You are on page 1of 2

cAGiR

cagir sistemi Babrl idari yapsnn te- BBLYOGRAFYA: Caalolu Hamam, Sultan 1. Mahmud
mellerinden birini oluturmutur. Bu sis- Eb"l-Fazl- Allamr. Aini Akbari (trc. H. ( 1730-1 754) tarafndan Ayasofya Camii
tem bir taraftan cagirdarlar: devlete Blochman). New Delhi 192749 - 1989, 1, 328 iinde yaptrlarak vakfedilen ktpha-
329; il, 4142, 50; S. Chandra. Parties and Po
ok sk kontrol edilmesinden dolay mer- neye gelir salamak zere ina edilmi
/itics at the Mughal Court 1707-1740, New Del
kezi otoriteyi glendirmi, dier taraf- hi 1979, s. XIXLV; A. C. Banejee, The State tir. Ahmed Refk'in yaymlad baz ar-
tan vergi toplama iini byk lde d- and Society in Northern lndia 7206-7526, Cal iv belgeleri bu hususu ak olarak or-
zene koymutur. Ayn ekilde devleti bel- cuttaNew Delhi 1982, s. 106, 123124, 351 taya koymaktadr. 1153 Rebilewelin-
352; W. H. Moreland. lndia at the Death of Ak
li dnemlerde ykl miktarlarda nakit de (Haziran 1740) yazlan bir hkmde
bar, New Delhi 1983, s. 6770, 8084, 129,
maa demek klfetinden de kurtarm 134; F. Bernier. Trauels in the Mogul Empire Marmara adas naibine. ktphane vak-
tr. Bunun yan sra cagir sistemi, gerek- AD 1656-7668 (trc. A. Constablel. New Delhi f iin ina edilecek ifte hamamda kul-
tii anlarda sultana ok byk bir or- 1983, s. 213, 224; W. lvine. The Army of the
lanlmak zere ewelce iskeleye indirilen
duya sahip olma imkan salamtr. te lndian Moghu/s, New Delhi, ts., s. 1422; M.
\ A. Nayeem. Mughal Administration of Deccan mermerler yetmediinden ocaktan
yandan Hindistan gibi ok sayda farkl Under Nizamul Mu/k Asaf Jah, BombayDelhi karlan stun ve dier mermerlerin ara-
rklarn. eitli din ve dillere sahip insan- 1985, s. 159209; P. S. Bedi, The Mughal f'lo ba ve hayvanlarla indirilmeleri emredilir.
larn yaad bir lkede idari birlik ve bility Under Akbar, New Delhi 1985, s. 82-96;
Ayn yln cemaziyelahirinde Haremeyn-i
btnln o gnk artlarda ancak J. N. Sarkar. Mughal Economi, Calcutta 1987,
s. 288289, 297; Zakir Husain, "The Working erffeyn mfettiine ve su nazrna gn-
merkezi otoritenin gl olmas ile mm-
of the Jagir System In the Deccan During derilen dier bir emirnamede Byk
kn olaca ve cagir sisteminin de bu the Last Years of Aurangzeb", Journal of Ob Bent'ten getirilen suyun Ayasofya mak-
otoriteyi glendirdii gz nne alnr jectiue Studies, ll/2, Delhi 1990, s. 7280; mer
Ltfi Barkan. "Timar", A, Xll/1, s. 293295;
seminden bir miktarnn hamama ayrl
sa sistemin nemi aka anlalr. An-
"Qiagir", E/ 2 ing.J, il, 378; c. Cahen, "Il!:ta<", mas istenir. Yine ayn yln ewal ayn
cak zellikle Evrengzib den ( 1658- 707)
a.e., ili, 1088 1091. da Marmara naibiyle subasna yaz
sonra devletin gerilemeye yz tutmas ~ AzMizcAN lan baka bir fermanda hamama tekrar
ile birlikte deien artlar ierisinde ca-
mermer istendiinden inaatn henz
gir sistemi bir bakma devlet iin prob-
CAGALOGLU HAMAMI tamamlanmad anlalmaktadr.
lem olmaya balamtr. Zira bir taraf-
tan nfus oalp masraflar artarken stanbul'da Hamamn kaps stnde yer alan uzun
dier taraftan para deer kaybetmi ve XVIII.yzylda yaplan, byk ar manzum kitabe de binann Sultan 1. Mah-
hamamlannn sonuncusu.
zellikle cagir blgelerinde hayat stan- L _J mud tarafndan 1154 ( 1741-42) ylnda
dartlar ok dmt. Btn bunlar bir- yaptrlm olduunu bildirir. Bu hamam
ok kiiyi cagir yerine nakit paray ter- Eminn ile Sultan il. Mahmud Tr- hakknda etrafl tek incelemeyi 1916-
cih etmeye veya cagiri bakalarna kira- besi arasnda ayn addaki semtte. Aya- 191 Tde yapan H. Glck, ileten kiinin.
lamaya zorluyordu. Bu arada ok say sofya Meydan'ndan Caalolu'na uzanan burann Hsrev adnda bir mimarn ese-
da cagirdar gittike otorite tanmama Yerebatan caddesinin sa tarafndadr. ri olduunu sylediini ihtiyat kayd ile
ya ve grevlerini yerine getirmemeye Eskiden burada Osmanl ileri gelenleri- bildirir.
balamt. Bu da devlet otoritesinin sar- nin konaklar ve zel saraylar bulunu- R. Walsh'n 1838'de yaymlanan kita-
slmasna ve lkedeki siyasi birliin bo- yordu. talyan asll Cicala ailesinden olup bndaki Thomas Allom tarafndan izi-
zulmasna sebep oluyordu. Bu bakmdan ihtida ederek Osmanl hizmetine giren len gravrde tasvir. edilen hamam grn-
cagir sisteminin iyi uygulanmas Babr- ve Caalolu (Cigalazade} Sinan Paa ola- tsnn buraya ait olduu sylentisin-
ller'in ykselmesinde ne derece olum- rak tannan vezirin de kona bu evre- den, Caalolu Hamam'nn daha o ta-
lu rol oynadysa sistemin bozulmasnn de bulunduundan semt onun adn al- rihlerde bile yabanclarn iine girdikleri
da imparatorluun gerilemesinde ayn d gibi hamam da ayn adla. hret bul- bir tesis olduu anlalmaktadr.
derecede etkili olduu sylenebilir. mutur. Halen iletilmekte olan Caalolu Ha-
mam bir ifte hamamdr. Daha byk
lde olan soldaki erkekler ksmna
cadde kotu ykseldiinden merdiven-
den inilir. Da alan giriin nnde, Trk
mimarisinin hibir dnemine uymayan
slupta garip biimli mermerden bir ke-
meri olan bir d kap bulunur. Soyun-
ma yerine stnde kitabe olan bir kap
geit verir. Kare planl soyunma yerini
geii dilimli tromplarla salanan byk
bir kubbe rter. Hamamn d mimarisi
dardan grnmeyecek ekilde binalar-
la kapatlmtr. Fakat d mimarinin faz-
la itinal bir iilik gstermedii syle-
nebilir. Soyunma yeri iten 14 x 14 m.
Caa lolu
Hamam
lsnde olup ortasnda biim bakmn
stanbul dan tamamen barok sanat karakterin-

