You are on page 1of 52

Kionit / Kidarit, Hüna / Akhun ve Eftalitler

Dr. Mehmet TEZCAN*
M.S. I. yy.da bugünkü Özbekistan, Tacikistan ve Afganistan
sahalarında kurulmuş ve peyderpey bütün Kuzey Hindistan’ı içine alacak ve
Doğu Türkistan’ın da bir kısmını ihtiva edecek derece genişlemiş olan
Kuşanlar, M. S. III. yy.a kadar istiklâllerini korumakla birlikte, bu yüzyılın
başlarında İran’daki Sasanî İmparatorluğu’nun siyâsî nüfuzu altına girdiler;
IV. yy.da ise kuzey ve doğudan gelen yeni göçebe boyların saldırıları
neticesinde yerlerini bunlara bırakmak zorunda kaldılar. IV. yy. ortalarından
itibaren birbirini takiben bölgeye gelecek olan bu göçebe boyların ilki, gerek
Çin, Hind ve İran kaynaklarında, gerekse Batı kaynaklarında muhtelif
isimlerle (Kionit / Hionit, Kidarit, Hūna vs.) anılan Hunlar, ikincisi ise
Eftalitlerdir. F. Grenet’nin de belirttiği üzere, Orta-Asya’nın ve Kuzeybatı
Hindistan’ın bütün bir V. yy.ını ve VI. yy.ın da ilk üçte ikilik zamanını içine
alan ve Hind kıtası açısından da çok önemli olan bu dönem, bütün
“şöhret”ine rağmen, kaynakların yetersizliği sebebiyle çok az bilinmektedir.
Hatta bazı Batılı tarihçiler bunu, Avrupa’nın çağdaş “Karanlık Çağı” gibi
düşünmüşlerdir.1
Biz bu çalışmamızda, yeni buluntular ve yeni yorumlar ışığında Hind
kıtasının bu iki asırlık dönemine ışık tutmaya çalışacağız.
1. Kionit (Hionit) / Kidarit ve Hünalar / Akhunlar
M.S. IV. yy. ortalarından itibaren Batı Türkistan ve Doğu İran
sahasına yeni gelen ve Çin kaynaklarına göre Yuezhi’ların** Büyük (Da
Yuezhi) veya Küçük (Xiao) Yuezhi koluna mensup (Weishu’ya göre)
oldukları ifade edilen göç dalgasına, sonraki dönem kaynakları Juduoluo2 ;
Grek kaynakları “Kidarit Hunları” (veya, Kidarit olan Hunlar) ( Hunnoi
Kidaritai),3 Latin kaynağı Ammianus Marcellinus ise “ Kionit” ismini
vermektedir;4 Ermeni kaynakları ise bunları hâlâ “Kuşan” veya “Honk”

*
Yrd. Doç. Dr., Karadeniz Teknik Üniversitesi Fen-Edebiyat Fakültesi Tarih Bölümü, 61080
Trabzon TURKIYE. E-mail: tezcanm@isbank.net.tr
1
Grenet 2002: 203 (bu makaleyi bana temin etme lütfunda bulunan yazara müteşekkirim).
**
Bu yazıda, Çince kelimelerin imlasında Wade-Giles yerine Pinyin Sistemi kullanılmıştır.
2
Grenet 2002: 205.
3
Compareti 2002: 375; Aman ur Rahman vd. 2006: 127 (bu makaleyi bana temin eden
meslektaşım M.Compareti’ye çok teşekkür derim).
4
Golden 2002: 64. Hionit isminin ilk gözüktüğü kaynak, 356 yılı hadiseleri münasebetiyle

4 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica

ismiyle anmaktadırlar. Gerçekten bir Çin kaydında da onların ismi Juchang
(yani, Kuşanlar) diye geçmektedir. Gandhara bölgesinde üzerinde Kidara
ismini taşıyan sikkelerde, Kidara için “Kuşan-şah” ünvanı görülmektedir.
Yeni bulunmuş ve 2004 yılında Aman ur Rahman tarafından İslamabad’da
yayınlanmış olan Kidarit dönemine ait sanılan bir bir kil mühür üzerinde de
“koşano şao” (Kuşan-şah) ünvanı okunabiliyor.5 Öyle anlaşılıyor ki Soğdları
da Hindlileri de tanıyan Çinliler, Kidaritlere önce Hunlar, sonra da Kuşanlar
ismini vermişlerdi.6 Kidara isimli bir hükümdarla ilgili Weishu’da geçen ilk
zikir, 424-451 yıllarına aittir.7 Birçok bilgin, liderleri olan Chidolo
(Kidara)’dan dolayı Kidarit’i bir Sülâle adı, Kionit ve Hun / Hūna tabirlerini
ise bu halkın genel bir etnik ismi olarak kabul ederek, Kionitler’in de aslında
Kidaritler oldukları görüşünü ileri sürmekte;8 ancak, bizim “Eftalit” diye
isimlendirdiğimiz daha sonraki göçebe grup ile Kidaritler arasında kesin bir
ayırım yapmaktadırlar.9
Kionit, Akhun ve Eftalitler arasındaki ilişkiye gelince, bugün Kionitler
ile 350 yıllarında Soğdiana’yı ele geçiren Akhun’ların aynı kavim olduğu
şeklinde yeni bir görüş vardır.10 “ Ak Hun” veya Batıdaki tabirle “White
Huns” ( Levkoi Ounnoi) tabiri ise ilk defa Procopius’un kullandığı ve
Hunların dış görünüşleri dikkate alınarak söylenen bir ibareye
dayanmaktadır ki Procopius’un bununla Eftalitleri kastettiği görülüyor.11
Eftalit konusunda ise R. Ghirshman, Büyük Bundahişn’deki bir metni,
“Kavad’ın oğlu Anuşag-ruvan Husrov (Husrev Anuşirvan), İranşahr’a
sürekli saldırılarda bulunan Hion’ları kovdu, geçitleri kapattı ve İranşahr’ı
korkudan halâs eyledi” şeklinde tercüme etmiştir ki burada Eftalitlerden
bahsedildiği gayet açıktır.12 Yine Ghirshman, bir Eftalit parası üzerindeki
ibareyi “Akuna Şaho Hiono” yani “Kionit (halkının) kralı Akun” okuduktan
sonra13 bunun bir idareci adı ve HIONO’nun da Eftalitlerin ismi olduğu

Ammianus Marcellinus (XVI.9.4)’dur. Bk. http://www.bibliothecapersica.com/articles/
v12f2/v12f2036.html; Harmatta 1990: 89-90.
5
Aman ur Rahman vd. 2006: 125-126.
6
Aman ur Rahman vd. 2006: 127.
7
Grenet 2002: 205.
8
Ambartsumyan 2002: 63 (Bu metni bana gönderen Prof. V. Nikonorov ve
A.Ambartsumyan’a teşekkür ederim).
9
Zeimal 1996: 119.
10
Kyzlasov 1996: 317.
11
Stein 1905: 10; Grignaschi 1979: 86; İl’yasov 2004: 122.
12
Bk. Ambartsumian 2001 (Henüz yayınlanmamış olan bu bildiri metnini bana gönderme
nezaketinde bulunan yazara müteşekkirim).
13
Bk. Ghirshman 1948: 13, fig. 9. Maamafih Ghirshman’ın bu okuyuşu bugün birçok

A. Tezcan / Kionit / Kidarit, Hüna / Akhun ve Eftalitler 5

üzerinde durmuştur.14 Ancak gerek R. Göbl, gerekse ondan sonraki bazı
araştırıcılar, bu “Akun” ve “Okno” (Akun) gibi okuyuşları
benimsememişlerdir. Göbl’e göre bu okuyuş hatalıdır ve burada, Alhon
(ALXONO) hükümdarı Khingila’ya bir atıf vardır.15
Kısaca Alxon / Alhon / Alhun konusuna dönecek olursak, bu konu
Hūna’larla ve Hionitlerle doğrudan alâkalı olduğu kadar Eftalit meselesini de
yakından ilgilendirmektedir. Vaktiyle Göbl tarafından yapılan bir okumaya
dayanan Alhon okuyuşu, şimdi nümizmat, epigraf ve tarihçi çoğu araştırıcı
tarafından da kabul görmektedir. Sikkeler üzerindeki çalışmaları ile tanınan
M. Mitchiner, “hionit” ismlendirmesinin, Eftalit sülale ismi olan “alhon”
kelimesinin Ammianus tarafından Latinleştirilmiş şekli ve dolayısıyla Alhon
ile Hionit’in eşanlamlı kelimeler olduklarını belirtmektedir.16 Aşağıda ayrıca
temas edileceği üzere, Hint, İran ve Grek kaynaklarındaki bazı tabirlerle de
desteklenen Alhon’ların varlığı, Ermeni Coğrafyası’ndaki Alhon ve Walhon
ile de kuvvetlenmiş durumdadır. Orada, 34. ülke olan Scythia’da yer alan 43
kavim sayılırken Eftalitlerin yanı sıra Alhonlar ve Walhonlar da
zikredilmektedir.17 Aman ur Rahman, F. Grenet ve N. Sims-Williams’ın
görüşlerine göre buradaki Valxon (Wal Hon), r / l değişmesi neticesi War
Honlar (Ouarchonitai) ile alâkalı olabileceği gibi, Alhon, yani Al Hunlar
(Kızıl Hun)’la da ilgili olabilir.18
İlk olarak eski Perslerin kutsal Avesta metinlerinde yedi kez Hiyaona
şeklinde zikredilen ve Hun19 ile doğrudan ilişkili olduğu görülen Hūna’lar,20
daha sonraki metinlerde de geçmektedir. Hyaona kelimesi ile Kionitler ve
onların ülkesi arasında da bir aynileştirme zaten yapılmıştır.21 Bazı bilginler,
Hionit (Latince çokluk eki ile: Chionitae) ve Hun (Ounnoi) isimlerinin, Orta
Pers dilindeki Xion kelimesinden geldiği ve bunun da hyaona kelimesine
kadar uzandığı görüşündedirler.22 G e r e k I n d o -İran, gerekse Grek

araştırıcı tarafından kabul edilmemektedir. Ayrıca bk. Akbulut 2002: 277.
14
Akbulut 1984: 76.
15
Bk. Göbl 1967 / I: 218-219; II: 143; Ambartsumian 2001.
16
Bk. İl’yasov 2004: 126, n. 46.
17
Bk. Hewsen 1992: 75, 237.
18
Aman ur Rahman vd. 2006: 128.
19
Hun, Xyōn ve diğer benzer tabirlerin Doğulu ve Batılı muhtelif kaynaklardaki şekilleri
hakkında bk. Parlato 1996: 555, n. 1 ve 556.
20
Avesta metinlerindeki kayıtlar ve tercümeleri hakkında bk. Ambartsumyan 2002: 35-43.
21
Hyaona kelimesi ve sonraki benzer tabirler konusunda bk. Parlato 1996: 556-559;
Ambartsumyan 2002: 52-53.
22
Parlato 1996: 559, 564 (“antik şekli hyaona, Orta-Pers şekli hyōn”); Ambartsumyan 2001:

6 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica

kaynaklarında görüldüğü kadarıyla Hionitlerin ve dolayısıyla Eftalitlerin, Ak
ve Kızıl olarak ikiye ayrıldıkları, ayrıca, Hindistan bölgesindekilerden bir
bölünün ise “Kara Hiyon (Hun)” olarak isimlendirilmiş olduğu tahmin
ediliyor.23 Orta Fars dönemi İran, Bizans (Grek) ve Hind kaynakları
Eftalitler’den Ounnoi,24 Śvêta Hûņa / Sita Huna / Spēd Xyōn (Camasp-
namak, 96) (“Ak Hun”)25 v e Hara (Kara?) Huna / Orta Farsçada Karmir
Xyon (Bizans kaynağı Theophanes Byzantios’da: Kermihiones) ( Alxon:
Kırmızı / Al-Hun) olarak bahsetmektedir.26 Burada, eski Çin ve Türk
geleneğine göre, Güney yönünün Kırmızı, Batı yönünün ise Ak renk ile ifade
edilmesinden dolayı, bu Hunlar’ın ana Hun kitlesinin Güney ve Batı
bölgesinde bulunmalarına göre verilmiş bir isim olması da akla gelebileceği
gibi, Ak Hun, Al / Kızıl Hun ve Kara Hun gibi bir isimlendirme de
düşünülebilir. Daha sonraki Eftalitler’i “Türk” menşeli gösterme
eyilimlerinin temelinde de zannımızca bu yatmaktadır.
“Hūna” ismi Hind kaynaklarında ilk defa olarak, Skandagupta’nın bir
kitabesinde bizzat onun devrinde (448-466) geçmektedir. 27 H i n d
kitabelerinde Kionitler ile Eftalitler arasında hiç bir ayırım yapılmaması ve
her ikisine de “Hūna” adının verilmesine rağmen “Hyon, Kionit, Hyonae”
isimlerinin yanısıra, Kidara (Chidolo) isimli liderlerinden dolayı kendilerine
Kidarit denilen topluluğun da aslında Hun, daha doğrusu Akhun oldukları,
V. yy. ortalarında bölgeye gelen Eftalitler’in bu Akhunlara son verdikleri
düşünülebilir. İlim âleminde, tahminen 430-477 yıllarını ihtiva eden bu
döneme genellikle “Kidara Kuşanlar” veya Kidaritler adı verilir. Son
zamanlarda bu kronoloji, Grenet tarafından biraz değiştirilerek, 420
tarihlerinden 467 tarihine kadar Toharistan’daki dönem Kidaritler dönemi

Hyon > Chionitae; Chionitae > Ounnoi; Hyon > Ounnoi.
23
Bk. Grignaschi 1979: 87; Parlato 1996: 560. Bahman Yaşt’da ise: xarmēra hayūn ve spid
hayūn.
24
Enoki, Bizanslı müellif Priscus’a atfen 530 (?) yılı hadisesi münasebetiyle Ak Hun’ların
“Levkoi ounnoi” yani “Ak Hunlar” olarak isimlendirildiğini kaydetmektedir (Enoki 1959:
16). Ancak Priscus’un eseri VI. yy.ı ihtiva etmediği gibi, Grekçe metninde böyle bir
ibareye de rastlayamadık. Sözkonusu metinde Eftalitlerden değil zaten “Kidarit Hunları”
(Ounnoi oi Kidaritai)’ndan bahsedilmektedir. Bk. Blockley 1983: 348-349; Parlato 1996:
559.
25
Ambartsumian 2001; İl’yasov 2004: 122.
26
Enoki 1959: 16; Litvinsky 1996: 136; Dani vd. 1996: 169; Parlato 1996: 558-560; Sinor
2000: 404; Ambartsumian 2001; Golden 2002: 65; Ambartsumyan 2002: 63-64;
http://www.bibliothecapersica.com/articles/v12f2/v12f2036.html
27
27 Stein 1905: 14.

A. Tezcan / Kionit / Kidarit, Hüna / Akhun ve Eftalitler 7

olarak tesbit edilmiştir.28 Kidaritler, batıdan gelmemişlerdi; Bei Tianzhu
(Pencab’ın kuzey-batısındaki bölge) mıntıkasını istila etmek üzere
kuvvetlerini güneye göndererek ve Gandhara kuzeyinde bulunan Beş beyliği
kendilerine bağlamak için Da Shan (Büyük Dağlar)’ı güneye doğru aşarak
kuzeyden gelmişlerdi.29 Onlara hâlâ “Kuşan” veya “Da Yuezhi” denilmesinin
sebebi ise, onların, bu bölgede daha önce kurulmuş olan Kuşan Devleti’nin
halefi oldukları iddialarından dolayıdır ve bu tabir de bu durumda coğrafî bir
isimlendirme olmaktadır.
Sasanî hükümdarı II. Şapuhr döneminde, İmparatorluğun Doğu
bölgelerinden yeni göçebe grupların bölgeye geldiğinden bahseden Latin
kaynağı Ammianus Marcellinus’un kaydına göre (XVI, 9.4), bunlar, 356
yılında şimdiki Suriye bölgesinde Sasanîlerin müttefiki olarak
savaşmışlardır.30 II. Şapuhr ile yapılan anlaşma neticesi 359 yılında Amida
(Diyarbakır) surları önünde Romalılarla yapılan savaşta da Sasanî ordusu
safları arasında ilk hükümdarları Grumbates önderliğinde, Sasanî vassalı
olan Kionitler’in de bulunduğu yine Ammianus’un kaydından (XIX,1-2.6)
anlaşılmaktadır.31 Kionitler’in Zonaras ve Ammianus’a göre, 350 yıllarına
doğru Bactria’da görünmeye başladıkları, Çin kaynaklarına göre de bu
sıralarda Sute (Soğdiana), yani Maveraünnehir bölgesinin göçebelerce istila
edildiği anlaşılıyor.
Bu münasebetle “Hun” ismi, Doğu İran topraklarında ilk defa
görülmektedir.32 Soğd bölgesi hükümdarını öldürerek Soğdiana’ya hakim
olan ve Soğd metinlerinde “Hūn / Hôn” şeklinde zikredilen bu Hunlar’ın,
fizikî görünümlerindeki farklılık ve V. yy.da Soğd ve Toharistan’ı içine alan
bir Kionit Devleti olmadığı için Hind kaynaklarının “Hūna” olarak
zikrettikleri Kionitler olamayacakları hakkında da görüşler vardır.33 Çin
kaynaklarında Chidolo (Kidara) olarak geçen bir liderin önderliğindeki yeni
bir istilacı grubun ise, belki de Bactria’daki Sasanî valilerinin yol

28
Bk. Grenet 2002: 220-221’deki Kronoloji Tablosu. Ayrıca bk. Aman ur Rahman vd. 2006:
126.
29
Kuwayama 1999: 38 (Bu makaleyi temin etmede bana yardımcı olan P. Callieri ile T.
Osawa’ya müteşekkirim).
30
30 Ammianus Marcellinus 1963: 242-243.
31
Ammianus Marcellinus 1963: 471-479; Sundermann 1996a: 473. Bu savaş ve Grumbates
ile Kionitler’in faaliyetleri hakkında ayrıca bk. Nikonorov 1997: 60-61.
32
Frye 1984: 345.
33
Marshak-Negmatov 1996: 234. Bununla beraber, Marşak, V. yy.da Soğdiana’da göçebe
menşeli bir sülâlenin mevcut olabileceği ihtimalini de reddetmemektedir. Bk. Marshak -
Negmatov 1996: 235.

