You are on page 1of 162

Simlakrlar

ve Simlasyon

eviri: Ouz Adanr


DOU BATI
Fransz dnr ve sosyolog. Medya zerine yapt almalarla btn
dnyada n kazanmtr. Simlasyon kuramyla gnmz siyas ve ideolojik
akmlarna radikal eletiriler yneltmitir. Baudrillard'a gre artk gerek
dnya ile imgeleri arasnda ayrm yapma becerisine sahip deiliz. Bugn,
reklmlar 'ey'lerden ok imgeler satyor bize. Chanel, Calvin Klein veya GAP
gibi markalarn temsil ettii nitelik veya deerden ok etiketlerini veya
gstergesini satn alyoruz. Baudrillard'n en nl aklamas, Krfez
Sava'mn gerekten yaanmad ile ilgiliydi. Ortadou'nun ekrandaki
temsili dman iblisletirmek iin kullanld, grntleme
aralaryla gdml fzeler frlatld ve hedefler vuruldu. CNN izleyicileri
sava daha gerekleirken bir 'medya olay' olarak rahat ve geni
koltuklarnda cipsi yiyerek izledi. Savan yeri ve blgesi herhangi bir snr
iermiyordu. Bu sava yaylarak Bat'da televizyon ekranlarna tanmt. Fze
bombardman ile imge bombardman arasnda bir ayrmn yaplamayaca
noktaya dek stelik... Baudrillard byle bir dnyada eletiri gcn tamamen
yitirmi olduumuzu ne srer.
zgn Metin
Simulacres et Simulation
Copyright 1982 Les ditions Galile
Trke evirinin yaym haklar Dou Bat Yaynlar'na aittir.
Franszca'dan eviren
Ouz Adanr
Yayna Hazrlayan
Takn Tak
Kapak Tasarm
3tasarm/ www.3tasarim.com
Bask
Cantekin Matbaaclk
1. Basm: Dokuz Eyll Yaynlar, Haziran 1998
2. Basm: Dou Bat Yaynlar, Nisan 2003 6. Basm: Ekim 2011
Dou Bat Yaynlar Yksel Cad. 36/4 Kzlay/Ankara Tel: 0 312 425 68 64
- 425 68 65 e-mail: dogubati@dogubati.com www.dogubati.com
Sertifika No: 15036
ISBN: 978-975-8717-01-4
Dou Bat Yaynlar-3 Sosyoloji-2 iindekiler
SIMLAKR: Bir gereklik olarak alglanmak isteyen grnm.
SIMLE ETMEK: Gerek olmayan bir eyi gerekmi gibi sunmak,
gstermeye almak.
SIMLASYON: Bir ara, bir makine, bir sistem, bir olguya zg ileyi
biiminin incelenme, gsterilme ya da aklanma amacyla bir maket ya da bir
bilgisayar program araclyla yapay bir ekilde yeniden retilmesi.
ATILF (http.atilf.atilf.fr) ve Petit Robert Szl
nsz

nsan Bilimleri alannda XX. yzylda ortaya atlm en nemli kuramlardan


biri kukusuz Jean Baudrillardn Simlasyon Kuramdr. lk ortaya kt
andan bugne yaklak yirmi-yirmi be yl gibi bir sre gemi olmasna
karn Trkiyede bu kuram henz yeterince anlalmamtr. Yapsalcln
bana gelenlerin Simlasyon Kuramnn bana gelmemesini dilerim.
Bu kuramn bilinli ya da bilinsiz bir ekilde ortaya koyduu nemli
gereklerden biri: Modern toplumlarla dnyann geri kalan lkeleri (zellikle
de Trkiye gibi lkeler) arasndaki tarihsel sre farklldr.
Gnmz Trkiyesinde yerli yersiz bir ekilde post-modern olarak
nitelendirilen metinlerle, post-modern olmayan metinlerin Trkeye
kazandrlma giriimleri giderek glemektedir. rnein Mehmet Ali
Klbay gibi tarihiler bunu Trkenin gelimemiliine ya da toplumsal-
kltrel gerilik gibi nedenlere balamaktadrlar. Oysa bu dncenin
gerei yansttn syleyebilmek pek kolay deildir. nk
Modern toplumlar gnmzde ulam olduklar aamada tkanp kalm
durumdadrlar. Bu aamada retilen metinlerse bildik konular giderek daha
karmak (kompleks, sofistike denilebilecek) bir hle getirerek
akla(yama)mann tesine geememektedirler. Bu durumda gelimesini
(nemli yanllar yaparak geciktirse bile yine de) greceli bir hzla srdren
Trkiye gibi bir lkenin artk tarihsel ve toplumsal adan kesinlikle
bir duraklama dnemine girmi bulunan Modern toplumlara yabanclamas
kendinden kaabilmenin olanaksz olduu bir sretir.
nc, drdnc, vb. dnyalar iin bu bir tarih frsattr. deolojik ve
kltrel adan Baudrillardn deyimiyle sonu gelen her kltr ya da uygarlk
gibi o da evrenselleerek ortadan kaybolmak durumundadr. Dnya bu durumu
iyi deerlendirirse, Modern toplumlarn elinden dnyaya dnya konusunda
sylev ekme ayrcalna bir son vererek, durumu tersine evirebilir ve bu
konuda en azndan (imdilik) bu birinciler kadar sz hakk olduunu
gsterebilir (tabi Modern toplum kkenli dncenin byleyiciliinden
kendini kurtarabilir daha dorusu hazra konma alkanlndan
vazgeebilirse!).
te yandan nasl olur da Simlasyon Kuram gibi bir kuram reten bir
dnr, bu kuramdan nasl yararlanlmas gerektii konusunda herhangi bir
fikre sahip olmaz? Bu soruyu yantlayabilmek pek kolay deildir. Kanmca
Baudrillard iinde yaad a ve ait olduu tarihsel, toplumsal, kltrel,
politik ve ekonomik srece zg yaplanmalar en doru ve salkl (en
nesnel) ekilde alglayarak, en doru zmlemeleri retmi dnrlerden
biridir. Ancak bu durum onun tm insanlk tarihiyle, tm dnya toplumlarn
ayn dzey ve younlukta kavrayabilmi ve aklayabilmi olduunu
gstermez. Bu noktada biz nl dnrn iinde bulunduu durumla
Lumire kardelerin sinematograf icat ettikleri gnler arasnda bir benzerlik
bulunduunu dnyoruz. yle ki: Sinematograf icat eden mucit kardeler
bu icadn ne ie yarayabilecei ya da aradan elli ya da yz yl kadar bir sre
getikten sonra bu aracn nasl bir toplumsal, kltrel, ekonomik ve politik
anlam, ierik ve ileve sahip olabilecei konusunda en ufak bir fikre
sahip deillerdi. Hi kukusuz o gnlerde bu ara konusunda tahmin yrtenler
olmu ancak hi kimse gnmzde sinemann dnya toplumu asndan sahip
olduu yer ve nemi ngrememitir. Bu doaldr nk insanln
gnmzde ulaabilecei durumu yetmi seksen yl ncesinin verileriyle
tahmin edebilmek pek kolay bir i olmasa gerek. Ayrca doru tahmin
yrtenler olduunu varsaysak bile bu insanlarn o gn iin inanlmas g
olan bu tahminleri, iinde yaadklar toplumlara kabul ettirebileceklerine
inanabilmek olanakszdr.
Gnmzde Jean Baudrillardn iinde bulunduu durum, yzyl bandaki
vatandalarnn durumuna benzemektedir. Doal olarak yeni bir kuram retmi
olduunun bilincinde olan dnr, bakalarnn bu kuramdan nasl
yararlanabilecei konusunda herhangi bir ey sylememektedir. Byle bir
kuram retmi olan bir insandan daha fazlasn beklemek ona hakszlk
yapmak anlamna gelecektir. Bu kuramla ne yapacana okuyucu karar
verecektir. in dorusu da budur!
Peki, Baudrillard gnmzde nereye oturtmak gerekiyor? Bu sorunun
yantn, Mike Ganele, Monique Arnaudnun (Baudrillard Live) kendisiyle
yapm olduklar syleide buluyoruz.
Soru: Pek ok insan sizin post-modernizmin en byk rahiplerinden biri
olduunuzu dnyor. Siz ne diyorsunuz?
Yant: Bu rahiplik referansnn yersiz olduunu dnyorum.
Sylenebilecek ilk ey, bir insann byk bir rahipten sz etmeden nce post-
modernizmin ya da post-modernin ne anlama geldiini sormas gerektiidir.
Bu kavrama benim kadar uzak biri olamaz. Post-modernizm bir deyimdir,
insanlarn kulland hibir ey ifade etmeyen bir deyim. Hatt o bir
kavram bile deildir, hibir ey deildir (s. 2l).
Yant bu kadar kesin ve ak olmasna karn, dnyann birok lkesinde
Baudrillard post-modern bir dnr olarak da-yatlmaya allmaktadr.
Bunun nedenleri konusunda daha nce aklama yapmtk.
Simlakrlar ve Simlasyonda dnr, 1972 ylndan itibaren stnde
almaya balad ve 1976 ylnda Simgesel Dei Toku ve lmle birlikte
artk somut bir aklamaya sahip olan simlasyon kuramn derinletirerek
simlakrlarn tarihsel geliiminden sz etmekte ve daha sonra gncel
simlasyon ve si-mlakr rnekleri sunmaktadr.
Baudrillarda gre hl bysn btnyle yitirmemi bir sanat olan
sinema, simlasyon evrenine yakan ykler sunarken, televizyon ve reklam
bu simlasyon evrenine ait asal aralardr. rnein Coppolann Kyamet
simlasyon evreninde bir sava simlakrndan baka bir eye benzemeyen
Vietnam Savann beyaz perdedeki simle edilmi karldr. Buna karn
Holocauste adl dizi film simlasyon evreninde Yahudi Katliamn
anmsatmaktan ok unutturmaya ynelik bir giriimdir. Medyann gncel
konumunun aklamasn yapt Kitle letiim Aralarnda in in Kaynayan
Anlam balkl yazdaysa iletiim aralarnn iletiim deil iletiimsizlik,
bir baka deyile yalnzca iletim arac olabileceklerini nk (rnein haber
dzeyinde) olayla izleyici arasndaki mesafeyi ortadan kaldrarak bir anndalk
ya da dorudan katlm izlenimi brakan bu aralarn aslnda hibir ey
iletmediklerini (Modern toplumlar balamnda) dile getirdikten sonra gnlk
yaam yanstmak yerine, gnlk yaam yeniden reten medya olmadan olay
kmadn (yani medya varsa olay var) sylemektedir. nk gereklik,
kitle ve simlasyon dzeyinde yeniden retilebilen bir eydir.
Reklam, Hologram, Klon, Crash, Bilimkurgu, Hayvanlar, niversite, vb.
toplumla ilgili pek ok konuda simlasyon ve simlakr rnekleri sunan bu
metin, simlasyon kuramnn anlalmasn salayan temel talardan biridir.
Okuyucuya bir kez daha, klasik terminolojilerin ok dnda yer alan ve
ahsen byk bir keyif alarak okuduum bu metinleri ancak sabrl bir okuma
sreciyle zmseyebileceini anmsatmak istiyorum.
Ouz Adanr zmir, Mays 2005
GEREN YERN ALAN SMLAKRLAR
Yrngesel ve Nkleer
BEAUBOURGUN BIRAKTII ZLENM/ETK
HPERMARKET VE HPERMAL
LETM ARALARINDA N N
REKLAMIN MUTLAKIYET REKLAMIN HL
Hologramlar
SMLASYON VE BLMKURGU
KALINTI
NHLZM ZERNE
DZN

GEREN YERN ALAN SMLAKRLAR


Hakikati gizleyen ey simlakr deildir. nk hakikat, hakikat olmadn
sylemektedir. Simlakr hakikatin kendisidir.
Ekleziyast
nsann aklna gelebilecek en gzel simlasyon alegorisi olduunu
dndmz bu Borges masalnda: mparatorluun hizmetindeki
haritaclarn izdikleri harita sonunda imparatorluun topraklarna birebir eit
boyutlara sahip bir belgeye dnmektedir. Ancak kmeye balayan
imparatorlukla birlikte lime lime olmu bu harita paralaryla lde karlaan
insanlar vardr. Sonuta bu harap olmu soyut metafizik
gzelliin, imparatorluun anna yakan bir grnme sahip olduu
ve eskidike gereiyle birbirine kartrlan sahtesi gibi mparatorluun da
bir le gibi rdke zne yani topraa dn -t grlmektedir. Bu
gncelliini yitirmi masal ikinci basamak (ordre) simlakrlarn gizli
ekiciliine sahiptir.1
Gnmzdeki soyutlama biimlerinin haritaclk, sret karma, aynadan
yansma ya da kavramla bir ilikisi kalmam -tr. Simlasyon kavramnn
harita zerindeki bir toprak paras, bir tz ya da referans sistemiyle hibir
ilikisi yoktur. Bir kken ya da bir gereklikten yoksun gerein modeller
araclyla tretilmesine hipergerek yani simlasyon denilmektedir. Bir
baka deyile harita ncesinde ya da sonrasnda bir toprak paras yoktur.
Bundan byle nce harita, sonra topraktan -gerein yerini alan
simlakrlardan- sz etmek gerekecektir. Borgesin masaln gnmze
uyarlayacak olursak, artk harita zerinde lime lime olmu toprak paralaryla
karlaldn sylemek gerekecektir. Bundan byle sada solda
karlaacamz harabe ve ykntlar haritaya deil geree, lde karmza
kan kalntlarsa mparatorlua deil bize, le dnm bir geree ait
olacaklardr.
Tersine evirdiinizde bile artk bu masaldan yararlanabilmek imknszdr.
Olsa olsa mparatorluk alegorisinden yararlanabilirsiniz o kadar. nk
gerekle gerein simle edilmi modellerini st ste bindirmeye abalayan
ada simlatrler de benzer bir dayatmac yaklam sergilemektedirler.
Ancak bu kez ortada ne harita vardr ne de toprak nk soyutlamay ilgin ve
ekici klan haritayla toprak arasndaki o kesin ayrm artk yoktur. Oysa bu
ayrm haritaya bir iirsellik, topraaysa bir ekicilik kazandryordu. Sihirli
bir kavramla ekici bir gerek ite bu ayrmn iine gizlenmiti. Haritayla
toprak arasndaki bu ideal beraberlii nce gklere kartp ycelten sonra da
yerin dibine batran haritaclarn bu lgn projesinde yeniden canlandrc bir
zellie sahip olan (gnmzde speklatif ve sylevsel zelliklerini yitirerek
nkleer ve genetik bir ileme dnm) dgc de simlasyonla birlikte
artk tarihe karmtr. Burada ortadan kalkan eyin ad metafiziktir.
Bundan byle bir varlkla eitli grnmleri; gerekle gerek kavramna
zg bir ayna/yansma (metafizik) olmayacaktr. Bundan byle gerekle
gerek kavram arasnda dsel bir beraberlik de olmayacaktr. nk genetik
minyatrletirme denilen ey, simlasyon evrenine zg bir boyuttur.
Gnmzde gerek artk minyatrletirilmi hcreler, matrisler, bellekler ve
komut modelleri tarafndan retilmektedir. Bu sayede gerein sonsuz sayda
yeniden retimi mmkn olmaktadr. Bundan byle rasyonel bir geree
ihtiyacmz olmayacaktr zira gerek ideal ya da negatif srelerle baa
kabilecek (boy lebilecek) bir durumda deildir. Artk ilemsel bir
gerek vardr. Aslnda gerek bu deildir nk onu sarp sarmalayan
bir dsellikten yoksundur. Bu atmosferden yoksun bir hiperu-zamda
kombinatuvar modellere benzeyen, sentetik bir ekilde retilmi gerek, dier
adyla hipergerektir.
Gerek ya da hakikate zg perspektifle bir ilikimizin kalmadn
gsteren bu farkl bir uzama gei olayyla birlikte, tm gnderen
sistemlerinin tasfiye edildii bir simlasyon ana girilmitir. Daha kts
gsterge sistemleri bu gnderen sistemlerini yapay solunumla yaatarak, tm
kombinatuvar hesaplar ve ikili kartlklarla tm edeerlik sistemlerinin
iine yarayabilecek anlamdan daha da esnek (ductile) hle gelmektedirler.
Burada bir taklit, sret ya da parodiden deil asl yerine gstergeleri konulmu
bir gerek, bir baka deyile her trl gerek sre yerine ilemsel ikizini
koyan bir caydrma olayndan sz ediyoruz. Gerein tm gstergelerine
sahip, gerein tm aamalarna ksa devre yaptran kusursuz,
programlanabilen, gstergeleri kanserli hcreler gibi oaltarak drt bir
yana savuran bir makineden. Gerek bir daha asla geri dnmeyecektir. Bir
lm daha dorusu lmenin imknszlat bir lr lmez dirilme
sistemine zg model byle bir hayat ileve sahiptir. Bundan byle her trl
dsel ve gerek ayrmndan yoksun, yalnzca ayn yrnge evresinde
dolanan modellere dayal ve farkllk simlasyonu retiminden ibaret bir
hiperger-ekten sz edebiliriz.

Ku tsal Gnderenden Yoksun mgeler


Gizlemek (dissimuler), sahip olunan eye sahip deilmi gibi yapmak;
simle etmek ise sahip olunmayan eye sahipmi gibi yapmaktr. Birincisi bir
varla (u anda burada bulunmayan) dieri ise bir yoklua (u anda burada
bulunmamaya) gndermektedir. Ancak bu olay sanldndan daha da karmak
bir eydir. nk simle etmek -m gibi yapmak deildir. Hastaym gibi
yapan kii yataa uzanp bizi hasta olduuna inandrmaya alr. Bir hastal
simle eden kii ise kendinde bu hastala ait semptomlar grlen kiidir
(Littre). yleyse m gibi yapmak (feindre) ya da gizlemek (dissimuler)
gereklik ilkesine bir zarar veremez, yani bunlarla gereklik arasnda her
zaman ak seik, gizlenmeye allan bir fark vardr. Oysa simlasyon bu
gerekle sahte ve gerekle dsel arasndaki fark yok etmeye
almaktadr. Simle eden kii gerekten hasta mdr, deil midir? nk bu
insan gerek semptomlar retmektedir. Simle eden kiiye ne hastasn ne
de deilsin denebilmektedir. Bu kiiyi nesnel bir ekilde hasta ya da salam
olarak deerlendirebilmek mmkn deildir. Hakiki bir hastalk olup olmad
anlalamayan bu ey, psikolojiyle tbbn elini kolunu balamaktadr. nk
btn semptomlar retilebiliyorsa ve bir hastala ait semptom doal
bir olgu olma zelliini yitirmise o zaman her hastaln simle
edilebileceini hatt edilmekte olduunu dnebiliriz. Ama o zaman da tbbn
bir anlam kalmamaktadr nk tp yalnzca nesnel nedenlerini
belirleyebilecei gerek hastalklarla ilgilenmektedir. Psikosomatik
rahatszlklarsa, hastalk ilkesinin kysnda kesindeki kuytu alanlarda pek de
inandrc olmayan gelimeler sergilemektedir. Organik bir semptomu
bilinaltna havale eden psikanalizde ise semptom aslndan daha hakiki
grlmek durumundadr. Hem simlasyon neden bilinaltnn giriine taklp
kalsn ki? Bilinalt faaliyeti de klasik tbb semptomlar gibi retilemez
mi? Dler birer semptom olarak kabul edilmiyor mu?
Oysa yabanclatrma yorumuna dayanan bir hekimlik her zihinsel
rahatszlk biiminin, simlatrn bilmedii bir semptomlar dzenine sahip
olduunun ve hekimin bu dzende grlecek bir aksamann farkna
varmamasnn mmkn olmadn ileri srmektedir. Bu (1865 ylndan
miras kalan) dncenin amac, ne pahasna olursa olsun hakikat ilkesinin
varln koruyabilmek ve simlasyonun yol at sorunlar
engelleyebilmektir. nk bu sorgulama hakikat, gnderen ve nesnel nedenin
ortadan kalkmasna yol amaktadr. Hekimler hastalk ya da saln tesinde
ya da berisinde dolanan bu verileri, baka bir deyile hastann hastal
konusunda (hastal yeniden reten sylev) sylediklerini doru ya da yanl
olarak deerlendirme konusunda aciz kalmaktadrlar. Simle edilen yleyse
maskesini indirmenin mmkn olmad nk kiinin yalan sylediini2
kantlayabilmenin imknsz olduu bir bilinalt sylevinin bu ekilde
tekrarlanmas karsnda psikanalizin yapabilecei bir ey yoktur.
rnein ordunun eli kolu simlatrler karsnda balanmaktadr.
Geleneksellemi uygulamalara dayanan ordu, bugne kadar belli kantlardan
yola karak onlarn maskelerini drr ve cezalandrrd. Oysa gnmz
ordusu, bir simla-tr de tpk gerek bir ecinsel, bir kalp hastas ya da bir
deli gibi re ayrabilmektedir. Askerlik psikolojisi denilen ey bile
kartezyen belirtiler karsnda gerilemekte ve gerek mi yoksa sahte mi,
retilmi bir semptom mu yoksa gerek bir semptom mu ayrmn yaparken
tereddde dmektedir. Deliyi bu kadar iyi taklit edebilen biri herhlde
gerekten delidir dncesine snmaktadr. Ordu pek de haksz deildir
nk bu bak as dorultusunda btn delilerin birer simlatr olduklar ve
deli ile simlatr arasndaki bu fark ayrt edeme-meninse akla gelebilecek en
pis ykc eylem biimi olduu sylenebilir. Klasik mantk, simlasyona kar
tm kategorileriyle silahlanmaya almaktadr. Oysa gnmzde, simlasyon
bu mant oktan ap geerek hakikat ilkesinin yerini almtr.
Simlasyonun bilinli olarak setii tpla ordu dnda bir de din olaynn
bulunduunu syleyebiliriz. Din konusunda bir tanrsal g simlakrna
gnderme yaplmaktadr. Simlakrla-rn mabetlere sokulmasn yasakladm
nk doaya hayat veren tanrsal g yeniden canlandrlamaz. Bu doru
deildir nk bu tanrsal g yeniden canlandrlabilmektedir. rnein bu g
ikona ya da simlakrlar eklinde oaltldnda neler olup bitmektedir?
rnein imgelere dayal grsel bir teolojiye dntrldnde hl ilh bir
gcn zelliklerine sahip olabilmekte midir? Belki de kendi ihtiam ve
ekiciliini devreye sokarak bu ilh gcn ortadan kalkmasna
neden olmaktadrlar? konlar araclyla tezghlanan bu oyun sayesinde
sonuta grntler alglanabilen ve anlalabilen bir Tanr Dncesinin yerini
alabilmektedirler. Bin yldr sregelen ve ikonoklastlar (=kutsal imgeleri yok
eden insanlara verilen ad. Kutsal imgelere tapnmaya kar olan Bizans
mparatorlarnn yanda olan insanlar) hep korkutmu olan bu mcadele
henz sona ermemitir.3 konoklastlarn, simlakrlarn sahip olduu bu
mutlak-gten korkmalarna neden olan ey, ikonalarn Tanr dncesini
insanlarn bilincinden silip atabileceklerini sezmenin yansra, sonu itibariyle
bu korkun hakikatin Tan-rnn asla var olmad, yalnzca simlakrlar
araclyla var olabildii hatt kendi simlakrlarndan baka bir ey
olmad dncesine gndereceinin farkna varm olmalardr.
Zaten ikonoklastlar da bu yzden imgelerden nefret ediyor ve onlar yok
etmeye alyorlard. Simlakrlarn, Platoncu bir Tanr dncesini gizlemek
ya da maskelemekten baka bir ey yapmayacana inansalard onlar yok
etmeye kalkmazlard. nsan deiken bir hakikat dncesine her zaman
boyun emitir. Bu o kadar nemli bir ey deildir. Oysa bu
metafizik umutsuzluun kkeninde yatan ey imgelerin her eyi aka da
vurmalarnn yansra sonu olarak bir modelden yola klarak retilen
sradan grntler deil, zgn ve byleyici bir gce sahip imgeler
olmalardr. Bu tanrsal gnderenler sisteminin ne pahasna olursa olsun yok
olmaktan kurtarlmas gerekiyordu.
Oysa bu grntlerde Tanrnn dolayl yansmalarn yakalayarak, onlar
kutsayan ikonolatrlarn tersine ikonalar aalayan ve yadsyan
ikonoklastlarn bu imgelere hak ettikleri deeri verdikleri grlmektedir.
Buna karn ikonolatrlar ok modern ve maceraperest insanlardr. nk
imgelerle oynanan bu Tanr yaratma oyunu srasnda Onun zaten l bir
varlk olduunu ve resimler araclyla gerekletirilen bu yeniden
canlandrmann gerekte hibir eyi temsil etmediini; bunun yalnzca bir
oyun olduunu ve bu byk oyunun neminin de buradan kaynaklandn
(ayn zamanda imgelerin maskesini drmenin tehlikeli bir ey olduunu
nk imge ya da maskenin gerisinde hibir eyin bulunmadn)
anlamlardr.
Politikalarn Tanrnn gcl anlamda ortadan kaybolmasyla vicdanlarn
dnyev ve grkemli bir ekilde gdmlenmesi (Tanrnn bir iktidar gsterisi
aracna dntrlerek yok edilmesi) zerine oturtan Cizvitler de zaten byle
yapacaklardr. Belli bir gten yoksun ve gstergelerden soyutlanm bir
stratejiye yataklk etmekten baka bir ie yaramayan aknlk (=Tanr) burada
sona ermektedir. Barok imgelerin gerisinde ya da perdenin arkasndaki ipler
artk politikann eline gemitir.
Sonu olarak imgeler her zaman lmcl bir gce sahip olmulardr. Tpk
bir model olarak benimsedikleri Tanrnn ilh kimliini yok etmeye alan
Bizans ikonalar gibi. ldrc bir gce sahip imgenin karsna, gerein
grnen ve alglanabilen yanlarn sunan yeniden canlandrmann diyalektik
gcyle klmaktadr. Bat, bu yeniden canlandrma olaynn nemine ya da
gstergenin derin bir anlama sahip olabileceine, bir gstergenin, bir anlamn
yerini alabileceine ve bir eylerin -bu tabi ki Tanrdr- bu dei tokuun
gereklemesini saladna btn kalbi ve iyi niyetiyle inanmaktadr.
Tanr bile simle edildikten, Tanrya olan inan, gstergelerine in-
dirgenebildikten sonra gerisini varn siz dnn! te o zaman btn sistem
yer ekiminin etkisinden kurtulmu bir ktle, devasa bir simlakra
dnmektedir. Bu gerek d bir ey deil bir simlakrdr, gnderenden
yoksun ve nerede balayp nerede bittii bilinmeyen, hibir eyin
durduramad bir kapal devre iinde, gerein deil yalnzca kendi kendinin
yerine geebilen bir ey.
Yeniden canlandrmann kart olan simlasyon ite budur. Yeniden
canlandrma: Gsterge ve gereklik arasnda bir edeerlik ilkesi (bu
edeerlik topik bir ey bile olsa temel bir aksiyomdur) bulunduunu kabul
etmektedir. Oysa simlasyon, eitlik ilkesi topyasna tamamen ters bir ey
olup, gstergeyi kesinlikle bir deer olarak yadsmakta ve her trl
gnderenin ters yz edilmesi ve ldrlmesi olarak grmektedir. Simlas-
yonu sahte bir yeniden canlandrma biimi olarak yorumlayarak onu emmeye
alan yeniden canlandrmaya karlk; sim-lasyon bir simlakra
dntrd yeniden canlandrma dzeninin tamamn sarp sarmalamaktadr.
mgeye zg eitli aamalar/basamaklar yle sralanabilir:
- derin bir gerekliin yansmas olarak imge
- derin bir gereklii deitiren ve gizleyen imge
- derin bir gerekliin yokluunu gizleyen imge
- gerekliin hibir eidiyle ilikisi olmayan, kendi kendinin saf
simlakr olan imge
Birinci durumda imge olumlu bir nitelie sahiptir nk imge burada bir tr
yin grevi yapmaktadr. kinci durumda imge olumsuz bir nitelie sahiptir.
Kt by trnden bir eydir. nc durumda imge bir grnmn yerini
almaya yani bir byleme arac olmaya almaktadr. Drdnc
durumdaysa imge artk grnt dzenine deil simlasyon dzenine ait
bir eydir.
Bir eyleri gizleyen gstergeler aamasndan gsterilecek bir ey
kalmadn gizleyen gstergeler aamasna gei bir dnm noktasdr.
nk birinciler ideolojilere zg bir hakikat ve sr teolojisine gnderirken;
ikinciler bir simlasyon ve sim-lakrlar ana girilmi olduunu, artk ortada
ne kendi kullarna sahip kabilecek bir Tanr, ne de gerekle sahte ve
gerekle yapay bir ynteme bavurularak diriltilmi gerein birbirinden
ayrlmasn salayacak bir Kyamet Gn olasl bulunmadn
sylemektedirler. nk her ey zaten lm ve Kyamet Gn beklenmeden
diriltilerek yaama dndrlmtr.
Nostalji denilen ey, gerek, gerekliini yitirdii gn asl anlamna
kavumutur. nk dnyann oluum srecini anlatan efsane ve gereklie ait
gstergelerin saysnda inanlmaz bir art olmutur. Aslna benzeyen ikinci bir
hakikat, nesnellik ve doru saysnda ar bir art vardr. Nesne ve tzden
arndrlm bir ortamda hakikat, yaanan olay ve figratifte saysal bir art
vardr. Madd retim lgnlna kout hatt ondan daha ileri bir lgnlk
dzeyine ulaan gerek ve gnderen sistemleri retilmektedir. lgi alanmza
giren simlasyon aamas bu trden bir eydir. Her yerde bir caydrma
stratejisiyle rt-en gerek, neogerek ve hipergerei kapsayan bir
stratejiyle karlayoruz.

yimser Bir Dirili yks ya da Ramses

Filipinler hkmeti, 1971 ylnda smrgeci, turist ve etnologlarn


ulaamayacaklar bir blgede yaayan bir avu Tasaday-lnn ilkel
yaamlarna dnmesini salayan yasal dzenlemeyi yapt gn, etnoloji de
paradoksal bir ekilde kendi lm fermann imzalar gibi olmutur. Sekiz yz
yl aan bir sreden bu yana dier insanlarla kesinlikle herhangi bir iliki
kurmadan vahi ormann derinliklerinde yaam olan bu insanlar sonunda
antropologlarn elinden kaamayarak kefedilmilerdi. Ne var ki
Tasadayllar kefeden antropologlar bu insanlarn kendileriyle iliki kurar
kurmaz, kapatlm olduklar mezarlardan ak havaya kartlr kartlmaz
toz hline gelen mumyalar rnei, yok olup gittiklerini grnce ormandaki
yaamlarna dnmelerini istemek zorunda kalacaklard.
yleyse etnolojinin yaayabilmesi iin nesnesinin lmesi gerekmektedir.
Kefedilen nesne lerek, hem intikam almakta hem de kendini zmeye
alan bilime meydan okumaktadr.
Btn bilimler de zaten kendi varlklarn, kavradklarn sandklar
nesnelerinin zaman iinde eriyip gitmesi gibi bir paradoks zerine oturtmaya
mahkum edilmemiler midir? l nesne, gznn yana hi bakmadan bilimi
ters yz etmekte ve o ilk balang noktasna geri gndermektedir. Tpk
arkasna bakmas yasaklanm olan Orfeusun dayanamayarak
ban dndrmesi sonucunda sevgili kars Eridikyann cehenneme geri
gnderilmesi gibi.
Byle bir paradoks iine dmek istemeyen etnologlar ise Tasadayllar bir
gvenlik emberi iine alarak, aslnda kendilerini kurtarmaya almlardr.
nk o andan itibaren Tasa-dayllar a dokunmak yasaklanmtr. Kefedilmi
bir maden yatann iletmeye almadan kapatlmas gibi insanlar da
ormanlarna kapatlmlardr. Burada nesne kazanm, bilim kaybetmitir.
Bilimin elinden kard nesne, bu kez bekretini koruyabilmitir. Burada
bir fedakrlktan (bilim asla fedakrlk yapmaz, o her zaman iin ldrc bir
zellie sahiptir) ok kendi gereklik ilkesini korumaya alan bilimin
yapt bir fedakrlk simlasyonundan sz edilebilir. Dondurularak buzlua
yerletirilen Tasadayllar etnoloji iin kusursuz bir bahane, sonsuza dek
kendisinden yararlanlabilecek bir tr gvencedir. Bu noktada Jaulin,
Castaneda, Clastres gibi insanlarla ortaya kan usuz bucaksz bir anti-etnoloji
olayyla karlalmaktadr. nk normal bir gelime srecini yaayan bir
bilim giderek nesnesinden uzaklamak ve sonunda ondan
vazgemek durumundadr. Bu durumda bilimsel zerklik fantastik bir
eye dnmekte ve o saf, anlamsz biimine kavumaktadr.
Camdan, saydam bir sandukaya benzeyen vahi orman adl ghettolarna
geri gnderilen yerliler, bu yzden etnoloji disiplini ncesinde yaayan
yerlilere zg bir simlasyon modeline dnmektedirler. Bylelikle kendi
amalarn ap geen etnoloji, tamamen kendisi tarafndan yeniden yaratlm/
retilmi yerlilere ait ham gereklik iindeki yerini alabilecektir,
yani Vahiler, Vahiliklerini bile etnolojiye borlu olacaklardr! Ne byk
marifet! Kendini vahileri yok etmeye adam grnen bir bilim iin ne byk
zafer!
te yandan bu dondurulan, sterilize edilerek ldresiye denebilecek kat
nlemlerle koruma altna alnan ve babas ldkten sonra doan ocua
benzeyen vahilerin bir gnderen sistemleri simlakrna, biliminse saf bir
simlasyona dnm olduu sylenebilir. Benzer bir olayla Fransann
Creusot blgesinde karlalmtr. Tarihin belli bir dneminde ortaya karak
bu dneme tanklk eden ii mahalleleri, faaliyet hlindeki sanayi kurulular,
erkei, kadn ve ocuuyla btn bir kltr canl canl bir tr ak hava
mzesine dntrlm gibidir. Bu insanlarn davranlar, konuma
biimleri ve alkanlklar belgesel bir film ekiminde olduu gibi canl
canl fosilletirilmitir. Snrl bir alan zerine ina edilmesi gereken mze
ortadan kalkm ve her yer mzeye dntrlerek yaamn bir paras hline
getirilmitir. Keza etnoloji de snrl bir nesnel bilim dal olmak yerine
nesnesini zgr brakp, canl olan her eyi kapsayarak simlakrlara zg, her
yerde hazr ve nazr, grnmez bir drdnc boyuta dnmektedir.
Artk hepimiz birer Tasadayl, bir baka deyile o ilk grnmlerine ancak
etnolojinin tezghndan getikten sonra kavuan -evrensel bir etnolojik
gerekliin varln nihyet ifa eden- Yerlilere benziyoruz.
Hepimiz canl canl anlamn yitirmi farkllklar ve bu anlamn yitirmi
farkllklarn diriltilmesi ad altnda etnoloji ya da yldz giderek parlayan bir
etnolojinin saf biimi olan anti-etnoloji tarafndan zmlenmi bulunuyoruz.
yleyse etnolojinin, Vahilerin yaad ya da adna nc Dnya denilen bir
yerlerde aranmas ok byk bir saflktr zira etnoloji her yerdedir.
Metropollerde, Beyazlarn yaad yerlerde, tepeden trnaa incelenip
zmlendikten sonra geree benzetilerek yapay bir ekilde diriltilmi bir
simlasyon, hakikatin halsinas-yona dntrld, geree antaj yaplan,
nce ldrlen ve sonra da geri getirebilmek iin isteri dzeyine ulaan
simgesel biimin her trn kapsayan bir gemi (tarihsel) aratrmasnn
yapld bir dnyadadr. Vahilerin eli mahkm olduu iin bu cinayetin ilk
kurbanlar onlar oldular, ancak bu cinayet gnmzde tm Batl toplumlar da
iine alan bir boyuta ulamtr.
Sonu olarak etnoloji, bize verebilecei tek ve son derste kendine bir son
verilmesini salayacak (oysa Vahiler ondan ok nce bunun farkna
varmlard) lmn intikam denilen srr ifa etmektedir.
Bilimsel nesnenin kilit altna alnarak bir yerlere tklmas deliler ve
llerin bir yerlere tklmasyla edeer bir anlama sahiptir. Elden ele dolaan
bir delilik aynas (dncesi, aklamas), bulac bir hastalk gibi tm
toplumu nasl bir daha iyiletirilemeyecek hle getirdiyse, keza bilim de
kendisi iin bir kar ayna grevi yapan bu bulac bir hastal andran
nesneyi ldren mikrobu kaparak, lmekten baka bir seenee sa-hip
olmadn kantlamaktadr. Grne gre bilim nesnesine egemen gibidir.
Oysa nesne znenin farkna varamad bilinsiz bir tersine evirme
srecinden yararlanarak, kendisini anlamsz ve bir sonuca gtrmeyen bir
sorgulamaya tbi tutan bilime arzulad anlamsz ve bir sonuca gtrmeyen
yantlar sunarak, gizliden gizliye onu ele geirmektedir.
Toplum bu delilik aynasn krdnda (tmarhneler kapatlp delilere
konuma zgrl tanndnda vs.) ya da bilim sahip olduu nesnellik
aynasn krar gibi yaparak (nesnesine teslim olan Castaneda vb.),
farkllklara boyun ediinde deien bir ey yoktur. nk ieri kapatlma
biiminin yerini saylamayacak kadar ok ve her yanmz saran
biimlerden oluan bir dzenleme almtr. Sahip olduu klasik
kurumsal grnm ypranp, yok olan etnolojinin; dnyaya (kurmaca) bir
farkllk martavalyla (kurmaca) bir Vahilik martavaln yaymaya alan bir
antietnoloji sayesinde hayatta kalmaya alt grlmektedir. Etnoloji bu ii,
antietnolojinin de yardmyla yeniden eski vahilik dzeyine ulatrd yani
farkllk ve lmn mahvetmi olduu bizim dnyamz gizleme amacyla
yapmtr.
Benzer nedenler yznden, orijinalini koruma bahanesiyle Lascaux
maarasnn ziyareti yasaklanm ancak be metre teye ayn maarann tpatp
benzeri in edilerek ziyarete almtr (ziyaretiler nce gerek maaraya
dikiz deliinden bir gz attktan sonra kopyasnn tamamn ziyaret
edebilmektedirler). Orijinal maaray insanlarn belleinden silip atmann bir
yarar salayacan sanmyorum nk gereiyle kopyas arasnda hibir
fark yoktur. Bir kopya her ikisini de yapayla -trmaya yetmitir. Keza
getiimiz gnlerde bilim ve teknik, uzun zamandan beri bir mze kesinde
rmeye terk edilmi II. Ramsesin mumyasn tm olanaklarn zorlayarak
kurtarmaya almaktadr. Her nedense Bat, simgesel dzenin drt bin yldan
beri gzlerden ve ktan korumay baard bir eseri korumaktan aciz olduu
gibi bir telaa kaplmtr. Oysa Ram-ses bizim iin bir anlam ifade
etmemektedir. Paha biilemeyen eyse onun mumyasdr nk mumya
kltrel birikimin bir anlama sahip olduunu gsteren kesin bir kanttr.
Gemii gn na karp depolayamad takdirde u bizim izgisel ve bir
birik(im)tirme anlay zerine oturan kltrmz kme tehlikesiyle kar
karya kalacaktr. te bu yzden Firavunlar mezarlarndan, mumyalarysa
iine kapatlm olduklar o sessiz dnyadan ekip karma gereksinimi
duyulmutur. te bu yzden onlar unutulmaktan kurtarmaya ve asker
alandaki baar ve ereflerinin kutland bir trene ihtiya duyulmutur. Bu
yaplrken de mumyalar bilime ve kurtuklara yem edilmilerdir. Oysa
binlerce yldan bu yana onlarn bozulmadan kalmasn salayan ey srlaryd.
O eski dzende rmeyi engelleme gc, lme stn gelmek demekti. Sahip
olduumuz bilimsel dzeyse mumyalar onarmann tesine geememektedir.
Bir baka deyile grnmesi gereken bir dzeni onarmaktan baka bir ey
yapamyoruz. Oysa mumyalama ilemi gizli bir boyutu lmszletirilmek
istenen efsanev bir almayd.
Gemiimiz grntye dklmeli ve sreklilik tayan bir grnrle
sahip olmaldr. Balang noktasn grebildiimiz bir efsane gnn birinde
bizim de sonumuzun geleceini anlamamza ve rahatlamamza neden
olmaktadr. nk biz asla sonumuzun geleceine inanmadk. te bu yzden
Orly havaalannda Ramsesin mumyas iin tarih bir karlama treni
dzenledik. nk Ramses byk bir asker ve despottu. Kukusuz yleydi. Bu
treni dzenlememizin nedeni kendisiyle hibir ilikisi olmayan kltrmzn
baka bir dzene ait l gc kendine ml edebilme isteidir. En byk arzusu
budur nk onu kendi gemiine ait bir eymi gibi mezarndan kartm ve
yok etmitir.
sann retisinden bhaber Amerikal yerliler karsnda aknlktan
kk dillerini yutan Rnesans dnemi Hristiyan-lar gibi, biz de Ramsesin
mumyas karsnda adeta bylendik. Kolonizasyonun balang yllarnda
ncilin dayatt ev-rensel yasalardan bir anlna kurtulma olasl
karsnda insanlar aknlk ve hayretten ne yapacaklarn bilemeyecek
hle gelmilerdi. Bu durumda iki seenekten birini onaylamalar gerekiyordu:
Ya sa yasalarnn evrensel yasalar olmadklarn kabul etmek ya da bu
yasalarn her yerde geerli olmadn gsteren Kzlderilileri yok etmek.
Genel olarak Kzlderililer Hristiyanlatrlmlar ya da yalnzca
kefedilmilerdir ki, her iki durumda da Kzlderililer asndan bunun anlam
yava bir lmdr.
Ramsesi yok edebilmek iin onu gn na kartp, bir mzeye
yerletirmek yeterli olmutur. Mumyalar kemirip yok eden ey o kk
kurtuklar deil, simgesel dzeni yer dei -tirmeye zorlayan, hibir konuda
yetkin olmayan ve kendinden nce var olmu kltrleri rmeye ve lme
mahkm etmekten baka bir ey bilmeyen, onlar nce ldrp sonra
bilimsel yntemler araclyla diriltmeye alan bize zg bir tarih, bilim ve
mze anlaydr. Tm bu srlara kar yaplan bir saldr, srdan yoksun bir
uygarln saldrsdr. Bu, stne oturduu temellerden nefret eden bir
uygarlktr.
Nesnesini elinden karrm numaras yaparak o saf biimini korumaya
alan etnoloji gibi, mzelik olmaktan kurtarma giriimi de yapaylk
halkasna bir halka daha eklemekten baka bir anlama sahip deildir. Byk
paralar harcanarak Cloyters of New Yorktan alnarak, alnd yere
gnderilecek olan Saint-Michel de Cuxa manastrnn avlusunu evreleyen st
kapal, kolonlu geit bunun en gzel kantdr. Herkes de bu geri dnme
olayn alklamtr [Bu olay Champs-Elyses caddesindeki kaldrmlar
aralardan kurtarma amacyla yaplan, yeniden ele geirme denemesine
benzemektedir]. Bu stun balklar Amerikaya herhangi bir nedene
dayanarak gnderilmedii iin Cloyters of New York tm kltrleri (deerin
kapitalist anlamda merkezletirme mantna uygun bir ekilde) bir araya
getiren yapay bir mozaiktir. Bu stun balklarnn geri gnderilmesiyse daha
da yapay bir olaydr, baka bir deyile simlakrn bir tur attktan sonra
gereklikle st ste akmasdr.
New Yorkta kimseyi kandrmayan stun balklar, bu si-mlasyon
ortamnda kalsalard daha iyi olurdu. nk geri gnderme eylemi bir
kurnazlktan baka bir ey deildir. Sanki hibir ey olmam gibi yapmak ve
yaptlar eski yerlerine ulatndaysa sevin lklar atmak!
Yine Amerikallar, Kzlderili saysn bu ktann kefinden nceki
Amerikann sahip olduu dzeye getirdikleri iin kendileriyle
vnmektedirler. Her eyin zerine bir kalem ekilmi olduunu, her eye
yeniden balandn sylemektedirler. Hatt daha da ileri giderek biz daha
iyisini yaptk ve balangtaki rakamn stne ktk demektedirler. Bu da
szm ona uygarln stnln gsteren bir kant saylrm. Evet, uygarlk
Kzlderili saysn Kzlderililer in kendi kendilerine retebilecekleri
Kzlderili saysnn ok stne karmay becermitir. (Bu olayn kkeninde
haince bir dnce vardr. nk ar retim buradaki Kzlderililer in baka
bir yntemle yok edilmesi anlamna gelmektedir. Zira Kzlderili kltr de
dier kabile kltrleri gibi snrl sayda insann varln zorunlu klmakta ve
shide olduu gibi gereinden ok insann geliigzel bir ekilde dnyaya
getirilmesine tepki gsterilmektedir. Sonuta Kzlderili nfusundaki art
simgesel bir cinayete dnmektedir.)
Grld gibi her yerde tuhaf denilebilecek bir ekilde orijinaline
benzeyen bir evrende yayoruz. eyler harl harl kendi ikizlerini retmeye
alyorlar. Ancak geleneklerin iddia ettii gibi bunun anlam eylerin ortadan
kalkaca trnden bir sonu deildir nk eyler artk lmsz
klnmlardr. Tpk funeral homesun (cenaze ileriyle ilgilenen irketler)
ly gmlmeden nce, makyajla, modelin yaarkenki grnmnden daha
doal ve mtebessim hle getirmeleri gibi.

Dsel ve Hipergerek

Disneyland btn simlakr dzenlerinin i ie gemi olduu kusursuz bir


modeldir. Disneyland her eyden nce: Korsanlar, Gelecein Dnyas vb.
eylerden oluan bir illzyon ve fantazm oyunudur. Bu dsel evren kendine
den grevi baaryla yerine getirmektedir. Aslnda kalabalklar buraya
eken ey elikileri ve gzellikleriyle gerek Amerikann
minyatrletirilmi toplumsal bir mikrokozmosuna benziyor olmas ve alnan
kolektif (din denilebilecek trden) keyiftir. Aracnz otoparka braktktan
sonra ierde kuyrua giriyor ve sonunda darya yapayalnz ve kendi hlinize
terk edilmi bir vaziyette kyorsunuz. Bu dsel evrendeki tek olaanst ey,
ierdeki kalabalktan yaylan scaklk ve sevecenliin yansra insana pek
ok deiik duygu yaatan bol miktardaki oyun ve oyuncan varldr. Bir
konsantrasyon kampna benzeyen otoparkla ierdeki kalabalk arasnda tam bir
tezatlk vardr. Baka bir deyile ierdeki bin bir eit oyuncak, insanlar bir
nehir misali oradan oraya srklerken, dar kan insan yalnzla
(oyuncana), arabasna doru ilerlemek zorunda kalmaktadr. Olaanst bir
rastlant sonucu (bu trden rastlantlar kukusuz bu evrene zg bir ekiciliin
bir rndr) bu zamann dondurulmu olduu ocuksu evren, bugn kendisi
de dondurulmu bulunan bir adam tarafndan tasarlanarak hayata geirilmitir.
Ad Walt Disney olan bu adam -180 derecelik bir s altnda dnyaya yeniden
dnecei gn beklemektedir.
Disneylandn her kesinde nesnel bir Amerika modeliyle karlaabilmek
mmkndr. Bu grnt kalabalk ve bireylerin morfolojik yapsna kadar
giden bir benzerlik gstermektedir. Burada Amerikann sahip olduu tm
deerler minyatr-letirilmekte ve izgi filmler araclyla oaltlarak,
kendilerinden gemektedir. Tpk ii doldurularak ss eyasna dntrlen
l vahi hayvanlar gibi. Buradan yola karak (L. Mar-tinin, Utopiques, jeux
despacesda ok gzel bir ekilde aklad gibi) ideolojik bir Disneyland
zmlemesi, digest of American way of lifela (Amerikan yaam biiminin
zetlenmi hlinin) vlen Amerikan deerleri, idealletirilmi ztlklarla dolu
bir gerekliin bu mekna uydurulmu hlinin eletirisini yapabiliriz. Btn
bunlar kesinlikle dorudur, ancak btn bunlarn gizledii baka eyler vardr.
Bu ideolojik tezgh nc basamak bir simlasyon olaynn gizlenmesini
salamaktadr. Disneyland gerek lkenin, gerek Amerikann bir
Disneylanda benzediini gizlemeye yaramaktadr. Bu durum sradan gndelik
yaantsnn bir hapishaneyi andrmadn gizlemeye alan toplumsal bir
yapnn hapishaneler in etmesine benzemektedir. Disneyland evreleyen
Los Angeles ve Amerika, geree deil hipergeree ve simlasyona
aittir. Burada sorun yanltc bir yeniden canlandrlm gereklikten (ideoloji)
ok, gerein geree benzemediini gizleyebilmek ve gereklik ilkesinin
devamn salayabilmektir.
Disneylanddaki dsellik ne gerektir ne de sahte. Buras geree zg
dsellii, gerei simetrik bir ekilde yeniden retebilmek amacyla
tasarlanm bir caydrma (ikna) makinesidir. Bu ocuksu dsellie zg
seflet ve yozlamln nedeni de zaten budur. Bu evrene ocuksu bir
grnm verilmek istenmesinin nedeni, yetikinlere zg gerek ve baka
bir evren bulunduu dncesini onaylatma arzusudur. Disneyland bir
ocuksuluun gerek anlamda her yere hkim olduunu gizleyebilmek iin,
yetikinlerin de buraya gelerek ocuklamalarna olanak tanmak ve gerekte
ocuk olmadklarna inandrma amacyla kurulmu bir evrendir.
Zaten Los Angelesta Disneylanda benzeyen Enchanted Village, Magic
Mountain, Marine World vb. baka yerler vardr. Bu trden oyun ve elence
merkezleri Los Angeles epeevre sarm durumdadrlar. Bu trden
merkezler aslnda Los Angelesn, gerein enerjisinden yararlanan gerek
d, dur durak tanmayan bir hareketlilik (ara, insan devinimi,
vb.) sisteminden baka bir ey olmadn gsteren ve bunun kentin sahip
olabilecei tek sr olduunu belgeleyen kantlardr. Muazzam bir alana
yaylm olan bu kent, aslnda bir uzam ve bir boyuttan yoksundur. Elektrik ve
atom santralleri ya da sinema stdyolar gibi bu kent de artk kurmaca bir yk
(film senaryosu) ve sonu gelmeyen bir kaydrmaca (travelling)
hareketine benzemektedir. ocuksu glgelerle tahrif edilmi fantazmlar-dan
oluan bir sempatik sinir sistemi gibi Los Angelesn da pabucu dama atlm
eski dsellie ihtiyac olduunu sylemek yanl olmayacaktr.
Baka yerlerde (hatt burada) pleri ileyerek yararl hle getiren
fabrikalar gibi, Disneyland da dsele o eski grnmn iade etmeye alan
bir mekndan baka bir ey deildir. Bugn dnyann her yerinde herkes
pleri yeniden yararl bir hle getirmeye almaktadr. Bu anlamda
ocuklarla insanlara zg dler ve fantazmlarla onlara ait masals, efsanev,
d-gleri bir kalnt ya da pe dnmektedirler. Hipergerek bir uygarl
zehirleyen ilk nemli pislik (dk) Disneylanddr. Bu elence merkezi
zihinsel dzeyde bir yeniden salna kavuturma (yeniden kazanma)
grevini yerine getiren bir prototiptir. Zaten Kaliforniyada yerden mantar
bitercesine ortaya kan tm cinsel, ruhsal, somatik (rcyclage) yeniden
kazanm enstitleri de benzer bir amala kurulmutur. Sokaklarda birbirlerinin
yzne bakamayan bu insanlar iin yz yze bakma enstitleri kurulmu;
birbirine dokunamayan insanlarsa birbirine dokunma (contactotherapie)
tedavisi grmeye balam; yrmeyi unutanlar iinse jogging
kefedilmitir, vb. Yaamla ilgili her eye rnein yitirilmi yetenekler,
yitirilmi vcutlar, yitirilmi toplumsallk ya da eski tadn yitirmi yiyecekler
konusunda, hemen her alanda her eye eski ilevi yeniden kazandrlmaya
allmaktadr. Alk ve oru tutma natural food, healthfood, yoga vb. isimler
altnda yeniden kefedilmektedir. Burada Marshall Sahlinsin dnceleri
ikinci dereceden bir gereklie dnmektedir. nk Sahlinse gre aln
kkeninde doa koullar deil Pazar ekonomisi vardr. Gereksiz ayrntlarla
arapsana dndrlm bu muhteem pazar ekonomisinde sonu itibariyle
alk bir alk-gstergesi, alk-simlakrna dnmtr. Bu ise az gelimi
bir lke insann simle eden bir davran biimidir (buna herkesin
benimsemi olduu Marksist az gelimi insan modelini de
ekleyebilirsiniz). nsan dlamayan bir kltrn kazand zafere, evre
sal ve temizliinin yansra enerji ve sermaye krizini de kattktan sonra,
buna bir de ie dnklk halkasn eklediinizde bu i tamamdr. Byle bir
sistemin daha nce hi karlamam olduu zihinsel bir felket, zihinsel
kabuuna ekilme ve iin iin kaynama felketiyle karlama olasl vardr.
Bu felketin en belirgin gstergeleri belki de u acayip ikoluk, lks, Tanr ve
para arasndaki inanlmaz koalisyondur. nanlmaz dzeydeki lks bir yaant
iinde karlalan inanlmaz ztlklarla, akla gelebilecek en tuhaf dnce ve
davranlarn bir arada bulunmas.

