You are on page 1of 3

CELEB, Asaf Halet

mtr. Ayrca hristiyan ve yahudi ka-


ELEB
dnlar kocalarna elebi demekteydiler.
Asil, zarif, okumu, Gayri mslimlerin kulland elebinin,
bilgili kimseler iin kullanlan sallblnin (hristiyan, Hal) bozulmu ekli
bir unvan. _J olduu da ileri srlmtr (Trkiye Ma
L
arif Tarih~ il, 565-566).
Kelimenin menei hakknda eitli g- elebi unvannn Osmanl dneminde
rler ileri srlmse de bugne kadar ehirli halk arasnda yaygn olarak kul-
kesin bir sonuca varlamamtr. Yaplan lanld er'iyye sicillerindeki belgeler-
tekliflerin en eski olan ve halen de en den anlalmaktadr. xv. yzyl balar
ok tasvip greni, bn Kemal ile Hasan iin yaplan bir tesbite gre, Edirne'de
Kafi Akhisari'nin bu kelimenin menei ehirliler arasnda 5329 aile reisi ieri- Asaf
Halet
ile ilgili risalelerinde ortaya koyduklar, sinde 676 kiinin elebi unvann tad Celebi
elebinin Trkmen dilinde Allah' n isim- , bunun Edirne'de bey, aa, efendi, ha-
lerinden biri olan alaptan geldii gr- c, molla, seyyid vb. dier unvanlara nis- son devrin tannm msikiinaslarndan
dr. Bunlara gre sondaki nisbet "ya"s betinin % 12,7 olduu belirlenmitir. e- olan Rauf Yekta Bey'den uzun yllar m-
ile kelimeye (alabi) "Allah'a mensup, Al- lebi kelimesi yer ad olarak da yaygn siki ve nota dersleri ald. Yksek tahsil
lah'a bal" anlam verilmi ve telaffuzu ekilde kullanlmtr. stanbul'da on ci- yapmak zere bir ara Fransa'ya gitti. Ge-
:zamanla incelerek elebi ekline dn varnda mahalle ve sokan bu ismi ta- ri dnnce ay kadar Sanayi-i Nefise
mtr. Kelimenin Greke'den veya ba d (stA, v. 3812-3813), Bosna eya- Mektebi'ne devam etti, daha sonra Ad-
ka bir Hint-Avrupa dilinden geldii ko- letine bal elebipazar adyla bir kaza- liye Meslek Mektebi'ni bitirerek skdar
nusundaki teklifler ise inandric olmak- nn bulunduu bilinmektedir. Asliye Ceza Mahkemesi'ne zabt kai;ibi ol-
tan uzaktr. Nitekim bn Battta, ele- BBLYOGRAFYA : du. Bir mddet Osmanl Bankas ile Dev-
binin Anadolu'da "efendi" anlamnda kul- J. Redhouse, A Turkish and lnglish Lexicon, let Denizyollar daresi'nde alt. Uzun
lanldn belirttii gibi baz Bizans kay- Costantinople 1890, s. 728; Doerfer, TMEN, ili, sre stanbul niversitesi Edebiyat Fa-
naklarnda da bu kelimenin Trke ol- 8991 ; Kemalpaazade, Risale fi tal)~f~i laf? kltesi Felsefe. Blm Kitapl'nda k-
elebi, Sleymaniye Ktp., Amcazade Hseyin,
duu ve "beyzade" anlamna geldii ka- tphane memurluu yapt. 1946 seim-
nr. 241, vr. 9192; Hasan Kafi Akhisari; Risale
ytldr (geni bilgi iin bk. Doerfer. III, 89- fi laf? alab, Sleymaniye Ktp., Esad Efendi, lerinde stanbul'dan bamsz milletve-
91; Erdal. s. 407~416). nr. 3814; Atili, Zeyli ekaik, s. 184, 584; Tr kili aday olduysa da seimi kazanama-
Osmanllar'da zellikle XIV. yzyldan kiye Maarif Tarihi, il, 565566; C. V. Findley. d. 15 Ekim 1958'de ld, kabri Beyler-
Bureaucratic Reform in the Ottoman Empire, beyi'nde Kplce Mezarl'ndadr.
