9aha yksek alglarsanz baarl olmak zordur, hatta im
kanszdr. Deerinizi/gcnz mmkn olduunca geree
yakn alglamalsnz.

Liderler, komutanlar glerini geree yakn alglamaldr


lar. Sahip olduklar gten habersiz olanlar tarihte sahneye
kamamlardr. Glerini abartl olarak alglayanlar ise tarihe
hatalaryla gemilerdir. Napolyon ve Hitler, herhalde gleri
nin snrn doru tayin edemedikleri iin, Rusya'ya saldrdlar,
ok souk ve byk bir corafyay geebileceklerini zannetti
ler. Geemediler. Kurtulu Sava srasnda Atatrk'n yerinde
bulunabilecek pek ok komutan Yunan Ordusuna saldrma
ya cesaret etmezdi. O, zorun -bazlarnca imkansz grlen
K li k e y i n 2
122

zorun- yaplabileceini dnd, kimilerince alt ayda alamaz


denilen siperleri alt saatte at. Ama ayn komutan , gcn
abartp, "mparatorluun eski snrlarna ulaalm, en azndan
u Selanik'i de alalm" demedi. Savata ordusunun gcn do
ru deerlendirdi. (Atatrk Kurtulu Savanda tek ve ufak bir
hesap hatas yapm; "Taarruz baladk.tan on be gn sonra
zmir'e gireriz" demitir. te bu tahmin tutmamtr; zmir'e
on be gn sonra deil on drt gn sonra girilmitir.)

Nereye Gittiini Bilen Kii


Nereye gittiini bilen insanlara ilikin, yakn
evremden rnek vermek istiyorum.

Bir: Kendisiyle tanmadm, bir aile dos


tumuzun oluydu Doan eker. Kk yalarda
matemati.ki olmaya karar vermi. Lisede notlar
ok yksekmi. Aitesi, retmenleri "Matematii ne
apacaksn, hekim ya da mhendis o l " demiler.
niversite giri puan btn blmleri tuttuu hal
de Hacettepe Matematie girmiti, sonra profesr
o ldu.

ki: ocukluk a rkadam Necdet Celal zen,


iktisat fakltesini bitirmiti, isizdi, banka mfettii
olmak istiyordu, evde oturup mfettilik snavlarna
hazrlanyordu. Babas Tevfik amca srekli "Olum
imdilik bir memuriyete gir, belediyede geici
bir ie gir, snav kazannca brakrsn " diyo rdu.
Celal ise srarla, ie girerse mfettilik hayalinden
uzaklaacan syledi, uzun sre hibir ie girmedi.
Biz arkadalar, onun bu srarn gereksiz buluyor-
Tu l u n l a \ S : n d r > u r
1 1 -''

duk, geici bir ie girmesi bize de mantkl geliyordu.


nat etti girmedi. Celal u an byk bir bankann
Tefti Kurulu Bakan.

: Annemin ailesi varlklym, Beikta 'ta


katl byk bir evleri varm;. Babas Yldz
Saraynda alrm, annem on yandayken ve
fat etmi. Ailesi bir sre onun brakt para ile
geinmi, annem niversiteye girdiinde paralar
bitmi, ekonomik sknt balam, tam o srada
evlerinin bir blmn yangnda kaybetmiler.
Annem, pek ok kez anneanneme "niversiteyi
brakp alaym " demi. O ylla:.rda bir lise me
zunu iyi para kazanyormu. An.cak anneannem
srarla buna engel oimu "Hayr, sen niversiteyi
bitirip retmen kacaksn, al Kuu gibi seninle
Anadolu 'ya gideceiz " demi ve .kz niversiteyi
bitirene kadar evdeki eyalar biner birer gtrp
eskicilere satm. Annem niversiteyi bitirdiinde
ise anneannem a rtk hayatta deilmi. Anneannem
Anadolu 'ya gidememi ama nereye gittiini bilen bir
insp.nm. (Onun iradesi olmasayd biz buralarda
olamayacaktk belki. Nereye gittiklerini bilen insan
lar, yaknlarn da bir yerlere tarlar.)

Bunlar benim, nereye gittiini bilmek sz konusu olduun


da aklma gelen isimlerden tanesi. Sizin nereye gittiini bi
len dostlarnz var m? Siz nereye gittiinizi biliyor musunuz
ya da bundan sonra bilecek misiniz?
K ii k ) L' y ie r 2
1 24

Ne Olduunuzu Biliyor musunuz?


ahsnza ait tanmlamay, bakalarnn -suflrlerin- insaf
na brakmaynz. Kendinizi siz tanmlaynz. Nereye gittiinizi
hiliyorsanz, kendinizi doru tanmlayabilirsiniz. Birileri sizin
aptal, hayalperest, erefsiz, ahlaksz, kt kadn olduunuzu
syleyebilir. Onlarn suflrlklerine kaplp siz de kendi ken
dinize bu kelimeleri tekrarlamaynz. Kendi kendinizin iftira_;
cs olmaynz. Deerinizi siz tayin ediniz.

Birileri sizi vd diye yapt.nz her eyin doru oldu


unu da dnmeyiniz. Eer lkenizi horturnlamsanz,
yetim hakk yemiseniz, birileri srtnz svazlayp, "Seninle
gurur duyuyoruz" dediinde durup dnnz. Siz yaptkla
. rnzla gerekten gurur duyuyor musunuz? Yergide ve vg-
de da baml olmaynz, kendi kendinizin patronu olunuz.
Kk yalarda elbette ki kendinizi deerlendirmede dardan
gelen mesajlar arlk tayacaktr. Ancak otuz yanzda hala
suflrlerinize kulak kabartp srtnz svazlamalarn veya
kulanz ekmelerini mi bekleyeceksiniz? Siz ne zaman
byyeceksiniz? Nereyegittiinizi, siz bileceksiniz, bilmelisiniz.

Masalda veya Yaam Haritanzda


Uzaklara Yolculuk
Cari Gustav Jung, kuramnda arketiplerden sz eder. A:
ketipler, ortak-bilindnn rndr, daha ok ryalarda,
masallarda, destanlarda, motiflerde ve eitli sanat eserlerin
de ortaya kar. Bu arketiplerden bir tanesi "aama (yeniden
dou)" arketipidir.

Aama arketipinde, bir kahraman maddi ve manevi adan


ksrlk iindedir, kalkp uzaklara gider. Gittii yer yedi kat
T l u m l a c S c d r o n u
1 25

yerin dibi olabilir, Kaf Da olabilir, bilimkurguda uzak galak


si olur. Masal, destan, mitoloji kahramanlar, gittikleri uzak
lkede, pek ok macera geirir, glenirler ve bir dlle dnp

evrelerini zenginletirirler.

rnein Msr mitolojisinde Osiris her yl s nbaharda lr


ve yedi kat yerin altna gmlr, orada krtlie sis ile buluur,
ondan g alr ilkbaharda yeniden doar; Q siris'in dnyaya
getirdii dl bahardr. Sir Gawain'in uzak lkeden getirdii
dl yeil kuaktr. Kelolan uzaklara gider, mcadeleyi aklyla
kazanr, parayla veya padiahn kzyla dner, annesini rahat
ettirir. Ar Maya, kovandan kap uzaklara gider, aama gei
rip geri dner, kovan saldrdan korur, kovandaki saygnl
artar. Galiba en byk aamay Pinokyo geirmitir. Evinden
kap uzaklara giden Pinokyo dnte pllendirilir, insan
olur. Nesnelikten insanla gemitir.

Masallardaki kahramanlar iki ekilde baarl olurlar.


Birincisi, baz kahramanlar kendi akllarna gvenmezler,
ihtiyar bilgelerin szn dinlerler, gerekirse dvrler ve
sonuta mutlulua kavuurlar. Bunlar, ihtiyar bilgelerin szleri
ni sorgulamadan uygulayan suflrl kahramanlardr. Bir de ken
di aklina gvenen kahramanlar vardr, Kelolan gibi. (Suflr
dinleyen kahramanlar drsttr, kendi aklna gvenen Kelo
lan katdr. Bizim, masalda olsun, gerek yaamda olsun
kendi aklna gvenen drst kahramanlara ihtiyacmz var.)

Aama arketipinin z, uzaklara gitmek, orada geliip ol


gunlamak ve bir dlle geri dnmektir. Bu adan bakldn
da, bir masal kahraman gibi aama geirdiniz mi? Bir lkeye,
ehre, en azndan evin tesindeki bir okula gidip bir eyler
rendiimiz zaman, aama arketipine uygun ekilde aama
gsteriyoruz, yeniden douyoruz demektir. Aama arketipinin
tipik bir ekli moratoryumdur.
126

Moratoryum
Bir zamanlar B atl genler, koleji bitirdiklerinde, hemen
niversiteye devam etmiyor, birka yllna uzak lkelere,
Yunanistan'a, Trkiye'ye, Hindistan'a, Nepal'e geziye gidiyor
lard. Bu gezinin grnr aiac dnyay tanmak, altta yatan asl
amac ise kendini tanmak, ne olduuna, ne yapmak istediine
karar vermekti. ok az parayla ve bir srt antasyla gereklefr
rilen bu geziden, ounluk, olgunlam halde geri dnyordu.
lkelerine geri dnenlerin bir ksm niversiteye gitmemeye
karar verip alyordu, bir ksm ise hangi blme gireceine
ka.:ar vermi oluyordu. Genlerin bu kendilerini tanma gezi
lerine Erik.son "maatoryum" adn vermiti. Bence marator
yum, aama arketipinin gnlk yaamda ortaya kan bir tr
saylbilir. Uzaklara giden gen, orada olgunlar, dnte dl
clara.k getirdii ey, kafasndaki yeni yaam haritasdr. Bu
ha.f:_ta da hedefledii gelecee giden yol izilmitir.

