You are on page 1of 7

SEVK

ki duasn (Msned, IV. 264; V. l 9 l; Nesa. evine braklangen bir kadnla evk'in ka-
"Sehiv", 62) aklarken evkin 100 para- EVK, Tasadduk Hseyin ynbiraderi arasnda geen gerek bir ak
dan olutuunu, Allah'n doksan dokuz par- ( J~ ft..:> J~ ) maceras anlatlr. Hacdan dnen kocas
ay kendisine ayrdn, birini de insanla- (1783-1871) eini almaya gidince andan ayrlmaya
ra dattn syler. Tasavvuf kaynaklarn dayanamayan kadn intihar eder. airin
Mesnevileriyle tannan
da Allah'n kullarna duyduu itiyak an- byle bir olaydan etkilenerek yazd bu
Urdu airi.
latan ifadeler yer alr (mesela bk. Kueyrl. L _J mesnevideki duygu younluu ve anlatm
. 629, 630; Gazzal!. f].ya', v. 324). Muh- cokusu, Urduca'nn en mehur mesnevi-
yiddin bn'l-Arabi gibi baz sufler evk Leknev ehrinde dodu. Daha ok Nev- lerinden kabul edilen Sfl:r'l-beyan'dan
ile itiyakn birbirinden farkl olduunu sy- vab Mirza diye tannd ve iirlerinde "evk" daha ok beenilmitir (Eb'l-Leys Sddl
lemilerdir. Buna gre Allah'a kavuunca
mahlasn kulland. Babas Aka Ali Han ve ki. s. 604-605). evk'in klliyatn yaymla
babasnn amcas Mirza Ali Han blgenin yan ah Abdsselam (Leknev 1978) mes-
evk son bulurken itiyak devam eder. evk
mehur hekimleridir. Mirza Ali Han'a Lek- neviyi ngilizce'ye evirmitir (Zahr-i lshq
herkes iin geerli bir makamdr; itiyak
ise zel bir makam olup o hali yaayan su- nev newab tarafndan "hekim'l-mluk" or The Poison of Love, Delhi 1982).
fler akna dner, ne yapacaklarn. ne-
unvan verilmiti. yi bir renim gren ve BBLYOGRAFYA :
deiik ilim dallarnda yetien evk de bu
rede duracaklarn bilemezler (el-Ftf].a- Abdlhalim erer. Gzete-i Leknev (nr. M.
meslei setiinden "hekim" lakabn ald. ikram aatay!). Lahor 2006, s. 117, 340; Seyyid
t 'l-Mekkiyye, . 364; Kueyrl. . 626. 627).
ocukluundan beri iir ve edebiyata ilgi Muhammed Akil Rzvl. Urd Menevi /ca irtUca,
Ebu Talib el-Mekkl benzer tesifleri evk
duyan bir arkada topluluu iinde yer Leknev 1983, s. 236-242; Muhammad Sadiq. A
iin kullanr (/St'l-~ulab, . 60. 64). Sufi- History of Urdu Uterature, Delhi 1984, s. 198-
alan evk arkadalarnn etkisiyle kk
ler ibadetlerin yalnzca muhabbet ve evk 201; Eb'l-Leys Sddiki, Leknev ka Debistan-
yata iir sylemeye balad. Bu topluluk- a'iri, Karai 1987, s. 604-625; J. A. Haywood,
ten dolay yaplmasna byk nem verir-
la birlikte avlanma, panayr ve elence me- "Shaw]}", El2 (ng.). IX, 377-378.
ler. Mesela Sfyan es-Sevri'nin bir sorusu
kanlarn dolamann yan sra ii bir aile-
zerine Rabia el-Adeviyye yle demitir:
den geldii iin Kerbela ve aura trenle-
lil HALL TOKER
"Allah'a cehenneminden korktuum ve
rine de katld. Kendi dneminde Leknev'in
cennetini istediim iin deil O'na duy- 1 1
duum sevgi ve evkten dolay ibadet et-
sekinleri tarafndan yas merasiminden ok EVKANI
elence meclisi olarak grlmeye bala ( ~(S'~f)
tim" (Gazzall. f].ya', v. 310). Yahya b. Mu-
nan bu trenler iirini gelitirmesinde bir
az'n "organlarn nefsani arzulardan ba- EbCAbdillah Muhammed b. Ali
tevik unsuru oldu. Eved (Oudh, Evadh) nev- b. Muhammed e-evkani
nn kesilmesi" eklindeki evk tanmn
vablarnn saraynda byk nfuzu bulu- es-San'ani el-Yemeni
dan da anlalaca zere (Kueyrl, il. 627)
nan Mirza Ali Han'n itibar sahibi olu He- (. 1250/1834)
sufler evki ahlaki bir kavram olarak da
kim Mesihuddevle Bahadr kendisinden
kullanmlardr. ok ynl slam filimi, mctehid. _J
farkl bir mizaca sahip, zevk ve elenceye L
BBLYOGRAFYA :
dkn olan evk'i saraydan uzak tutma-
Tehanevi, Keaf, , 770; Msned, iV, 264; V, 28 Zilkade 1173'te (12 Temmuz 1760)
ya altysa da o Vacid Ali ah zamannda
191; akl<- Belhi. Risale-i Adab'f-'ibadat (nr. San'a'nn gneydousundaki evkan'da
P. Nwya, trc. Nasrullah Prcevadl. Ma'arif, IV/l sarayda grev almay baard. evk, Lek-
dodu. Babasnn krk yl boyunca kadlk
[Tahran 366/1987[ iinde). s. 108, 112, 114; Fa- nev'de vefat etti.
yapt San'a'da yetiti. Yemen'deki Zeydi
rabi. et-Ta'li/:iit (nr. Ca'fer Al-i Yasin). Beyrut Dnemin nl airi Ate'in talebesi olan
1408/1998, s. 37; a.mlf., el-Medinet'l-[aZla, Bey- imametinin kurulmasnda ve idaresinde
evk hayat tarz, dnceleri, eserlerinde ok etkin olmu, Osmanl Devleti'ne kar-
rut, ts. (Dar'l-kamsi'l-hadis). s. 84-86; a.mlf..
'Uyn'l-mesa'il (nr. E Dieterici. e-emerat'l iledii konular ve bunlar ele al biimiy- savalarda nemli roller stlenmi kk-
meriyye fi ba'zi'r-risalati'l-Fiiriibiyye: Al{arti.- le klasik bir Lekn!:!V ekol airidir. evk'in l bir aileye mensuptur. evkani, devrin
bi's Philosophische Abhandlungen iinde). Lei- zellikle mesnevileri iddetle eletirilmi, Zeydi muhitlerinde kabul gren mfreda-
den 1890, s. 62; Serrac. el-Lma' (nr. Kamil Mus- buna karlk slubunun etkileyicilii, di-
tafa Hindavl). Beyrut 1421/2001, s. 58-60; Eb ta uygun biimde renim hayatna ba
linin akcl ve sadeliiyle devrin byk lad. Babasnn destei sayesinde btn
Talib el-Mekki, !St'l-/:ulb, Kahire 1310, il,
60-64; bn Sina. e-ifa' et-itahiyyat (2), s. 285- airleri arasnda yer almtr. Daha ok vaktini ilme hasredebilecei rahat bir gen-
388, 390-394, 397-398, 427-432; a.mlf.. en-Ne- mesnevileriyle n kazanan evk'in eserle- lik dnemi yaad. Bakadlkta bulundu-
cat (nr. M. Taki DanipejOh). Tahran 1364 h./ ri arasnda drt mesnevisi nemlidir: Fe- u yllarda Zeydi imamlar ile katld ba-
1985, s. 626-634, 637, 647, 681-691, 694-696; rib-i 'I]f., Bahf-1 'I]f., Zehr-i 'I]f. (nr. z askeri seferler hari San'a dna kma
Ebu Nuaym, l;lilye, X, 78-79, 87, 91, 95, 96; Ku-
Emir Hasan Nurani. Dehli 980; nr. Mec- d. Devrin ehl-i hadis ve tecdid hareketi-
eyi, er-Risale, il, 626-632; Gazzfili. l)ya', il, 272,
279, 295-296; iV, 310, 322-327; a.mlf., Ma/:ii nun Gorakpurl. Karai 2005) ve Lezzet-i nin Yemen'deki nemli simalarndan Ab-
d'l-feliisife (nr. Muhyiddin Sabri). Kahire 1331, 'I]f.. Bunlardan ilk Ferman Fetihpuri dlkadir el-Kevkebani ve Hasan b. smail
s. 164-165, 306-307, 310; Muhyiddin bn'l-Arabi, (Lahor 1972) ve Reid Hasan Han (New el-Maribi ile Zeydi geleneinin savunu-
el-Fti)iit'l-Mekkiyye (nr. Osman smail Yah- Delhi 1998) tarafndan bir arada nere culuuyla tannm Abdullah b. smail en-
ya). Kahire, ts. (Mektebet's-sekafeti'd-dlniyye).
dilmitir. evk'in mesnevileriii Ataullah Nehmi ve Zeydi fkhnn nde gelen ismi
il, 364; Ahmed Ziyaeddin Gmhanevi, Gimi'u'f-
ul (nr. Edlb Nasreddin). Beyrut 1997, l, 203- Palvl de Meneviyydt-1 ev]f. adyla ya- Yahya b. Muhammed el-Hevsi gibi San'a'-
204; S. de Laugier de Beaurecueil. Khwadja 'Ab- ymlamtr (Patna 1975). Bunlardan baka daki ilmi hayatn eitli ynlerini temsil
dullah An.iiri: Mystique hanbalite, Beyrouth, az sayda gazeli, mteferrik beyitleriyle krk eden alimlerin talebesi oldu. Eitim haya-
ts. (lmprimerie Catholique). s. 283; L. Lewisohn, bir bentlik "vasuht"u bulunmaktadr. ai t boyunca gerek Yemen kltr havzas
"Shaw!}", E/2 (Fr.). IX, 389-390.
rin en ok bilinen eseri olan Zehr-i 'I]f.' na ait birok nemli eseri, gerekse mte-
lil MUSTAFA AGRICI ta hacca giden kocas tarafndan evk'in ahhirin devri slam dnyasnn merkez bl-

