You are on page 1of 2

$ERTF er-RADT

r erif er-Radi on yanda iken babas Eb ki rencilerin ihtiyalarn karlad, ayn


ERF er-RAD Ahmed Hseyin, Bveyhi Hkmdan Adu- adla bir de ktphane tesis etti. Son yl
(~}f~_rJf) dddevle tarafndan tehlikeli grlen ki- lar hastalktan dolay sknt iinde geen
ilerle birlikte iraz'a srlp bir kalede erif er-Radi 6 Muharrem 406'da (26 Ha-
Eb'l-Hasen Muhammed b. el-Hseyn
b. Musa b. Muhammed e-erif hapsedildi (369/979-80) ve hkmdann ve- ziran 1O1 5) vefat etti ve Badat'ta Enba-
er-Radi el-Msevi el-Alevi fatndan (372/983) sonra serbest brakld. riyy1n Mescidi civarndaki evine defnedil-
(. 406/1015) Uzun sre halife olma idealiyle yaayan di. Daha sonra naann Kerbela'ya tana
erif er-Radi bunu ilrlerine de yanstt. Hi- rak Hz. Hseyin ehitliine gmld ri-
air ve ii mfessir.
L _J lafete gtrecek yolda tannmak iin Ab- vayet edilir.
basi Halifesi Tf'-Lillah ile dostluk kurdu bn Cinni'nin tevikiyle ilk iirini on ya-
3S9'da (970) Badat'ta ilimle megul ve onun hakknda yirmi methiye, ayr nda iken yazan Radi sanatn menfaat
olan bir aile iinde dodu. Baba tarafn ca bir mersiye kaleme ald. Kadir-Billah'la salamak iin kullanmam, hediye kabul
dan soyunun yedinci imam Musa el-Ka- da ilgisini srdrd ve onun iin iki kasi- etmemi, fakat hilafet idealine erimek
zm yoluyla Hz. Hseyin'e, annesi Fatma de nazmetti. Bata IYvan- na katibi Ebu amacyla sanatndan yararlanmakta sakn
bint Hseyin yoluyla Hz. Hasan'a dayand shak es-Sabi olmak zere Abbasi vezir ve ca grmemitir. Tatibiler'in ve hatta Ku-
kabul edildiinden kendisine "Z'l-hase- katipleriyle mnasebet kurdu, onlara dair rey'in en iyi airi kabul edilen erif er-Ra-
beyn" denmitir. mamiyye filimi eyh M- kasideler yazd. 37Tden (987-88) itibaren di (Sealibl. . 3 ; Hatib, . 247) gelenek-
fid' den imamiyye fkh ve ii kelam, Ebu Bveyhi Hkmdar Bahaddevle ile ya- sel kalp ve temalara bal kalm. daha
Said es-Sirafi'den (veya olu bn's-srrafi Y- kn iliki iine giren Radi, Bveyhi hkm- ok medih, fahr, mersiye ve zamandan i
suf b. Hasan'dan) nahiv okudu. Aabeyi e dar, vezir, emir ve katipleri iin kaleme al- kayet temalarnda eser vermitir. Onun
rif el-Murtaza'dan faydaland. brahim b. d elli kadar kasidenin otuz drdn Ba- Hicaz'a giden kadnlara kar platonik duy-
Ahmed et-Taberi'den ileri yalarda hfzn haddevle'ye tahsis etti. Bu arada ii Ham- gularn, Hicaz'daki kutsal mekanlara z-
tamamlad. Ebu Ali el-Farisi, Rummani ve daniler'le de mnasebetini srdrd. An- lemini dile getirdii, "Hicaziyyat" ad veri-
bn Cinni'den Arapa dersleri ald. Ebu Be- cakAdudddevle'nin olu Bahaddevle Ra- len gazel ve nesib trndeki krk kasidesi
kir Muhammed b. Musa el-Harizmi, Kad di'nin babasna ve daha sonra kendisine zgn nitelikleriyle dikkat ekmi. bn Si-
Abdullah b. Muhammed el-Ekfani'den a 397 (1007) ylnda "Radi Z'l-hasebeyn" un- nan el-Hafaci ve bn Haface'yi etkilemi
fii, Hanefi ve Malik! fkhn rendi. Kadi vanyla Tatibiler'in nakiblii, hac emirlii ve tir.