Bunların asıl hakimiyet bölgesi. 35 Sinor 2000: 401. Yezdigerd ((439-457) zamanında eski Kuşanşah topraklarına karşı saldırıya geçtiler. 38 Nikonorov 1997: 10-11. 400’lü yıllara doğru kuzeyden yeni bir göçebe grubun. yoksa Eftalitler mi olduğu tam belli değildir. Sasanîlerle sık sık çatışmalara girişmişlerdi. 4 37 Zeimal 1996: 121-122. Ancak. şimdi Kuzey Afganistan ile Güney Özbekistan ve Tacikistan sahasında kalan Toharistan bölgesiydi ve devletin başkenti ise Belh’e tekabül eden ve Priscus’da Balaam şehri olarak zikredilen Yingjianshi idi. Sasaniler. Eftalitler’in gelişiyle Doğu’da meydana gelen kargaşalık ortamından faydalanarak 442 yılından itibaren II. Zaman zaman Kidaritler’in üstünlüğü ele almalarına ve II. Gandhara dâhil hakimiyet altına aldı.35 Yaklaşık bir asır kadar bölgeye hakim olan Kidaritler.36 burasını da idareleri altına almışlar. Kidara da muhtemelen bu Kionitler’e mensuptu. 450 yılında Talekan’ı zaptettiler. bunların tahminen 300 yılına doğru Kangju yani Mâveraü’n-nehir bölgesini fethettikleri. 370-390 yılları arasında Bactria’daki Sasanî idaresini tahrip etmiş olmalıdırlar. 39 Dani vd. Persepolis’te II.34 Kidaritler’in IV.8 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica göstermesiyle 360-375 yıllarına doğru güneye. Sikkelerindeki isimlendirmeye göre Kidara adlı güçlü bir liderin idaresindeki Kidaritler. şimdiki Peşaver yakınlarındaki bir şehirde ikamet ediyordu. 36 Frye 1984: 346. Şapuhr zamanına ait bir Sasanî kitabesinde Kabil bölgesi 328-368 yılları arası için artık zikredilmediğine göre. onların Doğudaki rakiplerinin Hionitler mi.39 Kidara’nın oğlu ise. Kidaritler elindeki yerleri almağa başlayan Sasaniler. daha sonra Doğudan yeni gelen Eftalit saldırısı neticesinde de Amu-derya güneyine geçerek Sasanîlerle savaştıkları ileri sürülmüştür. muhtemelen 390 ila 410 yılları arasındaki bir tarihte Hindukuş Sıradağları’nı güneye doğru geçerek Peşaver dâhil Gandhara kuzeyindeki bazı sahaları ele geçirdi: Hindukuş’un güney ve kuzeyindeki sahaları. Yezdigerd’e haraç 34 Sundermann 1996a: 473. Kuzey Hindistan’a yönelerek bu bölgeyi istila ettikleri görülüyor. 1996: 167.38 Keşmir bölgesi de tahminen 400-410 yıllarından beri onun hakimiyet alanı içerisindeydi.ın ikinci yarısından önceki tarihleri hakkında hiçbir şey bilinmemektedir. ama bunların Kidaritler olduğu şeklinde görüşler de vardır.37 Kidara. yy. .

gerek 460-461 tarihli Kahaum kitabelerinde. 454-455 saltanat yılında bir Hun saldırısına da maruz kalmıştı.html 46 Zeimal 1996: 123-124. A. Kumaragupta. V. Kumaragupta (413/415-454/455) ile alâkalı hadiselerle ilgili kitabelerden anlaşılmaktadır. 457-459 yılları arasındaki iç savaş sonrasında Peroz (457/459-484). 43 Ahmetbeyoğlu 1995: 67-68. Daivaputra şahi şahanuşahi ünvanını kullandığına ve haleflerinin. Tezcan / Kionit / Kidarit. yy. hâlâ Batı Pencap’ta hakim bulunuyorlardı. Kounkhas / Kougkhas (belki de Xun- qan: “ Hun’ların hükümdarı” anlamına 41 ) adını veya ünvanını taşıdığı biliniyor.com/articles/v12f2/v12f2036. ancak gerek 457 tarihli Junagadh. 2006: 125-127.45 Bu hükümdar devrinde başlayan çatışmalar. genç Hun prensinin adı değil ünvanıydı.42 K unkhas ile Peroz arasında devam eden savaşlar. Sakalar üzerine seferlerde bulunduklarına bakılırsa. Hüna / Akhun ve Eftalitler 9 vermeği reddetmelerine rağmen. ortalarına doğru bilhassa I. Blockley 1983: 349. Halefi olan Samudragupta (350-375)’nın. . 45 http://www.40 460 yıllarında Sasanilerle yeniden başlayan savaş vesilesiyle Balaam (Belh) şehrinin hâlâ Kidaritler elinde bulunduğu. yine Eftalitler’in yardımıyla Sasaniler lehine döndü ve 467 yılında Balaam şehri ele geçirilince43 Kidaritler Toharistan hakimiyetini kaybederek Gandhara bölgesine çekilmek zorunda kaldılar. Grenet’ye göre. Gupta hükümdarı I. Bu konuda bk. 41 Bk. “Hunların Kralı” (“uonano şao”) ifadeleri okunuyor. bu. 44 Chakrabarti 1996: 185-187. yy. Chandragupta (319/320-335/350) zamanında güçlenmeğe başlamıştı. bu dönemdeki Kidaritlerin ikinci hükümdarının ise Kunkhas / Kungkhas. sonlarında aralarındaki savaş yeniden 40 Ambartsumian 2001. 72. Gupta’lar değil. Kuşanlar’ın Kuzey Hindistan’daki hakimiyetlerinin sona ermesi ile bölgede yeni ortaya çıkan Gupta Devleti.46 Kidarit Devleti’nin Gandhara ve Pencap’daki hakimiyetine son veren. yeni gelen ve 450 yıllarına doğru gözükmeğe başlayan Eftalitler’in yardımını sağladı ve bu yardım karşılığında Merv doğusundaki toprakları ve Talekan’ı onlara verdi. gerekse ona aid sikkelerde Skandagupta’nın Hūna’lar veya Mlechcha’lar üzerindeki başarılarından bahsedilse de Kidaritler.bibliothecapersica. 2004 yılında Aman ur Rahman tarafından yayınlanmış olan Kidarit dönemine ait kil mühür üzerinde. halefi Skandagupta (454/5-467) döneminde artarak devam etti.44 Kidaritler’in V. IV. Grenet 2002: 209. Aman ur Rahman vd. yy.ın ortalarında bile Pencap bölgesinin orta ve batı kısımlarını ellerinde tuttukları. onlar açıkça Kuşanlar’ın ve Sonraki Kuşanlar’ın varisi olma iddiasında idiler. 42 Blockley 1981: 54-55.

Toharistan’da basılan paralarında Bactria dili50 ile “Bago Kidara Vazurka Koşano Şao”. “alhono” ve “alhono hdeo” (Alhonların hükümdarı) gibi diğer tabirler hakkında bk. I . yani M.51 bu ünvan bile onların Kuşan İmparatorluğu’nun varisi oldukları iddiasında bulunduklarını göstermektedir. 2395-2408).49 Çin kaynaklarının. Bölgede bulunan kitabe. gibi isimler veriliyordu. No. hiono”. Toharistan’da 420-467 yılları arasındaki Kidarit dönemi sona ermiştir. Bu konularda bk. 49 Meselâ bk. Bunlar genellikle yerli paraların taklidi şeklinde olup. yani Kuzey Afganistan / Toharistan bölgesinde Orta İran diliyle ama Grek harfleri kullanılarak geliştirilmiş dile verilen bir isimdir. paralarında gördüğü bir ibareyi “Alhono” şeklinde okuyarak48 ve bilhassa Kapisa (Begram) bölgesinin Khińgila (430-490). Kidara’ya işaret etmek üzere Soğdca Kydr kelimesi. R. Ghirshman’ın.52 Soğdiana’da ilk görünüşlerini açıklayan erken Soğd 47 Nikonorov 1997: 11. “altın ve gümüş paraları olduğunu” söyledikleri Kidarit dönemine ait altın.ın ikinci yarısından itibaren artık Eftalitler’in ismi zikredilmektedir. II. 52 Sundermann 1996a: 473. Harmatta 1994: 422. Bactria paraları üzerindeki “hono”. Göbl. “Kuşanların Büyük Kralı” ünvanını kullandıkları görülmektedir. yy. Grenet 2002: 207 ve Pl. paralar üzerindeki bir kelimeyi “H(e)pt(a)la” ve “Hapatala” olarak okumasını yanlış kabul eden R. Kuşanlar döneminden. “Kuşano-Bactrian” veya “Toharian” vs. Toramāņa (490-515) ve Mihirakula (515-528) zamanlarında Alhonlara ait olması sebebiyle bunları Alhon parası olarak kabul ederek çoğunu d a Khińgila’ya atfetmektedir. 48 Ambartsumyan 2002: 63. bazılarında. I (a-e). 50 “Bactria dili”.III. paralarındaki “Kionit-Kidarit” ifadesine göre İran Hunları olarak isimlendirmekte.dan itibaren göçebeler hâkimiyetindeki Bactria’da.10 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica başlayan Eftalitler olmuştur. Litvinsky 1996: 148-149. Göbl 1962 yılında “Bactria dili” olarak isimlendirmiş. daha önce ise “ Kuşan”. İl’yasov 2004: 122-123. yine Grek alfabesi kullanılarak biraz daha geliştirilmiş ve Doğu Türkistan’da da kullanılmış. Eftalitlerin yazısına “Eftalit yazısı” veya “Geç Bactria yazısı” denir. V. 6 . Sims-Williams 1988: 344. 47 Böylece. bu yeni grubu. Yezdigerd zamanında Kidarit Hunları bölgesine sürekli saldırılarda bulunan Sasaniler karşısında 450 yılına doğru Bactria bölgesini Eftalitler’e terk ederek batıya doğru hareket etmek zorunda kalan Kidaritler. 467 (veya 468) yılına doğru da Sasani hükümdarı Peroz tarafından kesin olarak imha edilmişlerdir. yy. gümüş ve bakır çok sayıda para bulunmuştur. Göbl 1967 / II: 2.S. Eftalitler zamanında ise bu eski Bactria dili. ama bu defa kursiv harflerle yazıldığı için okumak son derece güçleşmiştir. 51 Zeimal 1996: 127-129. ondan sonra da ilim âleminde genel bir kabul görmüştür. sikke ve mühürlerde görülen bu dili ilk defa R. Göbl 1978 / II: 217 (Tafel 116-117.

Sasanî tipindeki gümüş paralarına bakılırsa Sasanî hakimiyetini benimsemişler.a yani Kidarit dönemine ait olduğu belirtilmektedir. Dinî bakımdan Toharistan’da Ahura Mazda. Kuşan İmparatorluğu’nun yıkılmasından uzun süre sonra bile “Kidara Kuşana şahi” olarak isimlendirmiştir. 55 Dani vd. Kidaritlerin hakimiyetinin burada çok kısa sürdüğü anlaşılmaktadır. Kidara ismini kullandığı paralarında da kendisini. Bazı paralarda Kidara’nın ismi Brahmice olarak yazılmaktadır. arkayüzünde ise bir okçu tasviri bulunmaktadır. Bactria.56 53 Frye 1984: 345-346. yy. 1996: 167. Soğdiana bölgesi ise bundan epeyce farklı olarak hâlâ eski yapısını devam ettirmekteydi. IV. arkeolojik araştırmalar da bölgede bulunan yerleşim yerlerinde ve manastır mağaralarında gerek salgın hastalıklar. 56 Zeimal 1996: 127-133. Kuşan-Sasanî Krallığı’nı istilâ etmişler ve bu arada. ortalarından itibaren bilhassa Güney Toharistan bölgesindeki karışıklıklar ve istilalar sebebiyle bölgedeki Budist müesseselerin birçoğunun tahrip edildiği görülüyor. .55 Kidaritlerin hangi dili konuştukları bilinmiyorsa da onların kitabelerinde Soğd. Dani vd. Kidaritler’in gelişiyle birlikte Sasanîler’in kültürel tesirleri daha da artmıştı ki bu.54 Yine 350 yıllarına doğru Kidaritler. yy.53 Semerkand’da çıkarılan 2000 kadar paradan sadece 7 tanesinde Kidara ismi geçtiğine göre. Gandhara bölgesinde ise Budizm ve Hinduizm’in muhtelif şekillerine rastlanmaktadır. Kuşanların halefi olan çok sayıda hükümdarın sikkelerine rastlandığı bu bölgede Kidara. Orta Farsça ve Brahmi yazısını kullandıkları biliniyor. Budizm’in etkisi hâlâ devam ediyordu ve rahiplerin ekseriyeti Hinayana mezhebine mensuptu. 54 Zeimal 1996: 120. yy. Tezcan / Kionit / Kidarit. Bu gruptaki paraların tipine bakarak Kidaritler’in en erken IV. Zeimal 1996: 124. Hüna / Akhun ve Eftalitler 11 paralarının önyüzlerinde Soğdca Kydr (Kidara) yazısı. yeni bir sülale kurmuş. bunların IV. bilhassa İran’ın Ahura Mazda dininin tesirlerinde görülmektedir. yy.ortalarına doğru Soğdiana bölgesinde göründükleri ve bu bölgeyi fethettikleri anlaşılmaktadır. 1996: 167-169. sonu ile V. gerekse istilalar neticesinde ölmüş çok sayıda insan iskeletini ortaya koymuştur. A. Eski Termez 360-370’li yıllarda zaten tahrip edilmiş durumdaydı. Sasanîler de onların devletini tanımışlardı. Ancak 400 yıllarında bölgeye gelen Çinli Budist hacı Faxian’in ifadelerine bakılırsa.

Kuzey Hindistan. gerekse siyasî durumları birçok bakımdan hâlâ karanlıktır. yy. S. Eftalitler hakkında bilgi veren kaynakların ve verdikleri bilgilerin muhtelif oluşu oynamaktadır. N. Bk. Onların ortaya attıkları görüşlerin bir kısmı bugün de kabul görmektedir. Rtveladze. İ.Ö. yy. V. Orta Asya’dan gelerek M. Xianda. Soğdiana ve Doğu Türkistan bölgesinde hâkim olan ve İpek yollarının Doğu-Batı ve Kuzey-Güney karışma bölgesi üzerinde bulunmalarından dolayı Asya’nın gerek siyasî. ortalarına kadar bir asır Doğu İran. 50.1. Yida / Yenda. İl’yasov 2004: 118-124. Ida / Idan.12 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica 2. sonlarından itibaren bölgeye gelen Budist hacıların kayıtlarında Eftalitler. Enoki bizzat ilgilenerek bazı çalışmalar ortaya koymuşlardır. Yakubov. Pavlenko gibi araştırıcılar bu konuda görüş beyan etmişlerdir. Liu Mau-tsai 2006: 19 ve n. Smagulov ve Yu.S. yy. ortalarından VI.bibliothecapersica. Marşak ve Solov’ev. Yu. II. E. Eftalitler V. onları M. 57. Bunda en büyük rolü. Eftalitler’in Menşei Problemi Orta Asya tarihinin en problemli konularından birini teşkil eden Eftalitlerin menşei meselesi ile bilhassa 1959 tarihlerinden itibaren L. gerekse kültürel olaylarında söz sahibi olan Eftalitler. IV.ın ortalarından itibaren İran ve Hint dünyasını kuvvetli bir şekilde etkileyen ikinci Hun dalgasıdır [birinci dalga ise bilindiği gibi “Kidarit olan Hun’lar” (Ounnoi oi Kidaritai) idi]. 2. Solov’ev.daki Yuezhi mağlubiyetinden sonra dağılan Pamir çevresi Sakalarından getirmekte.59 kurdukları devlet ise Liangshu ve Nanshi’da ua 57 http://www. Rtveladze. Nisbeten yeni araştırıcılardan Smagulov ve Pavlenko ise “doğrudan. V. yy. Mukan Kağan döneminde ve 553 yılı hadiseleri münasebetiyle rastlanmaktadır. E. 59 Xianda şekline Zhoushu 50’de sadece bir yerde. gerekse IV. Marşak.58 Çin kaynaklarından gerek sülale tarihleri. Talas ırmağı havzası ve Tanrı Dağları eteklerindeki kurgan tipi katakomp mezarları bırakmış olan Hunlardan indiklerini” k a b u l etmektedirler. “Alhon” ismiyle onları Baktria-Toharistan’ın otokton ahalisi saymaktadır. Gumilev ile K.com/articles/v12f2/v12f2036. yy. . Ya. Yenda şekli ise Jñānagupta’nın faaliyetleri münasebetiyle Budist kayıtların birinde görülmektedir.html 58 Bu konuda bk. 57 Aşağı yukarı 457 yıllarından 560’lı tarihlere kadar bölgedeki en büyük imparatorluk olan Eftalitlerin gerek menşei. Onlardan sonraki dönemlerde ise B.

bunlara Yida ve Yitian da denildiği anlatılmaktadır. Chavannes 2006: 158. Sims-Williams – Blois 1996: 155. 62 Golden 2002: 65. bizce Abdal (?) olmalıdır. Yueban isminin transkripsiyonun da metatez yoluyla bu şekilde olması. Hüna / Akhun ve Eftalitler 13 ismiyle anılırken. Schlegel’e göre. Eftalitlerle Yueban ülkesi arasındaki bağlantıyı tekrar akla getirmektedir. . 68 Bk.70 60 Malyavkin 1989: 113. çünkü onlar bu şekilde adlandırılıyorlar”). Malyavkin 1989: 112. 342) olan bir evlenme akti bilhassa enteresandır (bu yazımızdaki polyandry bölümüne bk. en erken tarihli belge (110=M. 64 Bk. Lerner 2006: 372-386). N. 61 Bk. Eftalit. Fakat bu kelime. İran kaynaklarında Orta Farsça ile Heftal ve Hyon. 8 Yoshida 2000: 155). Theophanes 1997: 188-191). 63 G. 56.64 Eftalitler. P. Humbach 232. aslı *Habdâl olan kelimenin Grekleştirilmiş bir şeklidir (Theophylaktos 1985: 341). Bu takvim sistemine ve Sims-Williams’ın hesabına göre zikredilen Bactria belgelerinin en eskisi 110. A. Zhoushu ve Suishu’da onların Da Yuezhi menşeli oldukları. 1997 yılında Sims-Williams tarafından ele alınan bu yeni belge hakkında bk. Süryani kaynaklarında eptalit ve abdel. 66 Abdelai veya Abdeloi. en yenisi 549 tarihlidir (yani M. S. ancak bunların Ak Hun (“White Huns”) oldukları da açıkça ifade edilmektedir (“Nefthalitai olarak bilinen Ak Hunlar”. 65 Meselâ Theophylaktus Simokatta’da.62 Aynı benzer ifadelere Tangshu’da da rastlanmaktadır: Yida’ların Büyük Yuezhi ırkından geldiği.61 ancak âdetlerinin tıpkı Tujue (Türk)’lerinki gibi olduğu kaydedilir. Anadolu Abdalları münasebetiyle Türkçede bugün olduğu gibi. Whitby 1997: 188 (vii. gerçekte Eftalitleri kastediyorum. 67 “Nefthalitai” isimlendirmesi. Sims-Williams 2002: 12. Hewsen 1992: 75. Grenet 2002: 209-210. Bk. Yeni Farsça ile Hētal. 69 Önemli bir kısmını hukukî ve ekonomik belgelerin oluşturduğu Bactria vesikaları Sims- Williams tarafından 2000 yılında yayınlandı (Kitabın güzel bir tenkidi için bk. Bk.66 Efthalitai ve Nefthalitai. Bu vesikalar arasında. Tezcan / Kionit / Kidarit. Enoki 1959: 7-12.781) (Bk.67 Ermeni kaynaklarında Tētal. Sims-Williams – Blois 1996: 149).). Türk Kağanlığı ve İslâm hakimiyeti zamanına kadarki dört asırdan fazla bir zamanı ihtiva eden ve ekseriyeti de daha önceki Rob Krallığı’na ait bu belgelerin çoğunluğu hâlâ mühürlü olup çok iyi muhafaza edilmişlerdir (bu mühürler hakkında bk. Yoshida 2000: 154-159). Kidarit. 237 n.65 Grek kaynaklarında Abdelai. Theophanes’in 474-476 tarihlerinde Sasanî hükümdarı Peroz zamanında zikrettiği Eftalit-Sasanî savaşları münasebetiyle geçmekte. Yeda kelimesinin eski Çince transkripsiyonu Yep-t‘at şeklinde olmalıdır. Bu belgelerde kulllanılan takvimin başlangıcını.60 Weishu (Beishi’da muhafaza edilmiştir). şimdi Sims-Williams 233 olarak tesbit etmiştir (bk. 342 . Schreiner’e göre. daha önce H.8:“…Abdeli. kralın aile adına Yeda63 dendiği için daha sonra krallığın isminin de bu şekilde adlandırıldığı. Sims-Williams tarafından 1990’lı tarihlerde Afganistan’da yeni bulunan ve Bactria diliyle olan belgelerde69 Ebodalo (Sims-Williams’a göre ēvdal). 70 İl’yasov 2004: 120-121. Kuşan-Sasanî döneminden. Heptalk / Heptakhk68 ve Heptaleay (sadece bir yerde).7. 234.S.

Hua. Eski Çincede *iwet-pat veya metatez yoluyla *iwap-tat şekillerinde gözüken Yueban isminden gelmiş olabilir ki bu isim de Eptal ismine karşılıktır.71 Gerek kelimenin Arapçadaki bu şeklinin. 400 yıllarında Batıya doğru göç eden bir boyun adıdır. tarihî delillerle desteklenmesi gerekir. buradaki şekli bir yazı olarak değil. Eftalit ismi. . Eftalit sülalesi hükümdarının ismi olduğu anlaşılıyor. Ghirshman 1948: 10-11. Ancak bunun. II: 149. Uar / War + Ounni / Huni = War Hun veya Wal Hunlar?)’ler78 71 Stein 1905: 10. İslâm kaynaklarında ise Hayţāl (çokluk hali ile Hayāţila) olarak zikredilmektedir. gerekse ona ilham kaynağı olan Hebtal’ın.73 Hebtal veya Grekçesiyle Eftalanos isminin ise. tahminen 507-531 tarihlerinde Doğu Türkistan’da hüküm sürmüş ve bölgeyi Rouran’lardan kendi kontrolüne almağa çalışmış bir Eftalit hükümdarının adı idi. dn. Aman ur Rahman vd. Yamada 1989: 102. 78 Bunlardan Uar / Var / War boyu.14 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica Eftalitler.77 Çin kaynaklarındaki Hua veya Huadun ismi konusunda ise muhtelif görüşler ileri sürülmüştür. Eftalit Devleti’nin kraliyet ailesini teşkil etmekteydi. Ermeni Coğrafyası’nda Walkhon olarak geçmektedir (Hewsen 1992: 75) ve belki de Alkhon / Al Hun’ları da içine alan bir tabirdir. 74 Enoki 1959: 4. 7 ve 8. Yedaiyilito. Konukcu 2002: 846- 847. 72 Togan 1985: 59. Bu münasebetle. İslâm kaynaklarındaki Heytal’ın. VII. 75 Bk. bir “countermark” olarak kabul etmiştir. 74 Eftalitler’in. 14. Litvinsky 1996: 135. Kionitler’in yönetici zümresi oldukları şeklinde vaktiyle ileri sürülen görüş de R. bazı Arapça yazmalarda geçtiği gibi Hebtal (çokluk hali ile Hebâtıle) olması gerektiği. Bk. Enoki tarafından ileri sürülmüştür. bu kelime. Bk. kuvvetli (adam)” anlamına geldiği tahmin ediliyor. 7. 76 Bk.S. Göbl. 73 Bu görüşe göre. W a l H un ihtimaline gelince. Göbl 1967 / I: 72. 77 Enoki 1970: 39. Ghirshman tarafından bir Eftalit parası üzerindeki yazının “Hptla / Hapatla Şaho Hio(no)” (Kionit / Hyon hükümdarı Heptal) şeklindeki yanlış okuyuşa dayanmaktadır.76 Eftalit ismi konusundaki diğer bir enteresan görüş de K. Golden 2002: 65. Bk. Arap yazısındaki b harfinin y ile karıştırılması ve ilk dönem İslâm kaynaklarının bunu yanlışlıkla y olarak yazmış olmalarından kaynaklandığı. 195. “iriyarı.75 ancak bu okuyuş bugün artık kabul görmemektedir. fig. Grignaschi 1979: 84. yy.72 Çince Huaguo veya Ye(n)daiyilito (*Yeptailitha). Grek kaynaklarındaki “Ouarchonitai” (Uar-Hun. Sundermann 1996b: 474. 2006: 128. Çungarya bozkırlarında Rouran’larla birlikte veya onlara tâbi olarak yaşarken M. Felföldi 2001: 196-197. dn. 6. İslâm kaynaklarındaki Hayţāl / Habţāl ve Hayāţila (çokluk hali ile) için bk. bu sebeple doğrusunun. Litvinsky 1996: 135. Felföldi 2001: 191.