22
SEVKAN!

gelerinde ne kan medrese metinlerini ruyan bir izgi takip etti. 1216 Ramazann ekillendirdii bu akmn son noktasn ev
tahsil etti. Bu srada ilm-i hey'etle vaz' gi- da (Ocak 1802) yeniden patlak veren Snni- kani tekil etmektedir. bn Teymiyye ve bn
bi baz ilimleri kendi gayretiyle renme ii atmasnn bastrlmasnn ardndan Kayyim el-Cevziyye'den etkilenmekle bera-
ye alt. Henz eitimini tamamlamadan Hadeviliin baz nemli simalarnn ar ce- ber yaklam ve iddialarnn temelleri ehl-i
ders okutmaya balad ve bir mddet son- zalar almasn salayp kendisine muhale- has Selefiliinde bulunan sz konusu ak
ra gnde ondan fazla halkaya ders veren fet eden evrelere kar iktidarn glen- mn Xll. (XVlll.) yzylda Kasm imameti
bir hoca oldu. Olu Ahmed'in yan sra Mu- dirdi. 1222'deki ( 807) ekonomik krizde tarafndan himaye edildii grlmektedir.
hammed b. Hasan ez-Zimari, Muhammed devletin eri ykmllkler dnda hibir Bu politika, evkani'yi akmn yaklamla
b. Ahmed es-Su, Muhammed b. Ahmed vergi almamas ynndeki teklifini Mansur rn benimsemi gen bir hoca iken kadl
Meham es-San'ani, Ahmed b. Abdullah Ali'ye kabul ettirdiyse de Yemen imame- kudatla getirerek ona kadlk ve mder-
ed-Damedi, Ali b. Ahmed Hacir es-San'a- tinin mali politikalarn ehl-i hadis Selefli rislik grevlerine kendi rencilerini tayin
ni ve Ahmed b. Ali b. Muhsin b. imam el- ine yakn bir izgiye ekme teebbs ba- etme, bylece de grlerini H8dev1 top-
Mtevekkil-Alellah gibi talabeleri Yemen'in arszlkla sonuland. Bu tecrbenin ar- lumu zerinde uygulama imkan vermi
ilmi, idari ve adli hayatnda nemli roller dndan ed-Deva''l-<acil gibi eserleri er- tir. evkani, modernleme srecinden n-
stlendi. rencilii devam ederken fet- evesinde Yemen Devleti ve toplumunun ce genellikle slam medeniyetinin merkez
va vermeye balad ve yirmili yalarnda ta- problemlerine ynelik konulara daha ok blgelerinin dnda ortaya kan, ilmi ol-
nnm bir mft haline geldi. Yemen Zey- temas etmekle birlikte kapsaml bir sla duu kadar itimai ve siyasi gndemlere
cfilii iinde gelierek Snni kaynak ve usul hat projesi gelitiremedi. Kadlkudatla de sahip tecdid hareketlerinden birini tem-
anlaynn kabul edilmesini ve ehl-i hadi- tayininden yaklak yirmi yl sonra, ren sil etmektedir. slami ilimlerdeki alma
sin baz ilkelerinin benimsenmesini iste- ciliinden beri ehl-i hadis Selefilii izgi- larnn yan sra gerek kendi anlayn me
yen akmn evkani zerindeki etkisinin bu sinde gelitirdii kaynak ve usul anlay rulatran bir slam tarihi ina etme teeb
dnemde giderek artt grlmektedir. nn olgun rneklerini tamamlamaya ba bs, gerek hedefledii alim tipini yeti
Bu erevede 1205'te ( 791 ) yazd el- lad. Nitekim bu erevedeki en nemli a- tirmek iin yeni bir mfredat hazrlama
<lsd'-emin'de bir yandan Zeydi inan lmalar saylan et-Tu]Jaf, Fet]Ju '1-Jsadir, s, gerekse talebeleriyle Yemen toplumun-
na paralel olarak Hz. Ali'nin sahabe iin- rad'l-tu]Jl ve es-Seyl'l-cerrar gi- da sz sahibi olacak teebbslerde bulu-
deki zel mevkiini koruyan dier yandan bi eserlerini 1228-1235 (1813-1820) yllar nan bir evre meydana getirmesi, onun
Snni hilafet anlayn teyit eden bir iz- arasnda kaleme ald. Yemen imametinin sadece telif ve yarg ileriyle megul bir
gi benimsedi. yl sonra rad'l-gabf karlat nemli siyasi meselelerde g- alimden ziyade ok boyutlu bir tecdid ha-
yi kaleme alp Zey toplumlarnda yaygn rne bavurulan evkani kadlkudat reketinin nderi olduunu gstermekte-
olan, baz sahabilere sebbetme adetine ln yan sra zaman zaman vezir, vali dir. Eser ve grleriyle M. Reid Rza gibi
yine Zeydi kaynaklarn kullanarak kar ve saray grevlisi gibi idari makamlarn ahsiyetleri hayli etkilemise de onu mo-
kmas bu mezhebin yaygn olduu ev- yetkilerine dahil sorumluluklar stlendi. dern slam dncesinin erken nclerin-
relerde byk tepki uyandrd. Bu tepki- Mansur Ali ile halefi ve olu Mtevekkil den biri diye niteleyen almalar ciddi bir
lere kar kendisini koruyan Yemen ma Ahmed arasndaki ihtilafta olduu gibi yanlgya dmektedir. evkanl, entelek-
m Mansur Ali b. Abbas 1209'da (1795) birok siyasi ekimede ve eitli isyanlar- tel seviyede Batllama abalar henz
evkani'yi kadlkudat tayin etti. Vefatna da ara buluculuk yapt, imametin d si- kendi yaad corafyaya girmemiken
kadar kadlkudatlk makamnda kalan ev yasetinin ekillenmesinde rol oynad. Me- slam medeniyetinin kendine has dilini,
kani devletin i ve d politikalarn belir- sela Necid Emlri Abdlailz b. Muhammed meselelerini ve literatrn kullanp bu
lemede nemli roller stlendi ve krk yl b. Suud ve Mekke Emiri Galib b. Msfd medeniyete ynelik nemli eletiriler or-
aan bu grevi esnasnda Yemen'in en et- ile yaplan baz yazmalarn yan sra Ba- taya koymutur. evkani'nin hem renim
kili siyasal kiiliklerinden biri haline geldi. bali ve Mehmed Ali Paa'nn temsilcileriy- hayatnn hem mctehid yetitirmek iin
Snni-ii geriliminin atmalara dn le bir ksm grmeleri yrtt. Kasm! teklif ettii mfredatn muhtevasn olu
t 1210'da ( 795-96) bata Kevkebani imametinin Yemen'e hakim olduu dnem- turan metinler byk lde onun yaad
olmak zere baz hocalarnn tevikiyle ka- de yaayan evkani 26 Cemaziyelarur 1250'- dnemde slam medeniyetinin ulat
leme ald Neyl'l-evtdr' tamamlayp de (30 Ekim 1834) vefat etti. San'a'nn Hu- noktay temsil eden eserlerdir. Ancak te-
talebelerine okutmaya balamas, evka zeyme Kabristan'na defnedildiyse de bu mel iddialar ehl-i hadis Selefiliini yanst
kabristann 1966'da yklmas zerine me- makta ve ada olan dier tecdid hare-
ni'nin Zeydl kelamyla ve Zeydlliin Ye-
zar Filayhi Camii'nin haziresine nakledil- ketleriyle mukayese edildiinde eserlerin-
men'deki kolu olan Hadeviliin kaynak an-
layyla irtibatn kesme srecinde nemli
di. Kendisinden sonra kadlkudat olan kar- de grlen zahiri temayllerin daha kuv-
dei Yahya ve olu Ahmed'le devam eden vetli olduu anlalmaktadr. Yazldklar ta-
bir dnm noktas tekil etti. Vehhab! ha-
reketinin gerek askeri gerek sosyal etki- soyu Yemen'in siyasal ve kltrel hayatn rihler dikkate alnarak incelendiinde ev
lerini zellikle Kuzey Yemen zerinde his- da etkili olmay srdrd. kani'nin eserlerinde Hadev1 kltrnn iz-
settirdii dnemde bu hareketin vurgu- lmi ahsiyeti. evkani, Yemen Hadev1 . !erinin giderek azald, buna karlk ehl-i
lad eyleri ve temel iddialarn paylaan toplumu iinde zellikle IX. (XV.) yzyldan hadis Selefiliinin etkisinin artt grl-
ed-Drr'n-nazid ile er]Ju'-ud.r gi- itibaren Snni kaynak anlayn benim- mektedir. Sz konusu eilim sreci iin-
bi eserleri ve eitli fetvalaryla bir yan- semeye ynelik gelien ve modernleme de eserlerinde yer verdii baz grleri
dan kendi tecdid anlayn gelitiren, di- srecine kadar devam eden eilimin en nin deitii anlalmaktadr. Kaynak, id-
er yandan bu hareketin siyasi ynden Ye- tannm simasdr. Ebu Abdullah bn'l dia ve slup asndan Vehhabllik'le ara-
men 'e girmesinin gerekli olmadn ima Vezlr (. 840/1436). Hasan el-Celal, Mak- snda dikkat ekici paralellikler bulunmas
ederek Yemen imametinin karlarn ko- billve Emir es-San'ani'nin (. 182/1768) na ramen evkfui'yi bu hareketin bir par-