Politik frklk

Disneylandn tasarlanma biimiyle Watergate skandalinin tasarlanma biimi


arasnda hibir fark yoktur (bu dsel oyun da ilki gibi nceden belirlenmi
yapay snrlarn tesinde herhangi bir gerekliin bulunmadn gizlemeye
almaktadr) Bu skandal, olgular ve if edili biimleri arasnda hibir fark
bulunmadn gizlemeye almaktadr (CIA grevlileriyle Washington Post
gazetecileri ayn yntemlere bavurmaktadrlar.) Politik skandal sonu olarak
bir yandan ahlk ve politik bir ilkeyi eski salna kavuturmaya alrken,
dier yandan da dgcn harekete geirerek yitip gitmekte olan
gereklik ilkesine o ilk grnmn yeniden kazandrma gayreti iindedir.
Byle bir skandaln if edilmesi yasalara sayg duyulduunu
gstermektedir. Belki de Watergatein baarabildii tek ey herkesi
Watergatein bir skandal olduuna inandrmaktr. Bu
anlamda Watergatein ok gl bir zehirleme yntemi olduu sylenebilir.
nk bu skandal sayesinde dnyaya bir doz politik ahlk yeniden
rngalanmaktadr. Bu noktada Bourdieu nn u saptamasna katlmamak
mmkn deil: G ilikilerinin znde yatan ey, g ilikilerine
benzememeye alarak gcnn tamamn bu gizlilikten almaktr. Bu
aklamaya dayanarak ahlksz ve vicdansz bir kapitalin ancak ahlk
bir topyann ardna gizlenerek var olabilecei dnlebilir. Bu adan
kamusal ahlk diriltmeye alan herkesin (if ya da infial duyma yoluyla,
vb.) aslnda kapitalist dzen iin alt sylenebilir. Zaten Washington Post
gazetecileri de byle yapmlardr.
Zira byle bir saptama, olsa olsa ideolojinin forml olabilir. Zaten
Bourdieu olayn ideolojik yann ortaya koyduunda aslnda g ilikilerini
kapitalist egemenlie zg bir hakikat olarak kabul ettirmeye almakta ve
bunun da bir skandal olduunu sylemektedir. yleyse Bourdieu de
Washington Post gazetecileri gibi determinist ve ahlk bir konuma sahiptir.
Bu adan deerlendirildiinde aslnda yaplan ey, dzenin ahlk adan
temizlenip paklanmas ve ovulup parlatlarak yeniden devreye sokulmasndan
baka bir ey deildir. nsanlarn ahlk ve politik vicdan anlaylarna gre
anlamsz ve dinamik biimlere benzeyen g ilikilerinin tesine
geildiindeyse karmza toplumsal dzene zg simgesel iddetin gerek
bir iddete dnt bir hakikat dzeni kmaktadr.
Kapital de zaten rasyonel bir varlk olarak kabul edilmek ve rasyonellik
adna yarglanmaktan baka bir ey istememektedir. Ahlkl bir varlk olarak
kabul edilmek ve ahlk adna yarglanmak istemektedir. nk ikisi arasnda
hibir fark yoktur. Bunu farkl bir ekilde yorumlayabilmek mmkn.
rnein eskiden bir skandal gizlenmeye allrd; gnmzdeyse tam tersine
bunun bir skandal olmad gizlenmeye allmaktadr.
Watergate bir skandal deildir. Kesinlikle deildir nk herkes onun bir
skandal olmadn gizlemeye almaktadr.
Btn bunlar aslnda kapitalin yeniden o ilk balangtaki (bu kez sahneye
konulmu) bir grnp, bir kaybolan anlalmas g zalimliinin temelini
oluturan ahlkszla benzedike, giderek karanlk bir grnm arz eden
ahlk anlaynn, artan bir panik duygusuyla gizlenmesinden baka bir ey
deildir. Aydnlanma kuramndan komnizme kadar giden ve ahlkla ekonomi
arasnda bir edeerlik sisteminin bulunmas gerektiine inanan sol dnce
aksiyomuna gre asl skandal budur. Kapitalin byle bir szleme yapm
olabileceinden dem vurulmaktadr. Oysa aydnlanm dnce kapitale
kurallar empoze ederek onu denetim altna almaya almtr. Bugn devrimci
dncenin yerini alm olan eletirel dnceyse kapitali, oyunu kuralna gre
oynamamakla sulamaktadr. Bu iktidar hakszlklar zerine kurulmutur. Bu
bir snf adaletidir. ktidar bizi smryor gibi eyler sylemektedir, sanki
kapital ynettii toplumla bir szleme yapmm gibi. Bu
edeerlik aynasysa kapitalin karsna sol dnce tarafndan konulmaktadr.
Byle davranarak kapitalin bu tuzan iine deceini, bu toplumsal
uydurmacasna kanacan ve tm topluma kar ykmllklerini yerine
getireceini umut etmektedir. nk kapitalizm bunlar yapt zaman devrim
yapmaya gerek kalmayacaktr. Kapital bu edeerlik formln yaama
geirdii takdirde sorun kendiliinden zlm olacaktr.
Kapital, egemenlii altndaki toplumla hibir zaman byle bir szleme
imzalamamtr. Kapital, toplumsal ilikiler adl bycln rndr nk
kapital topluma kar bir meydan okuma biimidir. Ona kendi yntemleriyle
yant vermek gerekmektedir. Kapitali, ahlk ya da ekonomik
rasyonellikten yola klarak bir skandal olarak sunamazsnz. Kapital
kendisine simgesel kurallara gre meydan okunmas gereken bir meydan
okumadr.

Sarmal Bir Olumsuzluk Biimi ya da Mbiys eridi


Watergate, sistem muhaliflerine kurulan bir tuzak, iktidar g-
lendirebilmek amacyla gerekletirilen bir skandal simlasyo-nudur. Filmde
bu tuza kuran kiiliin ad Deep Throattr. Nixondan kurtulabilmek iin
sol eilimli gazetecileri perde arkasndan gdmleyen bir Cumhuriyet partili.
Neden olmasn? Bu hari tm dier varsaymlar geerlidir. nk aslnda
sol kendiliinden ve ok doal bir ekilde san grevlerini
yerine getirmektedir. Burada iyi niyetli bir yanllktan sz etmek saflktr
nk sa da kendiliinden solun grevlerini yerine getirmektedir. Sonu
olarak bu olay tm gdmleme varsaymlarnn her zaman iin tersine
evrilebileceini gsteren bir frldak oyununa benzemektedir. nk
gdmleme: Olumluyla olumsuzun karlkl olarak birbirlerini retmenin
yansra aktifle pasif kavramlarnn dland, rastlantsal bir nedenselliktir.
Politik gereklik ilkesini kurtarmann tek yolu, bu ortalkta babo bir ekilde
dolanan nedenselliin nedensiz bir ekilde durdurulmasndan gemektedir.
Politik bir geree benzerlik (ve doal olarak nesnel zmleme, mcadele,
vs.) ancak ncllerle sonularn nceden belirlenebildii szlemesel, snrlar
belirlenmi bir alan derinliinin yzey dzeyinde sim-le edilmesiyle ayakta
durabilmektedir. izgisel bir sreklilikle diyalektik bir kutuplamadan yoksun
braklm bir sistemde herhangi bir olay ya da eylemin nasl ortaya ktn
izleyecek olursanz, simlasyonun sapttrd bir ortamda her trl
determinasyonun eriyip buharlatn; her eylemin herkesin iine yaradktan
sonra akla gelebilecek tm anlamlara brnerek ortadan kaybolduunu
grrsnz.
rnein talyadaki bombal saldrlar kimin iidir? Ar sol gruplarn m?
Ar sa provokasyonun mu, yoksa tm ar ulara mensup terristlere kar
bir tepki oluturabilmek amacyla iktidardaki merkez saclarn ii mi? Belki
de gvenlik glerinden vazgeilemeyeceini gstermek isteyen bir
polis senaryosudur! Btn bunlarda bir gereklik pay vardr. Ortada bir kant
olup olmamas ya da olgularn nesnellii lgnca yorumlar yaplmasn
engelleyememektedir. Bunun nedeni sim-lasyon mantnn her eyi
egemenlii altna alm olmasdr. Bu mantn bir olgular ve nedenler
mantyla hibir ilikisi yoktur. nk simlasyonun en belirgin zellii en
nemsiz olgular bile kapsayan gerein yerini alm modellerden
olumasdr. nce modeller vardr. Bir bomba gibi yrngeye yerletirilen bu
modeller olayn gerek ekim merkezini oluturmaktadrlar. Bu yzden
olgularn kendilerine zg bir rotalar yoktur. Modeller araclyla olgulara
ulalmaktadr. Tek bir olgunun tm modellere ait olabilmesi mmkndr. Bu
nceden belirlenmilik, bu daha domadan nce ad koyma ilemi, bu ksa
devre yaptrma eylemi, modelle olgunun birbirlerine kartrlmas (olguyla
model arasnda anlamsal bir fark yoktur. Negatif bir elektrik akm da yoktur.
in iin kaynayan zt kutuplar) vardr. Modelle olgunun birbirlerine
kartrlmas her defasnda elikili olanlar da dahil olmak zere bin bir
trl yorumun yaplmasna neden olmaktadr. Genelletirilmi bir sreten
yola klarak modeller gibi, dei toku edilebildikleri lde bir gereklie
kavuabilen olgularla ilgili bu yorumlarn hepsi geerlidir.
Sosyalist partiye saldran komnistler, sanki soldaki birlii zellikle
bozmak istiyor gibidirler. Bu direniin daha radikal bir politika gdlmesine
yol aabileceini iddia etmektedirler. Aslnda iktidara gemek gibi bir
niyetleri yoktur. Genelde sol, zelde de Sol birlik iinde zayflam bulunan
kendi konumlar asndan elverisiz saylabilecek bu tarih koullarda
iktidardan kamaya ya da vazgemeye altklarn sylemek daha m doru
olur? Berlinguer: talyada komnistlerin iktidara gelmesinden korkmayn!
dedii zaman bu szler ayn zamanda:
- Komnistlerden korkmayn nk iktidara geldiklerinde
kapitalist dzende hibir deiiklik yapmayacaklardr.
- Komnistlerin iktidar ele geirmesinden korkmayn nk onlar hibir
zaman iktidara gelemeyecekler (bunun nedeni iktidara gemek
istememeleridir) -zaten gelseler bile bu ii ancak vekleten yapabileceklerdir.
- Aslnda ortada gerek anlamda iktidar diye bir ey kalmadndan
birilerinin iktidara gelmesi ya da yeniden gelmesinin bir sakncas yoktur.
- Ya da ben Berlinguer olarak, talyadaki komnistlerin iktidar ele
geirmelerinden korkmuyorum! Bu ak ve seik bir dnceye benzemekle
birlikte sanld kadar net deildir.
- nk sylemek istediinin tam tersi bir anlama da gelebilir (bunun iin
psikanalitik bir yoruma gerek yoktur), Komnistlerin iktidar ele
geirmelerinden korkabilir ve bu dncenin kendince geerli nedenleri
olabilir.
Btn bu sylenenler doru olabilir. Bunun nedeni yalnzca tm politik
sylevler gibi karmak olmas deil ayn zamanda iktidarn da sylevi gibi
belli bir konuma4 sahip olma olanakszldr. Bu mantk yalnzca u ya da bu
partiye zg bir mantk deildir. steseler de istemeseler de tm bu sylevler
bu mantn egemenlii altndadrlar.
Bu karmak durumun iinden nasl klacaktr? Gordiyum dm iin bir
kl darbesi yeterli olmutu. Mobiys eridini ikiye bldnzde yzeylerini
tersine evirmenin olanaksz olduu (burada varsaymlarn tersine
evrilebilirlii sona ermemektedir) ikinci bir sarmalla karlarsnz. Burada
hibir ey zlmedii gibi tam tersine her ey daha da karmaklamaktadr.
Bu cehennem azabnn kkeninde anlam kavranmas g bir kurnazlk ve
eytanlkla deiiklie uratan simlasyon vardr. Frankonun armaan ettii
Burgoslu mahkmlar sayesinde yklp, kmekten kurtulan Bat
demokrasisinin tehlikeye dm, ayakta durmakta zorlanan hmanizmas;
nedense spanyol kitlelerin bu yakksz yabanc mdahale yznden,
Franko ynetimiyle yekvcut olup kar kmasna yol amtr. Tezghlanan
olaylar tuhaf ve enfes denilebilecek bir ekilde tezgh-layanlarn aleyhine
dndnde sizce hakikat nerede aranmaldr?
Sistemle, sisteme ters den alternatifi dbkey bir aynann iki ucunda
yekvcut olmu gibidirler. Bundan byle sadan sola tersine evrilebilen,
san solu bir mknats gibi kendine doru ektii, ksrdnglemi bir
politikann yoldan km, eik perspektifi iine girmi bulunuyoruz. Bu eim,
komtas-yonun ktlk meleine benzemektedir nk sistem,
sonsuz grnen kapitalin bir anlamda balang noktasyla bulumasyla
sonsuzluk-tesi bir sisteme dnmtr. Arzu ve libidinal uzam konusunda da
benzer eyler sylenebilir. Arzuyla deer, arzuyla kapital arasnda bir birleme
yok mudur? Arzuyla yasa arasndaki birleme, yasann zevkten drt ke
olmu biimi (zaten arzunun srekli olarak gndemde bulunmasnn nedeni de
budur). Lyotarda gre, zaten yalnzca kapitalizm orgazm olabilmektedir. Oysa
sra ona gelinceye kadar hepimizin, kapitalizmin iinde, zevkten drt ke bir
vaziyette yaamakta olduumuzu sylemesi gerekirdi. Deleuzen sunduu
arzu kavram insan aptallatracak kadar ok anlama sahiptir. Deleuze
anlalmaz bir ekilde arzuyu tersine evirerek arzu kendiliinden devrimci
ve hi farknda olmadan ne istediini bilen, bask altna alnmak ya da
paranoyak ve faist sistemlerin egemenlii altna girmek isteyen bir eydir
demektedir. Kurnazca bir eimle kendisine yn deitirtilen arzu devrimi de
bylelikle tarih devrimle ayn karmaa iine itilmi olmaktadr.
Gnderen sistemlerinin tamam ksrdngsel, Mbiys eridini andran bir
biime sahip sylevlerini, bilinli olarak birbirlerine kartrmaktadrlar.
Bundan birka yl ncesine kadar cinsellikle-i birbirlerine kran krana kart
iki terimken, bugn cinsellik talebiyle, i talebi ayn srecin birer paras
hline gelmilerdir. Eskiden tarih zerine ekilen sylevlerdeki iddetin
kkeninde doaya kar koyma arzusu, arzunun kkenindeyse iktidara kar
koyma istei vard. Bugn ikisi de hem gsterenlerini hem de ieriklerini
(=senaryolarn) dei toku etmi gibidirler.
Can ekimekte olan bir lkeye skandal, fantazm ve simle edilmi lmle
(bunu olumsuzluk ve bunalm ynteminin kullanld bir tr hormon tedavisi
olarak nitelendirebiliriz) yeniden hayat vermeye alan Watergate trnden
bir olay ya da benzeri caydrma yntemlerini sayp dkerek tm ilemsel
olumsuzluk biimlerini gzden geirmek olduka uzun bir zaman alabilir.
Btn bunlar arasndaki ortak payda gerein dsel, hakikatin skandal,
yasann yasak ineme, almann i, sistemin bunalm ve kapitalin de kendini
devrim araclyla kantlama giriimidir. Tpk (Tasadayllar konusunda
olduu gibi) etnolojinin kendisini ancak nesnesinden kopma kouluyla
kantlamas gibi. Bu arada:
Tiyatronun kendini antitiyatro,
Sanatn antisanat,
Pedagojinin antipedagoji,
Psikiyatrinin de antipsikiyatri araclyla kantlama giriimlerinden sz
etmeyi gereksiz buluyoruz, vb.
Saf ve temiz bir grnme sahip olmak isteyen her ey kartna
dnmektedir. Tm iktidarlar ve kurumlar kendi kendilerinden ancak
kendilerini yadsyabildikleri lde sz edebilmektedirler. Bir lm
simlasyonuna bavurarak, gerek lmn elinden kaabileceklerini
sanmaktadrlar. Kendi lmn sahneye koyan (oynayan) bir iktidar az da olsa
bir yaama (var olan) ve yasal bir kurum olabilme hakkna sahip
olabileceini dnmektedir. rnein, Amerika Birleik Devletleri bakanla-r
konusunda olduu gibi. Kennedy cinayeti gerek anlamda bir politik boyuta
sahipti. Oysa Johnson, Nixon ve Ford yalnzca hayal, simle edilmi
suikastlere hedef olabildiler. nk onlar birer iktidar kuklas olduklarm
gizleyebilmek iin bu trden yapay tehditlerin yarataca auradan (cazibe,
ekicilik) yararlanmak istediler. Eskiden krallar lmek zorundaydlar (tanrlar
da). Zaten onlar gl klan ey de buydu. Gnmzn krallarysa aalk
bir lme numarasna yatmaktadrlar. Bunu yapmalarnn nedeni iktidarn
avantajlarn elden karmama isteidir. nk iktidar onlarn elinden zaten
oktan kayp gitmitir.
Kendi lm sayesinde yeniden yaama dnebileceini dnmek. Varln
bunalm, olumsuzluk ve iktidar-kart bir aynayla srdrebileceine inanmak.
Bunlar bildik (dj-vu) ve lp gitmi (dj-mort) her trl iktidarla
ksrdnglemi bir sorumsuzluk ve asal bir biime dnm yokluklarna
bir son vermek isteyen her trl kurumun bavurabilecei trden zm
bahaneleridir.
Gerein Stratejisi

Mutlak bir gereklikten sz edebilmek ne kadar gse, illzyonun


sahnelenmesinden sz etmek de o kadar g bir eydir. llzyondan sz
edebilmek imknszdr nk ortada gerek diye bir ey kalmamtr. Burada
bir parodiye dnen politikayla hipersimlasyon ya da kar saldrya geen
simlasyon-dan sz ediyoruz.
rnein bir bask arac olan polisin, simle edilmi bir soyguna gerek bir
soygundan ok daha iddetli bir tepki gsterip gstermeyeceini kim garanti
edebilir? nk gerek bir soygunun dzeni bozmaktan baka bir amac
yokken, dieri yani simlakr, bizzat gereklik ilkesinin kendisine
saldrmaktadr.
Yasalara kar gelmek ya da iddete bavurmak pek nemli bir ey deildir
nk onlar yalnzca gerein bllme biimiyle ilgilenmektedirler. Oysa
simlasyon ok daha tehlikeli bir eydir nk hep nesnenin tesine gemeye
ve dzenle yasann aslnda simlasyondan baka bir ey olamayacaklarn
anlatmaya almaktadr.
Byle bir tehlikeyi gze almaya deer mi? nsan nasl olur da bir su
ilemi gibi yapp, stelik bunu kantlamaya kalkar? Byk bir maazada bir
eyler alyormu gibi yapn. Maazann gzclerini bunun simle edilmi bir
hrszlk olduuna nasl inandracaksnz? Gerek hrszlkla, simle edilen
hrszlk arasnda hibir nesnel fark yoktur. Gerek bir hrszlk srasnda ne
yaplyorsa, simle edilen bir hrszlk olaynda da ayn eyler yaplmakta;
ayn gstergelere bavurulmaktadr. Kurulu dzen asndan bunlarn gerek
gstergelerden hibir fark yoktur.
Sahte bir soygun dzenleyin. Silahlarnzn hibiri gerek olmasn. Yasal
adan sulanmamak iin bulabileceiniz en nemli kiiyi rehin aln. Fidye
isteyin ve olayn herkes tarafndan duyulabilmesi iin elinizden geleni yapn.
Elinizden geldiince hakikate yaklan ve kusursuz denebilecek bir
simlakr araclyla dzenin gerek tepkisini ln. Byle bir eyi
baarabilmeniz mmkn deildir. Yapay gstergeler kanlmaz ekilde gerek
elemanlarla i ie geeceinden polisin biri size ate edecek; bir banka
mterisi kalp krizi sonucu lecek ve istediiniz palavra fidye size
denecektir. zetle kendinizi hi istemediiniz hlde, ilevlerinden biri her
trl simlasyon giriimini annda yutarak, geree indirgemek olan bir
gerein iinde bulmanz iten deildir. Zaten kurulu dzen de bu-dur.
Kurumlarla adaletin devreye girmesinden nce olaya bizzat kurulu dzen
mdahale etmektedir.
Simlasyon srecinin yaltlmasn imknszlatran ey, ortalkta gerekten
baka bir ey gremeyen; gerekten baka bir ey dnemeyen bir dzenin
varldr. nk bu dzen yalnzca gerein bulunduu bir ortamda var
olabilmektedir. Bir su simlasyonu ortaya kartld zaman eylem ya daha
hafif bir ekilde cezalandrlacak (nk byle bir suun cezas olamaz) ya
da kamu dzenini bozmakla sulanacaktr. Bu asla bir su simlasyonu olarak
kabul edilmeyecektir. nk gerekte simlasyonun edeerlisi olan bir ey
yoktur. nk simlasyon dzeyinde bask (polis) diye bir ey yoktur.
ktidar kendisine meydan okuyan bir simlasyona karlk vermekten cizdir.
Bir erdem simlasyonunu nasl cezalandrabilirsiniz ki? Oysa bir erdem
simlasyonu da en az bir su simlasyonu kadar ciddi bir olaydr. Parodi,
boyun emeyle, yasak ineme arasndaki farkn dourduu yasay devre d
brakmaktadr. Kurulu dzenin buna kar yapabilecei hibir ey yoktur.
Zira yasalar ikinci basamak simlakrlar arasnda yer
almaktadrlar. Simlasyon ise her trl toplumsal olguyla, her trl
iktidarn stne oturtulduu hakikiyle sahte, edeerliklerle
rasyonel ayrmlarnn tesine gemi durumdadr. Gerein
bulunmad yerde dzene saldracaksnz.
te bu yzden simlasyon her zaman iin geree saldrmaktan yanadr.
Kukunun olduu yerde en emin yol budur (zaten ordu da simlatrlere bu
yzden deli muamelesi yapmaktadr). Bu giderek iinden klmaz bir duruma
dnmektedir nk simlasyon yaltlmas giderek gleen hatt
imknszlaan bir olguya dnmektedir. Bunu baarmasn salayan ey ise
bizi evreleyen gerein tepkisizliidir. Bunun tersi de dorudur (ve bu tersine
evrilebilirlik hem iktidarn gszl, hem de simlasyon dzeneinin bir
paras hline gelmitir). nk bundan byle gerein retilii srecini
yaltabilmek imknszlat gibi gerei kantlayabilmek de imkn-
szlaabilmektedir.
te bu yzden btn soygunlar, uak karmalar, vs. bir tr soygun
simlasyonuyla uak karma simlasyonuna benzemektedir. nk bu olaylar
bir anlamda her gn, medyay ynlendirerek, bulmaca dzeninin bir parasna
dnmekte ve daha nceden hazrlanarak sahneye konulan ve sonular
daha balangcndan itibaren bilinen eylere benzemektedirler. Gerek
sonularyla kimsenin ilgilenmedii olaylar yalnzca bir yinelenmeye mahkum
edilmi bir gstergeler btnne dnmek zorundadr. Ancak bu durum
onlarn etkinliini btnyle safd edememektedir. Tam tersine bir amatan
yoksun hiper-gerek ve birbirlerini dourup, birbirlerine neden tekil
etmekten baka bir ie yaramayan olaylar (tpk tarih grevler, bunalmlar, vb.
gibi)5 bir anlamda bir dzen tarafndan denetlenebil-meleri imknsz eylere
dnmektedirler. nk dzen yalnzca gerek ve rasyonel nedenlerle,
sonular zerinde etkili olabilmektedir. Oysa kesintisiz bir simlasyonun
yineleme gcyle yerekimi yasalarna uymayan bu tuhaf nebula
karsnda gerein yapabilecei bir ey yoktur.
Bu trden bir baarszla kar iktidarn bavurabilecei tek silah, tek
strateji her tarafa yeniden gerek ve gnderen sistemleri yerletirerek, bizi
toplumsal gerekliin varlyla ekonominin ciddiyeti ve retimin amalar
bulunduuna inan-drabilmektir. Bunu baarabilmek iin bunalm syleviyle
birlikte (neden olmasn?) arzu sylevine de bavurmaktadr. Arzularnzn
gerekletiini dnn! sz iktidarn retebilecei en son slogandr, zira
gnderen sistemlerinden yoksun bir dnyada gereklik ilkesiyle, arzu ilkesinin
birbirine kartrlmas bulac bir hastalk gibi her yan saran
hipergereklikten daha az korkutucudur.
Hipergereklik ve simlasyon, insan her trl ilke ve amatan
caydrabildii gibi, bu caydrma yeteneini uzun sre kendisinden yararlanm
olan iktidara kar da kullanabilmektedir. Zaten bugne kadar kapital her trl
gnderen sistemiyle, insancl amalarn yok oluuna katkda bulunmu ve bu
frsattan ilk nce o yararlanmtr. Bu ekilde davranarak doruyla yanl,
iyiyle kt arasndaki ayrmlar ortadan kaldrmtr. stelik btn bunlar
iktidarn temel ta hline getirdii radikal bir dei toku ve edeerlik yasas
oluturabilmek iin yapmtr. lk kez kapital soyutlayc, caydrc, balar
kopartc ve toprak btnln bozmaya ynelik bir rol stlenmitir.
Gereklikle gereklik ilkesini birbirine kartran kapital ayn zamanda
bu gereklii, her trl kullanm deeri, gerek edeerlik ilkesi, retim ve
zenginlii ortadan kaldrarak yok etmitir. Uruna mcadele edilen eylerin
sahip olduklar gerek dlk ve g-dmlemenin gc sayesinde gya bir
gerekliin ortadan nasl kaldrlm olduunu grdk. Kapitali yok etmek
isteyen mantn bugn ondan bir fark yoktur. Son iktidar krnts da,
yaratm olduu bu felket sarmaln (spiralini), kalan son gereklik yla
yok etmeye alrken, aslnda, bu felketin gsterge saysn arttrmak ve
simlasyon oyununu hzlandrmaktan baka bir ey yapamamaktadr.
Gerein rettii tarih tehditlere kar iktidar her zaman bir caydrma ve
simlasyon oyununa bavurmutur. Bu ii kesintisiz bir ekilde rettii
geree edeer gstergeler araclyla (tabi bu arada btn kartlklar da
darmadan ederek) yapmtr. Gnmzde simlasyon tarafndan tehdit
edilen (gstergeler oyunu iinde yok olup giden) iktidar: Hem gerek, hem de
bunalm reterek yapay toplumsal, ekonomik ve politik mcadele biimleri
sunmaktadr. Oysa at alan skdar oktan gemitir.
amzdaki temel hastaln ad: Gerein retimi ve yeniden retimi
denilen eydir. Ekonomi politiin altn yllarna zg dier retim eitlerinin:
Deer retimi, mal retimi, vb.nin ne zamandr bir anlam kalmamtr. Uzun
yllardan bu yana toplumun hi durmadan retip, yeniden can vermeye alt
ey, ite o elinden karm olduu gerektir. te bu yzden madd retimin
bizzat kendisi gnmzde hipergerek bir eye dnmtr. Bugn madd
retim geleneksel retimin tm zelliklerine sahip olmakla birlikte, onun ok
daha byk, devasa boyutlara ulatrlm yansmasndan baka bir ey deildir
(keza hipergereki sanatlarn tm derinlik ve enerjisiyle, tm anlam ve
ekiciliini bir yeniden canlandrma sreci iinde yitirmi olan geree akl
almaz bir ekilde benzettikleri gerek ite byle bir gerektir. Bylelikle
simlasyonun rettii hipergerek, gerein her yerde artc biimde ona
benzemesine neden olmaktadr).
ktidar ise uzun yllardr kendine benzeyen gstergeler retmekten baka bir
ey yapamamaktadr. Byle baknca doal olarak ortaya bir baka iktidar
grnts kmaktadr. Bunun ad: Kolektif iktidar gstergeleri talebidir.
Ortadan kaybolan iktidarn evresinde kutsal denebilecek bir birlik
olumutur. Az ya da ok herkes bu politik kn yaratt terre
ortak olmaktadr. Sonu olarak iktidar oyunu yerini, iktidar eletirme
saplantsna brakm gibidir. Ortadan kaybolmaya balayan iktidarla birlikte
bu kez de ortaya iktidar lecek mi saplants kmtr. Ortadan tamamyla
kalkt gn ise mantksal olarak bir iktidar halsinasyonu srecine girmi
olacaz. Bu saplantyla hemen her yerde karlalmaktadr. Herkes bir yandan
bu saplantdan kurtulmaya alrken (kimse iktidara sahip olmak niyetinde
deildir, herkes iktidar bir bakasna kakalama eilimindedir), bir yandan da
iktidar zleminin yol at bir rperti hissetmektedir. Bu iktidarsz toplumlara
zg bir zlemdir ve bu zlem bir zamanlar faizmin ortaya kmasna neden
olmutur. Faizm ise, yitirmi olduu iktidarn yasn tutan ve ondan bir trl
kopmak istemeyen bir toplumun sahip olduu abartl miktardaki gnderen
(referans) sistemidir.
Tkenmeye balayan bir politika dnyasyla birlikte Cumhurbakanlar,
(Clastres) ilkel toplumlarda bir iktidar kuklasndan baka bir ey olmayan
kabile eflerine benzemektedirler.
Kennedy iktidarndan sonra gelen tm bakanlar, sanki onu kendileri
ldrm gibi, bu cinayetin hesabn verme durumuyla kar karya
kalmlardr. Bu hesap verme hem hayal, hem de olgular dzeyinde geerlidir.
Bir kusura dnen bu cinayet arkadan gelen bakanlar arasnda bir tr su
ortaklnn olumasna neden olmutur. Sonu olarak bu cinayetin
bedelini simle edilmi suikastlerle demeye almlardr. nk byle bir
cinayet ancak simle edilebilirdi. Bakan Johnsonla Fordun hedef olduklar
bu baarsz suikastlerin nceden planlanm suikastler olduu ya da en
azndan birer saldr simlas-yonu olduklarn dnebiliriz.
Kennedyler en azndan bir eyleri: Politika ve politik tz temsil
etmekteydiler. Zaten bu yzden gerekten ldrldler. Oysa ondan sonra
gelen bakanlar politika ve politik tzn bir karikatrne ya da bo bir film
eridine benzemektedirler. Johnson, Ford ve Nixonun suratlar her nedense
bir maymunu andrmaktadr. Bunun nedeni belki de bir iktidar maymunundan
baka bir ey olamamalardr.
Hibir zaman iin geerli bir lt olmay becerememi olan lm, bu
durumda olduka anlaml bir konuma sahip olmaktadr. Efsanev bir isme
sahip olan James Dean, Marilyn Monroe ve Kennedy gibi insanlar gerekten
lmek zorundaydlar (bunun nedeni romantizm deildir. Bunun nedeni temel
bir ilke olan tersine evirme ve dei toku olaydr). Oysa bu dnem oktan
sona ermitir zira iinde yaadmz dnemin ad artk simlasyon yoluyla
cinayetler, genelletirilmi simlasyon estetiiyle, s zde-cinayetler
dnemidir. lmn yeniden alegorik bir anlama sahip olmas iktidar
cezalandrmaktan baka bir ey deildir. nk bu ekilde cezalandrlmayan
bir iktidar ne bir tze, ne de kendine ait bir gereklie sahip olabilmektedir.
Bu nceden tezghlanm bakan suikastleri Batl toplum-lardaki muhalefet,
sol ve eletirel sylev gibi olumsuzluklarn da konumunu simgelemektedir.
ktidar bu muhalefet simlas-yonundan yararlanarak kendi yokluu, kendi
sorumsuzluu ve kendi gc konusundaki kukular bertaraf etmeye
almaktadr. Zaten bu iktidar da para, dil ve kuramlar gibi dalgalanmaya
braklmtr. Yalnzca eletiri ve olumsuzlama, bir hayalete dnm
iktidarn gerekliini gndemde tutabilmektedir. Gnn birinde eletiri ve
olumsuzlama tkenirse, iktidarn buna kar alabilecei tek nlem onlara
yapay bir ekilde yeniden can vermek ve bir halsinasyona dntrmektir.
te bu yzden spanyadaki lm cezalar Batl liberal demokrasiler
asndan, lmekte olan demokratik deerler sistemini bir tr tevik anlamna
gelmektedir. Bu tazelenen kann kendilerini daha ne kadar idare edebileceini
sanyorlar? Tm iktidarlar kanlmaz bir k sreci iine girmi
bulunuyorlar. Devrimci glerse bu k srecini ne yazk ki hzland-
ramadklar gibi ou kez tam tersini yapyorlar. Sistem sk sk bu gc
kendine kar kullanarak her trl tz ve amac yok etmeye almaktadr.
Byle bir srele ba edebilmek iin sisteme kar koymaya kalkmak
anlamsz bir giriimdir. Onu bu ekilde yok edebilmek mmkn deildir.
nk sistemi ldrebilecek bir ey varsa o da sistemin lmnn
engellenmesidir. Sistem de zaten bizden bunu istemektedir: lmesini
engellememizi ve olumsuz anlamda onu yeniden diriltmemizi arzulamaktadr.
Burada devrimci praxisle diyalektik sona ermektedir. Her nedense Nixon,
ruhsal dengesini yitirmi sradan biri tarafndan ldrlmeye layk
bulunmamtr [bakanlarn gerekten ruhsal dengesi bozuk kiilerce
ldrlmesi tarih asndan hibir eyi deitirmemektedir. Burada solun, sa
tarafndan tezghlanan komploya kar ayaklanmas gereksiz ve anlamszdr.
ktidar lme mahkm edeceini nceden haber vermek gibi eyler ilkel
toplumlardan bu yana srp gelmitir. Bu trden olaylarn kkeninde ya
eytanlar ya da deliler ve nevrozlular vardr. Ne var ki bu insanlarn toplumsal
ilevi ba-kanlara saldranlarnki kadar nemlidir]. Ancak Watergate bakan
yine de ritele uygun bir ekilde lme mahkm etmitir. Sonu olarak
Watergate de iktidar gncel bir ekilde ldrme oyunundan/tezghndan baka
bir ey deildir. Bu adan Amerikan bakanlk kurumu Avrupallar nkinden
ok daha ilgintir nk ilkel iktidarlarla vahi ritellerin tm iddet ve
dengesizliine sahiptir. Oysa gnmzde bakanlarn yasal adan mahkm
edilmeleri artk cinayetten saylmyor. nk mahkmiyet anayasaya uygun bir
eylemdir. Sonu olarak Nixon tm iktidarlarn gerekletirmeyi dledii eyi
yani yeterince ciddiye alnmak, hayat bir tehlikeye dnmek ve sonunda
iktidardan drlerek, skartaya atlmay becermitir. Oysa Ford byle bir
ansa sahip olamamtr. lm bir iktidar simlakr olarak tm iktidar
gstergelerini, kendine kar dzenlenen bir cinayet araclyla tersine
evirmekten baka bir ey yapmamtr. Onu ileden karan ey de zaten bu
lme kar iktidarszlktan kaynaklanan bir erbetlenmiliktir.
Kraln kutsal ve resm bir trenle ldrlmesini isteyen primitif ritellerin
tersine (kendini kurban etme szn veremeyen biri ne kral ne de ef
olabilmektedir), modern politikann hayl gc Devlet bakannn lmn
elden geldiince geciktirmek ve gizlemekten teye geememektedir. Bu
saplant dev-rimlerle karizmatik liderler dneminde daha bir
younlamtr. Hitler, Franko ve Maonun yasal miraslar olmadndan
(!), iktidar srdrebilecek yeni liderler de bulunmadndan, bu liderler
kendilerine ramen sonsuza dek yaamak zorundadrlar. Popler mitler
onlarn lmesini engellemektedir. Firavunlar dneminde de benzer eyler
oluyordu. Birbirlerinin ardna sralanan tm Firavun hikyelerinde
kahramanlarn ad istisnasz bir ekilde nedense hep Firavundur.
Bugn de sanki Maoyla Franko pek ok kez lm ve yerlerini her
seferinde sosieleri (ikiz denilebilecek benzerleri) alm ve yeniden yaama
dnm gibidirler. Politik adan birbirlerine benzedikleri srece, devlet
bakanlarnn u ya da bu kii olmas hi nemli deildir. nk ok uzun bir
zamandan beri devlet bakanlar (hangisi olursa olsun) kendi simlakrla-
rndan baka bir eye benzemiyorlar. Zaten onlarn iktidarda kalmalarn
salayan ey de budur. nk hi kimse bu yaa-yan/gerek insann
grlerini paylamayaca gibi, onun peinden de gitmeyecektir. Asl lider
lm olduundan sadkat gsterisi benzerine yaplmaktadr. Bu mit, kraln
trensel bir ekilde ldrlme zorunluluu karsnda uranlan hayl
krklnn srp gitmesinden baka bir ey deildir.
Gnmzde de farkl bir durumda bulunduumuz sylenemez. Ayn tkeni
srecini yaayan toplumlardan hibiri bugne kadar gerek, iktidar ya da
toplumsaln kendisini teki dnyaya yollayamamtr. Biz bu gerek iktidar ve
toplumsal yapay bir ekilde gelitirip glendirerek onlardan kurtulmaya
alyoruz. Bu iin sonu kukusuz sosyalizme kacaktr. Bu beklenmedik yn
deiiklii ve tarihle hibir ilikisi bulunmayan ironi sonucunda, Tanrnn
lmyle ortaya kan dinler gibi, toplumsaln lmyle ortaya kan bir
sosyalizmden sz edilecektir. Bu akla havsalaya smayacak dzeyde bir
tersine evirme olaydr. Bu bir erdemsizlik rnei, dolambal
yoldan iktidara gelmektir. Tpk ortalkta bir iktidar bulunmadn gizlemeye
alan iktidar rneinde olduu gibi. Bu sonsuza kadar srp gidecek bir
simlasyon rneidir. nk bir yap, bir strateji ve g ilikileriyle, uruna
mcadele edilecek bir nedenden oluan hakiki iktidarn tersine, bu simlatif
iktidar, varln toplumsal talebe borludur. yleyse simlatif iktidar, bir arz
ve talep nesnesidir yoksa iddet ve lmn egemen olduu bir ey deil.
Politik niteliini yitirmi bir iktidarsa, kitlesel retim ve tketim dzenine ait
sradan bir mala dnmtr. ktidar atei tamamyla snm, geriye
yalnzca salkl bir evren d kalmtr.
alma konusunda da benzer eyler sylenebilir. retim cokusuyla retim
zerine kurulan iddet oyunlar artk sona ermitir. Gnmzde herkes
retmektedir. Oysa bu arada alma kavramnn hi fark ettirilmeden baka bir
eye dntrlm olduu grlmektedir. alma da (Marxn ideal anlamda
aklad ancak bugnknden ok farkl olan) bir gereksinim, bir bo
zamanlar deerlendirme gibi toplumsal bir talep nesnesine
dntrlmtr, yani yaamn genel gidiatn belirleyen temel bir kurum
olmaktan kmtr. alma srecinin anlamn yitirmesine kout olarak,
alma da toplumsal bir talebe dnmtr.6 alma da iktidarn
getii aamalardan gemitir. alma senaryosu (nceden belirlenmi bir
sre) ise aslnda alma ve retme olaylarnn gerekten de sona ermi
olduklarn gizlemeye almaktadr. Grev senaryosunun gerekte grevin sona
ermi olduunu gizlemesi gibi. nk grev bundan byle ii brakma deil,
alma hayatnn bir ritele dnm, yarm yamalak bir alternatifidir. Grev
balad anda fabrika ynetimine el koyan personel (g-cl dzeyde) bir
yandan grevde olduunu sylerken, dier yandan da normal retimi
srdrmektedir.
Bu bir bilimkurgu yks deildir. Sz konusu olan ey alma srecine
uydurulan klftr. stelik bu klfn ad grevdir.
Bir retim bunalmna dntrlen grev, modas gemi ara gerele
yaplan bir dk retim srecine benzemektedir. Oysa byle bir durumda ne
grev ne de almadan sz edilebilir. Yaplmas gereken ey ikisinden ayn
anda sz etmektir. Sonu olarak ortaya bambaka bir ad olan: alma
sihirbazl, gz aldatmacas (bir melodram dememek iin), bir retim
scno-drame, bombo bir toplumsal sahnesinde oynanan kolektif bir
dramaturji kmaktadr.
Burada alma ideolojisinin isi bile yoktur (nesnel smr sreciyle
gerek alma srecini gizlemeye alan ey geleneksel etiktir) yalnzca
bir alma senaryosu vardr. Tpk bir iktidar ideolojisi deil de, bir iktidar
senaryosundan sz edilebilecei gibi. deoloji, gstergelerin gerekliin
stne yktklar bir sululuk duygusundan baka bir ey deilken; simlas-yon
gereklie ksa devre yaptrlarak, gstergeler araclyla yeniden yaratlan
eydir. deolojik zmlemenin amac nesnel sreci yeniden oluturmakken;
hakikati bir simlakr eklinde sunmaya kalkmak sahtekrlktan baka bir ey
deildir.
te bu yzden iktidar, ideolojik sylevlerle ideoloji stne ekilen
sylevlerin hepsiyle ayn gr ve dnceleri paylamaktadr. nk bunlar
hakikatle ilgili sylevler olup hepsi olumludur. zellikle de devrimci olanlar
simlasyonun ldrc darbelerine kar son derece etkilidirler.

