You are on page 1of 2

DRER' 1- HOKKAM.

1289, 1299, 1300, 1308, 1310, 1312, 1313, BBLYOGRAFYA: on do~~z klli kaide daha Hav; edilmi
1319. 1329, 1967. 1978) en gzel basks Molla Hsrev, Drer'll)kkam, stanbul tir. c) Ozellikle "Kit,ab'l-By'" ksmna,
il. Abdlhamid devrinde yaplmtr (!- 1317, !il; Drer ve Gurer Tercmesi (haz. Arif Mecelle'ye alnm~yan nemli hukuki
Erkan). stanbul 1979, HV; Takprizade. Mif-
il. 1317). meseleler maddeler halinde eklenmi
tal)u's-sa ca.de, il, 192 193; Kef'??Unn, ,
erh ve Haiyeleri. Drer '1-]J.kkam 747; il, 11991200; bn Abidin. Redd'lmuh tir. Bunlar arasnda, erhin daha sonra-
zerinde tam ve ksmi olmak zere yir- tar (Kahire), 1, 20; Leknevi. elFeva' id'lb~ ki basklarnda karlan karz akdi, mua-
hiyye, s. 184; Osmanl Mellifleri, l, 292293; mele-i er'iyye, riba, ksmet-i gurema.
miye yakn erh ve haiye kaleme aln Brockelmann. GAL, il, 292293; Suppl., il, 316 muvazaal akidler, kn malnda ta-
m olup (Kef'??unan, il. 1199-1200; 317; Ahmet Akgndz, Mukayeseli slam ve
Brockelmann. GAL, il, 292-293; Suppl., il, sarruf ve benzeri konular bulunmakta-
Osmanl Hukuku Klliyat, Diyarbakr 1986, s.
38, 78. dr (Drer'lhkkam, s. 517-536). Ancak
316-317) bunlarn belli ballar unlar
dr: 1. KnalzadeAii Efendi (. 979/1572).
l.il AHMET AKGNDZ bir ders takriri eklinde olan bu ilk ki-
f tabn Mecelle'ye layk bir erh olmad
lf.aiye caJ{ Dreri'l-]J.kkam (Sley-
DRER'l-HKKAM kanaatine varan mellife gre tam bir
maniye Ktp., Kasidecizade Sleyman Sr
r. nr. 243; ehid Ali Paa, nr. 749; Yeni- ( ~\.(;d\ .).)~ )
Mecelle erhi, dayanlan fkhi grler
ve kaynaklar gsterilerek yaplmaldr.
cami, nr. 397). 2. Kad Mehmed Vani Efen- Son devir Osmanl hukukusu Nitekim bu eksii Fevdid-i Eminiyye
di (. 1000/1592). Na~d'd-Drer(stan Ali Haydar Efendi
adl bir eserle gidermeye alm ve Me-
bul 1314. Neta'ic'nnCL?ar'n kenarnda). (. 1935)
Eserin en nemli haiyesidir. 3. Azmiza- tarafndan kaleme alnan celle 'nin fkhi nakillerini bu kitapta top-
de Mustafa Haleti (. 1040/ 1631). Ha- Mecelle erhi. lamtr (a.g.e., s. 2).
L _J
iye cale'd-Drer ve'l-Gurer (Sey Ali Haydar Efendi daha sonra Fetva-
maniye Ktp., Ayasofya, nr. 1109; Carul- Tam ad Drer'l-hkkam erhu Me- hane-i Ali ile Mekteb-i Hukuk'ta edin-
lah Efendi. nr. 611; orlulu Ali Paa, nr. celleti'l-ahkam olan eser, Mecelle'nin dii tecrbeler ve yaplan tavsiyeler
177). 4. smail b. Abdlgani en-Nablusi mevcut erhleri arasnda en mehuru nda eseri yeniden gzden geirmi, sa-