23
SEVKAN!

as diye kabul etmek yanl olur. Yemen !eme gibi etkenlerden tr shhatli bir da tecezziyi reddedip mutlak mctehidin
Zeycf imametinin en nemli devlet adam- ekilde gerekleemeyeceini savunmak- baz dnemlerde mevcut olmayabilecei
larndan biri olarak evkil.nl, hem Vehha- tadr. Mslmanlann grlerinin bir me- anlayna itiraz etmektedir. Mctehidin
bller' ehem dier devletlere ve siyasi ha- selede birlemesi bu kiilerin meydana ge- kendisini Asr- saadet'te gibi grmesini ve
reketlere kar kendi devletinin karlann tirdii toplulua din sahasnda teri' yet- vahye sanki ilk defa kendisi muhatap olu-
gzeten bir tutum sergilemitir. kisi vermez. Bir yandan icma edilen g- yormu gibi araya hibir gr sokma-
rlerin esasen ictihad rn sayld iin masn tavsiye eder. Mezheplerin teekk
Grleri. 1. Fkh. evkanl'nin fkh an-
layn belirleyen prensipler naslarn za- daha sonra ortaya kacak ictihadlan nak- lnden sonra ortaya kan tahrlc ve ter-
hirine ballk, sahih senedli aha.d hadisi zedemeyeceini vurgulayan evkanl, di- cih gibi fkhl faaliyetleri mezhep imamla-
er yandan icman tesbitinde Davd ez- rnn grlerinin naslarn yerine ikame
ayete denk bir delil deerinde sayma, ic-
tihadn srekliliini ve taklidin reddini esas
Zahiri gibi kiilerin grlerinin dikkate edilmesi olarak telakki eder. Mezhep men-
alnmayacan syleyen Nevevl gibi m- suplar arasnda da her dnemde mcte-
alma ve mezheplere kar kma eklinde
zetlenebilir. Bu kabulleri onu hem Snni ellifleri tenkit eder. evkanl, hem naslar- hidlerin ktn syleyen evkanl bu ba
fkh mezheplerine hem de Hadevllie kar-
dan uzaklamay hem de mezheplerin ve lamda Malikiler'den bn Abdlber, Kadl
taklidin ortaya kn re'y ile hareket et- yaz ve Eb Bekir bn'l-Arabl'yi, afiller'
tavr almaya sevketmitir. Fkh usul-
nn naslarla temellendirilmesi halinde fk menin sonucu diye grmektedir. Re'ye den bn Abdsselam, bn Dak"kul'ld. bn
hn zandan byk lde uzaklabnlabile
muhalefetini naslara ve ilk nesillerden ak- Seyyidnnas, Zeynddin el-lraki. bn Ha-
tarlan rivayetlere dayandrmakta, mez- cer el-Askalanl ve Syti'yi; Hanbefer'den
ceini dnen evka.nl. naslarla doru
dan irtibat bulunmayan her trl usul me- hep taassubu ve hlle-i er'iyye gibi geli Muvaffakuddin bn Kudame. bn Teymiy-
selesinin reddedilmesi gerektiini ve bir- meleri re'y ile hareket etmenin birer neti- ye ve bn Kayyim el-Cevziyye'yi mctehid-
ok usul kaidesinin aslnda re'y kaynakl cesi olarak sunmakta ve Ehl-i kitabn din- lik mertebesine ulamalarna ramen icti-
lerini tahrif etmesiyle mezhep mensup- hadlarn aklayamayan alimler diye zik-
olup tartlmadan kabul edildiini ileri sr-
mekte, bu erevede kelam, mantk ve lannn slam' aslndan koparmalannn or- reder. Mezhep imamlarnn merkeze al
tak sebebini re'yin tekil ettiini ileri sr- np sonraki dnemlerde ilmi seviyenin gi-
dile dair terim ve meselelerin fkh usu-
lnde yerinin bulunmadn iddia etmek- mektedir. bn Hazm'n kyas hakkndaki derek dtnn kabul edilmesine kar
grlerine katldn syleyerek fkh us!-1- karak bu devirlerde imamlarla ayn sevi-
tedir. Ona gre fkh usul ictihad iin ge-
reken en nemli ilim saylmasna ramen lndeki illeti belirleme yollarnn re'y kay- yede ve hatta onlardan stn birok ali-
mevcut haliyle tam aksi bir amaca hiz- nakl olduunu, re'yin ise dinde geerli bir min geldiini dnr. Bu alimlerden biri
met etmekte ve mctehid yerine mukal- bilgi kayna saylmadn iddia edip kya olarak bn'l-Vezlr'i zikreder ve onun hem
lid yetitirmektedir. Naslann mefhum ala- sa kar kar. Ancak yine bn Hazm gibi, fkh hem kelam imamlar ile yarabile

nnn klasik slam ilimlerinde ve zellikle fkh mezhepleri tarafndan kyas diye ka- cek bir ilme sahip olduunu syler. ev
fkhta anlalandan ok daha geni oldu-
bul edilen akl yrtmelerin nemli bir ks kani fr-i fkh eserlerinde bazan Hadevl
mnn kyas olmayp nassn mefhumu iin- fkhndan, bazan icmadan yahut drt Sn-
unu syleyen evkanl'ye gre fkh ilmin-
de ok defa naslarla hkm verme imka- de yer aldn vurgulayarak bu kyaslar ni fkh mezhebinin ittifak ettii gr
n varken Kur'an ve Snnet'te hkm bu-
neticesinde elde edilen hkmleri benim- lerden ayrlmaktadr. Hadevl fkhna mu-
lunmad ileri srlerek re'ye bavurul
ser. stihsana sert eletiriler ynelten ev halefet ederek adil ve Ehl-i beyt'ten imam
mutur. Hadislerle ameli birtakm kayt kanl'nin istishab, mesalih-i mrsele ve rf bulunmasa da cuma namaznn farz oldu-
delilleri hakknda ak bir ey sylememek- unu, ezan ve kamette "hayye ala hayri'l-
larla snrlandrdklarn dnd mez-
heplerin anlayna kar kan ve bir ha- le birlikte fr eserlerinde bu delillerle is- amel" ifadesinin okunmamas gerektiini
disin senedinin shhat artlarn tadk tidlfilde bulunduu grlmektedir. ve mukimken namazlarn zrsz ceme-
ctihadn farz- kifaye olduunu syle- dilemeyeini savunur. Drtten fazla ka-
tan sonra hibir gereke ile terkedileme-
yen evkanl. bir dnemden sonra mcte- dnla evlenilebilecei, riba hadisinde zik-
yeceini dnen evkanl bu erevede
umm'l-belva, ravinin rivayetiyle amel et- hid gelmediini ileri srmenin bu dnem- redilmeyen cinslerin zikredilenlere ilhak
memesi, amel-i ehl-i Mecfne ve nassa zi- lerde yaayan mslmanlarn tekfir edil- edilemeyecei ve bid'J talakn hkm be-

mesi anlamna geldiini dnr. ctihad lirtmedii gibi grleri ise icmaa veya
yade gibi prensiplere dayanarak baz ahad
rivayetlerle amel etmeyen Hanefi ve Ma- faaliyetinin kesintiye uramasn, naslar- Snni fkh mezheplerinin ittifaklarna ay-
likiler'i eletirir. Ona gre fkh tarihinde la irtibatn kopanlmas ve mctehid imam- kr olarak nitelendirilmektedir.