XVIll. yzyla kadar kltrl yksek ta-
Princeton 1980, s. 210, 211, 214; E. Rossi. "e-
bakaya mensup olanlar. ilmiye ricali, di- lebi Kelimesi Hakknda Ebu's-Sucd'a At- Olduka kltrl ve edebi zevk sahibi
van airleri, kalem erbab, Divan- Hma- fedilen Bir Fetva", TDAY Belleten (1954), s. bir aile muhiti iinde yetien Asaf Halet
yun katipleri gibi genel olarak okumu, 1114; M. Mansurolu, "On Some Titles and zerinde bu evrede bata babas olmak
bilgili kimselere, hatta baz gayri ms- Names in Old Anatolian Turkish", UAJ, sy. zere Ahmed Remzi Dede ile Rauf Yek-
limlere verilen bu unvan, ilk dnemler- 27 (1955), s. 94102; M. Erdal, "Early Turkish ta Bey'in nemli tesirleri vardr. On se-
Names far the Muslim God, and the Title e-
de Osmanl ehzadeleri iin de kullanl~ lebi", AAS, XYI/3 (1982), s. 407416; zer Er- kiz yalarna kadar aruz vezniyle klasik
mtr. Nitekim Yldrm Bayezid'in drt gen, xvm. Yzyln Balarnda Edirne'nin divan iiri tarznda ruba.I ve gazeller yaz-
olu elebi unvanyla anlm, 1. Mehmed Demografik Durumu Hakknda Baz Bilgi- m, ancak bu iirlerle o gnk edebi-
padiah olduktan sonra da bu unvanla ler", /X Trk Tarih Kongresi (Bildiriler), Anka yat anlaynda bir yenilik yaplamaya
tannmtr. Kelime XVlll. yzyldan iti- ra 1989, s. 1422 ve tablo; W. Barthold, "ele- can anlayarak bir sre sonra bundan
bi", A, ili, 369-370; a.mlf. - [B. Spuler]. Ce-
baren daha farkl anlamlarda kullanl vazgemitir. Uzun sren bir aray dev-
lebi", E/ 2 (ng.), 11, 19; TA, IX, 439; Pakaln. 1,
mtr. J. Redhouse'n, kelimeye "hris 342-345; istA, VII, 38093813. resinden sonra ilk defa 1939 ylndan iti-
tiyan din adam (rahip, kei). ehzade, baren yaymlad ve kapal garip ifade-
edip, alim. katip, gayri mslim beyefen- !il MEHMET PRL siyle devrin iir okuyucusunu yadrgatan
di" gibi birbirinden farkl anlamlar ver- yeni iirleriyle edebiyat evrelerinin dik-
mesi XIX. yzyl sonlar iin doru olma- ELEB, Asaf Halet katini ekmitir. Kendine has deiik bir
ldr. Bu dnemde modernlie zenen (1907- 1958) mistisizmin de hakim olduu bu yeni i
baz aydnlara ve kibarlk merakls zen- irlerinde divan iiri estetiiyle yer yer
Cumhuriyet devri air ve yazar.
gin aile ocuklarna "alafranga elebiler" L _J Fransz "letrist"lerinin harflerin ses a
denmitir. "elebi efendi" tabiri ise bir rmlarna dayanan iir anlayn bir-
ksm ilmiye ricali ile Konya Mevlevi Asi- 27 Aralk 1907' de stanbul' da Cihan- letirdii grlmektedir. 1940'tan son-
tanesi postniinleri iin kullanlmtr. gir' de dodu. Babas eski Dahiliye Neza- raki Trk iirine daha ok ses yanklan
Atai, meslek hayatnn henz balang reti ifre Kalemi mdr Mehmed Said . malar yoluyla. slam tasavvufu ile eski
cnda olan ilmiye ricaline verilen "elebi Halet Bey'dir. Kk yata zel hocala- Dou din ve kltrlerinden ald yeni
ulfesi"nden bahsetmektedir. elebi, rn yannda balad renimini Gala- tem ve motiflerle deiik bir syleyi ge-
baz gayri mslim zmreler tarafndan tasaray Sultanisi'nde tamamlad. Dini ve tiren Asaf Halefin iirlerinin arkasnda
da kullanlan bir unvan olmutur. Erem- zellikle tasawufi edebiyatla da yakn byk bir kltr birikimi bulunduu ve
ya elebi, Thevennot elebi gibi. kltr- dan ilgilenen babasndan Franszca ve bu iirlerin tadna varlabilmesi iin mut-
l kimseler yannda Fenerli Rum beyle- Farsa, son skdar Mevlevlhanesi ey laka bu kltrlerden haberdar olmak ge-
rinin erkek torunlar da bu unvanla anl- hi Ahmed Remzi Dede (Akyrek) ile yine rektii anlalmaktadr.