81 Yueban ülkesi. 82 Enoki 1984: 137. Kyzlasov 1996: 320-321. Enoki 1984: 97. 79 Taşağıl 2004: 48-49. Kuzey Wei Sülalesi (386-534) sarayına 456-532 yılları arasında heyetler gönderirken de aynı kabile olmalarına rağmen Çin kaynaklarında bu defa Yenda ismiyle zikredilmişlerdir.87 Bu münasebetle Türk kaynaklarının da onlara aynı ismi vermiş olmaları gayet önemlidir. Sinor 2000: 393-394. 516-541 yılları arasında Çin’deki Liang Sülalesi (502-557) zamanında İmparator Wudi’nin (502-549) sarayına elçiler gönderirken kendilerini hep Hua olarak ifade etmişler. Shiratori. 80 Yueban – Rouran münasebeti hakkında bk. 574 veya 576) idi. 85 Tezcan 2006a: 604.79 Rouran hükümdarı Shelun (402-410) zamanında 402 yıllarında. 84 Enoki 1959: 28. . Bizans ile Tibet arasındaki devletin. Yueban halkının etnik hüviyeti konusunda günümüz araştırıcılarının ekseriyeti de onların Türk menşeli oldukları hususunda birleşmektedirler. I. veya Datan (415-429) devrinde80 Yedisu ve Tarbagatay bölgesinde oturan ve aslen Hun (Xiongnu) menşeli olan Yueban ülkesine81 saldırıp onları yenerek Batıya doğru göçe zorlaması da akla gelebilir. Enoki 1970: 38. ancak Bumın Kağan (553) veya Mukan Kağan (572)86 olduğu şeklinde görüşler de vardır. Tezcan / Kionit / Kidarit.83 Enoki. K. Türk Kağanlığı döneminde bir Türk hükümdarının ölümünü müteakip yapılan yoğ töreni münasebetiyle Türklere gelen heyetler sayılırken sıra ile Tabgaç. 86 Mukan Kağan olduğu görüşü hakkında bk. 117. Enoki 1984: 117. Türk Kitabelerindeki Apar ve bunun Eftalitlerle alâkası hakkında bk. Isık-Köl doğusundaki İli nehri vadisinden Yulduz vadisine kadar olan bölgeyi ihtiva etmekte idi. bu devletin asıl merkezinin Tarbagatay bölgesi olduğu fikrinde idi. Malyavkin 1989: 218-219. Hua’nın bilhassa. Bununla ilgili olarak Orhun Kitabelerinde. Tüpüt. galip ihtimalle İstemi Kağan (ölm. Eftalitler’in Afganistan bölgesine gelmelerinden ve Gur bölgesine yerleşmelerinden sonra Heri-rud ırmağı üzerindeki şimdiki Gur’un Çince şekli olabileceği ve Herat bölgesini de ihtiva edebileceği üzerinde durmuştur. ondan sonra Apar ve sonra da Apa Urum zikredilmektedir. Bk.82 Eftalitler. Taşağıl 2004: 48. Apa Urum’un Roma (Bizans) İmparatorluğu olduğu bilindiğine göre.85 İsmi kitabelerde açık olarak zikredilmeyen bu kağan. 83 Enoki 1970: 39.84 Hua isminin *Avar veya Apar adının Çince şekli olduğu da belirtilmektedir. herhalde Eftalitler (yani Apar’lar) olması gerekir. 400’lü tarihlerde Rouran’lardan ayrılarak Batıya doğru gelmiş bir grup olarak. Enoki’nin işaret ettiği Yueban = Heptal birleştirmesi bu bakımdan dikkate değer. 87 Taşağıl 2004: 48. Hüna / Akhun ve Eftalitler 15 olarak tahmin edilen Hua boyunun. ama Doğu Türkistan’ın sınır bölgelerinin önemli bir kısmı da bu ülkeye dâhil bulunuyordu. A. araştırıcıların genel görüşüne göre.

kendi bildikleri Hunlar’a yakın oturmadıkları ve onlarla herhangi bir ortak sınırlarının da olmadığından dolayı o Hunlarla karışmamış ve onlara benzemediklerini. Eftalitler’in bir Hun kavmi olduklarını. Apar ülkesi v. Tanrı Dağları’nın doğu eteklerindeki Qeshi. onların menşelerinde de görülmektedir. sonra. Tezcan 2006a: 610-613. Kirman dâhil Kirman-Herat ve Merv hattı doğusundaki Sasanî topraklarının Orhun kitabelerinde “Apar” diye anılmış olabileceği sonucuna varıyor. Meselâ bk. (onların menşei konusunda) karar vermek imkânsızdır” şeklindeki kaydı ise işi büsbütün çıkmaza sokmaktadır. Brunner 1983: 768.89 İsimlerindeki karışıklık. VII. Kuşanlar’da olduğu gibi onları Büyük Yuezhi’lara bağlarken. Menşeleri konusundaki görüşler beş grupta toplanabilir: Bir grup. yy.88 V. Sebeos’da Apar Şah. ancak. Hunlar içerisinde sadece Eftalitler’in beyaz yüzlü ve beyaz derili olduklarını ve bunların diğer Hunlar Tezcan 2006a: 606-610. belki de Eftalitler’in bölgeye gelişiyle alâkalıdır. Tezcan 2006a: 614. ikinciler. Lazar Parpetsi 1991: 133. 64. Elishe 1982: 30.ın başlarında Eftalitler’i bizzat görerek onlarla bir mülakat yapmış olan Çinli elçi Wei Jie’nin: “. En büyük probleme sebep olan Procopius. diğer Hunlar göçebe iken bunların uzun zamandır yerleşik ve verimli topraklarda oturduklarını. ortalarından itibaren eski Ermeni kaynakları da Horasan bölgesinden ve Nişapuhr civarından bahsederken hep Apar kelimesini kullanırlar ki bu. belki Sasanî hükümdarı Şapuhr’un Abarşahr yani Nîv-Şâpûr (Nişapuhr)’u ile. Nihayet dördüncü bir grup. IV.91 Dördüncü grup ise onları bir Çin kaydına göre General Bahua’ya bağlamaktadır. onların gerçek hüviyetinin açıklanamayacağı görüşündedir. 90 Enoki 1984: 119. Yegişe’de Büyük Apar çölü. Bk. . yy.Enoki 1970: 24-27. yani Turfan Havzası’nın kuzeyindeki bugünkü Cimsa’ya. Eftalitler ile Türklerin hücumları sırasında Tûs bölgesinden daha güvenli bir idare merkezi olarak kurulmuştu.90 bir üçüncü grup Sır-Derya’nın doğusunda ve Güney Kazakistan’daki Kangju’lere bağlamaktadır.. Tezcan 2006a: 613. çünkü Aparshahr (Nişapur bölgesi) tahminen 350-360 yıllarında.ın ilk yarısından önce İran ve Ermeni kaynaklarında gözükmüyor.Neyin gerçek olduğunu bilmiyoruz. Parth kraliyet ailesine mensup eski Aparni’lerden dolayı verilmiş bir isim olarak kabul ederek ve Apar’ı da bunun bir kısaltması olarak görerek.16 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica Enoki ise İran kaynaklarında bu münasebetle zikredilen Aparkşatr’ı. Eftalitler’in fizikî özellikleri ve dilleri konusundaki bilgiler de durumu açıklamaktan uzaktır.. 88 Bk. 89 Ter-Mkrtiçyan 1979: 26. Bu yüzden. 91 Litvinsky 1996: 134-135. Apar veya Aparshahr (Apar ülkesi) tabirleri.s. yani “Doğudaki Hionitler Sasaniler tarafından itaat altına alındıkları zaman” ve büyük ihtimalle II. yy. Shapur döneminde.

. Çin kaynakları Beishi ve Weishu’daki bilgilere göre.html 94 Bivar 1983: 212-213. Eftalitleri Türklerden Ayıran Bazı Hususlar Şu hususlar. Golden 2002: 65. onların dillerinin “Ön- Moğolca” olduğu sonucunu çıkarmışlardır.92 böylece daha sonra “Akhun” tabirinin ortaya çıkmasına da vesile olmuştur. 95 Sinor 2000: 403. Hüna / Akhun ve Eftalitler 17 gibi çirkin görünüşlü olmadıklarını (Bellum Persicum. 1. Eftalitler’in Türk menşeli oldukları hakkındaki düşüncelere oldukça zıt görünmektedir: 1. 96 Golden 2002: 65. 97 Stein 1905: 10.1-7) söyleyerek onların Ak (Hunlar) (Levkoi Ounnoi) olarak isimlendirildiklerini belirtmiş.bibliothecapersica. dolayısıyla Türkler arasındaki etnik farklılık hakkında bilgi veren en temel kaynaklarımızda biri Procopius’dur. Ambartsumian 2001. Parlato 1996: 559. İkinci husus ise dil farklılığıdır. Eftalitler’i Hun olmamakla beraber Türk menşeli göstermişlerdir. 1.com/articles/v12f2/v12f2036.94 Liangshu ise harfleri / yazıları olmayan ve çetele çubuklar kullanan Eftalitler’in dilinin sadece Tuyuhun’lar tarafından anlaşılabileceğini söylüyor. Hindistan’daki Eftalitler’in kullandıkları terimler ile Moğolca bazı kelimeler arasında benzerlikler bulmuştu. W.95 buradan bazı bilginler.3. R.3. Tezcan / Kionit / Kidarit.1-7). 2. Eftalitler’in Hun menşeli oldukları. Kızıl Hunlar (Karmir 92 Bk. aynı kabile grubu için muhtelif zamanlarda kullanılan sadece farklı isimler olduğunu belirtirken. ama aynı şekilde. Yine bazı araştırıcılar. Bailey ise. Marquart da.1. Priscus’un Doğudaki 457-467 hadiseleri münasebetiyle “Kidarit Hunları” ve Procopius’un. Hionit. Hindistan’daki Huna’lar hakkında araştırma yapan H.96 Vaktiyle A. Ghirshman. dolayısıyla dillerinin de Türkçe olduğunu ileri sürmüştü. Eftalitler’in dili Rouran (Ruan Ruan / Ruirui) ve Gaoche’larınkinden farklıdır. Hunlar ile Türkler arasında özdeki benzerlik ve ayniyet ise herkesin malumudur. 2. Çinlilerin “Hu” adını verdikleri ve Orta Asya’nın İran diliyle konuşan kavimlerinkinden de farklıdır. yakından tanıdığı Hunlar hakkında verdiği bilgi ile İran sınırındaki Eftalitler (Ak Hunlar) hakkında verdiği bilgi tamamen birbirlerinden farklıdır (Persian Wars.97 J. Sinor 2000: 402. A. Kidarit ve Eftalit isimlerinin. Stein. Eftalitler ile Hionitler ve Hunlar.1. 93 http://www.93 bu husus bile onların tamamen farklı iki ayrı grup olduğunu akla getirmektedir.

Batı Türkistan’da Efrasiyab sarayındaki duvar resimlerinde. Eftalitler arasında polyandry (çok kocalılık) geleneğinin görülmesi de onları Türk menşe dışında gösterebilecek diğer bir durumdur. diğerleri ise renksiz / beyaz olarak gösterilmiştir.Lerner 2001: 57 ve fig. 101 Litvinsky 1996: 136. Grek yazısından adapte edilen ve “Geç Bactria Yazısı” adı da verilen Eftalit yazısını resmî olarak kullandıklarını görüyoruz ki bu. her üç grup arasında da lingüstik bir fark olup olmadığı son derece belirsizdir ve her dört görüşte de doldurulması gereken hâlâ birçok boşluklar bulunmaktadır. . bir ailedeki bütün erkek kardeşler. aileye gelen kadının kocası oluyorlardı ve kadının başgiyimindeki boynuz sayısı da onun kocalarının adedini belirliyordu. Juliano . Lerner’a minnettarım).a kadar Orta Asya’nın güney bölgelerinde ve Afganistan’da Kuşanlar zamanından beri kullanılan Grek harflerine dayanan Bactria dilidir. diğer bütün ülkelerin dil ve yazılarından biraz farklı olup. fig.98 Bu bakımdan. 4b (Bu makaleyi bana gönderme nezaketinde bulunan J. Bivar 1983: 212-213. 102 Bk. Türk ve Eftalitler’in tasvir edilmiş olduğu. Türkler uzun saçlı olarak tasvir edilirken. VII. 1. 99 Litvinsky 1996: 136. Song Yun’un seyahati münasebetiyle verilen bilgiye. okuması son derece zor olan ve kursiv harflerden oluşan bir Doğu İran dili ile yazılmıştır. da bölgeye gelen Çinli hacı Xuanzang.102 5. mezar taşından 579 tarihli ve An Qie adlı Soğdlu bir aristokrata aid olduğu anlaşılan sanduka üzerindeki röliyeflerde Türk ve Eftalit hükümdarları ilk defa birlikte gösterilmiş.101 1992 yılında Güney-doğu Kansu eyaletinde Tianshui yakınında Miho Müzesi tarafından bulunan ve üzerinde Soğdlu. bir Eftalit elçilik heyeti tasvir edilirken. yy. Marshak 2002b: 383. VIII. 103 Bu konuda teferruatlı bilgi için bk. Golden 1992: 81. Juliano . 3.18 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica Xyon) ile Ak Hunlar (Spēd Xyōn) arasında bile İran ve Hindistan’daki komşularının ayırım yaptıkları üzerinde durarak her ikisini farklı gruplar olarak göstermişti.100 4.99 Sikkelerindeki hükümdar isimleri ve ünvanlara bakıldığında Eftalitler’in. soldan sağa yazdıklarını ve yazarken karşı sayfaya geçtiklerini belirtir ki bu. 100 Litvinsky 1996: 148. 1a. 36. onların dil ve yazılarından bahsederken.Lerner 1997: 72 ve fig.103 Eğer kadının ilk kocasının başka hiç erkek kardeşi 98 Bk. Zhoushu ve Liangshu’daki kayıtlara göre. Eftalitler ise filler üzerinde resmedilmiştir. Enoki 1959: 51-56. yy. De La Vaissière 2002: 205 ve n. Marshak 2002a: 18-19. Eftalit elçileri kırmızımtrak çehreli resmedilirken.

hatta Suishu’daki benzer bir kayıt Toharlara da atfedilmiştir. Tianshen (Kök Tengri) ve Huoshen (Ateş Tanrısı)’a inandıklarını. Ancak. bir kadının aynı anda iki erkek kardeşle evlenmeyi deruhte ettiği görülmekte. http://www.108 onlarda bilhassa Ateş ve Güneş ibadetine rastlandığını.107 7. Eftalitlerin ordularının kuvvetli ve savaşçılarının mahir olduklarını söylerken. 342) olan bir evlenme aktinde.105 ve İran’dan etkilenmiş bazı Orta Asya gruplarında olduğu da bilinmektedir.html 107 Litvinsky 1996: 139. Hüna / Akhun ve Eftalitler 19 yoksa başka bir erkek üvey kardeşi kabul edilerek müstakbel koca adayı olması için zemin hazırlanıyor.l.html Belgenin Bactria dilindeki metni için bk. yy.com/bactria/sims-williams_docA. http://www. Tezcan / Kionit / Kidarit. hatta sopalarla savaştıklarını ifade etmektedirler. Türkler’de asıl savaş aracı genellikle ok ve yay idi. prehistorik dönemlerde eski İran’da. böyle bir âdetin herhangi bir Hun topluluğunda görüldüğüne dair hiç bir kayıt bulunmamaktadır. ortalarında Toharistan bölgesinde bulundukları sonucunu çıkarmaktadırlar. diğer bazı kaynaklar ise askerlerinin ana silahının kılıç olduğu. 108 Enoki 1959: 49. Eftalitler’in dinî inançları konusunda bilhassa Liangshu’da ve Song Yun tarafından verilen bilgiler de Eftalitler’in waishen (“yabancı tanrılar”).gengo. o dönemde ve daha sonraki devirlerde Türklerin büyük bir bölümünün girdiği Budizm’e inanmadıklarını göstermektedir. 6. Eftalitlerin daha IV. diğerlerinden doğan çocuklar da ilk kocanın sayılıyordu. bazı Hind-Avrupalı topluluklarda ve Hindistan’daki Aryaniler’de. Enoki 1959: 52-54. 12 106 Grenet 2002: 210.104 Buna benzer bir geleneğin. Toharistan bölgesinde Budist eserler hâlâ devam etmekle ve 104 Golden 2002: 65.S. dolayısıyla Eftalitlerdeki örnekten bir asır kadar önce Rob (bugünkü Ruy) krallığında da böyle bir polyandry geleneğinin mevcudiyeti anlaşılmaktadır. Çinliler ise onları mükemmel okçular saymaktadırlar. Muhtelif örnekler için ayrıca bk. Bununla beraber. 105 Litvinsky 1996: 148. Eftalitler konusunda bilgi veren bazı kaynaklar. İl’yasov 2004: 121. Dolayısıyla Çin kaynaklarındaki bilgi.jp/~hkum/bactrian.106 Hatta bu yeni ve Eftalitler arasında yaygın örnek sebebiyle bazı tarihçiler. Eftalitler’in savaşçı askerleri ve teçhizatları konusunda da durum pek farklı değildir.ac.kroraina. Son zamanlarda Sims-Williams tarafından Toharistan’da bulunarak yayınlanan ve “tarihli belgelerin de ilki” (110 = M. günümüzde Tibet’teki kabilelerde. A.u- tokyo. . birince elden bir belge ile de bugün tescil edilmiş bulunmaktadır.

112 hatta ebeveynleri öldüğünde kulaklarından birini kesip hatıra olarak saklıyorlardı. Procopius’un ve Çin kaynaklarının verdiği bilgilere göre. gerekse mezarlarında benzer örnekler görülmüştür. ölülerini açık havaya bırakan Ahura Mazda dini geleneklerinden de ayrılmaktadır. 21.eğer halk arasında da oldukça yaygın değilse. genellikle de mabedlere saldırmamışlardır. Kaynaklara da yansıyan bu görüşün yanlış yorumlandığı hakkında bk.belki de aristokrat çevreye has olduğunu tahmin etmektedir. Hindistan’daki birçok Budist mabedi tahrip ettikleri Çin Budist kaynakları tarafından ifade edilmektedir. 111 Asya Hunlarında. kafatası deformasyonudur. 110 Litvinsky 1996: 147. yy. Türkler (keza. Tezcan 2004b. Budizm’e karşı aynı toleransı Hindistan’da göstermemişlerdir. Kuşanlar devrinde de bölgede görülen ve Eftalitler ile Asya Hunlarını ve Türkleri birbirinden ayıran diğer önemli bir özellik. Lo Muzio 2002: 742. 8. Kuwayama 2002: 107. 112 Enoki 1959: 51. Eftalit sikkelerine ve bazı mezar buluntularına göre.110 VI. 9. onların gerek sikkelerinde. Ammianus Marcellinus 1963 / I: 473-475. Frye. 113 Litvinsky 1996: 147-148. Daha önceden ise Aral çevresi kavimlerinde ve Kuşanlar bölgesinde. 359 yılında Amida önünde Grumbates’in oğlunun öldürülmesi ve akabinde cesedinin yakılması vesilesiyle anlaşıldığı kadarıyla Kionitler) ölülerini genellikle yakarken.111 Eftalitler. Trever 1954: 137. Halbuki Türkler. Defin adetleri de Türklerinkinden farklıdır. bilhassa Eftalit aristokratları arasında kafatası deformasyonu âdeti oldukça yaygın olarak görülmektedir. .20 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica hatta Bamyan’daki büyük Buddha heykellerinden bazıları Eftalitler dönemine tarihlenmekle beraber. Bu hususa dikkati çeken R. başlarında Mihirakula gibi hükümdarların da. Tezcan 2004a: 111-112. Kionit kralı Grumbates’in oğlunun Amida kuşatması sırasında ölümü üzerine ona yapılan defin merasimi münasebetiyle Kionitler için karakteristik olan ölü yakma geleneği için bk. . N. Bivar 1983: 212. 109 Litvinsky 1996: 158.113 bu durumda onların adeti. ölülerini genellikle bir ağaç veya taş sanduka içerisine koyarak toprağa gömüyorlardı.114 Bilindiği üzere Asya Hunları ve Türklerde böyle bir uygulama olduğu konusunda Çin ve Batı kaynaklarında bilgi yoktur. çok erken bir dönemde ana İran grubundan ayrılmışlar ve bazı Orta Asya geleneklerini de benimsemişlerdi. Öyle anlaşılıyor ki Eftalitler. 114 Frye 1984: 350 ve n. bütün dinlere karşı her zaman saygılı olmuşlar. sadece Kafkas ve Avrupa Hunları mezarlarında buna dair örneklere rastlanmaktadır.109 Eftalitler. bu âdetin.