42
CAGBB

de mermer bir adrvan havuzu bulu- dolu bir rneidir. Bu bakmdan Sley-
CAGBB
nur. Bytk kemerlerin ilerindeki dolgu maniye, emberlita ve iznik'te Yeni Ha-
(YJ~)
duvarlarnda ortadaki byk, yanlarda- mam'da temsil edilen bu eitleme, Trk
kiler daha kk olmak zere er pen- hamam mimarisinin istisnai bir tipi ola- Llbya'da Bingazi'nin gneyinde
cere aldndan hamamn bu ksm ol- rak ortaya kmtr. Ayrca Caalolu Sensiyye tarikatnn
duka aydnlktr. Kubbenin ortasnda Hamam stanbul'un son byk ar ha- merkezi olarak bilinen
yerleim birimi.
da ayrca bir aydnlk feneri vardr. mam olarak da ehir tarihinde nemli L _J
ki kapdan geilen lklk ksm, klasik bir yere sahiptir. Zira Sultan !il. Musta-
Trk hamamlarndan ok deiik bir bi- fa 1182 Rebilewelinde (Temmuz-Aus Sensiyye tarikatnn kurucusu Muham-
ime sahiptir. Burada birbirlerine ve du- tos 768). istanbul'un su ve odun ihtiyac med b. Ali es-Sensfnin kabrinin bulun-
varlara kemerlerle balanm drt s- sebebiyle bundan byle ehrin iinde. duu Cabb, Nil ve Siva vadilerinden

tun, ortadakiler geni, yanlardakiler dar Galata, skdar. Eyp ve Boazii ky Fizan'a ve Trablus'a giden yol zerinde
dci'kuz blm meydana getirir. Ortadaki larnda yeni hamam ina ettirilmemesi- bir vaha iinde yer alr. 18SS'te blgeye
blmlerin bir beik tonoz ve bir kubbe ni istemi, yasaklamaya ramen yap yerleerek vahaya hakim kayalkta bir