Panoptiin Sonu

Amerikan televizyonu (TV-vrit) gnlk yaam ideolojisiyle gereklie ait


sradanlk ve zgnl hl bir referans olarak almaktadr. rnein 1971
ylndaki Loud ailesi deneyinde olduu gibi. Yedi ay aralksz bir ekilde
srdrlen ekim sonucunda 300 saatlik bir film elde edilmitir. stelik bu
filmin ne senaryosu ne de scripti vardr. Bir ailenin yaad dramlar, keyifli
anlar hibir atlama ve srama olmadan, kesintisiz bir ekilde el dememi
bir hikye gibi sunulmutur. Ksaca bu brt (ham, ilenmemi) bir tarih
belgedir. Televizyonun, insanolunun aya ayak basmasn gstermesi kadar
nemli bir belge, stelik gnlk yaantmzla ilgili bir belge. Olayn kt olan
yan, bu filmin ekimi bitirildikten sonra ailenin darmadan olmasdr. Loud
ailesi boanm vs. Bu durum bizi iinden klmaz bir tartma ortamna
srklemektedir. Bu paralanmann nedeni televizyon mudur? Peki televizyon
olmasayd, bu aile yaantsn srdrebilecek miydi?
Loud ailesini sanki TV kameras evin iinde deilmi gibi ektik
yaklamysa daha da tuhaftr. Ynetmen: Aile sanki biz orada deilmiiz gibi
davrand ve yaad diyerek kendi kendine bbrlenmektedir. Bu sama ve
paradoksal bir formldr nk ne doru ne de yanltr. Sadece topik bir
formldr. Sanki biz orada deilmiiz gibi szyle sanki siz
oradaymsnz gibi sz ayn anlama gelmektedir. Zaten yirmi
milyon seyirciyi batan kartan ey de ite bu paradoks, bu topyadr. Bu
program izleyen seyircilerse, gerekte rntgencilik yaparak alacaklar
zevkten fazlasn almlardr. Sz konusu olan ey, gnlk hakikatin bir
paras olan bir sr ya da ahlkszlk deildir. Sz konusu olan ey gerek ya
da hipergerek estetiin sunduu bir tr rpertidir. Hem iine hile katlm
hem de insan dehete drecek bir gerekliin yaratt rperti. nsan hem
yabanclatran hem de ok yakndan izleyerek bakmz anormalletiren,
ar saydamln sonucu olan bir rperti. Gsterge ibresi normal anlam
izgisi altna dt anlarda anlam bolluunun, arlnn getirdii bir haz.
ekimler anlamsz olana ar anlam yklemektedirler. Bugne kadar geree
hi bu kadar ok yaklalmamt (sanki o evin iindeymiiz gibi). Gerei
hipergeree dntren mikroskopik simlasyonun sunduu haz budur.
Pornografik filmlerdeki grntler de aa yukar bu konuma sahiptirler.
Pornonun byleyicilii metafizik olmaktan ok cinseldir.
Zaten iin bandan itibaren byle bir ailenin seimi hipergerek bir olaydr.
deal, tipik bir Amerikan ailesi. Kaliforniya da yaayan, garaj, be ocuu
olan, toplumda iyi bir yere sahip, meslek adan olduka iyi para kazanan,
dekoratif bir ev kadnna (housewife) ve uppermiddle standing (orta snfn
st katmanlarndaki yaam kolaylklarna) sahip bir aile. Bu anlamda Loud
ailesini lme mahkm eden ey ite bu kusursuzluktur. American way of
lifen ideal kahraman olan bu aile, Antika kurban trenlerinde yapld
gibi mediumun (aracn ya da televizyonun) klar altnda yceltilmek ve
ldrlmek zere seilmitir. Modern fatum (modern yazg) ite bu-dur.
Kokumu, rm site toplumlar artk Tanrlarn gazabna uramamaktadr.
nk bir kamera objektifi, tpk bir laserin yapt gibi yaanan gereklii
ldrebilmek iin onu paralarna ayrmaktadr. Ynetmen: Loud ailesi
televizyon ekrannda grnmeyi kabul ederek kendini lme mahkm etmi
bir ailedir diyecektir. yleyse sz konusu olan ey gerekten bir kurban
trenidir. Yirmi milyon Amerikal seyirciye sunulmu bir kurban treni. Kitle
toplumunu anlatan (liturgique) dramatik zelliklere sahip bir tren.
TV-Hakikat. ok anlamll, anlam karmaasn anlatacak daha gzel bir
terim bulunamazd. Sz konusu olan ey, bu ailenin hakikati midir yoksa
televizyonunki mi? Gerekte Loudlarn hakikati, televizyonun hakikatidir.
Hakikat televizyonun kendisidir. Bu hakikat dnce, ayna, perspektif kurallar,
panoptik sistemle baka zg bir hakikat deildir. Bu hakikat aratran,
soruturan anketle; yoklayp, paralarna ayran laser n; delikli bir film
eridine dnm yaamsal kalplarla davranlarmz belirleyen genetik
kodun yansra duygusal evrenimizi de rgtleyen hcrelere zg geici bir
hakikattir. TV adl medium araclyla Loud ailesinin kar karya kalm
olduu hakikat, ite byle bir hakikattir. Bir anlamda bu bir ldrme eylemidir.
Burada hl hakikat denen bir eyden sz edebilmek mmkn mdr?
Bu panoptik sistemin sonu olur. Televizyon hakikati grebilen yegne gz
deildir. deal denetim dzeni de effafln zorunlu klm olduu deildir.
nk effaflk nesnel bir uzamla (Rnesans devri uzam gibi), gl bir
despotik bak zorunlu klmaktadr. Bu da bir hapsetme ve gzaltna alma
sistemidir. Panoptiin odak noktas krlese bile her zaman d
grn zerine kurulan ve bakanla baklan arasndaki kartlk
stnde oynayan ok kurnazca bir gz altna alma biimi.
Loud ailesi baka gereklerin de farkna varmamz salamtr: Artk siz
televizyona deil, televizyon sizin nasl yaadnza bakyor ya da siz Panie
Gerek Yoku deil; Panie Gerek Yok sizi izliyor. Panoptik gzetleme
sisteminden (gzetlemek, cezalandrmak), aktifle pasifin yok edildii bir
caydrma sistemine geilmitir. Bundan byle model ya da baka boyun eme
zorunluluu ortadan kalkmtr. nk bundan byle: Model sizsiniz!,
ounluk szsiniz!. Modelle gerein birbirine kart istatistik
ilemlerdeki gibi gerekle me-diumun birbirine kart (Loud ailesi
rneine baknz) hi-pergerek bir toplumsal da byle bir eydir. Artk ikna
etme deil (propaganda, ideoloji, reklam, vb.), caydrma stne oturan
toplumsal, yani bizim ilikilerimizin ulam olduu son aama budur: Haber
sizsiniz, toplumsal sizsiniz, olay sizsiniz, bu sizin sorununuz, sz sizin, vs. Bu
tersine evirme yznden model, iktidar, bak ve mediuma zg srecin
herhangi bir nn belirleyebilmek imknszlamaktadr nk bunu yaptnz
anda zaten kar tarafa gemi oluyorsunuz. Bu noktada artk ne bir zne, ne
bir odak noktas, ne merkez, ne de evrenin snrlarndan sz edebilmek
mmkndr. nk burada yalnzca bir daireyi andran bir eimden baka bir
ey yoktur. Burada iddet ya da gzetleme yoktur; yalnzca haber
vardr. Gizli bir iddet, zincirleme tepki, iin iin kaynama-patlama ve gerei
andran bir eylerin iinde devinmeye devam ettikleri uzam simlakrlar
vardr. Perspektif ve panoptik kuram gzmzn nnde yok olup gitmektedir.
Bu, iktidarn nesnel z konusundaki tm klasik zmlemelerle dayanma
iinde olan ahlk bir varsaymd. yleyse bu bir gsteriye benzeyen her eyin
de sonu demektir. rnein Loud ailesi konusunda televizyon bir gsteri arac
deildir. Bundan byle situation-nistelerin szn ettikleri bir gsteri
toplumu olmaktan ktmz gibi, gsteri toplumunun zorunlu kld zgn
bir yabanclama ve bask tipine de sahip deiliz. Bundan byle me-diumu da
o eski biimiyle alglayamayz. Mediumla mesajn (Mc Luhan)7 birbirine
kartrlmas yeni an ilk nemli ve byk formldr. Szcn yazl
anlamnda artk medium diye bir ey yoktur. nk medium gerein
iine yaylm ve dalm olduundan alglanmas imknszlamtr.
stelik gerei en ufak bir ekilde etkileyememektedir.
Sonu olarak szn ettiimiz ey dur durak tanmayan, kronik bir hastalk
gibi gerein iine yerleerek onu deitirmeye alan bir mediumdur.
Burada mediumun, szgeten geirerek sunduu haber ya da bir lazer
nn bolukta oluturduu boyutlu bir reklam imgesi gibi bir hayalete
dnm bir gerekten sz ediyoruz. Tpk yaamn iinde zlerek eriyen
televizyon ya da televizyonun iinde zlerek eriyen yaam gibi. Yaamla
televizyon birbirlerinden ayrlmas imknsz bir solsyona benzemektedirler.
Loudlar gibi biz de yalnzca medya ve modellerin antajna, iddetine,
basksna ve saldrsna deil ayn zamanda televizyona zg o
hissedilir grnmeyen iddet, gizliden gizliye ele geiriliyor ve
elektrik enerjisi akmna mruz braklyoruz.
Bu tersine evirme simlakr ya da kutuplara yer deitirtme olay, her trl
gdmleyici sylevin srrn oluturan u dhice bir kaak dvtr. Sonu
olarak iktidar sahnesinin ortadan kalkt gnmzde buna iktidarn srr
deniyor. Btn sylevlerin yklendikleri ve zamanmzn en belirgin
zelliini oluturan u fantastik sessiz ounluk olaynn kkeninde de ayn
ey vardr. Btn bunlar demokrasi simlakr denilen eyle birlikte ortaya
kmlardr. Bir baka deyile iktidarn Tan-rdan alnp halka verilmesiyle
balamtr. Gcn bir yerlerden (Tanr, ulus, vb.) alan iktidar yerine bir
yeniden canlandrma biimine dnm iktidarla balamtr. Bu
Kopernikin savunduklarnn tam tersini ne sren; iktidar ve bilginin
artk akn denilebilecek bir gne ya da k kaynana sahip olmadn
savunan bir devrim gibidir. Her eyin ba artk halktr. Her ey halka aittir.
Evrensel gdmleme simlakr ya da halk oylamas senaryolarndan gncel
kamuoyu aratrma numaralarna kadar giden bu mthi yenilenme hareketi
yava yava yerli yerine oturmaktadr.
Bu sylevin zorunlu kld olumsuzluklar gz ard etmemek gerekiyor
nk burada sz konusu olan ey ne bir hastalk ne de bulac bir mikroptur.
Medyay, gerei hipergeree dntren genetik bir koda benzetmek yanl
bir ey olmayacak. Tpk mikromolekler kodun, anlam, bir yeniden
canlandrma ortamndan skp alarak, programlanm bir sinyalizasyon
ortamna yerletirmesi gibi.
Burada sz konusu olan ey, o bildik geleneksel nedensellik ynteminin
kendisidir. Bu yntem bir perspektif sunan, determinist, aktif, eletirel ve
analitik bir yntemdir. Zaten bu yntem o yzden birtakm sonular
sunabilmekte; bir aktifle bir pasife; zneyle nesneye sahip olabilmektedir. te
bu anlamda televizyon bizi izlemekte, bizi kendimize yabanclatrmakta,
gdmlemekte ve bilgilendirmektedir... Btn bunlar olup biterken biz de
analitik medya dncesiyle aktif ve etkin bir d etken; kendini gerek ve
anlamla snrlandrmay semi perspektif ( boyutlu) bir haber
dncesinin varln srdrmesine katkda bulunmaktayz.
Oysa televizyonu bir nedenle sonu, bir zneyle nesne arasna minimal bir
mesafe koyan, o eski iki kutuplu nkleer kaslma ve klme emasna uygun
bir ekilde zt kutuplar yok edebilen bir gce sahip DNA yntemi gibi grmek
gerekiyor.
Genetik kodlama srasnda ortadan kaybolan ey de bu farktr.
Belirleyebilme gcnden yoksunlamay, molekller aras bir rastlantdan ok
iliki yokluunda aramak gerekir. DNA ekirdeinden bilgilendirdii-
oluturduu tze kadar giden molekler komut sreci iinde artk bir
sonu, bir enerji, bir determinasyon ya da bir mesaj aamas yoktur.
Komut, sinyal, (impulsion) itepi, mesaj, vs. Btn bunlar olan
biteni anlamamza yardmc olmaktadrlar. Ancak bu konuyu, hakknda hibir
ey bilmediimiz bu boyutu kayt, vektr ve kod zme terimlerinden
yararlanarak analojik bir ekilde aklamaya alanlar vardr. Oysa bu bir
boyut bile deildir ya da ona drdnc boyut demek gerekecektir (zaten
Einsteinc grecelik terimleriyle konumak gerekirse bu drdnc boyut da
farkl kutuplardan oluan zaman ve mekn boyutunun yutulmasyla
aklanmaktadr). Sonu olarak btn bu sre olumsuz bir ekilde
alglanabilir. Bundan byle bir kutbun dierinden ayrlmasn salayabilecek
hibir ey yoktur. ki kutup sanki akl almaz bir ekilde birbirine gemitir.
Sanki o geleneksel iki kutuptan biri, dieri tarafndan emilmi gibidir. Bu bir
implosion dur (iin iin kaynama, patlama diyebileceimiz bir ekilde bir
kutbun, dieri iinde erimesi olay). Yldz hl parlayan nedensellik,
determinasyon ve ayrmlama yntemlerinin pozitif ve negatif elektrik
enerjileriyle birlikte yutulmalar. Bu bir anlam implosionudur. Simlasyon da
zaten tam bu noktada devreye girmektedir.
ki kutupluluun sona ermi olduu tm alanlarda; rnein politika,
biyoloji, psikoloji, medya, vb. alanlarda simlasyon evresine geilmitir.
yleyse bu evre salt bir gdmleme evresidir ancak bu bir edilginlik evresi
deildir nk aktifle pasif arasnda bir fark kalmamtr. te DNA bu
rastlantsal indirgemeyi canl bir tz gibi sunmaktadr. Loud ailesi rneinde
televizyon denilen arata bu belirsizlik had safhaya ulamaktadr. nk
Loudlarn televizyon karsndaki konumlar canl tzn, kendi molekler
kodu karsndaki tznden daha aktif ya da daha pasif deildir. Genetik kod ya
da televizyon olaynda, en yaln elemanlarna indirgendiinde bile, kendisi ya
da gereklii zlemeyen bir (neblz) bilmece vardr.
1
Bkz. J. Baudrillard, Simgesel Dei Toku ve lm, Simlakrlar Dzeni
blm, (Paris, Gallimard, 1975).
2
Bu sylev, transfer srasnda bile zlememektedir. Birbirine karan bu iki
sylev yznden psikanaliz, sonu gelmeyen bir tedavi yntemine
dnmektedir.
3
Bkz. M. Pemiole, Icones, Visions, Simulacres, s. 39
4
Burada yalnzca sylenenlere ne anlam verilmesi gerektiinden kaynaklanan
bir umutsuzluk deil ayn zamanda bir anlam doalamasndan, sama bir
anlam ya da ayn anda ortaya karak karlkl olarak birbirlerini yok eden
birok anlamdan sz edilebilir.
5
Enerji bunalm ve ekoloji sorunlar, bir felket filmi gibi sahneye
konulmaktadrlar. kisi de hem stil hem de maliyet asndan u
anda Hollywooda ok para kazandran filmlere benzemektedirler. Bu filmleri
nesnel bir felket fantazmyla karlatrmann bir anlam yoktur. Asl
nemli olan, tam tersine, toplumsaln gncel dile getirili biiminin bir felket
filmi senaryosuna uygun olduu gereidir (Bkz. M. Makarius, La Strategie de
la Catastrophe, s. II).
6
alma ya da i alannda yaplan yatrmlardaki arta karn tketim
alanndaki harcamalarda bir d grlmektedir. Otomobilin kullanm deeri
ve prestij denilen ey sona ermitir. Hz ve alma nesnesini kar karya
getiren ak sylevi de sona ermitir. Bundan byle bu sylevin yerini tketim
nesnesi stnde younlaan bir sylev almtr. Otomobilin zellikleriyle
uyumlu hle getirilen bir sylev (daha az benzin tketin, gvenliinizi
dnn, hz artk eski moda bir kavramdr, vb.) zorlayc, dolaysz ve etkin
bir ynlendirme biimi olmaya almaktadr. Baka bir deyile kutuplara yer
deitirilerek oyun srdrlmek istenmektedir. alma bir gereksinime,
arabaysa bir alma rnne dnmek zorunda kalmaktadr. Tm
aralar arasnda hibir fark bulunmadn gsteren en gzel kant
budur. Politikann anlamn ve nemini yitirmesiyle birlikte seme
hakk dzeninden seme ykmll dzenine geilmi olunmaktadr.
7
Mediumla/mesaj karmaas alcyla gnderici karmaasnn bir
sonucudur. nk alc/gnderici ikilisi her trl ikili (ya da kutuplam)
yapya bir son vermitir. Oysa dilin sylevsel zelliini oluturan ikili yapyla
anlamn nceden belirlenmi eklemlenme biimi bizi Jacobsonun nl
ilevler izelgesine gndermektedir. Bu balamda sylev, szcn gerek
anlamnda oradan oraya dolanan bir eydir, bir baka deyile sylev bir
noktadan yola kp bir baka noktaya ulamak yerine bundan byle hangisinin
nerede olduunun belli olmad gnderici ve alc konumlar arasnda
herhangi bir ayrm yapmadan belli bir ksrdngsel dzeni izleyerek ortaya
kan eydir. yleyse bu durumda iktidara zg ya da gnderici bir sreten
sz edebilmek olanakszdr. Srekli olarak el deitiren iktidarn kkenlerini
ortaya karabilmek giderek glemektedir. Klasik tanmn yitiren iktidar,
egemenle baml konumlarnn srekli tersine dndrld bir eye
benzemitir. Durmadan el deitiren bir iktidar, bilgi ve sylev, srelerin ve
kutuplarn yerlerinin belirlenmesini olanakszla -trmaktadr. rnein
psikanalitik yorumlamada yorumlaycnn sahip olduu iktidarn kkeninde
yorumlad kii vardr. Bu durum her eyin deimesine neden olmaktadr
nk iktidarn geleneksel sahiplerine bu gc nereden alyorsunuz sorusunu
sormamza yol amaktadr. Seni kim dk yapt? Seni kim kral yapt? Kim
yapt? Yant ancak Tanr olabilir. nk sorulan sorulara yant vermeyen tek
varlk Tanrdr. Oysa seni kim psikanalist yapt sorusuna hekim, sen (yani
hasta) yantn verebilir! Bu durumda ters bir simlasyonla zmlenenden
zmleyene, pasiften aktife geilmekte ve sonu olarak kutuplarn srekli
olarak nasl yer deitirdikleri ve dolaysyla iktidarn bu ksrdng iinde
kusursuz bir gdmleme nesnesine dnerek aslnda, nasl yok olup gittii
grlmektedir. Bundan byle iktidar ynlendirici ve bakn egemen olduu
bir dzene deil, dokunma ve yer deitirmenin egemen olduu bir dzene
aittir. Bunun yansra Devlet/aile arasndaki ksrdnglemi ilikinin
toplumsal ve kiisel imgelerin metastatik dzenlemesi ve baboluu
sayesinde nasl srdrldne bir bakmak gerekir (J. Donzelot La police
des Familles). Bundan byle u nl: Nereden aryorsunuz? Nereden
biliyorsunuz?, Gcnz nereden alyorsunuz? sorularn, nnda verilecek
bir Sizden sz ediyorum, bu gce sizin sayenizde kavutum! yantn
almadan sorabilmek olanakszlamtr. Burada im edilmeye allan ey
konuan sizsiniz, yleyse bilen ve iktidarn sahibi olan da sizsinizdir. Bu
muazzam bir amaz, dolayl bir konumaya benzeyen bir antajdr. Konutuu
varsaylan ancak kendisinden bir yant alnamayan ve kendi hakknda sorulan
sorulara bile hep yant sizsiniz ya da yant zaten sorunun iinde, vb. yantlarn
veren kesinlikle caydrlm bir zneye benzemektedir. Bu ele
geirildii sanlan szn ok karmak yollardan boazlanmasdr.
Konuma zgrl ad altnda zorla yaptrlan itiraflar. zneye getirilen
kendi sorularna kendi yant verme zorunluluu. Yantn sorudan nce gelme
(yani sorunun nne ya da yerine gemesi) nceliine sahip olmas (zaten
yorumlamann tm iddeti de burada gizlidir. Tabi szn bilinli ya da
bilinsiz zerk bir ekilde kullanm da).
Yrngesel ve Nkleer

Nkleer, simlasyonun ulaabilecei en st aamadr. Oysa yaamn klcal


damarlarna kadar iten ie szm caydrc bir sistem, korkutabilmek iin o
muazzam gcn bir gsteri nesnesine dntrmek zorundadr. Askya alnan
nkleer tehlike, dnyann her yerinde srp giden nedensiz iddet
olaylarnn yansra, bize sunulan seeneklerden oluan rastlantsal dzenekle
medyann merkezindeki caydrma dzenini kilitlemekten baka bir ie
yaramamtr. Davranlarmzn en nemsizi bile ntralize edilerek, anlamsz
ve birbirinden farksz (edeerli) gstergeler tarafndan belirlenmektedir.
Tpk strateji oyunlarn dzenleyen anlamsz gstergeler gibi. Oysa
gerekler baka trldr ve buradaki bilinmeyen, nkleer silahlarn tamamna
hipergerek bir grnm kazandran simlasyonun bir deikeninden baka
bir ey deildir. stelik bu simlakr, btn dnyay egemenlii altna alp, tm
olaylar anlamszlat-rarak, anlam ksa sreli geici senaryolara,
yaamysa bir hayatta kalma mcadelesine hatt sradan bir iddia, bir
meydan okumaya dntrmektedir. Bu karl lmle
denmeye demeyecek kadar anlamsz bahis, ortaya bile konulamadan devale
olmu bir senede benzemektedir.
nsann yaantsn paralize eden eyin ad atom bombas atma tehdidi
deildir. Yaammz kanser eden eyin ad caydrmadr. stelik bu caydrma
oyunun kkeninde bulunan ey gerek bir nkleer sava olaslnn ortadan
kalkm olmas bile deildir. nk bir gstergeler sisteminde gerein
gerekleme ihtimali nceden yok edilmi durumdadr. Herkes nkleer bir
sava ihtimaline inanyormu gibi yapmaktadr. Askerlerin byle bir olasla
inanmalar anlalmas kolay bir davrantr nk onlar bunu byk bir
ciddiyet iinde ve strateji konusundaki tm bilgilerini ortaya dkerek
yapmaktadrlar. Oysa ortada bu dzeyde herhangi bir iddia ya da meydan
okuma yoktur. Zaten durumun zgnl de toptan yok oluun ihtimal d
olmasndan kaynaklanmaktadr.
Caydrmann amac bir sava ihtimalini devre d brakmaktr. Bu yaylmak,
daha da bymek isteyen sistemlere zg arkaik bir iddettir. Caydrma:
Metastaz ya da gerileme zelliine sahip sistemlerde karlalan, iin iin
kaynayan-patlayan ntralize olmu bir iddettir. Bu sistemde caydrmann ne
znesi, ne rakibi ne de stratejisi vardr. Caydrma, evrensel boyuttaki proje ve
arzular yok etme zelliine sahip bir yapdr. Truvada nasl bir sava
olmadysa, gnmzde de bir nkleer sava olmayacaktr. Atom silahlarnn
giderek karmaklaan yapsyla birlikte nkleer bir toza dnme ihtimalimiz
de giderek bir bahaneye dnmektedir nk bu giderek karmaklatrma ii,
nceden saptanm tm hedefleri imdiden ap gemi olduundan artk
olmasyla olmamas arasnda bir fark kalmayan bir semptoma dnmtr.
Nkleer savala hibir ilgisi olmayan caydrc zellie sahip evrensel bir
denetleme, kilitleme ve gvenlik sisteminin yerli yerine oturtulmasndaki
(dnyay havaya uurma fikri, belki bir anlna o da souk sava yllarnda
henz nkleer dzenle, geleneksel savan birbirine kartrld bir srada sz
konusu olmu olabilir) ama tm gerek olaylarn yansra, daha genelinde,
sistem iinde bir olay niteliine sahip olabilecek ve onun dengesini
bozabilecek her eyi kapsayabilmektedir. Terr dengesi aslnda bu dengenin
yol am olduu bir terrden ibarettir.
Caydrma bir strateji deildir. Tpk speklatif para yrngesine zg ak
sreciyle dnyadaki tm para alm satmn denetleyen uluslararas sermayeler
gibi, caydrma da, nkleer silahlara sahip barol oyuncular arasnda dei
toku edilmekte ve el deitirmektedir. Bylelikle uluslararas para
piyasalarnda gerek bir retim referansndan yoksun speklatif sermaye
dolanm gibi nkleer bir yrngede dnp duran gerek bir yok etme
referansndan yoksun yok edici nitelikteki para, yeryzndeki tm potansiyel
atma ve iddetin denetlenebilmesini salamaktadr.
Gezegen boyutlarndaki bu tezgh, dnyamzn bana ok byk bir
nesnel tehdit ad altnda rlmeye allan bu orap ya da dier adyla
Demoklesin klc sonu olarak, bugne kadar hi var olamam maksimal bir
denetleme sisteminin kurulmasna neden olmutur. nk byle bir denetleme
sisteminin asl amac, bu gvenlik hipermodeli araclyla btn dnyay bir
uyduya dntrebilmektir.
Ayn dnce, bar amal olduklar sylenen nkleer santraller iin de
geerlidir. Bartan yana olmann sivil ya da asker olmayla bir ilikisi yoktur.
Tersine evrilmesi imknsz denetleme tertibatlarnn bulunduu; gvenliin
en nemli eye dnt; gvenlik normunun (sava da dhil olmak zere)
eski yasalarla tm iddet olaylarnn yerini alm olduu, her yerde gelien ve
yaygnlaan bir caydrma sistemiyle karlamaktadr. Bu caydrma sisteminin
evresinde giderek genileyen eyin ln adysa; tarih, toplum ve politikadr.
Muazzam bir gerileme tm kartlklar, tm hedefler ve atmalarn kaslp
kalmasna neden olmaktadr. Onlar durduran, ntralize eden ya da donduran
ey ite bu evrensel tehdittir. Bundan byle hibir bakaldr olay, hibir
hikye kendi doal mecrasn (mantksal silsilesini) izleyerek
geliemeyecektir. Bundan byle strateji diye bir ey olmayacak, sava tehdidi
(saldr) askerlerin elinde bir ocuk oyuncana dnecektir. Artk politik
hedefler lmtr, geriye yalnzca nceden belirlenmi atma ve
hedef simlakrlar kalmtr.
nsanln uzay macerasyla, nkleer glerin trman benzer ilevlere
sahiptir. Bu durum 1960l yllarda Kennedy ile Kruevin kolayca bir araya
gelerek bar iinde yaama ve gelime dncesini benimsemelerini
salamtr. yleyse uzay aratrmalarnda ulalan son hedef, son aama nedir
sorusunu sorabiliriz. Ayn fethi ne anlama gelmektedir, uzaya uydular
yollamann amac nedir? Btn bunlarn amac evrensel bir yerekimi modeli
oluturmaktr. Baka ne olabilir ki? Btn bunlarn amac bir uydulama
modeli, hibir eyin rastlantsal olmad, programlanm bir mikro-evren
hline getirilmi uzay kapslnn kusursuz bir ekirdek grevi yapmas deil
midir? Yalnzca rota, enerji, hesap, fizyoloji, psikoloji ve evreden oluan,
hibir eyin rastlantsal olamayaca, normlarn her eyi egemenlikleri altna
alm olduklar bir evren. Yasadan yoksun ancak ayrntlara zg ilemsel
ikinliin yasa yerine getii bir evren. Her trl anlam tehdidinden
arndrlm, yerekiminin etkisinden kurtulmu ve mikroplarn yok edilmi
olduu (sterilize) bir evren. Zaten insan byleyen ey de ite bu
kusursuzluktur. nk insanlar byleyen ey Aya ayak basmak ya da bir
adamn uzayda yrmesi deildir (byle bir ey olsa olsa daha nce grlen
dlerin gereklemesi anlamna gelecektir). Hayr, insanlar hayrete dren
ey teknik programlamayla maniplasyonun dzeyidir. Programlan -m bir
servene zg ak dzeninin ikinleen byleyiciliidir. nsann olaslklara,
hkimiyeti ve kusursuz bir norm dzeni karsndaki bylenmedir. Bu korku
ve itepiden yoksun bir lme benzeyen modelin yaratt kaygdr. Kar
gelmeden kaynaklanan bir cazibeye sahip dzen hl ahlksz bir dsel retim
peinde koarken; norm bylemekte, artmakta ve dondurma ilemiyle her
trl dsele kar kmaktadr. Artk kusursuz bir program konusunda aka
bile yaplamamaktadr. Program izlemek bile byleyici bir olaya
dnmektedir. Bu kusursuz bir dnyann rndr.
Bu programlanm kusursuzluk, bu maksimal gvenlik ve caydrclk
modeli toplumsala da srayarak onu da ynlendirmeye balamtr. Nkleer
tehlikenin gerek sonular toplumsaln iindedir, yoksa baka bir yerde deil.
Teknik kusursuzluk, toplumsal kusursuzlua modellik yapmaktadr.
Bundan byle toplumsal yaamda da hibir ey rastlantya braklamayacaktr.
Zaten yzyllar nce balam ve gnmzde hzlandrlm bir evresini
yaayan ve devrimci bir zellie sahip olduu sanlan toplumsallama bu
anlama gelmektedir. Ne var ki, bu toplumsallama tam aksi ynde ilerleyen,
iin iin kayna-yan/patlayan ve tersine evrilmeyen bir srecin iine
girmitir. Bu sre iinde her trl rastlant, kaza, snrlandrma, ama ve
kartln iinde genelleerek normlara boyun emi haber-iletiim
mekanizmalarnn sinyalletirilmi saydamlna mahkm bir toplumsaln
karmak yaps ya da yapsal bozuklukla yz yze gelinmektedir. Gerekte
uzay ve nkleer alana ait modellere zg bir ama yoktur. Onlarn amac ne
Ay kefetmek ne de asker ve stratejik bir stnlktr. Onlar yalnzca ve
yalnzca birer simlasyon modelidir, o kadar. Evrensel bir denetleme sistemine
ait ynlendirme modelleridir (nk bu senaryonun barol oyuncular da
zgr deildir zira herkes uydulam bir durumdadr) .1
Sakn grnme aldanmayn: nk uydulatrma olaynda uydulaan,
gerekte uydulat sanlan deildir. Bir uzay aracnn belirlenmi
yrngesine bakldnda asl uydulaann dnya olduu sylenebilir.
Merkezka, hipergerek ve anlamsz bir eye dntrlen srecin ad
dnyaya zg gereklik ilkesidir. Aslnda bir denetleme sistemi olan bu sre:
Bar iinde birlikte yaama gibi yrngesel bir sre grnmn
aldnda, yeryzndeki tm mikro-sistemler zerkliklerini yitirerek
birer uyduya dnmlerdir. Tm olaylarla enerjiler bu
merkezka (eksantrik) yerekimi denilen ey tarafndan emilmektedir. Her ey
sanki tek bir denetleme mikro-modeline (yrngelemi uydu) indirgenmeye
allmaktadr. Tpk biyoloji evreninde her eyin genetik kodun molekler
mikro-modeline indirgenmeye allmas gibi. Ayn anda trmana geen
nkleer ve genetik gibi iki temel caydrma kodu, her trl anlam
ilkesini emerek, gerein evreye yaylmasn imknszlatrmaktadr.
1975 ylnn Temmuz aynda yaanan iki olay bu olguyu kesin bir ekilde
dorulamtr. Bu olaylarn birincisi Amerikan ve Sovyet sper uydularnn
uzaydaki bulumasdr. Bar iinde birlikte yaamann en u noktas; dieriyse
inliler in zaman iinde ideogramlardan oluan alfabelerini terk ederek
Latin alfabesine geii benimsemi olmalardr. Bu sonuncu olay soyut ve bir
model zelliine sahip bir gstergeler sisteminin yrngeleme sistemine
girmeyi kabul etmesi anlamna gelir ki, bu yrnge stil ve yazmla ilgili daha
nceleri zgn bir ekilde var olmu tm biimleri kendiliinden yutacak
demektir. Burada uydulaan ey bir dildir. Bu, in usul bir bar iinde
birlikte yaama formldr. ki uydunun gkyznde bulutuu anda,
yeryznde de bu olay gereklemitir. ki Byn yrngeleen uuuyla,
yeryznde kalan tm dierlerinin ntralize olup, homojenlemeleri.
Yrngeleme srecinin getirdii caydrcla karn, her nedense -nkleer
kod ya da molekler kod- yeryzndeki olay says, haberin yerkre zerinde
oluturduu bitiik dzen ve hz nedeniyle giderek artmaktadr. Ancak bu
olaylar ayn sre iinde, aklanmas olanaksz bir ekilde, anlamlarn
yitirmektedirler. Onlar zirveye trmanm olan bir simlasyonun (duplex) ayn
anda farkl merkezlerden yaymlanan bir sonucundan
baka bir ey deildirler. Bunun en gzel rneiyse Vietnam Savadr.
nk bu sava olabilecek en devrimci ve tarih bir amaca kout
denilebilecek bir caydrma srecinin yerli yerine oturtulmu olduu bir anda
ortaya kmtr. Vietnam Sava-nn anlam nedir? Bu sava hem
zamanmzn en nemli tarih olay hem de tarihi gmen bir olaya
benzemektedir.
Bylesine acmasz, uzun ve vahi bir sava nasl olur da bir hokkabaz
numarasna benzer ekilde, birdenbire, aniden duru-verir?
Amerika neden bozguna uramtr? (bu ABD tarihinin en byk
bozgunudur). Bu bozgunun Amerikann i yaants stnde hi mi etkisi
olmamtr? Bu sava gerekten de ABDnin yeryz boyutlarndaki
stratejisinin baarszl anlamna gelmi olsayd Amerikan politik sistemiyle
lkedeki i dengeyi de zorunlu olarak allak bullak etmesi gerekirdi.
Oysa byle bir ey olmamtr.
yleyse baka eyler oldu. Bu sava, birlikte bar iinde yaama
dncesine en zor anlarndan birini yaatmaktan baka bir ie yaramamtr.
Bu sava inin, bu bar iinde birlikte yaama srecinin iine alnmasn
salamtr. Uzun yllar boyunca inin bu savaa somut bir ekilde mdahale
etmemesi salanmtr. Bu arada in de dnya boyutlarndaki bir
modus vivendinin ne olduunu anlamtr. Bu arada evrensel bir devrim
stratejisinden; glerle, imparatorluklarn paylald bir srece geilmitir.
Bundan byle radikal bir alternatiften, bir temele oturtulmu mnavebeli bir
politik sisteme geilmitir (Pekin-Washington ilikilerinin normalletirilmesi).
Zaten Vietnam Savann asl amac da budur. Bu anlamda ABD, Vietnam
terk etmitir ama sava da kazanmtr.
Hedefe ulald an, sava kendiliinden sona ermitir. te bu yzden bu
kadar kolay bir bozgun ve kle karlalmtr. Ayn eyleri Vietnam iin
de syleyebilmek mmkn. nk (komnist Vietnamllar da) salkl bir
politika ve disiplinli bir iktidarn var olmasn engelleyen tm unsurlar
ortadan kaldrmadka sava devam ettirmilerdir. Sava silahl
direni gruplarndan, dzenli Kuzey ordusuna devredildiinde
sona erdirilmitir. nk ulalmak istenen hedefe varlmtr. yleyse bu
tarafta da hedef politik bir deiikliin salanmasyd. Amerikallar asndan
bu ii baaran Vietnamllar a yardm etmemek iin ortada bir neden
kalmamt. Bata bir komnist iktidarn bulunmas o kadar da nemli deildir
nk ortaya en azndan kendisine gvenebilecek bir dzen kmtr.
stelik bu dzen kapitalizm ncesi arkaik ve vahi toplumsal yaplanmalarn
ortadan kaldrlmasnda kapitalizmden daha etkin olmutu.
Cezayir Sava srasnda da benzer bir senaryoya bavurulmutu. Bu sava
ve bundan sonraki her savan ikinci bir yz olacaktr nk silahl iddetin
gerisinde, rakipler aras ldrc bir ztlama vardr. stelik bu ztlama bir
hayat memat sorununa dnm gibidir (aksi takdirde insanlar bu
trden olaylar yznden lme gnderebilmek imknszlaacakt).
Bu lmne mcadele ve dnya boyutlarndaki amansz bir kar srtmesi
simlakrnn gerisinde, iki rakibin temelde ad sylenmeyen ve hi
sylenmemi bir eylere kar ok sk bir dayanma iinde olduklar
sylenebilir. Bu iki rakibin su ortakl sayesinde, savan nesnel sonular
tribal, cemaat tipi, pre-kapitalist yaplarla, tm dei toku, dil ve simgesel
rgtlenme biimlerinin ortadan kaldrlmas eklinde olmaktadr. Bu savan
nesnesi (ya da asl amac), ite btn bu yok edilenlerdir. Sava gerekte
muazzam bir lm gsterisine dntrlm bir tertibat olarak, toplumsaln
terrist bir yntemle rasyonalize edilme srecinde bir ara olmutur. Tutulan
yol ister komnizm, isterse kapitalizm olsun toplumsaln stne
oturduu iktidar ite bu trden bir cinayet ilemi olacaktr.
Komnizmle kapitalizm arasnda katksz bir su ortakl vardr. Bir
baka deyile bu iki rakip kendi egemenlik alanlar iinde, toplumsal ilikiler
dzeyinde, birbirine benzeyen bir boyun eme biimi oluturabilmek iin
(bunu gerekletirebilmek iin her iki taraf muazzam zverilerde bulunmay
kabul etmilerdir) bir iblm yapmlardr.
rnein, Kuzey Vietnamllar, Amerikallar n ekilme senaryosu
konusunda, kendilerine verilen tleri dinlemek zorunda kalmlardr. nk
bu senaryonun doal olarak onlar rezil etmemesi gerekiyordu.
Bu senaryo yle zetlenebilir. nce Hanoy ok iddetli bir ekilde
bombalanmalyd. Bir simlakrdan baka bir ey olmayan bu ar
bombardman atei karsnda Vietnamllar, oyun kural gerei, uzlamaya
yanamak zorunda kalacaklard. Nixon ise Amerikan halkna askerlerini geri
ektii numarasn yutturacakt. Her ey nceden inceden inceye
planlanmt. Geriye son rtularn geree benzemesini salamaktan
baka yapacak bir ey kalmyordu.
Sava ahlkyla yce sava deerlerinden sz edenler fazla zlmesinler:
nk sava bir simlakra benzedii zaman bile insana yeterince ac
ektirebilmekte ve sonu olarak bu savan gazileri de dierleriyle ayn
dzeyde bir deere sahip olabilmektedirler. Bu adan hedefe ulama
konusunda bir sorun yoktur, tpk toprak snrlarnn belirlenmesi ve disipline
dayal bir toplumsalln gerekletirilmesi konusunda bir
sorunla karlalmamas gibi. stnde durmaya demeyecek bir ey varsa o
da rakipler arasndaki rekabete dayanan zt amalar ve savan ideolojik
ciddiyeti denilen eydir. Sz edilmeye demeyecek bir ey varsa o da zafer ya
da bozgunun gerekliidir. nk sava, grnmlerinin ok tesinde zaferler
kazanmay baarabilen bir sretir.
Zaten gnmzde bizi egemenlii altna alm olan bar iinde birlikte
yaama (ya da caydrma) sreci, gerekte savala barn tesinde bir eydir.
Caydrma her zaman iin sava ve barla edeerli bir eydir. Orwell: Sava
bar demektir diyordu. Burada iki farkl kutbun birbiri iinde eriyip
gidiine ya da birbirlerine taze kan tamaya alma giriimlerine
tank olmaktayz. Kartlklarn zamansal akmas hem bir parodi hem de her
trl diyalektiin sonudur. Bu yzden bir savan gerekliinin farkna bile
varmadan yanndan geip gidebilmek mmkn olmaktadr. Bir baka deyile
bu sava gerekte sona ermi olduu tarihten ok nce sona ermiti. Savaa
daha sa-valrken bir son verilmiti. Belki de byle bir sava hi balamamt.
Buna benzer baka olaylarn da (petrol krizi, vs.) yapay bir evre olmann
dnda, tarih bir aratrma giriimini engelleyebilme amacyla uydurulan
kriz, felket ve tarihe zg senaryolar, (ersatz) uyduruk ve kurmaca olaylar
hibir zaman iin ortaya kmam, hi var olmamtr. Amalarn
doruluu ve gerekliiyle olgulara zg nesnellik illzyonunu
srdrebilmek iin resm haber senaryosuyla medyann tamam emre hazr bir
ekilde beklemektedirler. te bu yzden tm olaylar tersine evirmek
zorundayz. Aksi takdirde (talyada iktidardaki komnistler gibi, Gulag
Takmadalarnda yaayanlarla Sovyetler Birliinden kaanlarn farkna i
iten getikten sonra varrz. Tpk bu olaylarla ayn zaman dilimi iinde
ortaya kan ve can ekimekte olan bir etnolojinin, i iten getikten sonra
farkllklarn yitirmi Vahilerin farkna varmas gibi) btn bu olaylarn
ayrdna, farkna varlmas gereken anda deil ok sonra varabiliriz. Olaylarn
anlamlarn ortaya ktklar anda yitirmi olduklarnn farkna ok ge
varlmaktadr. Bu olaylar gstergelerin yapay ve anlk prltlar sayesinde
bir havai fiek gibi bir grnp, bir kaybolmaktadrlar. Btn bu olaylarn art
arda sralanmasnda hibir mantk bulunmad gibi, akl almaz boyuttaki bir
edeerlik ilkesine boyun edikleri ve kendi sonularyla kesinlikle
ilgilenmedikleri grlmektedir [oysa bu olaylarn neden olduklar bir sonu
bile yoktur. Bu olaylar mthi bir (saf) grnt olmann tesine
geememektedirler.] Gncel olaylar (ya da haberler) adl film insanda bir
kitsch, bir retro ya da bir porno izlenimi uyandrmaktadr. Herkes bunun byle
olduunu bilmekle birlikte kimse bu gerei kabul etmeye yanamamaktadr.
Simlasyonun gereklii tahamml edilmesi imknsz bir gerekliktir.
Artaudnun Vahetin Tiyatrosundan bile daha acmaszdr. Vahet
Tiyatrosu, yaama en azndan dramatik bir biim verme denemesiydi. Tek bir
damla bile kan dkmeden, tm nemli dncelerin yok edilmesini salayan
bir sistemde, insan srkleyip gtrecek ideal bir iddet, yaam biimi ve
vcuda sahip olma aba-syd. Oysa bizim iimiz bitmitir. Bizim iin gerek
bir vahet dramaturjisi retme ya da gerek bir iddete bavurma ans sfrdr.
Yaammza egemen olan ey simlasyondur. Bizim iin geriye retro ya da
tm yitirmi olduumuz gnderen sistemlerine parodik, fantomatik bir ekilde
yeniden hayat vermekten (diriltmekten) baka yapacak bir i kalmamtr.
evremizde ne olup bitiyorsa hepsi caydrcln souk altnda olup
bitmektedir. yleyse Artaud da ya da vahete zg referans sistemi de herkes
ve her ey gibi bir revivala yeniden gndeme getirilme hakkna sahiptir.
te bu yzden nkleer tehlikenin giderek bymesi, nkleer bir felket ya da
bir kazaya neden olmas iin yeterli deildir. Gen olarak nitelenebilecek
gler Amerikallar n Hiroimada yaptklar gibi (nk yalnzca
Amerikallar bu bombann kullanm deeri hakkna sahip oldular. Bundan
byle atom bombasna sahip olacak gler) atom bombasna sahip olduklar
iin bu bombay kullanabileceklerini dneceklerdir. Atom severler kulbne
girme (ii dnyas iin sendikalama gibi bir eydir bu), ok ksa bir sre
iinde her trl iddete dayal mdahaleden vazgeilmesini salamaktadr.
Sorumluluk, denetleme, sansr ve kendi kendini caydrma olay her zaman iin
sahip olunan g ve silahlardan daha hzl bir tempoda gelimektedir. Zaten
toplumsal dzenin srr da burada yatmaktadr. rnein btn bir lkeyi tek bir
manivelay dndrerek ktrm etme olaslna sahip olan elektrik
teknisyenlerini, byle bir silah kullanmaktan alkoyan ey sorumluluktur.
Total ve devrimci bir grev efsanesi de bu olanaklar saland anda ortadan
kaybolmaktadr. Toplumsala byle olanaklar tannd iin bu trden
sonularla karlalmaktadr. Zaten caydrma sreci de byle bir eydir.
te bu yzden gnn birinde nkleer glerin kolaylkla atom bombas ve
atom silahlar ihra edebileceklerini dnebiliriz. Tehdit yoluyla denetim
yerini bomba ya da bombaya sahip olma gibi ok daha etkili bir pasifikasyon
stratejisine brakacaktr. Kendi atom silahlarna sahip olacaklarn
dnen kk glerin gerekte satn alacaklar ey bir caydrma virsdr.
Onlar kendilerini caydracak bir virs satn alm olacaklardr. Bu trden
lkelere sattmz santraller iin de ayn eyi syleyebiliriz. Onlara her trl
patlama riskiyle, her trl tarih iddete yol aabilecek ntron bombasndan
istedikleri kadar satabiliriz. Nkleer tehlike bu anlamda her
yerde hzlandrlm birbiri iine yaylma srecini balatm ancak bu arada
evresindeki her eyi dondurarak, her trl canl enerjiyi de yutmutur.
Nkleer, hem var olan tm enerji eitlerinin en nemlisi; hem de btn
enerji denetim sistemlerinin maksimum dzeye kartlmas demektir.
Denetleme ve kilitleme dzeni, gcl/sa-nal dzeydeki zgrletirme
hareketleriyle ayn gelime hzna sahiptir. Modern anlamda devrimlerin
gereklemesini engelleyen ey de bu mantktr. Enerjileri donduran ey sahip
olduklar ate gcdr. Enerjileri caydran ey bizzat kendileridir. Sahip
olduu ntralize olmu, ie yaramaz, anlalmaz, patlamas imknsz glerin
bizzat kendi stnde muazzam bir bkknlk ve kesine ekilme duygusu
yaratt sistemde, bunlarn gerisinde hangi ama, g, strateji ya da znenin
yatt belli deildir. Belki de btn bunlarn gerisinde, bir felket
sreci iinde yok olup gidecek btn bu enerjilerin iednk bir ekilde
patlama olasl vardr. Szcn yazl anlamnda ya da bir baka deyile
btn srecin tersine evrilerek minimal bir nokta, tm enerjilerin tersine
evrilerek minimal bir dzeye indirgenmesi vardr.