Ambartsumyan 2002: 62. bilindiği üzere kurt (böri) idi. 120 Meselâ Enoki. Son olarak. Brunner 1984: 729. R. gerek Çin. 119 Ghirshman 1948: xii ve 115. Orta İran dilinden alınmış Soğdca bir kelime olup kral demektir ve oradan Arapçaya bu bozuk şekliyle yansımıştır. Taşağıl 2004: 38-39. Eftalit hükümdarı Ahşunvar117 tarafından kendi karısına tecavüz edilmesi sebebiyle bunu hazmedemeyerek kabilesiyle birlikte Türkler’e sığınmıştı. 118 Blockley 1985: 113. ünvan olduğu kadar şahıs adı olarak da kullanılmıştır. Felföldi 2001: 192 ve n.116 11. Eftalitler’in aslen İranî menşeli bir boy olduğu görüşündedirler. avlanma sırasında yol arkadaşlığı. 2. O. Eftalitler ile Kionitler’i aynileştirerek onların İranî menşeli bir kavim oldukları üzerinde durmaktadır. diğer kültlere olan üstünlüğüdür. Gaoche’ların mitolojisinde kurt ve kurttan hamile kalma hakkında bk. “Hephtal”in sülale ismi.115 Türkler. gerekse mitolojik olarak en önemli vahşî hayvan (canavar). Bk. Fragment 4. . 4. Eftalitler’deki namus mefhumuna da temas edebiliriz: Bizans tarihçisi Menandros’a göre. Türklerde gerek totemik. Halbuki Moğol kavimlerinde ve bu arada Eftalitlerde köpek çok önemli olup. Felföldi 2001: 193. I. buraya çekilerek ve Himotalo’yu “başkent” yaparak bir Eftalit beğliği teşkil etmişler. Eftalitlerin menşei hakkındaki çalışmasında onlardaki İranî unsurlar hakkında uzunca bir bölüm ayırmıştır. Eftalitler ile Türk Kağanlığı arasında 560’lı yıllardaki ilk çatışmalar esnasında meşhur Eftalit komutanı Katulf. 117 Ahşunvar kelimesi. hayvancılıkta ise hayvanlarının kurtlara karşı koruyucusu olması dışında köpeğe özel bir önem ve anlam atfetmiyorlardı. [dışarıdan gelen] 10 [köpekten] daha kuvvetlidir. Bk. ancak bunda bazı boşluklar da bulunmaktadır. Exc.119 Netice itibariyle bilginlerin çoğu. Türklere 115 Meselâ.118 Halbuki Türkler’in bu gibi konulardaki hassasiyeti.” (Menander.3). Hüna / Akhun ve Eftalitler 21 10. Eftalitler ile Türkler arasındaki diğer bir ayırt edici kültürel özellik de onlardaki köpek kültünün. De Sent. Enoki 1959: 37-57.120 Onların ilk ortaya çıktıkları yer olarak bazı Çin kaynaklarında ifade edilen Himotalo (Hematāla)’dan bahsedilmektedir. “Kionitae” (HIONO)’nin ise Eftalitler tarafından idare edilen asıl halk olduğunu düşünüyordu. A. Ghirshman. Menander’in zikrettiği şu atasözü bunu dile getirmektedir: “[Eftalit komutanı] Katulf. … barbarca ama gerçekten ikna edici biçimde şu sözü söyledi: kendi evindeki bir köpek. Tezcan / Kionit / Kidarit. Türk Kağanlığı tarafından yıkıldıktan sonra Eftalitlerden küçük bir bölümü. 116 Bu konuda bk. gerekse diğer Batı kaynaklarından iyi bilinmektedir.

Grenet 2002: 214. 1996: 179). bir Eftalit toprağı olarak. mütareke yapabilmek için muazzam mikdarda ve üzeri işaretli (countermark) Sasanî gümüş parası ödemek zorunda kalmıştı. Kuwayama 2007. 441-452 yılları arasında Horasan bölgesinde Eftalitler ile Sasaniler arasında sık sık çatışmalar olmuş. Eftalitler’e birkaç kez yenildikten sonra. II. 400’lü yıllarda Çungarya bozkırlarında yaşarken. Ermeni tarihçileri Yegişe ve Phaustos Byzantios.Yezdigerd’in oğlu Peroz.124 Olayların çağdaşı olan V.Yezdigerd (438-457) dönemindedir. İslâm kaynaklarından Hudûdü’l-Âlem’e göre. Eftalitler’in Toharistan’a Gelmesi ve Eftalit Devleti Eftalitler’in mensup olduğu Hua boyu. 124 Kuwayama 2002: 127 (Bu eseri bana gönderen S. Yezdigerd.125 İslâm tarihçisi Taberî’ye göre de II. “karlı dağların eteğindeki bölge” anlamına geldiği gibi.2. Çin kaynaklarının bir rivayetine göre.123 2. “karlı dağların eteğindeki bölge” olarak açıklanmış ve Kuzey Afganistan’daki Bedahşan’ın güney-batısı veya. Konukçu 2002: 848). yy. Halaçlar ile Karluklar birbirlerine komşu idiler (bk. Karluk kelimesi de benzer şekilde “karlı (bölge?)” anlamına geliyordu. babasının tahtına sahip olabilmek için 121 Tezcan 2006: 479.121 Himotalo ismi. 125 Bk. Enoki 1959: 34-37. X. Yine. bütün Kuzey Çin’i birleştirmekle meşgul olan Kuzey Wei İmparatoru Wudi’nin Rouran’lara 429 yılındaki saldırısını müteakip yerlerinden ayrılarak Batıya doğru hareket etmiş ve Kionitler’in Sasanilerle olan savaşları esnasında Soğdiana bölgesine gelmişti. 123 Himotalo kelimesi. Heptal kelimesinin Sanskrit diline bozuk bir şekilde yansımış şekli122 olarak kabul edilmiştir ki sonraki dönemlerde Eftalit boyları arasında sayılan Karluk kelimesi ile bu Himotalo arasında mana bakımından bir ilgi bulunduğu da ileri sürülmektedir. 122 Bk. Eftalitler’in son kalıntısı olarak kabul edilen Halaç (Halluh ) kelimesi de Arap harfli yazma eserlerde noktalı harflerin bir birine karıştırılması neticesinde zaman zaman Karluh (Karluk) şeklinde anlaşılabiliyordu (bk. Kuwayama’ya müteşekkirim). yy. Eftalitlerin Sasanilerle ilişkileriyle ilgili ilk kayıtlar II.22 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica karşı bölgede kendi durumlarını kuvvetlendirebilmek için Budizmi kabul etmişlerdi. . kuzey-doğu sınırında bulunan ve “Kuşanlar denilen Honk”ların ülkesinde veya “Honastan”daki Eftalit (Honk / Kuşan) kavimleriyle savaşmak mecburiyetinde kaldığını ifade etmektedirler. 442 yılından itibaren İmparator Yezdigerd’in. Dani vd. İşte bütün bu hususlar. Golden 2002: 66. Himotalo ile Karluk’un ilgili olduğunu düşündürmektedir. Ter-Mkrtiçyan 1979: 48-55. Ayrıca.

bu münasebetle Eftalitler’den hep “Türk” olarak bahseder ve onların hükümdarı olarak da Ahşunvar ismini kaydeder. Sonuncusu olan 484 yılında Merve’r-rud’da Kuşmihan önlerindeki savaş neticesinde ise Peroz öldürülmüş.126 Bu arada 464-484 yılları arasında Sasanî Şahı Peroz ile yapılan üç büyük savaş neticesinde onu mağlup eden Eftalitler.127 Amu-derya’nın güney ve batısındaki çok sayıda şehir Eftalitler’in eline geçmiştir. onun 488 yılında Balaş (484-488)’ı indirerek Sasanî şahı olmasını temin etmişlerdi. Toharistan bölgesinde gittikçe güçlenen Eftalitler 466 tarihlerine doğru Kidaritler elinden burayı zaptederek onları güneye sürmüşlerdi.129 Bu savaşlar sırasında Eftalit başkentinin Herat kuzeyindeki Badgis olduğu. . Mazdek 126 Akbulut 1984: 90. yy. 130 Litvinsky 1996: 139-140. Hüna / Akhun ve Eftalitler 23 “Hayţal” ülkesine kaçarak yardım istemişti.128 Hangi bölgelerin Eftalit hakimiyetine geçtiği konusunda Margiana (Merv) bölgesinde V. buna karşılık Talekan’ı Eftalitler’e vermişti. Callieri 1996: 396-399 (bu makaleyi bana temin eden yazara minnettarım). Margiana’daki stūpa kalıntıları ve Brahmi yazılı kitabelerdir. İran’da soyluların ve din adamlarının baskısı altında bulunan ve reform yapamayan I. Taberî. Firdevsî’de ve Zerdüşt dini geleneğini yansıtan eserlerden Bundahişn’de Òoşnevâz şeklinde geçmektedir.a ait Budist stūpa kalıntıları bize bir fikir verebilir. Kavad (488-531). İslâm tarihçisi Ed-Dîneverî’ye göre. 128 Ter-Mkrtiçyan 1979: 55-57. daha sonra tahta geçecek olan oğlu Kavad rehin olarak kendilerine verilmişti. Belh’i de Sasanîlerin elinden almışlar. Brunner 1984: 730 (Bundahişn: “Hēvtālların sahibi Òoşnevâz geldi ve Peroz’u öldürdü”). yy. yy. Tezcan / Kionit / Kidarit. A. II. Litvinsky 1996: 138-139. Procopius da aynı ismi vermektedir. Litvinsky 1996: 141. onlardan aldığı yardımla tahtı ele geçiren Peroz. Sasanilerdeki V. 129 Bu konuda bk.ın ilk yarısındaki politik çalkantılar ve krizler esnasında demek ki geçici de olsa Eftalitlerin siyasî hakimiyeti altına girmişti. Kuwayama 2002: 127.130 Peroz’un öldürülmesi sonucunda Sasanî tahtında ortaya çıkan iç mücadele sırasında destek aramak maksadıyla kendilerine kaçan ve dört yıl boyunca Eftalit sarayında kalan Kavad’a destek veren ve onu hükümdarlarının kızıyla (veya kızkardeşiyle) evlendiren Eftalitler. ikinci savaş sonucunda. bunun da en önemli delilleri. yy. Belh’in ise ikinci derece bir şehir olduğu anlaşılmaktadır. Şapuhr döneminin önemli karargah şehirlerinden biri olan Merv bölgesi.ın ikinci ve VI. Akbulut 1984: 95-98. Ancak.ın sonuna doğru tamamlanmıştır. 127 Akbulut 2002: 283. Soğdiana bölgesinin Eftalitler tarafından ele geçirilişi V. Sinor 2000: 402. ve VI.

hatta ellerinde sopalarla Edessa (Urfa) kuşatmasına katıldıkları bilinmektedir. Bu sebeple. Soğdiana.000 kişilik askerî desteğiyle hem tahtı yeniden elde etmiş. yy. Sasanîler. Doğu Türkistan’daki Turfan bölgesini ele geçirdikleri gibi.bibliothecapersica. 492 ve 527 yıllarına tarihlenen Bactria dilindeki üç belgeye göre Eftalitler’e vergi veriyordu. İl’yasov 2004: 119-120.html 134 Kuwayama 2007. Ancak. İl’yasov 2004: 120. Sims-Williams 1999: 255. Ancak. VI. kışın üç ayını şehirlerde. http://www. . üzerinde 260 (M. Husrev Anuşirvan zamanına kadar uzun bir müddet Eftalitler’e bağlı olarak ve üzerlerinde Eftalit tamgası olan paralarla. hem Toharistan. bugünkü Afganistan’ın büyük bir bölümü. yy. diğer lider Anagui’e karşı yardım sağlamak maksadıyla Eftalitler’e sığınmıştı. en geç 492 tarihlerinde buralara artık yerleştikleri ve bölge ahalisinden haraç olarak vergi toplayacak kadar kendilerini güçlü hissettikleri anlaşılıyor. Artık bu dönemde Kavad.com/articles/v12f2/v12f2036. hem de Mazdek ve taraftarlarından kurtulmuştu. 497-509 yıllarında ve muhtemelen Yedaiyilito (507-531)’in saltanatı sırasında Karaşahr ve bugünkü Urumçi bölgesini kendilerine bağlamışlar.133 Daha 479 yıllarında onlar. 132 Litvinsky 1996: 140. Eftalitler’in Hindukuş kuzeyine ne zaman geldikleri hakkında yazılı belgeler yaklaşık bir tarih dahi vermiyorlar. 492) yılı kayıtlı bir Bactria belgesine göre Eftalitlerin. Ancak. hem de kuzeybatı bölgesinde gücünün zirvesinde bulunuyor ve 40 kadar komşu ülke. Rouran iktidarında başlayan iç savaş sırasında onların lideri Poluomen (Brahman?).134 Toharistan bölgesindeki Eftalitler’in kışlık karargahlarının neresi olduğu hususunda bazı bilginler bunun dağlık Bedahşan bölgesi olduğu görüşünde idiler.132 Eftalitler. 488 tarihinden I.24 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica isyanı sırasında bunlardan kurtulmakla beraber bir ara tahtı kaybettiğinde yeniden Eftalitler’e kaçarak orada üç yıl kaldıktan sonra 498-499 yıllarında onların 30. Eftalitler elinde tamamen kukla bir hükümdar idi.a girmeden önce. onlara haraç ödemişlerdi. 133 Kuwayama 2002: 107. yazın ise hayvanlarını otlatmak üzere yaylalarda geçiriyorlardı. Pamirler ve Doğu Türkistan’ın çoğu dâhil oldukça büyük bir imparatorluk kurdular. VI. göçebe ve şehir hayatı yaşayan bir topluluk özelliği de gösteriyordu. Eftalitler. S. Bk.131 Bu akrabalık ve siyasî dostluk nerticesinde Eftalitler’in Sasanî ordusunda ve Kavad’ın saflarında savaşlara da iştirak ettikleri. bu vesileyle Eftalitler’e yeniden toprak tavizlerinde bulunmak mecburiyetinde kalan Kavad bu tarihte Çaganiyan bölgesini Eftalitler’e terk etmişti. Budist hacı 131 Kuwayama 2002: 128. Nitekim Çin elçisi Song Yun da Eftalit hükümdarını 520 yılının onuncu ayı başında (Kasım ayı ortalarında) kışlık karargâhında (kışlak) iken ziyaret etmişti. başlarında Eftalit hükümdarı.

ın sonlarına doğru bu defa Hind bölgesinde Eftalit saldırılarına maruz kaldılar. 140 Bu görüşün tenkidi için bk. . bu dönemde 135 Kuwayama 2002: 148. V. Horasan’daki işlerle. B. 137 Kuwayama 2007. Eftalitler’in Gandhara’yı Kidaritler elinden almaları hususunda. Tezcan / Kionit / Kidarit. çünkü 510 yılından sonra Çin’e Semerkand’dan giden elçilerden çok Eftalitler’den gelen heyetlerden bahsedilmektedir. A. Eftalitler’in Gandhara bölgesini Kidaritler’den ne zaman aldıkları tam olarak bilinmemektedir.139 2. Kuwayama 2002: 109. Eftalitler’in. yy. daha sonra ise Kidara Kuşanlarla meşgul oldukları anlaşılmaktadır. 138 Marshak-Negmatov 1996: 235. Sasanîler’i yendikten sonra Güneyden Kuzeye gelmek suretiyle ancak daha sonra.136 Eftalitler’in bu süre zarfında Batı sınırlarında. 139 Litvinsky 1996: 141. ikinci heyetin ise Kuzey Wei başkenti Luoyang’da gözükmesi ancak 507 yılında yani yarım asır sonra olmuştur. Eftalitler’in Hindistan’daki Faaliyetleri. ekilebilir topraklardan oluştuğu şeklindeki ifadeleri. Surhâb’ın orta mecralarında bir yerde veya Talekan-Kunduz civarında olduğunu göstermektedir. Hüna / Akhun ve Eftalitler 25 Song Yun’un Eftalit ülkesi ve karargâhlarının son derece bereketli. 136 Enoki 1959: 27.138 B u na göre Eftalitler.135 Eftalitler’in Çin’deki Tuoba Wei sarayına ilk resmî elçi göndermeleri 456 yılında olmuştu. “Toramāņa v e Mihirakula” Meselesi Toharistan bölgesinden sürülmelerinden sonra Kuzey Hindistan’a ve Gandhara bölgesine yerleşen Kidaritler. 520 yılında Gandhara’yı ziyaret eden Çinli Budist hacı Song Yun ve Huisheng. Eftalitler’in iki nesil kadar önce (bir nesil=30 yıl) Gandhara’yı fethederek artık buraya yerleşmiş olduklarını söylemektedir ki bu ifadeden bazı bilginler. önce Sasanilerle. Marşak.3.137 Eftalitler’in Soğdiana bölgesine hakim olmaları ise Soğd’dan Çin’e elçiler gönderilmesi münasebetiyle 510 yıllarında olmuştur. Marşak 2002: 170. 509 yılında Soğdiana’nın başkenti Sogd’u da ele geçirerek güçlerinin zirvesine ulaşmış bulunuyorlardı. Kuwayama 2007. 509 yılından sonra Soğdiana’ya hâkim olduklarını düşünmektedir. bunun Bedahşan değil.140 Song Yun ve Hyecho (704-787)’nun verdikleri bilgiye göre. basit bir işlemle 460’lı bir tarih çıkarmaktadırlar (520-(30x2)=460).

Bunların gerçekte bir Hūna mı.144 Gerek Toramāņa. Bu fetihleri sırasında çok sayıda şehir. 144 Litvinsky 1996: 141-142. Eftalitler arasından biri de Gandhara ülkesi kralı olarak tegin (“Laeli”) tayin edilmişti. Yamada. buraların Eftalit hakimiyetinde bulunduğunu göstermektedir. Kainatın sınırsız üne sahip hükümdarı” ünvanıyla anılmaktadır. Kuzeybatı Hindistan’a girdikleri ve Kidara’yı bölgeden sürdükleri anlaşılıyor. Orta Hint kitabelerinde genellikle Eftalit hükümdarları olarak zikredilen Toramāņa ile oğlu Mihirakula’nın bir Hūna kralı olduğunu. Yamada’nın vardığı şu sonuçlar bile problemin ne kadar ciddî boyutlarda olduğunu göstermektedir. 457 tarihli Junagadh kitabesine göre. 145 Bu konuda şimdi bk. 262-264.143 onun Uttar Pradeş. bütün Batı Hindistan’ı fethedip şimdiki Madhya Pradeş eyaletini de ele geçiren Eftalitler. Pencap ve Keşmir bölgelerinde bulunan paraları. köy ve Budist manastırları da tahrip ettiren Toramāņa.142 Asrın sonlarında ve bilhassa Toramāņa liderliğinde 514 yıllarında Pencap’dan başlayarak.26 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica Gandhara. ancak halefi Budhagupta zamanında Gupta’ların güçten düşmeleri esnasında 477 yılından sonra ve muhtemelen de 477-507 yılları arasında Eftalitler’in. Parlato 1990: 257-258.145 Bu konuda bir monografi yayınlamış olan M. . Hindistan’da yaptıkları faaliyetleri. Rajputana. yoksa Eftalit hükümdarı mı olduğu.141 Eftalitler işte bu tarihlerde. bir kitabede “şöhretli Toramāņa. Kuwayama 2002: 153. Toramāņa ve oğlu Mihirakula devrinde Hindistan’da Malva’dan Keşmir’e kadar uzanan müstakil bir devlet kurdular. Budist eserleri tahrip edenlerin bunlar olup olmadığı sürekli tartışılmıştır. Eftalitlerin yönetici zümresi olan Heptal ile Hūna’nın iki farklı boy olduklarını. 143 Sundermann 1996b: 474. Eftalitler (Yeda) tarafından tahrip edilmiş. Gupta kralı Skandagupta (454-467)’nın. güçlerinin zirvesinde bulunan Gupta Devleti ile de münasebete giriştiler. Hūna’lar ile Eftalitler konusundaki farklı görüşler münasebetiyle bilginler arasında pek çok farklı görüşlerin ortaya çıkmasına sebep olmuştur. gerekse oğlu ve halefi Mihirakula. halbuki Taksila kitabesinde zikredilen Toramāņa’nın ise bir Eftalit kralı 141 Mohay 1990: 102-103. 142 Kuwayama 2002: 128. bunların çeşitli kaynaklar ve Budist seyyahlar tarafından aktarılması. özetle. civardaki 100 hükümdarı kendine bağladığı ve bu arada muhtemelen Kidaritler veya Eftalitler’in ilk saldırılarını da geri püskürttüğü.