mezheplerin ilmi gelenekleri iinde olu larn grlerinin naslarn yerine geiril- 2. Hadis. Yemen Zeydfi iinde gelien
mu hadis eserlerine bavurulduu ve ha- mesi olarak grr. Bu durumu Kur'an ve hadis merkezli ilim anlaynn temsilcile-
dis literatr bir btn olarak fkh al Snnet'in neshi diye niteler. Taklidin ha- rinden biri olan evkanl bu evrede Snni
malarnn malzemesi haline getirilmedii ram olduunu vurgulayp mctehid sayl hadis kaynaklarnn benimsenmesi iin a-
iin mezhep mensubu alimler birok ha- mayanlarn taknmas gereken tavrn de- lmbr. Zeycf kltrnde nemli yere sa-
taya dmtr. Mrsel hadisin delil de- lile uymak olduunu syler. Delile uymak hip Ehl-i beyt muhabbetiyle Snni hadis
erini reddeden evkanl, fiill snnetin v- bir ammlnin bir meselenin hkrn mc- kaynaklannn kabuln birbirine zt gren
cb ifade edemeyeceini ve zayf rivayet- tehid bir filime sormas, bu alimin naslar- anlaya kar hayat boyunca youn bir
lerin birbirini desteklemesi durumunda bir- daki ilgili hkm ona anlatmas. bylece mcadele vermi, gerek eserleri gerekse
likte hccet olabileceini kabul etmektedir. onun bu hkmle amel etmesidir. evka. fetvalarnda bir hadisin e-al}ilJ.ayn gi-
Sahabl kavlinin ictihaddan ibaret bulundu- nl. ictihadn ictihad nakzedemeyeceini bi nemli Snni hadis kitaplarnda yer al-
unu vurgulayp icman hem vukuunun ne srerek baz mctehidlerin mezhep masn temel bir tercih sebebi olarak be-
muhtemel olmadn hem de mezhep- imam eklinde nitelenmesine ve ictihad- nimsemitir. Mctehid olabilmek iin -

24
$EVKANf

renilmesi gereken ilimlerin banda hadi- bir uyumun insanlar tarafndan kaleme derin sebeplere bal olarak deiebilece
sin gelmesi gerektiini dnen evkanT alnm metinlerde bile bulunabileceini ini sylemekte ve insann biri mutlak. di-
ye gre hadiste uzmanlk seviyesine dier vurgulayan evkanl bir yandan bu konu- eri mukayyet iki eceli bulunduunu ne
ilimlere kyasla ok daha uzun bir alma daki eseriyle mehur Bikal'yi, dier yan- srmektedir. Amelin imandan CZ olduu
sonucu ulalabilir. zellikle kadlkudatl dan bu anlaya yakn duran ve ona eser- ve imann artp eksilebilecei anlayn ka-
ndan nceki hayat dikkate alndnda lerinde yer veren Razi ve Zemaheri'yi ele bul eden evkanl, irk kavram hakknda
kendisinin de hadis arlkl bir faaliyet iin- tirir. Neshi reddedenlere kar ar ifade- bn Teymiyye izgisini takip etse de pey-
de bulunduu, verdii derslerin byk ks ler kullanr ve srfliyat diye nitelenen riva- gamberlerin ve salih kimselerin hem a
mnn hadise dair olduu grlmektedir. yetleri iddetle reddeder. Zaman zaman hslar hem de salih amelleri ve dualary
Hocalarndan Snni hadis literatrnn sened tenkidine tabi tutmadan baz zayf la tevesslde bulunmay caiz grmektedir.
birok eserini okuyan evkanl'nin icazet- rivayetlere yer verir. stiva ve krsl gibi Ona gre kabir ziyaretlerinde ihtiyalarn
leri arasnda rical eserlerinin azl dikka- mteabih kelimelerin zahir manalaryla arzeden ve adakta bulunan kiiler Cahili-
ti ekmektedir. Ona gre ZeydTiik gibi Sn- anlalmas gerektii hususunda ehl-i ha- ye Araplar'na nisbetle daha koyu bir dala-
ni ilim gelenei de hadise yeterince nem dis Selefiliini benimser. ctihad ve taklid let iindedir; zira bunlar. o dnemde bile
vermemitir. Nitekim kelam ve fkh sa- hakkndaki iddialarn tefsirine de yanstr. putlara atfedilmeyen kudret ve yce zel-
halarnda senedi sahih kabul edilen hadi- evkanl'nin, zellikle atalarnn yolundan likleri kabirlere izafe etmektedir. evkanl.
sin tek bana yeterli delil tekil etmesi an- gitmekte srar eden mriklerle din adam- Zeydiyye'den farkl ekilde Ehl-i beyt kav-
lay Snni ilim dnyasna hakim olama- larn tanr edinen hristiyanlarn durumu- ramnn Hz. Peygamber'in elerini de kap-
d gibi bu dnyay ekillendiren Gazzali nu mukallitlerin mezheplerine bal kal- sad, halifenin Kurey'in herhangi bir
ve Fahreddin er-Razi gibi pek ok alim de madaki srarlarna benzetmesi dikkat ek- koluna mensup olabilecei, aka kfr
hadis alanna yeterince emek vermemi mektedir. iinde bulunduunu ortaya koymamak,
tir. evkanTnin, senedi sahih hadislerin za- 4. Kelam. evkanl. slam medeniyeti ta- ehl-i kble olmak ve Allah'a isyan emret-
hir anlamlaryla amel edilmesi gerektiini rihi boyunca kazand muhteva asndan memek artyla devlet bakanna isyann
benimseyip metin tenkidinden genellikle kelam ilmine kardr. Hem Ehl-i snnet'in caiz saylmad ve Hulefa-yi Raidln'in hila-
uzak durduu anlalmaktadr. Erken d- hem de Mu'tezile'ye dayanan Zeydiyye'- fete geli srasnn ayn zamanda onlarn
nem eserlerinde daha ok Zeydl evrele- nin kelamn temelsiz telakkiler btn di- arasndaki fazilet derecesini gsterdii ka-
rinde kullanlan zayf rivayetlere yer verir- ye gren evkanl. prensip olarak itikadl sa- naatini tamaktadr.
ken bu eiliminin sonraki almalarnda hada akl yrtmeye kar kmamakla be- S. Tasavvuf. Tasavvufun k noktas
giderek azald grlmektedir. Byk l- raber kelam ilminin akla dayal bir disip- nn slam'n esaslarna uygun bulunduu
de Syti ve bn'l-Cevzi'den etkilendii lin sayld grn reddeder. Ak1l istid- nu kabul eden evkanl. kerametin hak ol-
anlalan mevzu hadis almalar ere- lallerle kelam meselelerinde ne kadar fark- duunu sahabTierin kerametlerinden r-
vesinde baz rivayetlerin kendisinden nce- l sonulara varlabilecei hususunda r- nekler vererek ispat etmeye almakta ve
ki literatrde mevz kabul edilmesini ele nekler verir. Ona gre kelamn birok me- erken dnem tasavvufundaki baz zahid
tirmi ve bu tavryla Leknevl gibi alimle- selesi hakknda akl yrtmek mmkn simalar saygyla anmaktadr. ona gre
rin eletirilerine hedef olmutur. olmad gibi bu meselelerin vazedilmesi zhd ve takvann anlam deitirip tasav-
3. Tefsir. evkanl'nin tefsir almalar ve tartlmas slam tarafndan ngrl- vuf halini almas slam tarihindeki en teh-
nn balca zellikleri, bu almalarn Mu'- memektedir. te yandan kelam literat- likeli dnmlerin banda gelmektedir.
tezill kaynaklardan beslenen Zeydl tefsir rnden haberdar olmamay bir slam ali- nk fkh mezheplerinin teekkl ve
geleneinden farkll erevesinde anla- mi iin doru bulmamakta, fakat kelam mezhep taassubunun yaylmas yalnzca
labilmektedir. Mu'tezill dirayet tefsirle- eserlerinin ancak ilim tahsilinin son mer- amel sahasyla ilgili birtakm bid'atlar or-
rine karlk rivayet usulne de yer verme- halelerinde okunmas gerektiini syle- taya karmken tasavvuf ve tarikatlarn
ye alan evkanl bir yandan Kurtubl, bn mektedir. evkanl. ehl-i hadis Selefiliini oluumu tevhid inancn zedeleyen muh-
Kesir ve Syti gibi Snni slam dnyas hem gr hem slup asndan aria hat- telif unsurlar beraberinde getirdiinden
nn nemli tefsir alimlerinin eserlerinden, laryla benimsemekle beraber baz mese- mslmanlarn itikadn tehdit etmektedir.
dier yandan Zeydl toplumunda Snni tef- lelerde sz konusu izgiden ayrlmaktadr. evkanl. tasavvuf dncesi tarafndan ma-
sir anlaynn nceki temsilcileri olan b Nitekim Allah'n sfatlarnn anlalmasn nalar yeniden ekillendirilmi birok kav-
n'l-Veiir gibi alimlerin almalarndan ya- da Selefin yoluna uyulup herhangi bir te'- ramn slam'a muhalif anlaylarn yans
rarlanmtr. Genellikle Zemaherl ve bn vile gidilmemesi gerektiini birok yerde mas olduunu ne srmektedir. Mmini
Atyye zerinden Mu'tezm tefsirlere sk ifade etmesine ramen hayatnn farkl d- zayflatan ve tayyibi terketmeyi gerekti-
sk eletiriler ynelten evkanTnin Hz. Ali'- nemlerine ait eserlerinde vech, yed, ulv ren tasavvufi zhd bid'at diye niteledii
nin imameti gibi birka noktada IT tefsir gibi haberi sfatlar te'vil ettii grlmek- gibi peygamberlerin ve ulemann rnek
kltrnden etkilendii grlmektedir. ev tedir. Esma-i hsnann naslarla bildirilen hayatlaryla badamayan ve topluma ya-
kanl. esbab- nzle yer veri tarznda S- isimlerle snrl olmadn dnen evka . rar salamay ortadan kaldran uzlete de
yti'yi takip etmi. esbab- nzul rivayet- nl, halku'l-Kur'an meselesinde hem ehl-i kar kar. te yandan riyazet yoluyla ha-
lerini deerlendirirken tarih alanndaki bil- hadisin hem Mu'tezile'nin grn red- rikulade gibi grlen haller meydana ge-
gi ve almalarn da kullanmtr. Ona g- dederek bu konuda tavr almay doru bul- tirmeyi slam'a tamamen aykr bulur ve
re Kur'an'n i'cfu:n ayet ve sureler arasn mayan anlay (vakfiyye) benimsediini bu hallerin keramet kabul edilmesine iti-
daki uyumda (mnasebat'l-ayat ve's-s- ima etmekte ve HanbelTier'in bu hususta raz eder. Riyazet sonucu ortaya kan hal-
ver) aramak slam'n esaslarna ve Kur'an'n kendi grlerini benimsemeyenlere kar- lerin tabiat kanunlar gibi kurall bir olu-
hususiyetlerine tamamen aykrdr. Byle gsterdikleri tavr eletirmektedir. Ka- um nitelii tadn vurgulayan evka-