(. 1062/ 1652). el-ly.kam. Tamam on ve en hacimli olandr. Mecelle'nin d- dece maddelerin izahndan ibaret olan
iki cilt olduu kaydedilen bu erh Hane- zenledii hukuk dallar hakknda ayrn ilk ekille nakilleri ihtiva eden Fevdid-i
fi mezhebinin nemli meselelerini der- tl bilgiler ihtiva etmesi sebebiyle yerli Eminiyye'yi birletirerek Drer'l-hk-
lemitir (Kef'??unan, il. 1199). s. Ha- ve yabanc hukukular tarafndan takdir- kam erhu Mecelleti'l-ahkam adn ver-
le karlanm ve daha sonra yazlan b- dii eserini meydana getirmitir. Bu muh-
san b. Ammar e-rnblali (. 1069/
1658). Gunyet ?evi'l-aly.kam fi bu tn erhlere kaynak tekil etmitir. teva ile ilk defa 1310-1316 (1892-1898)
yllar arasnda her kitap iin bir cz ol-
yeti Dreri'l-]J.kkam (stanbul 1297, Ali Haydar Efendi, bata Mekteb-i Hu-
mak zere on alt cz halinde neredi
1299, 1300, 1301, 1308, 1310, 1317, 1318. kuk ve Medreset'l-kudat olmak zere
len eser daha sonra drt cilt olarak ya-
1319. 1329). Basit bir slbu olmakla bir- eitli yksek okullarda Mecelle'yi okut-
ymlanmtr (stanbul 1330). Drer'l-
likte ok tutulan bir eserdir. 6. Nh b. tuu iin eserin bir erhinin yaplmas
hkkam bu neri esas alnarak Fehmi
Mustafa er-Rmi (. 1070/1659). Neta'i- nn zaruri olduunu anlamt. nce Me-
el-Hseyni tarafndan Arapa'ya terc-
c'n-naz;ar fi ]J.avai'd-Drer (stan celle 'yi Drer'l-hkkam erhu Me-
me edilmi ve 1925-1936 yllar arasn
bul 1314). 7. Abdlhalim b. Pir Kadem celleti'l-a'lam adyla erhetmeye ba
da Hayfa. Gazze ve Kahire'de ayr ayr
(. 1088/1677). el-Kei bi-rumlzi'l-Gu lad. lk olarak eserin, hukukun genel
baslmtr (MahmesanT. s. 66).
reri'l-aly.kam ve tenviri Dreri'l-]J.k- prensipleriyle (kavfild-i klliyye) ilgili 100
Son ekliyle bir slam ve Osmanl hu-
kdm (1-11, stanbul 1270. 1311, 1331 ). 8. maddesini erhetti, bu erh Medrese-i
kuku klliyat haline gelen eserin temel
Eb Said el-Hadimi (. 1176/ 1762), lf.a- Hukuk mecmuasnda tefrika edildi. Hu-
zellikleri ylece zetlenebilir: a) Eser
iye cale'd-Drer (stanbul 1269, 1270, kuk rencilerinin sonradan mstakil bir
Mecelle'nin tam bir erhidir: btn mad-
1310). kitap haline getirdikleri bu ksm Ali Hay-
deler klasik hukuk erhleri sisteminde
Asrlarca Mlte~a'l-eb]J.ur ile birlik- dar Efendi, slam ve Osmanl borlar hu-
aklanm ve ihtiva ettikleri er'i hkm-
te Osmanl Devleti'nin yar resmi hukuk kukunun en nemli blmn tekil eden
lerin alnd fkh kitaplar, fetva mec-
klliyat olarak kabul edilen Drer ve Gu- ve satm akdini konu alan "Kitab'l-B-
mualar ve risaleler belirtilmitir. By-
rer, III. Mehmed zamannda (1595-1603) y'" gzden geirilmeden telif edildiin lece erh, Mecelle'nin dzenledii klli
Sleyman b. Veli el-Ankaravi (1-11, stan den, baz eksiklerini tamamlayarak yeni kaideler. ahs hukuku, eya - borlar hu-
bul 1258. 1292) ve ayrca am Kads Ge- batan yazmaya karar verdi. "Kitab'l-
kuku, ticaret hukuku ve usul hukuku ile
libolulu Osman (. 1136/ 1723) tarafn By'" ile beraber eserin ilk cildi yine n- ilgili hkmleri ihtiva eden bir fkh ki-
dan Trke'ye tercme edilmitir. Trab- ce Medrese-i Hukuk mecmuasnda tef- tab mahiyetini kazanmtr. Mellif ay-
lus mfts eyh Ali el-Hamevi (. 1090/ rika edildi. rca fkh kitaplarnda zikredilen, Mecel-
1679) eseri 2000 beyit halinde nazma 1298 (1881) ylnda
kitap halinde ba- le 'nin ihmal ettii konular da kitabna
ekmi, Ahizade Abdlhalim Efendi de slan Drer'l-hkkam'n bu ilk ekli almtr. b) erhin bu ekli Osmanl hu-
(. 1013/ 1604) ihtisar etmitir (Sleyma- nin u zellikleri tad grlmekte- kukundaki uygulama ile paralellik gs-
niye Ktp., Hamidiye, nr. 454). Vefa naibi dir: a) Mecelle'nin ilk 100 maddesinin termektedir. Mellif yer yer Osmanl uy-
Boyabatl Kara Bekir'in (. 1898) yeniden erhi yeniden gzden geirilmi ve baz gulama rneklerine ve hukuki dzenle-
Trke'ye-evirdii eser (Dersaadet 1285) kaytlamalarla birlikte klli kaidelere ait melere atflar yapmakta, bazan da ten-
Arif Erkan tarafndan sadeletirilerek ya- alt hukuk kurallar da zikredilmitir. b) kitlerini belirtmektedir. Yarglama hu-
ymlanmtr (1-N. stanbul 1979). Alt hukuk kurallarnn dnda son ksma kukunda bunu daha belirgin ekilde gr-