259
---,

ELEB, Asaf Halet

1942'de yaymlananHe adndaki ilk 1956) ve Trk Sanat ( l 958) gibi dergi- yo" adl iirlerin dndaki dier btn
iir kitabnda bir araya getirdii iirleri lerde yaymlayan Asaf Halet, iirlerinde iirler alnmtr.Burada ayrca ilk iki ki-
arasnda zellikle "Cneyd", "He", "bra ki mistik temaylleri anlatt ve ruh an- tapta bulunmayan sekiz iir daha bulun-
him", "Msr- Kadim", "Nrusiyah", "Ma- larnn iire nasl hakim olduunu belirt- maktadr. Semih Gngr'n hazrlam
ra", "Ayna, "Sema- Mevlana", "Nirvana tii "Benim Gzmle iir Davas" (stan olduu kitapta ise !Asaf Halet elebi, s
ve "Sidharta" gibi iirlerde bata slam bul, nr. 9-14, Temmuz-Aralk, 1954) adl tanbul 1985) bunlarn dnda airin e-
tasawufu olmak zere Hint ve dier Do- bir seri makalede ise btn ayrntlary itli dergi ve gazetelerde yaymlanan do-
u kltr, din ve medeniyetleriyle btn la poetikasn dile getirmitir. Burada kuz iiri yer almaktadr.
bir insanlk tarihinin izlerini tayan ol-
duka deiik ifade ve syleyi biimle-
saf ve mcerret bir iir anlayndan ya-
na olduunu aklayan Asaf Halet'e g-
Dier Eserleri. 1. Mevl.na'nn
Rubai-
leri (stanbul 1939). Mevlana'nn rubai-
r
ri yer almaktadr. re, "iir denilen kelime arabeski, bize lerinden yaplan bir semedir. Rubailer
Bir hayal ve duygu airi olmaktan ok tpk hayatta olduu gibi mahhas mal- bu eserde mensur olarak Trke ve Fran-
bir sezgi ve kltr airi olan ve iiri. "ke- zeme ile mcerret bir atem yaratr". Bu szca 'ya tercme edilmitir. 2. Mevl.na
limelerin bir araya gelmesinden hasl yzden o, "airin asl sanat ruh anlarn Hayat-ahsiye (stanbul 1940). Mu-
olan byk bir kelime" eklinde tarif ifade etmekteki kabiliyetidir" der ve bu- tasawf ve air Mevlana Celateddin-i R-
eden Asaf Halet, iirin de hayatta oldu- nu gerekletirmek iin de kendisinin mfnin iinde yetitii kltr evresini,
u gibi "mahhas malzeme ile mcer- "baz sada arabesklerini manalarndan hayatn, tasavvufi ve edebi ahsiyetiyle
ret bir atem yarataca" ve "kainatn an- tecrit ederek tehir" ettii gibi "gzel eserlerini ana hatlaryla tantan el ki-
lalmaz srlarn aklamada nemli bir hayvanlar"a benzettii deiik kltrle- tab mahiyetinde bir almadr. Ayrca
yeri olduu" grndedir. iirlerinin bir- re ait szlerle birlikte bir nevi mcerret Mevlana'nn Franszca ve ngilizce'ye ev-
ounda ada airlerden farkl ola- iir kabul ettii tekerlemelere de iirle rilen eserlerinden rnekler verilmekte,
rak yaad devrin aktel saylabilecek rinde yer verir. Bylece sanatta hibir kitabn sonunda da bir indeks yer al-
konular veya temaylleri yerine daha zaman eskimeyen eyi yakalayan air, maktadr. 3. Molla Ctimi (stanbul 1940).