Retro Br Senaryo Olarak Tarh

iddetin belirleyici olduu tarihsel ve gncel bir dnemde (bu iki dnya
savayla souk sava arasnda kalan sre olsun), dsel bir ierik olarak
deerlendirilen mit, sinemada belirleyici bir rol oynamtr. Bu dnem, nemli
despotik ve efsanev dirililerin altn adr. Tarihsel iddetin de etkisiyle
gerein dna itilen mit sinemaya snmak durumunda kalmtr.
Gnmzdeyse bu kez tarih ayn senaryo dorultusunda sinemay
belirlemektedir. Tarihsel ama, adna dnya boyutlarnda bar iinde birlikte
yaama denen ve sesi soluu kmayan gndelik yaama zg u tekdzelik,
muazzam bir ntrali-zasyon sreci tarafndan yaantmzn dna itilmitir.
nemini ve anlamn yitirmi tarihinden bir anda ya da yava yava koparak,
gnahlarndan arndrlabilen bir toplum, mitleri yeniden yaama dndrme
srecine benzer bir sre araclyla ekranlar zerindeki yapay diriltiliini
kutlamaktadr.
Tarih yitirmi olduumuz bir gnderenler sistemidir, yani tarih artk bize
zg bir mittir. Zaten ekran zerindeki mitlerden nbeti devralmasnn nedeni
de budur. Politikann niversiteye girii gibi bir dnce bizi nasl
keyiflendirdiyse, sinema araclyla bir tarih bilincine sahip olma gibi bir
dnceden alnacak keyif de bir illzyondan baka bir ey olmayacaktr. Ayn
yanl anlama ve kandrmaca bu konu iin de geerli-dir. Tarihi terk eden
politika niversiteye girmitir. Bu tzn yitirmi ve kendisine yasal bir
yzeysel uygulama alan sunulmu retro bir politikadr. Bu politika cinsellik ya
da meslek ii eitim (ya da bir zamanlarn sosyal sigortas) gibi
ldkten sonra liberalletirilen bir politikadr.
Bu tarih dnemde yaanan en nemli olay, en byk travma, o ok gl
referans sistemlerinin can ekimeye balam olmalarnn yansra gerek ve
rasyonelin bir simlasyon ann baladn haber vermeleridir. Oysa pek
ok kuak ve zellikle de sonuncusu olumlu ya da olumsuz bir devrim
dncesinin pei sra, tarihin arkasndan srklenip gitmitir. Gnmzde
tarihin, ardnda gnderenlerinden arndrlm, akmlardan etkilenebilen,
duyarsz bir (nebula) ktle brakarak ekip gitmi olduu gibi bir izlenime
sahibiz. Gemi bir tarihe ait hayallerin biriktirildii, ideolojiler ve retro
modalarn tepeleme yld yer ite bu boluktur. nsanlar artk btn bunlara
pek inanp, umut balamamakla birlikte en azndan faist de olsa tarih ve iddet
diye bir eyin var olduu ve bir lm kalm mcadelesinin yaand o eski
gnleri diriltmeye almaktadrlar. inde yaanlan bu bolukla tarih ve
politika adl bu kanser ve deer kaybndan kaabilmek iin her yol
mubahtr. Tm ieriklerin karmakark bir ekilde dile getirilerek,
tm gemi tarihin geliigzel bir ekilde diriltilmesi bu rahatszlkla doru
orantl bir eydir. Seici ideolojik dnce yerini dur durak bilmeyen bir
nostalji, yani sava, faizm, devrimci mcadele ya da belle epoqueun aaal
gnlerini biriktirme/ye-niden retme eylemine brakmtr. Tm farkllklar
ortadan kaldrldndan artk hibir ayrm yaplmakszn her ey
ayn yapmack ve skc coku gsterisiyle ayn retro ekicilik iinde birbirine
kartrlmaktadr. Anlamn yitirmi olsa bile bize ok yakn bir tarih
gemiin ayrcal vardr (faizm, sava, sava sonras gibi konular ileyen
saysz film bize daha tahrik edici, daha youn, daha ba dndrc ve daha
bildik kokular sunmaktadr). Bu durumu (belki bu da retro bir varsaymdr)
Fre-udu fetiizm kuramyla aklayabiliriz. Bu travma
(gnderen sistemlerinin yitirilmesi) ocuktaki cinsel ayrmn kefedilmesine
benzemektedir (en az bu keif kadar ciddi, nemli ve tersine evrilmesi
olanaksz bir eydir). Bir baka deyile bir nesnenin fetiletirilmesi
dayanmas zor (insana ac veren) bir kefin (=cinsiyet ayrm) gizlenmesini
amalamaktadr. Zaten Freud da, bu, herhangi bir nesnel deil, ou kez
ocukta travma yaratan keiften hemen nce farkna varlm en son
nesnedir demektedir. yleyse fetiletirilen tarih zellikle bizim
gndermelerden yoksun amzdan hemen nce yaanm olan dnemi
kapsayacaktr. Bylelikle retro denilen dnemde faizmle tarihe neden ncelik
tannd ortaya kmaktadr. Bunun politik bir akma ya da benzerlikle
ilikisi yoktur. Faizmi anlatan filmlerden yola karak bunlarn faizmin
yeniden canlanmasna neden olacana inanmak safa bir dncedir. Artk
faist bir dnemde yaamadmz, daha da kt bir baka dnemde
yaadmz iin, vaheti retro szgecinden geirilerek, estetize edilen faizm
yeniden ekici bir grnme sahip olabilmektedir.2
Tarih ancak ldkten sonra sinemaya byle grkemli bir giri yapabilmitir
(tarih teriminin de bana ayn ey gelmi ve ldkten sonra fosillemi
tarih bir an, bir ant, bir kongre, bir figr olarak yeniden ortaya kmtr).
Tarihin sinema araclyla yeniden rngalanmaya allmasnn
bilinlenmeyle deil, yitirilmi bir gnderenler sistemine duyulan zlemle
ilikisi vardr.
Bu sinemann tarihe hi nem vermedii, gncel bir sre, bir dirili deil
bir direni biimi olarak gsterilmedii anlamna gelemez. Gerek yaamda
da sinemadakine benzeyen bir tarih olmutur, ancak bugn bu tarih ortadan
kaybolmutur. Sinemann bize gsterdii (bizden alnm) tarihin
tarihsel gerekle olan ilikisi, resim alannda klasik gereki grntlerle
neo-figrasyon arasndaki ilikiden youn deildir. Neo-figrasyon bir
yandan benzerlikten yardm dilenirken, bir yandan da yeniden canlandrlan
nesnelerin artk namevcut olduklarn, yani hipergerek bir eye dnm
olduklarn gsteren kesin bir kanttr. Bu resimlerdeki nesneler
hiperbenzerlikten kaynaklanan bir parlakla (tpk gncel sinemadaki
tarihin parlakl gibi) sahiptirler ki, bu da onlarn aslnda hibir eyi yeniden
canlandramayan, geree benzeyen bombo grntler olduklar anlamna
gelmektedir. Bu bir lm kalm sorunudur, yani bu nesneler ne canldr ne de
l. Zaten bu yzden ni bir gerek kaybna urayacak olursak gerein
tpks, kusursuz, kaybedilmi bir ikizi olarak onun yerini
alabilecektir. Chinatown, Akbabann Gn, Barry Lyndon, 1900, Bakann
Adamlar, vb. dhil olmak zere btn bu tarih filmlerdeki kusursuzluk insan
endielendirmektedir. Bu yaptlar izlerken insann gerek filmlerden ok
kusursuz benzerler, kombinatu-var (ya da McLuhanc anlamda mozaik) bir
kltrn getirdii olaanst kurgulama olanaklar, muazzam foto, kino ya
da sentetik tarih grntlerle kar karya olduuna inanas gelmektedir. Bir
konuda anlaalm. Sz konusu olan ey bu filmlerin nitelikleri deildir. Sorun
bu filmler karsndaki duyarsz-lmzdr. rnein Last Picture Show. Bu
filmi izlediim srada dalgnlkla onun 50li yllara ait zgn bir prodksiyon
olduunu dnmtm. Kk bir Amerikan kentine zg atmosferi ve
grenekleri anlatan, vs. gzel bir film olduunu dnmtm. imde kk
bir kuku uyanmt nk bu film gereinden de iyi, ayn konuyu ileyen
benzerlerinden daha gzel ve derli toplu bir filmdi. O dnemin dier
filmlerinde grlen duygusal, ahlk ve psikolojik izlerden eser yoktu. Onun
1970li yllara ait bir film olduunu rendiim zaman aknlktan neredeyse
kk dilimi yutacaktm. 1950li yllara ait filmlerin hipergereki bir yeniden
sunumu cilalanm, temizlenmi, kusursuz bir retro film. u sralarda sessiz
film yaplacandan dem vuruluyor. Kukusuz bu filmler de asl retilmi
olduklar dnemden ok daha gzel bir ekilde yaplacaklardr. Belli bir
dneme ait filmler yeni biimleriyle yeniden gndeme getirilmeye
allmaktadr. Oysa bu iki film tipi arasndaki fark, gerek insanla ona
benzeyen otomat arasndaki fark gibidir. Bir baka deyile bu filmler kusursuz,
olaanst artefactlar sinemay sinema yapan halsinasyon ve d gcnden
baka eksikleri olmayan dahice simlakrlardr. Grdmz filmlerin byk
bir ounluu (en iyileri) bu trden filmlerdir. Bu trn en gzel rnei Barry
Lyndondur. Ondan daha iyisi yaplmam, yaplmayacaktr. nk bu
bir yeniden canlandrma deil, bir simlasyondur. Bu filmdeki tm zehirli
nlar temizlenmi, gerekli ve yeterince malzeme kusursuz bir ekilde yerli
yerine oturtulmutur. Hibir hata yoktur.
Gerei sylemek gerekirse bu filmden estetikle ilikisiz cool, souk,
ilemsel, denklemsel ve gdmlenmi bir keyif alnmaktadr. Viscontinin
(Leopar, Senso, vb. filmlerini dndmzde, ki bu filmler kimi alardan
Barry Lyndonu andrmaktadrlar) filmleriyle karlatrdmzda yalnzca
aradaki stil farkn deil ayn zamanda sinematografik yaklam farkn da
grebilirsiniz. Viscontide anlam, tarih, ekici bir dil, bo anlar, tutkulu bir
oyunculuk vardr. Bu tutku hem filmlerin tarihsel ieriklerinden hem de
sahneye konulma biiminden yansmaktadr. Kubrickte bunlarn hibiri
yoktur. O, filmini bir satran tahtas gibi grmekte ve tarihi ilemsel bir
senaryoya dntrmektedir. Doal olarak bu yaklam biimi bizi, o eski
anlam oyunu ve anlama meydan okuma kartlna yani, ayrnt zenginliine
nem veren usla, geometrik us kartlna gtrmemektedir. inde
yaadmz anlamdan yoksun filmler anda artk bunlar eitli boyutlarda,
kocaman karmak sentetik grnt sistemleridir.
Sanki Leonenin westernlerinde de buna benzeyen bir eyler var?
Bilemiyorum. Btn gelimeler bu yndedir. rnein Chinatown lazer
tekniiyle yeniden tasarmlanm bir polisiye roman gibidir. Aslnda bu bir
kusursuzluk sorunu deildir nk teknik kusursuzluk da anlamn bir paras
olabilir. Bu durumda retro ya da hipergereki bir teknikten sz
edilemeyeceinden insanda bir sanat olduu izlenimini brakacaktr. Burada
teknik kusursuzluk modele borlu olunmakta, gnderene zg taktik
deerlerden biri gibi alglanmaktadr. Anlama ait gerek bir szdiziminin
(syntaxe) bulunmad bir yerde, btne zg taktik deerlerden bakasyla
karlaamyoruz. rnein, akla gelebilecek her eyi yapan CIA adl mitolojik
makine, her ii yapan bir stara benzeyen Robert Redford, hikyeyle ilgili
zorunlu bir referansa benzeyen toplumsal ilikiler ve sinemann zorunlu
kld st dzeyde bir teknik sihirbazlk bu filmde hayranlk uyandracak bir
uyum iindedir.
Sinema en fantastik ya da mitik olandan gereki ve hiper-gereki olana
doru giden bir geliim izgisi izlemitir.
Sunduu gncel rnlere baklacak olursa sinemann teknik adan giderek
mutlak geree yaklat, gerei tm sradan-l, hakikati tm plakl ve
can skclyla verdii hatt tekniin salad kendine gven duygusuyla
gerein kendisi, hemen u anda burada olann ta kendisi, anlamsz bir ey,
inanlmaz bir lgnlk modeline dnt grlmektedir.
Keza fonksiyonalizme zg nesne, ilevi ve kullanm deeri arasndaki en
uyumlu akmann -dizayn araclyla- saland iddiasnn da pek akl
banda bir giriim olmad grlmektedir. Bugne kadar gstergeler
konusunda hibir kltr, byle-sine naif, paranoyak, priten ve terrist bir
bak asna sahip olmamtr.
Gerek her zaman iin terristtir.
Bu gerekle yzde yz rtme/akma arzusu sinemann ayn zamanda
kendi kendisiyle de rtmesine neden olmaktadr. Bu elikili bir durum
deildir, hatt bunun hipergerein tanm olduu sylenebilir. Sinema canl
ve arpc bir betimleme, bir ayna ilevi gren bir eydir. Kendi kendini taklit
edebilmekte, kendi kendinden kopya ekebilmekte, kendi klasiklerini yeniden
ekebilmekte, zgn mitlerini yeniden gndeme getirebilmekte, zgn sessiz
filmlerden daha da kusursuz olan sessiz filmler yapabilmektedir. Btn bunlar
mantkldr. Yitirilmi nesne (yani biz) nasl anlamn yitirmekte olan bir
gnderen sistemi tarafndan bylenmise(k), sinema da yitirilmi bir
nesne olarak kendi kendisi tarafndan bylenmitir. Eskiden sinema ve
(kendine zg tekniin lgnca kullanm da dhil olmak zere romanesk,
mitik, gerek dn kapsayan) dsel arasnda canl, diyalektik, dopdolu ve
dramatik bir iliki vard. Bugn sinema ve gerek arasndaki iliki bunun tam
tersi saylabilecek negatif bir ilikidir nk hem gerek hem de sinema
zgnlklerini yitirmilerdir. Birbirlerine doru asla birbirlerine
kavuamayacaklar bir dzlemde ilerleyen iki souk medyann, mutlak bir
gerek iinde yok olmaya alan sinemayla uzun bir sreden bu yana
sinematografik (ya da televizel) hipergerek-lik tarafndan emilmi bir
gerein, cinsellikten arndrlm nianll, cool bir su ortakl ve
iletiimden yoksun birliktelii.
Tarih, belki de bilinaltyla birlikte son byk gl mitti. Bu mit olaylarla
nedenler arasnda nesnel bir mantksal sreklilikle syleve zg bir anlatm
sreklilii olabilecei olasln dolayl bir ekilde gndeme getirmektedir.
Tarihle roman ayn yalardadr. Giderek yitirdiimiz ey, ite bu bir olay ya
da ykye ait mitik enerjiyle masals zelliktir. Giderek baarl ve ikna edici
bir mantn ardnda yatan tarihe sadk kalma ya da kusursuz bir grnt elde
etme saplants (baka bir filmdeyse bulak ykamakta olan Jeanne Hilmannn
gndelik yaamna ait, gerek zaman dilimi iinde kaydedilmi, kusursuz
grntler vardr. Gemiin gerekliine, gemi ya da gnmzden bir
sahneye bu olumsuz anlamdaki sadakat; gemi ya da gnmze ait mutlak bir
simlakrn kusursuz bir yeniden sunumu tm deerlerin yerini almtr. Bizler
bu srecin su ortaklar olup, bu durumu tersine evirmenin bir olana
yoktur. nk sinema, tarihin ortadan kaybolmasna ve egemenlii bir arivin
eline geirmesine bizzat katkda bulunmutur. Fotoraf ve sinema,
yararlandklar mitlerden vazgeme pahasna, tarihin adalatrlma srecine
grsel ve nesnel bir biim kazandrarak byk lde katkda
bulunmulardr.
Bugn sinema tasfiye edilmesine katkda bulunduu tarihin yeniden yaama
dndrlebilmesi iin tm teknik olanaklarn onun hizmetine sunabilir. Ancak
ilerinde yok olup gidecei hayaletlerden baka bir ey retemez.
Holocauste
Bir katliam unutmak da katliam trnden bir eydir. nk bir katliam
unutmak insann bir bellei olduunu, bir tarihle bir toplumun varln, vb.
unutmak demektir. Bu unutma olay en az katliam olaynn kendisi kadar
nemlidir, ancak bu arada, bizim bu katliam olay ve hakikatine tank olabilme
ansmz sfrdr. Bu unutma olay ok tehlikeli bir eydir. Unutma olay yapay
bir bellekle engellenebilir (gnmzde etrafmz sarm olan bu yapay
bellekler insan belleinin yerini alarak, doal bellei unutturmaya
almaktadrlar). rnein Yahudi katliamnn yeniden sahneye konulmas
eklinde yapay bir bellek retebilirsiniz. Oysa bu konuda gerekten bir eyleri
yerinden oynatmak ve derinlemesine etkileyebilmek iin ok ama ok
ge kalnmtr. stelik bu i souk bir iletiim arac olarak nitelen-direbilecek
ve dnyaya unutma, caydrclk ve yok etme duygusu yayan ve bunu esir
kamplarndakinden ok daha sistemli bir ekilde yapabilen televizyon adl ara
tarafndan gerekleti-rilmektedir. Televizyon her trl tarihsel olaya son
verebilen gerek zmdr. Televizyonda Yahudiler gaz odalar ya
da frnlardan geirilerek deil ses ve imge eritlerinden geirilerek yok
edilmektedir. Bylelikle unutma, yani yok etme sonunda estetik bir boyuta da
sahip olabilmekte ve sonunda kitlesel bir dzeye ulaarak gemie ait
grntler iinde eriyip yok olmaktadr.
Tarihsel ve toplumsal adan bugne kadar aza alnamayan, sylenmesi
ayp olduu iin gizlenen, bir tr sululuk duygusu eklinde srp gitmekte
olan ey artk herkes tarafndan bilinmektedir. Herkes bu yok etme olay
(film) karsnda titremi ve alayp zrlamtr. Bu da olayn (katliamn) bir
daha asla yinelenmeyeceini gsteren en gvenilir kanttr. Az bir masraf ve
birka damla gzyayla kotarlan(!) byle bir olayn tam da yinelenmeyecei
dnld bir srada, bu katliam kamuoyuna sunduunu iln eden
televizyon adl gnah kartma arac tarafndan yeniden yaatlmakta ve
retilmektedir. Bellekler ve tarih nasl yok edilmeye alldysa, televizyon
da onlar ayn ekilde unutturmaya, yok etmeye ve katletmeye almaktadr.
Katliam olay tersine evrilmekte, iin iin kaynatlmakta, hibir yank
brakmadan emilmesi salanmakta ve Auschwitz adl karadeliin yerini
televizyon adl karadelik almaktadr. Bize, televizyonun bu diziyle Auschwitz
zerindeki ipotei kaldrarak bu konuda herkesi bilinlendirdii
palavras sklmaktadr. Oysa bizzat filmin kendisi katliamn baka bir kla,
bu kez bir yok etme kamp deil bir caydrma arac (medium) klna
sokularak srdrlmesinden baka bir ey deildir.
Hi kimsenin anlamak istemedii bir ey varsa o da Holocauste adl bu
dizinin her eyden nce (ve zellikle) televizyon dizisi hline getirilmi bir
olay daha dorusu televizel bir nesne olduu (bu unutulmamas gereken
temel bir McLuhan kuraldr) gereidir. Bir baka deyile soumu
(kllenmi) bir tarihsel olay yeniden stma denemesidir. Bu olay trajik,
ancak geen zaman nedeniyle scakln yitirmi, souk bir olaydr. Bu daha
sonra baka biimlerin iine yerleen (buna souk sava, vs. de dhildir)
souk, soutucu zellie sahip, caydrc ve yok edici sistemlere ait ve souk
kitleleri de kapsayan (bu katliam srasnda ldkleri iin bu olayla daha da
yakndan ilgilenen, muhtemelen onu ynlendiren en kzgn kitle, bu
ie lmne inanm ve kendi lmlerinden de emin olan Yahudi-ler dir) ilk
nemli olaydr. Bu soumu olay televizyon adl souk iletiim aracyla
yeniden stlarak, bu grntler karsnda caydrc zellie sahip gerek bir
rperti hissedecek ve heyecan duymadan izleyecek, kendileri de souk olan
kitlelere sunulacaktr. Sonu olarak gerek katliam bir tr iyi niyetli bir felket
estetiiyle unutulmaya mahkm edilecektir.
Bu tarihsel olay yeniden gndeme getirebilmek amacyla politik ve
pedagojik bir tezgh kurulmu ve doal olarak olay bu kez bir televizyon
gsterisi olmann tesine gememitir) olaya bir anlam yklenmeye, dizinin
ocuklar ve bakalarnn dgc zerinde neden olabilecei sonular
trnden bir korku duygusu yaratlmaya allmtr. Tm pedagog ve sosyal
danmanlar sanki bu yapay yeniden canlandrma bir tr bulac hastalk
tehlikesi arz ediyormu gibi onu hafifletmeye (szmeye) almlardr! Oysa
asl tehlike tam tersi bir ey olan souktan, soua giditedir. Souk sistemlere
zg toplumsal tepkisizlik ve zellikle de televizyondadr. Dolaysyla
bu souk katliam canavarndan yola karak herkesin harekete gemesi ve
yeniden toplumsal; scak bir toplumsal retmesi; scak tartmalarn olmas
yleyse iletiimin gerekletirilmesi gerekiyordu. Oysa ortada stnde
konumaya, tartlmaya deer bir olay, bir tarih ya da bir sz yoktur. Zaten
asl sorun da budur. yleyse ama her ne pahasna olursa olsun
bunlarn retilmesidir. Sonuta televizyon yayn stne l topra serpilmi
bir toplumsal yeniden harekete geirebilmek iin olup bitmi (l) bir olayn
yapay scaklndan yararlanmaktadr. Bu olayn etkisinin feed-back
yntemiyle srdrlebilmesi iinse ek bir aratan yararlanlmakta, anketlerle
yaynn kitlesel etkisi ve mesajn kolektif sonular belirlenmeye
allmaktadr. Oysa bu anketlerin yapabildikleri bir ey varsa o da
televizyon adl aracn baarlarndan sz edilmesini salamaktr. Bunun iin,
bu iki eyin srekli olarak birbirine kartrlmas gerekmektedir.
Buradan yola kp souk televizyon nn insann dg-cn (buna
ocuklarn dgc de dhildir) neden etkileyemedii sorusunu sorabiliriz.
Bunun nedeni televizyonun dselle olan ilikilerinin kopmasdr nk
televizyondan yansyan grnt bir imge bile deildir. Televizyon imgesiyle
hl youn bir dselliin rn olma zelliini koruyan (ancak
televizyon tarafndan zehirlendii iin giderek bu zelliini yitiren) sinema
imgesini karlatrabiliriz. nk sinema imgelerden olumaktadr. nk
sinema yalnzca beyaz bir perde ve grsel bir biim deil ayn zamanda bir
mittir. nk hl bir ikiz, bir fantazm, ayna, d olabilme vs. zelliine
sahiptir. Televizyon imgesindeyse bunlarn hibiri yoktur. Televizyon
imgesi insan yerine mhlayp, mknatslayabilen bir zellie sahip deildir.
Hibir ey im edememektedir. Belki televizyon ekran diye bir ey yoktur. Bir
baka deyile televizyon minyatrletiri-lerek beynimizin iine yerletirilmi,
tm nronlara bir transistor ilevi ykleyen ve dmesine basar basmaz
manyetik bir ses/grnt band gibi (bir bant yoksa bir imge deil)
gzlerinizin nnden akp geen sizin ekran, televizyonun da sizi izleyen
gzlere dnt bir terminaldir.
China Syndrom
Her eyin televizyon ve haber dzeyinde olup bittii bir dnyada yayoruz.
rnein Yahudi katliamnn Holocauste adl televizyon dizisi yznden
anlamn yitirmesi gibi, Televizyon adl souk iletiim arac bu ii o kllenmi
katletme dzeninin yerini alarak becermitir. Byle bir film araclyla
toplumun bana gelen ktlkten tamamen arndrlaca sanlyordu.
Keza China Syndrom adl film, televizyon haberciliinin,
gerekleme olasl ok az olan, insann neredeyse yalnzca d
dzeyinde gerekleeceine inanabilecei nkleer bir tehlikeden daha nemli
bir ey olduunu gstermektedir.
Film bu olguyu bir anlamda farknda olmadan dile getirmektedir. nk
televizyon ekibinin olay yerindeki varl rastlantsal deildir. Tam tersine
olaylar televizyon ekibi nkleer santralin iine girdikten sonra balamaktadr.
nk televizyon gnlk yaantnn bir modeli, olup bitecekleri nceden
haber veren, gerek dnya ile olan balantmz, bize dnya grntleri
sunarak koparan (telefission) bir eydir. Rene Thoma inanmak gerekirse
genelde televizyon ve televizyon habercilii btn bir sistemi kesinlikle
niteliksel deiime uratabilecek eyler olup, birer biimsel ve topolojik
felkete benzemektedirler. Bir baka deyile Televizyon ve nkleer tehlike
benzer eylerdir, yani scak ve negantropik, enerji ve haber kavramlarnn
gerisinde her ikisinin de souk sistemlere zg caydrc bir gce sahip
olduklar sylenebilir. Televizyon da zincirleme giden bir nkleer sretir,
ancak ondaki patlamann iin iin kaynama eklinde olduu sylenebilir nk
olaylarn sahip olduklar anlam ve enerjinin ateini drerek, onlar
ntralize etmektedir. Keza nkleer tehlike olaynda da szde bir patlama riski
olaslyla scak bir felket ya da evrenselletirilmeye allan bir caydrma
sistemi gizlenmeye allmaktadr.
Filmin sonunda basn ve televizyonun toplu olarak ikinci kez nkleer
santrale dalmalar bir drama yol aarak, teknik mdrn zel Tim tarafndan
ldrlmesiyle sonulanmaktadr. Bir baka deyile gereklemeyecei bilinen
bir nkleer felket yerine dramatik bir lm olay konulmaktadr.
mgeler araclyla hemen nkleer santral ve televizyon arasndaki
benzerliin farkna varlabilmekte, nkleer santralin kontrol ve uzaktan
kumanda odasyla bir televizyon stdyosu arasnda neredeyse hibir fark
bulunmad grlmektedir. Nkleer santrallerin komut konsollar neredeyse
televizyon stdyosundaki kayt ve yayn konsollarnn aynsdr. Olaylar bu iki
kutup arasnda cereyan etmektedir. nc yani reaktrn kalbi
diyebileceimiz ve yknn temelini oluturan kutup konusundaysa seyirciye
bir ey gsterilmemektedir. nk gerein kendisi gibi o da gizlenmekte ve
grnmez bir hle getirilmektedir. Aslnda film asndan reaktrn pek bir
nemi yoktur. Filmde nkleer tehlike olasl ortaya kt srada grntler
seyircinin dgcn etkileme asndan zayf kalmaktadr. Dram yalnzca
gsterildii ekran zerinde bir inandrcla sahip olabilmektedir yoksa
dgcnde deil.
Harrisburg,3 Watergate ve Network adl film bir araya geldiinde ortaya
China Syndrom kmaktadr. Bu lemenin iinden kabilmek imknszdr
nk hangisinin dierinin sonucu ya da semptomu olduu belli deildir.
Watergatein yol at ideolojik argman, nkleer patlama tehlikesinin
(Harris-burgun bir sonucu) yaratt bir semptom mudur, yoksa en-formatik
modelin (Networkun bir sonucu) rettii bir semptom mudur? Gerek
(Harrisburg), dselin (Network ve China Syndrom) yaratt bir semptomdan
baka bir ey deil midir? Yoksa tersi mi dorudur? Bunlar birbirlerinden
ayrabilmek olanakszdr, zaten bu bir ideal simlasyon takm
yldzdr. yleyse China Syndrom muhteem bir balktr nk semptomlarn
tersine evrilebilme olasl ve ayn sre iinde birbirlerine yaklamalar
bizim sendrom dediimiz eyi oluturmaktadr. Adnn China Syndrom
olmasysa ona kafa kartrc ya da in ikencesi trnden iirsel ve zihinsel
bir lezzet katmaktadr.
China Syndrom ve Harrisburg arasnda akl almaz bir benzerlik vardr.
Rastlantnn bu kadar da biraz fazla olmuyor mu? Simlakrla, gerek arasnda
sihirli bir bant kurmaya gerek kalmadan China Syndromun gerek
Harrisburg kazasndan haberdar olduunu anlyoruz. Ancak bununla
nedensel mantk arasnda bir iliki yoktur. Bunun gerei modellere
ve simlakrlara balayan gizil benzerlik ve bilinli yknmeyle ilikisi vardr.
Filmde Televizyon kanal araclyla farkna varlan nkleer santraldeki
kazayla Harrisburgdeki nkleer kazann filme dntrlerek gecikmeli bir
ekilde seyirciye aktarlmas arasndakine benzer bir iliki vardr. Dnn ki,
bir film gerek olayn ortaya kmasndan ok nce ayn olayn gerekleme
srecini bize adm adm izletmek gibi tuhaf bir ey yapmaktadr. nk gerek
olay simlakrnn gsterdii her eye, buna caydrclk asndan ok nemli
olan felketin gerek-lemeyip seyirciyi merakta brakmas da dhil olmak
zere, tpatp benzemitir. Gerek, filmdeki simlakrna benzemeyi becermi
ve bir felket simlasyonu retmitir.
Bu olaydan yola kp, mantmz tersine evirerek China Syndromu
gerek olay ve Harrisburgu da onun simlakr olarak kabul etme arasnda
byk bir keyifle atlabilecek bir admlk mesafe vardr. nk ayn mantk
dorultusunda filmde nkleer tehlike, televizyonun yaratt bir gereklik
olarak ortaya kmakta ve gerekteyse Harrisburg olay China Syndrom adl
filmin bir sonucuna benzemektedir.
Ancak bu film, zgn bir Harrisburg olaynn ortaya kmasn salayan bir
prototip de deildir. Biri gerek, dieri onun simlakr deildir nk ortada
yalnzca simlakrlar vardr ve Harrisburg bir anlamda ikinci dereceden bir
simlakrdr. Bir yerlerde zincirleme bir tepki olumutur ve belki de bu
yzden lm tehlikesiyle kar karya kalabiliriz. Ancak bu zincirleme tepki,
asla nkleer kkenli olmayp simlakrlar dzeni ve sim-lasyon evrenine ait
bir zincirleme tepki yani geree ait tm enerjinin muazzam bir gsteriye
benzeyen nkleer bir patlama eklinde deil de gizli ve srekli bir iin iin
kaynama eklinde yutulmas, gnmzde korkutma amal tm patlama
biimlerinden ok daha lmcldr.
Patlama hep bir vaat, bir umut olmutur. rnein Harrisburgde herkes
filmdeki gibi nkleer patlamann gerekleecei n beklemekte ve patlasa da
biz de u ne id belirsiz panik duygusuyla caydrma amal nkleer patlama
dncesinden kurtulsak diyecek hle gelmektedir. u reaktrn kalbi gerek
yok etme gcn gstererek, bize gerekten yok edici bir enerjiye sahip
olduunu kantlayarak bu felket gsterisine tank olmamz salasa diyecek
hle gelmektedir. Aslnda herkes nkleer bir felket gsterisine tank
olamayacan bilmektedir. nk nkleer enerji bir gsteriye dnemez
(Hiroima artk gemite kalmtr). Zaten nkleer bir felket gsterisi de bu
yzden gerekleememektedir. Daha nceki enerji biimlerine benzeseydi
kukusuz bir gsteriye dnmesine itiraz edilmeyecekti. Ortaya kan bu
ikinci kyamet olaslysa kurtarc bekleyen libidomuzun temel gdas hline
gelmitir.
Byle bir kyamet olayyla bir daha asla karlamayacaz. nk bundan
byle hep ie ynelik, iin iin kaynama/patla-malar olacaktr, yoksa asla da
dnk patlamalar deil. Bundan byle enerjinin asla bir gsteriye, destans bir
biime dnmesine [da dnk bir patlamann romantizmiyle ekiciliine, ki
bunlar ayn zamanda devrimin zellikleridir] tank olmayacaz. Olsa olsa
simlakrlarn souk enerjisiyle souk haber sistemlerinin iine homeopatik
dozlarda (azar azar) kartrlmasna tank olabileceiz.
Yalnzca var olmalar bile bir olay kmas iin yeterli olan iletiim aralar
Tanrdan baka ne isteyebilirler ki? Bu durumdan herkes ikyeti olmakla
birlikte gizliden gizliye bu olaslk tarafndan bylenmi gibidir. Bu bir
simlakr mantdr. Bundan byle ilh bir yazgdan ok gerein yerini
alm modellerden sz edilebilir. Ancak bu sonuncular da bir yazg kadar
acmaszdr. Zaten olaylar da bu yzden anlamlarn yitirmilerdir. Bir baka
deyile olaylar anlamsz eyler deildirler sadece yerlerine gemi olan
modelleriyle akmak zorunda olan srelere dnmlerdir. Keza China
Syndromda anlatlan yk, Fransz Elektrik Kurumu (EDF) gazetecilere
Fessen-heimdeki santral gezdirdii srada yinelenseydi mthi bir ey olurdu.
Kameramann o byl merceinin ya da iletiim aralarnn o an orada
bulunmalarndan kaynaklanacak bir kaza! Ne yazk ki hibir ey olmad. Hayr
oldu! nk simlakrlarn mant ylesine gldr ki, bu ziyaretten bir hafta
sonra sendikalar nkleer santrallerde atlaklar bulmaya baladlar.
Bir buluma ya da benzer zincirleme tepkiler mucizesi!
Filmin asl konusu, Jane Fonda kiiliinin neden olduu Watergate trnden
bir olay ya da televizyonun nkleer santrallerde gizlenmeye allan gnahlar
aa karmas trnden bir ey deildir. Tam tersine asl konu, televizyonun
nkleer fizikte grlen zincirleme reaksiyonlar ve bunlara ait yrngenin bir
ikizine dnmesidir. Zaten filmin sonunda (tam bu noktada filmin kendisi
ortaya atm olduu argmana kar acmaszlamaktadr). Jane Fonda canl
yaynda gerekleri topluma aklad srada (maksimum dzeye kartlmaya
allan Watergate trnden bir etki), bu grntlerin ardndan ekran zerinde
niden beliren sradan bir reklam grnts Fon-dann grntsn ekran
yzeyinden silip atmaktadr. Network etkisi, Watergate etkisinden ok daha
gl olduundan Harrisburg etkisinin iine yaylp dalarak gelimektedir.
Bir baka deyile nkleer bir tehlikenin yaratt etkiden ok, nkleer bir
felket simlasyonunun iine yaylarak gelimektedir.
Simlasyon her zaman gerekten daha etkilidir. Nkleer bir felket
simlasyonu bu evrensel ve bildik caydrma giriiminin gizli stratejik
nedenidir. Amac halklar salt bir gvenlik ideolojisi ve disiplini
dorultusunda ynlendirebilmek, onlar atlak ve kaak metafiziine uygun
hle getirmektir. Bunun iin atlan bir kurmacaya dntrlmesi
gerekmektedir. nk gerek bir felket eylerde gecikmeye neden olabilir.
Da dnk tipte bir patlamaya benzeyeceinden (stelik bu felket olaylarn
aknda hibir deiiklie neden olmayacaktr. rnein Hiroima olay
insanlar evrensel bu caydrma srecini yaamaktan alkoyabildi ya da
geciktirebildi mi?) bu ters ynde (yani gelimeye kar, gelimenin tersi
saylabilecek) bir kaza olacaktr.
Filmde gerek bir patlamann gsterilmesi ok kt bir gereke olabilirdi.
Bu durumda film sradan bir felket filmine dnebilirdi. nk bu trden
nemsiz filmlerde nemli olan tek ey felket olaydr. Oysa China Syndrom
etkileyiciliini felket olgusunu filtre edebilmesine, olay nnda nkleer
tehlikeyi orada hazr bulunan televizyon kameralar araclyla damtarak
vermesine borludur. Bize (bir kez daha farknda olmadan) sylemeye alt
bir ey varsa o da nkleer felketin gereklememi olduu, gereklemek
gibi bir niyetinin olmaddr. Zaten gerekte de nkleer felketin
gereklememesi gerekmektedir. Tpk souk sava yllarnda atom
silahlarnn kullanlmamas gerektii gibi. nk insanlar korkutma
politikas, bu sonsuza dek srp gidecek her an bir nkleer patlama olabilir
olasl zerine kurulmutur. Atom bombasyla nkleer santraller, caydrma
amal bir kanser hastal gibi her yan sarmlardr. Felketin gcn aptalca
bir ekilde gstermek yerine dur durak bilmeyen haber alar iine
homeopatik, molekler dozlarda rngalamak ok daha akllca bir
eydir. Gerek bulatrma yntemi, yani zihinsel bir felket stratejisine uygun
bir yapsal bozuklua neden olan budur, yoksa biyolojik ya da radyoaktif
yntem deil.
ok dikkatli bir ekilde izleyecek olursak filmin bize Water-gatetekinin tam
tersi denebilecek bir eyler sylemeye altn grebiliriz. nk
gnmzdeki temel strateji sonsuza dek srdrlmeye allacak bir felket
simlasyonu araclyla zihinsel bir terr yaratma ve caydrma dncesi
zerine kuruluysa, bu senaryoyu gizleyebilmenin tek yolu bir
felket yaratmak, gerek bir felket retmek ya da yeniden retmektir. Zaman
zaman doa da byle yapmaktadr. Zaman zaman Tanr bu trden doal
felketler yaratarak insanlar iinde bulunduklar bu terr dzeninden geici
olarak kurtarmaktadr. ie yaadmz terrizm de zaten byle yapmakta ve
bu gizli gvenlik saldrsna kar gerek, elle tutulabilen somut bir iddete
bavurmaktadr. Terrizmin ne yapmaya altn zaten bu yzden
anlayamyoruz.
Apocalypse Now (Kiyamet)
Coppolann Kyamet yap biimiyle, Amerikan ordusunun savama
biimi arasnda bir fark yoktur. Zaten film bu olguyu ok gzel bir ekilde
kantlamaktadr. nk Coppola, filmini Amerikan ordusununkine benzer bir
haddini bilmezlik, teknik rahatlk ve inanlmas g benzer bir saflkla
yapm... ve sonuta da benzer bir baar elde etmitir! Bir kafa bulma,
teknolojik ve psikedelik bir hayl kurma biimi olarak sava. Bir zel efektler
silsilesi olarak sava. Vietnam Sava ykl bir film hline gelmeden ok
nce filme ekilmi ya da bir filme dntrlm olan bir savatr. Bu sava
teknolojik testler arasnda grltye gitmitir. Zaten Amerikallar iin sava
demek, nce teknolojik deneme yapmak yani silahlarn, yntemlerini
ve glerini test edebilecekleri devasa bir alan demektir.
Zaten Coppola da sinemann mdahale gcn yani inanlmaz madd
koullara sahip, haddini aan bir zel efekt makinesine dnm bir sanatn
olanaklarn test etmekten baka bir ey yapmamaktadr. Bu anlamda, baka
aralardan yararlanlm olmasna karn Coppolann filmi, yarm kalm bir
sava olan Vietnam Savann bir uzants, bir tr bitirilmi, en st dzeyde
yceltilmi hlidir. Sava bir filme, filmse bir savaa dnm, yani teknik bu
iki olay ayn potada buluturmutur.
Westmoreland, gerekte nasl savatysa, Coppola da tpk yle savamtr.
Doal olarak Gney Vietnam cehennemini yeniden canlandrabilmek iin
Napalm bombalarnn atld Filipin ormanlar ve kylerinin oluturduklar o
mthi ironik grntleri saymazsak! Bu film olan biten her eyin
tpatp aynsn yeniden yapmtr. rnein ekim srasnda da o insafsz Msr
tanrs Molochun ald keyfin bir benzeri yaanm -tr. Milyarlar harcanr,
yani o kadar ara gere ve malzeme yok edilir, o kadar olay yaanrken de
kutsal bir keyif alnmtr. Bu film bir olanaklar ve olaylar enliidir. Dnya
apnda tarih bir olay olarak tasarlanan bu film arpc bir paranoyann
rndr. Yaratcnn usunda Vietnam Sava budur, bir baka deyile ona gre
byle bir sava olmamtr. nann ki adna Vietnam Sava denilen bir ey
hibir zaman gereklememitir. Bu sava yalnzca bir d, yani Napalm
bombalaryla tropik ormanlar sayesinde baroklaan bir dtr. Asla politik bir
ierie sahip olmam ya da zaferi amalamam (psikotropik) bir ilcn neden
olduu bir d, ama ayn zamanda sava srasnda bu sava grntlerini eken
bir gcn says belirsiz bir kurban verme gsterisi. Coppola Vietnam
Savana adad bu sper filmle bir kitle gsterisine dnm olan bu
savaa da bir son verecektir.
Filmde savaa kar herhangi bilinli bir tavr alma, herhangi bir eletiri,
gerek savala gsterisi arasna konmaya allan herhangi bir mesafe
(yabanclatrma) yoktur. Bir baka deyile filme vahi bir nitelik kazandran
ey, savan yol at ahlk psikolojisi tarafndan kirletilmemi olmasdr.
Coppola, kimseden ekinmeden helikopter pilotunun bana bir hafif svari
alay apkasn geirebilmekte ve Wagner mzii eliinde ona bir Vietnam
kyn bombalatabilmektedir. Bunlar yabanclamay hedefleyen eletirel
gstergeler deildir. Film, bunlarla dolup tamaktadr. Bunlar yalnzca birer
zel efekttir. Cop-polann filmi de ayn tarih megalomanyak dnce
tarafndan gdmlenmitir. Filmin ekili biimi Amerikan ordusunun
savama tarzna benzemektedir. Filmde de ayn anlamsz kudurganlk ve
abartl bir kukla oyununu andran sava grntleriyle karlalmaktadr.
Btn bu korkun grntleri bizim suratmza arparak, insann kendi
kendisine byle bir vahet nasl olabilir sorusunu sormasna neden olmaktadr
(savan vahetinden deil, bu filmin grntlerinden sz ediyoruz)!
Bu soruya verilebilecek bir yant ya da getirilebilecek bir deerlendirme
yoktur. Wagner i dinlerken nasl keyif alyorsak, bu korkun eyi izlerken de
benzer bir keyif alabilmek mmkn. Ancak bu esnada anlamsz, drst ve bir
deer yargs nitelii tamayan ve bu filmle Vietnam Savann ayn
kumatan biilmi olduklarn, hibir eyin onlar birbirlerinden ayramaya-
can ve bu filmin de savan bir paras olduunu dile getiren bir fikir araya
sktrlmtr. Grne gre Amerikallar gerek sava kaybetmi olsalar
bile bu Amerikan filmi kendi savan kazanmtr. Apocalypse Now dnya
apnda bir zaferdir. Sinemann gc sna ve asker aralarn gcne eit,
hatt onlardan daha byktr. Sinemann gc Pentagonla, hkmetlerin
gcne eit, hatt onlardan daha byktr.
Zaten film de bu andan itibaren ilginlemeye balamakta yani bizi birka
yl ncesine gtrerek (hatt birka yl ncesine bile gtrd sylenemez
nk zaten filmin kendisi bu sonulanamayan savan bir evresidir), politik
terimlerle konumak gerekirse, bir savata neyin mantksz neyin yok
edici olduunu gstermektedir. nk Amerikallar la VietnamlIlar daha sava
srasnda uzlamlar ve atmalar biter bitmez de Amerikallar
Vietnamllar a ekonomik yardmda bulunmulardr. Amerikallar tropik
ormanlarla kentleri hangi manta uyarak yok ettiler, ekonomik yardm hangi
manta uyarak yapt-larsa filmi de ayn manta uyarak ekmilerdir. Eer bu
iki olgu yani iyilikle ktlk, ahlk ve ideoloji arasnda herhangi bir fark
bulunmadn, bunlarn ne iyi ne de kt olduklarn, buna karlk ykp yok
etme ve retim srelerinin birbirlerinin yerini alabileceini; bomba
yadrmadan film eridine kadar uzanan tm teknolojilerin organik
metabolizmasyla eylerde ikin bir devrimcilik potansiyeli bulunduunu
anlamadmz srece ne sava anlayabiliriz ne de filmi.
1
Paradoks yani bombalar tertemiz nesnelerdir. Sahip olduklar tek kirletici
zellik patlamadklar zaman evreye satklar bir gvenlik ve denetleme
sistemidir.
2
Bugne kadar hibir yorumlamann (ne egemen snflarn politik
gdmlemesi zerine oturtulmu Marksist yorum, ne Reichn cinsellii bask
altna alan kitleler yorumu ne de Deleuzec despotik paranoya yorumu) tam
olarak aklamay baaramad faizmin, ortaya k biimi ve sahip olduu
kolektif enerjinin srr yle aklanabilir. Batda deer ve kolektif deerlerin
ekiciliklerini yitirmeye, yaamn ada bir rasyonellik ve tek boyutlu bir
grnme kavuturulduu, toplumsal ve bireysel yaamn btnyle
ilemselletirilmi olduu bir srada faizm, mitik ve politik gnderen
sistemlerinin irrasyonel boyutlara ulatrlmas, kolektif deerin (kan, rk,
halk, vs.) lgnca abartlmas, lmn ya da politik bir lm estetiinin
yeniden en-jekte edilmesi anlamna gelmektedir. Bir kez daha bu deer
felketiyle bu ntralize edilmi ve pasifletirilmi yaam biiminden
kurtulabilmek iin her yol mbahtr. Faizm btn bunlara kar bir
direnme, ok derinden gelen, irrasyonel, eytan bir direnme biimidir.
Eer byle olmasayd yani faizmden daha da kt saylabilecek bir
eylere kar bir direni anlamna gelmeseydi, bylesine kitlesel bir
enerjiyi peinden srkleyemezdi. Faizme zg iddet ve terrn
kkeninde Batda ok derinlere kadar inmi bulunan gerekle rasyonelin
birbirine kartrlmasndan kaynaklanan bir baka terr vardr ve faizm
bu terre verilen bir yanttr.
3
Filmin gsterime girmesinden birka gn sonra Three Miles Is-landda
bulunan nkleer santralde bu tr bir olay yaanmtr.
BEAUBOURGUN BIRAKTII ZLENM/ETK
iin in Kaynama/Patlama ve Caydrma
Beaubourgu etkileyici bir mekn, bir makine ya da bir ey olarak m
adlandrmak gerekiyor bilemiyorum. Ik ve gstergelerle donatlm, eitli
a ve devrelerden oluan bu iskelet bir bilmeceye benzemektedir. isimsiz, yani
yzeysel bir deiiklie uratlan [animasyon, z (erk) ynetim, enformasyon,
medya] tersine evrilmesi olanaksz ve dipten dibe iin iin kayna-yan/patlayan
toplumsal ilikiler adl bir yapy zorla isimlendirmeye almak. Kitlesel
simlasyon oyunlarndan oluan bir anta benzeyen Merkez, her trl kltrel
enerjiyi emerek yok eden bir l yakma frn gibidir. Bu olay biraz 2001 adl
filmde, tm ierikleri somutlatrabilen, emebilen ve yok edebilen siyah antsal
kayaya benzemektedir.
Beaubourgu epeevre saran mahalle bir cil vazifesi grmektedir
(yaplarn duvarlar temizlenip, boyanmakta, gsteri -li ve salkl tasarmlar
yaplmaktadr). zellikle zihinsel adan, merkez, evresinde boluk
yaratmaya alan bir makine gibidir. Bu adan nkleer santrallere benzedii