28
ed-DRER'I- MNTEHABAT'l-MENSRE

mek mmkndr (mesela vekil-i musah- bek ed-Dimyati'nin el- Vefeyat, Eb'l- ad yazlm, birounun yat;z doum
har ve davetiye usul iin bk. Drer'l-hk- Fazl el-lraki'nin bu esere zeyli, Lisand- veya lm tarihl[ri verilmi, yahut bu
kam, v, 789 vd.). c) Mellif, hukuki me- din
.
bn'l-Hat'in
.
Tdrfhu
... c.
Grnata
.
(el- tarihler daha sonra tamamlanmak zere
seleler hakknda muteber fkh kitapla- !!:zata). lbn Haldn'un el- Iber adl eser- yerleri bo braklmtr. bn Hacer 830'da
rndaki er'I hkmleri nakletmi, ihti- lerinden ve statlarnn mu'cem*lerin- (1426) tamamlad eserinde 5204 kii
laf sz konusu ise meseleleri tartm, den faydalandn yazmaktadr. Mukad- den sz etmi, ancak bunlardan 4SOO'-
Mecelle'nin hangi gr tercih ettii dimede belirtmedii, fakat biyografiler- nn biyografisine yer vermitir.
ni veya hangisinin tercih edilmesi gerek- de kaydettii kaynak says ise otuz ka- ed-Drer'l-kdmine'nin stanbul, Vi-
tiini belirtmitir. Nadir olarak da afii, dardr. Ancak Askalani bu yazl kaynak- yana, Paris, Londra, Kahire, am ve Hin-
Maliki ve Hanbeli fkhlarnn grle larla yetinmeyerek ifahi rivayetlere ve distan'da yazma nshalar bulunmakta-
rini zikretmitir. Fkh kitaplarnda bu- nakillere de oka yer vermitir. dr (Brockelmann, GAL, . 83; Suppl, il,
lunmayan hkmlerle ilgili mevcut fet- bn Hacer bu ~~erinde, 701-800 (1301- 74). Eserin ilk nerini, sonradan msl-
valan nakletmi, hakknda hukuki bir 1398) yllan arasnda vefat eden pek ok man olup Muhammed Salim el-Krenkovi
hkme rastlanmayan meseleleri ise biz- slam lkesindeki mehur ahsiyetlerin adn alan Alman arkiyats Freitz Kren-
zat kendisi zmeye almtr (mesela hal tercmelerini alfabetik olarak yaz- kow yapmtr (1-IV, Haydarabad 1348-
bk. mrrzamanla ilgili mesele, ae., IV, mtr. ou Msr ve Suriyeli mehurlar 350). Bu neir daha sonra Beyrut'ta Da-
338). d) Mellif, kaleme ald maddenin dan olmakla beraber Tunus, Endls, r'l-cTI tarafndan ofset olarak yeniden
dier ilgili maddelerle mukayesesini yap- Hicaz, ran. Irak, daha az sayda Azer- baslm, ayn yllarda drt ciltlik baka
may da ihmal etmemitir. baycanl mehurlara, Anadolu beylerine, bir basks da Kahire'de yaplmtr. Mu-
Dfuer1-hkkam, Mecelle'nin tan- Osmanl ve Hint Trk sultanlarna yer hammed Seyyid Cadelhak tarafndan