ok gemie dnk uhrevi ve mistik de- her zaman yeni kalabilecek orijinal bir ranl mutasawf air Molla Camfnin ha-
nebilecek bir younluk hakimdir. iir dnyas kurmay baarr. Onun iiri
yat ile edebi ve tasawufi ahsiyeti ze-
iirlerini Ses ( 939), Hamle ( 1940), Gn btn kltrlerden ve sanat anlayla rine yaplm bir incelemedir. 4. Konu-
( 1941 ), Yeditepe ( 1950). stanbul ( 1954- rndan faydalanan. fakat iir d unsur-
ulan Franszca {stanbul 1942, 1956).
lara iltifat etmeyecek kadar kendine ye- Kitabn kapanda, konuulmakta olan
ten bir ahsiyetin iiridir. Divan ve halk
Franszca'da kullanlan btn tabir ve
edebiyatlar, Dou ve Bat iirleri, masal-
ataszlerini iine alan bu eserin konu
lar, folklor ve Hint mistisizmi, eski M
ma ve tercmedeki baz glkleri hal-
Asaf Halet Celebi'nin el yazsyla 'Ayna adl iiri sr ve Asur kltrleri, Cihangir'de geen
ledecek mahiyette yardmc bir ders ki-
(Meral Nuray Kesklnkl koleksiyonu) ocukluk ve btn bir stanbul hayat
tab olduu belirtilmektedir. 5. Erefo
onun iirinde bir araya gelir. iir dn
lu Divan (stanbul 1944). X:V. yzyln
da divan edebiyat, Fars edebiyat, Hint
nde gelen Trk mutasawf airlerin
ve Uzakdou kltr ve edebiyatlar, ta-
den biri olan ve tasawufun daha ziyade
_;.;.,:wu.I sawuf ve Trk msikisi, Hint mistisiz-
t:..-1 mi ve Budist felsefeyle de megul olan halk arasnda yaylmasnda tesirlerini
..f.;,.L,,,.,.,~ "'c...:-,..h(- yakn zamana kadar srdren Erefo
Asaf Halet'in Aa, Byk Dou, s
t.rc;..:_ f ~ lu Rmi hakknda geni bir inceleme ile
tanbul ve Trk Yurdu gibi baz dergi-
. -../~ ....::-{~ lerde kalan eitli makalelerinden ba divanndan seilmi hece ve aruz vezniy-
.r~~!
ka kitap halinde yaymlanan eserlerinin le iirlerden meydana gelmektedir. Eser-
says iir kitaplaryla birlikte on bei de ayrca zengin bir bibliyografya da yer
bulmaktadr. alr. Divan'dan seilen iirlerden sonra
kitabn son ksmnda eserde geen di-
Eserleri. iir Kitaplar. 1. He (stanbul
1942). Bu ilk iir kitabnda hemen hepsi ni-tasawufi mahiyette baz kelimelerle
o devrin iir anlayndan
olduka farkl terimlerin aklamas yaplr. 6. Seme
krk be iirle kitabn sonunda "Hrsz", Rubailer {stanbul 1945). Eserde, rubai
"Trilobit" ve "Cneyd" adl iirlerin Fran- tr hakknda bir incelemeden sonra
szca tercmeleri yer almaktadr. 2. L.- deiik konularda mer Hayyam. Mev-
melif (stanbul 194 5). lkiyle ayn izgi- lana. Hafz- irazi, Molla Cami, Hucen-
deki bu ikinci iir kitabnda ise sadece di, Sultan Veled, Eb Said ve Ubeyd-i Za-
on iir bulunmaktadr. 3. Om Mani Pad- kani gibi airlerden seilmi 252 ruba-
me Hum (stanbul 1953, 1983). Kitabn inin mensur tercmesi yer alr. Kitabn
sonundaki bir notta, "Mevcudu kalma- sonunda ayrca rubaileri tercme edilen
yan He ve Lameli! kitaplarndaki iirler airlerin ksa biyografileri verilmitir. 7.