Ben liseyi bitirdiimde mesleki tercihim belirginlememi


ti, ne olmak istediimi tam olarak bilmiyordum. Hacettepe
niversitesi Fizik Blmne girdim. Bu benim iin yanl bir
seim di. Fizikte yl okuduktan sonra psikolojiye gemeye
karar verdim, psikolog oldum. imdi kendime fizie niin gitti
imi sorduumda, fizie giderek bir tr maratoryum yaptm
dnyorum. Benim yle uzak lkelere gidecek gcm, heve
sim yoktu, en nemlisi byle bir eye annem izin vermezdi. Ben
maratoryumumu, Ankara iinde Bahelievler'den Beytepe'ye
giderek yaptm. Fizikte okurken bana uygun meslein psiko
loji olduuna karar verdim. Bu karar, yaptm maratoryumun,
uzaklara yolculuumun dlyd. <Fizii tam renemedim
ama fizik, aama geirme me, iimdeki psikolou kefetmeme
yardm etti. En azndan imdilik byle dnyorum.)
Tu l u m b ac S e n d r o m u
1 27

Pinokyo'ya Benziyor musunuz?


Pinokyo uzaklara gitti, en azndan bir yerlere gitti, aama

geirdi, olgunlat, yolculuu bir maratoryumdu. Bu adan
Pinokyo'ya benziyor musunuz? Bir de u var: Pinokyo'nun ba
bas/yapmcs Gephetto Baba, Pinokyo'yu okutabilmek iin
paltosunu satm, ona kitap-defter almtr. Sizin babanz sizi
okutabilmek iin paltosunu satt m, satmasa bile en azndan
ayn paltoyu uzun yllar giydi mi? (Annem babam beni okuta
bilmek iin bir ey satmad ama anneannem annemi okuta
bilmek iin evindeki eyalar satmak zorunda kald.) Pinok
yo evden katk.tan sonra olgunlamtr ama ac ekmitir.
Siz, okumak veya almak iin uzak ehirlere, uzak lkele
re gittiinizde ac ektiniz mi, yaknlarnz ac ekti mi? Siz
Pinokyo'ya ne kadar benziyorsunuz; veya Pinokyo size?

Pinokyo yolculuuna bilinli olarak kmad, artlar onu


uzaklara itti. Siz yokuluunuza bilinli olarak kp daha uzak
lara ulaabilir misiniz acaba? Ve siz, yalnzca kendi ocuunuza
deil, baka ocuklara da okusunlar diye parasal ve duygusal
ynden destek olabilir misiniz?

Yola kma Sknts


artlar sizi uzaklara/gelimeye doru ittiinde yola k.ars
nz, ancak bazen yolculuu bilinli olarak tercih etmeniz gere
kir. Ve bazen yola k.maya karar vermek yolculuun kendisin
den daha zordur. Bazen eniriz, bazen de yanl hedefler iin
yola k.ar z. Ne zaman, neresi iin yola kacanza siz karar
vermeli, kendinizi ve yolculuk direncinizi bilmelisiniz. Nasl
n? Uzun yolculuklara kmadan nce kendinizi kk yolcu
luklarda deneyerek, komadan nce yrmeyi renerek.
Kk eyler 2
1 28

"Bir insan tanmak istiyorsan onunla yolculuk et" derler. Uzun


bir yolculukta ncelikle kendinizle tanabilirsiniz, ancak yola
kmadan nce de kendinizi tanmalsnz. Her zaman ok
ansl c- 1'll ayabilirsiniz. Yol boyunca Arif A gibi yannzda
baktirya develeri, Sivas kangallar bulunmayabilir, yol hakkn
da bilginiz bulunmayabilir. Ancak siz kendinizle yolculuk n
cesinde tanms.nz ve yola kma skntnz aabilmiseniz,
byk bir ihtimalle yolunuz ak olacaktr.

Kzn Tucan Dkmen'in bir esprisini paylamak istiyo


rum:

'eniyorum, o fia(de yarn ...

Eer yola kmak iin eniyorsanz, mutlaka bir sebebi


vardr. nce onu aratrn. Sebeplerinizle tantnzda ken
dinizle tanm olursunuz.
D U YG U LA R

am haritalarn izlerken, hedeflerinize ulamaya al-


1. ;rken, aklmz dmen, duygularmz yakttr. Akllarn
ve kalplerini egdml kullananlar hedeflerine ularlar. 'r
kadalar, iimize duygularmz katmayalm!" mant, "inli
ler birbirine benzer, biz benzemeyiz" demiesine abloncu
bir mantn rndr. Byk, kk tm yaam mcadelele
rinde duygular itici gtr.

Mantk m; Duygu mu?


Kadn okuyucularm/izleyicilerim, elerinin kat bir ekil
de, yerli yersiz manta sarlmalarndan yaknr. Kimi erkek
"Bak hayatm, yle, yle, yle; demek ki mantken byle
yapmamz gerekiyor. Bitti!" der. Oysa bitmedi. Ei yle yap
mak istemiyorsa, her zaman mantklnn peinden gitmek art
deildir. Mantken yle olmas gerekebilir, ancak insanlar her
zaman mantkl olan yapmak zorunda deildir.
,
K 1.i c ' ' t. \ i t r ..
.m

S iaaraimek hi ae man t f ( de!Ji(ir ama Gi1i (eri iiyor.


O yag(, sa(a( yaliniferi, o k za rm yatrcc.nfo r, Ga k
(ava(ar yemek hi !e mantff !egifclir an. a y iy o ruz .
O yantofon kay (arnn zerinden erimi n.um(ar 3iGi
sarkan 3Gekrer(e Jo(amak mantkf cfegra,. ama aofo
yoruz. Sayanca (nn evresind"efi 'De\ (et Orman
(arna ev(er yaymak mantff dei(air ama y ay yoruz.
'Byf aeyremi mutuy, fay fiattnn zerine Ge farf
yercfe Getonsuz ay artman(ar yaymak mantfsz dr ama
yayyoruz. 'Biz erfefCer Gtn Gu mantfsz ( f(ar y ay
yoruz aa, a raaa Gir ae e(erimizin fi.atn iir mantfsz
(f yaysak ne o(ur?

Yazmak.ta olduum tiyatro oyunlarndan k k bir bl


m televizyondaki Kk eyler dizisine koydl\k. . Sz konusu
blmde satran oynamak.ta olan bir kar.korc a arasnda u
konuma gemektedir:

Erkek: "Hayatm, atn almak zorumdaym.'"


Kadn: ''.A.aa, alma ekerim, ben onu seviyou m."
Erkek: ''.Ama hayatm, atn almazsam bt oyun satran
olmak.tan k.ar."

Bu noktada ben devreye girip "Eer erkek at ta/mazsa, bu oyun


satran olmaktan kar ama ak olur" diyorum. Isvet, gerekte n
bazen mantn bittii yerde ak balar.

ManttJn Gittii yerae ak Ga (ar. . .


Tu l u n b a r S .: l r Hn u
131

Pek ok ak tanm var, bunlardan bir tanesi udur: Bizim


iin deerli bir kii iin mantkl olmayan bir ekilde davran
may tercih edebiliyorsak bu aktr. Satranta einin atn al
mamak ak saylabilir. (Ak karlkl olunca galiba daha iyi olu
yor. Eer erkek de diyelim filini seviyorsa, kadn da onun filini
almamaldr.) nsanlarn uzun yllar sevgililerini beklemeleri,
kimilerine gre mantkl olmayabilir ama bekleyenlere gre
aktr. Cinsel akn yan sra baka aklar da vardr; meslei
nize, sanatnza akla balanabilirsiniz. Geceler boyu uykusuz
kalp minnack bir frayla yzlerce nokta oluturmak, kimi
lerine gre mantkl deildir ama size gre, bana gre aktr.
Sizin kollarnz kaldrp kendi etrafnzda dakikalarca dnme
niz, kimileri iin mantkszdr ama bu, bir Mevleviye gre ve
bana gre bir aktr. . Bir bebein veya felli hastann kakasyla
uramak bir adan mantkl olmayabilir ama bir anne iin,
bir evlat iin veya bir hemire iin, bu da bir aktr.

Ben yle dnyorum: ocuum veya rencilerim sz


konusu olduunda, zaman zaman, belki de sklkla, mantkl
olan duygularma stn tutarm. nk onlarn geliirrliiden
ben sorumluyum, onlara rehberlik etmek zorundaym. Bu
yzden onlarn iyilii iin bazen mantk duygularmdan nce
gelebilir. Annem "ocuk aziz ama terbiyesi daha aziz" derdi,
bu grten yola akp bir anne olarak beni, bir retmen ola
rak rencilerini martmad.