sylenebilir nk bu santrallerin yaratabilecekleri gerek tehlikeler
gvensizlik, evre kirlilii ya da patlama olasl deil
evrelerinde oluturulan maksimal gvenlik sistemi, yani tm evreyi
kapsayan bir denetim ve caydrma oyunu, bir baka deyile tm evrenin
teknik, ekolojik, ekonomik ve jeopolitik bir cillama srecinden
geirilmesidir. Nkleer tehlike o kadar da nemli deildir nk nkleer bir
santral tm toplumsala yaylabilecek ve kesinlikle bir caydrma modeli olarak
nitelendirilebilecek (tm dnyay bar iinde birlikte yaama ve nkleer sava
tehlikesi simlasyonu ad altnda ynlendiren de ayn olgudur) mutlak bir
gvenlik modeli olarak gelitirilmi bir ana kalp (model) gibidir.
Merkez de bu modele uygun bir ekilde alarak, kltrel sznt ve politik
caydrma grevini yerine getirmektedir.
Bununla birlikte Merkezdeki dengeli bir akkan madde do-lanmndan sz
edebilmek mmkn deildir. Havalandrma, soutma, elektrik a gibi
geleneksel akmlarda hibir sorun yoktur. Buna karn ziyareti ak iyi
dzenlenmemitir. Plastik saydam borularn iinde yryen merdivenler arkaik
bir zmdr. Bana kalrsa ziyaretiler, rnein, girite emilmeli ve bir
yerlere doru frlatlmalyd, en azndan bylesi, bu iskeleti oluturan
akkanlarn barok ileyiine uygun bir zm olurdu. Yaptlar, nesneleri,
kitaplar tayan malzemeyle, gya ok ilevli i mekn oluturan
malzemelerin hibiri yerinden bile kprdamamaktadr. Merkezin iinde
ilerledike devinim giderek azalmaktadr. Bu durum yolcular uzay dizaynl
ft-rist bir merkezden uydulara, vb. doru gnderen ama sonunda
basbaya yolcu uaklarna bindiimiz Roissy havaala-nndaki durumunun tam
tersidir. Uyumsuzluk her ikisinin ortak zelliidir (Ya u bir baka akkan
olan parann Beau-bourgdaki dolanma, emilme ve salma biimi konusunda
ne sylenebilir?).
Bu merkezde alan personelin davranlarnda da benzer bir elikiyle
karlalmaktadr. Bu ok ilevli (polyvalent) uzamda grevlilerin
kendilerine ait bir alma alanlar yoktur.
Ayakta durup, srekli olarak hareket eden bu insanlar rahat, esnek, gsterili
bir davran biimi sergilerlerken, dolaysyla modern bir meknla uyum
iinde bulunduklarn kantlamaya almaktadrlar. Oysa bir keye bile
benzemeyen kelerine oturduklar zaman bu keden evreye yapay bir
yalnzlk duygusu, kendi dnyasna kapanm insan izlenimi yaymaktadrlar.
Bu insanlarn tm enerjilerini bireysel bir savunma iin tketmeye mahkm
eden gzel bir caydrma taktiidir. Her nedense bu elikiyle yani devingen,
deiken, rahat (cool) ve modern bir d grnme sahip (i mekn eski
burumu deerler zerine oturtulmutur) ey dediimiz
Beaubourgda karlayoruz.
Bir grlebilirlik, saydamlk, ok ilevlilik, consensus ve iliki kurma
ideolojisine eklemlenen ve stelik bir de gvenlik antaj yaptrmyla kar
karya bulunan bu caydrma merkezi, gnmzde sanal bir toplumsal
sylevin btn zelliklerine sahiptir. Gerek tm toplumsal ilikileri temsil
eden bir alan, gerekse kltr ileyii asndan Beaubourg, ileri srd
hedeflerle tamamen eliki iinde olan dhice bir modern anttr. Byle bir ant
yapma fikrinin devrimci dnce sahiplerinin deil de her trl eletirel
dnce yeteneinden yoksun yani hakikate daha yakn olan mevcut dzenin
mantn savunanlarn aklna gelmi olmas rahatlatc bir dncedir. nk
ancak bu sonuncular denetlemekten ciz olduklar, kazand baarnn srrn
aklayamayacaklar eylerin gncel konumlarn elikilerine kadar kusursuz
bir ekilde yanstabilecek Beaubourg gibi bir makine yaplmas konusunda inat
edebilirlerdi.
Doal olarak Beaubourgun sunduu kltrel ieriklerin tamam addr
nk bu mimar biime uyabilecek en uygun ierik olsa olsa isel bir boluk
olabilirdi. Bu meknn insann zerinde brakt genel bir izlenim varsa o da
derin bir koma durumudur. Bu arada bir animasyon izlenimi brakmaya
alan eylerin aslnda bir reanimasyona benzediini ve byle olmasnn
daha uygun olacan nk kltrn zaten oktan
lm olduunu syleyebilmek mmkn. Beaubourgun ayp-lansa bile
hayranlk uyandracak bir ekilde dile getirdii kltrn lm zafer
lklaryla kutlanabilir ve erefine bir zamanlar fallik bitkinlik simgesi olan
Eyfel Kulesinin gncel edeerlisi bir ant ya da anti-ant dikilebilirdi. in
iin kaynayan, hi-pergerek ve toplumdan btnyle kopmu bir kltrn
ansna dikilecek bir ant. Oysa gnmzde transistorlu devrelere dntrlen
bu kltre muazzam bir ksa devre yaptracak olay sabrszlkla
beklenmektedir.
Beaubourg yani kendi arl altnda ezilen bir kltr figr, tpk direnli
dzgn bir geometrik yzeye niden sapla-np/sabitlenen otomobil tekerlekleri
gibi Sezar usul bir basn altndadr. u d yzeylerin/kaportalarn
arpmasyla gerekleen ideal bir kazann elinden sa kurtulan yerine;
aralarn mekanik ve metalik i yapsna bal ok kk meknsal boyutlara
indirgenmi llere uygun demir boru, levye, kaporta, metal ve insan eti
paralarnn karmakark bir grnm sunduklar binlerce kbik demir
parasndan oluan isel bir kazaya uram Sezar n arabalar gibi.
Beaubourgun sunmaya alt kltr paralanm, bklp kesilerek,
presleme yntemiyle en yaln ve kk elemanlarna indirgenmi
bir kltrdr. Beaubourg l, donmu bir metabolizma olup etrafa k
hzmeleri yayan mekanik bir bilimkurgu yaratna benzemektedir.
Oysa burada kltrn tamamn, zaten ezici bir grntye sahip Beaubourg
adl iskelet iinde paralamak ve ezmek yerine Sezar n yaptlaryla Dubuffet
ve kar-kltr sergilenmektedir ki, bunlarn tersine evrilen simlasyonu,
lm bir kltre ait gnderen sistemi grevi yapmaktadr. Gstergelerin
bu yararsz ilemselliini simgeleyen bir ant kabir olabilecek Beaubourg adl
bu iskeletin iinde Tinguelynin abuk bozulan ve kendi kendilerini yok eden
makineleri, kltrn sonsuzluu bal altnda tekrar tekrar sergilenmektedir.
Bylelikle her ey, ayn devinim iinde ntralize edilmekte, yani
Tinguelynin sergiledii eylerin ii (ileri doldurularak dekoratif
nesnelere dntrlen gerek l hayvanlar gibi) mze zellii tayan bu
kurum tarafndan doldurulurken, Beaubourg da grev edindiini syledii o
szde sanatsal ieriklerine indirgenmi olmaktadr.
Neyse ki btn bu kltrel deerler simlakr binann d1 mimar
grnmne bakar bakmaz s drlanmaktadr. nk borularla rlm bu
hassas (bilinli) d cephe grnts, evrensel bir fuar ya da sergi binasn
andrmaktadr. Bu grntsyle her trl geleneksel zihniyet veya antsallk
anlayn deitirebilecek bir gce sahip olan bu bina, iinde
yaadmz an bundan byle asla sreye baml olmayacan;
sahip olabileceimiz tek zaman anlaynn, hzlandrlm bir yinelenme ve
yeniden-yinelenme, devre ve transit akkanlar eklinde olabileceini aka
haykrmaktadr. Bizim kltrmz hid-rokarbrler, rafine etme, filtreden
geirme, kltrel molekllerin paralanmas ve bu paralarn yeniden sentetik
bir rn hline getirilmelerinden ibarettir. Mze-Beaubourg, bu
olguyu gizlemeye alrken iskelet-Beaubourg bunu yzmze
haykrmaktadr. Zaten iskeletin gerekten bu kadar gzel ve i meknlarn da
gerekten bu kadar baarsz olmasnn nedeni bu-dur. Kltrel retim
ideolojisi denilen ey her trl kltrn antitezidir; tpk grsel ve ok ilevli
mekn antitezi olmas gibi, zira kltr sr, ayartma, reti, gelimi bir ritelle
kstl bir simgesel dei toku alandr. Hibir ey bunu
deitiremez. Kitlelerin ve Beaubourgun houna gitse de gitmese de bu by-
ledir.
yleyse Beaubourgun iine neler konulmalyd sorusuna: Hibir ey
yant verilebilir. nk bu boluk anlam ve estetik duygusu zerine
oturtulmu her trl kltrn ortadan kayboluunu simgelemekten baka bir
ie yaramayacaktr. Bu bile olduka romantik ve i paralayc bir dncedir.
Oysa bu boluk bir anti-kltr bayapt olabilirdi.
Belki de kendi ekseni etrafnda dnp duran ve srekli yanp snen klarn,
mekn izgisel bir ekilde tarayp bld bir ortamda ziyareti kalabal
asal bir devingen unsur olabilirdi^)
Aslnda Beaubourg bir simlakrlar dzeninin ancak kendinden nceki
dzenin desteiyle ayakta durabildiini gstermektedir. Burada akkanlardan
oluan bir iskeletle d yzey balantlar bize ierik olarak derin bir
geleneksel kltr sunmaktadr. Ortaya ilk kan simlakrlar (yani anlam)
dzeni, kendinden sonra gelen ve hem gsteren/gsterilen hem de ie-
ren/ierik ayrmndan haberdar olmayan bir dzene bo bir tz sunmaktadr.
yleyse Beaubourgun iine neler konulmalyd? sorusu sama bir
sorudur. Bu sorunun bir yant yoktur. nk bu, isellik ve dsallk
ayrmndan yoksun bir sistemdir. Mbiys eridine benzeyen hakikatimiz
byle bir eydir. fade ettii her ieriin tersi saylabilecek bir anlama sahip
olan ve dolaysyla ieren tarafndan balangta yok edilen bu
(gerekletirilmesi kukusuz olanaksz) topyann doruluu Beaubourg
tarafndan onaylanmaktadr.
Oysa Beaubourgun iine ill bir ey konulmas gerekiyorsa bu bir lbirent,
sonsuz sayda kombinezon sunabilen bir ktphane olabilir ya da bir oyun
veya piyango ekilii araclyla insanlara yeni birer yazg datm yeri,
zetle Borgese zg bir evren hline getirilebilir ya da iine embersel bir
grnm sunan Harabeler yerletirilebilirdi. Borgesin yksnde anfitiyat-
roda oturan kalabalk renci grubu arasndan giderek daha az sayda insann
birbirlerinin dlerinde yaamay srdrd (hayr d rn bir Disneyland
deil, uygulamal bir kurmaca laboratuarndan sz ediyoruz) bir yer. eitli
yeniden canlandrma srelerinin, yani difraksiyon, iin iin kaynama/patlama,
boyut kltme, geliigzel zincirleme art arda gelmeler ya da geliigzel bir
ekilde ortala dalmalarn denendii bir yer. San Franciscodaki
Exploratorium ya da Philip Dickin romanlarnda olduu gibi. Ksaca bir
simlasyon ve byleme kltr, yoksa sanld gibi bir retim ve anlam
kltr deil. Sefil bir antikltr kapsamna girmeyecek tek neri bu
olabilirdi. Byle bir ey mmkn mdr? Bu lkede deil! Oysa bu kltrle
her yerde ve hibir yerde karlamyorsunuz. Bundan byle tek gerek
kltrel uygulama, u bizim kitlelere, yani bize ait (ikisi arasnda artk bir fark
yoktur) ve anlamdan yoksun gstergelerin rastlantsal ve iinden klmas
olanaksz bir ekilde gdmlenmesi zerine oturan bir uygulamadr.
Bir baka adan deerlendirildii zaman bile Beaubourgun iereni ve
ierii arasnda bir uyumsuzluk yoktur. Bu dnce ancak resm kltrel
projeye nem verildiinde bir doruluk payna sahip olabilmektedir. Oysa
yaplmaya allan ey bunun tam tersidir. nk Beaubourg anlam zerine
oturan u nl geleneksel kltre, binann d yzeyini oluturan akkan ve
borularn trdei saylabilecek (nc grup) simlakrlara ait rastlantsal bir
gstergeler dzeni grnm kazandrmak iin harcanan muazzam abadan
baka bir ey deildir. Zaten kitlelerin buraya davet edilmelerinin nedeni de
kendilerini bu yeni semiyrjik dzene altrabilmektir. Tabi bu i
kendilerine bir anlam ve bilgece kltr kazandrma gibi ters bir
bahaneye dayanlarak yaplmaktadr.
yleyse Beaubourg, aslnda bir kltrel caydrclk antdr aksiyomundan
yola kmak gerekmektedir. Kltrn insan bir ey olduu dncesini
savunmaktan baka bir ie yaramayan o ok eski senaryoyla kitleler aslnda
lm bir kltrn yasn tutmak gibi keyifli bir olaya katlmaya davet
edilmektedirler.
Onlar da bu davete koa koa icap etmektedirler. Beau-bourgun yol at
en ironik ey budur. Bir baka deyile kitlelerin Beaubourga komalarnn
nedeni yzlerce yldr kendilerini yoran, bktran bu kltr karsnda salya
aktmak deil, her zaman nefret etmi olduklar bir kltrn yasn tutma
frsatn kitle hlinde ilk kez ellerine geirmi olmalardr.
Beaubourgun kltrel adan kitleleri kandrmay amalad gibi bir
dnce tamamen yanltr. Kitleler sonunda kltrn ulat en st aama
olan kar-kltr de dhil olmak zere kltrn ldn, parampara, yani
gerekten tasfiye olduunu gsteren bu ilemsel fahielie tank olup, keyif
alabilmek iin koa koa Beaubourga gitmektedirler. Kitleler Beaubourga,
dayanlmaz bir cazibeye sahip felket blgelerinden birine koar gibi
komaktadrlar. Daha da gzeli bu kalabalklar Beaubourg iin bir felket, yani
son anlamna gelmektedir. Saylar, kalabalklar hlinde dolamalar,
bylenmilik-leri, her eyi grme ve elleme arzular her binay
ykabilecek trden nesnel bir lmcl davrana tekabl etmektedir.
Younluklar yalnzca binay tehlikeye atmakla kalmayp, olaya katlma ve
ilgilenme biimleriyle de bu animasyon kltrnn sunduu ierikleri yok
edebilecek kapasitededir. Bu grh davrannn kltrel amala bir ilikisi
yoktur. Baarl ve abartl olduu lde beklenen ilikinin tam tersine yol
amaktadr. nk potansiyel bir felket alanna benzeyen bu yap
iinde dolaan kitleler bir felkete yol aabilecek temel unsurdur, yani kitle
kltrne ancak kitle bir son verebilmektedir.
Bo bir alanda dolaan kitle bir akma dnrken, ayn zamanda
opaquelk ve tepkisizliiyle de bu ok ilevli alan dmdz etmektedir.
Katlmaya, simle etmeye, modellerle oynamaya davet edilen bu kitle,
kendisinden istenilenden fazlasn yaparak, sunulan nesnelerle o kadar ok
oynayp, olaylara yle youn bir ekilde katlmaktadr ki, hem kltrel giriim
hem de binann altyapsn tehlikeye sokmaktadr. Bylelikle kltr si-
mlasyonuna bir tr parodi, bir hipersimlasyonla karlk veren ve aslnda
kltrn sermayesi olmas gereken kitleler, Beaubourg denilen utan
abidesinin temsil ettii bir kltr yok etme aracna dnmektedirler.
Bu kltrel caydrcln baarsn kutlamak gerekir. Tm antisanatlar,
solcular ve kltr eletirmenlerinin gc devasa bir kara delie benzeyen
Beaubourgun sahip olduu caydrma gcnn zerresi bile deildir. Bu
gerekten de devrimci bir eylemdir nk bu istem d, lgnca ve
denetlenmesi olanaksz bir giriimdir. Oysa kltr yok etmek isteyen her
anlaml giriimin onu diriltmekten baka bir ie yaramad grlmektedir.
Beaubourgun sahip olduu tek ierik ziyareti kitlenin bizzat kendisidir.
Merkez, bu kitlelere bir karanlk oda, bir enerji dntrcs gibi
davranmakta ya da bir rafinerinin petrol rnlerini ya da ham madde akn
input-output terimleriyle aklamas gibi kitleleri input-output terimleriyle
aklamaktadr.
eriin -burada kltr, orada haber ya da mal olmasnn bir nemi yoktur-
iletiim srecine zg bir dayanak olduu hi bu kadar ak ve seik bir
ekilde ortaya konulmamtr. Aracn (medium) ilevi kitleler oluturup, trde
bir insan ve zihniyet ak retmektir. Banliylerde oturan ve alma
(i) merkezleri tarafndan her gn belli saatlerde emilen ve geri pskrtlen,
belli istasyonlarda ara deitirmek zorunda kalan kitleler gibi Beaubourgda
da devasa boyutlara ulaan bir gelgit vardr. Bu da bir tr itir. Test ve
anketlerle, ynlendirici sorgulama almalar yani ziyaretiler buraya kendi
kendilerine sorduklar sorularn nesne-karlklarn semeye (bulmaya) ya da
burada sergilenen nesnelerin kendilerine ynelttii g-dmlenmi ve ilevsel
sorularn yant olmaya gelmektedirler. yleyse bu bir i ve disiplin
dzeninden ok, dayatt koullar bir hogr kandrmacasna benzeyen,
programlanm bir disiplin dzenidir. Geleneksel kapitalist kurumlarn ok
tesinde bir yerlerde bulunan hipermarket gibi bir kltr hipermarketi olan
Beaubourg gelecekte karlalabilecek her trl denetim altna alnm
toplumsallama biimine imdiden modellik yapmakta, yani beden ve
toplumsal yaamn (i, elence, medya, kltr) dank ilevlerini bir araya
getirip, tm kart akkanlar entegre devre terimlerine dntrmektedir.
Toplumsal yaamn ilemsel simlasyonuna ait bir zaman-mekn.
Bunun iin tketiciler kitlesiyle rnler kitlesi arasnda bir edeerlik ya da
benzerlik olmas gerekmektedir. Hipermarkette olduu gibi Beaubourgda da
bu iki kitlenin birbiriyle karlamas ve birbirine karmas gerekmektedir,
zaten onlar geleneksel kltr yerlerinden (ant mzeler, galeriler,
ktphaneler, kltr evleri, vs.) ok ayr eyler hline getiren de bu
zellikleridir. Mal bir hipermala, kltr de bir hiperkltre dntren
tehlikeli kitle tam da bu noktada ortaya kmaktadr, bir baka deyile belirli
gereksinimler ya da farkl dei toku biimlerine deil bir eit tamamyla
iaretlerden oluan evren ya da bir kapal devrenin bir ucundan dierine
durmakszn gidip gelen bir itki, yani sonu gelmeyen bir seim yapma, okuma,
gnderen, marka, dekodaj etkileimi. Hipermarketlerdeki tketim nesneleri
gibi buradaki kltrel nesnelerin amac da sizi entegre olmu bir kitle,
transistorize olmu bir akm ya da mknatslanm bir molekl konumunda
tutabilmektir. Btn bunlar, yani maln hipergerek bir ey olduunu bize
hipermarket retmitir. Beaubourg da bize kltrn hipergerek bir ey
olduunu retmektedir.
Geleneksel mzeyle birlikte btn kltrler birbirlerine gemi, gruplam,
blnm ve kltr hipergerek bir eye dntren her eyi estetize etme
sreci balamtr. Mze, en azndan, bir bellee benzerken; Beaubourgda
kltr bir bellekten ok bir depo, ilevsel bir yeniden datm merkezine
benzemektedir. Bu olgu, yani uygar dnyada adm banda karmza kan
nesne stoklar, insan stoklar bir baka deyile kuyruklar, beklemeler, trafik
skklklar, (konsantrasyon) younlamalar, kamplar, bu birinciyi
tamamlayan daha genel bir olguya yol amaktadr. Kitle retimi de zaten
budur. Bu kitlesel retim ya da kitlelere hizmet amacyla yaplan retim
deil, kitle retimiyle ilikili bir eydir. Her trl toplumsallama biiminin
son rn olan kitle bir anda toplumsalla son vermitir. Oysa bize
toplumsaln kendisi olarak yutturulmaya allan kitle, tam tersine toplumsaln
iin iin kaynayp, ortadan kaybolduu yerdir. Kitle toplumsaln iin iin
kaynad ve dur durak tanmayan bir simlasyon sreci tarafndan
yutulduu, giderek youn bir grnm arzeden eydir.
Bu da ibkey bir ayna rneine gtrmektedir. Bu aklamaya gre,
kendilerini bu aynada gren kitleler giderek kitlesellemek isteyeceklerdir. Bu
tipik bir marketing yntemi, yani saydamlk ideolojisinin her ynyle bir
anlama kavutuu yerdir. Belki de akla gelebilecek en kk ideal kltr
modelinin sahneye konulmasyla kltrn ve uzants saylabilecek kitlenin
hzla yaygnlap geliebilecei dnlmektedir. Ayn srele zincirleme
tepkinin grld nkleer operasyon ya da spekler by operasyonunda
karlamaktayz.
Bylelikle mal dzeyinde hipermarket neyse kltrel dzeyde de Beaubourg
ilk kez o anlama sahip olmutur. Bir baka deyile kusursuz bir ksr dng
operatr ya da aklnza gelebilecek her eyi temsil edebilen bir ey (mal,
kltr, kalabalk, basnl hava).
Eer nesne stoklama ii, insan stoklanmasna yol ayorsa nesne stounun
yol at gizli iddetin insanlarda bunun tersi saylabilecek bir iddet trne
yol at sylenebilir.
Aklnza gelebilecek her trl stok iddet ykldr. Her insan kitlesi de
zgn bir iddetle ykldr. Kitlenin ekim gc ve neden olduu tepkisizliin
giderek younlamasndan kaynaklanan bir iddet. Bir atalet oda olan kitle
ayn zamanda yepyeni, aklanmas olanaksz ve da dnk iddetten farkl bir
iddet biiminin de merkezidir.
Tehlikeli kitle. in iin kaynayan kitle. Ziyareti says 30.000i at
takdirde Beaubourgun iskeleti yamulabilir. Yapnn bir mknats gibi ektii
kitle yapnn kendisini yok edebilecek bir deikene dnmektedir. Binay
tasarlayanlar bunu bilinli olarak yapm olabilirler mi (nerede o
gnler)? Eer binay ve kltr ayn anda yok etme ans tanyacak ekilde
programladlarsa, o zaman, Beaubourg bu yzyln en pervasz nesnesi ve en
baarl happeningidir.
Beaubourgu yamultun! Bu yeni devrimci bir gndem maddesi olabilir. Onu
yakmaya almak ya da varln tartmak anlamsz bir eydir. Onu ziyaret
edin yeter! Beaubourgun baarsnn nedeni artk bir sr deildir. nsanlar
merkez binay ykmak iin ziyaret etmektedirler. evresine bir felket
kokusu yayan, hassas bir mimariye sahip bu byk binay yamultabil-mek iin,
akn akn ziyarete gitmektedirler. Kukusuz o caydrc komuta itaat etmekte,
yani kendilerine tketilmek ve yok edilmek zere sunulan bir kltrle
yamultabilecekleri bir bina verildiinde syleneni yapmaktadrlar. Ama ayn
zamanda srarla, ancak bunun farknda olmadan, bu yok olua tank olmak
istemektedirler. Binay yok edebilmek iin, Merkeze akn akn komak kitlenin
gerekletirebilecei tek eylem biimidir. Kitle kltrne ait byk bir binaya
yani Beaubourgun kltr kazandrma adl meydan okuyan tavrna, kitle sanki
bir mer-miye/bombaya dnerek meydan okumakta, ona arl yani en
anlamsz, en aptalca, en az kltrel saylabilecek yanyla karlk vermektedir.
Sterilize edilmi bir kltr kitlesel dzeyde renmeleri istendiinde, kitle,
bu meydan okumaya, bir sre sonra vahi bir gdmleme biimine dnen,
ykc bir akn akn saldrma eylemiyle karlk vermektedir. Zihinsel
bir caydrma giriimine dorudan bir fiziksel caydrma eylemiyle karlk
vermektedir. Bu da onun meydan okuma biimidir. Kitlenin kurnazl oyunu
kuralna gre oynamasndan kaynaklanmaktadr ama o bununla yetinmeyip
iine kapatld sim-lasyon srecine, amalarn aan ve yok edici bir
hipersimlas-yon ilevi gren en akrak bir toplumsal srele karlk
vermektedir.2
nsanlar her eyi alp gtrmek, yamalamak, yemek, yutmak ve
gdmlemek istemektedirler. Onlar grme, deifre etme ve renme olayyla
pek ilgilenmemektedirler. Kitlesel olan tek duygu gdmleme duygusudur.
Organizatrler (sanatlar ve aydnlar) bu denetlenmesi olanaksz
isteksizlikten korkmaktadrlar nk onlar kltrn seyirlik bir olay olmaktan
ok retici bir ey olduuna inanmaktadrlar. Anlalmaz bir kltre kar
verilebilecek, bir mabedin kaplarn krarak tecavz etmeye benzeyen, bu
zgn ve vahi yant, yani bu etkin, yok edici bylenme olayn gz ard
etmektedirler.
Alnn ertesi gn kalabalk tarafndan demonte edilerek, karlacak bir
Beaubourg, bu kltrel demokrasi ve saydamlk adl sama meydan okuma
dncesine kar verilebilecek en gzel yant olabilirdi. Herkes bu
fetiletirilmi kltrden birer feti-somun gtrebilirdi.
nsanlar buraya dokunmak amacyla gelmektedirler. Bak -lar dokunur
gibidir. Bu baklar elle dokunma arzusunun bir parasdr. Buras dokunma
zerine oturtulmu bir evrendir, yoksa grsellik ya da sylev ekme zerine
deil. nsanlar gnmzde artk gdmlemek/var olmak,
datmak/datlmak, dolamak/dolatrlmak gibi dorudan yeniden
canlandrma, mesafe ya da dnce dzenine ait olmayan bir srecin
iine sokulmulardr. Bu bir panie kaplma olayna, panie kaplm bir
dnyaya benzemektedir.
Hibir grnr nedeni olmayan yava ekim bir panik... Tkanp kalm bir
topluma zg isel bir iddet yani iin iin kaynama/patlama.
Beaubourgu artk yakamazsnz nk bu olasla kar her trl nlem
alnmtr. Yangn, patlama ve ykma bu trden bir ant yok edebilecek
alternatifler arasnda deildir. (Quaternaire) Drdnc zamana ait sibernetik
ve kombinatuvar bir dnyay yok etmenin yolu, iin iin kaynamadan
gemektedir.
Ykc eylem ve iddet araclyla ortadan kaldrma bir retim biimine
uygun dmektedir. ebeke, a, kombinatuvar ve k akmlarndan oluan bir
evreneyse tersine evirme ve iin iin kaynayp/erime uygun dmektedir.
Kurumlar, devlet, iktidar, vs. iin de ayn ey geerlidir. Btn bunlarn
elikiler araclyla ortadan kalkacan dlemek bir d olarak kalmaya
mahkmdur. nk artk giderek karmaklaan kurumlar, feed-back, ok
gelikin denetim devreleri nedeniyle kendiliklerinden iin iin kaynamaya
balamlardr. iktidar da iin iin kaynamaktadr. ktidar gnmzde bu
ekilde ortadan kaybolmaktadr.
Ayn ey kent iin de geerlidir. Yangnlar, savalar, veba, devrimler,
marjinalleen sululuk, felketler, yani antikent sorunsalyla, kente zg isel
ve dsal olumsuzluklarda gerek bir yok olu biimine kyasla arkaik bir
eyler vardr.
Bir yeralt kenti senaryosu bile (yaplarn in usul gmlme biimi) naif
bir senaryodur. Halen kentler genel bir retim ya da bir yeniden canlandrma
emasyla ilintili bir yeniden retim emas dorultusunda
yinelenmemektedirler (kinci Dnya Savandan sonra kentler bu emaya
uygun bir ekilde restore edilmiledir). Kentleri diriltebilmek artk bir rya.
erik dzeyinde de bu byle (kentler artk zaman iinde birikmi sibernetik
bellek araclyla genetik koda benzer bir ekilde kendini durmadan
yineleyebilmektedir). Borgesin btn o coraf alan kaplayan ve onun ikizi
saylabilecek harita topyas sona ermitir. Bugn simlakr retimi ikiz ya da
dplikasyon yoluyla deil genetik minyatrletirme sayesinde gerekleti-
rilmektedir. Burada da yeniden canlandrma ve iin iin kaynama sona ermitir
nk bundan byle kentler de hi kimseye ait olmayan ve hibir eyi
unutmayan bir bellek tarafndan en kk boyutlara indirgenmektedir. Tersine
dndrlmesi olanaksz, ikin, giderek younlaan, potansiyel olarak tkanm
ve zgrletirici bir patlamaya asla tank olmayacak bir dzen simlasyonu.
Bir zamanlar kltrmz bir zgrletirme gcne (rasyonel) sahipti. Bu
kltr ister kapital, ister retici glerin zgrletirilmesi, ister akl ve deer
alanlarnn tersine evrilmesi olanaksz uzantlar, isterse evrensele kadar
giden bir uzay fetih ve kolonizasyonuna (isterse gelecee ynelik toplumsal ve
toplumsal enerji biimlerini ngren devrime) ait olsun emada bir deiiklik
yoktur. Bu yava yava ya da ni ataklarla yaylp, genilemeye alan bir
sistem ve zgrletirilen bir enerji zerine kurulmu bir ema ya da her eyi
egemenlii altna alma zerine oturtulmu bir dselliktir.
Bu kltre elik eden iddetse ortaya ok daha geni, byk bir dnya, yani
retim dnyasnn kmasna neden olmutur. Bu tr bir iddet diyalektik,
enerjetik, katartik bir iddettir. Bu toplumsala yn veren ve sonunda toplumsal
alann btnyle tkanmasna yol aan bir iddettir. Bu belirlenmi, analitik
ve zgrletirici bir iddettir.
Gnmzde ortaya, geleneksel da dnk iddet emasna uymad iin,
henz zmlemeyi beceremediimiz bambaka bir iddet tr kmtr. Bu,
bir sistemin genilemesi sonucunda deil, fizikteki takmyldz sistemlerine
benzeyen bir sistemin bzlmesi ve tkanmas sonucunda oluan iin iin kay-
nama/patlama cinsinden bir iddettir. Toplumsaln akl almaz boyutlarda
younlamasyla, ar derecede dzenli bir sistem, ar yklenmi bir (bilgi,
enformasyon, iktidar) ayla, tm klcal boluklara kadar egemen olabilen,
abartl boyutlara varm bir denetim sonucunda ortaya kan bir iddet.
Bizim bu iddeti anlayamaymzn nedeni dgcmzn yaylmac
sistemler mant dorultusunda ynlendirilmi olmasdr. Bu mantk
belirsizliin srp gitmesine yol amakta ve iddette bu emaya uygun bir
ekilde retilmektedir. nk klasik belirleyicilik ve nedensellik
modellerinden nbeti devralan bu rastlantsal modeller bildik yaylmac
sistemlerden her ynde (ister yldz isterse toprak altna kk salma
biiminde olsun) ve her ekilde genileyen retici ve yaylmac
sistemlere geii simgelemektedirler. Enerjileri zgrletirmek, younluklar
yaygnlatrmak, arzuya molekler bir biim vermekten yana olan btn
felsefe akmlar ayn ynde yani klcal boluklara kadar tkanma ve sonsuzlua
ynelik bir alama dorultusunda ilerlemektedirler. Molerle molekler
arasndaki fark bir modlasyon farkndan ibarettir. Belki de bu, yaylmac
sistemlere zg temel enerjetik sre iinde yer alan, en son mo-dlasyondur.
Bin yl sren bir enerjiyi zgrletirme ve salverme evresi ve bir tr
maksimal dzeye ulam bir parldama, k sama srecinden sonra
(Bataillen kayp ve kazan kavramlaryla, o muhteem antropolojisini
zerine oturtmu olduu tkenmek bilmeyen bir parltya sahip gne mitini,
bu bak as dorultusunda yeniden gzden geiriniz. nk bu bizim k
saabi-len ve devrimci zellie sahip felsefemize ait son miti genel bir
ekonomi dncesine ait son havai fiektir. Ancak bunun bizim iin bir anlam
kalmamtr) bir iin iin kaynama, toplumsaln tersine evrili evresine
geiyorsak o zaman baka. Tkanma noktasna gelmi bir toplumun devasa
boyutlara ulaan tersine evrilme sreci. Yldz sistemleri n yayma glerini
yitirdikten sonra da varlklarn srdrrler; yani nce yava bir iin iin
patlama srecine boyun eerler, daha sonra da giderek hzlanp, mthi bir
sratle klrler ve bir kara delik grnmn alncaya kadar evrelerindeki
tm enerjileri yutarak dtan ie doru eilip, kvrlan sistemlere dnp,
bizim bildiimiz anlamda tkenmek bilmeyen bir yansma ve sonsuz bir
potansiyel enerji kayna olarak bildiimiz dnyay ilerine ekerek yok
ederler.
Belki de byk metropoller (eer bu varsaymn bir anlam varsa kukusuz
yle olmas gerekiyor) bu anlamda iin iin patlayan merkezlere
dnmlerdir. Kapital ve devrim gibi iki kavramn ada olan ve altn
an kapatarak bugn anlamn yitiren toplumsaln emildii ve yutulduu
merkezler. Politikay sarp sarmalayan bir tepkisizlik ortamnda niden ya
da yava yava dtan ie doru kvrlan bir toplumsal (Bu tersine evrilmi bir
enerji midir?). Dilin yaptn yapmamak yani iin iin kaynamay olumsuz,
tepkisiz, geriletici bir sre olarak dayatp bunun tersi olan gelime, devrim
gibi kavramlar yceltmemek gerekir. in iin kaynama/patlama sonularn
n grebilmenin olanaksz olduu bir sretir. lk iin iin patlama olay,
kukusuz 1968 Mays, bir baka deyile devrimci terimlerle yaplan
yorumlamann tam tersine, toplumsal tkanmaya kar gsterilen ilk iddetli
tepki; bir bzlme ve bizzat olaya katlanlarn, toplumu daha st bir konuma
gtrmeyi amalayan ideolojisiyle elien toplumsaln egemenliine kar, bir
meydan okumadr. Hlen bu ryann etkisi altnda bulunduumuz sylenebilir.
Zaten 1968 olaylarnn byk bir blm bu devrimci dinamikle ilgili olup,
devrimci bir iddettir. Ancak ayn anda ortaya belli bir konuda niden dtan
ie doru kvrlan bir toplumsal ve bunun sonucunda da niden iin iin
kaynamaya balayan bir iktidar kmtr. Ksa srede ortaya kan bu iin iin
kaynama o gn bu gndr devam etmektedir. Toplumsaln, kurumlarn ve
iktidarn bu iin iin kaynamas derinden derine srp gitmektedir. 1968
Mays enerjisini nerden ald belli olmayan devrimci bir dinamiin
rn deildir. Tam tersine devrimin, hatt devrim fikrinin kendisi bile iin
iin kaynamakta/patlamaktadr ve bu iin iin patlamann yol aaca sonular
devriminkinden ok daha nemlidir.
Kukusuz 1968 Maysndan bu yana ve 1968 Mays sayesinde toplumsal
giderek byyen bir le benzemektedir (katlma, ynetim, genelletirilmi
zerk ynetim, vs.) Ancak toplumsal ayn zamanda 1968dekine oranla pek
ok konuda kendinden tamamen kopmu ve btnyle tersine evrilmi
durumdadr. Tarihsel akln anlayabilecei trden bir hafif deprem geirmitir.
1
Beaubourgun kltrel bir ileve sahip olmasn engelleyen baka eyler
vardr. rnein keyif alabilmek iin saa sola saldran bir ziyareti kitlesi gibi
(bu konuya ileride deineceiz).
2
Bu tehlikeli ve Beaubourgun ne anlama geldiini kesinlikle anlam
bulunan bir kitleye oranla, Vincennes niversitesi rencilerinin al gecesi
yaptklar gsteri olduka komik kalyordu.
HPERMARKET VE HPERMAL
Otuz kilometrelik bir alan iinde karnza kan ok iaretleri sizi, u byk
seip alma merkezleri olan hipermarketler, yani birok bakmdan yeni bir
toplumsallk biiminin gelimekte olduu u hiperalanlara doru
ynlendirmektedir. Bir hipermarketin nasl btn bir yerleim blgesi
nfusunun merkezi hline geldiine, alma ve alveri saatleriyle yol
gzerghlar ve eitli gnlk alkanlklar nasl ynlendirdiine bir
bakalm. Bu hipermarketler, i merkezleri tarafndan belli saatlerde
pskrtlen banliy yolcularnn tren, metro, otobs aktarma istasyonlarnda
neden olduklar devasa gelgit olayna benzer bir hareket yaratmaktadrlar.
Burada karmza kesinlikle bir baka tr alma, toplumsal bir kltr
yaratma, karlatrma ve inceleme yapmayla toplumsal bir yasa ve
yarglamaya dayal biim kmaktadr. nk insanlar buraya kendi
kendilerine sorabilecekleri her trl sorunun nesnelemi-yantlarn bulmaya
ve aralarndan bir seim yapmaya gelmektedirler. Daha dorusu nesnelerce
oluturulan ilevsel ve ynlendirilmi bir sorunun karl olmaya
gelmektedirler. Nesneler burada bir mal olma zelliklerini
yitirerek, tadklar anlam ve mesajn zlp, onaylanmas gereken trden
gstergelerle oktan semeli bir teste benzemektedirler. Bize sorular sorup,
yant vermeye zorlamaktadrlar. stelik yantlar sorunun iindedir. Medya
mesajlar da benzer bir ekilde i grmekte ve bunlar da insan ne
bilgilendirmekte ne de insanla iletiim kurmaktadr. Medyann mesajlar bir
referandum, sonu gelmeyen testler, ksrdnglemi yantlar, zetle kodun
geerliinin snanmasndan baka bir ey deildir.
Baklarmz etkileyebilecek bir rlyef, bir perspektif, bir ufuk noktasndan
yoksun olan hipermarket; dzenlenme biimi nedeniyle art arda gelen ve
edeerli gstergelere benzeyen reklam panolar ve rnlerden oluan total
bir ekrana benzemektedir. Bu hipermarketlerde yalnzca n sahne
dzenlemesiyle uraan, yani boalan raflar dzenleme iinden
sorumlu insanlar vardr. Bunlar tketicilerin at delikleri
tkamakla grevlidirler. Bu derinlikten yoksunlua bir de self-
service olayn ekleyin, yani her yeri birbirine benzeyen, alcyla satcnn
kar karya gelmeyip, insanlarla eylerin bir araya getirildii dolaysz bir
gdmlenme meknn. Peki kim kimi gdm-lyor?
Bu simlasyon evreninde bask bile ancak bir gstergeye dnt lde
onunla btnleebilmektedir. Bu ikna etme evreninde caydrc bir gce
dnen bask, dierlerinden farksz bir gstergedir. Hrszl nlemek
amacyla konulan televizyon kameralar bu simlakrlardan oluan dekorun bir
paras gibidir. nk kusursuz bir gvenlik sistemi maazann maliyetinden
daha byk bir yatrm yapmay gerektirecektir. Byle bir gvenlik sistemi
maaza asndan verimli bir yatrm olmayacaktr. yleyse var olan gvenlik
dzeni basky antran, yani bask simlasyonuna benzeyen bir eydir. Bu
gster-gelemi basknn dier gstergelerle bir arada bulunmasnda hibir
saknca yoktur. Hatt bu gstergenin tam tersi bir anlama sahip ve sizi
rahatlatarak sakin sakin alveri yapmaya davet eden devasa panolar bile.
Aslnda bu panolar da sizi o polis grevi yapan kameralar kadar iyi ya da
kt bir ekilde gzetlemekte ve izlemektedirler. Televizyon kameras size
bakarken, siz de kalabaln arasnda kendi kendinizi izliyorsunuz. Tketim
adl etkinliin bir paras olmamz salayan srsz bir ayna gibi. Bu dnyay
kendi iine kapatan bir ikiye blme ve ikizini retme oyunu.
Hipermarketler kendilerini besleyen ve bir buluma merkezi hline getiren
otoyollardan, otomobillerle rtl bir alana benzeyen parkinglerden,
bilgisayar terminalinden, (daha geri planda benzer halkalardan oluan) btn
etkinlikleri yanstan ilevsel bir ekrana benzeyen kentten ayr bir ekilde ele
alnamaz. Hipermarket byk bir montaj fabrikas gibidir. Aradaki tek fark
mantken art arda gelen safhalardan olumak zorunda olan alma dzeni
yerine, buradaki grevlilerin (ya da hastalarn) ortalkta alk alk dolanarak
alma zincirinin bir blmnden dierine geliigzel bir ekilde gidip
gelmeleridir. Yine alma dzeninden farkl olarak insanlar buraya
istedikleri zaman gelmekte, semekte ve satn almaktadrlar. Ancak burada da
yine de yasaklarn bir hogr, kolaylk salama ve hi-pergereklik cils
ardna gizlendii programlanm bir disiplin dzeni ve montaj bandyla
karlalmaktadr. Kapitalin geleneksel kurumlar ve fabrikann tesinde bir
yerlerde bulunan hipermarket, gelecekte karmza kacak her trl
toplumsal denetim biimi, yani toplumsal yaam ve birlikteliin
dank ilevlerini (i, bo zamanlar deerlendirme, beslenme, salk, ulam,
medya, kltr) tek bir homojen at (zaman/mekn) altnda buluturma
modelidir. Tm kart akmlarn kapal devre terimiyle yeniden
yorumlanmasndan baka bir ey deildir. Toplumsal yaamla bir yerleim ve
trafik dzenine ait ilemsel bir simlasyonun gerekletirildii zaman-mekn.
Gelecei nceden haber veren bir model olarak hipermarket (zellikle de
ABDde) yerleim blgelerinin dalmn belirlemektedir. Oysa geleneksel
arlar kentin tam merkezine yerletirilerek kentliyle kylnn bulumasn
salard. Hipermarket krsal kesimle kentin ortadan kalkarak yerini kyle-
kent aras bir yere (agglomeration) brakan yeni bir yaam
biiminin davurumudur [tketime edeer, onun mikromodeli, tamamyla
iaretlerden oluan ilevsel bir kent d- banliy tipi alveri yeri (zoning)].
Dahas hipermarket tketim merkezi olmann tesinde bir anlama sahiptir.
Burada sergilenen nesneler zgn bir gereklikten yoksundur, bir baka
deyile nemli olan onlarn gelecee zg toplumsal iliki modelini
andran seriler, daireler ve seyirlik eyler eklinde dzenlenmi olmalardr.
Bir biim olarak hipermarket modernliin nasl sona ereceini
anlamamza yardmc olmaktadr. Byk kentler yaklak yzyllk (1850-
1950) bir sre iinde modern (ou u ya da bu ekilde bu bal tayordu)
byk maazalarn douuna tank olmulardr. Ancak ulamla birlikte ortaya
kan bu asal modernleme sreci kentsel yapy allak bullak etmemi
ve kentler, kent olarak kalmlardr. Oysa yeni kentler, hipermarket ya da
shopping center larn uydularna dnmlerdir. Bu uydulara programlanm
bir tama dzeniyle ulalmaktadr. Bunlar kentten ok bir banliyye
benzemektedirler. Ortaya sibernetik zellie sahip yeni bir yaplama biimi
kmtr (bir baka deyile yaama ve yerleim alanyla ulam alan asndan
genetik kodunkine benzeyen molekler komut senaryolarnn ayns). Bu
yaplama nkleer ve uydu zellikleri tayan bir biime sahiptir. Hipermarket
bir ekirdek gibidir. Modern bir kent bile onu emememektedir. evresinde
oluturduu yrngeye banliyler oturtmakta, kimi zaman da niversite hatta
fabrika gibi yeni yerleim alanlar iin, bir gref vazifesi grmektedir. Bu XIX.
yzyla ait ya da merkez bir yaps olmayan ve kent yrngesini bozmadan
banliyye yerleen fabrikaya deil, elektronik kumanda dzenine sahip
otomatik montaj fabrikasna bir baka deyile meknsal zorunluluktan
tamamen arndrlm bir alma dzeni ve bir ileve sahip fabrika tanmna
uyan fabrikaya benzemektedir. Bu fabrikada da hipermarket ya da yeni
niversitede olduu gibi zerkleen (ticaret, i, bilgi, bo zamanlar
deerlendirme) ve yer deitiren (ki bu olay, kentin modern yaylma
biimini belirlemektedir) ilevlerden ok ilevlerin birbirleriyle olan
balantlarn kopartan bir model, belirsiz ilevlerle karlalmaktadr. Kent
dna tanm hipergerek bir model, bir kentle hibir ilikisi
kalmam sentetik bir yerleim blgesi ekirdeine benzeyen bu
fabrika, kentin, kendi kendisiyle olan tm balantlarn kopartmtr. zgn
bir toplumsal senteze benzeyen, belli bir alana ve nitelie sahip kent, hatt
modern kentin bile lm anlamna gelen bu fabrikalar kente zg negatif
uydulardr.
Bu yerleme biimiyle, eitli ilevlerin rasyonelletirilmesi arasnda bir
iliki olduu dnlebilir. Oysa belli bir ilev konusunda hiperuzmanlalarak
anahtar teslimi dzeyine gelinmise, bu fabrikann zgn amacn yitirerek
bambaka bir eye yani ok ilevli bir ekirdek, oul bir input-output
dzenine sahip kara kutulardan oluan bir btn, yapsal bir bozulma ve
deformasyon merkezine dnm olduunu gsterir. Bu fabrikalarla bu
niversiteler artk birer fabrika ya da niversite deildirler. Zaten
hipermarketlerin de bir pazar yeriyle artk uzak-yakn hibir ilikisi
kalmamtr. Bu yeni ve tuhaf meknlarn en kusursuz rnei, kukusuz yaam
alann ntralize edebilen bir caydrma gcne sahip olan nkleer santraldir.
Bu meknlarn grnr ilevlerinin gerisinde gizlenen asl
ilevleri caydrmadr. levlerini yitiren ilevsel ekirdekler hipergerek-
lemektedir. Artk birer simlasyon kutbuna dnm bulunan bu yeni
nesnelerin evresinde eski garlar, fabrikalar ya da geleneksel ulam sistemleri
yani modernlie zg eylerden ok bir hipergereklik, gemi ve
gelecekten yoksunlatrlm ilevsel ayn andalk, her eyi etkileyebilme
arzusu vardr. Doal olarak ayn zamanda yeni bunalm ya da felket biimleri
de vardr. rnein Mays 1968 Sorbonneda deil Nanterrede balamtr, bir
baka deyile Fransada ilk kez bir bilim yuvasnn kendi duvarlar dna
kartlarak hiperilevsel hle geti-lmesinin, yani programlanm neo-
fonksiyonel bir dzen iinde bilgiye ilevini ve amacn yitirtmenin, meknsal
ve anlamsal zarar vermeyle eanlaml bir ey olduu grlmtr. Bu noktada
sahip olduu gnderenler sistemini yitirerek yrngeye oturtulmu bir uydu
modeline (bilim, kltr) kar ortaya yeni ve zgn bir iddetin kt
grlmtr.
LETM ARALARINDA N N
Kaynayan/Patlayan Anlam