Abdlcebbar'dan Mu'tezile kelam ve fkh Divan- Mezalim reislii gibi grevleri ver- erif er-Radi'ye kadar ii tefsir gelenei
usul, Merzbani ile Muhammed b. Mu- mesi, ayrca "e-erif'l-celil, e-erif'l rivayete dayal iken Radi, mamiyye mez-
hammed bn'l-Cerrar'dan ahbar ve en- ecel, Radi, Z'l-hasebeyn. zri-menkabe hebi iinde re'y ile tefsirin nclerinden bi-
sab dersleri ald. Isa b. Ali bn'l-Cerrah, teyn" unvanlaryla anlmas gibi gnl al ri olmutur. Belagat ilmindeki mecaz ve
Sehl b. Abdullah ed-Dibaci ve dier baz c eyler ondaki hilafet arzusunun snme- istiare kavramlarna yakn ekilde ayet ve
kimselerden hadis rivayet etti. rencile sine sebep oldu ve Bahaddevle'nin vefa- hadislerdeki mecazi anlatmlar hakknda
ri arasnda onun yannda mslman olan tyla (403/1012) bu arzusu tamamen so- TellJJu'l-beyfm ve el-Mec.zdt'n-ne-
air Mihyar ed-Deylemi ile Eb Ca'fer et- na erdi. Radi hac maksadyla gittii Mek- beviyye adl eserleriyle ilk telif trn or-
Tsi, Ahmed b. Ali b. Kudame, Muham- ke ve Medine'den baka Medfn, Tff, K- taya koymutur. slam tarihinde, ren
med b. Muhammed el-Ukberi saylabi fe, Necid ve Huneyn'e seyahatlerde bulun- cilerin barnma ve renim ihtiyalarnn
lir. du. Dar'l-ilm adyla kurduu medresede- karland ilk tesisin Nizamlmlk tara-
fndan kurulduu sylenirse de bu konu-
da erif er-Radi'nin ncl vardr (Wa-
heed Akhtar, s. 134). Radi'nin hocalan ara-
:~;t.~~,-"" snda milmiyye dndaki mezheplere men-
~4.....-:-t>~~A
tWW:;.~..,:., sup alimlerin bulunmas, Sabii dininden
~w.y..,:;;;r olan Eb shak es-Sabi'in onun dostlar
,,.,;u.,.).:.~
;f,J~e;i~ arasnda yer almas ve lmnn ardn
~~\~ dan ona mersiye yazmas onun dier din
;I,,;_, .v.,;:.;zs;;..'
~~\J~: ve mezhep mensuplarna kar da hog
}..;\.#~;j
rl davrandn gstermektedir.