Ancak, annem, babam veya eim sz konusu olduunda


durum deiir. Onlara kar duygularm mantmdan s
tn tutarm, nk onlarn geliimlerinden, terbiyelerinden
ben sorumlu deilim. D iyelim ki annem araba yolculuunda
urada oturmak istiyor ama orada oturmas pek mantkl deil,
dier koltua oturtmamz daha kolay, daha mantkl. Bu
konuda annemi ikna etmeye almam, onun istediini yapa
rm. Ya da eim bir ey istiyorsa, bu eyin benim mantma
1 32

'lJ"'P uymamas nemli deildir, eime mantkl geliyorsa veya


sad ece o yle istiyorsa, konuyu tartmam. Ayn duyarl eim
de parla sergiler.
\ : 1

;B akalarnn Duygularna Yeterince


Saygl myz?
Bu soruyu konferanslarmda sorduum zaman byk o
unluk "Evet" diyor. Belki siz de imdi evet diye cevaplad
nz. Ben pek yle olduundan emin deilim. evremizdeki
insanlarn duygularna saygl olmak istiyoruz ama olamyoruz.
evremizdeki insanlarn duygularna yeterince nem verme
diim izi gsteren birka rnek:
,
1) Bazen bir arkadamz bir skntsn anlattnda
"Takma kafan" deriz. st kapal "zlmen gereksiz,
duygularn gereksiz, baka eyler dn" mesajn vermi
oluruz. Bence bu tavrmz, karmzdakinin duygularna
nem vermediimiz anlamna gelir, empatik deildir.
Empatik bir tepki vermek istediimizde, karimzdaki
insann duygularn anladmz ifade etmeliyiz, en azn
dan onun szlerini zetle ona yanstmalyz. (Bu konuda
letiim atmalar ve Empatt adl kitabma baklabilir.)

2) Kimi erkek. televizyonda film izlerken alayan kars


na "Hanm bunda alayacak ne var. Ltfen biraz mantkl
ol" der. (Aslnda dikkatli bir dinleyici bu cmle karsnda
alamay brakp glebilir, nk duygular hakknda bil
gili olan bir kii iin bu cmle komiktir.) Duygular gre
celidir. Sizin iin anlaml olmayan bir duygusal tepki, bir
bakas iin ok anlaml olabilir.

* letiim attpnalan ve Empati, Sistem Yaynclk, stanbul 1 99 7


Tu l u rn l a r S c d r n m l
J J3

3) Bazen genler "Ben ders almaktan skldm" derler.


"Sklmak" bir duygudur; genlerin ifade ettii bu du gl y
karsnda kimi baba 'man ocuum sklma, bu senin
istikbalin" der. Bu ifade dorudur ama gencin duygusu
nun karl deildir. Bunu syleyen bir baba ocuunun
duygularn yok saymaktadr. Bunun yerine " Yaa, skldn
demek" benzeri bir eyler sylemek empatik tepki olur,
birinciye oranla daha ilevseldir. Gence sklma demek
gereksiz bir ifadedir. Gen almas gerektiini bilmek
tedir, ancak babasnn kendisini anladn bilmemekte
dir. Baba "Skldn" dediinde ocuunu anladn ifade
eder. Bu empatik tepkinin ardndan baba bir de, ren
ciyken kendisinin de skld dersler bulunduunu beli
tirse "paylamda" bulunmu olur. Bylesine bir paylam
ise ocu almaktan uzaklatrmaz, tam tersi yrek
lendirir. Bence gen "Madem babam da sklyormu, ben
de almayaym" demek yerine, "Babam da bir zamanlar
sklm ama stesinden gelmi , ben de gelebilirim" di
yecektir. Pek ok yerde empatik tepki ve paylam, akl
vermekten daha ilevseldir.

4) Bugne kadar ok sayda kiinin, ayakst veya bay


ram oturmasnda genlerin okul durumunu sorduklarn
duymuumdur. Genelde ylesine bir konuma geer:

Merakl amca: "Ee, dersler nasl bakalm?"


Gen: "yi."
Merakl amca: "Zayf var m?"
Gen: "Var."
Merakl amca: "Ka tane?"
Gen: " tane."
Merakl amca: "Hangileri?"
Gen: "Fizik, kimya, matematik."
1 34

Merakl amca: "Haa!"

imdi ben de merak ettim, bu amca genci durup du


rurken niin bozdu diye. Bu bey, bu gence notlarn so
rarak veri toplamaktadr, ancak bu verileri nerede kulla
naca mehuldr. Belirsiz bir hedefle, ylesine laf olsun
diye sormutur ve genci zmtr. Eer bu bey bir fizik
retmeni olsayd ve gence fizik retmeyi teklif etseydi,
sorgulamasnn bir amac olurdu. Ancak sanrm bu tr
sorgulamalarn belirgin bir amac yoktur ve sorgulayan,
karsndakinin duygularn, incinebilirliini dikkate al
mamaktadr.

SS sonular belli olduunda, bakarsnz be alt


gen oturmaktadr duvarn zerinde. Herkes yapmyor
ama baz bykler, samimiyetle kimin hangi blm ka
zandn sorarlar. Muhtemelen bunu hem meraklarn
gidermek h;:m de genlerle scak iliki kurmak iin yap
yodard.r. A....U. bu srada, yeterli puan alamayan genlerin
zlebileceklerini, en azndan o anda neelerinin kaa
bileceini dnmyorlar. SS sonular aklandnda,
tandk genlerden kimin nereyi kazandn ben de me
rak ediyorum, ancak kendimi tutup onlar incitmemeye
alyorum.

5) Bazen birbirimizin duygularna yeterince saygl olma


dz iin, uluorta zel yaamlarmz kurcalarz. Orta
yaa gelip evlenmemi beylere ya da hanmlara "Niin ev
lenmiyorsun, evlensene" dendiini, olgun yataki insanla
ra "Efendim emekli oldunuz mu?" diye sorulduunu ok
duyabilirsiniz. Bu trden sorular, karmzdaki 1$:.iinin
duygularn dikka te almadmz, i ncin e b il e c eini dn
mediimiz anlamna gelir.
Tu l u b . t l : l : u

Ltfen, eski retmenlerinizi grnce;


''Hocam emekli oldunuz mu?" diye sor:may nz.

Onlarn emekli olmalar sizin iin doal ve basit bir


olay olabilir, ancak ayn olay, onlara lm hatrlatyor,
kayglandryor, zyor da olabilir. Bir bunu dnnz.
Bir de unu dnnz: Onlarn emekli olmalardan size
ne? Eer emekli ikramiyelerinden bor
istemeyi dnmyorsanz, bunu renmenin size pek
bir faydas olmayacaktr.

6) Yllardr grmediiniz eski bir arkadanz grrsnz


bazen, yznze bakp samimiyetle "Yahu pek bozulmu
sun" der. Cildinizin bozulduunu fark etmektedir; ancak
bu szlere sizin bozulduunuzu fark etmemektedir.

7) Yahlktan tr boyu ksalm, derisi burumu ve ge


irdii bir hastalktan tr de avurtlar km yal bir
tandn gren kimileri hayretle "Ya Aye Teyze, sen ne
olmusun byle?" derler. Bu ok gereksiz ve ar bir laftr.
Siz onlar dardan km, bitmi gryor olabilirsiniz
ama onlar, iyi olduklarna, iyi olacaklarna, daha yllarca
yaayacaklarna inanyorlar. Onlarn bu inanlarn niin
zedeliyorsunuz?

Yukardaki prneklerde de grld zere, ounlukla


lilinli olmakszn, evremizdeki insanlarn duygularna nem
vermiyoruz. Duygulara saygl olamamak, iyi insan ilikileri
kurma konusundaki temel yaam hedeflerimize ulamamz
riddi olarak engeller.
- --

c:r
O:
c:
3

PS i KO LOJ i K
w

D U G U M LE RD E N

KU RTU LMAK
P S KO LOJ i K DG M LER

nikolojik dm, yeni bir kavram. Bilinen psikolojik skn


.r 1ar ve bu kitap kapsamnda ortaya konan psikolojik
sorunlar ifade eden yeni bir kavrama ihtiya duydum ve bu
kavram ortaya koydum. (Yeni kavramlar, bir adan iyidir,
olaylar daha ayrntl, yeni bak tarzlaryla grmemize yar
dmc olabilir, ancak bir yandan da kavram kirlilii yaratabi
lecei iin sakncal say1abilir. Bu adan iyi mi ettim, zaman
gsterecek.)

nsanlarn, mutlu ve retken olmalarn, gelimelerini, sahip


'Jlduklar enerjiyi kullanmalarn, bu enerji ile d dnyann
enerj isini denkletirmelerini engelleyen, varolu kalitelerin i
dren btn dnceler ve bu dncelerin yol at duygu
lar ve davranlar "psikolojik dm" olarak adlandr1abilir.
Bu adan baknca, sufl.rl yaamak, tuhmbac sendromu ser
gilemek, yaam haritalarmz etkili kullanamamak, gelime
mizi engelleyen korkulara ve gemie ait bitmemi ilere sahip
olmak, yaam anlamlandrmada sknt yaamak, psikolojiJ,
dm saylr. Genel bir bak tarzyla, btn ruhsal sorunla r
ve bunlarn yan sra gelimeyi, mutlu ve retken olmay, ksa
------ P s i k o l o j i k D g ii ni l t.r d c n -------

K u r r u i m : k 141

cas varoluumuzu yaamay engelleyen i nedenlerimiz birer


psikolojik dmdr.
Psikolojik dmleri iki ana gruba ayrabiliriz:

t) Bizi gemie eken, gemite tutan dmler,

2) Gelecee ilerlerken bizi tkezleten dmler.