25

1
_
SEVKANT
nl. Hint kltrnn yoga kavramn gn- ve 1000 yl akn sredir Yemen'de ku- da kalan ksmnda da evkiinl'nin benim-
deme getirip slam d toplumlarda ge- rumsal varln srdren Zeydt imameti- senmesini salamtr.
litirilmi vastalar sonucunda grlen ha- nin doktrine! meruiyetini ortadan kaldr Eserleri. evkiin! aada kaydedilenler
rikuladeliklerin riyazetin rahmani saylma mak iin yine onun ismi ve grleri ne dnda akide, fkh, tefsir ve hadise, Arap
dna delil tekil ettiini ne srer. Ona karlmtr. htilal sonrasnda evkan1' diline ve manta dair eitli risalelerini el-
gre srekli ibadetle megul olmalaryla nin Yemen birliini kurmak iin gayret eden Fet]J.u 'r-rabb.ni mm fet.va'l-mfm e
tannan baz sufl gruplar bir yandan s nclerden biri olduu iddia edilmi. e- evk.ni ismiyle bir araya getirmeye a-
lam'n esaslarna muhalefet etmekte, di- itli cadde, meydan ve resmi binalara ad
lmtr. Bu mecmuann baz ksmlan kay-
er yandan ok ibadet eden Hanciler'e ben- verilmitir. evkiinfnin fkh1 anlay ve g-
bolmusa da Muhammed Subhi b. Hasan
zemektedir. evkiin! vahdet kavramn e rlerinin modern Yemen medeni huku-
Hallak bakanlnda bir grup tarafndan
ayrm. vahdet-i hud ve vahdet-i kusu- kunu da etkiledii arlalmakta, gerek 1979
tamamlanarak 218 risaleden oluan on
dun hak, vahdet-i vcudun ise hem eria Yemen Medeni Kanunu'nda gerekse Ye-
iki cilt halinde neredilmitir (San'a 1402/
ta hem akla aykr olduunu vurgulam men'in resmi fetva kurumlarnn alma
2002). Eserlerinde bir yandan otuz yana
tr. Vahdet-i vcud anlayn kfr diye larnda onun yaklamlarnn benimsen-
niteleyen evkiin!, Muhyiddin bn'l-Arabt varmadan mutlak ictihad derecesine ula
dii grlmektedir. evkiin1'nin grleri
tn, dier yandan almalarnn doru
ve bn Seb'ln gibi kiilerin eserlerine ar sadece Yemen'in fiziki corafyasn tekil
eletiriler yneltmekte ve tasavvuf tarihin-
yu yanltan ayrt edici bir kstas olduunu
eden blgesinde deil Zengibar gibi Ye-
de ortaya kan birok gelimenin eriat eitli vesilelerle vurgulayan evkant. mu-
men'in kltrel etkisi altnda kalan Afri-
hkmlerini devre d brakmay ama- haliflerini eletirirken bazan hayli sert ifa-
ka ve Hint Okyanusu'ndaki baz blge ve
ladn iddia etmektedir. deler kullanan ve zgvenini muhatapla-
adalarda da etkili olmutur. z. Yemen D
rna hissettiren bir sluba sahiptir. A) F
Etkieri. evkiin!, modern dnem slam ndaki Etkileri. evkiint'nin slam dnya-
kh. 1. irad'l-Fubl* i1. ta]J.l.filsi'l-fJ.alf
dnyasnda eserleri en ok rabet gren snda tannmas zellikle M. Reid Rza ve
mm 'ilmi'l-uf11. evkiinl'nin ge dnem
ve kendisine en ok atfta bulunulan isim- Sdd1k Hasan Han'n faaliyetleri sayesinde
almalarndan olup kendi grlerini de
lerden biridir. Onun grleri ve eserleri gereklemitir. Bir slah hareketi iin ge-
ekledii karlatrmal bir fkh usul ese-
erken devir modern slam dncesinin rekli zemini oluturduklarn dnd
ri niteliindedir (Kahire 1327, 1347, 1356).
en nemli tarihi kaynaklar arasnda yer en nemli simalar arasnda evkiinl'yi de
almaktadr. zellikle ictihad erevesinde- zikreden ve onu mceddidler arasnda gs-
Z. es-Seyl '1-cerrar '1-mtedeffi]f. 'ala
ki tartmalarda srekli gndeme getiri- teren Reid Rza Neyl'l-evtfu" en iyi ah- ]J.ada'ilfi'l-Ezh.r. 123S'te ( 1820) tamam-
len evkant birok modern mellif tara- kiim'l-hadts, rad'l-fu]J.f11' de en iyi lanan eser evkan1'nin en nemli fru-i
fkh almas kabul edilmektedir (l-11. Ka-
fndan mctehid. muslih. mceddid gibi fkh usul kitaplarndan biri diye nitele-
sfatlarla nitelendirilmitir. 1. Yemen'deki mektedir. Reid Rza'nn yaklamlar, ev hire 1971; nr. Mahmud brahim Zayid. 1-N.
Etkileri. evkiint'nin Yemen'in siyasal ve kiint'nin baz eserlerinin hayli erken say Beyrut 1405/1985). mam bn'l-Murtaza'
entelektel hayat zerinde gerek Osman~ labilecek bir dnemde yaymlanmasn ve nn Kitab'l-Ezhar fi f]f.hi'l-e'immeti'l