bu kitaba alnmtr" denmekle beraber Pali Menlerine Gre: Gotama Buddha
buraya He'den "Arif Dino'ya Kaside", (stanbul 1946). Eser iki ana blmden
"Bedri Rahmi", "Tevrat iiri" ve "emen- meydana gelmektedir. Yazarn kendi ka-
lerde": Lamelif'ten de "Lamelif" ve "Rad- leminden kan "Buddha ve Budizm Hak-

260
CELEB EFEND

knda Deneme" adl ilk blm, Trke'de alr. 12. Mevlana ve Mevlevilik (stan
ELEB EFEND
konuyla ilgili en geni incelemelerden bul 957). Daha nce yaymlanan Mevla-
biridir. kinci blm ise "Pali eriatine na ile ilgili almasnn yeni aratrma Konya Mevlevi Asitanesi'nde
Gre: Buddha'ya Dair Metinler" bal ve neirler nda olduka geniletilmi postniin
olanlara verilen unvan.
L _J
n tamakta ve Budistler'in kutsal ki- bir ekli olan bu eserde iki ana blm
taplarndan evrilen ok sayda metni halinde Mevlana'nn hayat, ahsiyeti ve Mevlana Celaleddin-i Rmfnin lmn-
ihtiva etmektedir. Ayrca kitabn sonun- eserleri incelendikten sonra zengin dip den (672/ 1273) sonra onun soyundan ol-
da geni bir bibliyografya ile indeks bu- notu ve aklamalarla Mevlana'nn eser- mayan Hsameddin kutub* olarak ta-
lunmaktadr. 8. Les Roubaiat de Mev- lerinden seme paralar yer alr. Eserin nnmt. Hsameddin'den sonra Mevla-
lana d'Jelal-eddin Roumi (Paris 1950). ikinci blmnde ise adet, erkan ve ge- na 'nn olu Sultan Veled'in bu manevi
Mevlana'nn sadece Trkiye'de deil Ba- lenekleri iinde Mevlevi tarikat anlatl makama gemesi, trbe ve tekkenin ya-
t dnyasnda da tannmas iin Fransz maktadr. Kitabn sonunda Mevlana ve plmas, Sultan Veled'den sonra Mevle-
ca'ya evirmi olduu bir ksm rubaile- Mevlevilik'le ilgili zengin bir bibliyograf- v1ii olu Ulu Arif elebi'nin, onun ar-
rinden meydana gelmektedir. 9. Divan ya yer alr. Eser bu konudaki almala dndan da iki kardeinin temsil etmesi
iirinde stanbul (stanbul 1953). Ksa rn en muteberlerinden biridir. 13. Ha- ve bylelikle tarikatn yava yava teek
bir nszden sonra, iirlerinde Avni mah- rikulade Masal (Alfred Rizzo'dan terc- kl etmeye balamas, Konya'daki Mev-
lasn kullanan Fatih Sultan Mehmed'- me. stanbul. ts.}. Asaf Halet Mustafa Bay- lana Tekkesi'nde Mevlana soyuna mah-
den balayarak XlX. yzyln sonlarnda dar'la yapt konumada bu kitaptan sus bir makamn ortaya kmasna yol
yaam Mnif Paa'ya kadar seksen be "son ilim cereyanlarnn kainat hakkn at. Mevleviyye tarikat tarihinde ilk ola-
kadar divan airinin dorudan doruya daki donneleri" diye bahsetmektedir. Ba- rak elebi adn tayan Mevlana'nn ha-
istanbul'la ilgili kaside, gazel, ark, k z fotoraflarn da yer ald eserde ana lefi Hsameddin'den sonra bu unvan
ta, mesnevi vb. trlerdeki iirlerin bir hatlaryla kainatn oluumu, gne, g- alan Ulu Arif'ten itibaren onun soyun-
araya getirilmesinden oluan bir anto- ne sistemi, dnya, yer krenin tarihi, dan olanlara "elebi", Mevlana'y temsil
lojidir. Kitabn sonunda geni bir lugat- yeryznde hayat, insan ve insan rklar eden makama "elebilik", bu makama