Kanmca, suflrl yflam ve bitmemi iler, bizi hem gemi


te tutar hem ilerlememizi engeller. Tulumbac sendromu ise
!aha ok gelecee yrrken bizi tkezletir.

Suflrl yaam ile tulumbac sendromu kavramlarn daha


iinceki blmlerde inceledik. Burada yeni olan "bitmemi iler"
kavram. lerlemeden bu kavram ksaca tanmlamak istiyorum.

Bitmemi ler (Ukdeler)


Bitmemi i, yarm braklm i anlamnda kullanlmaz.
Belli bir konuda duygularn (fkesini, sululuunu, sevgisi
i..:) ifade edemeyen bir kiinin, aradan zaman getikten son
ra, bir zamanlar ifade etmedii duygularndan tr sknt
l uymasna "bitmemi i" (unfnished business) ad verilir.
Bitmemi i, belirli bir olaya ilikin olarak, kafamzdaki duy
gusal hesabn/defterin kapanmad anlamna gelir. rnein,
ize hakszlk ettiini dndnz bir kiiye fkelenmi , an
ak fkenizi kaynaa yeteri kadar ifade edememiseniz, bura
da bir bitmemi i sz konusudur. Bazen o kiiye, bir zamanlar
veremediiniz cevab, yllarca iinizden verip durursunuz; "O
l ana byle, byle dedi, keke ben de ona yle, yle desey
l i m" diye dnrsnz. (letiim atmalar ve Empati adl

k i tabmda bu dnme tarzna "zihinsel gevi getirme" adn


K : k e y l e r 2
1 42

vermitim. Zihinsel gevi getirme, hazmedemediimiz olayla


szler karsnda sergilediimiz bir hazmetme abasdr. Gcv ,
getirdike bitmemi iin bitmemilii srer.)

Bitmemi iler, ngilizce'deki unfnished business'in ta


tercmesi. Bitmemi iler yerine, eski ama daha doru bir k a
lk olarak "ukde" kelimesini d e kullanabiliriz.

Dananlarn/hastalarn bitmemi ileri, hemen btn da 1


ma/terapi yaklamlarnda giderilebilir. Bu konuda zellild
getalt terapi, psikodraria ve bilisel-davran terapi etk i l
dir. Aada, bitmemi ilerin bitirilmesine ilikin ortaya k o
duum bir teknii greceksiniz.

Psikolojik Dmlerle Ba Etme


Psikolojik dmlerle ba etme abalarmz iki ana grup ,,
toplayabiliriz:

A) Psikolojik dmleri oluturmama abas;

B) Olumu psikolojik dmlerden kurtulma abas.

A) Psikolojik Dm Oluturmamak
Psikolojik dm oluturmamak iin yaayarak, okuya .l
gelimek, yaama kendine zg farkl bak alaryla, sorp.
layan, kendi aklna gvenen, anlam arayan bir tavrla, geli
bir mizah anlayyla bakmak, retken klan uralar (iler, l
biler) edinmek, insanlarla yakn ve gvenli ilikiler kurnal
fke kontrolnde baarl olmak gereklidir.
Yanz ka olursa olsun, iinde yaadnz gnlerde l
------ 1 ' , i k o l o j i k D ii g li n i e r d < n -------
K u rr u l m a k 1 1 3

suflrn etkisiyle hareket etmekte olduunuzu fark ederseniz


ve bu suflrden bir lde de olsa kurtulabilirseniz, gelecekte
iinizde kemiklemi bir suflr olmayacaktr. Bunu gerekleti
rebilmek iin, kendine gvenen, kendi aklna gvenen, yaama
farkl alardan bakabilen, insan ilikilerinde baml deil, bal
olabilen bir yapya sahip olmanz gereklidir. (ocukluklarnda
anne-ocuk ilikisini bamllktan balla dntrememi
yetikinlerin suflr etkisinde kalma ihtimalleri yksektir.)

Yine ka yanda olursanz olun, gelecek yaamnzda


srekli olarak iinizde bulunacak bitmemi iler oluabilir. Bu
bitmemi ileri de kemiklemeden nce, daha oluurken fark
edip olumalarn engelleyebilirsiniz. Bu mmkndr, ancak
zordur. Ruh salklar yerinde olan, stresle ba etme gleri
gelimi, yerine gre hazrcevap olan kiiler bunu gerekle
tirebilirler. Diyelim amiriniz cannz skacak bir sz syledi:
Hemen o an ya da en kt ihtimalle ertesi gn ona cevap verip
rahatlayabilirseniz, zihninizde bir bitmemi iin olumasn
engellemi olursunuz. Ya da kendi kendinize "Kem sz sahibi
ni balar; onun olaya hatal bak benim deerimi drmez"
trnden bir eyler sylerseniz, yie bir bitmemi i olumas
n ep.gellemi olursunuz.

B) Olumu Psikolojik Dmlerden Kurtulmak

Eer psikolojik dmler olumusa yaplabilecekler unlardr:

a) Kiisel geliim kitaplar okumak;


b) Roman ve benzeri sanat kitaplar okumak, tiyatro,
sinema izlemek;
c) Ruh sal uzmanlarna ( psikologlara, psikiyatrist
lere), psikolojik danmanlara bavurmak.
! 4c1

Bu noktada unu belirtmek isterim, baz kiiler, kendilerini


gelitirmek, ruhsal sorunlarna kendi balarna zm bulabil
mek iin kiisel geliim kitaplar okuyorlar. (Benim kitaplar
m, Doan Ccelolu'nun kitaplarn, bu alandaki tercmeleri
okuyorlar.) Ben, srekli olarak kiisel geliim kitab okumay
doru bulmuyorum. Birka tane okuyabilirsiniz, ancak daha
sonra edebi eserler, rnein roman okumakta yarar vardr.
Tolstoy'u, Dostoyevski'yi, Vctor Hugo'yu, Emil Zola'y, John
Steinbeck'i, Hseyin Rahmi'yi, Yakup Kadri'yi, Aziz Nesin'i,
Yaar Kemal'i, Adalet Aaolu'nu, Alev Alatl'y, nci Aral',
Ahmet Altan', Cengiz Aymatov'u, Amin Maalouf'u ve daha
nicesini (unuttuum yerli yabanc dostlar darlmasnlar ) oku
mak gerekli.

Yine unu vurgulamakta yarar var: Kitap okumak bal


bana terapi saylmaz ama teraptik bir etki yaratabilir; ge
litirici, iyiletirici zellii vardr. Bir grup, belirli kitaplar
okuduktan sonra konunun uzman bir psikoloun yneticilii
altnda bu kitaplar tartrsa bunu "biblioterapi" sayarz. Yine
bir grup insan seilmi birtakm filmleri izledikten sonra, bu
alanda eitim alm (rnein bilisel yaklam, psikodramay
bilen) bir psikoloun denetimi altnda bu filmleri tartrlarsa
bunu da "sineterapi" sayz. Bunun yan sra roman okumak,
film izlemek tek bana sistematik bir terapi deildir, terap
tik etki yaratabilir. Bu durum tpk una benzer: Hekimin ver
dii ilac almanz terapidir. Sizin dengeli beslenmeniz, birta
km otlar kaynatp imeniz ise yararl olabilir, ancak terapi
saylmaz.

Psikolojik dmlerin oluumunu engellemek ya da olumu


lar gidermek, aslnda zordur, bireyin alabilecei basit nlemler
dnda birtakm karmak zelliklere sahip olmay gerektirir.
Ancak bu konuda bireyin yapabilecei iki . ey vardr, okumann
ve mizahn, nleyici, gelitirici, sorun giderici gcne inanmak
------ 1 ' , ; k . , l o j i l, I H " ,l( li n i t' r c l e n -------

K u r t u l ; i : 14 5

ve okuyarak, mizahtan yararlanarak kendini gelitirmek, psi


kolojik dmlerle ba etmek. Bu dnceden hareketle bu iki
konuya, okumaya ve mizaha deinmek istiyorum.
K : k e y l e r 2
1 46

O KU MAK

evremde nice insann okuyarak. rahatladn, sorunlaryla


baetmegckazandnyak.ndangzlyorum.Okumak.,
ruhsal sorunlar tamamen gidermese bile, onlarla ba et
meyi kolaylatryor, kiilerin ufuklarn zenginletiriyor, in
san ilikilerinde baarl, yaamda direnli olmalarna katkda
bulunuyor.