llar'n Yemen'de ikinci defa hakimiyet kur- slam dnyasnn merkeii blgelerinde hz eth.r' zerine yazlm bir erh olmakla

duu yllarda gerek Hamldddin imame- la tannmasn salamtr. evkiinfnin birlikte yer yer ar ifadelerle metinde be-
ti dneminde gerekse 1962 ihtilali sonra- rencilerinden Abdlhak b. Fazlullah Bena- nimsenen grlerin eletirisinin yapld
snda ok boyutlu ve derin etkileri grl- rest ve Hseyin (Hasan) b. Muhsin es-Seb'l bu eser iin bn Her1ve es-Semavi, el-
mektedir. Daha ncelere uzanmakla bir- el-Ensarl'nin rencisi olan Sdd1k Hasan Gutamtam 'z-ze]J}Jar '1-mtedeffi]f.
likte genellikle bn'l-Veiir'le balad ifa- Han onun dnce ve eserlerini Hindis- 'ala ]J.ada'ilfi'l-ezh.r li-ytahhirahu mm
de edilen ve evkiin! tarafndan zirveye tan'a tamtr. Sddlk Hasan Han. ev ricsi's-Seyli'l-cerr.r adyla bir reddiye ka-
tanan hareket, Zeydt mezhebini ve top- kiint'nin eitli eserleri zerine erh ve ih- leme almtr. Eseri, Hasan b. Ahmed Aki
lumunu Snni dnyasna daha ok yakla tisarlar kaleme alp Hindistan'daki modern ez-Zamdt Nzhet'l-ebar mme's-Sey-
trarak Yemen Zeydl evresinde Snni kay- Selefiliin evkiinfnin eserleri erevesin- li'l-cerrar ve Abdurrahman b. Muham-
nak ve usul anlayn byk lde hakim de teekkl etmesini salamtr. Modern med el-Anran! Mu]Jtaar's-Seyli'l-cer
klm. slam! ilimler mfredatnda kkl slam dncesinin nde gelen simalary r.r adyla ihtisar etmitir. 3. el-Kavl'l-
deiiklikler meydana getirmi, ilim dn- la klasik slam medeniyetindeki ilim gele- mfid fi edilleti'l-ictih.d ve't-ta]f.1id.
yasnda yeni kavram ve kurumlar ortaya neinin ana damarn savunan mellifler evkan1'nin ictihad ve taklid hakkndaki
karmtr. evkiinl'nin rencilerinin si- arasndaki tartmalarda evkiin! kendi- grlerini en geni erevede ele ald
yasi ve ilmi sahada elde ettikleri hakimi- sine en ok atfta bulunulan kiilerden bi- eseridir. bn Kayyim el-Cevziyye'nin 'la
yet. Osmanllar'n Yemen'e Tanzimat ve ri olmutur. Nitekim gerek Zahid Kevser! m'l-muvalf]p'in'inden nemli lde fay-
Mecelle ile tamaya altklar slahat fa- ile Muhammed Abduh'un talebeleri ge- dalanld anlalan eserin birok basks
aliyetlerinin sonularn dorudan etkile- rekse Abdlhay el-Leknevi ile Sdd1k Ha- bulunmaktadr (Kahire 1340, 1347, 1411/
mitir. Ham1dddin imameti devrinde de san Han arasnda geen tartmalarn ba 1991 ). 4. ed-Drer'l-behiyye fi'l-me-
birok nemli makam ellerinde bulundu- lca konularndan biri evkanfnit grle sa'ili'l-f]f.hiyye (Tanta 1408/1987, 1991; Ri-
ran evkanfnin rencilerinden bazlar ay- rinin ilmi deeridir. te yandan Vehhab! yad 1413/1992). 121Tde (1802) tamamla-
n zamanda kendini gstermeye balayan hareketine mensup baz mellifler evkii nan bu muhtasar fru-i fkh eseri zeri-
modern Yemen milliyetiliini ilk defa dile n1'nin grleriyle bu hareket arasndaki ne mellif ed-Der.ri'l-mulyye er]J.u'd
getiren kiiler arasnda yer almtr. ev benzerliklerden yola karak onu Vehhab! Dreri'l-behiyye, olu Ahmed b. Muham-
kiinl 1962 ihtilaliyle kurulan Cumhuriyet'in nderlerin iinde tantmaya gayret etmi. med es-Smt'z-zehebiyyet'l-1)..vi-
brokrat ve aydnlarnca da benimsenmi bylece Arap yarmadasnn Yemen dn- ye li'd-Dreri'l-behiyye ve Sdd1k Hasan

26
$EVKANT

Han er-Ravzat'n-nediyye erl).u'd-D disleri erhine yazlan haiye olup if.,'l gamberlii ve ahiretin varl ilahi dinin
reri'l-behiyye adlaryla erhler yazmbr. ev.m ile birlikte cilt halinde baslm kaynaklarndan hareketle ispat edilmeye
tr ( 1996). allmakta, yahudi dnr bn Mey-
B) Hadis. 1. Neyl'l-evt.r erl).u Mn-
mun ahiretle ilgili grlerinden dolay
te]sa'l-a]Jb.r. Mecdddin bn Teymiyye'- C) Akaid. 1. ed-Drr'n-nazid fi i]J-
l.i kelimeti't-tevl).id: Kad Muhammed eletirilmekte ve bn Sina'nn bu konuda
nin ahkam hadislerini bir araya getirdii
b. Ahmed Meham'n peygamberler. veli- onun grlerini benimsedii iddia edil-
Mnte]sa'l-a]Jb.r min el)..dii seyyidi'l-
ler ve byk insanlarla tevessln hk- mektedir (Beyrut 1404/1984).
a]]y.r adl kitabnn erhi olup 1793-1797
yllar arasnda kaleme alnmtr. 129T- mn sormas zerine 1214 (1799) yln evkanl hakknda ilk eser talebesi olan

deki ( 1880) ilk basksndan sonra birok da kaleme alnmtr (Kahire 1340, 343; Muhammed b. Hasan ez-Zimari'nin Kit.-
defa baslan eserde mellifin bn Hacer'in Riyad 1414/1994). Z. et-Tul).af fi'l-ir.d b't-Tils.r fi eldi <all.meti'l-e]s.lim ve'l-
Fetl).u'l-b.ri ve Tel]Ji'l~l).abir'i ile Ne- il. mehebi's-Selef. 1228'de ( 1813) yaz em.r' olup mellif burada evkani'nin
vevI'nin el-Minh.c'ndan nemli lde lan eserde Allah'n zat ve sfatlar hakkn hocalarn ve talebelerini geni bir ekilde

yararland anlalmaktadr. evkanl'nin daki yorumlar arasnda en isabetlisinin Se- ele almaktadr. evkani'ye dair kaleme al
ilk dnem eserlerinden olduu iin Ha- lef'e ait gr olduu ispata allmakta nan ilk modern akademik almalarn Ah-
devI grlerinin sonrakilerine gre daha dr. 3. Tenbih'l-ef.zil <aa. m. verade med Hafz el-Hakemi'nin e-evk.ni edi-
fazla yer ald kitab brahim brahim Hi- fi ziy.deti'l- cumri ve nu]s.nihi mine'd- ben ve a<iren ( 977). brahim brahim
lal Nzill meni'ttels. bi-kefi al).v.li'l- del.,il. Kaderin deiebilirlii ve mrn Hilal'in el-m.m'-evk.ni ve'l-ictih.d
Mnte]sii, Halil Abdurrahman Ak Mzi]J- uzayp ksalabileceine dair bir eseridir ve't-talslid (Kahire 1979) adl eserleri ol-
taaru Neyli'l-evt.r ve Faysal b. Abdla- (San'a 1990). evkani'nin kelam sahasn duu anlalmaktadr. Ayrca Hseyin b.

ziz Mbarek Bust.n'l-a]Jb.r adyla ihti- da dikkat eken eserleri arasnda el-<ls Abdullah el-Amri'nin el-m.m'-evk.
sar etmitir. Z. el-Fevf:?id'/-mecmca* d'-emin fi iba.ti ve.yeti emiri'l- ni: R.,id <arih (Beyrut 1990), Kasm Mu-
fi'l-el)..dii'l-mevzu<a. Mellifin, mevzu m,minin, el-Mu]Jtaar'l-bed"' fi'l-]Jal- hammed Galib e-ercl'nin el-m.m'
hadis sahasnda daha nce yazlan eser- Jsi'l-vasf, el-[5avl'-.dJs fi im.meti'l- evk.ni: <Aruhil ve fikruh (Beyrut 1988).