Yamada 1989: 79. Tezcan / Kionit / Kidarit.147 Hūna kralı Toramāņa. Kuwayama 2007. “Hūna” hükümdarları olan Toramāņa ve Mihirakula’nın Eftalit hüviyetini inkâr etmenin. Hindistan’daki bu faaliyetlerini muhtemelen Orta Asya’daki Eftalit’lerden bağımsız olarak yapıyorlardı. Toramāņa’nın oğlu olup bir Hūna hükümdarı idi. yani bu durumda iki ayrı Toramāņa vardır. Grenet. Gandhara ve Taksila’ya hareket edenler ise kuzeyden Hint kıtasını istila eden Eftalitlerdi. Gerek Kuwayama. Gwalior kitabesine göre halefi ve oğlu Mihirakula150 zamanlarında Eftalitler. Son olarak da. “istisnasız bütün komşu eyaletleri itaat altına aldı. Japon bilginlerinin aksine artık muhtemel olmadığı görüşündedir. “ Rājādhirāja mahārāja Toramāna Ş āhi yaūvla” ünvanını kullanırken. Bk. Jain kaynaklarında ismi Caturmukha-Kalkin veya Kalkiraja olarak da geçen Mihirakula. Hüna / Akhun ve Eftalitler 27 olduğunu söylemektedir. “Who were Toramāņa a n d Mihirakula?” Asia-Pacific Studies 1990: 95-108. 107. Yu Taishan.” Mihirakula’nın da babası gibi bilhassa Budizm’in kutsal binalarını tahrip ettiği. Bu eser. Gollas diye adlandırdığı ve A. 151 Bk. Stein tarafından “Hindistan’ın Attilası” Mihirakula ile aynileştirilen151 Eftalit hükümdarını 146 Bk. Yamada 1989: 104-107. “Şrī Toramāņa” ünvanını kullanıyordu ve ikisi farklıdır.149 Gerek Toramāņa. gerekse. 147 Parlato 1990: 265. babasının fetihlerini devam ettirerek Sakala (şimdiki Sialkot)’yı başkent yaptı. gerekse Kalhana’nın Keşmir kroniği Rajatarangini’den anlaşılmaktadır. 150 Toramāņa ve Mihirakula hakkında bk. gerek Jain kaynaklarından. Felföldi 2001: 191. Stein 1905: 11-12. Grenet 2002: 211. gerekse Yamada. Parlato 1990: 280-281. Bk. Eftalit kralı Toramāņa . çağdaş Hind Denizi gezgincisi ve Eftalit ülkesini de muhtemelen ziyaret etmiş olan Cosmas (Indicopleustes). İl’yasov 2004: 123. Mihirakula’nın Güney Hindistan ve Seylan (Sri Lanka)’ı bile fethettiğini anlatırken. A. Song Yun’un 520 tarihinde Gandhara’da karşılaştığı kişi ise Mihirakula olmayıp sadece bir Eftalit “tegin”i idi. . 518 tarihinden itibaren. 630’lu yıllarda bölgeye gelen ve onun hayatı hakkında da bilgi veren Budist hacı Xuanzang’ın ifadesine göre. 268. biraz abartarak. “Budizm’in Keşmir’de Mihirakula tarafından baskı altına alınması ile Gandhara ve Taksila’daki Budist manastırların Eftalitler tarafından tahrip edilmesi ayrı hadiselerdir. Kuwayama 2002: 109-110. 146 Mihirakula. Malva’dan Keşmir’e kadar uzanan Huna hâkimiyeti kuzey-batı Hindistan’daki Gandhara’ya kadar uzanmıyordu.”148 Ancak bu konuda bilginler arasında hâlâ bir fikir birliğine de varılamamıştır. 149 Meselâ F. 148 Bk. bu Mihirakula’nın aslında bir Hûna olup Eftalitlerle alâkası olmadığı görüşündedir.

154 Kendisinin sikkelerinde ve halefi Gokarna’nın oğlu ve Khińgila / Khingil adıyla da anılan Narendraditya’nın sikkeleri üzerinde “Kidara” yazısının bulunması bilhassa enteresandır. Hindistan’daki Huna’lar hakkında bir araştırma yapmış olan A. Dani vd.153 bu yapılan zulümlere karşı çıkan Gupta hükümdarı Baladitya tarafından yenildiler. bu arada. Harmatta da Khińgila sülalesini tarihleme konusunda aşağı yukarı aynı görüşe sahiptir. Sundermann. 156 Biswas 1973: 132. Mihirakula da bir ara esir edildi ise de kurtulduktan sonra hâkimiyetine Keşmir ve Gandhara’yı ele geçirerek orada devam etti. Keşmir’deki bu “Eftalit” hakimiyetinin muhtemelen 625/626 yılında sona erdiği fikrindedir. Khińgila dışındaki bütün hükümdarlar da Hind isimleri taşımaktadır. Biswas 1973: 110-129.158 W. 631-633 tarihlerinde Keşmir bölgesini ziyaret ettiği zaman hükümdar. Keşmir ve Gandhara bölgesinde babasına halef olarak tahminen 530-590 (veya 537-597) yılları arasında hüküm sürmüş. Çinli Budist hacı Xuanzang.157 Bütün yazılar Brahmi harfleriyle yazılmış olup. 155 Biswas 1973: 133. . Ona göre.28 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica “Hindistan kralı” olarak isimlendirmektedir. Mihirakula zamanında ve güçlerinin zirvesinde iken 540 yılında. 154 Bk. Khińgila ile başlayan ve hingil ünvanını taşıyan Kâbil ve Gandhara bölgesinin birçok Eftalit menşeli hükümdarı. şimdiki Srinagar olduğu tahmin edilen kendi adına Pravarasenapura adlı bir de şehir inşa ettirmiştir. Biswas.152 Budist hacı Xuanzang’ın haberine göre. 157 Harmatta 1996: 475. Biswas’a göre. Purana’lardan ve Rajatarangini’den Hūõa hükümdarlarının bir listesini çıkarmıştır. sadece menşelerini Eftalitlere bağlamaktadır. 159 Sundermann 1996b: 474.156 J. sonunda Eftalitler. 158 Harmatta-Litvinsky 1996: 370. Pravarasena adlı ve muhtemelen Mihirakula’nın oğlu olan bir hükümdar. Ancak ona göre Hindistan’daki “Hūõa”’ların topraklarıyla diğer Hind krallıklarının arazileri İndus nehri (Phison) ile ayrılıyordu. 1996: 169-170. muhtemelen Khińgila idi ve tahminen 597-633 yılları arasında Kabil’den Keşmir’e kadar olan sahada 30 yıla yakın saltanat sürmüştü. burada Khińgila isimli bir Eftalit sülâlesi oluşturarak Toharistan’daki Eftalitler’in paralarını da devam ettirmişlerdir. Bunlardan II.155 Biswas'a göre. 153 Sundermann 1996b: 474.159 152 Litvinsky 1996: 143.

yy. “Eftalit hükümdarı” saydığı Khińgila’nın hükümdarlık tarihlerini. Khińgila ve sülalesi hakkında yukarıda verilen tarihler. Huna’lara ait sikke ve mühürlerin incelenmesi neticesinde Göbl ve Callieri tarafından oldukça önceki bir tarihe yerleştirildi. yy. Orta-Asya ve Kuzey Hindistan’daki faaliyetleri hakkında bk. Grenet 2002: Plate I (f)’e ait açıklama. onun bir sikkesinin 450 yıllarında çıkarıldığını akla getiriyor. Callieri 1997: 230-231. Demek oluyor ki sikkeler de Khińgila sülalesini Eftalitler’den ayırmak için diğer bir delildir. 164 Gerek Çin kaynakları. Alhon grubundan gelen isimsiz birçok lidere halef olmuştu. Kuwayama. çünkü Eftalitler Kapisa ve Kabil bölgesinin tamamına hâkim olmamışlardı ve savaşçı bir mahallî gruba (kşatriya).164 160 Grenet. 162 Jñānagupta’nın Çin. Meselâ sikkelerdeki bazı karakteristik özellikler. yy. ortalarında Khińgila Sülalesi’ni kurduğu fikrindedir. hangilerinin onlara mensup olmadıkları hakkındaki tartışmalı konular hakkında yeni bilgiler için bk. Gerek 554 yıllarında Bamyan’da ve Toharistan’daki Eftalit karargâhında bulunan Jñānagupta (Shenajuedo.163 Gerek Khińgila. Bk. muhtemelen de Hūõa’lara mensup idiler. Çin kaynaklarında verilen bilgiler ve Göbl tarafından teklif edilen Eftalit kronolojisinin genel çerçevesine göre Callieri de sonuç olarak Khińgila sülalesini. ilk bilinen Hūõa kralı Khińgila. .161 S. Cannata 2000: 66-67. yukarıdaki bilgilerle Çin kaynaklarında Eftalitlerle ilgili verilen bilgileri karşılaştırdı. Tezcan / Kionit / Kidarit. 161 Bk.162 gerekse Tang Sülalesi (618-907)’nin kayıtlarından hareketle Kuwayama. 528- 605)’nın. 163 Callieri 1997: 231. gerekse Kalhana’nın Khingila hükümdarları hakkında verdiği bilgiler ve bunlardan hangilerinin Eftalit. hüküm sürdüğü yıllar da muhtemelen 430-490160 tarihleri olmalıdır. Sikke ve mühürlere göre Eftalit tarihinin bir kronolojisini hazırlayan Göbl’e göre. gerekse onun Kapisa’da kurduğu sülale ve buna mensup olan bütün hükümdarlar. onun 30 yıllık saltanatını dikkate alarak 460-490 tarihleri arasına koymaktadır. A. Khińgila (veya Khińgil)’nın tahminen VI.ın ikinci yarısı ile VI. Hüna / Akhun ve Eftalitler 29 Mamafih.ın sonları arasındaki bir tarihe koymanın uygun olabileceğini kabul etmektedir. Kuwayama 1999: 41-45. sanıldığı gibi göçebe Eftalit sülalesinden gelmiyorlardı. V. Liu Mau-tsai 2006: 57.

yy. .165 Hūõa’lar sikkelerinde “Eftalit tamga”sı166 adı verilen bir sembol ile birlikte Bactria ve bazan da Brahmi yazısını kullanmışlardır.V. 167 Dani vd. iktidar. IV. Tezcan 2006b: 478. yy. onların Batı Türk hâkimiyetini açıkça kabul etmiş olduklarını ve bu tür tasvirlerin menşeinin Batı Türk kağan’larında “Buka” ünvanının kullanılmasına kadar g i t t i ğ i n i söylemektedirler. Bu konuda bk. Göbl tarafından ileri sürülmüştü. aynı tasvire Kunduz’da oturan Toharistan Türk yabgu’larının paralarında da rastlandığı için bilginler.S. V. 169 Bk. Callieri 1997: 228 (bu eseri bana göndermek lütfunda bulunan müellife minnettarım) ve Callieri 1999: 280. 166 166 “Eftalit tamgası” diye bilinen ve mühürlerde ve sikkelerde görülen bu işaretin aslında Kidaritlere veya “Proto-Alhon”’lara (M. Narendra (veya Narena. . gerek Çin kaynaklarından meselâ Liangshu’nun raporları.167 Kabil-Gandhara bölgesinin son Eftalit hükümdarı olan II. M.168 2. en sonra ise Brahmi harflerine ve sembollere yer vermişlerdir.4.a aid kerpiç üzerindeki işaretler / tamgalar ile “Alhon tamgası” denilen tamgaların birbirlerine son derece benzedikleri üzerinde durmaktadır (İl’yasov 2004: 119). İlyasov. ünvan olarak ise Şahi Javukha veya Şāhi Javuvla / Jaūvla gibi ünvanlara rastlanır. Hūõa’ların son büyük müstakil hükümdarı olup onun 657 veya 670 yıllarına kadar devam eden idaresinden sonra. ve VII. Song Yun gibi Budist hacıların VI. Başlangıçta Sasanî örneğine göre sikke çıkarırlarken daha sonra Kuşan örneğini takip etmişler. 570 / 580-600)’nın sikkelerinde bir boğa-başı bulunmaktadır. Gadjiev ise şimdi. Bilhassa Xuanzang.a ait haberleri. yy.30 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica Khińgila’dan sonraki Yudhişthira. Şimdi C. Eftalitler Döneminde Budizm Eftalitlerle ilgili olan tartışmaların en önemli konularından biri de Kuzey Hindistan ve Toharistan’da Budizm’in kaderidir. bu “Eftalit tamgası”nın Hionit. S. gerekse bölgede bulunan arkeolojik buluntular.169 Song Yun tarafından Hindistan’daki meşhur hükümdarlar Toramāņa ile oğlu ve halefi Mihirakula’ya atfedilen: Budistlerin katl ve Gandhara bölgesindeki Budist 165 Dani vd. Alhon veya Eftalitlere aidiyeti konusunu tartışmaktadır. Gadjiev 2007. 1996: 170. 1996: 175 168 Harmatta 1996: 475. 289-290. yy. bölgede Budizm’in düşüşü genellikle.da Eftalitlerin kuruluş ve gelişmesi dönemlerindeki faaliyetlere bağlanmaktadır. Eftalitlerin Budizm’e inanmadıklarını ve bunun yayılmasına da müsaade etmediklerini göstermektedir. IV. Bk. sonları) ait bir işaret olduğu vaktiyle R. Bu sebepten. Kabil ve Gandhara’da Türk-şahi’lere geçmiştir.

Eftalitlerin bizzat başkentinde çok sayıda Budist stūpa ve manastır bulunduğunu. yy. bölgede Budizm’i himaye ettiğini biliyoruz. Kuwayama 2002: 107-111. yy. Kuwayama 1999: 40. A. Kuşanlar zamanında devlet tarafından himaye ediliyordu. Ancak. 171 Song Yun’un. Sasanilerin bölgeyi işgal etmeleri ideolojik bakımdan Budist manastırların faaliyetlerinin durdurulmasına ve bazı değişikliklere gidilmesine sebep oldu. Ayrıca. zaten devlet desteği ile ayakta duran Budizm gibi “yabancı” dinlerin kısa sürede çöküşüne zemin hazırlamaktaydı. Kuwayama 2002: 109. Kuzey Toharistan’daki Budist eserler ile Eftalit ve Alhon tamgaları üzerinde araştırmalar yapmış olan İlyasov’un görüşüne göre. Budist eserlerin tahrip edilmesi. 53-54. Eftalitler devrinde bu himayenin kalkmış olması. bilhassa VI. Hindukuş’u güneye doğru geçerek Gandhara’ya ve Hindistan’a karşı hiçbir zaman bir istila siyaseti taşımayan VI. Yamada 1989: 82-102. bölgede Budizm’in çöküşe yüz tutmasında Eftalitlerin değil.daki Batı Türkleri’nin rollerinin daha büyük ve konunun da daha çok ticarî olduğu konularında bk.ın ortalarında artmıştı.com/ articles/ v12f2/v12f2036. yüksekliğindeki Buddha heykelinin. Tezcan / Kionit / Kidarit. Eftalitlere dair olan bu önyargıyı kısmen azaltmış görünmektedir. onlardan ve daha önceki Kuşanlar’dan farklı olarak. bu tahribat. Meselâ. . 108. Kuwayama 1989: 91-93. Hatta Bamyan’daki 53 m. Bu bakımdan. yy. sonraki dönemlerde Kionitlerin bölgeyi işgal 170 Parlato 1990: 259-260. Mohay 1990: 99-110. Çin kaynaklarında zikredilen Budistler’in bir Eftalit kralı tarafından öldürüldüğü iddiaları hakkındaki yeni görüşler ve bunların yanlış yorumlar olduğu hakkında düşünceler vardır.171 gerekse bölgede yapılan arkeolojik araştırmalar. von Gabain’in görüşüne göre. 520 yılında Keşmir’e saldırırken rastladığı Mihirakula’nın aslında bir Hûna hükümdarı olup Eftalitlerle alâkası olamayacağı.bibliothecapersica. A. Mihirakula hakkındaki kaynaklar.172 Himotalo Eftalit beyliğinin. 159. Kuwayama 1999: 44-45. hatta Bamyan’dakilerden bazılarının Eftalitler tarafından yaptırıldığını. Kuwayama 1989: 90-97.html). ama bu husus sadece Soğd bölgesi için geçerli olabilirdi. Son zamanlarda yapılan gerek kaynaklara ve Song Yun’un açıklamalarına yönelik yorumlar. Budizm. buna binaen de Bamyan’daki en azından iki büyük Buddha heykelinin Eftalitler döneminde yapıldığı söylenebilir. 172 Bamyan’ın kervan ticaretindeki önemi. Hüna / Akhun ve Eftalitler 31 manastırların Yeda’lar tarafından tahrip edilmesi hakkındaki bilgiler170 de âlimler arasındaki Eftalitlere dair olan Budist karşıtı görüşleri kuvvetlendirmiştir. onun hüviyeti ve yeni düşünceler için bk. bir Eftalit prensinin giyim-kuşamında yapıldığı söyleniyor (http://www. daha muhtemel olarak.a doğru Budizm’in yerini artık Maniheizm almıştı ve bu durum onun kaderini menfi olarak etkilemiş olmalıdır. VII.

söz konusu hükümdarların aslında Eftalitlere değil. Bk.175 Ancak. Kuwayama’ya göre üstünkörü bir görüş ve yanlış bir tahminden ibarettir. Hatta Gandhara’daki Budizm’in çöküşü de ona göre Eftalit devletinin parçalanmasıyla ilgilidir. Yamada ve Kuwayama gibi bilginler. 177 Kuwayama 1999: 58-59. 440’lı yıllarda bölgenin.174 Toramāņa ve Mihirakula’nın Budist karşıtı faaliyetlerine gelince. 154 176 Kuwayama. Türk-şâhi Sülâlesi Hakkında El-Birunî’nin kaydettiğine göre.5. . Eftalitler’in diğer Türk devletlerinden oldukça farklı olarak dinî toleranstan mahrum olmaları ve bilhassa. Kuwayama 2002: 107-113.32 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica etmesiyle de yakından ilgilidir. Yezdigerd tarafından Sasanilere bağlanması ve Kionitlerin yenilmesi üzerine Eftalitlere geçmesi merhalesinde insanlar şehirleri boşalttı.177 Arap kaynaklarında genellikle Rutbil ünvanıyla geçmektedir. onlara atfedilen Budist yerlerin tahribi. 175 Mihirakula zamanında Eftalitler’in burada birçok Budist yerleri tahrip ettirdikleri hakkındaki fikir. 174 İl’yasov 2004: 119. Stein tarafından ilk defa geliştirilmiş bir hipotez olduğunu söyleyerek. yy.173 Şehir hayatının inkıraza uğraması ve Kuzey Toharistan’daki şehirlerin tahribine yol açan ise Sasani işgali değil. Hunalara mensup oldukları sonucuna varmışlardır. ancak küçük çaplı gruplar halinde VI. bilhassa Gandhara bölgesindeki Budist eserlerin tahribinin 520 yıllarında Song Yun’un ziyareti ile Xuanzang’ın 630 yıllarındaki seyahatı arasındaki yüz yıllık dönemde olduğu ve bu hadisenin Eftalitler’e mal edilmesinin J. Gandhara’da Budizm’in sükutunun ise kesinlikle Eftalitler’in bölgeden çekilmelerinden sonra vukubulduğu görüşündedir. 666 yıllarında Barha-tegin (veya Börü-tegin) tarafından Kabil’de kurulan Türk-şahî Sülâlesi hükümdarları. İ. Kuwayama 2002: 153.176 ahaliye kötü davranmaları. Kuwayama 2007. II. Hindukuş’un güneydoğusunda Gandhara bölgesinin düşüşü ve kuzeybatıdaki Bamyan ve Kapisa gibi yerlerin yükselişi ve bunların Eftalitler’in Budizm’e karşı olan hasmane tavırları hakkındaki görüşe aykırılığı hakkında bk. bugün M. 2. B. Fleet ve A. sonunda halkın onlardan desteğini çekmesi ve Eftalitler’e karşı gelmelerine yol açtı. Çin kaynaklarındaki ilgili bilgileri yeniden yorumlayarak. Orta Asya bölgesindeki Eftalitler’in de Türk Kağanlığı zamanında zor günler geçirmeleri ve bu sebepten taze güç ve yardım gönderememeleri sebebiyle Hindistan hâkimiyeti çöktü.ın ortalarından sonra Hindistan’da hâlâ varlıklarını devam ettiriyorlardı. Vaynberg’in tahminine göre 380’li yılların sonunda vuku bulan Kionit işgalidir. ilk Rutbil’in ise bu Barha-tegin’in 666 yılı vesilesiyle zikredilen kardeşi olduğu tahmin 173 İl’yasov 2004: 119.

onun yüz yıl kadar sonra. yy. 184 Dani vd. Eftalit Devleti’nin Yıkılışı İran’da I. Kuwayama 1999: 61-66. ortalarında güç anlar yaşıyordu.180 726 yılında bölgede bulunan Koreli Budist seyyah Hyecho da Kabil şahları hakkında bilgiler vermektedir. Kabil bölgesine Araplar’ın ilk hücumu. Ecsedy - Sundermann 1996: 477.182 Böylece Türkçe konuşan son Eftalit hakimiyeti olan Türk-şahiler son bularak yerine Hindu-şahi sülalesi kâim olmuştur. Grenet 2002: 219.ın sonları ile VIII. Husrev Anuşirvan (531-579)’ın geçmesiyle her yönden zirveye çıkan bir Sasanî Devleti ile. Kavad ile başlayan bir reform hareketi ile güçlenmeye başlayan İmparatorluğun başına I. Türkler. 183 Konukçu 2002: 846. Tang İmparatoru’nun. ancak ertesi yıl Kabul şah. Phromo Kesaro (Roma Kaysarı / İmparatoru) gibi ünvanlar taşıyorlardı. Hüna / Akhun ve Eftalitler 33 edilmektedir. El-Belâzurî’nin kaydettiğine göre. bu sırada Orta Asya’nın kuzey- doğusundaki toprakların büyük bir kısmını fethetmişler ve Eftalit sınırlarına 178 Barha-tegin’in yaşadığı dönem hakkında farklı görüşler vardır. 1996: 170-171. 181 Kuwayama 1999: 64-65. Kabil’i yağmalamıştı. 665 yılındadır ve bu tarihte İbn Semure. yy. yy.6. Ecsedy ve Sundermann.178 Çin kaynaklarında Kabil bölgesindeki “Kabul Şah”ın “wu- san Tegin Şah” ünvanıyla anıldığı kaydedilmektedir. Halaçlar’ın idarecisi olan “Rutbil” veya “Zanbil” ünvanli kişiyi öldürdüğü gibi üç Türk melikini de mağlup etmiştir.181 T ü r k -şahi’lerin doğudaki hakimiyeti. 179 Tegin Şah sülalesi hakkında bk. yani VIII. A. kitabelere göre 843 yılına kadar Kabil bölgesinde 177 yıl devam etmiş.179 Türk-şahi’lerin VIII. Kuwayama 1999: 65. Tezcan / Kionit / Kidarit. Bk. batıda ise 870 yılında Seistan emiri Ya’kûb ibni’l-Leys’in Kabil’i ele geçirmesine kadar sürmüş ve bu tarihte Ya’kub. VI. yy. Doğuda Rouran Devleti’ni 552 yılında yıkarak yeni bir devlet kuran Bumın ve İstemi Kağanlar idaresindeki Türk Kağanlığı arasında sıkışan Eftalit devleti. Karadaçi Elteber Shiku’er (muhtemelen ikinci rutbil)’i Zabulistan hükümdarı olarak tayin ettiği 720 yılına kadar tahta kimlerin geçtikleri konusunda hiçbir Çin kaydı yoktur.184 2. Bk. 180 Bk Humbach 1996: 250. Afganistan Türk-şahi sülalesinde olduğu tahmin edilen Pangul isimli bir Türk hükümdarı.ın başlarında yaşadığını düşünüyorlar. sikkelerinden anlaşıldığına göre. yy.da da Zabulistan bölgesinde hüküm sürdükleri bilinmekle beraber. . 182 Esin 1972: 57.183 Türk- şahi hükümdarları. tekrar geri aldı.ın başlarında Zabul ve Arachosia’da hüküm sürmüştü. Şah. genellikle (wu-san) Tegin. “tarkan” ve “tudun” ünvanlarıyla VII.