Her geen gn daha ok haber ve bilgiye karn giderek daha az anlamn


retildii bir evrende yayoruz. Bu bak asndan yola karak
varsaymdan sz edebiliriz:
- Birinci varsayma gre haber, anlam (negantropik unsurdur) retmekte
ancak tm alanlarda karlalan genel bir anlam kaybn engelleyememektedir.
letiim aralar araclyla istediimiz kadar mesaj ve ierii yeniden
topluma pompaladmz varsaysak bile anlamn yok olu srecinin hz,
anlamn pompalanma srecinin hzndan daha yksektir. Bu durumda var olan
iletiim aralar yetersiz kalacaklarndan devreye ek iletiim aralarnn
sokulmas gerekmektedir. Bunun adysa zgr konuma ya da bireysel yayn
hcreleri eklinde sonsuz sayda oaltlabilen iletiim aralar hatt anti-
iletiim aralar (korsan radyolar, vb.) ideolojisidir.
- kinci varsayma gre haberin anlamla hibir ilikisi yoktur. yleyse,
haber bir baka dzen ya da gruba aittir. Haber, anlamla anlam dolanm ya da
dolam dzeni dnda kalan ilemsel bir modeldir. Bu Shannon varsaymna
gre iletiim evreninde retilen haber saf bir aratr. Teknolojik zellie sahip
bu aralarn ierdii herhangi bir anlam yoktur. yleyse iletiim aralar
tarafndan retilen haberlerin anlamlar baka alanlara zg deer yarglar
tarafndan belirlenemez. Bu trden bir anlam genetik kod tarafndan retilen
koda benzemektedir, bir baka deyile aktarlan haberden ne anlyorsanz
anlam odur. Haberin sahip olduu anlam byle bir eydir. Oysa bizim
bildiimiz anlam baka bir eydir. Anlam, Monodun Rastlant ve Zorunluluk
balkl metninde aklad gibi sonradan ortaya kan bir eydir. Bu adan
haber enflasyonuyla anlam deflasyonu arasnda hibir anlaml ilikinin
bulunmad sylenebilir.
- nc varsayma gre, haber, anlam dorudan yok ya da ntralize eden
bir ey olduu lde haber enflasyonuyla anlam deflasyonu arasnda, olduka
belirgin ve zorunlu bir iliki vardr. Anlam yitiminin dorudan iletiim
aralar yani anlam yok edip, ikna edici bir haber biime sokan kitle
iletiim aralarnn mdahaleleriyle bir ilikisi vardr.
En ilgin varsaym bu sonuncusudur, ancak u anda kabul gren
dncelerin tam tersini savunmaktadr. Nereye baksanz toplumsallamann
iletiim aralarnn gnderdii mesajlarla ilgilenme dzeyiyle doru orantl
bir ekilde lldn grrsnz. letiim aralar ve gnderdikleri
mesajlarla ilgilenmeyenler gcl ya da gerek dzeyde
toplumsallamam insanlar olarak kabul edilmektedir. Haber her yerde hzl
bir anlam dolanmn salamakla ykmldr. Bu durum ekonomik adan
Kapitalin hzl bir ekilde el deitirme zorunluluu sonucunda retilen art
deer olayna benzetilebilir. Haber, iletiim yaratan bir ey gibi sunulmaktadr.
Boa retilen haber oran muazzam boyutlara ulasa bile, genel bir
consensusa dayanlarak bu haddinden ok anlamn toplumsaln klcal
damarlarna kadar datlmas istenmekte ve bu yzden boa retilen haber
kadar anlam retimi konusunda da kimsenin sesini karmad grlmektedir.
Tpk kendinden kaynaklanan bozukluklara ve irrasyonel yanlarna ramen
madd retimin daha ok zenginlik ve toplumsal uyum retmesini isteyen bir
consensus gibi. Hepimiz bu efsanenin su ortaklaryz.
Bizim modernliimizin banda da madd retim vardr sonunda da! Zaten
madd retim olmasayd bizim toplumsal rgtlenmemiz inandrc olmazd.
Oysa sahip olduumuz toplumsal rgtlenme dzeni yine madd retim
yznden kmektedir. Haberin anlam rettiini sandmz srada aslnda
tersi olmaktadr.
Haber kendi rettii ierikleri yok etmektedir. letiimi ve toplumsal yok
etmektedir. Bunun iki nedeni vardr.
1. letiim kurmak yerine sahneledii iletiim oyunu iinde kaynayp
gitmektedir. Anlam retmek yerine sahneye koyduu anlam retimi oyunu
iinde kaynayp gitmektedir. Bu devasa simlasyon srecini biz ok yakndan
tanyoruz. Ynlendirici olmayan karlkl konumalar (interview), konuma
hakk tanmalar, izleyici telefonlar, her trl katlma biiminden yararlanma,
konumayanlara antaj yapma, yani Bu sizin sorununuz, haber demek siz
demektir, vb. Drt bir yanmz bu trden bir hayal ierik, homeopatik
(dozda) bir a ya da uyankken grlen d trnden bir iletiim, bir haber
ayla sarlmtr. Seyretme arzusunun sahneye konulduu ksr dng-sel bir
dzenleme, bir tr iletiim antitiyatrosu, sonu olarak geleneksel kurumun
olumsuz anlamda salna kavuturularak, yeniden devreye sokulmas yani
kapal devre bir olumsuzluk sreci. Bu haber simlakrn ayakta tutabilmek
iin muazzam bir enerji harcanmaktadr. Bunun amac bizi radikal bir anlam
yokluu gereiyle kar karya getirecek ni bir sim-lasyondan kurtulma
olayn engelleyebilmektir.
Burada iletiimin ortadan kaybolmasnn m simlakrn bu boyutlara
varmasna neden olduu ya da caydrc amalara sahip simlakrlarn m ilk
nce ortaya karak (gerein yerini alarak geree bir son veren model) her
trl iletiimin olasln ortadan kaldrm olduu gibi bir soru sormak
gereksizdir.
Burada hangi terimin ncelikli olduu sorusu yersizdir nk ncelikli bir
terim yoktur. Bu, ksrdnglemi bir simlasyon sreci, yani hipergerek bir
sretir. Anlam ve iletiim hiper-gereklemitir. Geree bir son veren ey
gerekten daha da gerek gibi grnendir.
Birer kapal devreye benzeyen iletiim ve toplumsal bir yem ilevine
sahiptirler. stelik bu yem bir mitin gcne sahiptir. Sistemin kendi
gerekliini kantlayabilmesi iin gstergelerin (haberin) srekli olarak
yinelenmesi gerekmektedir. Olmayan varln imgeler yani gstergelere
dnerek yineleten sistem bu sayede bir gereklik katsaysna sahip
olabilmektedir. Habere inanlmasnn ve iman edilmesinin nedeni de zaten
budur.
Oysa bu inan biiminin arkaik toplumlardaki mitlere inanma biimi kadar
karmak bir ey olduu sylenebilir. nk insanlar hem inanrlar hem
inanmazlar. Bu konuda kendi kendilerini sorgulamay gereksiz bulurlar.
Yalan sylediklerini biliyorum, ama herhlde o kadar da deil. Sistemin bizi
iine kapatm olduu bu anlam ve iletiim simlasyonuna kitlenin tamam,
yani her birimiz bir tr ters bir simlasyonla karlk veriyoruz. Sistemin
caydrclna kar souk bir tavr alyor ya da daha da karmak bir inan
biimiyle karlk veriyoruz. Mit diye bir eyin varl, insanlarn mite
inandklarn gstermez. Eletirel dncenin bizi bu tuzaa drmeye
almasnn nedeni, kitlelerin aptal ve naif olduu gibi bir nyarg sayesinde
ayakta duruyor olmasdr.
2. letiimin bu anormal boyutlara ulaan grnts, iletiim aralar ve
haber bombardmannn toplumsal yapy bozmalarn engelleyememektedir.
Haber, anlamla toplumsal ard arkas kesilmeyen bir tr nebulay andran
yeniliklerle deil, bunun tam tersi saylabilecek mutlak bir antropiye1 mahkum
ederek yapmaktadr.
yleyse iletiim aralar toplumsallamay salamaya ynelik aralar deil,
toplumsaln kitleler iinde iin iin kaynama-sn/erimesini salayan
aralardr. Zaten bu mikroskopik gsterge dzeyindeki anlam erimesinin
makroskopik dzeydeki uzantsndan baka bir ey deildir. Bu olay
gncelliini henz tm boyutlaryla yitirmemi olan McLuhann medium is
message formlnden yola karak zmleyebilirsiniz.
Burada anlam, anlama ait ieriklerin tmnn egemen bir iletiim arac
tarafndan yutulmas demektir. Olay kmasn salayabilen tek ey iletiim
aracdr. eriklerin tutucu ya da ykc olmas arasnda bir fark yoktur. Bu
durum her trl anti-medya, korsan radyoculuk gibi olaylar iin de ciddi bir
sorundur. Ancak McLuhann bile iinden kamad daha ciddi sorunlar
vardr, zira tm ieriklerin ntralizasyonunun tesinde, iletiim arac kendi
gcnden bir biim olarak yararlanarak gerei dntrebilir. Tm ierikler
iptal edilseler bile bir biim olarak iletiim aracnn kendisi devrimci ya da
ykc bir kullanm deerine sahip olabilir, kim bilir? Zaten
McLuhann formln gidebilecei en u noktaya kadar
gtrdnzde ulaacanz nokta budur. Oysa yalnzca mesajn iletiim
arac iinde eriyip gitmesinden deil, ayn devinim iinde iletiim aracnn
gerein iinde eriyip gitmesiyle iletiim arac ve gerein de (iletiim
aracyla iletiim tanmnn birbirine karmas gibi) bir tr hipergerek bir
nebula iinde eriyip gitmesinden sz etmek gerekir.
Tipik modern biimlerden biri olan iletiim aralar da dhil olmak zere
tm modern biimlerin geleneksel konumlar bugn tartmal bir hle
gelmitir. McLuhann simlasyon ana ait emektar forml Medium is
message (mesaj iletiim aracnn kendisidir) -yayc gerekte alcdr- tm
kutuplar birbirlerine kararak ksr dngsel bir grnme brnmlerdir.
Panoptik ve perspektif uzam sona ermitir. Btn bunlarla modernliimizin
hem ba hem de sonunda karlalmaktadr, bir baka deyile tm ierik ve
mesajlar iletiim arac tarafndan buharlatrlp yok edildiinde geriye kalm
tek ey gibi grnen bu forml gidebilecei en u noktaya kadar
gtrdmzde, iletiim aracnn bizzat kendisi de buharlap yok
olmak durumuyla kar karya kalmaktadr. Aslnda iletiim aracna bir
inandrclk katarak, ona farkl, belirgin bir iletiim arac konumu kazandran
ey mesajdr. Mesajdan yoksun bir iletiim arac bizim tm nemli gncel
deer ve yarglama sistemlerimiz gibi tanm belirsiz bir eye dnecektir.
Etkisini nnda hissettiren tek bir model mesaj, iletiim arac ve gerei
ayn anda retmektedir.
Sonu olarak medium is message yalnzca mesajn deil, ayn zamanda
iletiim aracnn da sonu demektir. Szcn yazl anlamnda artk iletiim
arac diye bir ey yoktur. zellikle elektronik kitle iletiim aralarndan sz
ediyorum. Bir baka deyile bir gereklikle bir dieri, gerein bir konumuyla
baka bir konumu arasnda araclk yapan bir sre yoktur. Ne ierik ne de
biim dzeyinde. in iin kaynama denilen ey budur. Kutuplarn birbirleri
tarafndan emilmeleri, iletiim arac ve gerek gibi belirgin kartlklarn yok
edilmesi de dhil olmak zere farkl anlamlar reten kutuplara sahip
sistemlerde kutuplarn birbirlerine ksa devre yaptrmalar -yleyse iki kutup
ya da bir kutupla dieri arasnda araclk yapma ya da diyalektik bir
mdahalede bulunabilme olanakszl. letiim aralarnn etkisi denilen ey
ksr dngsel bir grnm arz etmektedir. Szcn yazl anlamnda anlam
bir kutuptan dierine tek ynl bir ekilde srdrebilmek olanakszdr. Bu
tehlikeli, ancak zgn durumu gidebilecei en u noktaya kadar gtrmem
gerekiyor nk bundan baka seeneim yok. erie dayal bir devrim
dlenmesi aynen biime dayal bir devrim dlenmesi kadar anlamszdr.
nk iletiim arac ve gerek iinden kmann olanaksz olduu tek bir
nebulaya dnm -lerdir.
Bu ierik erimesi, anlam emilmesi, iletiim aracnn giderek
anlamszlamas, iletiim diyalektiinin tamamnn modele zg ksr
dnglemi bir biim iinde tamamyla eriyip gitmesi, toplumsaln kitleler
iinde iin iin kaynayarak bir felket duygusuna yol amas, insann
umutsuzlua kaplmasna neden olabilir. Oysa bu saptama habere bak
biimimizi temelinden belirleyen idealizme oranla dorudur nk hepimiz
kudurmu bir anlam ve iletiim idealizminin, yani anlama dayal idealist bir
iletiimin peinden gittiimizden doal olarak lmmz de bu perspektif
dorultusunda anlamn elinden olacaktr.
Oysa felket (lm) teriminin byle bir felketimsi son ve yok olu
anlamn kazanmas ancak sistemin bize dayatmaya alt retim ve izgisel
bir kapitalizm anlayyla mmkndr. Etimolojik anlamda felket szc
bizi ortadan kaldrlmas olanaksz haberin snrlar, anlamn snrlar
denilen bir erilik, aa doru sarmal bir ekilde inen yineleme dzenine
gtrmektedir. Bunun tesinde bizim iin bir anlam ifade eden hibir ey
yoktur. Anlam antajna bo verdiimiz anda felket gncel dgcmzn
rettii nihilist ve lm gibi bir anlama sahip olma ayrcaln yitirmektedir.
Anlamn tesine getiinizde karnza anlamn ntralize edilmesi ve
erimesiyle elde edilen bir ekicilik kyor. Toplumsal adl snrn tesine
getiinizdeyse karnza toplumsaln ntralize edilmesi ve erimesiyle oluan
kitleler kyor.
Gnmzde sorun, bu karlkl meydan okuma oyununu iyi
deerlendirmekten ibarettir. Anlama meydan okuyan sessiz kitleler (bu
kesinlikle pasif bir direni biimi deildir) iletiim aralarnn sunduklar
anlamla, aralarn ekiciliine meydan okumaktadr. Bu bak as
dorultusunda deerlendirildikleri zaman anlam diriltmeye ynelik tm
marjinal ve alternatif abalar nemsiz giriimlere benzemektedirler.
Doal olarak kitlelerle kitle iletiim aralar arasndaki bu iinden klmas
olanaksz karmaa bir paradoksa benzemektedir. Anlam ntralize eden
iletiim aralarnn biimden yoksun (haberden yoksun) bir kitle
retmelerinden sz etmek daha doru olacaktr, yoksa iletiim aralarnn
rettikleri tm mesajlar yantsz brakp, emerek ya da mesajlar kendince
dntrerek iletiim aralarna kar baaryla direnen kitlelerden sz etmek
mi? Eskiden letiim Aralar in Atta kendilerine yant verilemedii ve
tersine evrilemedikleri iin kurumlam bir model olarak iletiim aralarn
mahkum etmitim. Ya bugn ne yapyorum? Bugn bu yantszlk biimini
bir iktidar stratejisi rn gibi deil, kitlelerin iktidara kar yrttkleri bir
tr kar-strateji gibi gsteriyorum. O hlde?
O hlde, kitle iletiim aralar ya kendilerinden kitleleri g-dmleyebilme
amacyla yararlanan iktidarn yannda ya da anlam yok eden, anlama iddetle
saldran ve bylenmek isteyen kitlelerin yannda(?) Kitleleri byleyen ey
iletiim aralar mdr, yoksa kitleler mi iletiim aralarn bir gsteri arac
olmaya zorlamaktadrlar? Mogadiscio Stammheim olaynda iletiim aralar
bir yandan politik nedenlerle terrizm ve korku smrs yaplmasn ahlk
adan mahkm ettirmeye alrlarken dier yandan da aklanmas olanaksz
bir manta dayanarak, terrist eylemin sahip olduu o hayvan
ekiciliini sunarak, insanlar bylemeye almlar ve bu yzden de birer
terriste benzemilerdir. Bu zm olanaksz bir ahlk sorundur (bkz.
Umberto Eco: Terrizmden sz etmemek ya da iletiim aralarnn yararl bir
kullanmndan sz edebilmek mmkn mdr?) letiim aralarnn yararl
kullanm diye bir ey olamaz. letiim aralar anlamla yanlgy birlikte
srtlayp gtrmekte ve bunlar diledikleri ekilde kullanmaktadrlar.
Bu srecin denetlenebilmesi mmkn deildir nk bunlar sisteme zg isel
simlasyonla sistemi yok edici simlasyonu kesinlikle Mbiys eridi tr,
ksrdnglemi bir mantkla yanstmakta ya da iletmektedirler. Byle
olmasnda hibir saknca yoktur. Bunun bir alternatifi ya da mantksal bir
zm yoktur. Tek alternatif mantksal adan bu olay gidebilecei en
u noktaya kadar gtrmek ve felket trnden bir zm nermektir.
Burada bir dzeltme yapmamz gerekiyor. Bu sisteme oranla bizler bir
double bind konumunda (popler bir deyimle aklamak gerekirse bu
konum aa tkrsen sakal yukar tkrsen byk konumudur -.n.)
bulunuyoruz. Tpk ocuklarn byklerin evreninde karlatklar trden
zorunluluklar gibi. ocuklar bir yanda zerk, sorumlu, zgr ve bilinli
varlklar olmak zorundayken te yandan boyun emek, tepki gstermemek,
itaat etmek ve kurallara uymak zorundadrlar. ocuk, btn bu alanlarda
mcadele etmek durumundadr. rnein, uymak zorunda kald elikili bir
mecburiyete ikili bir stratejiyle kar koymaktadr. Kendisinden bir nesne
olmas istendiinde buna her trl itaat etmeme, kar koyma, zgrlk arzusu
ksaca bir zne tavryla kar koymakta; bir zne olmas istendiindeyse bu
kez ayn inat ve kararllkla bir nesne direnii gstermektedir. Bir baka
deyile bir ncekinin tam tersi denebilecek bir ekilde davranmakta, yani
ocuksula-makta, ar uyumlu olmakta, kendisine her syleneni yapmakta ve
edilginleip, aptallamaktadr. Nesnel olarak her iki strateji de ayn deere
sahiptir. Gnmzde direnen-zne tek tarafl bir deerlendirmeye tbi
tutulmakta ve olumlu olarak nitelendirilmektedir. Tpk politikada yalnzca
zgrleme, haklarna sahip, davurma uygulamalarnn politik bir zneye
benzeyebilmek iin geerli ve ykc eyler olarak kabul edilmesi gibi. Oysa
byle bir deerlendirmenin bizim aalayc yabancla -ma ve edilginlik
terimleriyle zdeletirdiimiz nesneye zg tm uygulamalarla zne konumu
ve anlamdan vazgeme (tpk kitlesel uygulamalar gibi) uygulamalar gibi ok
daha st dzeyde yer alan kart zmden bhaber olduu
grlmektedir. zgrletirmeye ynelik uygulamalar sistemin yalnzca
bir yzn, yani bize srekli olarak saf bir nesne olmamz ihtar eden yzn
gsterirken bizden bir zne olmamz, zgrle -memizi, ne pahasna olursa
olsun konumamz, oy vermemizi, katlmamz ve oyunu oynamamz isteyen
dier yzn gizlemektedir. Bu antaj ve ihtar da en az dieri kadar
ciddidir. Hatt gnmzde ok daha ciddi boyutlara ulam
olduu sylenebilir. Varln bask ve cezalandrmayla kantlamaya alan
bir sistemde stratejik direniin ad zgrlk isteyen zne olabilir. Oysa byle
bir olay, sistemin bir nceki evresini kapsamaktadr. Byle bir durumla
karlasak bile stratejik adan ayn zmlere bavurmak gereksizdir. nk
gnmzde sistem kendini herkese maksimum sz hakk tanyarak, maksimum
dzeyde anlam retiminden yana bir tavr koyarak kantlamaya almaktadr.
yleyse direni stratejisinin ad anlam retimi ve konumay reddetmek (ya da
bir tr yadsma ve reddetme biimi olarak deerlendirilebilecek sisteme ait
mekanizmalara hiperuyumlanma simlasyonu) olabilir. Kitle de zaten byle
yapmakta, sistemin mantn tamamyla benimseyerek bu mant kendisine
kar direnmek amacyla kullanp, bir tr ayna grevi yaparak, sistemin
gnderdii anlam hibir ekilde etkilenmeden kendisine geri gndermektedir.
Bugn bu stratejinin belirleyici olmasnn nedeni (doal olarak hl
bir stratejiden sz edebilmek mmknse) sistemin bu aamaya gelmi
olmasdr.
Gdlecek stratejide yanlmak ok ciddi bir eydir. Yalnzca zgrlk ve
zgrletirici eylemlerle bir tarih znesine bal kalan, grup ve konuma
hakknn bilincine varlmas hatt znelerle kitlelerin bilinaltlarnn bilincine
varlmasn isteyen tm gdmleyici hareketler, sistemin gstermi olduu
ynde ilerlediklerinin farknda bile deildirler. nk gnmzde sistem
kesinlikle eski zindeliine sahip anlam ve sz retimi istemektedir.
1
Burada haberi yalnzca iletiimin toplumsal boyutu iinde ele alyoruz. Oysa
bu varsaym sibernetik haber kuramna uyarlamak ok ilgin sonular
dourabilir. nk oradaki temel varsaymda da haber negantropinin, yani
antropiye direnme, gereinden ok anlam ve rgtlenmenin eanlamls olarak
kabul edilmektedir. Oysa bunun tam tersi olan bir varsaymn yani: HABER
(Information) = ANTRO-Pnin ileri srlmesi daha uygun olacaktr. rnein
bir sistem ya da olay konusunda haber ya da bilgi sahibi olmak zaten bir
anlamda bu sistemi ntralize etmek ve sistemde antropi anlamna gelmektedir
(bu rnei genelde tm bilimsel alanlara, zellikle de insan bilimleriyle sosyal
bilimlere doru geniletebiliriz). Yanstlm bir haber ya da yaymlanm bir
olay zaten bu haber ya da bu olayn aptan, deerden dm hlidir. letiim
aralarnn 1968 Maysna mdahale etme, yani araya girme (yorumlama)
biimlerini bu bak as dorultusunda zmlemekten kanmaynz.
renci hareketinin yaygnlatrlmas genel bir grev eylemine yol am
ancak bu (televizel) olay aslnda harekete zg yaylma ve buluma biimini
ntralize eden bir kara kutuya dnmtr. Eylemlerin haber araclyla
evrenselletirilmeye allmasndan kuku duymak gerekir. Dnyann drt
bir yanna gnderilen mesajlar araclyla oluturulmaya allan bu
hem elektronik hem de dnyev dayanma kampanyalarndan kukulan-
malyz. Farkllklar evrenselletirmeye alan strateji bir antropik sistem
stratejisidir.
REKLAMIN MUTLAKIYET REKLAMIN
HL
Gnmzde tm sanal/gcl davurum yntemleri reklamclk tarafndan
emilerek yutulmutur. Bir derinlikten yoksun, anlk ve nnda unutulma
zelliine sahip olan reklamlar, tm zgn kltrel biimlerle tm zgn dil
yetilerini yutmaktadrlar. Buna yzeysel bir biimin zaferi, tm anlamlandrma
biimleri arasndaki en kk ortak payda, anlamn sfr derecesi, antropinin
tm olas sz (mecazlar) oyunlarna kar kazand zafer de diyebilirsiniz.
Reklamda gstergenin enerjisi en alt seviyeye inmektedir. Bu bir eklemlenme
deil grnme zelliine sahip, bir gemi ve gelecekten baka bir eye
dnme olasl bulunmayan bir biimdir. nk reklam kendinden nceki
biimleri egemenlii altnda tutmaktadr. Tm gncel eylem biimleri reklama
benzemeye almakta ve pek ou da bu biimin iinde yok olup
gitmektedirler. Yalnzca marka olay zerine oturtulan ya da byle adlandrlan
bir reklamclk anlay iinde deil [bizzat reklam yapma biiminin kendisi
(reklam tm yntemleri hafifletip hzlandrarak birbirlerine kar-
trmaktadr), basit, ilemsel, az buuk ayartc ve uzlatrmac bir biim
zerine oturmaktadr]. Daha genelinde reklam, tm tuhaf ieriklerin
birbirlerine dntkleri anda, birbirleri iinde yok olabildikleri bir biimdir.
Oysa dopdolu olarak nitelendirilebilecek nermelerden oluan ve
birbirlerine eklemlenebilen anlamlar (ya da bir stil) birbirlerine
dntrlemezler, tpk birbirlerine dntrlmesi mmkn olmayan oyun
kurallar gibi.
Propaganda aamalarn izleyerek olduka uzun saylabilecek bir sre
sonunda propagandann nasl her eyi birbirine dntrebilen yani her eyi
yzeyselletirebilen, her eyi reklam malzemesi hline getirebilen, mutlak bir
kombinezonlar dzenine dnm olduunu (yleyse profesyonel reklamn
bu olayn yalnzca bir aamas olduunu anmsatmakta yarar var) zebiliriz.
Reklam ve propaganda Ekim Devrimi ve 1929 Ekonomik Bunalmyla
birlikte nem kazanmlardr. Her ikisi de kitlesel fikir ya da mal retimi
kkenli olup balangta iki ayr eyken zaman iinde birbirine meyletmi olan
iki kitlesel dil yetisidir-ler. Propaganda nce politikaclarla politik partilerin
toplum nazarnda o na kadar oluturmu olduklar imajdan yararlanarak
bavurduklar bir temel hedeflerini, kendilerini ve pratiklerini pazarlama ve
satma yntemi olmutur. Rekabete, yani mal ve markaya yaslanm bir
toplumdaysa ileride tek ve hakiki bir byk itici g modeline dnecek
reklama benzemeye balamtr. Politika ve ekonomi arasndaki bu ama
birlii bize, bizim toplumumuza zg bir durumdur nk ayn dil yetisi hem
ekonomi hem de politikay belirleyerek aralarnda hibir fark kalmam
olduunu, bu toplumun szcn gerek anlamnda artk ekonomi politiin
egemenlii altna girmi olduunu gstermektedir. Bir baka deyile zgn bir
sre (toplumsal elikinin tarihsel aklamas) olarak, sadece yzeysel
younlamalardan oluan d misali, elikiden yoksun bir dil tarafndan
yutulmu, zlm ve eritilmitir.
Politikann dilinden sonra toplumsaln dili de bu dinamik dil yetisinin
byleyiciliine kapldnda, yani sahip olduu toplumsallk imajn
dayatabilmek iin bir referanduma gitmeye ya da kendi reklamn yapmaya
baladnda bir sonraki aamaya geilmitir. Tarihsel bir belirleme gcne
sahip bir toplumsal, sonunda her yolu deneyerek kendi reklamn
yapan kolektif bir giriime dnmtr. Bunu anlamak iin her reklamn
hangi toplumsal art deerin retilmesine katkda bulunduuna bakmak
yeterlidir (Werben, Werben). Duvar afilerinde, spikerin insan batan karan
scak ses tonlarnda, ses eridinin tiz ve bas sesleriyle, gzlerinizin nnden
akp geen eitli renk tonlarna sahip imge eridinde bir toplumsalla -ma
ars vardr. Her yerde toplumsallamadan sz edilmektedir. Sonu olarak
mutlak bir reklam dzeni mutlak bir toplumsallamaya yol amtr. Bir baka
deyile toplumsal, tamamyla zlp erimi ve basitletirilmi bir
toplumsallama talebi ve duvar afilerinden yansyan km bir toplumsal
yansmasndan ibaret bir eye dnmtr. Duvar afilerinde
hayalete dnm bir toplumsallk vardr. Bizler bir senaryoya indirgenmi
toplumsaln hayat kaym okuyucularna benziyoruz.
Sonu olarak reklam, tm dier dil yetileri aleyhine saylabilecek bir
gelime temposuyla giderek ntr, birbirinin ayn, duyarlktan yoksun, Yves
Stourdzenin dedii gibi bizi epeevre kuatan (bylelikle ok tartmal bir
ey olan inan ve etkinlik sorunu da bir anda ortadan kaybolmaktadr. nk
reklam dnmeye iten gsterilenler yerine eskiden birbirlerinden fark olan
gstergeleri ayn dzeye indirgeyerek, onlar byle olmas gerektiine
inandrmaktadr) szdizimsel-kart (asyntaxique) bir nebulay andran bir
retorie dnmtr. Bylelikle reklamn sahip olduu gcn gncel snrlar
ve ortadan kaybolu koullarn anlamamz kolaylamaktadr. nk
gnmzde nemini ve anlamn yitirmi olan reklam geleneksel bir
alkanla dnmekte ve bir anda yirmi yl nce sahip olduu toplumsal
ahlk ve dramatrjinin dna itilmektedir.
Bunun nedeni insanlarn artk reklama inanmamalar ya da onu sradan
gnlk yaamn bir paras gibi grmeye alm olmalar deildir. Reklam
bir zamanlar tm dil yetilerini yaln-latrabilen byleyici bir eyken,
reklamn bu yalnlatrma gc gnmzde daha basit ve ilemsel dil yetilerine
sahip enfor-matik tarafndan elinden alnmtr. Bir ses, bir imge-band,
bir grnt modeli sunan ve dier byk iletiim aralaryla atba giden
reklamn ektii sylevler arasnda oluturduu kombi-natuvar dalm
modeli, etrafmz epeevre saran ve hl bir retorik zelliine sahip
sloganlar, gstergeler, iaretler ve sesler; yzyln sonuna yaklamakta
olduumuz u gnlerde sim-le etme ilev ve zelliklerini yitirerek bu ii u
manyetik erit ve elektronik sreklilie devretmilerdir. En yaln biimleriyle
reklamda karlatmz dsel ve bir gsteri zelliine sahip sreler
sibernetik dil yetileri, microprocessus ve dijital teknoloji araclyla ok daha
yaln (buna mutlak yalnlk da denebilir) biimlere indirgenmilerdir. Zaten
reklam fersah fersah geride brakm olan bu sistemler, gnmzde, reklamn
byleyiciliinden yararlanmaya kalkmaktadrlar. Reklamn egemenliine
bir son verebilecek, hatt bir son vermi olan ey terimin enformatik
anlamndaki bilgidir (enformasyon). Bu olay insan hem korkutmakta hem de
heyecanlandrmaktadr. Reklam tutkusu gnlk yaantmza girmi olan
bilgisayarlarla birlikte minyatrletirilmi bir enformatie doru kaymtr.
K. Ph. Dickin bir tr meme ba olarak adlandrlabilecek (papoulas) bu
dnm bize ok nceden haber vermitir. Bu, vcuda yerletirildikten sonra
kendisinden kurtulmann ok g olduu bir tr yayc vantuz, elektronik
parazit, transistorlu, reklam yayn yapan bir (implant ya da) greftir.
Bu meme ba aslnda tam anlamyla olumam bir ara biimdir. Vcuda
yerletirilen bir tr protezdir ancak beyine durmadan reklam mesajlar
gndermektedir. yleyse bu melez, ancak reklama zg koullandrmayla
karlatrldnda nefis bir ara kademeye benzeyen, bireyleri otomatik bir
pilota balar gibi enformatik ve psikotik alara balama tasladr.
Gnmzdeki reklamn en ilgin yan zgn bir biim ya da bir iletiim
arac olarak younluunu yitirmesi ve ortadan kaybolmasdr. Reklamclk
artk bir iletiim ya da haber-bilgi verme arac deildir (acaba hi olmu
mudur?). Acaba reklam u kendi varlklarn kantlayabilmek iin her an
referanduma giden ar gelimi sistemlere zg bir lgnlk hastalna
yakalanarak bir reklam parodisine mi dnmtr? Bir zamanlar sna bir
mal nasl ayn zamanda kendi kendinin reklam arac olduysa (zaten o zamanlar
baka reklam yapma biimi ya da tr yoktu), gnmzde de reklam bunun
tam tersini yaparak ticar bir mala dnmtr. Reklam m, yoksa ticar bir
mal m? kisi birbirine karm durumdadr (kendini gln bir duruma
sokmasna neden olan erotizm ise, aslnda yalnzca kendi kendine gnderme
yapan bir sisteme ait auto-erotique endeksten baka bir ey deildir. Burada
kadn vcudunun yabanclamas gibi bir eyden sz etmek samalktr).
Kendi kendinin mesajna dnen bir iletiim arac olarak (bunun anlam
bundan byle reklam denilen eyin var olmu olmaktan baka bir amac
olmayacadr ki, bu durumda reklama inanma ya da inanmama gibi bir
sorundan sz edebilmek de mmkn deildir) reklam, toplumsalla tam bir
uyum iindedir nk bu aamada tarih zorunluluk denilen ey saf ve yaln bir
toplumsallk talebi tarafndan emilip yutulmutur. Bu noktada toplumsaldan bir
irket, bir hizmet kurumu, bir yaam ya da bir hayatta kalabilme biimi gibi i
grmesi istenmektedir. Nasl doann korunmasndan sz ediliyorsa
gnmzde toplumsaln da kurtarlmas gereken bir eye
dnt sylenebilir nk toplumsal bizim yuvamzdr. Oysa bir zamanlar
toplumsal devrim demekti. Bu dnce artk rafa kaldrlmaldr nk
toplumsal artk bu illzyon gcn yitirmi ve arz-talep dzeninin bir paras
hline gelmitir. Tpk almann kapitalin karsnda yer alan bir g olma
niteliini yitirerek sradan bir i sahibi olmaya indirgenmi olmas yani bir
mal olarak alglanmaya balanmas (muhtemelen de zor bulunan bir mal) ve
dierleri gibi sradan bir hizmete dnm olmas gibi. yleyse bundan
byle tpk toplumsal gibi almann, bir i sahibi olmann salad cokunun
da reklam yaplabilecektir. Gnmzde reklam bu toplumsal
biimlendirmeye, bin bir kla sokarak vmeye, eksiklii her geen gn daha
derinden hissedilen bir toplumsal inatla ve kkrtc bir ekilde anmsatmaya
alma biimidir.
Metrodaki folklorik danslar, gvenlik konusunda sonu gelmek bilmeyen
kampanyalar, eskiden yalnzca elenceyle ilgili afilerde grlen
glmsemenin yarn ie balyorum gibi afilerde grlmeye balanmas ve
iiyle iverenler arasndaki uyumazlklara bakan mahkeme yelerinin
seiminde yararlanlan: Kimse benim yerime oy veremez tr, bu neye
benzedii belli olmayan bir zgrlkten sz eden ve toplumsal yadsd
zaman bile toplumsal bir zellik tayan muhteem bir sahtekrlk rn bir
slogandr. Eer reklam uzun bir sredir bkp usanmadan olayn ekonomik
yann da ieren: Satn alyorum, tketiyorum, keyif alyorum trnden bir
ltimatomu srekli olarak dile getirip yineledikten sonra, bugn, akla
gelebilecek her ynteme bavurarak: Oyumu veriyorum, katlyorum, ben
buradaym, bu benim sorunum trnden szckleri usanmadan yineliyorsa bu
bir rastlant olamaz. Reklam, kamusal alana ait her eye kar duyarsz
kalndn gsteren, paradoksal bir aalama aynasdr.
Bir panik olaynn tersini dnn yani denetlenmesi olanaksz, panie yol
aan zincirleme kitlesel tepki iinde eriyip gidecek bir toplumsal. Ancak
toplumsal ayn zamanda ters bir tepki, yani zincirleme bir kitlesel tepkisizlik
iinde de eriyip gidebilir. Bu tkanm toplumsal, kendi varln
srdrebilecek hle getirilmi, enformatize edilmi ve bir otomatik pilota
balanm (kiisel) mikro-evrenin iinde eriyerek gidebilir. Bunun ilk rnei
reklam, yani bir teleks eridine benzeyen ard arkas kesilmeyen, dzenlenmi
gstergelerden oluan erittir. Herkes kendi tepkisizliinin iine gmlmtr.
Bu, tkanm evrende yaandn haber veren bir biimdir. Duyarsz ve
tkanm bir evren. Duyarszlatrlm ve patlama aamasna gelmi bir evren.
te byle bir evrende Paul Virilionun yok oluun estetii dedii ey btn
aklyla ortaya kmaktadr. te byle bir evrende fraktal nesneler, fraktal
biimler ve hibir eyden etkilenmeyen tkankln yaratm olduu fay
(knt) blgeleriyle, kendi kusurlarn tmyle sergileyen (saydam) bir
toplumun kitlesel bir ekilde yadsnd, bastrlm duygularn da-vurulduu
bir aknlk sreciyle karlalmaktadr. Reklam gstergeleri gibi biz de
saysal adan oaldka gcmz yitiriyor ve tepkisizlik denilen eyin
elinden kurtulabilmek an-lamszlayor, inanlmaz ekilde oalarak, n
gemesine bazen izin verip bazen vermiyor; bir eylerin yrngesine girip, bir
eyler tarafndan ynlendiriliyor, bir eylerin uydusu oluyor ve kendi
kendimizi arivliyoruz. Btn eritler, yani ses ve imge bantlar gibi yaama
zg alma, elence, ulam bantlar, vs. de birbirlerine karp tek bir
reklam band hline gelmektedirler. Her yerde karnza bu ya da drt bant
kyor ve siz de bunlarn akma noktas zerinde bulunuyorsunuz. Bu
yzeysel bir tkanmlk ve byleyiciliktir.
Ne var ki byleyicilik etkisini srdryor. Kusursuz bir reklam kenti olan
Las Vegas (yani lgncasna reklam yllar olan 1950li yllardan kalan ve
bugn hl o retro zelliklere sahip Las Vegas) grdnzde bunun ne
demek olduunu anlyorsunuz. nk gnmzde farkl kentlerin ortaya
kmasna neden olacak enformatik programlama mant reklam gizlice
mahkm etmitir. Gn batmnda Las Vegasa l tarafndan baktmzda
reklam klarnn prl prl aydnlatt bir kent grrsnz. Gn doarken
le geri dndnzde reklamn duvarlar ssleyen ya da enlendiren bir ey
deil duvarlarn grlmesini engelleyen, sokaklar, bina yzeylerini,
tm mimariyi yok eden, her trl dayanak ve derinlii ortadan kaldran bir ey
olduunu grrsnz. Zaten her eyin reklam denilen yzey tarafndan
emilmesi, anlamszlatrlmas (burada grlen gstergelerin ne olduklar
nemli deildir) insan artc bir hipergerekliin iine sokarak
rahatlatmakta ve ayartma adl kar konulmayan bu bo biimi hibir eyle
dei toku etmeyecek hle gelmemizi salamaktadr.
Dil yetisi kendi ikizi tarafndan srklenip gtrlrken, ayn anda en iyiyle
en kty yan yana getirebilen tkenmi bir aklclkla buluturarak: Herkes
inanmak zorundadr gibi bir formle indirgemektedir. Kitle
iletiim aralaryla bize masaj yapanlarn verdikleri mesaj budur.
J. L. Bouttes,
Le Destructeur dIntensites.
yleyse reklam da haber gibi anlaml younlamalara son vererek,
tepkisizlii hzlandrmaktadr. Tm anlam ve samalk oyunlarnn bkknlk
veren yinelenme srecine bakn. Ayn eyle iletiimin tm dzenek ve
yntemlerinde de karlaabilirsiniz (iliki kurma ilevi yani Beni duyuyor
musunuz? Beni izliyor musunuz? Konusana ya! gibi. Gnderge ilevi
hatt poetik ilev, antrma, ironi, sz oyunlar, bilinalt bile buna dhildir.
Bunlar tpk porno filmlerde kimseyi kandramayan yorgunluk emareleriyle
bezeli bir mstehcenlik anlaynn sahneye koyduu cinsel ilikiye benzer bir
ekilde sahneye konulmaktadr. te bu yzden bundan byle reklam bir dil
gibi zmlemek anlamsz bir giriimdir nk artk baka eyler vardr, yani
bu dil (keza grnt) dublrn ne dilbilim ne de gstergebilim zebilir.
nk onlarn asl derdi tm ilevleri komik derecede abartlan dil yetisinin bu
durumundan hi etkilenmeden, anlamn nasl ortaya ktn belirleyebilmek,
bir baka deyile glnlemi (samalam), gln olduklar ve tm
nemlerini yitirerek kolektif bir gsteri nesnesine dntkleri iin tketilen
gstergelerden oluan muazzam bir alan aratrmasdr. Tpk beyaz perde
zerinde devasa boyutlara varan kurmaca, gln, baroklam bir cinsel
ilikinin kolektif bir gsteri nesnesine dntrlerek tketildii porno
filmler gibi. Orgazm hlindeki heykellerde din ierii yok eden barok sanat,
sahtenin gln bir zafer kazanmasn salamtr.
Ya reklamcln altn anda ne yaplmtr? Sorun bir nesnenin bir imge
tarafndan yceltilmesi miydi, yoksa muazzam reklam harcamalaryla satn
alma ve tketimin yceltilmesi mi? Kapitalin ynlendirilmesinde reklamn
rol nedir? Oysa yaplan aklamalarda reklamn ekonomik ve toplumsal
boyutu her zaman iin atlanm ve bu soru yantsz kalmtr. Reklam her
zaman boyun emeden fazlasn yapm ve ekonomi politikle ticar eyay
yanstan bir ayna ilevine sahip olmutur. Parampara olsa da yzeysel
gelimesini srdren bir dnyada, bir ara grkemli bir dselliin
temsilciliini yapmtr. Ticar mal gnmzde doyuma ulat (tkand)
iin artk yeni bir ey retmeyen bu dnyaya deil, kendi stne kapanm
bir dnyaya aittir. Bu yzden bir anda o grkemli dselliini yitirmi ve bir
anlamda ayna evresinden, yas tutma evresine gemitir.
Artk bir ticar eya sahnesi yoktur. Yalnzca anlamsz ve mstehcen
biimlere sahip ticar eya vardr. Reklam da zaten bu tkanm ve bo biimi
grntlemekten baka bir ey yapmamaktadr.
te bu yzden reklama zg bir alan yoktur. Reklam biimiyle
grntlerinin bir anlam kalmamtr. rnein Forum des Halles muazzam
bir reklam alandr. Bir tr reklam propagandasnn yapld alan. Bu
reklamlardan geilmeyen alanda aslnda hi kimsenin, hibir firmann reklam
yoktur. Buras gerek anlamda bir ticaret merkezi ya da mimar
btnsellie sahip bir alan deildir. Tpk Beaubourgun bir kltr
merkezi olmamas gibi. Bu tuhaf nesneler, bu super gadgetler bizim antsal
bir grnm kazanan toplumsallmzn reklamn yapmaktan baka bir ey
yapmamaktadrlar. Forum des Halles gibi bir yer reklamn (publicit) ne
hle geldiini, kamusal alann (domaine public) neye dnm olduunu ok
iyi bir ekilde gstermektedir.
Ticar eya tpk haberlerin kendilerini arivlere, arivlerin beton
snaklara, fzelerin ise atomik silolara gmd gibi gmmektedir.
Bundan byle mutlu ve ortalkta ak sak bir ekilde dolanan bir ticar eya
olmayacaktr. Ticar eya artk gneten kaan, glgesini yitirmi bir adama
benzemektedir. Keza bu adan Forum des Hallesin bir cenaze levzmats
dkknna benzediini syleyebiliriz. Iksz, siyah bir gnein
nlar karsnda saydamlaan, topraa gmlm bir ticar eyann ssl
psl lks tabutuna benzeyen bir ey. Bir ticar eya sandukas.
Forum des Hallesdeki her ey lm anmsatmaktadr. u siyah, beyaz ve
somon renkli mermerler gibi. Buras siyah, gsterili ve mat betondan
yaplm bir mcevher kutusu gibidir. Yer altna ina edilmi ta bir mekndr.
Suyla ilgili hibir ey yoktur. rnein Parly 2deki gibi gz yanlsamasna
neden olan ve sudan bir perdeye benzeyen sv bir gadget bile yoktur.
Yalnzca sahneye konulmu kibirli bir yas tutma biimi vardr. Buradaki tek
elenceli ey, insann yrrken, dikey bir konumda bulunan beton karolar
stne den ve gz yanlmasna neden olan glgesidir. Bu kendine ramen
canl duvar devasa boyutlara sahip gzel bir gri tuvale benzemekte ve bir gz
yanlsamasna neden olmaktadr. Bu duvar ayn zamanda Forumda
oluturulan haute couture ve konfeksiyon sektrne ait aile mezarlyla tam
bir tezat oluturmaktadr. Duvar stne den bu glge gzeldir nk
glgenin olmad bir yer altnda glgesini yitirmi bir dnyay
anmsatmaktadr.
Bu kutsal meknn kamuya almasndan sonra insann dileyebilecei tek
ey, Lascaux maaralarnda olduu gibi evre kirliliinin Forumu bir daha
temizlenemeyecek bir ekilde pisletmemesi iin (RER-tren/metrodan kan
kitlesel dalgalar dnecek olursak) blgenin nnda trafie kapanmas ve
tm alann bir kefen beziyle kaplanarak, ticar eyay ulaabilecei en st
aamaya kardktan sonra imdi de mezara gmen bir uygarln el
dememi kant olarak saklanmasdr. Buras Tautavelden, Marxa oradan
Einstein ve nihyet Dorothee Bise kadar giden uzun sreci anlatan bir fresk
gibidir... Bir paralanmay tasvir eden bu freski neden koruma altna
almayalm ki? Gelecein yeralt aratrmaclar, glgesinden kurtulabilmek
iin Forumla birlikte yeraltna kaan, ayartcl ve kandrc imgelerini de
(sanki onlar bilinli olarak teki dnyaya yollamak ister gibi) kendisiyle
birlikte yer altna gmm bir kltr bulacaklardr.
Clone Story
Vcut tarihinin bandan sonuna kendisiyle en ok karlalan ey protez
olup, bunu vcudun ikizi olarak adlandrabiliriz. Oysa ikiz bir protez deil,
ruh ya da glge gibi dsel bir grntdr. Aynadan yansyan ikiz saplants
znenin peini brakmamaktadr nk aynadaki grnt onun iin hem
kendi benzeri hem de kendisiyle hibir ilikisi bulunmayan bir eydir. Bu
yzden kendi lsne benzettii, bir grnp bir kaybolan bu aksini aynada
grdke ondan eytan grm gibi korkup, kamaktadr. Bu her zaman byle
deildir nk znenin ikizi somutlap grnr hle geldiinde, bu, lmn
soluu ensesinde anlamna gelebilmektedir.
kizin dsel gc ve zenginlii, yani zneyi kendine yaknlatran ve
kendinden uzaklatran (heimlich/unheimlich) zelliklerin kkeninde ikizi
somutlatrma olanakszl ve dolaysyla bir hayal rn olarak kalmay
srdrmesi vardr. Yaam boyunca herkes kendine kusursuz bir ekilde
benzeyen bir ikiz dlemi ya da dlyor olabilir. Ancak bunun bir dten
baka bir ey olma ans yoktur nk bu d geree dntrmeye
kalktmz anda onun ldn grrsnz. (lkel) ayartma sahnesi
konusunda da ayn ey sylenebilir. nk bu sahne asla gereklemedii,
yalnzca anmsanabildii, bir hayal rn olarak kalabildii lde etkilidir.
Yaadmz dnem bu hayali de dier hayaller gibi gerekletirmeye, onu et
ve kemikten olumu bir canlya dntrmeye almakta ve anlalmas
olanaksz sama bir tavrla ikiz oyunu yerine sonsuza kadar Deimeyecek
l Dierini koymaya almaktadr. Bir baka deyile hayal Beni, gerek
Ben yerine koyarak sanki gerek Ben lm gibi yapmak istemektedir.
Klonlar ve klonlama. Sonsuza dek srp gidebilecek bir klonlama
yntemiyle bireyselletirilmi bir organizmann her hcresi bu varln tpatp
aynsnn dnyaya getirilmesini salayabilecek bir ana kalp eklinde tasavvur
edilebilir. Birka ay nce ABDde bir ocuun bir sardunya iei gibi
yetitirilerek dnyaya getirildii syleniyordu. Bu klonlatrma yoluyla
dnyaya getirilen ilk klon ocuktur (yani ilk kez bitkisel bir oalma
yntemine bavurularak dnyaya bir insan getirilmitir). Bu babasnn
verdii tek bir tohumla btnyle babasnn ayns, kusursuz bir ikizi,
yeniden domu birebir benzeri1 olan ilk ocuktur.
lmle balants olan bir cinsel retim yerine sonsuza dek srp
gidebilecek bir birebir ikizini yaratma d. kiye blnen hcre d.
Dierinden (yani kar cinsten) vazgeilerek (oysa yine de bir kadn rahminin
dllendii bir kadn yumurtasnn varl zorunludur. Nereden bakarsanz
bakn anonim ve ksa mrl bir dayanaktr bu. Onun yerine dii bir
protezden de yararlanlabilir) tpksnn aynsnn dnyaya
getirilmesini salayan en saf akrabalk biimi. Genetik yntemle
karmak varlklar olan insanlar tek hcrelilere benzetmeye alan bir tek
hcreliler topyas.
Bir cinsellie sahip olan varlklar, bir cinsellik ncesi retim biimine yani
geriye doru gitmeye zorlayan ey bir lm ite-pisi deilse nedir? Zaten
cinsellikle ilikisi olmayan bu rnek-semeli reme ve oalma biimi bizim
hayal gcmzn derinlerinde bir yerlerde gizlenmi olan bir lm ya da
lm itepisi anlamna gelmiyor mu? Bu reme biimi cinsellii yadsyan
ve yok etmeye alan bir eydir nk cinsellik yaamsal sreklilik demektir,
bir baka deyile tehlikeli ve lmcl bir yeniden retim biimi. Bu arada bir
cinsellie sahip bu varlklar metafizie benzer bir yoldan her trl
bakalama biimi, yani Ayny bakalatrabilecek her trl yaklam
yadsyarak, ayn kimlii sonsuza dek srdrme ve doumla ilgili tm
aamalardan arndrlm saydam bir genetik yazlma doru iten bir lm
ite-pisi.
lm itepisini bir kenara brakalm. Sz konusu olan ey bir kendi kendini
dourma fantazm mdr? Hayr, nk bu olay her zaman biri erkek biri dii
olan bir ana ve bir baba figrn zorunlu klmaktadr. zne onlar devre d
brakarak yerlerine gemeyi dleyebilir ancak bu ii remenin
simgesel yapsn yadsmadan yapmak, kendi kendinin ocuu olmay kabul
etmek durumundadr. Oysa bu yine de birinin ocuu olmak anlamna
gelecektir. Halbuki klonlatrma Analk ve Babaln yansra genlerinin
birbirine karmasn, farkllklarnn karmaklamasn, zellikle de iki
kiinin varln zorunlu klan reme eylemini radikal bir ekilde ortadan
kaldrmaktadr. Bir klon retmek isteyen kii kendi kendini dourmamak-ta,
kendine ait tm bltlerin yardmyla bir srgn gibi gelimektedir. Gerekten
de Oidipus zellii tayan her trl cinsellie nnda oalma ve rnekseme
yoluyla reme, yani insana zg olmayan bir cinsellikle son veren bitkisel
bir dallanma ve budaklanmann eitlilii konusunda tartlabilir. Burada sz
konusu olan ey, artk kendi kendini dourmak deildir nk Ana ve Baba
kuku uyandran bir zne zgrl yararna deil kod olarak
adlandrlabilecek bir kalp yararna ortadan kaybolmaktadr. Artk bir ana ve
bir babaya deil bir kalba ihtiyacmz olacaktr. Genetik kod adl bu ana kalp
bundan byle cinsellik konusunda her trl kukuya son veren ilemsel bir
yntemle dnyaya sonsuz sayda ocuk getirebilecektir. Bundan byle bir
zne olmayacaktr nk bir kimlik (kopyas) tekrar sz konusu olacandan
zne (Ben ve teki olarak) blnmesi diye bir ey de olmayacaktr. Ayna
evresi klonla-mada znenin ideal alter egosundaki narsistik ve bellek
d (immemoriale) dsel projeksiyon yznden bir imge araclyla
gereklemek durumundadr, yani znenin aynada kendine yabanclamasndan
sonra her aynaya baknda kendini tanmasn salayan ya da aynaya her
baknda kendi lsn grdn sanmasna neden olan ayartc ve lmcl
bir imge. Oysa klonlama olaynda bunlarn hibiri yoktur. Burada ne medyum
vardr ne de imge. Seri/sna retim rn nesnelerin hibiri dierinin tpatp
ayns deildir. Bu nesnelerden birine baktnzda dierini grm olmaz ya
da unutmazsnz. Bu nesneler birbirlerine eklenerek oalabildiklerinden
cinsellie dayal remeyle nesnelerin lml olduklarndan bhaberdirler.
stnde durulan ey ikizlik deildir nk ikizlerde iki kii olmann
salad bir zgnlk, daha ilk andan itibaren bir deil iki kii olmaktan
kaynaklanan zel ve kutsal bir byleme gc vardr. Oysa klonlamada
aynnn yinelenmesi yani:
1 + 1 + 1 + 1 + 1, vs.den baka bir ey yoktur.
Ne ocuk ne ikiz ne de narsistik bir yansmaya benzeyebilen klon genetik
yoldan nesneletirilen bir ikiz, baka bir deyile her trl bakalama ve hayal
gcn ortadan kaldran bir eydir. retici bir teknolojinin lgnlk
boyutlarna ulaan yceltilmesi.
Bir bltn reyebilmek iin hayal bir aracya ihtiyac yoktur. Tpk
paralanm bir solucann her bir parasndan yeni bir solucann reyebilmesi,
tpk bir Amerikal genel mdrn her hcresinin yeni bir genel mdr
retebilme yeteneine sahip olmas gibi. Tpk hologramn her bir parasnn
hologramn tamamn yeniden retebilen bir kalba dnebilmesi gibi. Her
bir hologram paras tamamlanmada biraz sknt ekse bile btnn sahip
olduu bilgilerin yzde yzne sahiptir.
Btnsellik olayna ite bu ekilde bir son verilmitir. Eer btne ait
zellikler her bir parada bulunabiliyorsa o zaman btn, anlamn
yitirmektedir. Bu ayn zamanda birbirlerine eklenebilen trden bir hcre
blnmesi dzenine sahip olmama gibi bir srra sahip vcut ya da adna vcut
denilen tuhaf eyin sonu demektir (bu bir paradokstur nk klonlatrma
sonsuza dek bir cinsellie sahip varlklar retecektir, zira klonlar modelin
ayns olmak zorundadrlar). Bu durumda cinsellik yararsz bir ileve
dnmektedir. Zaten cinsellik diye bir ilev yoktur. Cinsellik bir vcudu vcut
yapan eydir. Vcut kendine ait tm paralarla, bu paralarn ilevlerinin
tesine geen bir eydir. Cinsiyet (ya da lm, bu durumda ikisi arasnda bir
fark yoktur) bir vcut konusunda sahip olunabilecek bilgilerin tm demektir.
Peki bu bilgilerin bir araya getirildii yer neresidir? Genetik formldr. Zaten
genetik forml de bu yzden cinsellik ve lmden bamsz, zerk bir reme
biimi bulmaya alacaktr.
Daha imdiden biyo-fizyo-anatomik bilim organlar ve ilevlerine
blnerek, vcudun analitik ayrma srecini balatmtr. Mikromolekler
genetik ise dorudan genetik kodla balantl ve btn bu hayallerin
domasna neden olan ok daha stte yer alan (nkleer) ekirdek, komut
hcresi dzeyindeki soyutlama ve simlasyonun mantksal bir sonucundan
baka bir ey deildir.
levsel ve mekanist bir bak asndan her organ ksm ve farkl bir
protezdir, bir baka deyile bunun ad geleneksel simlasyondur. Sibernetik
ve enformatik bir bak asndan ise, bu vcuda ait her hcre onun
embriyon cinsinden bir protezine dnmektedir. Her hcrede kaytl olan
genetik forml tm vcutlara ait gerek birer modern proteze dnmektedir.
Genelde kabul grd ekliyle eer protez bozuk bir organn yerine geen
yapay bir organ ya da bir vcudun yerine getirmesi gereken grevi yerine
getiren arasallam bir uzantysa, o zaman, vcutla ilgili tm bilgilere sahip
olan ve bu vcudun kendi kendini kendisi araclyla sonsuza dek
srdrp gtrmesini salayabilecek olan DNA formlnn en
kusursuz protez olduu sylenebilir -DNA forml tarafndan bakldnda bu
vcut kendine ait says belirsiz serilerden oluan protezlerden ibaret bir
eydir.
Her trl mekanik protezden hem ok daha karmak hem de ok daha yapay
bir sibernetik protez. nk genetik kod doal deildir, yani zerk bir
btne ait her soyut para bu btnn yerini (etimolojik anlam pro-thesistir)
alarak deimesine yol aabilecek yapay bir protezdir. Bir canlya ait
btn verilerin iinde younlat yani bu canlyla ilgili tm bilgilerin iine
kapatlm olduu (genetik simlasyondaki inanlmaz iddetin kaynanda da
bu vardr) ileri srlen genetik kodun bundan byle yeniden retilmek yerine
yalnzca yinelenme yntemiyle elde edilerek ayn komutlara boyun eecek
birbirlerinin tpatp ayns olacak varlklar retmeye yarayacak yapay bir
ey, ilemsel bir protez, soyut bir kalba benzeyecei sylenebilir.
Bir sperm, bir yumurtayla karlatnda sahip olabileceim genetik servet
artk bir daha deimemek zere sabitlenmi demektir. Bu servet beni ortaya
karan ve almam salayan tm biyo-kimyasal srelerin bir zetinden
olumaktadr. Bu zetin birer yazl kopyasn bugn beni oluturan on
milyarlarca hcrenin her birinde bulabilirsiniz. Bu hcrelerin her biri benim
nasl ben olabileceimi aklayabilecek bilgiye sahiptir. Daha benim
karacierim ya da kanma ait bir hcre olmadan nce, o bana ait bir hcreydi.
Kuramsal olarak bu hcrelerden biriyle benim aynm saylabilecek ikinci bir
varlk yaratabilmek mmkndr.
Profesr A. Jacquard
yleyse tarihsel adan klonlatrma, vcudun bir modele
dntrlmesinin, soyut ve genetik bir formle indirgenen bireyin seri
hlinde oalmaya mahkm ediliinin son aamasdr. Burada Walter
Benjaminin teknik yeniden oaltlabilirlik dneminde sanat yapt konusunda
sylemi olduklarn yinelemek gerekecektir. Seri hlinde retilen yaptn
yitirdii ey, sahip olduu aura, yani u anda burada olma gibi tuhaf
nitelikle, sahip olduu estetik (zaten ritel biimini nceden estetik nitelik
iinde yitirmi olmaktadr) biimdir ve Benjamine gre bu kendinden
kalmas olanaksz yeniden retilmeye mahkumiyet, onu politik bir biime
dntrecektir. Orijinal yitirilmitir. Asl yalnzca nostaljik ve retrospektif
bir tarih tarafndan yeniden oluturulabilir. Benjaminin de varln
sinema, fotoraf ve ada kitle iletiim aralarnda saptam olduu
bu biimin en gelimi ve modern rnekleri artk ayn anda snrsz sayda
oaltlabilme zelliine sahip, orijinale gerek bile duymayan srelerdir.
Bu olayla yalnzca kitle iletiim aralarndaki mesajlar dzeyinde deil,
bireyler dzeyindeki klonlatrmada da karlayoruz. Aslnda yalnzca bir
mesaj, bir bilgi ve mesaj deposu, enformatik bir tz olarak tasarland gn
vcudun bana da benzer bir ey gelmitir. nk bu durumda Benjaminin
sna nesneler ve kitle iletiim imgeleri konusunda yararlanm olduu
terminolojiden seri hlinde yeniden retilen vcutlar konusunda
yararlanmamz engelleyebilecek bir ey gremiyorum. retimin yerini
yeniden retim, tm olas vcutlarn yerini ise genetik bir model almaktadr.
Bu tersine evirme ii teknolojinin ortaya kmasyla mmkn olmutur.
Teknolojik gelimeyi gidebilecei en u noktaya kadar gtrerek onu sanayi
ana ait total bir medyum olarak betimleyen, aralarnda hibir
fark bulunmayan, birbirinin tpatp ayns olan nesne ve imge reten devasa bir
protez. Benjamin o sralarda gnmzde birbirinin ayn olan varlklar retme
(hibir zaman iin orijinale geri dn sz konusu olmama) aamasna kadar
gidebilecek bir tek-nolojik gelimeyi ngrememiti. Sanayi dneminin
protezleri dsal, yani exotechniquestir. Oysa bizim bildiklerimiz dal budak
salan cinsten iselletirilmi: esotechniques protezlerdir. Bundan byle
yumuak teknolojilerle balantl bir genetik ve zihinsel software ana
girmi bulunuyoruz.
Sanayilemenin altn andaki mekanik protezler vcut zerinde oynayarak
grnmn deitirebilmekteydiler. D gcmzn ters bir mantkla
metabolize ettii dsal protezlerle birlikte bu teknolojik metabolizma vcut
imgesinin bir paras hline gelmitir. Oysa simlasyon evreninde ulam
bulunduumuz bu geriye dn olmayan nokta (dead line) yani vcudun en
kuytu noktalarna, anonim ve mikro-molekler merkeze kadar szarak,
iselleen dolaysyla kendinden sonraki tm simgesel devreleri yakarak
kendini vcuda zg bir model olarak dayatan protez, btn vcutlarn bu
modelin kusursuz bir kopyas hline gelmesine ve bylelikle vcut, vcut
tarihi ve aamalarnn da sona ermesine neden olmaktadr.
Bu durumda insan kendine ait temel formln kanserli bir metastazna
dnmektedir. Zaten X adl bir kiiden klonlatr-ma yoluyla tretilecek
bireyler de (bir kanser hastalnda ayn hcrenin oalmas gibi) kanserli bir
metastaza benzemeyecekler mi? Genetik kodu ortaya karan dnceyle,
btn bir insan minimal bir formle indirgeyerek, tpksnn aynsn yeniden
retmek zorunda brakan kanser patolojisi, yani en yaln eleman belirleyen
kod arasnda ok yakn bir iliki vardr. Kanser, btnn organik yasalarna
aldrmayan temel bir hcrenin sonsuz sayda oalmas demektir.
Klonlatrma olaynda da ayn ey vardr, Aynnn kopyasnn kartlmasn ve
ayn kalpla sonsuz sayda varlk retilmesinin nnde herhangi bir engel
yoktur. Bu olaya eskiden cinsel reme kar kyordu, oysa bugn kimliin
genetik kalbn kartabilmek ve bireylerdeki rastlantsal ekicilie zg
farkllatrma aamalarnn tmn ortadan kaldrabilmek mmkndr.
Eer tm hcreler ncelikle ayn genetik forml iermek zere
tasarlandysalar, bu durumda onlar temel formln kanserli bir (yalnzca
bireyler birbirlerinin ayns olmakla kalmayacak, bir bireyin tm hcreleri
hepsinde ayn olacaktr) uzantsndan baka bir ey olarak nitelendirmek
mmkn mdr? Sna nesnelerle balayan metastaz, hcresel rgtlenmeyle
sonulanmaktadr. Kanserin, kapitalist dneme ait bir hastalk olup olmad
sorusuysa anlamszdr. ada patolojiyi ynlendiren bir hastalk olarak
kanser, kodun iltihaplam bir biimi olup, ayn gstergelerle ayn hcrelerin
dur durak bilmeden yinelenmesi anlamna gelmektedir.
Vcut adl sahne tersine dndrlmesi olanaksz bir teknolojik gelime
sonucunda deimek zorunda kalmtr. rnein doal evreden yapay bir
ekilde yararlanma anlamna gelen gnete yanma, yani gnei vcuda ait
bir protez gibi grme eyleminden (burada simle edilen ey doal
evredir, oysa vcudun gereklii denilen bir ey olmas da gerekmiyor mu?)
meknda iyot yla (yine eski bir mekanik teknik) ya da hap ve
hormonlarla bronzlama (kimyasal ve az yoluyla alnan protez) ve nihyet
genetik formle mdahaleyle bronzlamaya (kukusuz en ileri aama budur
ancak bu yine de bir protezdir aradaki tek fark vcuda kesinlikle entegre
edilmi olmas ve deri adl yzey ya da bedensel girinti kntlar yoluyla
alnmamasdr) uygun vcut eitleri vardr. Biimsel dnme urayan ey
genel emadr. Bozuk ya da eksik bir organ onarmaya yarayan geleneksel
protez, vcudun genel yapsnda herhangi bir deiiklie neden olmamaktadr.
Organ nakilleri de ayn trden eylerdir. Peki ya psikotroplar ve
uyuturucu maddeler araclyla gerekletirilen zihinsel vcut
retimi konusunda neler sylenebilir? Deien tek ey vcut adl sahnedir.
Psikotrop vcut, yeniden canlandrma, ayna ve sylev perspektifine zg
uzama gerek duymadan isel denilebilecek ekilde biimlendirilmi bir
vcuttur. Sessiz, zihinde oluturulan ve bu hliyle bile molekler (yoksa
spekler deil) bir vcut. Dorudan metabolize edilerek, eylem ya da gz gibi
bir aracya gerek duymayan ikin, bakalamas olanaksz; sahne ve
aknlktan yoksun, beyinsel, isalgsal akmlarn isel patlamaya benzeyen
metabolizmalara mahkm edilmi olduu, duyarsz nk alglamay deil
isel terminallerle (zaten bu yzden vcut hileip, anlamn yitirmi bir
duyarllk iine hapsedilebilir. Bunun iin kendisini evreleyen dnyay dei -
tirmeden hassas noktalaryla olan balantsn kesmek yeterli-dir) balantl
bir vcut. Daha imdiden homojenlemi, do-kunsal anlamda kendini
yenileyebilen bir doku ve zihinsel esneklie sahip, her eit psikotropizme
ak, nkleer ve genetik gdmlemeyi andran, bir baka deyile vcut
imgesinin tamamyla yok olduu, ne kendisi ne de dierleri tarafndan yeniden
canlandrlmasnn olanakl olduu, genetik bir formle dntrme ya da
biyo-kimyasal bir devinimle ekirdei alnm ve anlamszlatrlm vcutlar,
yani geriye dn olmayan, kendisi de klcal damarlara kadar etkin olabilen
bir mole-kler teknolojinin gklere kartlmas.
NOT: Kanserli yaylmay, genetik kodun komutlarna sessiz bir kar gelme
biimi olarak da yorumlayabiliriz. Kanser, canl varlklarn nkleer
enformatik alglanma mantna hem uyan hem de akl almaz boyutlara
ulam bu mantn yadsnmas demektedir. nk gidiat total bir zlme,
total bir enformasyondan yoksun braklmaya dorudur. Richard
Pinbas, Fictions (Gizemli Bir Hastalk Konusunda Sinoptik Notlar) adl
almasnda bunu organik balant kopukluu konusunda gelitirilen
devrimci bir patoloji olarak adlandracaktr. Buna enformasyonel
sistemlerde negantropiye direnen organizmalarn antropik lgnlklar da
denilebilir (Yaplandrlm toplumsal formasyonlar asndan kitleler de ayn
konjonktre boyun emektedir, bir bakma kitleleler de her trl
organik toplumsal yaplanmann dnda kalan kanserli metastazlardr).
Klonlatrmada da ayn karmaayla karlalmaktadr nk klonlatrma
ynlendirici bir varsaym yani kodla genetik enformasyonun kazand bir
zafere benzemekle birlikte ayn zamanda bu uyumu bozan eksantrik bir
bozgundur. Zaten grne gre (ancak bunu ilerideki bir tarihe brakabiliriz)
klon-lam ikiz bile dnyaya gelmesini salayan orijinalin tpatp ayns
olamayacaktr. Bu klonlam ikiz ancak genetik kodun kendisini
deitirdii lde deiebilecektir. Birbirine geen binlerce veri iermesi
nedeniyle ikiz yine de farkl bir varlk olacaktr. Evet babasnn mavi gzlerine
sahip olabilir, ancak bu yeni bir olay deildir. Ve klonlatrma deneyi en
azndan enformasyon ve koda egemen olunduu zaman bile bir sreci
denetleyebilmenin olanaksz olduunu herkesin kesin bir ekilde grmesini
salayacaktr.
1
Bkz. D. Rorvik, A son image: la copie dun homme, Paris, Grasset, 1978.
Hologramlar