e ile iirlerin seildii kaynaklardan olu- ile yeryzndeki diller zerinde durul- oturan elebiye "makam elebisi" veya
an bir bibliyografya ve indeks yer al- maktadr. "elebi efendi" denilmitir. Tarikatn ilk
maktadr. 10. Naima (stanbul 1953). Os- BBLIYOGRAFYA: dnemlerinde hayatta bulunan elebi
manl vak'anvisi Naima'nn hayat ve bnlemin. Son Asr Trk airleri, 1, 52-53; efendinin kendisinden sonra elebilik
Ravzat'l-Hseyin adl mehur tarihi- Mustafa Baydar. Edebiyatlarmz Ne Diyor- makamna geecek olan kiiye hilafet
nin ksaca tantld bir giri blmn- lar, stanbul 1960, s. 64-67; Mehmet Kaplan. vermesi. dier elebiler arasnda kabi
den sonra kitaptan seilmi alt para- Cumhuriyet Devri Trk iiri, stanbul 1973, s. lecek makam ihtilafn nlemi oluyor-
165-174; a.mlf.. "Om Mani Padme Hum", Ede-
ya yer verilmitir. 11. mer Hayyam (s du. Yine bu dnemde elebi efendi Mev-
biyatmzn inden, stanbul 1978, s. 167-170;
tanbul 1954). Kitabn banda dnya ede- Tahir Alangu. 100 nl Trk Eseri, stanbul lana'nn maddi ve manevi varisi olarak
biyatnda rubaileriyle tannan mer Hay- 1974, s. 1415-1420; Haldun Taner, lrse Ten byk bir kabul ve tasvip gryordu.
yam'n hayat ve edebi kiilii hakknda lr, Canlar lesi Deil, stanbul 1983, s. 40- Mevleviliin teekkl edip yaylmasndan
yazlan bir inceleme yer alr. Yazar bu- 46; Semih Gngr, Asaf Halet elebi, stanbul sonraki dnemlerde elebi efendilerin
1985; Hilmi Yavuz. "Asaf Hfilet elebi'rin Se-
rada nce rubai nazm trn tanttk manevi nfuzlarnn giderek azalmas.
ma' - Mevlana iirini Yeniden Okuma De-
tan sonra bu trn tannm airlerini nemesi", Yazn zerine, stanbul 1987, s. 101 Mevlana soyu arasna giren rekabet ve
zikreder. Daha sonra ana hatlaryla Hay- 105; Mustafa Miyasolu. "elebi Asaf Hfilet", makam hrs, Konya dndaki Mevlevi
yam 'n hayatn ve rubailerini ele alarak TDEA, il, 126-127; Ahmet inam. "iirimizde tekkelerinde elebi efendilerden daha
Hayyam hakknda aratrmalar yapan Mistik Ynelimler", Yeni Dergi, sy. 111, Aralk stn nitelikli ve etkili eyhlerin yeti
yerli ve yabanc yazarlardan bahseder. 1973, s. 21-35; iir At ("Asaf Hfilet elebi mesi, onlarn da Mevlevilii temsil eden
Yapraklar" adyla zel blm}, sy. ?. stanbul
Bu ksmdan sonra da Hayyam'n 400 1986, s.22-80. ~
en yksek manevi makama (kutub) sa-
kadar rubaisinin mensur tercmesi yer n ABDULLAH UMAN hip kiiler olarak tannmalarna yol a-
m, bunun neticesi olarak da elebilik
makamnn nfuz sahas daralm, ele-
bi efendi tarikatn sadece maddi teki
latnda lider saylmtr.
elebi efendiler tekkelere eyh tayin
ederler veya eyh olmas istenen kiiye
icazetname vererek bu istei onaylam
olurlard. elebilik makamnn ok az is-
Asaf Halet
elebi'nin tisnalar dnda babadan oula intikal
el yazs etmesi, dier Mevlevi tekkelerinde de
(Haleti
bu usuln geleneklemesi sonucunu do-
elebiler' in
urmutur.
zel
kitapl~ndan) ve Soyu baba tarafndan Mevlana'ya ula-
Llmelifadl
an elebilere "zkr elebi", ana tara-
iir kitabnn
kapa
fndan ulaan elebilere "inas elebi" ad
(!stanbul 945) verilmitir. elebi efendi olabilmek iin

261