~:...~..,...)m
~L:iL~,;-\;,1N.,
Eserleri. 1. Divan. Radi'nin, 374-405
0:4.~~,
l!.--"'t:.>i..11.:: (984-1014) yllar arasnda yazd ve
(_..;.J.:];~,.,o; 17.000'den fazla beyitten oluan iirleri
~~:.x:.t...;,,."3l.>
iL.fi.!...~ kapsamaktadr. iirlerin tarihli olmas se-
~~~~ bebiyle eser airin hayat ve dnemi a
'.:!~...~
~1;.,;..,.,1:;.,;,., erif er-Radi sndan nemli bir dokman niteliindedir
~..,\1~.$\... divannn
~l:,,_).l~u (Bombay 1306/1888; Beyrut 1307-1310/
':!;u.,.,,;;i.~.s; . ilk iki sayfas
{Sleymaniye Kip.,
1889-1892; nr. Kamil Sleyman, 1-11, 1375/
~.>
~- Relslllkttiib 1956; 1380/1961 [Dar Sadr!; nr. Ali el-
Mustafa Hakanl. Badat 960; nr. Abdlfettah Mu-
Efendi,
nr. 968) hammed el-Hulv, 1976; Kahire 1935; Tah-

4
$ERTK b. ABDULLAH

ran 1406/1986). nirdJ:u'-adr (Sley- Hadi el-Emini, Mehed 1365. 1406/1986; 125-175; Abdllatif erare, e-erif er-Rali: Di-
rtse ve mu/].tttit, Beyrut 1992; Abdlkadir et-
maniye Ktp., Ayasofya, nr. 1662) ve Ml]. Beyrut 1986). 8. Resa'il'-abi ve'-e
Tabatabfil, "el-Mteba]%i min ma\.ttati Nehci'l-
tarc1t mine'-i'r adl anonim eserler Ra- ri1 er-Ra<Jl (KWib Mraseleti'-erif er-Ra- belaa", Trtna, 1/5, Kum 1406, s. 42-51; R
cf'nin divanndan semeleri ihtiva eder. 2. li). Tamam cilt olan eserin ok az ks za el-stadi, "e-erif er-Rali fal9hen", a.e., 1/5
Nehc'l-beliia*. Hz. Ali'nin konumala m gnmze ulamtr (nr. Muhammed ( 406). s. 103-124; Seyyid M. Bahrlulm, "e
r. mektUplar, tleri, vasiyetleri, emir- Yusuf Necm, Kveyt 1381/1961, 1986). 9. a"irii't-:am11)", ae., l/5 ( 1406). s. 197-247; Mok-
tar Djebli, "al-Sharif al-Rali", E/2 (ng.). IX, 340-
leri ve hikmetli szlerine dair bir derleme- el-ljicaziyydt. airin afif gazel temasn
343. :;;;:
dir. Eserin erif er-Radi'ye ait olduu he- da krk kasidesini ierir (Zahiriyye Ktp., nr. ~ MUSTAFA ZEL
men hemen kesin ekilde biliniyorsa da 332). Radl'nin kaynaklarda ad geen di-
kardei erif el-Murtaza'ya da nisbet edil- er eserleri de unlardr: Al.J.baru ]fu:j.dt r
mektedir. lk defa Tebriz'de baslan ( 1247) Bagdad, Siret vf.lidihi Ebi Alned et- ERF et-TLMSANI
ve bn Eb'I-Hadld tarafndan geni bir er Tahir, Mecf.ni'l-Kur'an, el-ljasen min L (bk. TLMSANI, Muhammed b. Ahmed). _J
hi yaplan eserin ok sayda neri vardr. i'ri'l-ljseyn (bn'l-fjaccac)/Ml].tdru
Abdlbaki Glpnarl (stanbul 1972), Be- i'ri bni'l-ljaccac, Mu]].taru icri Ebi
r
kir Ik v.dr. (Ankara 1990), Abdlaziz Ha- sJ:f.]f e-abi, el-Ml].tar min i'ri Ebi ERK h. ABDULLAH
tib (stanbul 2006) ve Adnan Demircan Temmf.m, ez-Ziyaddt ti i'ri bni'l-ljac (.dl~.;,.4~)
(stanbul 2006) eseri Trke'ye evirmi cac, Ma ddre beyneh1 ve beyne'-a
Ebu AbdiUah erik b. Abdillah
tir. 3. ljalf:.'il.m't-te'vfl ti mteabilii't bi i'ren, (Tacli/f.u) ljilf.f'l-fu]faha'!Me b. Haris en-Nehai
tenzil (Mtetibih fi.'l-}furan). Yalnz be- sa'il'l-fu]faha', Ta<li]fa cale'l-izaJ: (li- (. 1771794)
inci cz zamanmza ulaan bu dirayet Ebi <Ali el-Farisi). erif er-Radi'ye nisbet
Hadis hafz, kad.