muhtemelen Eftalit hükümdarından geldiği anlaşılıyor. Türkler’e karşı daha fazla ileri gitmemeyi tavsiye ediyor ve şu enteresan atasözünü hatırlatıyordu: “kendi kulübesindeki bir köpek. Merv’den Pencap’a. 38-39 (Bilge Kagan D 5). onların mağlubiyetinden hemen önce. 554 yılı civarında başlamış olmalıdır. Orhun kitabelerine göre. Felföldi 2001: 192-193. 186 Kuwayama 2002: 150-154. yani İpekyollarının ana bölgesini elinde bulunduran en önemli imparatorluklardan biri olan Eftalitlerle iyi ilişkiler kurmak istiyorlardı. Tezcan 2006a: 604.185 Eftalitler de bir heyet göndermişlerdi.3)187 Herne kadar bu ifade fazla açık değilse de Ghirshman bunu şöyle yorumluyor: Türkler ile Sasanîler ittifak yapmadan önce Eftalitler. daha sonra. 188 Ghirshman 1948: 94-95. 554- 557 yılları arasında Kapisa ve Bamyan’da bulunan Budist rahip Jñānagupta. sebebi anlaşılamayan bir hadiseden dolayı iki büyük ve komşu devlet düşman oldular. Katulf’un Eftalit hükümdarını vazgeçirmeğe ve daha fazla ileri gitmemeğe razı etmeğe çalıştığı da bu seferdi. Katulf da kaçarak Türk hükümdarına sığınmıştı. 187 Blockley 1985: 47. hükümdar. . Menandros’da Katulf olarak zikredilen bir Eftalit ileri geleni ile Eftalit hükümdarı arasındaki konuşma sırasında Katulf. 4. Doğu Türkistan’dan Balkaş ve Aral Göllerine kadar olan sahayı. yani 554 yılında Eftalit ülkesinde bulunuyordu.” (Menander 4. Bunda ilk hareketin Bizans tarihçisi Menandros’daki bir kayda göre. Eftalit devletinin yıkılmağa yüz tutması ve Türklerle çatışmaya girişmeleri bazı bilginlerin görüşüne göre.186 Ancak. Bunda. Orta Asya tarihinde ilk defa aynı anda birden fazla devletle her türlü münasebet kurma başarısını gösteren Türkler ile Eftalitler arasında ilişkilerin ilk başlarda iyi olduğu tahmin ediliyor. Ancak Katulf. yine Menandros’un kaydına göre. Felföldi 2001: 193. Tibet ile Bizans İmparatorluğu arasındaki Apar’lardan elçilik heyeti geldiğinin anlatıldığına bakılırsa. dışardan gelen 10 yabancı [köpekden] daha kuvvetlidir.34 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica dayanmışlardı. öyle anlaşılıyor ki Eftalit hükümdarına sözünü dinletemediği gibi. öyle anlaşılıyor ki ellerindeki ipekli eşyaları satmak ve pazar bulmak zorunda olan Soğdlu tüccarların çabaları büyük rol oynuyordu. İstemi veya Mukan Kağan olduğu tahmin edilen bir Türk kağanının ölümünden sonra (553 veya 572 / 574 yılında) yapılan yoğ töreni sırasında. Katulf’un karısına tecavüz edince.188 185 Tekin 1988: 8-9 (Kül Tigin D 4). Türkler. Hatta Bumın. Türkler’e saldırdılar.

z. hatta Pamir bölgelerinden toplayabildiği ve çoğunluğu ücretli askerlerden oluşan ordusuyla Nahşeb yakınlarında Türkler’e karşı çıktı. İşte bu kritik durumda İstemi Kağan. Tezcan / Kionit / Kidarit. Tumen İllig (Bumın) Kagan’ın küçük kardeşi Sincibu (İstemi) Hakan’ın. 16).com/articles/v12f2/v12f2036. . Rouran artıklarının sığınmış olduğu Kuzey Çin’deki Qi Devleti (550-577) ile ise araları açık olduğu için Eftalitler. Whitby ve Bivar da.191 Huttal. 33.r. Bk. Ancak gerçek mücadelelerin 563-567 yılları arasında vukubulduğu anlaşılmaktadır. Türkler Çin’deki hanedanlardan Kuzey Zhou (557-581) ile sıkı ilişki içinde olup. Czeglédy. muhtemelen de kendilerine sığınan ve genel durum hakkında bilgi veren Katulf’un teklifiyle Sasanî hükümdarı Husrev Anuşirvan’a yöneldiler ve ittifak yapmak maksadıyla kendisine elçiler gönderdiler. Sundermann 1996b: 474.189 gönderilen Türk elçileri yolda Eftalitler tarafından yakalanarak öldürüldü. Menandros’un kaydına rağmen 557 ile 561 yılları arasında gösterirler. Eftalit hükümdarı da savaş alanında kaldı. Mes’ûdî’de ise Aòşunvâz (veya Aòşunvâr) ya da Aòoşnevâz olarak geçen Eftalit hükümdarı. A. Meselâ bk. Tahminen 563 yılında vukubulan ve üç gün devam eden bu savaşta Eftalitler ağır bir yenilgiye uğradıkları gibi. Akbulut 2002: 285. http://www. Tirmiz. Whitby 1997: 188. Çin kaynaklarındaki bazı kayıtlara ve Bizans’a giden Türk elçilik heyetinin raporlarına dayanarak 557 tarihini vermektedir (Czeglédy 2004: 103. Ecsedy .Sundermann 1996: 477. Sinor . 192 Akbulut 1984: 105-106. Sinor 2000: 404. Kuwayama da. n. Grignashi 1980: 219-248.bibliothecapersica. Taberî’nin kaydında ismi V.Klyashtorny 1996: 332. Dani vd. Golden 2002: 66. 1996: 176. Muhtemelen 557 gibi bir tarihte başlayarak 560 ile 563 yılları arasında devam eden Türk - Eftalit mücadeleleri esnasında. bu defa. Sasanî yardımı ve ordusunu beklemeden ileri harekata geçerek Çaç’dan Soğdiana’ya doğru yola çıktı ve Eftalit ordusunu hazırlıksız ve müttefiksiz olarak Buhara yakınlarında yakaladı. başlarında muhtemelen İstemi Kağan olduğu sanılan Sizabulos (veya Silziboulos) bulunduğu halde. Hüna / Akhun ve Eftalitler 35 Bu durum üzerine Türkler. Eftalit Devleti’nin yıkılışı ve Batıya kaçan Avarlar meselesi hakkında bk. Akbulut 2002: 285. Qi’lere elçiler göndererek Türklere karşı anlaşma yapmak istediler. n.192 189 Eftalitler ile Türkler arasındaki mücadeleyi ve Eftalit Devleti’nin sükutunu bazı tarihçiler. Dobrovits 2006: 176-178. Türk hakan’ı ile Sasanî şah’ı arasındaki ittifaktan sonra Eftalitlerin mağlubiyet tarihinin 558 olduğu fikrindedir (bk. 191 Golden 2002: 66-67. 114-115).190 Hatta. Sasanî şahı Husrev Anuşirvan (531-579) ile müttefik olarak kuzeyden Eftalitler’e saldırmasından bahsederken 558 tarihini verir (Kuwayama 2002: 130). Stein ise 560 civarını vermektedir (Blockley 1985: 252. K.html). 190 Litvinsky 1996: 143.

Zabulistan. nitekim savaştan sonra aslan payını da Husrev’in aldığını ifade ediyorlarsa da bu. . Ancak bu bölgedeki toprakların büyük bir kısmı Sasanîler eline geçtiği için yeni hükümdar da Husrev’in hakimiyetini tanımak zorunda kaldı. gerek Kuzey. Meselâ Sinor . Türk hükümdarı ile ortak hareket etmeden önce Husrev’in Belh nehri (Amu-derya)’ni geçtiğini ve Eftalit hükümdarı Aòoşnevâz’ı öldürdüğünü söylemektedir193 ki bu bilgi. bununla ilgili bölümde bu başarıyı Türklere vermektedir. Compareti 2002: 376. 195 Bu konuda bk. Eftalit Devleti’ni ortadan kaldırmak maksadıyla Sasanî hükümdarı Husrev Anuşirvan ile Türk kağanı Sincibu (Silzibul) arasında askerî bir ittifak yapıldığını. Akbulut 1984: 106-109. Kuzeydeki Toharistan bölgesinin Zerefşan vadisindeki yarı bağımsız Eftalit beylikleri.Klyashtorny 1996: 332. 196 Akbulut 1984: 107.196 Eftalit Devleti’nin Soğdiana ve Toharistan’daki topraklarının paylaşımı konusunda Türklerle Sasanîler arasında yapılan görüşme sonunda bütün Soğdiana ve Fergana bölgesi Türklere geçti. çünkü Menandros.195 Dîneverî’ye göre.198 Bölgenin Türk Kağanlığı tarafından zaptından sonra. 198 Bk. 199 Grenet 2002: 214. muhtelif bilgiler vermekte. Sinor 2000: 404.36 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica Bu münasebetle kaynaklar. gerekse Güney Toharistan’daki Eftalit topraklarının ekseriyetinin 560-570 yıllarında Türklerin eline geçtiği fikrindedir.Sasanî işbirliği neticesinde kazanıldığını ve bunda Husrev’in önemli rol oynadığını.197 Belh ve Toharistan’a kadar olan bütün Eftalit toprakları ise “Sasaniler’in altın çağı”nı başlatan Husrev tarafından ele geçirildi ve böylece arslan payını İran almış oldu. gerçeklere pek uygun gözükmemektedir. Blockley 1985: 252. Firdevsî’ye göre Feganiş (veya Afganiş) isimli yeni bir hükümdar seçen Eftalitler. 194 Ambartsumyan 2002: 58-59. Badgis ve Herat gibi yerleri hâlâ ellerinde tutuyorlardı. Golden 2002: 66. Hindukuş Dağları’nın güneyine geçmeden önce bir ası1199 Amu-derya güneyine çekilerek başlarına. ise Husrev. bu sefer sonunda Toharistan. Kuwayama. Türkler’in bölgede Eftalitler yerine geçme tarihi olarak 555-558 tarihlerini verirken. Mes’ûdî ve Taberî’deki ifadelere dayanan bazı bilginler. diğer kaynaklardakine uymamaktadır. meselâ Mes’ûdî. 193 Brunner 1984: 730. Bk.194 savaşın da Türk . 197 Prof. önceki Kidarit ve Eftalit hâkimiyetinden farklı olarak Türkler bu bölgede. Kuwayama 2007. Kabulistan ve Saganiyan topraklarını ele geçirmiştir. Kabil bölgesi gibi bazı küçük Eftalit beylikleri ise müstakil kalmağa devam ettiler.

Justin ile bu mevzuyu görüştüklerinde artık onların “Varhonites” (Avar-Hun) olduklarını söylüyorlardı (Dobrovits 2006: 176-178). 568’de ilk Türk resmî heyeti İstanbul’a gelip İmparator II. Theophylaktos 1985: 344.000 kadar “Avar”’ın Batı’ya kaçtığı. 580’li yıllarda Toharistan’a geldiğinde Eftalitler’in artık zayıflamış olduklarını görmüştü. 25 206 Ligeti 1970: 75. Hatta 568 yılında Maniakh başkanlığında “İskitçe” (gramma to Skufikon)200 bir mektup getiren Türk heyeti “sadece.205 Soğdlu Maniakh başkanlığındaki Türk heyetinin 568 yılında İstanbul’daki elçiliği münasebetiyle Türk heyeti tarafından daha sonra Bizans İmparatoru II. Türkler’e bağlı ve vergi vererek varlıklarını devam ettirdiler. 201 Litvinsky 1996: 143-144. halbuki bundan 8 yıl sonra. A. daha önce kendilerinin yönettikleri topraklarda 200 Bunun.202 VI. Blockley 1985: 117. yy. Whitby 1997: 188-189. Hüna / Akhun ve Eftalitler 37 Menandros’un kaydına göre. Pigulevskaya 1939: 114. Bu konu hakkında Menandros’un verdiği bilgiler. Justin’e anlatılmıştır. 204 Dani vd. 205 Türkler. 203 Kuwayama 2002: 151.203 Bu Toharistan bölgesi Eftalitleri’nin. Soğd- Manihey veya Soğd yazısıyla bir mektup olduğu şeklinde görüşler de vardır. . Avar/Uar/Ouar. Tezcan / Kionit / Kidarit. Koun veya Ouarhonites ve Avar’ların Batıya kaçışı hakkında bk.206 Bu dönemde bölgedeki siyasî ve idarî değişiklikler konusunda VII.204 Türkler’in Eftalit (veya Rouran) ordularını mağlup etmesi sırasında. Hotan ve İran’ın 581 yılında Türkler’e karşı isyan ettikleri de bir kaynak tarafından naklediliyor.ın en önemli Ermeni kaynaklarından Sebeos’da bazı önemli bilgiler bulmak mümkündür: Eftalit Devleti’nin yıkılmasını müteakip bölgede otorite zayıflamış ve çok sayıda mahallî hükümdar ortaya çıkmıştı ki bunlardan biri de Eftalit hükümdarı idi: Eftalit idarecilerinden bazılarının. Dobrovits 2006: 175-178. Sinor 2000: 407. Kyzlasov 1996: 323. 1996: 177. Eftalit toprakları içerisinde bulunan ve Türk saldırısından etkilenen 20. kızını Sasanî sarayına yollayarak bir evlilik anlaşması yapmak istedi. Belh ve çevresi İstemi Kağan’ın eline geçti. Türklerin ikinci ve sonuncu darbesi neticesi 567/568 yılında tamamen dağıldılar. Dobrovits 2006: 176. Batıya kaçan ve muhtemelen sadece ileri gelen erkeklerin hesaba katıldığı bu 20. halkın oturduğu Eftalit şehrinin ve bir kısım Avarların Türklere isyanından bahsediyordu”. tâbi bir duruma indirilerek.000 kişiye “kesin” olarak “Avar” diyorlardı. Menandros’a göre Eftalitler’in artıkları.201 Eftalitler’i tamamen bertaraf etmek amacıyla Sasanî hükümdarı Husrev ile iyi geçinmek zorunda olan İstemi Kağan.ın ikinci yarısında bölgeye gelen Budist rahip Dharmagupta. 202 Akbulut 1984: 112-113. Meselâ bk. yy. Hun ve Türk yazısı olduğu için İskit diye ismlendirilmiş olabileceği gibi.

Smbat Bagratuni komutasındaki Sasanî seferine karşı isyan ederek kendilerinden yardım istemelerine kadar 614 yılındaki “kanunî titizliği” korumağa dikkat etmişler. 208 Bk. yy. 209 Bu tarihlendirme Grenet’ye göredir. toprakları da eyaletler halinde yeni bir organizasyona tâbi tutulmadı. Sebeos 1999: II / 188-189. 207 Brunner 1983: 770. VII. Sasanî otoritesine bağlı olmakla beraber.ın ilk çeyreğinde Horasan ve civarındaki bölgelerde Eftalitler ve bunların Sasaniler ve Türklerle ilişkileri konusunda bilhassa Ermeni kaynaklarında bazı önemli ipuçları bulabiliyoruz. VII. 2. Grenet 2002: 214. kuzey-doğuda Eftalitlerden alınan yeni topraklarda. Sasanilerde askerî kuvvetleri de bulunan sınır eyalet valilerine verilen bir isimdir. 210 Marzpan ünvanı. . eski Kuşan sahasındaki Eftalit idarecilerinin 615 yılında IV. aynı zamanda ekonomik ve siyasî bir üs haline gelmişti. Amu-derya nehrini güneye geçmekten ve Sasanî hakimiyetindeki Eftalit topraklarına girmekten kendilerini alıkoymuşlardır208 ki ilerleyen zamanlarda bu Türklerin lehine olmuştur. gerekse Güney Toharistan bölgesindeki varlıkları Türk ve Sasanî fetihlerinden sonra da devam etti.38 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica kalmalarına ve tek bir hükümdar idaresinde yaşamalarına izin verilmişti. Marquart. Ermeni kaynaklarının “Kuşan” dediği. Sasanilerin Doğu orduları komutanı ve Hirkania marzpan’ı210 Smbat Bagratuni (Hosrov Şum)’nin 614-615 tarihlerinde211 kuzey-doğudaki faaliyetlerini zikrederken. İşte bu nâzik durumu gören Türkler. Son Eftalitler (560-748)209 Eftalitler’in gerek Kuzey. Sebeos. Eftalit Devleti’nin yıkılmasından sonra Sasaniler payına düşen topraklarla Türklerin payına düşen Eftalit arazisi arasındaki sınır ise Amu-derya olmuştu. onların imparatorluğu ile tam olarak bütünleşmediler.7. Kidarit Hunları’nın 375 yıllarındaki hâkimiyeti ve ardından Eftalitlerin gelişiyle yeniden stratejik bir sınır bölgesi olmuş. Çünkü Merv. Güney Toharistan’daki Eftalitler’in daha sonraki tarihleri hakkında herne kadar Çin kaynaklarında açık bir yer ismi kaydı yoksa da bunların karargâhlarının Baglan / Gori civarında bulunduğu hakkında açık yazılı kayıtlar vardır.ın başlarında. ama hakikatte Eftalit olan halk. Smbat’ın 599 / 600 tarihlerinde marzpan yapıldığı sanılıyor. bk. Sasanilerin asıl idare karargâhları ve doğrudan yönettikleri saha Marg (Merv) ve Margiot (Merve’r-Rûd) ile birlikte Horasan bölgesi idi. yy.207 Bu sebepten. Husrev Aparvēz (590-628) zamanında Smbat liderliğinde Doğuda giriştikleri bu büyük çaplı savaşların tarihi konusunda tam bir mutabakat yoktur. 211 Sasanilerin II.

Sasanî kuvvetleri ise Kuşanların başkenti olan Bahl (Belh)’a kadar onları kovalayarak Harev (Herat). insiyatifi ele almak istemişti. Eftalitlerin Hindistan’da 659 yılındaki durumu ile alâkalı olarak. Ancak bu tarihlerde Batı Türk Kağanı olup olmadığı konusunda bilgi yoktur. Büyük Hakan”dan yeniden yardım istemişler. Sebeos 1999: II / 187. Vatages (Bâdgîs) ve bütün Toharistan ile Talekan’ı yağmalamış. ondan sonra da Merv ve Merve’r-Rud eyaletinde kamp kurmuşlardı. D. Batı Türk hükümdarı Tong Yabgu Kağan’dır. 212 Sebeos 1999: I / 52 ve n. Hakan’ın talimatı ile Vēhrot (Amu-derya)’u güneye geçen ve Smbat kuvvetlerine saldırıp onu geri çekilmeye zorlayarak Reyy ile İsfahan eyaletleri sınırlarına kadar olan bölgeleri yağmalayan Türklerin lideri Çembukh veya Çepetukh (Yabgu Kağan). çünkü bu tarihlerde Sasaniler Kuzey Mezopotamya ve Anadolu sahasında büyük bir saldırı faaliyetine girişmişlerdi ve kuvvete ihtiyaçları vardı. . “Kuzey bölgelerinin kralı büyük Hakan”dan yardım istemişler. Ordusunu yeniden toplayan Smbat. ordusu dağılmış. 214 Öyle anlaşılıyor ki. 614’lü tarihlerde Heraklios liderliğinde Anadolu ve Kuzey Suriye bölgelerinde ilerleyen Bizans kuvvetleri karşısında Doğuda zayıflayan Sasanî birliklerine karşı Türk hükümdarı. Akbulut. M. Herat’ın doğu ile güney-doğu kısmında. Garcit ile Guzgan’ın güneyinde idi. 214 Sebeos 1999: I / 52-54. Çin kaynağı Tangshu’nun “Xiyu” bölümündeki Yida’larla ilgili kısımda. 215 Malyavkin 1989: 267. Hüna / Akhun ve Eftalitler 39 sadece bir yerde Eftalitler (Heptaleay)’in kralından ve Türk Hakan’ına bağlı olarak Sasanilere başkaldıran ve Smbat ile savaşan Eftalit menşeli Kuşan kralından bahseder. yani 616 / 617 tarihinden önce olduğu fikrindedir. A.000 kişilik bir ordu göndermişti. Smbat’ın birkaç yıl içerisinde ölümünden sonra ise ona bağlı olan birlikler isyan ederek “kuzey bölgelerinin hükümdarı. Eftalitlerin burada başkenti Huolu (Gûr’un muhtemelen Çinceye uyarlaması)215 olan müstakil bir “Taihan” (muhtemelen tarkan’ın Çince bir bunun Husrev’in 28. A.213 yine Hakan’ın emriyle Amu- derya’yı geçerek ülkesine geri dönmüştü.212 Onun zikrettiğine göre. Tezcan / Kionit / Kidarit. Bk. Kuşan ve Eftalitlere saldırmıştı. Kuşan kralı. 323. Akbulut 1984: 127-129) ise de zannımızca bu hatalıdır. V. o da 300. o da Çepetukh idaresinde büyük bir kuvveti onlara destek için göndermişti. Bunlar. 213 Çembukh veya Çepetukh şeklinde zikredilen bu ikinci derecedeki Türk hükümdarı. Afganistan’ın dağlık bölgesinde bulunan Gûr. Sasanî ordusunun Kuşan sahasındaki ilerlemesi üzerine Kuşan kralları. çünkü bu tarihte başkomutan Smbat ölmüştür. Bartol’d’a göre. Smbat tarafından öldürülmüş. Doğudan Batıya gelerek Kafkaslarda Çor geçidinden güneye inip Bizans İmparatoru Heraklios’a destek vermeğe gelmişti. Grignaschi’ye dayanarak bunu 603-604 olarak tesbit etmiş (bk. V. saltanat yılından.