Kendi aksini suda izleyen Narsisten bu yana, gereklii tm canllyla


hemen o an yakalayabilme hayali bugnlere kadar srp gelmitir. Gerei
dondurabilmek (kaydedebilmek) amacyla yakalamak. Vadesi dolan ikizini
askya almak. Tanr kendi yaratt kullarn zerine nasl eiliyorsa siz de
hologramnzn zerine o ekilde eilebiliyorsunuz. nk yalnzca Tanr
duvarlarn ve insanlarn iinden geebilme ve onlarn karsnda bir ruh gibi
durabilme gcne sahiptir. Oysa biz kendi iimizden geerek, kendi
kendimizin karsna bir ruh gibi dikilmek istiyoruz. Karnzdaki uzam iinde
holografik ikiziniz muhtemelen devinir ve konuurken siz de byle bir mucize
gerekletirmi olacaksnz. Bir d olma zelliini yitirecei iin bu
olay kukusuz ekiciliini de yitirmi olacaktr.
Televizyon stdyosu insanlar holografik kiiliklere dntrmektedir.
Tpk gerek bir elin (irrel) gerek d bir hologramn iinden hibir
direnile karlamadan gemesi gibi, televizyon stdyosunda oturan insan da
projektr klar sayesinde, uzamda, somut ve saydam bir kiilie dnerek
(rnein milyonlarca televizyon izleyicisinin) ktlenin iinden hibir direnile
karlamadan geiyormu izlenimini brakmaktadr. Bu arada hologramn
iine daldrlan elin de gerek d bir eye dnt unutulmamaldr.
n taraftan yanstldnda holografik halsinasyon kusursuz olduu kadar
byleyicidir de. Sanki onunla sizin aranza giren bir ey yok gibidir
(hologramn insanda brakt etki fotografik ya da sinematografik etkiden ok
farkl deildir). Bu gz yanlmasnda da karmza kan bir zellik olmakla
birlikte resimdekinden farkldr nk burada perspektif bak sanki tersine
evrilmi yani seyirci olarak siz ka noktasnn kendisine dnm gibi
oluyorsunuz... Tren vagonu ya da satran rneinde olduu gibi rlyefin gze
batmas gerekmektedir. Bununla birlikte hangi tip nesne ya da biimlerin
holojenik olacaklarn kefetmek gerekmektedir nk sinemann tiyatroyu,
fotorafn resme ait ierikleri yeniden retmesi gibi hologram da boyutlu
bir sinema olmaktan baka bir misyona sahip olamaz.
Klonlarn hikyesinde olduu gibi hologram da bkp usanmadan bir ikizin
aurasna sahip olma hayali peinde komaktadr. Oysa benzerlik bir dtr
ve en alt dzeyde kalsa bile bir illzyon ve dselliin varln srdrebilmesi
iin yle kalmak zorundadr. Asla gerekten yana olmayn. Asla dnya ve
zneye tpatp benzeyen ikizlerinden yana olmayn. nk o zaman hem ikili
(karlkl) iliki ortadan kaybolur hem de her trl ayartma sona erer. Oysa
hologramla birlikte, tpk klon konusunda olduu gibi, zne hakkndaki tm
bilgiler somut bir projeksiyon ve saydamlatrmayla iletildiinden illzyon,
sahne ve srra son veren ters bir bylenme ve arzudan sz edilebilir.
Kendi aksini grme hayalinden (ayna, fotoraf) sonra imdi sra kendi aksi
etrafnda dolanmaya ve zellikle de bir hayalete dntrlen kendi aksimiz ya
da vcudumuzun iinden gemeye gelmitir. Holografik zellikler tayan
herhangi bir nesne ncelikle medyumlarn vcudundan kt sylenen
uucu madde (ectoplasme) rnei vcudunuzdan karak yaylan bir k
gibidir. Oysa bunun bir anlamda estetiin sonu ve medyumun zaferi olduu
sylenebilir, tpk sofistike edile edile (giderek daha karmak bir hle getirile
getirile) mziin ekicilik ve kavramsal boyutuna son veren streofonik ses
dzeni gibi.
Hologramda, antrmalardan yararlanan grnmler kuralna uygun bir
yapya sahip gz yanlsamasnn ayartc zeks yoktur. Hologram bir eyin
ikizini retebilen byleyici bir ey olmak istemektedir. Macha gre evren
ikizi olmas yani aynadan yansmas olanaksz bir eyse, bu durumda
hologramn bizi bir baka sanal evrende yaatt sylenebilir. yleyse bu
evrenin ad nedir?
Her zaman dlerimizi sslemi olan hologram (oysa bunlar uyduruk
kaydrk eylerdi) bizi duygulandrmakta, ktan klo-na benzeyen ikizimiz
yani vekleten bizim admza doamad iin, bizi bu sreci yaamaktan
alkoyarak, kendi vcudumuzun iinden geip, arkasndan kmak gibi
rktc bir duygu yaatmaktadr.
Kusursuz bir imge olan hologram dselliin sonu demektir. Daha dorusu
hologram bir imge bile deildir. Gerek medyum younlatrlm, rafine
edilmi, grnmez ya da yanstc zellik tamayan ancak soyut bir
simlasyon na benzeyen lazerdir. Lazer/bak. Sizi bir tmrden kurtarr
gibi ikizinizden kurtaran kl ameliyat. imizde (Vcudumuz, bilinaltmz?)
saklanan ve srr zlememi gizemli biim olarak, srr zlmedii srece
dgcmz beslemi olan bu ikiz lazerle vcuttan syrlp alnmakta,
sentetize edilerek iinden yryp geebileceimiz bir ekle sokulmaktadr. Bu
tarih bir andr nk zihinsel bir simlakr dzeni ve evredeki zel efektler
sayesinde bir masal dnyasnda yaamaya mahkm edilen bizim gibi insanlar
iin bir tr yazg anlamna gelen rahatln en u biiminin bir paras
hline gelmitir. Toplumsal ya da toplumsal adl hayalet bile k hzmeleriyle
tasarlanp oluturulan, havas alnm kolektif bir mutluluk hayaleti, bir zel
efekte dnmtr.
Simlakr boyutlu olup, geree iki boyutlu simlakrdan daha ok benzer.
boyutlu simlakr geree daha yakn olduunu iddia etmektedir. Oysa gizli
hakikat yani her eyin srrn gizleyen boyut olarak sunduu drdnc boyut
bir anda somutlaarak zerimizde tuhaf bir izlenim brakmaktadr. Si-mlakr
giderek kusursuz bir grnm kazandka (bu nesneler kadar sanat yaptlar ya
da toplumsal ve psikolojik iliki modelleri iin de geerlidir) karmza
(simlasyonun ktlk meleinden daha da kt olan ve iimize yerleen
inanszln ktlk melei olarak nitelendirilebilecek) her eyin
yeniden canlandrma, ikiz ve benzerliin elinden kaabildii bir
durum kmaktadr. Ksaca gerek diye bir ey yoktur ve nc boyut denilen
ey iki boyutlu dnyann; drdnc boyut ise boyutlu bir evrenin yaratt
dsel bir eydir... Art arda eklenen bu boyutlar sayesinde gerek retiminde de
bir art grlmektedir. Ancak bu durum bir kar hareketin de trmana
gemesine neden olmutur, bir baka deyile gerekten ayartc ve doru olan
tek ey bir boyut eksiiyle oynayabilendir.
Kim ne derse desin bu gerek ve gereki halsinasyon retimi adl
kouturmacnn bir sonu yoktur nk bir nesne bir baka nesnenin tpatp
aynsysa bu o nesnenin kusursuz bir benzeri olduu anlamna deil ondan
daha da kusursuz bir ey olduu anlamna gelir. Kesinlik gibi birebir benzerlik
de yoktur. Kesin zaten ar kesin anlamna gelmektedir. Kesin olan tek ey
gerein kendisi olduu iddias tamadan gerein ayns olabilendir. Bu
birbirine doru giden iki bilardo topundan birincinin dierine, ikinciden daha
nce arpacan syleyen paradoksal formle benzemektedir ya da biri,
dieri kendine arpmadan nce ona arpmaktadr. Bu manta gre za-mansal
dzende bir ezamanllk olasl yoktur. Ayn ekilde grntler dzeninde
de bir e zamanllk yoktur. Birbirinin tpatp ayns olabilen hibir ey yoktur
ve holografik yeniden retim tpk her sentetik gerek ya da gerei diriltmeye
alan gelip geici istek gibi (bu olay bilimsel deneyler iin de geerli-dir)
gerein kendisi olmaktan vazgeerek hipergerek olmay yelemektedir.
yleyse hologram hibir zaman yeniden retilen bir ey (hakikat) deerine
sahip olmam hep bir simlas-yon olarak kalmtr. Hayr, bu doru deildir
nk hologram alp geilmi bir hakikat simlasyonu bir baka deyile
hakikat tesi bir hakikat simlasyonudur. Peki, hakikatin yani yalanc olann
tesine deil de hakikatten daha hakiki grnen hakikatin tesine geildiinde
neler olmaktadr? Kukusuz akl d olaylar ve hakikat dzeni asndan
hakikatin yadsnmasndan daha ykc olabilecek trden saldrlarla
karlalmaktadr. Potansiyel gerekle potansiyel hakikat tuhaf ve ldrc
bir gce sahiptirler. Belki de bu yzden pek ok vahi kltr ikizleri nce
tanrlatrp sonra da kurban ediyordu nk hiper-benzerlik orijinalin lm,
yani anlamszlk demektir. Her trl snflandrma ya da anlamlandrma
biimiyle her trl anlam modeli mantksal olarak X ssne ykseltilerek yok
edilebilir. Gidebilecei en u noktaya kadar gtrldnde bu mantk tpk
bir insann kendi nfus kdn yutarak anlamn yitirmesi gibi herhangi bir
hakikatin kendi hakikat ltn yutarak anlamszlamasna yol amaktadr.
rnein yeryz ya da evrenin arln greceli bir kesinlikle
hesaplayabilirsiniz, ancak bu yapld an anlamn yitiren trden bir ilem
olacaktr. nk bu ilem gnderme yapabilecei bir gereklik ya da zerinde
yansyabilecei bir aynadan yoksun olacaktr. Bu hi-pergerek ikizinin iinde
tm boyutlaryla yer alan gerek ya da genetik ikizinin (klon) sahip olduu
tm bilgilere sahip olan gerek bireyin annda dsel bilimler kapsamna
girmesi trnden bir kusursuzluk rneidir. Bir btn olarak ele alndnda
evren yeniden canlandrlmas, aynada yansyan grntsyle bir btn
oluturabilmesi ve kendine anlam verilebilmesi olanaksz bir eydir. Evrene
bir anlam vermeye, anlamsal bir boyut kazandrmaya kalkmak en az evrenin
arln hesaplamak kadar sama bir eydir. Anlam, hakikat ve gerek
ancak yerel olabilir ve kstl bir alanda ortaya kabilir. Bunlar
ksm nesnelerdir. Ksm ayna ve edeerlilik oyunlardr. Her trl ikizleme,
her trl genelletirme, her trl snrlar zorlama ve her trl holografik
gelime (evrenin abartlm bir grntsn yaratma hevesi) bu ksm
nesnelerin sama bir grnme brnmelerine neden olmaktadr.
Bu bak as dorultusunda fen bilimlerinin bile tehlikeli bir ekilde dsel
bilimlere doru kaydklar grlmektedir. nk onlarda eylerin kendi
kendilerine benzediklerinden sz eden naif ve inat bir anlamann yansra
dnyay en kk ayrntlarna kadar bozarak yeniden yapmak gibi nesnel
bir heves ya da holograma benzeyen bir eyler vardr. Gerek ya da gerek
nesnenin kesinlikle kendinin ikizi, tpksnn ayns olmas, aynaya bakan bir
insann yz kendine ne kadar benziyorsa gerein de kendine o kadar
benzemesi gerektii dnlmektedir. Gerein tek tanm bu gcl
benzerlikle snrl olandr. Oysa holografik olan da dhil olmak zere bu
tanm zerine oturan btn giriimler baarszla mahkmdurlar nk kendi
glgesinin, grnmeyen grntsnn iinde yitip giden nesneyi ve srrn
gz ard etmektedirler. nk bu glge sayesinde gerek kendi kendinin ikizi
olmaktan kurtulmaktadr. Bu evrende szcn gerek anlamnda kendi
glgesinden kurtulan (kendi kendini ap geen) gerek, saydamlaarak
gzden kaybolmaktadr.
Crash
Klasik (hatt sibernetik) bir perspektiften bakldnda teknoloji, vcudun
bir uzantsdr. levsel adan insan organizmasnn daha karmak hle
getirilmi bir biimi olan teknoloji doaya kafa tutmaya ve ona stnlk
taslayp egemenlii altna almaya almaktadr. Marxtan McLuhana
makineler ve dil yetisi ayn pragmatist bak as dorultusunda, insan
vcudunun organik bir paras olmakla ykml ideal doal
(mekanik anlamda) araclar/aralar, uzantlar ve medya-medyatrler olarak
deerlendirilmilerdir. Bu rasyonel bak as dorultusunda vcut bir
aratr.
Oysa Crashn1 o barok ve sanki bir kyametten sz eden versiyonunda
teknik, tam tersine, vcudun anatomik yapsn ldrc darbeler vurarak
paralayan/bozan bir eydir. Teknik artk ilevsel bir aratan ok, lmn bir
uzants gibidir. Aalayc bir anlatmla (kurmacayla deil) rnein,
organlar kopan ve paralanan bir vcut, benliini yitiren zne misali (nedense
psikanaliz hl bunun zerine oturmay srdrmektedir), simgesel yaralar
almakta ve insann rzna geecek kadar iddet ykl, devrimci bir bak
asyla vahi bir ameliyat andran teknoloji birbirine kartnda yara ve
cinsel haz; ard arkas kesilmeyen i ve d organ kesimleri,
hacamat ilemleriyle beden zerine alan koca deliklerin zel bir versiyonu
hline gelmektedir. alma dzenine zg mekanikle -mi klelikse bunun
yumuatlm bir karikatr gibidir. Organlarn yitirmi, artk onlar
araclyla haz alamayan, btnyle teknik izlere maruz kalma, paralanma ve
yaralanma srecine boyun een, bir gnderen sisteminden yoksun ve snrsz
cinselliin yklenmi olduu parlak bir vcut.
l ve parampara olmu bedenine ait her organ, yznn eitli
grnmleri, tenindeki her ben izi ve cesedin duruu, vcudu parampara eden
teknolojik bir ilemle biimsel dnme uratlyordu... Aralarn
birbirleriyle arpmasn izleyen herkes, o tannmaz hle gelen
cinsel organla, o insafsz otomobil teknolojisinin (bilimle) birbirine gemi
olduu, bu paralanm kadn cesedi grntlerini unutamayacaklard. Herkes
kendi arabas iinde oturup nl yldzn yaralarn kendi hayl gcyle
rtmeye alp, bir yandan aracn kullanmak iin kalplam bir davran
biimini benimserken dier yandan yumuak, smks maddeleriyle sertleen
organn okayacakt. Herkes dudaklarn o kanl yara dayayp (...), gz
kapaklarn iaret parmann yrtlm kirilerine bastrarak, erkeklik
organn, diilik organnn ftk gibi imi eperlerine srtecekti. Hasretle
beklenen nl yldzla hayranlarnn bulumas sonunda bir araba kazas
sayesinde gerekleecekti (s. 215).
Tekniin kavranmas ancak otomobil kazalarnn yardm yani ara ve bizim
bedenimize kar bir iddet olayna dntnde mmkn olmaktadr. Oysa
ikisi arasnda bir fark yoktur nk her trl ok, arpma, arpma ve kazayla
ilgili meta-lrjik bilgiyle vcut semiyrjisinde karlaabilmek mmkndr.
Bu anatomik ya da fizyolojik bir ey olmaktan ok vcut zerinde oluan bir
tr yeni cinsel organlar olarak nitelendirilebilecek ezikler, yara bere izleri,
sakatlanmalar ve yaralanmalar semiyrjisidir. retim dzeninde tamamlayc,
btnleyici bir ileve sahip bir i gc olarak kabul edilen vcuda, sakatlanma
dzeninde anagram (evrik sz eklinde dalmyla) ilevi gren bir vcutla
kar klmaktadr. Bundan byle (ero-gene) cinsel istek uyandran blge
yoktur nk anlk bir dearj hizmeti vermesi iin her organ bir delie
dntrlmektedir. Oysa vcudun tamam sanki (ilkel toplumlardaki reti
amal ikencelerde olduu gibi. Oysa bizde byle bir ey yoktur) bilinli bir
ekilde kendine ait gstergelerin her biriyle dei toku edilebilecek bir
gstergeye dnmek ister gibidir. Vcut ve teknik birbirleri araclyla
lgnca gsterge yaymaktadrlar. Bu bir tensel soyutlama ve tasarmlamadr.
Btn bunlarn gerisinde bir duygusallk, bir psikoloji, duygusal bir
kabarma ya da bir arzu, bir libido ya da lm itepisi trnden bir ey yoktur.
lm, vcuda kar giriilen bu nlenemez iddet aklamasnn iinde doal
bir yere sahiptir, ancak bu asla sadiste veya mazoiste bilinli ve sapk bir
iddet ya da anlam ve cinsel ilikiyi (neye oranla?) arptmaya ynelik bir
iddet deildir. Bask altnda tutulan bir bilinalt (etkilemeler ya da zihinsel
yeniden canlandrmalar) yoktur ya da varsa psikanalitik modele gre kendisine
zorla anlam yklenmi ikincil bir okumaya uygun bir bilinalt vardr. Vcutla
teknik arasndaki bu karmda ikin bir samalk ve vahilik vardr nk bu
karm birinin nnda dierine dnmesi eklinde gereklemekte ve ortaya
daha nce hi grlmemi trden bir cinselliin kmasna neden olmaktadr.
Ayn vcuda ait anlamsz gstergelerin yazya dklmesiyle ortaya kan bir
tr potansiyel aknlk biimi. New York metrosundaki graffitilerde rastlanan
trden bir simgesel izme, yaralama ve iz brakma riteli.
Bir baka ortak nokta da, Crashta yalnzca sistem d rastlantsal
gstergelerle karlalmasdr. Burada otomobil kazas, bildiimiz trafik
kazalar gibi insann klcal damarlarna kadar giden bir onarm ilemi deildir.
Bu bo zamanlarn deerlendirmek isteyen yeni snflar iin lm itkisi adl
kalntnn onarlmas trnden bir eydir. Araba artk evcilletirilmi
duraan bir evrenin (evin) uzants deildir nk bundan byle zel ve evcil
bir evren yoktur, olsa olsa kesintisiz bir trafik dzenine ait figrlerden sz
edilebilir. Asal ve tersine evrilmesi olanaksz bir ey olan lmn
anormalliini sradan bir eye indirgeyen Kazayla artk her yerde
karlayoruz. Kaza, marjinal deil, dzenin tam merkezinde yer alan bir
eydir. Kaza, bundan byle o grkemli rasyonel evrene zg bir istisna deil,
bir Kuraldr. Kural yok etmi bir eydir. Kaza, genel sistem muhasebesi iinde
kendi kaderine terk edilen bir lanetli pay bile deildir. Her ey tersine
dnmtr. Sama bir ey olan Kaza, yaam biimlendiren bir eye, yaamn
cinsel organna dnmtr. Sonu olarak otomobil ya da otomobile zg o
manyetik alan kazaya neden olan tm tnel, otoyol, elik kpr, yol deitirme
yoncalar ve evrensel bir prototip olan mobil yol barnaklarn egemenlii
altna alarak tkenmez bir kaza meta-foruna dnmektedir.
Kazann egemen olduu bir evrende psikolojik rahatszlktan, yleyse
sapklktan da sz edilemez. lm gibi kaza da nevrotik bir basklama, kalnt
ya da yasak ineme dzenine ait olamaz. Kaza lmden yola klarak
oluturulan yeni bir yaam stratejisi dzenlemesi (girite yeni bir sapklk
mantndan sz eden yazara ramen Crash ahlk bir bak asndan yola
karak sapk bir metin okur gibi okumamak gerekiyor), sapk saylamayacak
bir orgazm olma biimidir. Bundan byle lm, yaralanmalar, sakatlanmalar
idi edilmenin tam tersi saylabilecek metaforlardr. Aslnda tersi bile
deildirler. Sapka olduu sylenebilecek tek ey fetiist metafor, feti, dil
yetisi ya da model araclyla ayartmadr. Bu metinde lm, cinsel organlar,
hatt vcut bile bir fantazm, bir metafor, bir tmce eklinde
alglanamamaktadrlar -La Colonie Penitentiairein Makinesinde, metinsel bir
dayanak ilevi gren yara bere iindeki vcuttan farkldrlar. Keza Deleuzee
gre Kafkann makinesi bile bunun yannda priten, baskc bir anlam
retim makinesine benzemektedir nk Crashtaki teknoloji k saan,
ayartc, mat ya da masum bir teknolojidir. Ayartcdr nk anlamszdr.
Paralanm, perian insan vcutlarndan baka bir ey yanstamayan yaln bir
aynadr. Vaughann vcudu bzlm krom paralar, burumu amurluklar
ve spermlerin slatt bir sa aksam gibidir. Birbirine gemi, birbirleri
tarafndan ayartlm, iinden klmas olanaksz bir vcut ve teknoloji.
Vaughann yanat benzin istasyonunda yanp snen neon kl tabela,
korkun yaralar, n panonun ezdii yetikin bir kz ocuunun memeleri,
ksmen paralanm memeler... n panodaki elik bir araba markas
amblemi tarafndan kesilip, paralanm memeler; direksiyon milinin (arpma
srasnda) ve n camn neden olduu cinsel organ yaralaryla bezenmi bu
fotoraflarn zerine ll renkli krmz bir k dyordu... Paralanm
erkeklik organlar, ezilmi yumurtalklar, kesilmi diilik organ fotoraflar
bu souk k altnda gzlerimin nnden akp geiyorlard. Bu belgelerin
byk bir ounluu yaralanmaya neden olan mekanik ya da dekoratif
paralarn yakn ekim, bytlm grntleriyle tamamlanmaktayd. atal
batrlm gibi grnen bir erkeklik organn gsteren fotorafn hemen yan
banda bir el freninin grntsyle karlalmaktayd. Yakn ekim
zedelenmi bir diilik organnn hemen stnde, retici firma ambleminin
grld yakn ekim bir direksiyon gbeiyle karlalyordu. Bu yrtlm
cinsel organlarla aralarn kasa aksam ya da npanoya ait paralarn
bulumas ortaya etkileyici l
birimleri, yeni bir ac ve arzu dolanmyla ilgili maddi birimler kmasna
neden oluyordu (s. 155).
Tpk bir vcut dncesinden yoksun vahilerin vcutlar zerinde yaralar
aarak bu dnceye bir iddet eylemiyle kar kmalar gibi, vcut zerinde
oluturulan her izik, her iz ve her yara suni bir tersine evirme ilemine
benzemektedir. Yalnzca simgesel dzeyde yaral bir vcut (kendisi ve
dierleri iin) var olabilir. Cinsel arzu, vcutlarn sahip
olduklar gstergeleri dei toku edebilme ve birbirine geirme/kartr-ma
olasl demektir. Oysa cinsel organlarla cinsel eylemleri kendilerine atfetme
alkanlna sahip olduumuz birka doal delik, tm yaralar ve kazalarn
neden olduu tm yapay delikler (neden yapay olsunlar ki?), i ve d olarak
ayrmlanma zelliklerini yitirmi yarklardan oluan kimi topografik uzamlar
gibi, ters yz edilmi bir vcut karsnda anlamlarn tamamen yitirmektedir.
Bizim dndmz ekliyle cinsel iliki bir vcudun; doal yollardan ok
yapay, bir simlakr, bir kaza araclyla iinde yer alabilecei tm simgesel
ve kutsal uygulamalarn ayrntl ve uzmanlam bir tanmndan baka bir
ey deildir. Cinsel iliki nceden belirlenmi blgeler zerinde arzu olarak
adlandrlan itkisel younluun azalmasndan baka bir ey deildir. Cinsel
iliki bir tr, vcudun tamamn kapsayacak bir ekilde anagramlatrlan
simgesel yara eitlerinden olumaktadr. yleyse bunun ad cinsel ilikiden
baka bir eydir nk cinsel iliki denilen ey ayrcalkl bir
gsterenin bellee geirilmesi ve birka sradan izden baka bir ey deildir.
Bu, vcudun dei toku edebilecei tm gstergelerle zerinde
oluturabilecei yara says yannda solda sfr kalr. Vahiler dvme, ikence
ve reti yoluyla btn vcuttan bu amaca uygun bir ekilde
yararlanabiliyorlard. Onlarda cinsellik simgesel dei toku dzenine ait ok
nemli ve ok itibarl saylamayacak sradan bir metafordu. Oysa biz (orgazm
olma da dhil olmak zere) onu organik ve ilevsel bir ey olarak dayatarak,
zaman iinde gereki ve saplantsal gnderene dntrdk.
Saatte 40 km gibi bir hza ulatmzda Vaughan, parmaklarn kzn
deliinden ekti ve kalalarndan tutup, evirerek erkeklik organn iine
soktu. elik kpr zerinde ilerlemekte olan aracn farlar nmz l l
aydnlatyordu. Aynada Vaughanla sevimekte olan kz grebiliyordum.
Arkamzdan gelen aralarn farlar, onlarn yapk vcutlarn Lincolnun
siyah bagaj kapayla ierideki eitli krom aksam zerine yanstyordu. Kzn
memesi diklemiti. Sol gsnn grnts klln zerinde oynayp
duruyordu. Vaughann blk prk kala grntleriyle, kzn gbei n
camn parlak erevesi zerinde tuhaf bir anatomik figr oluturuyordu.
Vaughan kz kucana oturttu ve erkeklik organn yeniden soktu. Cinsel
ilikinin hz, saat ve devir gstergelerinin kl camndaki yansmalarn
izleyebiliyordum... Araba 80 kmlik bir hzla elik kprye trmanrken,
Vaughann memelerinden tutarak vcudunu arkaya doru bkt kzn
bedeni arkadan gelen aralarn farlar tarafndan aydnlatlyordu. Kzn
diklemi gsleri hzlanmakta olan aracn cam ve krom kafesi iinde prl
prl parlyordu. Vaug-hann kzn kalalarn iddetle ileri geri oynatma
dzeni yol kenarna her yz metrede bir dikilmi lambalarn fla gibi yanp
snen klaryla akmaktayd... Erkeklik organ kzn diilik organna
girerken eliyle kzn kn iki yana doru amakla megul olduu srada,
aracn iini dolduran sar kta kzn ans grnyordu (s. 164).
Buradaki erotik terimler birer teknik terimden baka bir ey deildirler.
rnein (cul, queue, con, vb.) k, sap, fer yoktur. Ans, rectum, vulva, verge
(kam), coit (iftleme) vardr. Burada argo yoktur, bir baka deyile cinsel
iddetle ili dl olunmamaktadr. Yalnzca ilevsel bir dil vardr nk bir
biimle dieri arasnda yani krom paralaryla mukoza arasnda bir uyum
vardr. lm ve cinsel iliki arasnda da ayn iliki vardr nk ikisi birlikte
orgazm olma eylemine eklemlenen bir tr sper-tasarm iine
oturtulmulardr. Zaten burada sz konusu olan ey, orgazm olmaktan ok en
basit ve saf biimiyle bir dearj olma eylemidir. Kitabn bandan sonuna kadar
karmza kan iftlemeyle spermin sahip olduklar duygusal deer, arka
plandaki yaralarn sahip olduu iddet ya da meta-forik deerden daha ok
deildir. Bunlar birer imza gibidir. Son sahnede X paralanm ara
kalntlarn spermiyle damgalamaktadr.
Sapka olsun ya da olmasn, orgazm olma eylemi okuyucuya her zaman
teknik bir ara/let, mekanik bir yap, gerek nesneler ve ou kez de
fantazmlar araclyla iletilmitir. Araya her zaman gdmleyici sahneler ya
da nesneler konulmas gerekmektedir. Buradaki zevk almann ad orgazm
olmadr bir baka deyile teknik aracn yaratt iddetle ayn dalga uzunluu
buluan/birleen ve yalnzca teknikle trdeletirilebilen otomobil adl
nesne.
nanlmaz bir trafik tkanklnn tam ortasndaydk. Otoyolla Western
Avenuey birbirine balayan yol ve yukar doru kan elik kpr arasnda
kalan btn yollar aralar tarafndan tkanmt. Londrann batsna doru
uzanp giden kenar mahallelerin ardndan batmakta olan gnein nlar
aralarn n camlarndan belli belirsiz bir ekilde yansyorlard.
Alacakaranla doru ilerleyen akam saatinde stop lambalar, sellozlu
maddelerle dolu muazzam bir ovann ortasndaki ate klar gibi
yanyorlard. Aracn ak olan penceresinden kolunu karm olan Vaughan
parmaklarn sabrszlkla kap zerinde tkrdatmaktayd. Samzdaki iki katl
yksek otobs, insanda yzlerden oluan bir falez (yalyar) izlenimi
brakyordu. Camlarn gerisinden bize bakan yolcular mezarlklarda st ste
istiflenen lleri andryorlard. Bizi daha hogrl bir yldz evresinde
yrngeye oturtmaya yetecek olan
XX. yzyla ait o inanlmaz enerjinin tamam sanki bu evrensel grnmde
bir deiiklik olmamas iin harcanyordu (s. 173).
Kaza evrede, Western Avenue ve elik kpr kulvarlar boyunca uzanp
giden muazzam bir trafik tkanklna yol amt. Bu kaskat bir grnme
sahip kasrgann tam merkezinde kendimi ok huzurlu hissediyordum. Bu
usuz bucaksz araba kuyruklarnn zerimde yaratm olduu saplantlar sanki
bir anda uup gitmiti (s. 178).
Oysa Crashta teknolojiyle cinselliin birbirlerine karmalarnn (bu
birleme bir lm dncesine yol amaktadr, yoksa bir yas tutma
dncesine deil) dnda yer almakla birlikte bu karmn ayrlmaz bir
paras olarak kabul edilebilecek bir baka boyut, fotoraf ve sinema boyutu
vardr. Kaza ve sonu gelmeyen bir ara trafiine doymu parlak asfalt yzey
bir derinlie sahip olmamakla birlikte yine de Vaughann kamerasna ait
objektif tarafndan grntlenmekte yani yinelemektedir. Vaughan kaza
fotoraflarn tank-kant belgeler gibi stokla-maktadr. Tezghlamaya alt
bu ok nemli olayn genel provas (tek bana aracnda lyle yldzn
Elizabeth Taylor la arparak lmesi ayn anda gereklemektedir. Oysa
bu arpma aylar ncesinden tekrar tekrar simle edilerek kusursuz bir hle
getirilmitir) bir film ekimi srasnda yaplmtr. Bu hipergereki kopukluk
olmadan bu evren hibir eye benzemeyecektir. Teknoloji, cinsellik ve lmn
birbiriyle kayna -trlmasn salayan bir ey varsa o da suretini karma ya
da ikinci dereceden bir grsel sergilemedir. Aslnda fotoraf burada ne bir
ara ne de yeniden canlandrma dzenine ait bir eydir. Burada sz konusu
olan ey, ne imgenin daha da soyut hle getirilmesi, ne de tamamyla
kontrolden kmasdr. Fotografik film eridi (tpk otolar ve evlerdeki
transistorlu radyo mzii gibi) hipergerek, metalik ve bir yek vcut
grnm sunan ara trafii ve trafik aklar tarafndan oluturulan evrensel
eridin bir parasdr. Fotoraf, teknik ya da vcudun tesine gemeyi
becerebilmi bir ara deildir. Olayn tasarlan nyla, yeniden retili hatt
gerek retili nnn ak -t bir evrende btn her ey ayn anda olup
bitmektedir. Burada zamansal bir derinlik yoktur. Ne gemi ne de
gelecek vardr. Aslnda kamerann objektifi (gz) zamana kout bir ekilde
derinlik, duygu, uzam ve dil yetisinin yerini almaktadr. Kamera bizi bir baka
boyuta tamaz, yalnzca iinde yaadmz evrenin bir srr olmadn
gsterir.
Havada yaratlan basn dalgasyla enesi kalkan manken iyice geriye doru
kayklmt. Elleri bir kamikaze gibi aracn komut kollarna balanm, srt
ise lm aletleriyle doldurulmutu. Onun kadar soukkanl dier drt
mankenden oluan aile, kardaki arabann iinde onun gelmesini
bekliyorlard. Yzlerine irek (ayn gruba ait olduklarn belirten) gstergeler
izilmiti.
Kulaklarmzda niden bir krba krts nlar gibi oldu.
Bir baka deyile lm kablolar raylarn yanndaki otlarn iinde dne
dne srklenerek kaydlar. Metalik bir patlamayla birlikte bir motosiklet
aracn n tarafna arpt. Her iki ara seyircilerin ta kesmi baklar arasnda
ilk sralara doru srklendiler. Motorla srcs n kaportann stnden
uarak, n cama arptktan sonra paralanarak kara bir ktleye dnm olan
tavanda dans etmeye baladlar. Arabann iskeleti geriye doru metre
kayarak raylarn stnde durdu. n kaporta, n cam ve tavan kmt.
erdeki aile fertleri alt alta st steydiler. Kadnn srtnda patlayarak
paralanan n camn prltl krntlar paralanm vcudunu kaplamt...
Mankenin yz ve omuzlarndan kartlan parlak ve sivri cam paralar
arabann evresinde gm renkli kardan bir rt ya da i karartc bir konfeti
ynna benziyordu. Helene, sanki zihinsel engelli bir ocua yardm eder
gibi elimden tuttu ve
Ampex sistemde her eyi yeniden grebiliriz. Kazay yava ekim
gsterecekler dedi (s. 145).
Crashta her ey hiperilevseldir nk ara trafiiyle kaza, teknikle lm,
cinsel ilikiyle simlasyon senkron tek bir makine gibidirler. Bu, maln
hipermala dnt hipermaaza bir baka deyile hipermal ve evresini
saran ara trafiinin dur durak bilmeyen grntlerinden oluan evrenin
tpksdr. Oysa Crashtaki ilevselci tavr kendi rasyonelliini yok
etmektedir nk ilevsizlik denilen eyden bhaberdir. Bu,
paradoksallk snrlarm ykarak, amaya gidebilecek kadar radikal bir ilev-
selciliktir. Bir anda belirginliini yitiren bu ilevselciliin, ilgi ekici bir eye
dnt grlmektedir. Bu ne iyi ne de kt, yalnzca ok ilevli bir eydir.
Hedefe bir anda kestirmeden ulamak isteyen lm ya da moda gibi. Bir
tartma konusu hline geldiinde bile o eski ilevselciliin byle bir ey
yapabilmesi sz konusu deildir, bir baka deyile bunun hi de kestirme
saylamayacak, uzun bir yolun gtrmedii yere gtren, daha da iyisi dsel
bilimler yntemiyle bir Littre (Szlk) taklidi yaparak, hibir yere kmayan
ancak dierlerinden daha ksa bir yol olduunu syleyebiliriz.
Zaten Crash, hl u normal dnyaya ait itici glerin geleceini
dlemeye alan ve o eski ilev/ilevsizlik iftinin etrafnda dnp duran tm
dier bilimkurgu yklerinden ayran zellik de budur. Kurmaca da ayn oyun
kuralna gre gereklii ap gemekte ya da tersi olmaktadr. Crashtaysa
ne dgc vardr ne de gereklik nk hipergereklik her ikisine de bir son
vermektedir. Bundan byle tehlikeli bir gerilemeden de sz edilemeyecektir.
Bu simlasyon ve lm araclyla deien ve bir bakasnn yerine geen;
arzudan yoksun iddet ykl bir cinsellikle ntralize edilmi vahi ve rzna
geilmi bedenlerle dolu izlenimi brakan; metalik ve koyu renklerden oluan
ii bo hiperteknik dnya iyi midir yoksa kt m? Bunu asla
renemeyeceiz. Bu dnya yalnzca byleyicidir ve byleyicilik bir deer
yargs deildir. Crashn gerekletirdii mucize budur. Hl eski ilevsel
dnyaya ait bu eletirel yarglama ve ahlk bakla hibir yerde
karlalmamaktadr. Crash (burada da yazarn girite bas bas bararak bizi
srekli olarak teknolojik evrenin dna kmaya zorlayan bu vahi dnyaya
kar koyucu ilev demesine karn) hipereletirel bir yapttr. Pek az kitap ya
da film her trl ereklilik ya da eletirel olumsuzluun ortadan kayboluunu
bu kadar sradan ve iddetli bir ekilde sergilemektedir. Nashville, Otomatik
Portakal bu trden filmlerdir.
Borgesten sonra ve bir baka dzlemde, Crash bundan byle kendisinden
kaamayacamz simlasyon evrenine ait ilk byk romandr. Bu asembolik
evrenin kitle iletiimselletiril-mi tz bir tr ters yz etmeyle (neon klar,
beton, araba, erotik mekanik) sanki ilkel bir reti dzenine zg byk
bir g tarafndan belirlenmi gibidir.
Sirenlerin uultusu arasnda son ambulans da uzaklat. nsanlar kendi
aralarna dndler. Blue-jeanli gen kz yanmzdan geip gitti. Onunla
birlikte ilerleyen ve elini kzn omuzuna atm olan olan parmaklarn kzn
meme ularna srterek sa gsn okamaya balad. Birlikte st
kartmalarla bezeli, sarya boyanm, bagaj olan bir spor arabaya bindiler.
Havada ar bir cinsellik kokusu vard. Tandk olalm ya da olmayalm
hepimiz toplu hlde, bir cinsel iliki bayramna gidilmesini buyuran bir yin
treninden sonra mabedi terk eden kongre yelerine benziyorduk. Az nce
tank olduumuz kanl eucharistieye zg gizemi yeniden yaayabilmek iin,
gecenin bir vaktinde, hi tanmadmz partnerlerimizle yola koyulmutuk (s.
179).
1
J. G. Ballard, Crash, Calman-Levy, 1974.
SMLASYON VE BLMKURGU
Simlakrlar gruba ayrlr:
- Uyumlu, iyimser ve Tanrnn yaratt ideal doann tp-ksn/ikizini
oluturmay amalayan imgeleme, taklit ve kopyalama stne kurulmu
doalc, doal simlakrlar,
- Tm retim dzenini kapsayan enerji ve g stne kurulmu,
makinelerle somutlaan, retici zellie sahip, retken simlakrlar. Evrensel
boyutlara insana inanmay hedefleyen, srekli bir yaylma eiliminde olan ve
nerede balayp nerede bittii belli olmayan bir enerjiyi zgrletirme (arzu,
greceli topyalarla simlakrlar grubuna aittir) peinde koan sim-lakrlar,
- Information=bilgi, model ve sibernetik oyunlardan oluan, total bir
ilemsellik, hipergereklik ve mutlak bir denetimi hedefleyen simlasyon
simlakrlar.
Birinci grupta, topya reten bir dsellikle karlayoruz. kincide
bilimkurgu reten bir dsellik. Gnmzde ncye zg bir dsellikten
sz edebilmek mmkn mdr? Bu soruya olsa olsa o eski gnlere zg
gzelim bilimkurgusal d-selliin lm ve yerini baka eylerin almaya
balam olduu trnden bir yant verilebilir. Bu dnce hem roman hem
de kuram kapsamaktadr. Ayn belirsizlik ve anlamszln belirledii
alnyazs zgn birer tr olarak bilimkurgu ve kurama bir nokta koymutur.
Aralarnda belli bir mesafe yoksa ne gerekten sz edilebilir ne de
dselden. Gerekle dsel arasndaki bu mesafe modelin karna
kemirilmeye, yok edilmeye balandnda neler olmaktadr? Oysa bir
simlasyon grubundan (dzeninden) dierine geite de genel eilim, bu
mesafenin emilerek, yerini ideal ya da uydurma bir dsel evren retimine
brakmasndan yanadr:
- topyada en st dzeye ulaan bu mesafe ortaya kesinlikle farkl bir
evrenle bir aknlk kmasna yol amaktadr. A-knln ok derinlere hatt
bilinaltna kadar nfuz edebildii romantik d bunun bireysel bir biimidir.
Zaten bu evrende gerek ve dsel dnya arasndaki mesafe en st dzeyde
olup, topya adasnn karsndaki ktann ad gerektir.
- Bilimkurguda bu mesafe byk lde ksalmaktadr. nk bilimkurgu
nitelik asndan, ou kez, gerek retim dnyasndan nitelik asndan farkl
olmamakla birlikte bu dnyann gereksiz bir ekilde abartlm
projeksiyonundan (bir perde zerinde yanstlmasndan) baka bir ey deildir.
Mekanik ya da enerjetik uzantlarla hzlar ya da glerin n ssne ykseltildii
bu emalar ve senaryolar aslnda ayn mekanik ve metalrjik, vb. dnya
tarafndan retilmektedirler. Bu dnyada insann yerini robotlar almaktadr.
Sanayileme ncesine ait snrlar belli bir evrenin karsna/yerine, ideal bir
alternatif evren olan topya konuluyordu, bir baka deyile snr tanmayan
potansiyel bir retim evrenine kendi olanaklarn ekleyen bilimkurgu bu snr
tanmazln boyutlarn daha da geniletiyordu.
- Model patlamasnn yaanmaya baland bir dnemde bu mesafe
neredeyse sfrlanmtr. Modeller aknlaamadklar ya da yanstc
olamadklarndan gerein karsna dsel bir evrenle kamazlar. nk
ortaya kacak gerein yerini onlar aldklarndan, kurgulanm bir gerek
dncesinin varlna kesinlikle tahamml edememektedirler. kinletikleri
iin hibir dsel aknlk biimine yaam hakk tanmamaktadrlar. Yalnzca
sibernetik anlamda bir simlasyon evreninin yaamasna bir baka deyile bu
modelleri (senaryolar, simle edilmi durumlara allmasn salama, vs.)
keyfinize gre gdmleye-bileceiniz bir evrenin var olmasna msaade
etmektedirler. Oysa bu durumda gerein gdmlenmesi ve gerein
retilmesi arasnda bir fark kalmayacandan kurmacaya da (dgc-ne)
gerek kalmayacaktr.
Gerekliin kurmacay ap geebildii gnlerde, bunun, dselliin
varln kantlayan en nemli gsterge olduu sylenebilirdi. Oysa modelin
bir kopyasndan baka bir ey olmayan bir gerein, modeli ap geebilmesi
mmkn deildir.
Gereklik ilkesinin egemen olduu bir dnyada gerek, dsel adl bir
bahaneye sahipti. Simlasyon ilkesinin belirledii gnmz dnyasndaysa
gerek, modelin kopyasndan baka bir ey olamamaktadr. Paradoksal bir
ekilde gerek bizim iin hakiki bir topyaya dnmtr oysa bu
topyann gerekleme olasl sfrdr nk bu topya yitirdiimiz gerei
bir daha ancak ryamzda grebileceimizi syleyen trden bir eydir.
Sibernetik ve hipergerek bir aa zg bir bilimkurgu belki de yalnzca
tarihe ml olmu dnyalar yapay bir ekilde diriltildiinde sona erecektir.
Gemie ait olaylar, kiilikleri, anlamlarn yitirmi, modas gemi ve de
orijinal srelerinden arndrlm ideolojileri en kk ayrntsna kadar yine
gemi -te yaanm olan hakikatin bir tr sanr (serap) gibi (in vitro) tpatp
benzerini yeniden oluturmaya kalkmasnn bundan baka bir anlam olabilir
mi? Ph. Dick Simulacres (Sim-lakrlar) balkl yaptnn Kuzey-Gney
savan anlatan blmnde aynen byle yapmtr. Bu boyutlu devasa
hologramda, kurmaca, gelecei yanstmaya alan bir ayna grevi grmek
yerine, gemii tm ayrntlaryla, umarsz bir ekilde, bir tr halsinasyona
dntrmenin peinde komaktadr.
Bir baka evren dleyebilmemiz imknsz nk aknlk-tan yoksun bir
dnyada yayoruz. Klasik anlamdaki bilimkurgu, yaylmac bir politikann
egemen olduu bir dnyaya aitti. XIX. ve XX. yzyllarn kolonizasyon ve
keifleriyle su ortakl yapan, meknsal aratrmay n planda tutan ykler
iinde kendine bir yer edinmi gibiydi. Oysa burada nedenle sonu arasnda
hibir iliki yoktur. nk gnmzde yeryznn yzeyi sanal/gcl anlamda
kodlanp bir haritaya dntrlm, hatt gereksiz ayrntlara kadar
belirlenmi ve tketilmi olduundan bizde dnyann bir eylerin iine
hapsedildii izlenimini brakmaktadr. nk evrensel Pazar, mallar kadar
d-sellii de yok eden deerler, gstergeler ve modellerden olumaktadr.
Bilimkurgunun (teknik, zihinsel ve kozmik) aratrmalar yapan evreni ilevini
ite bu yzden tamamen yitirme-mitir. Bu iki olay gemi yzyllara zg o
muazzam patlama ve yaylma srelerinin yerini alan genel bir iin iin
kaynama (implosion) srecinin n ve arka yz gibidir. Bir sistem
gidebilecei en u noktaya kadar giderek, doyuma ulat, yani tkenmeye
balad zaman bir tersine evirme olayyla karlalmaktadr. Bu arada
dselin bana bir eylerin gelmesi kanlmazdr.
Bugne kadar hep belli bir dsellik rezervine sahip olduk oysa bu dsellik
rezervine bir anlam kazandran eyle gereklik katsays arasnda belli bir
orant vardr. Bu dnce coraf ve meknsal keifler iin de geerlidir.
Dselliin ulap, iinde dolanabilecei bkir bir alan kalmad ve harita tm
coraf alanlar belirlediinde, gereklik ilkesi de ortadan kaybolmaktadr.
Dnya yzeyini bir gnderen olmaktan kartan uzayn fethi bu anlamda geriye
dn olanaksz bir noktann da habercisidir. Gerekliin snrlar
sonsuzlua ekilince, bu, snrlar belli bir evrende i uyum anlamna gelen
gereklik ilkesinin kanama yapmasna neden olur. Dnyann kefinden sonra
gerekleen uzayn kefi, insanla kendi gerekliini yitirtme ya da bir
simlasyonun hipergereklii iine itmeyle edeerli bir eydir. Aya
gnderilen son uzay aracnn iine yerletirilen ve bylelikle kendisine bir
uzay katsaysnn yklenmi olduu sylenebilecek iki oda, bir mutfak bunun
en gzel kantdr. Dnyaya ait, iinde oturulan sradan bir mekna kozmik
bir deer katlarak, uzayda yceltilmesine tank olunmaktadr. Uzaysal
aknlkta uydulaan gerek. Bu, metafizie, hayallere ve bilimkurguya bir son
vermek demektir. Yeni an ad hi-pergereklik adr.
Bu noktadan itibaren bir eylerin deimesi gerekmektedir. nk
bilimkurguyu cazip hle getiren bir evren yaratmak, bu evreni dntrmek ya
da ona akl almaz boyutlar kazandrmak, abartmak artk olanakszdr. Bundan
byle gerekten yola karak gerek olmayan, gerek verilerden yola karak
dsel bir eyler retebilmek mmkn deildir. Bu srecin tersine dnm
olduunu ve bu yeni srete eskisinin yerine gerekliini yitirmi yeni
durumlarla kendilerine gerein, sradanln, yaanmln renkleri
yklenmeye ve bu arada yaantmzdan kp gitmi olan gerei kurmacayla
yeniden yaratacak olan simlasyon modellerinin konulacan syleyebiliriz.
Bize kimi zaman insan rktebilen ayrntlara kadar gidilerek
yeniden oluturulmu/retilmi ok baarl bir gerek, gndelik olaylar ve
yaanmlk sanrs sunulmaktadr. Tpk koruma altna alnarak yeniden
remeleri salanmaya allan hayvanlara ait bir doal park ya da bir doal
botanik bahesi gibi. Btn bunlar bizde, neredeyse gereinin zerine gelip
yapan ve aralarnda bir fark bulunduunu saptayabilmenin imknsz
olduu bir ikiz izlenimi brakmaktadr. Oysa bunlarn hepsi bir tzden yoksun,
gerekliklerini oktan yitirerek, hipergereklemi eylerdir.
Bu anlamda sahip olduu kefetme ekiciliinin kendisine katm olduu
o saf ve zgrlk saan roman olma zelliini yitiren bilimkurgu, buna
karn, bizim gncel evren anlaym-za uygun bir ekilde adna gerek
dnya dediimiz, u evrensel simlasyon paralarna yeniden can vermeye,
onlar gncelletirmeye ve yeniden gndelik yaamn bir paras hline
getirmeye alarak iin iin denebilecek bir ekilde geliecektir.
Bu tersine dndrme ya da bu tersine dndrlm durumun aklamasn
bundan byle hangi yaptlar yapacaktr? Grne gre K. Philip Dickin
ykleri, tabiri caizse, bu yeni uzam iinde kendilerine yeni bir ekim merkezi
bulmaya alyorlar denebilir. Oysa byle bir aklama geerliini
yitirmitir nk bu yeni evren yerekimine kardr (antigravitation -nel),
eer hl bir yerekiminden sz etmek gerekiyorsa bu yklerin gerek ve
dsel adl deliklerin evresinde dnp durduklar sylenebilir. Bu yklerde
ne alternatif bir kozmos, kozmik bir egzotizm ya da folklordan sz
edilmektedir, ne de galaksiler aras kahramanlk yklerinden. Bu yklere ait
tm veriler mutlak bir simlasyon evrenine aittir. nk hibir eyin nereye ait
olduu belli deildir. Her ey ikindir. Gemi ya da gelecek yoktur. yklerle
ilgili tm veriler (coordonnes) bolukta braklm (zihinsel, zamansal,
meknsal ve gsterge anlamnda demek istiyoruz) gibidirler. Bu, mevcut
bir gerek evrene paralel olarak yaratlm, birincinin tpatp bir benzeri ya da
var olabilmesi mmkn olacak trden bir evren deildir. Byle bir evren hem
olabilir hem de olamaz. Bu hem gerek hem de gerek d bir evrendir.
Hipergerein ta kendisi yani bir simlasyon evrenidir, ksaca bambaka bir
evren. Bunun bir simlasyon evreni olmasn salayan ey
Dickin simlakrlardan bilinli bir ekilde sz etmi olmas
deildir (bilimkurgu bunu her zaman yapmtr, ancak bunu her zaman iin asl
dnyann ikizini (double) reterek yapay veya dsel bir ekilde benzeterek
yapmtr. Bu yklerde artk bir ikiz yoktur. Dorudan doruya gereinden,
kendisini yanstabilecek bir ayna, bir yanstma arac ya da topyadan yoksun
bir ikizden sz edilmektedir. Simlasyon evrenine zg
saydamlk soluktur/bulanktr, dsal bir grnmden yoksun olduu iin de
alp geilebilmesi olanakszdr. Bir anlamda bu evrende aynann iine
yerleerek dnyay oradan izleyebilmek yani bir ayna grevini yerine
getirebilmek bile mmkn deildir zira bu ancak aknln altn anda
yaplabilen bir eydi.
Bu konuda Ballardn geliim izgisi belki daha inandrc bir rnek
oluturacaktr. Yazm olduu ar fantazmagorik, bir d andran, ilk
artc ve iirsel yklerinden biri olan ve artk bir bilimkurgu yks
olarak nitelendirilemeyecek ancak gnmzde (IGH ya da Beton Adas balkl
yklerine oranla) kukusuz bir bilimkurgu modeli/rnei olarak
gsterilebilecek Crasha bir gz atalm. Bizim dnyamz anlatan Crash adl
bu ykde yeni olarak nitelendirilebilecek hibir ey yoktur. Bu ykde
anlatlan trafik ve kaza, teknik ve lm, cinsellik ve fotoraf makinesi
objektifi, vb. her ey hiperilevseldir. Sanki her eyin senkronik bir ekilde
alt, simle edilmi byk bir makineden sz edilmektedir. Bir baka
deyile bize zg, bizi evreleyen bolukta, birbiriyle i ie gemi
hiperilevsel modellerin hzlandrlmasndan sz edilir gibidir. Crash o
eski (mekanik ve mekanist) ilev/ilevsizlik ifti evresinde dnp duran btn
dier bilimkurgu yaptlarndan ayran ey, bildiimiz (normal) dnyay ayn
ana konular ve amalar dorultusunda gelecek adl bir zaman dilimi iinde
yanstabilmesidir. Az nce aklam olduumuz kurallar erevesinde
kurmaca, gereklii ap geebilmektedir (ya da tersi olmaktadr ki, bu ok
daha ilgin bir eydir). Oysa Crashta ne kurmaca vardr, ne de bir gereklik.
nk hipergereklik denilen ey her ikisine de ayn anda son vermektedir.
Gnmze zg bize ait ada bilimkurgu rnekleri olarak Jack Barron ya
da Sonsuz-tuk, Herkes Zanzibar ann kimi blmleri verilebilir.
Aslnda bu anlamda bir bilimkurgudan sz edilemez nk bu tr bir
bilimkurguyla her yerde karlalmaktadr. Modellerin ak dzeni iinde,
bilimkurgu dediimiz ey, u anda burada, yan bamzdadr. evremizi saran
u simlasyon adl kantlanmas imknsz hakikatin iindedir. Bu ilemsel
dnyann tepkisizlii sayesinde onu doal ve ilenmemi hliyle grebilmek
mmkndr. Bat Almanyada bulunan ancak hibir ey retmedii hlde isiz
insanlara geleneksel alma srecine ait iler verip altran ve tm
faaliyetleri fabrikalar aras karlkl sipari, rekabet, yazma, muhasebe
ilemlerinden ibaret olan ve hep birlikte muazzam bir ebeke oluturan u
simlakr-fab-rikalar adl gereklik hangi bilimkurgu yazarnn aklna
gelebilir? Zaten gnmzde byle bir gereklikle kimse ilgilenmemektedir.
Anlamsz bir ekilde bou bouna alp, reten bu fabrikalarn rettikleri
maddeler gnlk yaamda hibir ie yaramamaktadr. stelik bu hayalet
fabrikalardan biri gnn birinde gerekten ifls etmi ve alanlar ikinci
bir kez isiz brakmtr. Simlasyon budur. Bunlar yalancktan
fabrikalar deil, gerek ya da hipergerek fabrikalardr. Sonu olarak bunlar
ciddi olarak tanmlanabilecek fabrikalara ait gerek retimin de
hipergereklik evreni dorultusunda yorumlanmasna neden olmaktadrlar.
Burada insan hayretler iinde brakan ey, gerek/yalanc fabrika kartl
deil, tam tersine ikisi arasndaki farkszlktr. Oysa bu farkszlk gerek
fabrikalardaki retimin de bu simlakr iyerlerininkinden farkl bir amaca
sahip olmadklar dncesini artrmaktadr. retim adl yknn bu
blmne gerek bir bilimkurgusal nitelik kazandran ey, ite bu
hipergerek dzeydeki benzerliktir.
Gnmzde karmak bir grnm sunan bilimkurgu dnyasnda, iinden
klmas en g olan ey (hl byk lde) ikinci grupta yer alan
retici/yanstc (=dsel bir dnya yaratan) bir dsellikle nc grup
simlasyon olay iinde yer alan dsellik arasndaki ayrmn kalkm olmas,
yani belirsizliktir. rnein ikinci gruba zg tipik bir rnek olan
mekanik robotlarla aslnda nc gruba ait olan sibernetik,
bilgisayarl makineler arasnda kesin bir ayrm yapabiliyoruz. Ancak
bir dzey, dierinin iine karp onu kirleterek, safln bozabilir. rnein
nc gruba ait bilgisayar, sper mekanik bir ara, sper bir robot ve ayn
zamanda ikinci grup simlakrlara zg bir retkenlie sahip sper gl bir
makine gibi i grebilir, bir simlasyon srecinden ok, belli ama ve
hedeflere sahip bir evrenin reflekslerine sahip olabilirler (buna 2001 deki
bilgisayarn deer karmaas ve bakaldrmasyla, Herkes Zanzi-bar adaki
almanazar da dhildir.)
Birinci gruba ait (opratique) gdmleyici bir zellie sahip (teatral bir
konuma, teatral ve fantastik bir dzenee sahip u teknik adl byk opera)
olanla, ikinci gruba ait (opratoire) gdmleyebilme zelliine (sanayilemi,
retici, g ve enerji reten bir konuma) sahip olan nc gruba
(oprationnel) gdmlenebilene (metatekniin sibernetik, rastlantsal ve
deiken konumuna) ait tm veriler bilimkurgu dzeyinde birbir-leriyle i ie
geebilirler. nc gruptan bakasnnsa bizim ilgi alanmza girmediini
syleyebiliriz.