leri bir araya getirmek amacyla 1248'de t.sJs, erl).u'-udilr fi tal).rimi refi'l- a'ban Muhammed smfl'in el-m.m'
(1832) kaleme ald bu eser (1303; Kahi- Jsubilr, Bal).n fi enne ic.bete'd-du<a.> evk.ni ve menhechil fi uilli'l-flsh

re 1380/1960) Mehmet Emin Akn tara- l. yn.ti' seb]sa'l-Jsaz., ve Kef'l-es (Devha 1989). ZiyadAli'nin el-Fikr's-si-
fndan Mevzu Hadisler ismiyle Trke'- t.r fi ibt.li men Js.le bi-ten.,i'd-d.r zik- y.si ve'l-Js.nilni cinde'-evk.ni (Bey-.
ye tercme edilmitir (Ankara 2006). 3. redilebilir. rut 1999) ve Halime Bukerue'nin Me<.li-
r.d'l-gabi il. mezhebi Ehli'l-beyt fi D) Dier Eserleri. 1. Fet/:u'l-]Jadir* el- m tecdidi'l-menheci'l-flshi nmile
al).bi'n-nebi. Sahabeye beddua ve ha- c'-evk.ni (Devha 2002) isimli alma
c.mi< beyne fenneyi'r-riv.ye ve'd-di-
karet etmeye Ehl-i beyt'e mensup alim- lar modern evkani literatrnn nemli
r.ye min cilmi't-tefsir. Modern dnemin
lerin de kar olduunu gstermek mak- en yaygn tefsirleri arasndadr. evkani' - eserleri arasndadr. .XX. yzyln son ey-
sadyla yazlmbr (Amman 2006). 4. Tul).- nin ayrca her birinde farkl bir ayeti tef- reinden itibaren deiik slam lkelerin-
fet '-.kirin bi- <Uddeti'l-Ijni'l-1).a sir ettii ondan fazla risalesi bulunmakta- de hakknda onlarca doktora ve yksek li-
in min kel.mi seyyidi'l-mrselin. b dr (1-V, Kahire 1349-1351). Z. el-Bedr't-
sans almas yaplan evkani'ye dair Tr-
n'l-Cezeri'nin zikir ve dua ile ilgili hadis- tfili~ bi-mel)..sini men ba<de'l-Jsami's-
kiye'de Adil Yavuz doktora, Hasan Arslan,
leri derledii eserinin tahric arlkl er s.bi'. Mctehid olarak nitelenebilecek ki- Yakup Bykolu ve Nail Okuyucu yksek
hidir (Kahire 1350, 1381; Beyrut 1988). S. ilerin VII. (Xlll.) yzyl ve sonrasnda da
lisa_ns tezi hazrlambr. Bat'daki alma
Derr's-sel)..be fi men.]sbi'l-]sar.be yaam olduunu gstermek amacyla
lar arasnda dikkat eken Bernard Hay-
ve'-al)..be. evkani'nin byk lde kaleme alnmbr (1-11, Kahire 1348). 3. t- kel'in Revival and Reform: The Legacy
Mecma<u'z-zev.,id ve Kenz'l-<um- 1)..f'l-ek.bir bi-isn.di'd-def.tir. evka of Mul).ammed al-Shawkiini adl eserin-
m.l'den faydalanp kaleme ald anla ni'nin hocalar, rencileri ve icazet ald de evkani'nin hayat ve almalarn ev-
lan bu eserinde sahabe, Ehl-i beyt, tabiin eserleri hakkndadr (Haydarabad 1328; releyen tarihi artlar ayrntl biimde ele
ve sonraki nesillere mensup baz kiilerin alnmakla birlikte onun grleri ve kat-
Beyrut 1999). 4. Div.n'-evk.ni esl.-
fazilet ve menkbeleri ele alnmaktadr (D klar yzeysel bir ekilde anlatlmaktadr.
k'l-cevher (Dmak 1402/1982). evka
mak 1984, 1411/1990). 6. [5atr'l-veli <aa. ni'nin olu Ali tarafndan derlenen iirle San'a niversitesi'nin 1990'da dzenledi-
i evkanl sempozyumunda sunulan teb-
1).adii'l-veli. "Kim benim bir velime d rinden olumaktadr. s. Edeb't-taleb ve
lilerden bazlar Dir.s.t Yemeniyye der-
manlk ederse ona sava ilan ederim" me- mntehe'l-ereb. Mellifin eitli ama-
alindeki hadisin (Buharl, "Ril}al}", 38) er lara ynelik eitim almalar iin slam gisinde yaymlanmtr.
hi mahiyetindeki eserde gerek velinin kim- ilimleri merkezli mfredatlar sunduu ve BBLYOGRAFYA :

ler olduu. velayet makamna nasl ula bu erevede kendi tecrbelerini anlatt evkfni. Neyl'l-evtfr (nr. isamddin es-Sa-

laca, sahabeden itibaren velilerin gs- eseridir (Beyrut 1402/1982, 1421/2000).


babetl). Kahire 1426/2005, I, 11-12; a.mlf., es-
Seyl'l-cenar (nr. M. Subhi Hasan Hallak). D-
terdii kerametler gibi konularn yan s 6. ed-Dev.,'l-<acil li-defi'l- <advvi' . mak-Beyrut 1426/2005, l, 88, 143, 177, 351;
ra mukallidlere ynelik eletiriler ve hile-i .,il (Kahire 1343, 1348; er-Resa,il's.:sele- il, 596; a.mlf., Fetl;u'l-~adir, l, 12, 13, 272; lll,
er'iyyelerin yanll gibi meseleler de i {i.yye iinde. Beyrut 1991 ). evkani'nin Ye- 397; V, 440; a.mlf., el-Fetl;u'r-rabbani min fet.a-
lenmektedir (Kahire 1969). 7. Vebl'l-ga- men toplumunda grd problemleri ve va'l-lmii.m e-evk:ani(nr. M. Subhi Hasan Hal-
m.m 1)..iye <aa. if.,i'l-ev.m. Emir Ebu lak). San'a 1423/2002, V, 2595, 2610; a.mlf.,
teklif ettii zm yollarn ileyen eseri-
Ba/:zn fi kevni a'?ami esbabi't-teferru~ fi'd-
Talib Hseyin b. Bedreddin'e ait if.,'l dir. 7. r.d'-i]siit il. ittif.Jsi'-er.>i< din hve 'ilm'r-re'y ( el-Fetl;u'r-rabbani iinde),
ev.m fi el)..dii'l-al).k.m li't-temyiz bey- <ale't-tevl).id ve'n-nbvve ve'l-me<ad. V, 2441-2464; a.mlf., Bugyet'l-mste{id fi'r-
ne'l-1).el.1 ve'l-1).ar.m isimli ahkam ha- Bu risalede tevhid, Hz. Muhammed'in pey- red 'ala men enkera'l-'amele bi'l-ictihad min