217 Kuwayama 2002: 130.217 Kuzeydeki Eftalitler de. Yezdigerd (632-651)’in Merv’de düşüşü ve Araplar’a karşı Tibetliler ve Türklerle birlikte olan mücadelesi bilhassa önemlidir. 218 Bk. Arapça olarak Mülûk ünvanlı mahallî idareciler bulunduğundan bahsetmektedirler. ortalarındaki Kapisa ve Gandhara hükümdarı. yy. şimdi ise Harmatta tarafından Nizük olarak okunmaktadır. ortalarından iitbaren görülen şubelerine ise Nizek-tarkanlar219 ismi verilmektedir. Esin. VII. 220 Bu ismin eski okunuşu Nîzek (n.y. 476.z. 704 yılı hadiseleri vesilesiyle. VII. Grenet 2002: 215-217.ın sonlarından VII. mahallî hükümdarların adıyla ve Çagân hudât ve yabgu gibi ünvanlarla buralarda sikkeler çıkardılar. 217-218. Türkler tarafından ilhak edildikten sonra bile istiklalini koruyarak kendisini 12 nesildir Eftalit Khiņgila Sülâlesi’nin varisi sayarak “Khiņgila” kraliyet ünvanını kullanmıştır. Kapisa (Begram) ve Kabil’de VI.216 Bu dönemde Türk kuvvetleri ise Çinli Budist hacı Xuanzang’ın Huo.da Toharistan ve Mâveraü’n-nehir’de başlayan Arap istilâsı sırasında Eftalitler’in hâlâ Herat ve Badgis bölgelerinde mevcut oldukları ve Araplar’a karşı mücadele ettikleri anlaşılıyor. şimdi Tepekurgan denilen Kal’a-i Ghûrî olduğu anlaşılmaktadır. VIII. Arap coğrafyacısı Yâkut. Nizük Tarkan’ın Eftalitlerden indiğini vaktiyle kabul etmiş olan Harmatta. yy. son arkeolojik keşifler de dikkate alındığında. İslâm kaynaklarının ise Varvaliz dedikleri bugünkü Kal’a-i Zal civarında üslenmişlerdi. bu dönemde Badgis’in “Hayâţıle (Eftalitler)’lerin karargâhı”olduğunu zikrederken diğer 216 Grenet 2002: 214-215 ve fig. yy. 219 Bk. yazmaların çoğundaki imlaya rağmen “Tîrek” okunuşunu tercih etmiştir. Xuanzang’ın 630’lu yıllarda Termez ve Kobadiyan gibi Kuzey Toharistan’da bulunan yerleri ziyaret ettiğinde bölgede kursiv yazılı Eftalit kitabesiyle hâlâ bakır paralar kullanılıyordu. Harmatta 1996: 374. yy. Bk. Grenet 2002: 216. Toharistan bölgesi Batı Türk hakimiyetine girmekle beraber. Herat ve Badgis Eftalitleri’nin lideri “Türk” Tarhan Nizük’ün.218 Güney Toharistan bölgesinde. yy.40 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica uyarlaması) idaresi oluşturdukları anlatılmaktadır ki Sonraki Eftalitler’in başkenti olan bu Huolu’nun. önceden bir Eftalit eyaleti olan Huttal bölgesinde Farsça olarak Huttâl-şâh veya şîr-i Huttal.220 s o n Sasanî şahı III. 2 (Huolu’nun muhtemel yerini gösteren şematik harita). Sikkelerinde geçen ünvanlara göre. daha sonra onun Batı Türkleri’nin *Nizük boyundan olduğunu kabul ederek eski görüşünü değiştirmiştir. Sukh Kotal’ın hemen güneyinde. .ın ortalarına kadar ayrı bir siyasî birim olarak hüküm sürenlerine Nizek- şahlar. İslâm kaynakları. Grenet 2002: 217-218.k) idi. Eftalitlerin. ama E.

veya IX. İslâm kaynakları tarafından belirtilmektedir.ın başlarından beri başka kaynaklarda ve yine Afganistan sahasında gözükmektedir. 228 Bk. Batı Türkleri’nin Toharistan yabgu’sunun da vassalı idi ve hatta 710 yılında hükümdarının âilesine mensup bir Türk kızını da ele geçirmişti. Konukçu 2002: 845. Araplar’ın VII. Hüna / Akhun ve Eftalitler 41 kaynaklar ise Tarhan Nizük’ten “Eftalit kralı” olarak bahseder. Araplar’ın Toharistan’daki faaliyetleri sırasında onlara karşı mücadele etmiş.224 Onun.Gandhara’da iki kol halinde yaşamağa devam etmiştir. 226 Dani vd. yy.229 yeni bulunan belgeler ve Çin kaynaklarındaki bazı isimlerin yeni yorumlarına göre. diğeri ise Kapisa . 225 Bk.a kadar Batı Türkistan ve daha sonra Afganistan’da oturan ve İslâm kaynaklarına göre tarih sahnesinde ilk olarak IX.230 Amu- 221 Dani vd. yy. bazan da “Eftalit” olarak isimlendirmektedir.222 Bunlardan. sonunda Kuteybe b. 222 Harmatta 1996: 476. Tezcan / Kionit / Kidarit. A.ın ikinci yarısında Batı Türk bölgelerini zaptettikleri bir dönemde kendi bölgesinde az-çok bağımsızlığını devam ettirmiş.225 Bütün bu olaylar.223 hatta Belh şehrini de iki defa zaptetme teşebbüsünde bulunmuştu. Toharistan Türk yabgu’suna bağlı olarak hâlâ 50. yy. yy. yy. Müslim tarafından yakalanarak öldürüldüğü.227 Meselâ 718 yılında Eftalit tarkan’ının emrinde.dan XII.Sundermann 1996: 477. bazan “Türk”. bir Eftalit hükümdarı olarak gördüğümüz Tarhan (Tai / Dahan) Nizük. 1996: 179. 229 Halaçların ilk görünüşleri hakkında meselâ bk. Taşağıl 2004: 60 (“886 yılından önce”).221 Buradaki Türk Nizük Sülâlesi. Aslında VIII. 230 678 tarihli bir Bactria belgesindeki Halaç (“halas”) adlı kölenin ve 710 tarihli belgedeki Halaç Türk prensesi Kutlug Tapaglıg Bilge Sevüg münasebetiyle Bactria diliyle Halaç (“khalaso”) halk adının geçmesi ve Halaçlarla ilgili Çince ve Bactria dilinde muhtelif . yy. Nizük.ın son çeyreği ve VIII.000 asker bulunuyordu. İslâm kaynakları onu. 670 yıllarına doğru birisi Zabulistan’da. Grenet 2002: 215. Halaçlar Eftalitler’in Batı Türkistan ve Hind kıtasındaki son varisleri Halaçlardır.ın ikinci yarısından itibaren gözüken Halaçlar ve “Halaç” ismi. Kuzey-batı Afganistan’da hâlâ hatırısayılır bir Eftalit kabileler birliğinin mevcut olduğunu226 ve VIII.ın ilk onyılına kadar Türk hakimiyeti döneminde bile Eftalitler’in hâlâ bağımsız olduklarını göstermektedir. 223 Ecsedy . VII. yy. 1996: 179.228 2. 224 Kuwayama 2002: 138. 227 Kuwayama 2007.8.

da. 237 Historia Ecclesiastica. Cihân-nâme isimli eserinde. ve X. daha sonra şimdiki Sistân’a tekabül eden bölgeye göç ettikleri.232 belki de bazı Halaçlar hâlâ Halluh’lara civar yerlerde oturuyorlardı. Necîb Bekran. Sakalar’ın gelişiyle “Sakastana” adını alan bölgeye daha sonra verilen isimdir. yani Karluk Türkleriyle de karıştırılmaktadır. kıyafet [ve] dil bakımından” Türk boyları arasında sayarlar ve kışlık karargâhlarını da Halluh ülkesine bitişik olan Talas ırmağı bölgesine yerleştirirler. ancak Türk karakterlerini. Yoshida 2000: 156-157. 234 Zemin-i Daver. Sims-Williams 1999: 256. başlarındaki Muhammed b. Yine. yy. Pseudo-Zacharias Rhetor’un “Kilise Tarihi”nde237 Kuzey Kafkasya münasebetiyle Holas şekliyle isimlerin bölgedeki ilk zikirleri konusunda bk. Halaçlar’ın önceden Zemin-i Daver234 ’de oturdukları. ancak buraya yerleştikten sonra yeni yerleşilen bölgenin iklim özellikleri sebebiyle yüzlerinin biraz esmerleştiği. http://www. Bk. İslâm kaynaklarından Hudûdü’l-Âlem’e göre (982). 997) de. Ahamenidler (Persler) zamanında Grekçe olarak Drangiana ismiyle anılan. Christensen 1993: 227.231 Nitekim IX. Marquart 1901: 253. 554 / 555 yılı münasebetiyle bir Süryani kaynağında geçen Holas ile ve 569 / 570 tarihinde Türk ülkesine giden Zemarchos başkanlığındaki Bizans heyetinin raporu münasebetiyle Bizans kaynaklarında geçen Kholiatai gibi kabilelerle de ilgisi olduğu bazı bilginlerce ileri sürülmüştür. XIII.gengo. Konukçu 2002: 847.u-tokyo.l. Konukçu 1997: 228. Halaçlar’ın VI. diğer bir boy olan Kencine’lerle birlikte. aslen Amida (Diyarbakır)’lı olan Zacharias Mytilene tarafından 555 . 235 Esin 1972: 53. yy. Halaçlar’ı diğer Türk gruplarından ayrı kabul etmişlerdir. 233 Bu konuda bk. yy. Halaçlar ile Karluklar birbirlerine komşu idiler (bk. Arap coğrafyacıları. Mefâtihü’l-Ulûm adlı eserinde Herat bölgesindeki Halaç (Hôlac)’ların. Dani vd. yy. 1996: 179). yy.42 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica derya nehrini güneye doğru en erken geçen boylardan da biri olan Halaçlar. 232 Konukçu 1997: 229.233 Ancak Kâşgarlı Mahmûd devrinden beri kaynaklar. Konukçu 2002: 848. dil ve giyim-kuşamlarını değiştirmedikleri anlatılırken. yazarı El-Harezmî (ölm. Arap harflerinin “azizliği” yüzünden zaman zaman Halluh. dillerinin de biraz farklılaştığını kaydetmektedir.ac. Konukçu 2002: 848). onları “şekil.jp/~hkum/bactrian. 236 Grignaschi 1979: 84. vaktiyle Toharistan bölgesinde hüküm süren kudretli Hayâţile (Eftalitler)’lerden geldiklerini ve Halaç Türklerinin bunlardan indiklerini yazmaktadır236 ki bu isim.235 X. X.html 231 Eftalitler’in son kalıntısı olarak kabul edilen Halaç (Halluh ) kelimesi Arap harfli yazma eserlerde noktalı harflerin bir birine karıştırılması neticesinde zaman zaman Karluh (Karluk) şeklinde anlaşılabiliyordu (bk. Halaçların hâlâ Gazne bölgesinde oturduklarını.

Babur-şah’ın Gazne yakınlarındaki Galci seferi vesilesiyle XVI. bu Halaçların aslında Türkçe konuşan bir grup olduğu artık kabul ediliyor. bir kısmının Afganistan güneyine göçettikleri ve Halaçlar’ın da bu göçeden Eftalitler’den indikleri kabul edilebilir. Hüna / Akhun ve Eftalitler 43 geçmektedir. “Rutbil” ünvanlı Gazne hükümdarı ile Kabul-şah aralarında mektuplaşırken “Halaç dili”ni kullanıyorlardı. A. Kionitler gibi onlar da “Hun hükümdarı” ve “kuşanşah” tarihinde tamamlanmış ve Grekçeden tercüme edilmiş bir Süryani kaynağıdır. . Akhun gibi isimlerle anıldılar.242 Sonuç olarak. Ayrıca bk. İran ve başka coğrafyalarda gözüktüler. Hūna. Konukçu 2002: 847.240 Bu Halaçlar’dan bazıları daha sonraki dönemlerde. Bu isimlerin hepsi de bizce aynı etnik grubun farklı devirlerdeki isimlendirilmelerinden ibarettir. 241 Esin 1972: 53. başlarındaki liderleri. 436-491 tarihlerindeki olayları ihtiva etmektedir. başlarında geçmektedir.238 Buna dayanan J.bibliothecapersica. Eftalitler’den bazı gruplar hâlâ kuzeyde Mâverâü’n-nehir bölgesinde kalmakla beraber. Halâcistân adıyla anılan Batı İran’a ve bilahare Anadolu’ya da göçetmişlerdir. 1996: 181-182. Bu müddet zarfında onlar. 239 http://www. Alhun. Eftalitler döneminde Türkçe konuşulduğunun muhtelif delilleri olduğu gibi. yerleşik unsurlarla irtibat kurdular.239 Kaynakların bu bilgilerine binaen. Kidarit. Dani vd. -tıpkı Eftalitler’den bazı grupların vaktiyle Anadolu’ya göç etmeleri gibi-. 238 Esin 1972: 27. 1996: 180-181. Türkçenin oldukça eski bir şeklini konuşan Halaçlar’ın Türkçesine bu bakımdan “Halaç Türkçesi” ismi verilir. Konukçu 1997: 229. Pigulevskaya 1939: 108. M. Hindistan. Grignaschi 1979: 84. Bir Arap kaynağına göre.com/articles/v12f2/v12f2036. yy. 350 tarihlerine doğru Maveraü’n-nehir bölgesine gelerek Çin kaynaklarında Sute olarak zikredilen Sogdiana’yı işgal ettier ve yaklaşık bir asır kadar bölgede varlıklarını sürdürdüler. 242 Dani vd. Marquart ve Bivar da Halaçlar’ın Eftalitler’den geldiklerini kabul etmiştir. Toharistan bölgesine ilk gelen grup olan Kionitleri V. Zacharias’ın 536-553 tarihleri arasında öldüğü tahmin ediliyor. Golden 2002: 67.S.html 240 Dani vd. hakim oldukları toprakların eski sahipleri olan Kuşanlara varis olma iddiaları ve fizikî şekilleri gibi sebeplerden dolayı Hun. Bk.241 Afganistan’da kalan Halaçlar ise daha sonra Afganlar’ın Peştuca konuşan Gilzay kabilesini teşkil etmiştir ki bunlarla ilgili ilk kayıtlar. etnik menşeleri. bulundukları coğrafya. Kionit. kendilerini tanıyan bu kavimler tarafından. Tezcan / Kionit / Kidarit.ın 20’li yıllarına doğru Kidara önderliğindeki Kidaritler takip etti. yy. 1996: 181. Hunlar.

Eftalitlerin 560’lı tarihlerde Toharistan hakimiyetini kaybetmelerinden sonra onlardan bazı gruplar Hindistan sahasına. Akhunlar üzerine gelen ikinci sülale kabul edilmelidir. ortalarından iitbaren gerek batıdan gelen Sasanî orduları ile gerekse doğudan yeni gelen Eftalit grupları ile olan aradaki savaş ve istilalar yüzünden bölgedeki bazı şehirler ve Budist eserler de tahrip edilmiştir. Bunlar. ortalarına doğru Orta Asya’da yeni bir devlet olan Türk Kağanlığı kuruldu. çünkü merkezdeki bazı Budist eserlerin Eftalitler zamanına ait olduğu tahmin ediliyor. VI. Bölgedeki Budist eserlerin tahrip edilmesi ile Eftalitlerin doğrudan ilgileri olmaması gerekir. Eftalitler. yy.44 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica olma iddiasında idiler. V. Budist olmadıkları ve Budizme devlet desteği sağlamadıkları için Budizm. 467 tarihlerinde Güney Toharistan bölgesinde Kidarit hakimiyetinin sona erip yerini artık Sasanilerin almağa başladığı bir zamanda Doğudan yeni gelen Eftalitler ise önceki Hunlardan gerek etnik olarak. Bu iki devletin çatışması kaçınılmazdı. Kuzey Hindistan ve Doğu İran’ın bu karışık döneminde bir devlet oluşturamadıkları için zaman zaman Sasaniler idaresinde yardımcı kuvvetler olarak vazife gördükleri. daha önceki Hunlarla ve bilhassa Akhunlar ile bir kabul edilmesi tamamen hatalıdır. Ancak. Ancak. İlk dönem İslâm kaynakları. gerekse kültür olarak oldukça farklı idi ve muhtelit gruplardan meydana geliyorlardı. Ancak. Türk-Sasanî ortak hareketi ile Eftalit Devleti yıkıldı. yy. bir kısmı da daha Batıya geçtiler. Eftalitleri ve onlardan geriye kalan Halaç gibi bazı grupları artık tamamen Türk olarak anmaktadırlar. bilhassa başkent bölgesinden uzak olan yerlerde zamanla çöküşe geçti. Kuşanlardan sonra bölgede eksik olan devletleşme sürecini yeniden başlatarak yüzyıl kadar bölgeyi Sasanî tehlikesine karşı korudular. .

Studies presented to Boris Il’ič Maršak on the Occasion of His 70th Birthday. Vo. Band. The Crossroads of Civilizations: A. IIAS – The International Institute for Asian Studies. Österreichische Akademie der Wissenschaften.A. HCCA .III. Cambridge. Pahlavi.History of Civilizations of Central Asia. UNESCO. D. Erik Zürcher. 3 (1). Alram. Parthian and Sasanian Periods. CHI – The Cambridge History of Iran. VDİ – Vestnik Drevney İstorii. Art. HCCA . Edited by E. 3 (2).Türkiyat Mecmuası. Akadémiai Kiado.From the Seventh Century BC to the Seventh Century AD. ph.C. Ērān ud Anērān . 1983. Coins. Wien 1999 (2. Klasse. Vol. . Arabic. The Seleucid. Scientific and Cultural Development.History of Humanity.D. By Joachim Herrmann. UNESCO Publishing. 1996. Ed. Vol. Türk.History of Civilizations of Central Asia. D. Greek and Latin Sources for the History of Pre-Islamic Central Asia.İ. 1990. II. Studies in Bactrian. Harmatta.Litvinsky.From Alexander the Great to Kül Tegin. Hazırlayanlar: M. Verlag der ÖAW. JIAAA – Journal of Inner Asian Art and Archaeology.-hist. Yarshater. Editor: B. Ed. – Türkiye Diyanet Vakfı İslâm Ansiklopedisi. Sanskrit.Harmatta. Essays on the pre-Islamic History of the Indo-Iranian Borderlands. EnIr . Art. UNESCO Publishing. 2002). KISALTMALAR BAI – Bulletin of the Asia Institute. MRDTB . E. HH . and Chronology. Klimburg-Salter. Hazırlayan: J. Armenian. 280. Newsletter. and Chronology . unveränderte Auflage. TM . Aramaic.The Memoirs of the Research Department of the TOYO BUNKO.D.Coins. BEFEO – Bulletin de l’École Française d’Extrême-Orient. Budapest.III. Hazırlayanlar: Matteo Compareti – Paola Raffetta – Gianroberto Scarcia. FAGKT . Chinese. Vol. Cambridge University Press. Denkschriften. The Development of Sedentary and Nomadic Civilizations: 700 B. 250.Encyclopaedia Iranica.Ērān ud Anērān. Venezia 2006. to A. J. Libreria Editrice Cafoscarina.250-t o 7 5 0 .A.