zim ettii konularda aratrmaclan ba vermitir. Sadece hocalarn iine alan nere hazrlanan metin ise yine Kahire'-
0 de be cilt olarak yaymlanmtr ( 966-
ka kaynaklara muhta etmeyecek dere- el-Mu ccem'l-m esses bi'l-mu cce-
cede hacimli ve kapsaml bir hukuk an- mi'l-mfehres adl bir eser telif ettii 1967). Syti bu eseri el-Mltalf.at mi-
siklopedisi olup sadece slam hukuku- halde bu kitabna onlar da alm, bu ne'd-Dfueri'l-kamine adyla ihtisar et-
lar iin deil btn hukukular iin ba arada hadisi kadn alimlerin hayatlar mitir. Mberred'in de bir muhtasar ol-

vurulmas gereken temel bir kaynaktr. n da yazmtr.


duu rivayet edilmektedir. bn Hacer
kendi eserine :feyl'd-Dfueri'l-kamine
BBLIYOGRAFYA: bn Hacer eserinde yer verdii kiile
( Teracim a cyani'l-mi, eti't-tasi ca) ady
Medrese-i Hukuk Mecmuas, sy. 40-44, 91- rin isimlerini, nisbelerini, knye ve la- la bir zeyil yazm ve burada 801-832
95, stanbul 1298 r. / 1299; Ali Haydar. Dre kaplann, doum yerleri ve tarihlerini,
r'l-hkkam erhu Mecelleti'l-a'lam, stanbul (1399-1428) yllar arasnda vefat eden
hocalarn ve talebelerini belirtmi, ayr
1298; a.mlf.. Drer'l-hkkam erhu Mecel- 604 kiinin biyografisine yer vermitir.
leti'l-ahkam, stanbul 1330, l-IV; Subhi Mahme- ca ahlaki durumlarna, ilmi seviyelerine, Yllara gre tertip edilen zeyilde kiiler
sanf. Felsefet't-teri' {i'l-slam, Beyrut 1371 / ihtisas alanlarna, halk ve devlet adam- harf srasna gre ele alnmakla birlikte
1952, s. 66; Ahmet Akgndz, Mukayeseli s lar nezdindeki yerlerine ve dier zel- buna her zaman riayet edilmemitir. Bu
lam ve Osmanl Hukuku Klliyat~ Diyarbakr liklerine kaynaklann elverdii lde ge- eserde de ok defa ed-Dfuer'in kaynak-
1986, s. 367.
!il AHMET AKGNDZ
ni yer ayrmtr. Baz melliflerin sa- lan kullanlm ve biyografiler daha ksa
dece eser sahibi olduklarn sylemekle yazlmtr. Zeyil Dar'I- ktbi'l-Msriy
yetinmi, bazan da eserlerinden birka ye'deki mellif hatt nshas (Tarih-Tey-
ed-DRER'I-KAMNE kitabn adn vermitir. Bu arada mel- mriyye, nr. 649), esas alnarak Adnan
( ;;,:.~\ _;_;..ll ) liflerin varsa iirlerini, haklannda yaz Dervi tarafndan neredilmitir (Kahire

bn Hacer el-Askalani'nin lan ve sylenenleri zikrederek bu bilgi- 1412/1992).