Pde6iyat{ar ve evrense{ nitelikteki mzikCeri 3( o(an


toy(um(arn tarihte daha uzun sre ayakta ka(acak(a
rna inanrm. Okumak, tcpCumCarn temefferindeki en
3( tatr.

kinci Dnya Sava sonund Almanya yerle bir olmutu,


insan kayb da bykt. Ancak yirmi yl sonra Almanya'y
bir sanayi devi olarak ayak.ta grdk. Bu nasl oldu? Bu duru
mun birka nedeni olabilir. Kanmca bunlardan en nemlisi,
Almanya'nn bilgiye dayal oturmu bir sistemde iyi eitim al
m insanlara sahip olmasyd.
------ P s i k o l o j i k D n lc r d c ------
1' u r cu l n a k 1 47

Sava iinde bir grup Alman Amerika'da esir kampna kon


mu. nsan esir kampnda ne yapar? Galiba yaygn olan udur:
Karamsarla kaplr, depresyona girer. Sa}n Celal engr'den
rendiimiz kadaryla Almanlar ne yapmlar? Esir kampnn
iinde niversite kurmular. Rektr, dekan belirlemiler, oriji
nali Almanca olan, ancak ngilizce'ye evrilmi teknik kitap
lar edinmiler, tekrar Almanca'ya evirip eitime balamlar.
Almanya'ya dndklerinde ellerinde, o gne kadar grlmemi
tuhaf diplomalar varm; Sanrm denklik almas yaplm,
eksik dersler tamamlanm ve sonuta hepsi kabul edilmi.

Alman edebiyat vardr, Alman mzii vardr ve Alman


okumutur. Muhtemelen bu yzden ayakta kalmtr.

Biz naslz? Fena okumuyoruz, ancak daha iyi okuyabili


riz. Azerbaycan'da yz evden ellisinde piyano var, yz evden
yznde ktphane var. Evinizde bir ktphane var m? Evi
nizde iki ktphane var m?

stanbul'da Maka'da ak hava tiyatrosunun yanndaki


kk parkta metal bir heykel var. Sanrm heykelin bir paras
olarak metal kalemle yle bir yaz yazlm zerine: "Bugne
kadar hi kimse benden evi iin bir ktphane tasarlamam
istemedi. mza: Bir i mimar." Heykelin zerinde aynen byle
yazyor. Ev yaptranlar fayanslara filan ok dikkat ederler ama
galiba ktphaneler unutulmu.

Plajlarda, tatil kylerinde bakyorum; yabanc turistler


srekli kitap okuyorlar. Belki hepsi ok derin eyler okumu
yorlar ama okuyorlar. Yani iki ellerini birbirine yaklatrp ki
tap okuyorlar. Plajlarda zaman zaman bizim insanmzn ise iki
kolunu yanlara ap dirseklerinin i tarafn gnee tuttuklar
n grrsnz. (Dirsein i blm yansn diye byle yaparlar.)
K. li '. ii k e y l e r 2
1 48

Birka televizyon programn da "Okumak iin iki eli bir araya


gelmeyen milletin iki yakas da bir araya gelmez" dedim. Evet,
daha ok okumalyz. Edebiyat ve mzii gl olan toplum
lar, yok olmazlar. Birlik olmaya, "biz" olmaya, teknolojide g
l olmaya giden yol, edebiyattan ve mzik.ten geer.

Okumak iin iki efi 6ir araya eefmeyen miffetin


iki yak.as aa 6ir araya eefmez.
M ZA H

K: arl<.atrde olsun, nkt :lerde, fralarda olsun mizah


:
(glmece) , yaammzn oneml_ hr parasdr.

Mizah ile ruh sal arasnda karlkl iliki var. Ruh s


lmz iyi olduunda, glmeye, glmeceye az demektir.
Ayn zamanda glmek ve gldrmek de ruh salmza katk
da bulunur.

Mizah, yaammzda basit bir keyif deil, ruh salna,


insan ilikilerine katks olan, zellikle psikolojik dmlerle
ba etmede etkili bir aratr. Yerinde kullanlan mizah, fke
nin yumuatlmasna, kabul edilebilir bir ereve iinde ifade
edilmesine yardmc olur. Bylece, fkenin kaynana ifade
edilmemesinden doacak bitmemi ilerin otaya kmas en
gellenebilir. Bir anlamda mizah yoluyla fkeyi kontroll bir
ekilde ifade etmek mmkndr.

fkenin kontroll ifadesine birka rnek:


Kk eyler 2
1 50

mparato ra Nasl Svlr?


Sultan Abdlaziz ytrtdna kan ilk osmanl
padiah. Fransa 'da imparator III. Napolyon 'un
o nuruna verdii. davete iki saat civarnda ge
kalm. mparato r hazr, konuklar hazr, herkes ba
konuu bekliyor. Sonunda ev sahibi imparator iyice
kzar ve Abdlaziz 'e sunturlu bir kfr savurur.
Ancak bir de ba"f?,ar ki hemen arkasnda Osmanl
b ykelisi Fuat Paa duruyor. Tabii imparator bu
durumdan ok rahatsz olur ve Fuat Paa 'ya "Bu
szlerimi padiahnza s<?ylemeyeceinizden emin
olabilir miyim?" der. Fuat Paa 'nn cevab yledir:
"Elbette emin o labilirsiniz. Ben bir diplomatm ve sr
saklamasn bilirim. Hi imdiye kadar padiahmn
sizin hakknzda syledii szleri size aktardm
m?"

Tevfik Fikret'in Cumudiyesi


Eskiden buzdana "cumudiye " denirmi. Titanik
battnda gazeteler "Titanik 'e Bir Cumudiye arpt "
diye yazm. Hemen herkesin aznda bir cumudiye
laf. O gnlerde de
b yk air Tevfik Fikret Galatasaray Sultaniyesinde
mdr ve edebiyat retmeni. Derste
heyecanla Servet-i Fnn hareketini anlatyor,
iirler okuyor. Ancak yle anlalyor ki rencilerin
zihinleri Titanik 'le megul. Fikret'in konumasnn
------ l ' > i lw l o j i k D ii n l c: r d l' n ------

1' r l ; k s

en heyecanl yerinde bir renci elini kaldrp


samimiyetle "H ocam, cumudiye nedir? " diye sorar.
Fikret'in cevab:
"Cumudiye, okyanuslarda seyreden byk buz ktle
leridir. Bunlar bazen bir gemiye, bazen de byle tatl
bir sohbete arpp p e rian ederler.

Dada Cehennemde
Dadan birisi cehenneme girmi, zebaniler tekme
tokat girimiler buna. Kaynar kazann iinden
bir ara ban karabilen dada yle demi: "H ele
karda, byle edirsiz, milleti de buradan soutirsiz.
Aha size yeminle syleyim, dar dnyada be
kuruluk haysiyetiniz yoktur. "

Bu fkrada ne yok ki? Tarih boyunca insanlara kt davra


nanlra eletiri var. Ezilenlerin onurlarn koruma gayretlerine
vg var. Eza ve cefa karisnda balarn dik tutmaya alan
lara ynelik sevgi ve acma var. Yaamn trajiklie ve komikli
ine gnderme var . Var da var.

Ferhan ensoy 'un Sqhnesi


Deerli sanat Ferhan ensoy'un bir oyunu
srasnda seyircilerden birisinin cep telefo nu alar.
Seyirci herhalde utand iin, panie kaplp tel
efonunu kapatamaz. Telefon uzun uzun alar.
Kk ey k r 2
152

Bunun zerine rivayete gre ensoy yle der: "Lt


fen telefonu an ve 'Ulan. . . herif, tiyatro izliyorum,
ne diye beni aryorsun ' deyin. Ancak dikkat edin o
da size 'Ulan eolu eek, madem tiyatrodasn ne
diye telefonunu ak brakyorsun?' diyebilir. "

Yukardaki rneklerde kiiler, fkelerini, mizahtan pak.et


lere sarm, ksmen yenilir yutulur hale getirmilerdir. Muha
taplar muhtemelen onlarn fke ifadelerini tebessmle kar
lamlardr. fkenin byle zekice ifadesi hem fkelenen kiiyi
rahatlatmak.ta hem de kardakini fazlaca incitmemektedir.