09. T. Press. Ed.).S. The Fragmentary Classicising Historians of the Later Roman Empire. A. s. A. I. “A Hunnish Kushan-shah”. fas. D. ARCA Classical and Medieval Texts. Basham. 35-72. 2003. CHI. 2001. Aman ur Rahman vd.1 (XXVI). Translation and Historiographical Notes. ZVORAO: NS. “The History of Eastern Iran”. 2002. William Heinemann Ltd. 1983. 10. Grek Seyyahı Priskos (V. Olympiodorus. 1. Akbulut. . A. Blockley. C. JIAAA. Text. 2002. “Hephthalites”. The History of Menander the Guardsman. Introductory Essay. 277-289. R.com/articles/v12f2/v12f2036. Hasan Celal Güzel. Ambartsumyan. Osman Karatay.Ö. D. “Turks in Mawara’al-nahr and Khorasan during the Chionite / Hyon and Hephthalite Era”. vol.46 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica BİBLİYOGRAFYA Ahmetbeyoğlu. Arap Fütuhatına Kadar Maveraünnehir ve Horasan’da Türkler (M. 1973. L. A. Francis Cairns. 181- 231. C. A. 2 (web sayfası: http://www. Translation and Historiographical Notes. Ammianus Marcellinus 1963.2004). 2006. Eunapius.asır)’a Göre Avrupa Hunları.. 1984. Munshiram Manoharlal PublishersPvt. The Political History of the H£ņas in India.bibliothecapersica. Rolfe. The Turks. (Sempozyuma sunulan tebliğ). 1985. Priscus and Malchus. R. I. Francis Cairns Ltd. Papers and Monographs 6. A. C. Biswas. (Basılmamış Doktora Tezi).I-II. Blockley. 12. Bivar. Türk Dünyası Araştırmaları Vakfı. Ammianus Marcellinus with an English Translation by John C.M. A. C. s. A. Harvard Univ. A. London. VII. SPb. with a foreword by Dr. EnIr C. “Hionitı i Eftalitı po dannım srednepersidskih istoçnikov”. “Etnonim “Hyaona”v Aveste”. 1981-1983. İstanbul. In three volumes. Ambartsumian. Text. H. s.Cem Oğuz. H. Ltd. s. Ankara. Akbulut. yy. A. D. 3-5 Aprelya 2001. 125-131. Erzurum. II . XXI Nauçnaya Sessiya po İstoriografii i İstoçnikovedeniyu İstorii Stran Azii i Afriki. D. 1995. Bivar.html (08.

Roma. “Hephthalites in Margiana? New Evidence from the Buddhist Relics in Merv”. J. Universita di Roma “La Sapienza” Dipartimento di Studi Orientali. s. The Turks. Roman. C. 1980. 213-217. Hasan Celal Güzel. 1 alla Rivista degli Studi Orientali.Cem Oğuz. vol. Napples.C. 747-777. P. Ankara. E. Compareti. “Huns in Afghanistan and the North-West of the Indian Subcontient: The Glyptic Evidence”. 2000. s. Hüna / Akhun ve Eftalitler 47 Brunner. 2002. Sulla Relazioni tra India e Asia Interna nelle Testimonianze Cinesi. “Geographical and Administrative Divisions: Settlements and Economy”. Chakrabarti. Nicholas Sims- Williams. Pisa. Kitap).373- 381. Academia Nazionale dei Lincei. Supplemento No. Sasanian. 1996. “The Gupta Kingdom”. 1997. 391-400. HCCA. CHI 3(2). K. Atti dei Convegni Lincei 127. . Graeco-Persian. s. Christensen. 1996. Acta Antiqua. Museum Tusculanum Press. C. Chavannes. Cannata. 28. The Decline of Iranshahr. 729-730. 1500. Tezcan / Kionit / Kidarit. and Chronology. 277-291. 1999. s. 1993. 2006. 1984. Osman Karatay. Riccardo Garbini.D. Indian. With contributions by Elizabeth Errington.III. İstanbul. Irrigation and Environments in the History of the Middle East 500 B. Callieri. A. Istituto Universitario Orientale Istituto Italiano per l’Africa e l’Oriente. P. Czeglédy. Ön-Türk Uygarlığı Araştırmaları Merkezi. C. Seals and Sealings from the North-west of the Indian Subcontinent and Afghanistan (4th century BC – 11th century AD). Brunner. Local. K. P. Philippe Gignoux. “Introduction to the History of Sogdiana”. Roma. Batı Türklerine Dair Belgeler (1. Ed. 1983. La Persia e L’Asia Centrale da Alessandro al X secolo. EnIr. “Zur Geschichte der Hephthaliten”. M. 185- 206. Kitap) ve Ek Notlar (2. to A. LXXIII. “Aªæonvar”. Sogdian. Callieri. Töre Yayın Grubu. Fransızcadan Çeviren: Metin Sirman. vol. Coins. P. Wladimir Zwalf. Art. I. C. Callieri. s. s. s. P. University of Copenhagen.

42. . England. The History of Ancient Iran. XVIII. Cambridge.1996. Press. The Journal of Oriental Society of Australia. s. Enoki. “A Prominent Hephtalite: Katulph and the Fall of the Hephthalite Empire”.III.W. London. M. Dobrovits. Enoki. “The Liang chih-kung-t’u ”. Ankara. Vol. Esin. Transl. s. 1984. Enoki K. And Comm. No. 1970. – B. Enoki. vd. Massachusetts. TM. K. MRDTB.48 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica Czeglédy. Thomson. 191-202. History of Vardan and the Armenian War. “The Kushano-Sasanian Kingdom”. s. Vol.1 & 2. XVII. “Eastern Kushans. München.7. K. K.III. 75-138. Kidarites in Gandhara and Kashmir. MRDTB. (2)”. 1-58. A. HH. 25-67. Harvard Univ. Mutlu Gun. s. “ Butān-ı »alaç (M. Narain Editörlüğünde Central Eurasia Studies içerisinde yayınlanacak). Dani. “A Gem-Seal of Āhzwahēn. Ecsedy. 2007. 54 (2-3). s. 37-45. H. “On the Date of Kidarites (1). “The Liang-chih-kung-t’u on the Origin and Migration of the Hua or Ephthalites”. Nos. I. 477-479. 27. 2001.III. 1972. Litvinsky 1996. 28. 163-183. Sz. 1984. s. A. K. MRDTP. Sundermann 1996. 175-183. vol. VIII. R. 1969/1970. December. M. K.H. and Later Hephthalites”. H. “The Rise of the Türk Power”.-X. C. King of Albania” (A. N. Elishe 1982. . Frye. s. yüzyıllarda »alaç Kültürünün Sanat Eserlerinde Akisleri)”. Ērān ud Anērān. HCCA. Felföldi. 2004. Bozkır Kavimlerinin Doğu’dan Batı’ya Göçleri. “On the Nationality of the Ephthalites”. 1-26. s. A. Gadjiev. By Robert W. vol. AOH.Beck’sche Verlagsbuchhandlung. 103-118. Dani. “ ‘They called themselves Avar’ – Considering the Pseudo-Avar Question in the Work by Theophylactos”. s. Doruk Yayınları. S. 1959.13-38. Terc. s. 2006. HCCA. E.

I. Ortaçağ ve Erken Yeniçağ’da Avrasya ve Ortadoğu’da Etnik Yapı ve Devlet Oluşumu. Göbl. Le C a i r e . O. İstanbul Üniversitesi Edebiyat Fakültesi Türkiyat Enstitüsü. The Geography of Ananias of Širak (Ašxarhac oyc ). Hewsen. s. Bd. A. 1978. Wiesbaden. P. vol.X. A.III. “Annexation of the Hephthalite Vassal Kingdoms by the Western Türks”. s. 1990. “Chionitae. 219-248. Humbach. HCCA. 417-440. II. 1948. Studies in Honour of Vladimir A. Bromberg. “La Chute de l’Empire Hephthalite dans les Sources Byzantines et Perses et le Probleme des Avar”.B. Introduction. Milletleraarsı Türkoloji Kongresi (İstanbul. . s. B. Harmatta. 116. Türk Tarihi.Osman Karatay. Hüna / Akhun ve Eftalitler 49 Ghirshman. FAGKT. N. Acta Antiqua. 2002. “Pangul. Karam Yayınları. “Languages and Literature in the Kushan Empire”. / Vol. s. R. s. s. Yayınlayanlar: C. R. Wiesbaden. 28. Golden. HH. “Regional Interaction in Central Asia and Northwest India in the Kidarite and Hephthalite periods”. Tezcan / Kionit / Kidarit. “Quelques Remarques sur l’Histoire des Anciens Peuples Turcs”. H. 203- 224. Ludwig Reichert Verlag. Translation and Commentary by R. HCCA. A. Dr. BAI. Livshits. Harmatta. Imprimerie de L’Institut Français d’Archéologie Orientale. Harmatta. The Long and the Short Recensions. München. F. 1967. R. . Grignaschi. Reprinted from Proceedings of the British Academy. Euseni. Türk Halkları Tarihine Giriş. 1979. “Tokharistan and Gandhara under Western Türk Rule (650-750)”. Grignaschi. 1980. 247-251. vol. Ankara. Antike Numismatik. a Turco-Bactrian Ruler”. Otto Harrassowitz. Harmatta. 1994. 15- 20. M. 1996. Vol. H. R. Gelani”. 78-92. 367-401. İstanbul. s.S. Çev. 1. Göbl.II. J. tebliğler. Indo-Iranian Languages and Peoples.III. M. s. H. Les Chionites-Hephthalites. I. Grenet. J. 475-476. 1992. Litvinsky 1996. Hewsen. P. 10. 89-97.1973). 1996. J. II. Skjærvø. 2002. J. Dokumente zur Geschichte der Iranischen Hunnen in Baktrien und Indien. Vol.

1996. Transoxiana. Bilinmeyen İç-Asya. 845-849. L. Macarcadan Çeviren Sadrettin Karatay. Ligeti. L. s.R. Across the Hindukush of the First Millennium. Kayaoğlu. “The Hephthalite Empire”.. ZINBUN: Annals of the Institute for Research in Humanities. Narain Editörlüğünde Central Eurasia Studies içerisinde yayınlanacak). Kyzlasov. 1970. 2002. E. Türkler. Konukçu. By Robert W. 25-77. Milli Eğitim Basımevi.İ. (A. Tarix va Madaniyat. Çeviri: E. 135-162. Part 1. İstanbul.III. Juliano. “Historical Notes on Kāpiśī and Kābul in the Sixth-Eighth Centuries”. Orientations. 371-386. J. “Halaç” md. Dj. s. Number 9. October. 1999.. L. “The Hephthalites in Tokharistan and Gandhara”. transl. No. Litvinsky. “Cultural Crossroads: Central Asian and Chinese Entertainers on the Miho Funerary Couch”. Çin Kaynaklarına Göre Doğu Türkleri. 1996. S. C. E. İstanbul. Taşkent.A. K. Ērān ud Anērān. Kyoto University. . 15. Lerner. s. s. vol. 2001. “The Hephthalites in Chinese Sources and Some Connected Problems”. Akademiku Edvardu Rtveladze v çest’ 60-letiya – kollegi i uçeniki. s. İnstitut Otkrıtoe Obşçestvo Fond Sodeystvia – Uzbekistan. Thomson.50 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica İl’yasov. Konukçu. 117-127. Natsional’nıy Tsentr Respubliki Uzbekistan po pravam çeloveka. Banoğlu. Kuwayama. vol. “Northern Nomads”. s. Atlanta. C. A Collection of the Papers. Georgia. Nauçno-İssledovadet’skiy İnstitut İskusstvoznanya Akademii Hudojestva Uzbekistana. 2002. Vol. 228-229. A.28. s. The History of Lazar P’arpec’i. “Nekotorıe zameçaniya Probleme Proishojdeniya Eftalitov”. D. 315-325. “Akhunların Kalıntısı Olarak Kalaçlar (Halaçlar)”. “An Introduction to the Sealings on the Bactrian Documents in the Khalili Collection”. 107- 139. A. S. 2007. Selenge Yayınları. 1997. 1000 Temel Eser.III. Scholars Press. Kuwayama. Institute for Research in Humanities. S. HCCA. 2004. B.34. s. s. 2006. I. Kyoto University. A. D. 72-78. Liu Mau-tsai 2006.I. Kuwayama. HCCA. – Lerner J. Yeni Türkiye Yayınları. Lazar P’arpec’i 1991.

Nikonorov. 1939. “From the Kushan-shahs to the Arabs. C.N. Indo – Sino . s. Part I. vol. III / 4. 108-114. II. G. Assistance from Tim Greenwood. Abhandlungen der Königlichen Gesellschaft der Wissenschaften zu Göttingen. 99-110. Sibirskoe Otdelenie. Tezcan / Kionit / Kidarit. Negmatov 1996.2. 555-566. 344- 349. Montvert Publications. Novosibirsk ”Nauka”. A. Ph. Roma. . N. Volume I-II. N. A. I. Roma. Sims-Williams. Black & White Art by Alexander Sil’nov. 1999. Tekstı i İssledovaniya. B. S. 245-258.-hist. B. 1997. 1988. 1901. Art.233-280. AN SSSR. s. HCCA. P. Neue Folge Band III Nro. “Sogdiana”. 170-178. “La Presunta Invasione Eftalita in India”. s. J. o Narodah Kavkaza”. Studi di Onori di Luciano Petech. Berlin. Colour Plates by Rory Little. N. Translation and notes. Liverpool University Press. “Successo Euroasiatico dell’Etnico ‘Unni’ ”. 1996. 2002. The Armies of Bactria 700 BC – 450 AD. by R. Parlato. Yeni Türkiye Yayınları. s. Marshak. S. Sebeos 1999.Tibetica. s. 1990. 2. Weidmannsche Buchhandlung. The Armenian History Attributed to Sebeos. No. Marşak. VDİ. Türkler. III. V. La Persia e l’Asia Centrale da Alessandro al X secolo.W. 1990. Translated with notes. . I. A. and Chronology. “Siriyskiy İstoçnik VI v. Historical Commentary. Hüna / Akhun ve Eftalitler 51 Malyavkin. 1. Ērānšahr nach der Geographie des Ps. İnstitut İstorii. Thomson. New Bactrian Documents dated in the era of the Tochi inscriptions”. Part II. Tanskie Hroniki o Gosudarstvah Tsentral’noy Azii. Mit historisch-kritischen Kommentar und historischen und topographischen Excursen. Daffinà. “Türkler ve Soğdlular”. I. Historical Commentary by James Howard-Johnston. 1989. Pigulevskaya. s. N. Mohay. 257-281. Moses Xorenac‘i. EnIr. “Mihirakula – Gollas”. FAGKT. Coins. Marquart. Filologii i Filosofii. s. Parlato. Sims-Williams. V. “Bactrian language”. Liverpool. Klasse. a cura di P.

N. 250-270. 2002. Tezcan. Ankara.. IIAS Newsletter. s. G. Bombay Education Society’s Press. Erken İç-Asya Tarihi. . M. s. O. S. M. Sims-Williams. – F. III. Ed.Sinor. 474. Klyashtorny 1996. Çin Kaynaklarına Göre Eski Türk Boyları (M. White Huns and Kindred Tribes in the History of the Indian North-West Frontier. 1988. M. A. “The Türk Empire”. Osman Karatay. A. D. “Origin and Rise of the Chionites/Hyon/Huns”. Sundermann. 327-347. İzd-vo “Nauka”. HCCA. / Vol. Saidov vd. 1996a.52 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica Sims-Williams. Armyanskie İstoçniki o Sredney Azii V-VII vv. “(Kök) Türk İmparatorluğu’nun Kuruluş ve Yıkılışı”. Asır). Tezcan. Tekin. N. N. L. Ter-Mkrtiçyan. vol. C. M. Tarih Anabilim Dalı. H. Transoxiana. A. Cem Oğuz. 2004. “The Conquest of Sogdiana and Bactria by the Nomads and the Asiani”. Tarix va Madaniyat.. s. The Turks. İstanbul. s. “On Kings and Nomads: New Documents in Ancient Bactrian. Hazırlayan: Prof. Atatürk Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü. Kuşanlar Tarihi (Yüeh-chih’lardan Kuşan’lara). HH. Erzurum (Basılmamış Doktora Tezi). W. Sinor. Moskva. 27. Ankara. 1996b. Atatürk Kültür. TTK Yayınları. 10. s. AKDTYK. 1905. Vol. İletişim Yayınları.. Bromberg. 1979. T. De Blois 1996. 473. Sundermann. Taşağıl. “Origin of the Kushans”. C. Vostoçnoy Literaturı. . 2000. III – M. Derleyen: D.III. Stein. Hasan Celal Güzel. Studies in Honour of Vladimir A.III. X. “The Rise of the Hephthalite Empire”. 149-165. 2002. Reveal Afghanistan’s Past”. Tezcan. 383- 424. Glavnaya Red. P. Taşkent. Sinor. 12-13. Orhon Yazıtları. Bombay. 1. A. Skjærvø. “The Bactrian Calendar”. s. W. March. 1996. BAI. Livshits. s. Vol. Akademiku Edvardu Rtveladze v çest’ 60-letiya – kollegi i uçeniki. Yayınlayanlar: C. 154-165. 2004. Ankara. s.S. Dil ve Tarih Yüksek Kurumu Yay. HH.S.Ö. D.

Theophanes 1997. (K istorii narodov Sredney Azii)”. 3. Y. Studies in the Khalili Collection. Geschichte. Hüna / Akhun ve Eftalitler 53 Tezcan. 2000. V. s. Michael. Mary Whitby 1997. 2004b. 79-113. Oxford. 1989. 131- 147. 473-500. “N. K. Bactrian. Sims-Williams. Yamada. s. V. 1. Yoshida. Bd. Theophylactus Simocatta (bk. The History of Theophylact Simocatta. Oxford: . Fen-Edebiyat Fakültesi Araştırma Dergisi. Uluslararası Türk Kültüründe Ölüm Sempozyumu. Ord. 1954. Whitby 1997). s. Tezcan. Trever. übersetzt und erläutert von Peter Schreiner. Prof. 603-615. “H£ņa and Hephtal”. T. 2006b. “359 Amida Kuşatmasındaki Örneğe Göre Hunlarda Defin Merasimi”. Dr. Anton Hiersemann Stuttgart.2. An English Translation with Introduction and Notes. Pt.:1. Scott. Bildiriler. Ērān ud Anērān. XXI. “The Ethnonym Apar in the Turkish Inscriptions of the 8th Century and Armenian Manuscripts”. Marmara Üniversitesi Türkiyat Araştırma ve Uygulama Merkezi (sempozyuma sunulan tebliğ). SA. with the assistance of G. “Kuşanı. 1985. 59-65. 20-22 Mayıs / May 2004. Ahmed Zeki Velidi Togan Özel Sayısı. Mango. 2004a. ISPPEICA. Diyarbakır. Hazırlayan: C. Vol. Togan. Tezcan. s. 23. Theophylaktos Simokates 1985. Clarendon Press. 2006a. 20. Whitby. Hionitı i Eftalitı po Armyanskim İstoçnikam IV-VII vv. Byzantine and Near Eastern History AD 284-813. M. Greatrex. Tezcan / Kionit / Kidarit. s. Sanatta Anadolu-Asya İlişkileri.C. Erzurum. Zinbun. Sayı: 13. “Hunların Anadolu’daki İlk Görünüşleri: 359 Tarihinde Amida Kuşatmasında Kionitler”. vol. 103-115. M. Oxford. M. Dr.Prof. “Kuşanlar ve Eftalitler Döneminde Doğu Türkistan’da Budist Sanat ve Tercüme Faaliyetleri”. Legal and Economic Documents. 25-26 Kasım / November 2004. R. Beyhan Karamağaralı’ya Armağan. Uluslararası Oğuzlardan Osmanlıya Diyarbakır Sempozyumu. “Eftalit Devletini Teşkil Eden Kabilelere Dair”. CIIr. s. The Chronicle of Theophanes Confessor. 4. Tezcan. Z. Clarendon Press. Hacettepe Üniversitesi Yayınları. Bibliothek der Griechischen Literatur. Fas. A. Bactrian Documents from Northern Afghanistan I.

vol. Reveal Afghanistan’s Past”. 1996. 27. p.goupstate. Bivar.com/bactria/sims-williams_docA. s. E.nl/iiasn/27/13_IIASNewsletter27. Sims-Williams (Corpus Inscriptionum Iranicarum. Yayınlayanlar: C.the Bactrian documents discovered from the Northern Hindu- Kush). the free encyclopedia). part II. s.com/apps/pbcs.pdf (N. Skjærvø.. http://www. http://www. Sims- Williams.III. s. N.html (Document A. Zeimal. 119-133. 10.iias. 2000”. Livshits. March 2002. BAI. V. A.gengo. HCCA. Bactrian Documents from Northern Afghanistan. D. Web Sayfaları: http://www. O. 154-159 [Kitap tanıtımı]. “On Kings and Nomads: New Documents in Ancient Bactrian. Studies in Honour of Vladimir A. http://www.S. P. Wikipedia. EnIr.ac.l.html (Prof. VI. / Vol. Vol. New Findings in Ancient Afghanistan--.: Bactrian. http://www.iias. Nicholas Sims-Williams (University of London). Oxford Univ. I: Legal and Economic Documents.jp/~hkum/bactrian. 2000).html (A. “Hephthalites” md. 32-35 of 'Dated documents'.com/articles/v12f2/v12f2036. .dll/section?category=NEWS&te mplate=wiki&text=White_Huns (“White Huns”.u-tokyo.pdf ve. http://www. H. 12-13). IIAS Newsletter.54 Hindistan Türk Tarihi Araştırmaları / The Journal of Indo-Turcica The Nour Foundation in association with Azimuth Editions on Oxford University Pres. “The Kidarite Kingdom in Central Asia”. Press.kroraina. Bromberg.nl/iiasn/27/12_IIASNewsletter27. N.bibliothecapersica.