(. 852/1449) leri kimlerden ve hangi kaynaklardan BBLIYOGRAFYA:
VIII. (XIV.) yzyln aldn belirtmektedir. Bir ksm tasav- bn Hacer, ed-Drer'l-kamine (nr. Mu-
mehur adamlarna dair vuf erbabnn kerametlerini nakletmek- hammed Seyyid Cadelhak). Kahire 1966-67,
biyografik eseri. te ve az sayda ii'den (Rafizi) bahset- 1-V; a.mlf. ?eyl'd-Dreri'l-kamine (nr. Ad-
L _J
mektedir. Fazla nemi olmayan meslek- nan Dervi). Kahire 1412/1992; Syti, fjs-
n'l-mul)alara, 1, 363-366; Kef'??unn, 1,
Tam ad ed-Dfuer'l-kdmine fi acya- lere de (mesela reis'l-mugassilin, msten- 748; Brockelmann. GAL, il, 83; Suppl, il, 74;
ni'l-mi' eti'-amine veya el- Vefeya- sihu'l-ktb vb.) yer vermekte, bazan ok C. Zeydan, Adab, III, 175; Muhammed Kema-
t'l-kdmine li-a cyani'l-mi, eti'-a zel konulara temas etmektedir. limle leddin izzeddin, et-Tarif] ve'l-menhec't-taril]f,
mine'dir. Mellif mukaddimesinde kita- megul olan idarecilerin zerinde ise ay- Beyrut 1404/1984, s. 475-495; akir Mahmd
Abdlmn'im. lbn ljacer el-Asij:alanf, Badad,
bn yazarken Safedfnin Acyan'l- car, nca durmaktadr. Ulema ve mera bi-
ts. (Dar'r-Risale). , 572-580; Mahmd Rzk
Eb Hayyan el-Endelsi'nin Mecani'l- yografilerinde Memlk Devleti tekilat, Selfm, "Asru selatfni'l-memalik ve nitach'l-
herve tefsire dair eseri el-Bal]I'l-mu- askeri ve sivil messeseler. medreseler, umr ve'l:edebr, Kahire, ts., III, 344-345; Abdul-
l}it, ehabeddin bn Fazlullah'n :fehebiy- ribatlar, hankahlar, ktphaneler ve bun- lah Muhlis. "ed-Drer'l-kfni:e fi ayfui'l
yet'l -lf.ar, Kutbddin el-Halebfnin Td- lara ait memuriyetlerle siyasi tarih iin mi'eti'-fnie", MMADm, Xlll/3-4 (1933),
s. 249-250.
rflJ.u Mr, Zehebfnin :feyl Siyeri a cld- nemli bilgiler vermektedir. Yer yer ule- !il ASR UBUKU
mi'n-nbeld0, Birzatfnin :feyl :feyli'l- ma arasndaki tartmalara, ulema ile
Mir, at, Takyyddin bn Rafi' in el - Ve- mutasawflar arasndaki ihtilaflara ve
ed-DRER'l-
feyat, ehabeddin bn Haccfnin bu ese- bunlarn sebeplerine temas etmekte, az
MNTEHABAT'l-MENSRE
re yazd zeyil, Makrizfnin A{Jbdr'd- sayda gayri mslimden de bahsetmek-
(bk. GAIATAT- HAFD EFEND).
devleti'l-Mriyye ve el-I:ftat, bn Ay- tedir. Eserde 700 kadar ahsn sadece L _J

29