tefsirinde kraat farklarna, fkh ve kelam edilen Tayt'l-1].ayf.1 erif el-Murtaza'ya, L _J
konularna temas edilmi, garib kelime- Evaf elti gulam ve gulam da Eb'l-
lerle ilgili aklamalara ve iirle istihada Hasan bn Defterhan'a aittir. 95 (713) ylnda Buhara'da dodu. Ye-
arlk verilmitir (nr. Abdlhseyin el- men asll olup soyu Mezhic kabilesinin Ne-
erif er-Radi'nin zerine ok sayda a-
Hilll - Muhammed Rza Al Kaiflgta, Ne- ha' koluna dayanr. Henz kk yata iken
lma yaplmtr. Bibliyografyada geen-
cef 1355/1936; Beyrut 1973, 1976). 4. Tel- Buhara'da yaayan amcasnn oullarn
ler dnda Abdlhseyin el-Hilll en-Nece-
JJiu'l-beydn ti ('an) mecazati'l-Kur'an.
dan biri, onu Badat'n gneyinde yaa-.
fi'nin ljaydt'-eri1 er-Ra<Jl (Necef 1355),
yan dier amcasnn oullarnn yanna g-
401 (1011) ylnda yazlan ve bu trde ilk Muhammed Rza A Kaiflgta en-Ne-
trd. Burada Kur'an renerek ilim tah-
eser olan kitapta mecazi anlatmlar daha cefi'nin ljaydt'-erif er-Ra:j.i (Necef
siline balad. Genlik anda birok akra-
ok istiare adyla ele alndndan eser el- 1360). Zeki Mbarek'in <Ab]fariyyet'
basnn KQfe'de yaadn renince on-
sti'drdt fi'l-Kur'dn ismiyle de anlmtr eri1 er-Ra<Jl (Beyrut 1939, 2006), Abdl-
larn yanna gitti. KQfe'de ders halkalar
(nr. Muhammed Mikil.t, Tahran 1369, mesih Mahfz'un e-eri1 er-Ra<Jl: Bud- na devam etmesinin yan sra kerpi hazr
1372, 1407; nr. Hseyin Ali MahfGz. Tah- lir '1-<Arab (Beyrut 944). Muhammed layp satma iiyle urat. Yetitii tabun
ran 1953; nr. Mekkl es-Seyyid Casim, Ba Seyyid KTiani'nin e-eri1 er-Ra<Jl: <Ar ve tebeu't-tabun alimlerinden Kur'an, tef-
dat 1374/1956; Beyrut 1986; nr. Muham- h1 tdri]].u J:ayatihi, i'rh (Kahire 1937) sir, hadis ve fkh bata olmak zere e-
med Abdlgani Hasan. Kahire 1374/1955; adl eserleriyle Recep Dikici'nin a-arif itli ilimler tahsil etti ve lrak'n nde ge-
nr. Muhammed el-Haydari. Badat 1375/ ar-Razi'nin Hayat, Dil ve Edebiyat Hak- len alimleri arasnda yer ald. Hocalar iin-
1955; nr. Ali Mahmud Mukallid, Beyrut kndaki almalar adl doktora tezi de Zbeyd b. Haris. Simak b. Harb, Asm
1986). Eseri Muhammed Bakr Sebzevarl ( 1987, Sosyal Bilimler Enstits) ve b. Behdele. Ziyad b. laka, Ata b. Saib,
Farsa'ya tercme etmitir (Tahran 1330/ Yavuz Kkta'n makalesi (EKEV Akade- Asm el-Ahvel, Hiam b. Urve ve A'me
1912). s. el-Mecazdt'n-nebeviyye (Me- miDergisi, lll/2 [Ankara 2001 . s. 175-189) gibi ahsiyetler vardr. Baz kaynaklarda
cazat'l-fjffeiri'n-nebeuiyye). Eserde 361 ha- burada zikredilebilir. erlk'in tabun alimlerinden olduu belir-
diste geen mecazi anlatmlar tebih, tem- BBLYOGRAFYA : tilmise de herhangi bir sahabl ile gr
sil, istiare gibi trleri de kapsayacak bi- Sefilibi, Yetlmet'd-dehr, Kahire 1979, lll, 131- tne dair bilgi yoktUr. Kendisinden Leys
imde ele alnm. fkhl konulara ve Hz. 151; Hat, Tarii)u Bagdad, il, 246-247; Sem'a- b. Sa'd, Abdullah b. Mbarek, Veki' b. Cer-
Peygamber'in baz gazvelerine temas edil- ni, el-Enstb (BarOdl). N, 28-29; bn'l-Esir, el-L- rah. Abdurrahman b. Mehdi, Yahya b.