27

L
$EVKANI

ehli't-taJ;lid (a.e. iinde). V, 2265, 2268, 2275; Okuyucu. evkani'nin Fkh Tarihi Anlay ve Makamn asl yaps ekilde grld
a.mlf. et-Tekik 'ale't-tefkik li-'uJ;di't-tekik Mezheblere Bak (yksek lisans tezi. 2008). M gibi olmakla beraber bu makamla beste-
(a.e. iinde}. V, 2111-2160; a.mlf., Vebl'l-ga- Sosyal Bilimler Enstits, s. 102-108; Muhammed
lenmi klasik eserlerde makamn farkl bi-
mam l;iiiye 'aiti i[a'i'l-evam, {bask yeri yokJ b. Muhammed Zebare. Neyl 'l-vatar min teraci-
1416/1996 (Cem'iyyet ulemai'l-Yemen), il, 168- mi ricali'l-Yemen fi'l-J;ami'-ali. 'aer, San'a, imlerde kullanld grlr. Bunlar ma-
169; a.mlf. ed-Derari'l-muiyye erl;u 'd-Dre- ts. (Merkez'd-Dirasat ve'l-ebhas'l-Yemeniyye}. kamn yapsn bozmayp ona yeni renkler
ri'l-behiyye (nr. M. Subhi Hasan Hallak}, San'a 1-11, tr.yer.; R. Peters. "Idjtihad and Taqlid in 18'h katan biimlerdir. Mesela baz evkefza
1414/1993, , 165; a.mlf., e-avarim'ltda and 19th Century Islam", Wl, X:X/3-4 (1980). s. eserlerde giri seyrinde, gerdaniye per-
d'l-J:at'a /i-'a/a'i/:i maJ;alati erbabi'l-ittil;ad 138; Hamed el-Casir. "el-imam MuJ;arnmed b.
desinde bir uak drtlsnn ve bunun
(nr.M. Subhi Hasan Hallak}. San'a 1411/1990, 'Ali e-evkilni ve mevl}fiih1 mine'd-da'veti's-
s. 32, 37; a.mlf., ed-Drr'n-natid fi iQ.liii keli- selefiyyeti'l-lfil).iyye", ed-Dir'iyye, IIl/10, Riyad sonucu olarak acem perdesinde bir rast
me't-tevl;id (er-Resa'il 's-selefiyye fi il;ya'i sn- 2000, s. 13-19; 111/11-12 (2000-2001}. s. 16-21. belisinin yer ald grlr. Bunun sebe-
neti tayri'l-beriyye {nr. Halid Abdllat!fJ iin- bi, argah perdesindeki zirgleli hicaz di-
de}. Beyrut 1411/1991, s. 1-47; a.mlf.. et-Tul;af !il EYYP SAD KAYA - NAL OKUYUCU zisinin hicaz ve uzza dizisi haline dn
fi me?ahibi's-selef(nr. Selim b. Abdlhadi -Ali mesidir. Hicaz ailesi makamlarnda birbi-
Hasan Ali Abdlhamid}. Desk 1409/1988, s. 39-
48; Leknevi. braz'l-gayyi'l-vaJ;' fi ifa'i'l-'ay: EVKEFzA rine geki yaplmas adeti tabii olmakla
Na/:d evhami ddi/: Hasan ljan (nr. Salah M. (ljiJ~) beraber evkefza makamndaki bu geki
Eb'l-Hac}. Amman 1421/2000, s. 18-19; a.mlf.. uzun srmez ve hemen tekrar gerdani-
:?afer'l-emani (nr. Takyyddln Nedvt}, Dbey Trk musikisinde yedeki hicaz drtlsne dnlr.
1995, s. 484; Sddik Hasan Han, Ebced'l-'ulam, bir birleik makam.
L _J
Beyrut 1978, III, 201-205; Muhammed b. Hasan Gerdaniyede argahta
ussak drtls hicaz belisi
ez-Zimari, l:fayat'l-mam e-evkani: Kitab't-
Ti/j:ar fi cidi zamani 'alliimeli'l-e/:alim ve'l-em- Acem-airan perdesinde karar eden ini-
ar eyt'l-sliim Mul;ammed b. 'Ali e-evka ci seyir zelliine sahip bir makam olup
ni (nr. Muhammed b. Ali el-Ekva'), San'a 1990; Mehmet Suphi Ezgi, ili. Selim tarafndan
Acemde. Cargahta
Serkis, Mu'cem, 1, 1160; Ahmed Emin, Z'ama''l- terkip edildiini belirtir. Makam argah rast belisi hicaz drtls
liil; fi'l-'ari'l-l;adf!i, Beyrut, ts. (Dar'l-kitabi'l-
Arabf), s. 22; Abdlhay el-Haseni, Nzhet'l-ta perdesindeki inici zirgleli hicaz dizisine, argahta hicaz dizisi
vatr, v, 240; M. '.Zahid Kevseri, MaJ;a/at, Kahi- yerinde acem-airan (acem-airanda argah)
re, ts. (Matbaat'l-envar}, s. 64, 218, 337; a.mlf.. ve yine acem-airan perdesindeki nikriz evkefza makamnn gls gerdani-
MuJ;addimat, Dmak-Beyrut 1997, s. 405; b belisinin eklenmesiyle olumutur. Ancak ye perdesidir ve bu perdede hicaz eni
rahim brahim Hilfil, el-mam'-evkani ve'l-ic- siyle makamn yann karar yaplr. Ancak
bu makamdaki baz eserlerde acem-ai
tihad ve't-taJ;lid, Kahire 1979, s. 9; a.mlf., Min
NuJ;ati'l-ilti/:a' beyne'l-imameyn Mul;ammed
randaki nikriz belisi kullanlmamtr. Bun- baz evkefza eserlerde gllk grevi
'Abduh ve'l-lmami'-evkani, Kahire 1987; Ah- lar yerindeki acem-airan dizisiyle karar gerdaniyeden ziyade acem (fa) perdesine
med Hseyin erefeddin, Tantu 'l-fikri'l-lsliimi eder. Baz evkefza eserlerde ise acem- verilmi, ikinci mertebe gllularak da
fi'l-Yemen, Riyad 1400/1980, s. 204; Abdlhay airan dizisine hi yer verilmemi, doru argah yerine krdi perdesi (si ) kullanl
el-Kettani, Fihris 'l-feharis, 1, 409; Abdlaziz el-
dan acem-airan perdesindeki nikriz be m. dolaysyla gerek gerdaniye gerekse
Mekillih, /)ra'e fi fikri'z-Zeydiyye ve'l-Mu'tezile,
Beyrut 1982, s. 224; M. Hseyin ez-Zehebi, et- lisine geilip karar edilmitir. Bunlar ev argah perdeleri asma karar durumunda
Te{sir ve'l-mfessirin, Kahire 1405/1985, U, 273- kefza makamnn birka ekilde kullanl kalmtr. Yine bu makamdaki baz eser-
287; Abdlgani Kasm Galib e-erci, el-mam' dn gstermektedir. lerde, yerindeki acem-airan dizisi hi kul-
evkani l;ayath ve fikrh, Beyrut 1988; H-
efkefza makamnn temel yaps ekil lanlmadan acem-airan perdesindeki nik-
seyin b. Abdullah el-Amri, Mi'et 'am min tanti'l
Yemeni'l-l;adf!i, Dmak 1988, s. 62-65; a.mlf.. el- deki gibidir: riz belisine geilip karar edilmitir. Acem
mam e-evkani: Ra'id 'arih, Beyrut 1411/ Gerdan iyede Cargahta perdesinin fazla nem kazanmas ve acem-
1990, tr.yer.; a.mlf.. "l:lareket't-tecclid ve'l-- hicaz drtls hicaz belisi airan dizisinin hi kullanlmadan nikriz
1~ fi'l-Yemen fi'l-"ari'l-J;acli'', el-ctihad, sy. 9,
belisine geilip karar verilmesi. evkefza
Beyrut 1990, s. 175-193; a'ban M. smail, el-
lmam'-evkani ve menhech fi uli'l-f!J;h, makamnn bir eidinde acem-airan per-
Devha 1989, s. 49; Abdullah Nmsk, Menhec'l- desi zerine kurulmu ve tiz taraftan bi-
imami'-evkani fi'l-'a/:ide, Beyrut 1994, s. 33, iirgahta zirgleli hicaz dizisi
rinci ekilde genilemi bir neveser dizisi-
aynca bk. tr.yer.; B. Haykel, "al-Shawkilni and argahta Acemasiranda nin makama katldn, gstermektedir.
the Jurisprudental Unity of Yemen", Le Yemen, oJrgah drtls oJrgah belisi
passe et present de /'unite, Provence 1994, s. zellikle kk bir form olan arkda bu
53-65; a.mlf.. "Reforning Islam by Dissolving eklin tercih edildii grlmektedir ki bu
The Madhilhib: Shawkilni and his Zaycli Detrac- biim de bir "reng-i dil" makam dizisi de-
tors in Yemen", Studies in /slamic Legal Theory mektir.
Yerinde acemasiran dizisi
(ed. B. Weiss). Leiden 2002, s. 352; a.mlf., Revi-
val and Refonn in ls/am: The Legacy ofMuham- Acemasiranda
nikriz belisi Acemde simetrik Cargahta Acemaslranda
mad el-Shawkani, Cambridge 2003, tr.yer.; nikriz blisi hicaz drtls nikriz belisi
a.mlf., "Rebellion, Migration or Consultative De-
mocracy? The Zaydis and their Detractors in Ye-
men", el-Mesar, 1/1, McLean 2000, s. 38-40;
Yelinde acem-airan dizisi
a.mlf. '"Ulema" ehli'l-J;acli 'inde Zeydiyyeti'l-
Yemen", ae., 11/2 (2001), s. 50-53; Semir Hsni Genislemls blge Acemasiranda neveser dizisi
rengi dili
Hseyin Eb Seyf, el-imam e-evkani ve men- (evkefza makam seyri srasnda saba
hech fi'l-fl/:hi'l-slami min tilali kitabihi's- vb. makamlarda olduu gibi re bakiye be- Yine baz eserlerde karara yakn birta-
Seyli'l-cenir (yksek lisans tezi, 1997). el-Cami-
mol !hicaz] ve la bakiye bemol !eh km deiiklikler grlmektedir. Bilhassa
at'l-rdniyye 1997, s. 131, 143; smail b. Ali
el-Ekva', ez-Zeydiyye ne'etha ve mu'teJ;ada naz] perdelerinin biraz dik baslmas ge- krdi kk mcennep bemoll si perde-
tha, {bask yeri yokJ 1421/2000, s. 40-58; Nail rekir). sinin fazla nem kazanmas, ikinci merte-

28