Aikido-Mizah Benzerlii
Baz nkteler/fkralar aikidoya benziyor bence. yle ki:

Aikido sporunda/sanatnda, bilgelik ve uyum vardr. Kar


dakinin gcnden yararlanarak. ondan gelecek zarar nlemek
sz konusudur. Rakibiniz size ne kadar hzla saldrrsa, zara
ra urama ihtimali o kadar fazla olacaktr; siz kenara ekilip
onun hamlesini geersiz kldnzda, sahip olduu hz, yere
arpma hzn belirleyecektir. Bu adan bak.tmzda aikido
uzlaarak. dvmek anlamna da gelir. Allm kavgalar, d
vler, genellikle bizi hedefimizden uzaklatrr. nsan ilikile
rinde -mecazi anlamda- uzlaarak dvmek, sizi hedefinizden
mmkn olduu kadar . az uzaklatracaktr. te bize aikido
sporunu hatrlatan birka nkte:
------- P s i k o l o j i k l.H n l c r d c -----
K u r ru l n a k 1 53

Bektai ile Kabaday


Dar bir yolda Bektai ile bir kabaday (imdiki
tabirle maganda) karlarlar. Kabaday iri c ss
esiyle yolu kapatp "Ben cieri be para etmez
adamlara yol vermem "der. Bektai ise "Ben veririm "
diyerek kenara ekilir.

mparato r Augustus ve Benz eri


mparator Augustus zamannda Yunanistan 'dan
Roma 'ya giden bir gen, imparatora inanlmaz
benzemekteymi. Olay duyulmu. Augustus genci
huzuruna arm, benzerlii grnce hayret iinde
gence "Annen genliinde hi Atina 'dan Roma 'ya
geldi mi?" diye sormu. Gen ise "Hayr imp a rato
rum, annem hi gelmedi ama babam sk geli rdi "
diye cevaplam. (Kssadan hisse, imparator bile
olsanz iyi dnmeden konumamalsnz)

Kprl Nereden Mezunmu ?


nl edebiyat tarihimiz Prof. Dr. Mehmet Fuat
Kprl rtiye mezunuydu (imdiki ortaok ul
karl), niversite bitirmemiti. Bir topla ntda
hocay inelemek iin olsa gerek hazr bulunan lar
teker teker hangi niversiteden mezun olduklarn
sylemiler ve sonra da "Siz hangi niversiteden,
K ii k c- y l c r 2
1 54

mezunsunuz ? " diye sormular. Kprl yle


cevaplam: "Vallahi ben herhangi bir niversiteden
mezun deilim ama stanbul Trkiyat Enstits
benden mezundur. "

Gerekten de t>y:eydi. Evinde zel renimle Arapa, Fars


a, Franszca ve ngilizce renmi olan Kprl, "lk Trk
Mutasavvflar" adl eseriyle dnyadaki pek ok niversiteden
fahri doktorluk unvan almt Ziya Gkalp'in vefat zerine
.

gen yata stanbul Trkiyat Enstits'nn bana getirilmi


ti. Gerekten de o hibir yerden mezun deildi ama koca bir
enstit -imdiki anlamyla bir faklte- ondan mezundu.

all 'nn Krk


Byk ressamlarmzdan all brahim ve eski
babakanlarmzdan Recep Peker stanbul 'da Re
jans adl lokantaya gitmiler. Askda ikisinin de
krk varm. karken karlatklarnda krk
lerinin benzer olduunu fark etmiler. Recep Peker
all 'ya taklarak "Krklerimizin d ayn ama
sizinkinden farkl olarak benimkinin iinde de krk
var" demi. Bunun zerine all "Evet ama benimki
nin iinde de all var" diye karlk vermi.
------- 1-' s i k n l j i k l.l U U n l C' r d c ------

1' u r t u l m a k 1 55

Kel Hamdi 'nin Kartviziti


Eski tuluat ustalarmzdan Kel Hamdi Bey sa
hnedeyken bir izleyici sahneye bir salata lk/h yar
frlatr. Kel Hamdi Bey eilip salatal yerden alr
ve "Birisi kartvizitini att " diyerek cebine koyar.

Yukaidaki rneklerde, nkteyi yapanlar, karlarndaki kii


lerin szl saldirlarn, bir aikidocu zarifliiyle, evikliiyle,
krmadan ve krlmadan bertaraf etmeyi baarml ardr.
P S KO LOJ K D G M L E R L E
BA E T M E D E
K YE N T E KN K

S izlere bu blmde, psikolojik dmlerden kurtulmak


ta kullanl.bilecek iki teknik sunmak istiyorum. Ortaya
attm bu teknikler henz geliim srelerini tamamlamad.
Meslektalarmn katksyla daha iyi ekillenmeleri mmkn
dr.

Sz konusu teknikler, burada okunduu kadaryla bireysel


olarak kullanlabilir. Ancak bunlarn bir terapi/danma sre
cinde uzmanlar tarafndan yeri geldiinde kullanlmas daha

etkili olacaktr.

Suflrnz Kim?
Yanz ka olursa olsun, eer u an, iinizdeki asl suflrn
kim olduunu renmek istiyorsanz, nerim u:
------ P s i k o l o j i k l l ii ii n l c r c k ------

K r u l a k I 57

Hayatnzda sizin iin nemli olan kiileri aklnzdan gei


riniz. Bunlar arasnda u an hayatta olmayan kiileri de saya
bilirsiniz. nemli bir baarnz olduunda -hepsinin bundan
haberdar olduunu varsayalm- bu kiilerden hangisi/hangileri
daha ok sevinir? Ve hatal bir davrannz veya bir baarsz
lnz olduunda bunlardan hangisi zlr, size kzar? Dav
ranlarnzdan tr zlen veya sevinen kiiler, bir ihtimal
sizin yaam suflrlerinizdir.

Bu kiilerin kim olduuna karar verdiinizde bir baknz;


onlarn size ynelik grleri, eletirileri davranlarnza ne
kadar yn veriyor? Bugne kadar aldnz kararlarda son imza
size mi aitti, yoksa onlara m? En azndan bu kiiler, yani suf
lrleriniz, sizin aldnz kararlar paraf m ettiler?

Bir zamanlar, rnein ocukken, kendi kararlarnz sufl


lerinize (rnein ana babanza) paraf ettirmi olabilirsiniz, bu
normal saylabilir. Ancak bugn otuz, krk yanza gelmiseniz
ve hala onlarn parafna ihtiya duyuyorsanz, galiba bu durum
pek normal deildir. nsanlar bazen hayatta olmayan yaknla:..
rnn suflrl altnda yayorlar. Bu yzden, zgr davrana
mayan, kendi potansiyelini kullanamayan nice insan var. Evet,
bazen suflre ihtiyacmz olabilir ama nereye kadar?

jf
'Bir aktr, sa.lineie su re ihtiya duy a.6ifir;
a.nca.k onu a.{9' eve gtrnemefiJir.

Kendi hayatlarn yaamak yerine suflrlerinin hayatlarn


yaamay tercih edenler, suflrlerini alp evlerine gtrrler.
O halde suflrnz kefediniz.
K k eyle r 2
1 58

Bu teknik, bireysel terapide/danmada kullanlabilecei


gibi psikoterapi/danma gruplarnda da kullanlabilir. zellik
le psikodramada etkili bir ekilde kullanlabilir. Tek banza
kullanmanz da mmkndr, ancak bir ruh sal uzmannn
denetiminde kullanlmas durumunda, tek banza kullanma
nza kyasla daha zengin sonular elde edilebilir. inizdeki
suflr kefetmeye almanz sizi zenginletirecektir. Ancak
suflr kefettikten sonra bu bilgiyi dncelerinize ve davra
nilarnza ki! vermede kdlanmanz zordur. Bu yzden sz
konusu tekniin bir i.h sal uzman tarafndan kullanlma
sn tercih ederim.

Bitmemi leri Bitirmede Bir Teknik:


Boa Han Taktii
nsanlar, bazen belirli bir bitmemi ilerini zmek -
nein bir travmann yknden kurtulmak -iin bir psikoloa,
psikiyatriste giderler. Bitmemi iler daha ok da bir terapi
sreci iinde giderilmesi gereken bir sorun olarak ortaya kar.

imdi burada bitmemi ilerin nasl ele alnabilecei konu


sunda, gelitirmeye altm bir teknii sunmak istiyorum.
Bu teknik de, sadece buradan okunup bireysel olarak uygu
lanabilir, ancak bir ruh sal uzman tarafndan, bir terapi/
danma srecinin paras olarak ele . alndnda daha etkili
olacaktr.

Boa Han Taktii adn verdiim bu teknik, bir uzman


tarafndan bireylere uygulanabilecei gibi kk gruplara da
uygulanabilir. Tekniin uyguland kii, terapistin/danmann
ynergeleri dorultusunda bir kada eliyle yazarsa daha etkili
oluyor. Bu yzden yazlmasn tercih ediyorum.
------ l' s i lrn l o j i k D li l c: r ck n -------

K r u l n : J, 1 59

Terapist/danman aadaki basamaklar izlemelidir. phe


siz ki terapist/danma ortamnda, o an ele alnan bitmemi i iin
bu ilem yaplacaktr. Ancak u an elimizde belirli bir sorun olma
d iin, teknii aktarmaya alrken sizin (okuyucumw) kafa
sndaki bir bitmemi ii ele almak istiyorum. Basamaklar unlar:

1 . Bir bitmemi iinizi dnnz. zellikle bu bitme


mi i bir atma olsun. Gemite bir kiiyle attnz;
bu atma, kafanzda u an sonulanmam halde. Yani
bu atma aylar nce de olmu olsa, hatrladnzda sizi
hfila zyor. Bu atmay ksaca zetleyin.

2. Bu atmay hatrladnzda u an ne kadar zlyor


sunuz? 1 ile 1 0 arasnda puan veriniz. ok zyorsa l O'a
doru, az zyorsa l 'e doru bir puan veriniz.

3. Bu atmada sizin paynz yzde ka, onun pay (at


tnz kiinin pay) yzde ka, dier faktrlerin pay (aksi
tesadf gibi) yzde ka? Belirtiniz.

a) atmada benim sorumluluum: % ...


b) atmada onun sorumluluu: % . . .
c) Dier etmenlerin pay: % . . .