ile rtl olmasna karlk yan blm- lanlarn derhal yktrlmasn ve harap zaviye yaptran eyh Sensi mridleriy-
leri aynal tonozlar rter. ki blm mer- durumda olanlarn da ihya edilmemesi- le birlikte evreyi ksa zamanda imar et-
merden perdelerle birer hcre halinde ni bir fermanla bildirmitir. Gerekten ti. 1859'da vefat edince buraya defne-
ayrlmtr. Bu perdelerin kaplar barok de bundan sonra artk ar hamam in- dildi.
profillidir. Buradaki stunlarn balkla a edilmemitir. Ayrca yapsnda barok Bat kaynaklarndaCarabub olarak ge-
r da Trk sanatna tamamen yabanc slubun belirli oluu da Trk sanatnda en Cabb, o yllarda kervan yollar ba-
bir slpta yaplm, st keleri volt- yabanc sanat akmnn balangcna ia kmndan ok nemli olan Bat Afrika.ve
l ve ortalar birer oval madalyonlu ola- ret eder. ehir tarihi ve Trk sanat ba- Sudan' Kahire'ye balayan bir yol ze-
rak ilenmitir. Bal ayrca barok drt kmndan deeri azmsanamayacak olan rinde yer atyordu. Blge eyhin burada
yaprak ssler. Ilklk blmnn san ve sultan vakf olduu da aka bilinen balatt hareketle ilmi ve ticari adan
da, kadnlar taraf lklna taan, gre- bu kymetli eserin zel mlkiyette de- nem kazand. Ticarete de nem veren
vinin ne olduu bilinmeyen beik tonoz- erini hie sayan bir tutum iinde kal- tarikat mensuplar bu yolu kullanan ker-
lu dikdrtgen bir mekan bulunur. Solun- mas zcdr. Ayrca 1917'de Glck'n vanlarn emniyetini saladlar. Ayrca
da ise helalar sralanr. Ancak 0,70 m. baz zorluklar yznden ok eksik ola- Cabb'da ticari mallarn saklanp ko-
kadar genilikteki bir kapdan geilen rak izebildii plannn daha iyi bir r- runmas maksadyla ina edilmi bulu-
halvet ksm 12.50 m. lsnde bir ka- lvesinin hala yaplamam olmas da nan depolar tccarlarn bu yolu tercih
re olup hibir Trk hamamnda rastlan- byk eksikliktir. etmelerini salad. 1856'da Sultan Ab-
mayan bir mekan dzenine sahiptir. Or- BBLYOGRAFYA: dlmecid'in fermanyla tarikat mensup-
tada uzun sekiz stun bir sekizgen mey- H. Glck, Die Baeder Konstantinopels, Wien larna ait emlakin vergiden muaf tutul-
dana getirir. Bu sekizgen taraftan 1921, s. 131-136, 154-155; Ahmed Refik. Hic- mas ve mridlere zekat toplama yetki-
klasik Trk mimarisinin eyvan ile ri On ikinci Asrda stanbul Hayat 1100-1200, si verilmesi blgeyi ticari bakmdan da-
ileriye taar. Ancak bu eyvanlar tonozlu stanbul 1930, s. 147, nr. 176, s. 150; nr. 179, s. ha da glendirdi. Bylece Cabb bir
151; nr. 180, s. 217; nr. 261 (yeni hamam yap-
deil kubbelidir. Kelerde drt halvet ticaret merkezi olarak kervan sahipleri-
trlmamas hak.); R. Walsh-Th. Allom, Constan-
hcresi yer alr. Ayrca sa taraftaki ey- tinople and the Sceney of the Seven Churches ni buraya ekerken te yandan Sensiy-
vanda bulunan evli bir geitten kubbe- of Asia Minor, _Landon 1838, s. 34-35 arasn ye tarikatnn kurulan zaviyeler yoluyla
li kk bir mekana geilir. Bunun bir daki gravr; K. Ahmet Aru. Trk Hamamlar yaylmasna alld.
Etd, stanbul 1949, s. 115-119; Semavi Eyi-
benzeri de kadnlar tarafnda bulunur. Cabb,SensTier'in liderliinde Bat
ce. stanbul, Petit guide a travers fes .monu-
Bu mekanlar da Trk hamamlarnda ments byzantins et turcs, stanbul 1955, s. 19, l smrgeci glere kar giriilen ci-
rastlanmayan bir zelliktir. nr. 12; a.mlf.. "znik'te Bik Hamam ve Os- had hareketinin merkezi olmu, burada
manl Hamamlar Hakknda Bir Deneme", depolanan silahlarla donanan mslman-
Kadnlar tarafnn soyunma yeri, er-
TD, XI/15 (1960). s. 99120; R. Ekrem Kou, lar lkeleri iin savamlardr. eyh Se-
kekler tarafndan hangi gaye ile yapl "Caalolu Hamam", slA, Vl, 3337-3341.
d anlalamayan byk kare bir bo nsfnin olu Muhammed Mehdfnin (.
lukla ayrlmtr. Girii yan sokaktadr. !il SEMAV EYCE 902) daha sonra Kufra 'ya yerlemesi

Muntazam bir plan olmayan lkln so-


lunda iki stunla ayrlm blm var-
dr. ortay ise byk bir kubbe rter. Hal-
vet erkekler tarafnn benzeri bir mima-
ridedir, yalnz kelerde halvet hcrele-
rinin perde duvarlar ile ayrlmar;n ol-
mas bir farkllk tekil eder. Her iki b-
lmn dnda boydan boya su deposu
uzanr.

Caalolu Hamam, Trk hamam mi-


Caa lolu
marisinde drt eyvanl ve drt halvet Hamam!'nn
hcreli tipin ok deiik ve yeniliklerle kitabesi

13