btb, il, 269; bn Eb'l-Hadid, erf:u Nehci'l-belii-
mitir (nr. Mervan Atyye, Badat 1328; Adem. Yezid b. Harun, Ali b. Ca'd ve Ebu
ga (nr. M. Eb'l-Fazl brahim). Kahire 1385/1965,
nr. Mahmud Mustafa. Kahire 1356; nr. Bekir b. Ebu eybe gibi birok kii ilim
1, 31-41; bn Hallikfn. Vefeyat, N, 414-420; bn
ve erh: Taha Muhammed ez-Zeyni, Ka- lnebe, 'Umdet't-ttlib (nr. M. Hasan Al-i Tale- tahsil etti ve rivayette bulundu. Talebele-
hire 1387/1967; Beyrut 1406/1986; nr. Mu- kani), Necef 1380/1961, s. 203-211; Kef'?-?U rinden shak b. Yusuf el-Ezrak'n erlk'
hammed Rdvan ed-Daye, Dmak 1408/ nn, 1, 472, 794; il, 1590, 1991-1992; Brockel- ten 9000 hadis rivayet ettii nakledilmek-
mann. GAL, , 81; Suppl., I, 131; Hediyyet'l-
1987). 6. ljaa'i'l-e'imme. 383-384 tedir (Zehebl, Ntam'n-nbelf', Vlll, 201 ).
'arifin, il, 60; Sezgin, GAS, il, 595-597; Vlll, 185-
(993-994) yllarnda kaleme alnan eser 187; A'ytr'-i'a, IX, 216-224; Abdlfettah M. enK. b. Abdullah 1SO (767) ylndan son-
mamiyye'ye mensup imamlarn biyog- el-Hulv, e-erif er-Rali J:ayath ve dirtset ra Vast, KQfe ve Ahvaz ehirlerinde kad
rafilerine dairdir (Necef 1368; nr. Mu- i'rih, Kahire 1986, l-ll; Hasan MahmOd Eb Uley- lk grevinde bulundu. Vast'ta yl g-
hammed Hadi el-Emini, Mehed 1406/ vi, e-erif er-Rali: Dirtse fi 'arihi ve edebih,
rev yaptktan sonra Halife Mansur onu
Beyrut 1406/1986; Abdlhseyin Ahmed el-Emi-
1986). 7. ljaa'i emiri'l-m'minin Kfe kadlna tayin ~tmek istedi. erik
ni. el-Gadir fi'l-Kittb ve's-Snne ve'l-edeb, Tah-
<Ali b. Ebi Talib. nceki eserle birlikte ran 1366 h., s. 181-221; S. WaheedAkhtar, Early bu greve layk olmadn syledi, bir ri-
yazlmtr (Necef 1368; nr. Muhammed Shi'ite lmtmiyyah Thinkers, New Delhi 1988, s. vayete gre ise dnmek iin zaman ta-