4. unu yaznz:
"Ben, bu olaydaki sorumluluumu stleniyorum." (Bir
olayda eer sorumluluumuz varsa bunu stlenebiliriz,
bir daha ayn davran sergilememeye karar verebiliriz.
Bazen karmzdakinin tepkisi, bizim davranmza bir
geribildirimdir, bir tr yaptrmdr -meyyidedir-. nk
baz durumlarda bilerek veya bilmeyerek karmzdakini
kkrtm oluruz. Bunu fark edip bu sorumluluu stlen
mekten sz ediyoruz.)
--- - --- -- - --- -

"attm kiiyi ise kendi sorumluluuyla ba baa


brakyorum; onun sorumluluunu stlenmek zorunda de
ilim." (Bu ne demek: Farknda olmadan baka insanlarn
sorumluluklarn stlendiimiz zaman bitmemi i edinme
ihtimalimiz artar. Ne yazk ki bu hatay sklkla yaparz.
rnek: Diyelim bir Hasan Bey var. Siz Hasan Beye kar
bir pot krdnz, kabalk ettiniz. zlr msnz? Evet,
belki gnlerce. Diyelim Hasan Bey size kar bir pot kr
d, kabalk etti. zlr msnz? Evet. imdi burada bir
eliki var. yle ki: Hasan Bey size kabalk edince zl
yorsunuz, siz Hasan Beye kar kabalk edince yine zl
yorsunuz. Yani her ilci durumda da zlyorsunuz. Eer siz
Hasan Bey' e kar kabalk ettiyseniz zlmeniz ilevseldir,
sizi gelitirir, bu olayn sorumluluunu stlenir, bu olaydan
ders k.ani, bir daha ayn hatay tekrarlamazsnz. Ancak
eer Hasan Bey size kabalk ettiyse, onun kabalnda sizin
paynz varsa, yani onu kkrtm, anak tutmusanz z
ln, bir daha benzer ekilde davranmayn. Ancak eer bir
hatanz olmadn dnyorsanz, kabal byk lde
Hasan Beyden kaynaklanyorsa zlmeniz ilevsel deildir;
bu durumda zlmeniz ne sizi gelitirir ne de Hasan Beyi
gelitirir. Yapt kabalktan tr Hasan Beyin davran
na zldnzde, aslnda ona ait olan bir soruriluluu
stlenmi oluyorsunuz. te bu yzden onu kendi sorum
luluu ile ba baa brakmanz aklc olur.

Dede Korkut masallarndan birisi Boa Han adn ta


yor. zetle Boa Han, gl kuvvetli bir gentir, meydan
da bir boa ile karlar, yumruunu boann alnna dayar.
kisi eit gte oluyoduklar iin yeniemezler, ne boa bir
'adm geri gider ne Boa Han geriler; ylesine kilitlenip
kalrlar. Boa Han "Ben bu boaya niin direk oluyor-.
------ l ' > i k o l . j i k l h g n l c r tk n -------

" rt l . k 161

lar. Boa Han "Ben bu boaya niin direk oluyorum?"


diye dnr. Kenara ekilir, boa tepe st yklr. Eer
hibir ey yapmadan eli boann alnnda dursayd, yoru
lacakt. Gemite sizi zen bir annz, bir bitmemi iiniz
bulunabilir; siz bu any dndke , zihinsel enerjinizi
bu andaki olayla hesaplamaya harcadka yorulursunuz,
sonuta yenilebilirsiniz. Kafalarmzdaki boalarn, kt
anlarn nnden ekilmeye Boa Han Taktii adn ver
mek istiyorum. Karmzdaki kiinin sorumluluunu al
maktan vazgetiimizde bunu bir lde baarabiliriz.

5. unu da yaznz:
"Ben bu olaya (1 . maddede belirtilen bitmemi ie)
zlmeye devam edebilirim, buna gcm vardr. Ben bu
olaya zlmeyebilirim de, buna da gcm vardr. Ben
zlmeyi tercih ediyorum. Ben zlmemeyi tercih ediyo
rum."

Yukardaki son iki cmleye baknz ve bir tanesinin


zerini iziniz; sonuta elinizde "Ben zlmeyi tercih
ediyorum" cmlesi kalabilir, byle bir eye hakknz var
dr. Ya da elinizde "Ben zlmemeyi tercih ediyorum''
cmlesi kalr.
,-

6. Tercihinizi yaptktan sonra sz konusu atmay ha


trlayn. Bu atmaya u an ne kadar zlyorsunuz, tek
rar 1 ile 1 O arasnda bir puan verin.

Yukarda, sanrm suflrlk etmedim, rehberlik/koluk etme


ye altm.
b l m

S OZU N
SO N U
1 66

SZ N SON U

A slnda szn sonu gelmez; nemli olan sras geldiinde


sz o gnlk bitirmektir, bir gnlk sz on gn s
drmemektir. te bu kitapta da szmzn sonuna geldik.

Kitapta szn ettiimiz ey zetle uydu: Birey, kendi ira


desini kullanmaktan vazgeip bakalarnn suflrl altnda
yaamay, onlara tabi olmay tercih edebilir. Ana babalarmzn
suflrl, yaammzdaki dier suflrlere kap aan, bizi suf
lrle yaamaya altran temel bir suflrlktr. Suflrl yaam,
toplumun iini kolaylatrabilir, birtakm ilevleri vardr; an
cak bireylerin kapasitelerini sergilemelerini ve mutlu olmala
rn engelleyerek topluma zarar da verebilir.

Belirledikleri bir hedefin peinden koan insanlarn, o ana


kadar planlarnda bulunmayan yeni hedeflere ynelmelerine
"tulumbac sendromu" adn verdik. ounlukla anlk fkele
rin etkisiyle ortaya kan tulumbac sendromu da gelimeyi ve
mutlu olmay engelleyen bir yaam tarzdr.

Suflrl yaam, tulumbac sendromu, korkularmz, bit


memi ilerimiz ve benzerleri yaantmzda "psikolojik dm-
S ii n S o n u
1 67

ler" adn verdiimiz engeller oluturur. Bu dmleri zmek,


engelleri amak mmkndr. Psikolojik dmleri zmeye
alrken, kitaplar okumak, daha hzl zm istediimiz
de ruh sal alannda uzmanlam kiilerden destek almak
mmkndr. Kitab noktalarken, sorunlarnz tek banza
ya da kitaplarn, insanlarn desteiyle zmenizi, daha da iyisi
sorun edinmemenizi, esenlik iinde kalmanz diliyorum. Boa
znzda ve yolunuzda dmler olumamasn da diliyorum . . .
1

Kitab noktalarken bir dileim daha var; yaamnzn sevi


len bir besteye benzemesi de diliyorum . . Sizin adnza dilekte
bulunmak yerine size sorsam daha iyi galiba. Sorum u: Yaa
mnz Ravel'in Bolerosu'na benzetmek ister misiniz?
YAA M I N I Z I ,
RAV E L' N B O L E RO' S U N A
B E N Z ET M E K
S T E R M S N Z?

B ence, bir adan bakldnda Maurice Ravel'in Bolero


adl bestesi, dnyann en skc eserlerinden birisidir, bel
ki de en skcsdr. Niin? nk ok monotondur.

Bolero'da trampet fonda srekli ayn eyi alar ve tek bir


melodi vardr, eser boyunca defalarca bu melodi tekrarlanr.
Ama bu eser ok sevilen bir eserdir. Sanrm sevilme nedeni
u: Eserin tek melodisi ilk kez bir nefesli saz tarafndan alnr.
Ayn melodi ikinci bi r sazn katlmasyla tekrarlanr. nc
kez tekrarlandnda nc saz katlmtr. Bylece her tek
rarda yeni bir saz katlr. Eserin so'nunda btn bir orkestra
girer, kkrer ve eser muhteem bir finalle noktalanr.
Szn Sonu

Bu eser neyi anlatyor? Bugne kadar duyduum, Bolero'nun


bir dans betimlediidir. Olabilir, ancak bu esere birinci bak
tarzdr. Yaklak bir yldr sz konusu esere farkl bir adan
bakyorum. Belki doru, belki yanlyorum, bence Ravel'in bu
mziinde farkl bir ey konmu nmze. Benim yorumum
u:

Bolero aslnda insan hayatn zetlemektedir. Bir orkestra


lama ustas olan Ravel, skc, tekrarlanan bir eyi, renkli, ke
yifli bir hale getirmitir. Hayat da monotondur, skcdr. Ama
insan, becerebilirse onu enkli, cokulu hale getirebilir. Bolero
belki bunu anlatyor.

Hayat, bir adan monoton saylabilir. renciler bilirler,


btn pazartesiler birbirine benzer. (En azndan bana yle ge
lirdi bir zamanlar.) Ayn eyler giyilir, ayn antalar alnr, ayn
yollar yrnr. Aslnda alma hayat da monotondur. Pazar
tesiler, monoton bir haftann baladn bildirir, o yzden ke
yifsizdir. Sabahlar ayn peynirleri, ayn zeytinleri karrsnz
dolaplardan, sonra yine yerlerine koyarsn iz. Akamlar ayn
domatesleri, prasalar dorarsnz. Hayat aslnda rutinlerle,
tekrarlarla doludur. Ama eer becerebilirsek, monoton hayat
lari.mz, her yeni gnde, her yeni ayda, onlara yeni sesler, yeni
nefesler katarak renklendirebiliriz. Hayatmzn kalitesini gi
derek artrabilir ve onu Bolero gibi muhteem bir finalle son
landrabiliriz.

'Dostfar, fiayatnzn Ga(an3cndan sorun(u de i(siniz


fi
ana nafinden sorun(u o(acafsnz.

Evet, doumumuzdan biz sorumlu deiliz ama lm


mzden, ksmen de olsa biz sorumlu olacaz. Ka yl daha
1 70

yaayacaz? Beslenme alkanlmz, yaammzda bizim iin


anlaml hedeflerin olup olmamas, yaam ne lde fark et
tiimiz, an yaamay bilip bilmediimiz, yaamay ne kadar
bildiimiz, bu dnyada ka yl mrmz kaldn belirleyen
etmenlerdendir.

Eski Yunanl bir b ilge "Doduun gn sen alyordun, he


kes glyordu; yle bir hayat geir ki ldnde, herkes a
larken sen glyor ol" demi. Eer yaamn tadn kararak
yaamsak, sakzlar korka korka deil, bir ingene kz gibi
tadn kararak ineyebilmisek, az ya da ok yaamn anla
m zerinde dnebilmisek, kendimizi, yaknlarmz, dn
yay kefedebilmisek, retken olmusak, kendimiz iin, sev
diklerimiz iin, lkemiz iin, dnya iin, birileri iin bir eyler
yapabilmisek, insanlar-hayvanlar sevebilmisek, karlksz
verebilmi, bize verilenlerin karln verebilmisek, okumu,
yeni eyler renmi, renmekten haz duymusak, lmeye az
kala, geride kalan btn bir yaammza glmseyerek baka
biliriz galiba. te o zaman yaammz, Ravel'in Bolero'su gibi
muhteem bir finalle sonlanabilir.

"Haydi kzlar okula!" kampanyasnda tuzunuz vir m? Varsa,


akam yemeinizi daha huzurlu yiyeceksiniz, yaam sizin iin
daha lezzetli olacaktr. Doda, Gneydouda ya da bulundu
unuz ehirde, tek bir ocuun bile okumasna katkda bulun
duunuzda, ya amnz Ravel'in Bolero'suna benzemeye balad
demektir.

Bir ocuk i in bir eyler yaptnzda, bir topal insana de


nek bulduunuzda veya bir topal kpee destek olduunuzda,
btn bir dnyaya omuz verdiniz demektir; size teekkr ede
rz.
Siz 6iri(erine omuz verdike, g nn 6irinde
6tn 6ir dnya sizin ta6utunuza omuz verecektir.

Siz karln almak iin vermeseniz bile, birilerine ver


dike, yaam da size verecektir, finaliniz muhteem olacaktr.
Dnyann herhangi bir yerinde, birileri birileri iin bir eyler
yaptysa eer, ben ona teekkr ediyorum; bir gn btn bir
yaam ona teekkr edecektir.

Ve Gir g n cenazenize ka kiinin g efece i nem(i deif


dir, siz gerekten orada o(un, yetiir.

Sokrates'in Saniyesi
Yaamn her zerresi kutsaldr, ziyan etmeyenler RaveJ'in
Bolero'sundak.i gibi muhteem finallere ularlar. Ziyan eden,
muhtemelen tulumbaclk eder, yanl hedeflere gider.

Rivayete gre Sokrates baldran zehrini imeden (idam


edilmeden) az nce bir rencisinin elinde tanmad bir m
zik aleti grr. Bana bunun nasl alndn anlat der. ren
cisi zgn bir ekilde, "reteyim ama Soktates, sanrm bunu
alp keyif alacak zamann olamayacak." der. Sokrates ise "Evet
bum alp keyif alacak zamanm yok ama renmenin keyfi
var ya" diye karlk verir.
te byle . Yaamn her zerresi kutsaldr, tadn karan ana
yaam hedefine ular, finali de Bolero'ya benzer.
[ ..,, _,

Sokrates yzyllar nce lm ama insanlk onun lm


n hazmedememitir, onun lm, insanlk iin bir bitmemi
itir. rencisi Platon'dan beri, binlerce insan Sokrates'in
tabutuna omuz vermektedir. Ne muhteem bir final, insanlk
srdke sren bir final.

Mevlana'nn tabutunun evinden trbesine gitmesi, mesafe


ksa olduu halde saatler alm. nk Mslman, Hristiya
n, Musevisi, tvbekar, dinlisi, dinsizi, biz tayacaz diye iz-:
diham yaratm. Anlalan, yaarken O arm, "gelin" demi,
onlar da gelmiler. Mevlana'nn tabutu da trbesine tam ula
mad, yzyllardan beri her eb-i Aruz'da, binlerce kii "biz de
tayacaz" diyor hala.

Lord Kinross'un Atatrk adl kitabnda belirtildiine gre ,


Atatrk'n tabutu, zmit'ten Ankara'ya gece yolculuu yapa
cak bir trene konulmu. Tren, klar yanmayan bir matem
treniymi. Henz czlavedle CAnadolu'da yaygn olarak kulla
nlan ve kara iastikten yaplan bir tr ayakkab) tanmam,
ar bile tam bulamayan Trk kyls, Onu son yolculuunda
uurlamak istemi. Ellerinde gaz lambalaryla uzaklardan gelip
tren yolunda beklemiler. Tren grndnde yere gaz dkp
ate yakmlar, trenin yolunu aydnlatmlar. Atatrk'n nan
tayan tren, Onun dmandan kurtard atlam Anadolu
topraklar zerinde, Anadolu insannn yakt klar, nurlar
iinde, gecenin karanlnda ufuklara doru uup gitmitir.
Muhteem bir final. Bir film evrilmeli ve finali byle olmal.

Bu dnyad'aki arknz bazen ksa olabilir; nemli olan


hayatnzn uzunluu deil, niteliidir. Kurtulu Sava srasn
da bir Trk gazeteci, yanna bir yabanc gazeteci alp bir ky
evine rportaja gitmi. Kyl ikram edecek tek bir yiyecek ol
mad iin zlm, ezilmi; bir ara "beyim ikram edecek hi
bir eyim yok; bir sazm olsayd da alaydm, o da yok, bari ben
1 73

bir oynayaym da seyredin" demi. Misafirlerine vcutlarndan


baka ikram edecek hibir zenginlikleri olmayan benim o gzel
dedelerim, o muhterem vcutlarn anakkale'de, Sarkam'ta,
Yemen'de, Dumlupnar'da vatanlarna ikram ettiler. Bir ac ve
muhteem final de bu olsa gerek.

nsanlar, dilleri, milliyetleri ne olursa olsun, alimlerin, ay


dnlatanlarn, kurtaranlarn, kahramanlarn, ehitlerin, sanat
larn, peygamberlerin finallerini yzyllar boyunca srd
ryorlar, onlarn tabutlarn yere brakmyorlar, yreklerinde
tayorlar. Mozart'n cenazesine kimse katlmam, yamurlu
bir gnde grevliler belediye mezarlnda bir ukura atver
miler. Hangi ukur belli deil. Ama O, o ukurda deil, m
ziini on binlerce kez dinleyen on binlerce insann kalbinde
yatyor imdi.

'Finafinizi ukur(ar d"etJi{, sizi d"atJ(ara, yce(ere 8tren


fia.rita(ar 6e(irfer.
stn Dikmen ' in b y k ilgi gren tele, i zyo progra m " l\ \' k y
kitab izlem. geni yank u y m d r m t .

"K eyler". :r.erlerinde d u rulup dniildk-e oalyor, geiley


By l e o l m a& da d o i a l o l m a l . Y a a md a b i r u t a n d i e r i n e k il
olum uyor m u '!

"Dot l a nm" diy or yazar;

Kk eyleri. k111semeyi11, fa:Ja da nem l'enneyin.


Kk eylere hakkm erin.

Kk eylere hakkm ennek, yaama hakkm emwklir.

Eer si:. yaa111a hakkn erirseni:., yWjam da .\ :.e hakkn wrir.


Siz, bu dnyaya ve llr.eni:.e hem borlusmu:.. hem onlardan

Eer bo rcm:. alatamw .rakn ise anslsmz:


kendinii laksi:.Ja 11ra111am li.nedersini:.. haksz/k da eh11 e mi ol11rs
keyifli bir yaai11 .\rer.\i::..
Eer dnyadan alacam-:. borcum:. aarsa, li.endini:.i miiriilmii h

Eer borc111111:. a/acamv ayorsa, si:. diiyay 111 iirmii.


Jo111mlam olun.111111:.. si:.de11 la ac olurlar.

Eer borrn 11:. m ok, alacam:. n ok, hma bir tiirlii li.arar eremi
yaam muhasebe\ yapmay beceremiyorrn:. demektir.
F.er alacak t bor haneleri eit.\e birbirine, d'.fteri l:.r iinde kapalahilirsi
('ii k ii ya al-tri keyijli gemitir ya ii11i:.deki 11111/a.,tbeci becerikli
eya iter ikisi birlikte.