Hayvanlar territoire et mtamorphoses Yaam Alan ve


Biimsel Dnme Uramalar

Engizisyon celltlarnn sorunu neydi? Onlar Ktln, Ktlk lkesinin


itiraf edilmesini istiyorlard. Sululara kazara su ilemi olduklarn, ilh
dzenin bir paras olan Ktlk ilkesine istemeden uymu olduklarn
syletmek gerekiyordu. Bylelikle itiraf olay insan rahatlatan bir
nedenselliin srdrlmesini salarken; te yandan ikence, yani ktln
ikence yoluyla yok edilmesi bir neden olarak ktlk retiminin (bu ne
sadiste ne de balatc trden bir ikencedir) ba tc edilmesine neden
oluyordu. Aksi takdirde imandan en kk sapma bile Tanrnn yaratt her
eyden kuku duyulmasna neden olabilirdi. Laboratuarlarda ya da fzelerde
hayvanlardan bilim adna yine bylesine vahi bir ekilde yararlanr,
onlar kt emellerimize alet edip elektrotlar ve ameliyat baklaryla tehdit
ederken kendilerine zorla itiraf ettirmeye altmz ey nedir?
Bilimin hayvanlardan bekledii bir ey varsa, o da, hibir zaman
varlndan emin olamad ve gizliden gizliye umudunu kesmeye balad
bir nesnellik ilkesi itirafdr. Hayvanlara hayvan olmadklarm, akla ters den
radikal tuhaf ve anlalmaz yanlar iermesine ramen hayvanlk, vahilik diye
bir eyin bulunmadn itiraf ettirmek. Buna karn en hayvani, en tuhaf
ve anormal davranlarn bile bilim tarafndan fizyolojik mekanizmalar,
beyinsel balantlar eklinde zlebildiini gstermektedir. Hayvanlarda
hayvansal olanla o hayvani belirsizlik ilkesinin yok edilmesi gerekmektedir.
yleyse deney, bir amacn arac olmaktan ok gncel bir meydan okuma ve
gnahtan arndrma ikencesidir. Akla uygun bir ortam oluturamayan bilimsel
deney, eskiden inancn topluluk nnde barta arta itiraf ettirmeye alan
ikenceciler gibi hayvanlara bilimsel denek olduklarn itiraf ettirmeye
almaktadr. Hastalk, lgnlk, hayvanlk gibi grnr nedenlerin, gerekte
ak bir nedensellik anlay asndan geici bir atlak oluturduklarn itiraf
ettirmek. Eskiden ilh akl nasl kendini kantlama deneyleri yaptysa, bugn
de bilim srekli benzer deneyleri her yerde tekrarlamaktadr. Bu anlamda
hepimiz, zerlerinde srekli testler yaplan ve son aamada her biri akl
(rasyonel) yoluyla aklanabilecek refleks davranlar gsteren birer deney
hayvan saylrz. Sessizlikleri nedeniyle bizim iin zlmesi olanaksz vahi
bir dzeni temsil eden hayvanlarn dnyasnn bilinmezliine bir son verilerek,
reflekse dayal bir hayvanlk anlay gelitirilmeye allmaktadr.
yleyse liberal yok etme dzeninde hayvanlara ncelik tannmaktadr!
Hayvanlar modern yntemlerle inceleme yollarnn hepsi, hayvanclkta
deneyden snai zorlamaya giden deneyler aslnda insanlar gdmlemenin ara
kesitleri gibidir.
Lyonda yaplan bir kongrede Avrupal veterinerler snai boyutlarda hayvan
yetitiren iletmelerdeki psiik rahatszlklar ve hastalklarn giderek artndan
endie duymaktadrlar.
Science et Avenir, Temmuz 1973.
Tavanlarda hastalkl bir huzursuzluk hli grlmekte, kendi pislikleriyle
beslenmeye balamakta ve ksrlamaktadrlar. Tavan, sylentiye gre
doutan rahatsz ve uyumsuz bir hayvandr. Enfeksiyonlara ve parazitlere
kar ar duyarldr. Antikorlara kar diren kazandklarndan diiler
ksrlamaktadr. lm oranlar neredeyse doal denebilecek bir art
gstermektedir.
Tavuklardaysa histeri tm grubu etkilemekte ve kolektif psiik tansiyon
tehlikeli boyutlara ulaabilmektedir. Bu durumda btn tavuklar, kmesin drt
yanna doru uuup barmaya balamaktadrlar. Kriz sona erince genel bir
bezginlik, bir terr ortamyla karlalmakta ve hayvanlar bir kede suskun,
fel olmu gibi durmaktadrlar. En ufak bir olay krizin yinelenmesine neden
olmakta ve bu durum bazen haftalarca srebilmektedir. Tavuklara yattrc
illar verilmeye allmtr...
Domuzlardaysa etoburlama olayyla karlalmaktadr. Hayvanlar
birbirlerini srmaktadr. Danalar ise kimi zaman evrelerindeki her eyi
lnceye dek yalamaktadrlar.
Sna yntemlerle yetitirilen hayvanlarn psiik adan ac ektikleri
dorudur... Bu yzden bir zoo-psikiyatri zorunlu hle gelmektedir... Huzursuz
bir psiik yap normal gelime asndan engel tekil etmektedir.
Lo alanlar, krmz k, eitli oyuncaklar ve yattrclarn hibiri iyi
gelmemektedir. Tavuklarda bir yeme hiyerarisi, yani bir pick order vardr. Bu
ar kalabalk yaama koullarnda sona kalanlar hemen hi
beslenememektedirler. Bu pick order a son verilerek, yem verme demokratik
bir datm yntemiyle zlmeye allm, ancak giriim tam bir
baarszlkla sonulanmtr. nk bu simgesel dzenin bozulmas
hayvanlarn yaantsnda bir karmaa ve kronik dengesizlie yol am -tr.
Gzel bir samalk rnei. Daha nce tribal toplumlarda benzer bir iyi niyetli
demokratik giriimin hangi felketlere yol atn biliyoruz.
Psikolojik rahatszlklar hayvanlarda fizyolojik hastalklara yol amaktadr!
Olaanst bir bulu! Farelerde, domuzlarda, tavuklarda kanser, mide lseri ve
kalp damar phtlamasna bal enfarktsler grlmektedir! Aratrmann
yazar sonu olarak hayvanlar iin daha byk alanlar yaratlmasn tek
olas zm olarak gstermektedir. Biraz daha geni alanlar yaratlrsa hlen
gzlenen pek ok rahatszlk ortadan kalkacaktr. En azndan hayvanlar bu
kadar sefil, perian olmayacaklardr. Sonu olarak aratrmacmz bu
kongreden honuttur: Sna yntemlerle retilen hayvanlarn kaderiyle ilgili
gncel aratrmalar, grlecei gibi bir kez daha iyi bilinen bir ahlk ve doal
olarak bir kar anlayyla bulumaktadr. Doayla istediiniz gibi
oynayamazsnz. Hayvanlardaki rahatszlklarn boyutlar iletmenin
verimlilii asndan zarar veren bir dzeye ulam bulunduundan, bu verim
dkl iletme sahiplerinin hayvanlara daha normal yaam koullar
salamasna yol aabilecektir. Salkl bir retim iin bundan byle
hayvanlarn zihinsel salyla da ilgilenmek gerekecektir. Ayn aratrmac
hayvanlarn yeniden salkl bir psikolojik yapya kavuabilmeleri iin tpk
insanlar gibi onlarn da tatile gnderilebileceini ngrmektedir.
nsaniyet, normallik ve yaam standardnn bir verimlilik olay
olduu bundan daha gzel ve iyi bir ekilde ifade edilemezdi. Art deer
hastalna yakalanm olan bu hayvanlarla; sna konsantrasyon, bilimsel bir
ekilde rgtlenen alma dzeni ve zincir (bant) usulyle alan fabrikalar
arasndaki paralellik olduka aydnlatcdr. Burada da kapitalist iletmeciler
insanbilimler ve fabrika arasndaki psiko-sosyolo-jik boyutu kefedip, iin
nitelii ve grevlerin anlamlandrlmas gibi yenilikler ve bululara
bavurarak smr biimini neredeyse insann gzlerini yaartacak bir ekilde
gzden geirmek zorunda kalmlardr. Bu yntemlere zm olmayan bir
lm olayyla karlk veren hayvanlar, insanlarnkinden ok daha parlak bir
rnek sunmaktadrlar.
lmn sna rgtlenme biimine kar hayvanlar, ancak intihar ederek
meydan okuyabilmektedirler. Betimlenen btn anormallikler intiharla
ilikilidir. Bu direniler sna anlayn (verimin dmesi) baarszl
anlamna geldii gibi, zellikle de uzmanlarn yrttkleri mant
sarsmaktadr. Refleks ve makinelemi hayvan davranlar mantyla
rasyonel manta gre bu anormal davranlar aklanamamaktadr. Bu
yzden iletmelerin niha amac olan lm konusunda herhangi bir deiiklie
yol amayan liberal ve insancl bir bakm dzenine mahkm edilmi hayvanlar
psikolojik, irrasyonel ve bozuk bir psikolojik yapyla dllendirilmektedirler.
Bylelikle kendileri iin hazrlanan lm dzenine uyumla-namayan
hayvanlarn daha nce kefedilmeyen psiik yaplarnn incelenmesi de yeni
bir bilimsel inceleme alan hline gelecektir. Tpk tutuklular hcrelere tkmak
olanakszlat zaman tutuklu psikolojisi, sosyolojisi ve cinselliinin yeniden
kefedilmesi gibi! Tutuklunun zgrlk, cinsellik ve normal-lie gereksinim
duyduu ve hapishane yaamna ancak bu ekilde tahamml edebildii
kefedilmitir.1
Tpk sna yntemle retilen hayvanlarn normlara uygun bir ekilde
lebilmek iin belli yaam koullarna sahip olmas gerektii gibi. Burada
hibir eliki yoktur. retim zorunluluunun gereklerini yerine getirebilmek
iin ii, sorumluluk almak ve zerk ynetimi bilmek durumundadr.
Uyumlanabil-mek iin her insann psiik bir yapya ihtiyac vardr. Bilinli
ya da bilinsiz bir psiik yapnn baka bir varolu nedeni olamaz. Altn a
srp giden bu psiik yap tm alanlarda rasyonel toplumsallatrmann
olanaksz olduu bir dnemle akacaktr. nsan mucizev bir yntemle
rasyonel davranlara sahip bir varla indirgeyebilmek mmkn olsayd,
bugn ne insan bilimleri ne de psikanaliz diye bir ey olurdu. Karmak
yaps snrsz bir ekilde uzatlp, geniletilebilecek psikoloji adl disiplinin
ortaya kmasnn kkeninde (iileri) ldrnceye kadar smrebilme,
(tutuklular) ldrnceye kadar kapal tutabilme, (hayvanlar) ldrnceye
kadar imanlatma olanakszl vardr. amaz bir edeerlikler yasasna
gre:
-u kadar kalorisi olan enerji ve zaman iin=u kadar igc
-u sua=u kadar ceza
-u kadar gdaya=optimal arlk ve sna lm.
Bu tehlikeli gelime engellendiindeyse ortaya psikolojik yap, nevroz,
psiko-sosyal, vb. eyler kmakta ve bu lgnca denklemlere bir son vermek
yerine zerinde uzlama salanm edeerlikler ilkesi srdrlmektedir.
Yk hayvan olup insanlar iin altlar. Deney hayvan olup bilimin
sorularn yantlamaya zorlandlar. Tketim hayvan olup sna ete dntler.
Psikolojik rahatszlklar fizyolojik hastalklara yol am hayvanlar olarak
bugn bu psikoloji terminolojisini bilmek ve kendi psikolojik yaplar ve
bilinaltla-rndaki ktlkleri aklamak durumundalar. Onlarn bana btn
bu ileri aanlar bizleriz. Bizim yazglarmzla hayvanlarnki hep ayndr. Bu
olay nsann, ayrcalkl bir varlk olarak Hayvandan nce geldiini kabul
ettirmeye alan nsan Akln bozguna uratan ac bir rvantr.
Hayvanlarn insanlk d bir konuma geileri akl ve insan sevgisinin
(humanisme) gelimesiyle birlikte olmutur.
Bu, rkla paralel giden bir mantktr. Nesnel bir hayvanlk dzeninden
ancak nsann ortaya kmasndan bu yana sz edilebilir. Gemiten gnmze
insanla hayvann karlkl konumlarn belirleyen soy aacn oluturabilmek
ok gtr ancak ikisi arasndaki uurum, bir baka deyile uzay boluu ve
laboratuvar adl cehennemlerde hayvanlar, sorulan sorulara, bizim yerimize
yant vermeye zorlayan ya da Afrikadaki rezervler ve hayvanat baheleri adl
cehennemlerde canl birer rnek olarak muhafaza edip, arivledikten sonra
yok eden anlayn gerisinde rk denilebilecek bir duygusallk
yatmaktadr (Brigitte Bardot ve bebek fok balklar gibi). Bu, kleliin ortadan
kaldrlmasndan sonra ortaya kan gerek rklk gibi, hayvanlarn
evcilletirilmesinden sonra ortaya kan bir uurumdur.
Eskiden hayvanlar, ilh ve kutsal varlklar olarak kabul ediliyorlard.
lkellerde insan egemenlii diye bir ey yoktur. Hayvanlarn dzeni uzun bir
sre insanlar iin bir referans dzeni olmutur. Kurban edilmeye deer ilk
varlklar bir Tanr olarak grlen hayvanlard. nsan, hayvandan sonra
kurban edilmeye deer ikinci varlk olabilmitir. nsanlar, hayvanlarn bir
devam olarak gsterilmektedir. rnein Bororolar kendilerinin (araras)
hayvan ruhlar tayan varlklar olduklarna inanmaktadrlar. Bunun mantk-
tesi ya da Levi-Straussun hayvan grnmne brndrm olduu zihinsel
snflama dzeniyle bir ilikisi yoktur (hayvanlarn konutuklar bir
dilin varl ve bunun onlarn tanrsal zelliklerinin bir paras olarak kabul
edilmesi bile mthi bir dncedir. Bu, Bororolar la, Araraslar n dzenli
bir yinelenmenin (cycle) bir paras olduklarn ve bu yinelenme dzeninin
bizim oluturduumuz her tr snflandrma ve ayrmlayc kartl
dladn gstermektedir. Yapsal kartlk eytan bir eydir nk
insan olan hayvanlardan ayrarak onu bir alt snfa drdkten sonra
hayvanla insan farkl kimliklere blerek kar karya getirmektedir.
Yinelenme dzeniyse simgesel bir eydir nk konumlarn tersine
evrilmesini salamaktadr. Bu anlamda Bororolar hayvan ruhuna sahip
varlklardr, tpk Kanakl yerlilerin lleri iin, hayvan grnmne
brnerek canllar arasnda dolanyorlar demeleri gibi (Acaba Deleuzen
hayvanlamak dedii byle bir ey midir? Birer Pembe Panter
olun demesinin nedeni bu mu?).
Ne olursa olsun bize kadar ulaan tm mitolojiler hayvanlarn ilh ve kutsal
bir soya sahip olduklarn gstermektedir. Avlanma srasndaki ldrme
eyleminin bile, deneysel bir paralanmann tersine, simgesel bir iliki olduu
sylenebilir. Sna hayvan retimine karlk evcilletirme simgesel bir iliki
biimidir. Bunu anlamak iin hayvanlarn kylerdeki konumlarna bakmak
yeterlidir. te yandan hayvanlarn da katld bir akrabalk sistemi olan ve bir
toprak paras, bir klann varln zorunlu hle getiren evcilletirmenin
konumuyla evde baklan hayvann konumunu (rezervlerle sna hayvan
yetitiriciliinin dnda kalabilen tek hayvan tr budur) birbirine
kartrmamak gerekir. leri sahiplerinin sevgisiyle doldurulmu kpek,
kedi, kular ve hamsterler gibi ev hayvanlarndan sz ediyoruz. Hayvanlarn
kutsal kurbanlktan, ambians mzii bulunan kpek mezarlklarna; kutsal
meydan okumadan, ekolojik duygusalla izlemi olduklar yol, zaman iinde
sradan bir varla dnen insann sradan konumu konusunda yeterince bilgi
vermektedir. Bu olay bir kez daha hayvanlarla insanlar arasnda ngrlmemi
bir karlkllk ilikisi bulunduunu gstermektedir.
Hayvanlar aaladmz gsteren en belirgin iaret kendilerine kar
beslediimiz duygulardr. Onlar ne kadar seviyorsak, o kadar aalyoruz
demektir. Hayvanlar sorumsuz ve insanlk d bir yaama mahkm edilip
aalandklar oranda, insan sevgisi ve efkatiyle dllendirilmektedirler.
Tpk masumluk ve ocuklua mahkm edilerek sevgi ve efkat gsterilen
ocuklar gibi. Duygusallk, hayvanln en alt boyutlara indirgenmi biimidir.
Bu rk olarak nitelenebilecek trden bir acma duygusudur ve biz hayvanlara
bile bu trden bir duygusallk yklemeye alyoruz.
Eskiden hayvan kurban eden insanlar, onlar birer hayvan olarak
grmezlerdi. Hatt bizim tiksintiyle karladmz hayvanlar biimsel olarak
mahkm eden ve cezalandran u Ortaa bile onlara bizden daha yakndr.
Ortaada hayvanlar sulamak onlar onurlandrmak anlamna geliyordu.
Gnmzdeyse onlar adam yerine koymayarak, hi muamelesi yapyor ve bu
dnceden yola karak kendileriyle insanca ilikiler kurmaya
kalkyoruz! Artk onlar kurban etmiyor ve cezalandrmadmz gibi,
bununla gurur duyuyoruz. Oysa bunun nedeni onlar evcilletirmi
olmamzdr. Daha da kts onlar insana zg bir adalet anlayndan ok,
toplumsal iyilikseverlik ve efkat hatt cezalandrma ve lmden ok,
kasaplk et olarak yok etmeye ve deney hayvan olarak ldrmeye
lyk grdmz bir dnyaya ait varlklar hline getiriyoruz.
Gnmzde kendilerine kar gdlen iddetin tamamen ortadan
kalkmasyla hayvanlar inanlmas g bir durumla kar karyadrlar. Kurban
etme, yani hayvanlarla ili dl olmann (Bataille) yaratt iddetin yerini
hayvanlarla mesafeli olmann yaratm olduu duygusal ya da deneysel iddet
almtr.
Korkunluk kavram anlam deiikliine uramtr. Bir terr ve
bylenme nesnesi olan hayvani korkunluk anlam deiikliine uramtr,
ancak bu asla olumsuz bir korkunluk deildir, zira her zaman iin karmak
bir anlama sahip olmutur. rnein kurban treni, mitoloji ve hayvan figr
kakmal nesneler de bir dei toku ve metafor nesnesi olmutur. Tm tehdit ve
biimsel dnme urama (metamorfoz) eitlerinin ssledii ve yaayan
insan kltrnn iine gizlice yaylarak bir tr dost olma biimini andran bu
korkunluu biz, gsteri zellii tayan bir korkunlukla dei toku ettik.
Bu, ormanndan ekilip alnarak, bir mzikhol yldzna dntrlen King-
Konga zg bir korkunluk trdr. Burada kltrel senaryo bir anda tersine
dnmektedir. Eskiden kltrel hayvan vahi hayvan, yani canavar yok ederdi.
Her yere yaylan kanlardan bitkiler, insanlar ve kltr fkrrd. Bugn artk,
KingKong sanayilemi metropolleri ykmaya ve bizi her trl gerek
vahetten kurtarmaya gelmektedir. Vahetle yapm olduu anlamay (filmde
bu olay kadnn ilkel bir ekilde hayvana sunulmas eklinde ortaya
kmaktadr) bozmu olan l bir kltr yok etmek iin gelmektedir. Filmin
byleyiciliinin kkeninde bu anlamn tersine evrilme olay yani insanlk
dna ait olann, insann hesabna geirilmesi ve tm insanln avlanan
hayvana dnmesinin yansra kadnla hayvann karlkl olarak birbirlerini
ayartmalar bir baka deyile bir dzenin dierini ya da insan ve hayvan
dzenlerin birbirlerini mthi bir ekilde ayartmalar vardr. Kong, bugne
kadar insanlarla hayvanlar arasnda hi yaama geirilmeden hep simgesel ve
bir ritel eklinde var olmu tabu saylabilecek bir su ortakln, ayartma
yoluyla bir dzenin dierine dnebilirlik olasln yeniden ortaya
kartt iin lmtr.
Hayvanlarn izledii yol, temelde delilik, ocukluk, cinsellik ya da
zenciliin izlemi olduu yoldan pek farkl deildir. Dlama, iine kapanma
ve ayrmclk mant sonucunda, ortaya kendinden kalmas olanaksz bir
ters yz etme karak iddeti de ters yz etmi ve tm toplumu (tabi ki
dlanmann merkezinde yer alan radikal sorgulamadan kurtulduktan sonra)
delilik, ocukluk ve aa rklar aksiyomuna indirgemitir. Bunun uygarlama
sreciyle gz kamatrc bir paralellii vardr. ller ve baka pek ou gibi
hayvanlar da bu sonu gelmez yok etme yntemiyle kendi bnyesine katma yani
trleri nce yok edip sonra da onlara sz hakk tanyarak, kendi yok olu
nedenlerini kendilerine itiraf ettirme srecinden gemilerdir. Hayvanlara
tannan bu sz hakk delilere, ocuklara ve cinsellie (Foucault) tannan sz
hakk gibi bir eydir. Bu olay hayvanlar ylesine aknla uratmtr ki,
insanlarla olan balarn koparttklar gnden bu yana kuku uyandrc bir
suskunluk evresine girmi olduklar sylenebilir.
Delilik denilen meydan okuma biimine tarihsel adan bir bilinalt
varsaymyla karlk verilmitir. Snrlarm samalk boyutlarna kadar
genileten ve bundan byle samaln yarataca terre hak ettii yeri verecek
olan bir anlam sistemi, bilinalt, delilik (ve daha genelinde her anormal ve
tuhaf oluumun) psiik, itepi, bask altnda tutma vb. terimlerle mantksal bir
sylev ekmeye almaktadr. Deliler bizi bir bilinalt varsaymn kabul
etmeye zorladlar, biz de karlnda onlar bu bilinalt adl tuzaa drdk.
nk ilk aamada Bilinalt, Akla kar gelerek ona bir son vermeye
kalkm ve deliliin hl potansiyel dzeydeki akl yok edebilme gcne
sahip olsa bile, sonradan kendisini klasik akla oranla evrensel bir akl iine
hapsedecek delilie kar kacaktr.
Eskiden deliler dilsizdi. Oysa bugn herkes onlar dinlemektedir nk
gnmzde, eskiden sama ve zlmesi olanaksz grnen deli mesajlarn
zebilen bir yntem bulunmutur. Artk ocuklar da konumaktadr. ocuklar,
artk byklerin evreni dnda kalan anlalmas olanaksz tuhaf yaratklar
deildirler. Anlam reten ocuklarn bir anlam olmaldr. Konumalarnn
nedeni onlara bir konuma zgrlnn tannm olmas deil, byklerin
kafay altrarak bu sessizliin bir tehdide dnmesini engelleyecek bir
kurnazlk dnm olmalardr. lkellere bile sz hakk tannmaktadr. Konu
-malar istenmekte ve syledikleri dinlenmektedir. Onlar artk bir hayvan gibi
grlmemektedir. Zaten Levi-Straussda ilkellerin zihinsel yaplarnn
bizimkilerin ayns olduunu sylemedi mi? Psikanaliz de onlar dip
kompleksi ve libidoyla buluturmad m? Bize ait kodlarn tmne uyduklarna
gre bir sorun yok demektir. Eskiden sessizlie mahkm etmi
olduumuz insanlar bugn konumaya mahkm ediyoruz. Doal
olarak farkl eyler sylyoruz nk gndemi belirleyen
madde: Farkllktr. Tpk eskiden Akl birliinin gndemi belirlemi olmas
gibi. Bunda aracak bir ey yok nk dzende bir deiiklik yok. Akln
emperyalizminden sonra imdi de farklln neo-emperyalizmi.
nemli olan hibir eyin bu anlam imparatorluuyla anlam blm
dzeninin elinden kamamasdr. Doal olarak btn bu olup bitenlere ramen
ne deliler, ne ller, ne ocuklar ve ne de vahiler bizimle konumaktadrlar.
Zaten bizim de onlar hakknda pek fazla bir ey bildiimiz sylenemez.
Ancak dzen asndan nemli olan Akln rezil olmaktan kurtulmas ve
herkesin konumasnn salanm olmasdr.
Hayvanlar konumazlar. Giderek daha ok konuulan, insann itiraflara ve
konumaya zorland bir evrende yalnzca onlar sessiz kalmakta ve bu yzden
hakikat dnyasndan giderek uzaklamaktadrlar. Oysa bizi hayvanlara
yaknlatran ey bu-dur. Bir evre sorunu hlini alm olan hayatta kalma
sorunlar nemli deildir. Asl sorun her zamanki gibi
sessizlikleridir. Konumaktan baka bir ey yaplmayan, gstergeler ve
sylevin hegemonyas altndaki bir dnyada hayvanlarn sessizlii
bizim anlam dzenimizi giderek tehdit etmektedir.
Doal olarak onlar konuturabilmek amacyla, hibiri masum
saylmayacak pek ok yntem bulunmutur. Masallarda hayvanlar, insanlara
zg ahlk sylevler ekmilerdir. Totemizm kuramnda yapsal syleve
tahamml etmek zorunda kalmlardr. Laboratuarlarda her gn bize
(anatomik, fizyolojik ve genetik) nesnel sylevler ekmektedirler.
Erdemlerle gnahlar konusunda bir metafor grevi yaptktan sonra
ekolojik ve enerjetik bir model, biyonikteyse mekanik bir model grevini
yerine getirmiler, bilinalt iin fantazmatik bir repertuar oluturmular ve
son olarak da Deleuzen hayvanlama rneinde arzunun yaamsal bir
alandan tamamyla mahrum brakld modele dnmlerdir (belli bir
yaama alann temsil eden hayvanlar yaamsal bir alandan mahrum
brakma modeli olarak sunmak paradoksal bir dncedir). Btn bu metafor,
kobay, model, alegori karmaas iinde hayvanlarn (besleyici bir kullanm
deerine sahip olduklarn unutmadan) ektii sylev olduka aktr. Hibir
yerde gerek anlamda konumamakta, yalnzca kendilerinden beklenen
yantlar vermektedirler. Bylelikle insanlar o ksr dnglemi kodlaryla
ba baa brakarak, sessiz sedasz bir ekilde bizi zmlemektedirler.
Bir dlama eyleminden sonra, her zaman, kendinden kalmas olanaksz
bir tersine evirme olayyla karlalmaktadr. Delilerde akl bulunmadn
sylemek, er ya da ge bu akln kkten darmadan edilmesine yol amaktadr
(bir anlamda deliler almaktadr. Hayvanlar bilinalt, bask altnda tutma ve
dil yetisiyle kartrlan simgesellikten yoksun brakmak, bugn, ruhsal
yaantmz belirleyen ve hayvanlarla aramzda bir fark olduunu syleyen
delilik ve bilinalt gibi kavramlarn geerliliinin tartlmasna neden
olaca gibi, er ya da ge bir gn, bu kavramlardan kurtulmamz
salayacaktr. Eskiden nsan ayrcalkl klan ey bilin tekelini elinde
tutmasyken, bugn ayrcalkl klan ey bilinalt tekelini elinde tutuyor
olmasdr.
Hayvanlarda bilinalt olmadn herkes bilir. Kukusuz onlar da d
grmektedirler, ancak bu biyo-elektrik trden bir varsaymdr. nk d
simgesel dzene tayabilen yegne ara olan dil yetisine sahip deillerdir.
Kendi fantazmlarmz hayvanlarn dlerine tayabilir, onlarn dleri
konusunda eitli dnceler uydurabilir ve bu oyunu bizimle
paylatklarn dnebiliriz. nk bylesi iimize daha ok gelir.
Gerekte hayvanlar bilin ya da bilinalt dzeniyle aklayamayz. Burada
sz edilen ey, onlarn bu yoldan aklanmas deil, tam tersine bu bilinalt
varsaymnn hangi adan sorgulanmasna yol atklar ve bizi hangi deiik
varsaym retimine doru ittikleridir. Onlarn sessizliinin anlam ya da
anlamszl bu-dur.
Bizi bir bilinalt varsaymna srkleyen delilerin sessizlii bu trden bir
sessizlikti. Bizi baka bir varsayma iten hayvanlarn sessizlii de bu trden bir
eydir. Onlar anlamyoruz ve anlayamayacaz, oysa onlarla bir ekilde
anlaabildiimiz sylenebilir. Eer onlarla birlikte yaayacaksak bu ii hi
olmazsa genel bir ekoloji gstergesinin ardna snarak, ekonomi politikten
kap kurtulmu insan glgeleriyle hayvan hayaletleri ve doal unsurlarn
birlikte yaayacaklar Platonun maarasnn geniletilmi bir biimine
benzeyen dnya adl oyukta yapmayalm. Hayvanlarla yapm olduumuz
gl mutabakat yok olmaya yz tuttuu bir srada, grne gre, bunun tam
tersi saylabilecek metamorfoz ve yaam alan adl gstergelerle
dile getirilmektedir
Hayvanlar bir trn sonsuza dek srp gitmesini salayabilen en amaz
varlklarken, onlar birer biimsel dnme urama modeline dntrdk.
Akla gelebilecek her trl olas biimsel deiim modellerine. Kimilerine
gre hayvanlardan daha babo ve gebe varlklar yoktur. Oysa onlarn
temel yasas yaam alanlardr.2 Ancak bu yaam alan kavram konusundaki
tm yanl anlamalardan kurtulmak gerekmektedir. Burada sorun bir zne ya
da bir grubun kendine zg yaam alanyla kurmu olduu iliki deildir. Bu
birey, klan ya da trn organik zel mlkiyet hakk trnden bir ey
deildir. Bu ekolojik boyutlara sahip bir psikoloji ve sosyoloji fantazm-dr.
Btn bu gereksinimler 3 4 sistemini zetleyen evreci bir alan ya da bir tr
hayat fonksiyon deildir.
Yaama alan terimi bize zg bir zgrlk ve sahiplenme duygusunu ieren
bir mekn da deildir. ster kltrel, isterse davranla ilgili olsun bir
igd, bir gereksinim ya da bir yapyla ilikisi olmayan yaama alan u ya da
bu ekilde bilinaltna kar kmaktadr. Bilinalt snrlanamayan, yer
altna gmlm, bask altnda tutulan bir yapdr. Yaama alanysa ak ve
snrldr. Bilinalt znenin fantazmlar ve bask altnda tutmann srekli
yinelendikleri bir alandr. Yaama alanysa snrl bir akrabalk ve dei toku
alandr. zneden ve istisnadan yoksun bir hayvanlar ve bitkiler, bir mal ve
zenginlik, akrabalk ve tr, kadnlar ve ritel zerine kurulu bir dzen.
Bu zneden yoksun dzende her ey dei toku edilebilmektedir. Bu mutlak
bir ykmllk alandr. Burada istisnasz her eye karlk verilebilmekte,
ancak hi kimse lmemektedir nk her ey bir baka biime brnmektedir.
Burada ne zne, ne lm, ne bilinalt ne de bask altnda tutma vardr nk
art arda sralanan biimleri hibir ey durduramamaktadr.
Hayvanlarn bilinalt yoktur nk bir yaama alanlar vardr. nsanlar
kendi yaama alanlarn yitirdikleri gn ortaya bilinalt denilen ey kmtr.
Yaama alanlaryla birlikte insanlar biimsel dnme urama olanan da
yitirmilerdir. Bilinalt bu kayp nedeniyle srekli ve umutsuz bir ekilde yas
tutan bireysel yapdr. Hayvanlar da bu zlemi temsil eden varlklar. Artk
hayvanlar bize izgisel ve biriktirmeye dayal bir iliki iinde olan bir
mekndr. Bu yaama alan iinde hayvan kendi varln koruyabilmek iin
termodinamik bilgi alveri mekanizmasn harekete geirmektedir...
nsanlarn giderek bamsz bir konuma kavumalaryla birlikte modern byk
kentlerin belirgin zellii olan su ortakl sayesinde bu bireysel yaama
alannda mthi bir daralma olmutur.... Meknsal, ilevsel ve homeostatik bir
kavram. Sanki bir insan, bir grup ya da bir hayvann var olabilmesi
yalnzca iine kapand alann dengeli bir yapya sahip olmasyla i ve d
bilgi alverilerindeki homeostaza balym gibi.
akln brakt izlerle bilin ve bilinaltnn brakt izlerin tesinde yer
alan vahi, simgesel, snrl bir alan zerinde kesintisiz tekrar ve tersine
evirmelerden oluan bir dnyada yaamyor muyuz sorusunu sormaktadrlar.
Bizim kltrmz ve belki de btn kltrlerin oluturduklar enerji
biriktirimi ve zgrletirimi zerine oturtulmu bulunan ideal emann
tesinde yer alan da dnk bir patlamadan ok bir iin iin kaynama; enerji
yerine bir biimsel dnme urama; zgrlkten ok ritel meydan okuma
hayalleri grmyor muyuz? Oysa hayvanlar soru sormuyorlar susmay
yeliyorlar.
1
rnein Teksastaki bir hapishanede tutuklu bulunan drt yz kadn ve
erkek, dnyann en yumuak cezaevi ynetimine sahiptir. Getiimiz haziran
aynda bu hapishanede bir ocuk domu ve son iki ylda yalnzca kii
kamtr. Kadn ve erkek tutuklular le yemeklerini birlikte yemekte ve grup
psikolojisi seanslarnda bir araya gelmektedirler. Her tutuklu kendi odasna ait
tek anahtarn sahibidir. Kimi tutuklular bo odalarda bir araya
gelebilmektedirler. Bugn itibariyle otuz be tutuklu bu hapishaneden kam,
ancak byk ounluu kendiliinden geri dnmtr.
2
Hayvanlarn baboluu bir masaldan ibarettir. Bugn bilinalt ve arzunun
baboluk ya da gerlik gstergeleriyle yeniden canlandrlmas da bu trden
bir eydir. Hayvanlar asla babo yaratklar olmamlardr. Modern toplumun
zorunlu kld yaam koullarnn aksine ortal zgrletirmeyle ilgili
masallar kaplamtr. Doa ve hayvanlar vahi yaratklar olarak sunulmakta,
gereksinimlerin karlanmas, bugn arzularn gerekletirmeye
dnmektedir. Zira modern Rousseauculuk belirsizleen bir i-tepi,
babolam bir arzu ve sonsuz evrendeki gmenlie benzemektedir.
retilmekten baka bir ey istemeyen kodlama, babo gler masalnn
ayns.
Oysa zgr, bkir, snrlar ve bir yaama mekn olma zelliine sahip
olmayan, herkesin iinde istedii gibi dolanabildii bir doa egemen dzenin
dgcnden baka hibir yerde yoktur. Ekonomik ve kapitalist dzene zg
benzer bir yaama alanndan yoksun braklma (doa, arzu, hayvanslk, bir
yere bal olmama) vahi yaam yanstan ideal bir emadr. Bu durumda
zgrl yaratan ve ona bir derinlik kazandran eyin kapitalizm olduunu
kabul etmek gerekecektir. yleyse deerin (kentsel, sna, baskc vb.)
toplumsal dzenle-
3
mesiyle karsna kartlan dsel vahilik arasnda karlkl bant vardr.
nk biri, dieri rnek gsterilerek, dieriyse beriki rnek gsterilerek bir
yaama alanndan yoksun braklmlardr. Zaten gncel kuramlarda
uygarlk soyut bir grnm kazandka arzunun da buna kout olarak, iinde
yaadmz gerek ve dsellii belirleyen koda, merkez yapdan uzaklaan
daha zgr ancak benzer bir anlama sahip olduu grlmektedir. Doa,
zgrlk, arzu, vs. kapitalin tersi saylabilecek bir d anlamna gelmedikleri
gibi, bu kltrn gerekletirdii aama ya da ykmlar konusunda yol
gsterici bir konuma sahip olmaktadrlar nk sistemin greceli bir hle
getirdii yaama alanndan yoksun brakmay onlar mutlak bir zorunlulua
dntrmektedirler. zgrlk istei sistemden daha hzl bir ekilde ayn
ynde gitme arzusundan baka bir ey deildir.
Hayvanlar ya da vahiler doaya bizimkine benzer bir anlam ykle-
memektedirler nk onlar iin doa snrlandrlm, belirlenmi ve herkesin
bir dierininkine girmesinin kesinlikle yasak olduu yaam alanlarndan
ibarettir.
4
Henri Laborit de yaama alann igd ya da zel mlkiyet terimleriyle
yorumlamay reddetmektedir. Hipotalamus ya da baka bir yerde yaama
alan kavramyla ilikili sinir kanallar ya da hcre grubu bulunduuna dair
kesin bir bilgi yoktur... Beyinde bir yaama alan merkezi olmad
sylenebilir... zel bir igdye bavurmann bir yarar yoktur. Bunun
yaplmasnn nedeni kltrel davranlara kadar geniletilen gereksinimlerin
belli bir ileve kavuturulmasn salayabilmektir. nk bugn bu terminoloji
ekonomi, psikoloji ve sosyolojide, vs. ortaklaa bir ekilde kullanlmaktadr.
Bylelikle yaama alan hayat neme sahip, iinde mutlu olunan bir mekna
dnmektedir... Bu kapal alan, yani bu yaama alan organizmayla srekli
KALINTI
Her eyi alp gtrseniz geride hibir ey kalmaz dncesi yanltr.
Kalntnn ya hep ya hi denklemiyle hesaplanmas yani geriye kalandan
kartlmasysa hepten yanltr.
Evet, kalnt diye bir ey vardr ancak tek bana bir gereklie sahip
olamaz. nk kalnt bir blmlenme, bir snrlandrma ve bir eleme
ileminin sonucudur... Baka? Bir kartma ilemiyle aklanan kalnt ancak bu
ekilde bir gereklie sahip olabilmektedir... Daha baka?
in tuhaf yan kartlardan oluan bir ikilide kart terim yoktur. rnein
sa/sol, ayns/dieri, ounluk/aznlk, deli/ normal, vb. eylerden sz
edebilirsiniz ama kalnt konusunda ne syleyebilirsiniz ki? izginin (/) teki
tarafna ne koyabilirsiniz? Btn ve kalnt, ilveler ve kalanlar, ileme dhil
olanlar ve olmayanlar (kalanlar). Bunlar ayrmlayc zellii olan kartlklar
deildir.
Oysa izginin te yannda kalnt kart bir ey vardr hatt bu ey bir
yapya sahip grnmekle birlikte bir yapdan yoksun, tuhaf bir asimetrik
zellik gsteren, ayrcalkl ve belirgin bir terimdir. Bu belirleyici terimin bir
ad yoktur. Bu anonim, dengesiz ve tanmlanamayan bir terimdir. Bu pozitif bir
terimdir, ancak bu pozitif gerekliin gerisinde yine negatif bir terim vardr.
Olsa olsa onu, her eyden geriye kalan ey (kalnt) olarak tanmlayabiliriz.
Kalnt terimi belirgin, ak ve seik ikili bir kartlk dzeni yerine, tersine
evrilebilen ve dnerli bir yapyla asla hangisinin dierinin kalnts olduu
anlalmayan ters yz edilebilir ikin bir dzene aittir. Baka bir dzende bu
tersine evirme ya da i ie geirme olayn gerekletirebilmek mmkn
deildir. Eril diinin diisi, normal delinin delisi ve sa da solun solu deildir,
vs. Sorulmas gereken soruyu belki de yalnzca bir ayna sorabilir bir baka
deyile gerek mi grntnn, yoksa grnt m gerein bir yansmasdr?
Bu anlamda kalnty bir aynaya benzetebilir ya da buna kalntnn aynas
diyebiliriz. Her iki durumda da sonu olarak yapsal bir ayrm izgisinin
(/), anlam blen izginin belirsizletiini ve anlamn (yaznsal anlamda: bir
noktadan dierine, terimlerin karlkl konumlaryla belirlenmi bir izgiyi
izleyerek gidebilme olasl) ortadan kalktn grrsnz. Artk terimlerin
karlkl konumlar diye bir ey yoktur. Gerek, yerini gerekten daha gerek
olan bir imgeye brakarak ortadan kaybolurken kalnt, tam tersine, kendisi
iin belirlenen yerde buharlap, uarak kalnts olduu eyin iinden tersine
dndrlm bir anlamla yeniden ortaya kmaktadr, vs.
Ayn ey toplumsal iin de geerlidir. Toplumsaln kalntsnn,
toplumsallaamayann kalnts olup olmadn ya da bizzat toplumsaln
kendisinin bir kalnt, muazzam bir p ynndan baka bir ey olup
olmadn kim syleyebilecektir... Daha baka? Btnyle ortadan kalkm,
hatt bir addan yoksun bir srete bile toplumsal bir kalnt olmaktan
kurtulamaz. Belki de kalnt tm gerei kapsayabilecek boyuta ulamtr? Bir
sistem her eyi emerek, yuttuunda ve her ey birbirine eklenip ortada
birbirine eklenecek hibir ey kalmad zaman bir kalntya dnmekte ve
yle kalmaktadr.
Le Monde gazetesinin Toplum bal altnda yaymlad yazlara dikkat
edecek olursanz paradoksal bir ekilde gmenler, sulular, kadnlar, vs.
trnden eylerle karlarsnz. Btn bunlar toplumsallatrlamayan
unsurlardr. Patolojik zellikler tayan hastalar gibi bunlarn da toplumsal
zellikler gsteren hastalar olduklar sylenebilir. Bunlar, toplumsaln her
eyi kapsamasyla birlikte yaltmaya alt grupuk-lar, emilmesi gereken
keseciklerdir. Toplumsaln ulaabildii niha noktada artk olarak
nitelendirilen bu gruplar toplumsaln hukuk yaps iine ekilerek,
geniletilmi bir toplumsallk anlay iinde kendilerine bir yer aramak ve
bulmak zorunda kalmaktadrlar. Zaten toplumsal adl makine de bu
artklar sayesinde kendinden sz ettirebilmekte ve bylelikle yeni bir enerji
kaynana sahip olabilmektedir. Her ey toplumsal tarafndan emilerek
toplumsallatrldnda neler olmaktadr? Bu aamaya gelindiinde toplumsal
adl makine durmakta ve toplumsal dinamik denilen ey tersine dnmekte ve
toplumsal sistemin tamam bu yntem sayesinde bir arta
dntrlebilmektedir. Gelitike bnyesinde bulunan ya da evresini
saran tm kalntlardan arnan toplumsal sonunda bir kalntya dnmektedir.
Kalntlarn oluturduu bir kategoriyi Toplum olarak nitelendiren bir
toplumsaln aslnda kendinin bir kalnt olarak nitelendirilmi olduu
sylenebilir.
Kalntyla kalnt olmayan ayrabilme olanakszl ayrmla-yc sistemlere
zg bir lm ve simlasyon evresinin temel zelliidir. Bu evrende her ey
bir kalntya dnmektedir. Bunun tersine kalnty kalnt olmayandan ayran
zorunlu yapsal ayrm izgisinin ortadan kaybolmasyla her terim
dierinin kalntsna dnebildii gibi, gcl/sanal dzeyde, bir kalntyla
karlamann olanaksz olduu bir tersine evrilebilirlik evresine girilmi
olduu grlmektedir. ki nermeden her birinin ayn anda ayn gereklik
deerine sahip olduklarn ve birbirlerini dlamadklarn syleyebiliriz. Bu
nermelerin her ikisi de tersine evrilebilme zelliine sahiptir.
Kart terimlerin varl kadar tuhaf saylabilecek bir baka nokta da,
kalntnn glnldr. Bu temayla ilgili tm tartmalar hep ayn dil
oyunlaryla sonulanmakta, benzer bir karmaaya yol amakta ve cinsellik ya
da lm konusundaki tartmalar kadar mstehcen olmaktadr. Glmeye yol
aan bir karmakln sonucunda ortaya iki nemli tema: lm ve Cinsellik
kmaktadr. Kalntysa insan gldren nc, belki de gerekten var olan tek
temadr nk dier ikisi, kendilerini, birer tersine evrilebilirlik modeli
olarak sunmaktadrlar. nsan neden gler? eylerin tersine evrilmesi bizi
gldrr. Tersine evrilebilen en nl biimler lm ve cinselliktir. Erille dii
ve yaamla lmn her an iin tersine evrilebilme olasl cinsellikle lm
konusunun bir glme nedenine dnmesini salamaktadr. Kart terimlerin
varlndan bhaber bir srete tek bana yaayan ve kendi glgesiyle,1 kendi
hayali peinden koan Peter Schlemihl gibi kalnt da kendini kartndan
ayracak ayrm izgisinin (/) peinde komaktadr. Kalnt mstehcendir nk
tersine evrilerek, kendi kendisiyle dei toku edilebilmektedir. Tpk diiyle-
erkek, yaamla-lm arasndaki farkszlk gibi mstehcen ve komik kalnt da
insann katla katla glmesine neden olmaktadr.
Kalnt bugn gl ve gzde bir terimdir. nk gnmz dnyasnn
baka bir ekilde alglanmasna yol amaktadr. Ay-rmlayc bir kartlk
stne oturan ve zayf teriminin bir kalnt ilevine sahip olduu o mantk artk
sona ermitir. Bugn her ey tersine dnmtr. Psikanaliz kalntlarla ilgili
(lapsus, dler, vs.) ilk kuramlatrma giriimidir. Bugn retime bal
bir ekonomi politikle deil, bir yeniden retim, yeniden kazanmaya (ekoloji ve
evre kirlilii), kalntya bal bir ekonomi politikle ynetiliyoruz. Bugn
normallik, anlamsz bir kalnts saylan delilik zerinden
deerlendirilmektedir. zerinde konuulmayan kadn sorunlar, deli, marjinal,
sanatta dk ve kalnt, vb. tm alanlarda kalnt, istisnasz ayrcalkl bir yere
sahiptir. Oysa btn bunlar bir tr tersine evrilmi bir yap, bask altna
alnm olann yzeye kmas, kalntnn bir ar anlamllk ya da anlam
fazlas eklinde geriye dnmesi (fazlalk, biimsel olarak kalntdan farkl bir
ey deildir ve Batailledaki fazlaln yok edili biimi, hesabn kitabn
bilme ve skntsn ekme zerine kurulmu bir ekonomi politikteki
kalntlarn emili biiminden farkl deildir. Farkl olan felsefeleridir)
yani kalntlam bir anlam zerine oturtulan meydan okuma eklinde de
alglanabilir. izginin (/) teki tarafna gizlenen enerjilerden yararlanan tm
zgrletirme biimlerinin srr bundan ibarettir.
Oysa bizim kar karya bulunduumuz durum ok daha orijinaldir nk
yalnzca basit bir tersine evirme ve kalnt 1a-rn pazarlanmas deil, her trl
yap ve kartl yerinden oynatarak ortada bir kalnt bile brakmayan ve
bunun sonucunda da her yeri kaplayan kalntnn, o ikiye blc izgiden (/)
yararlanp kendi kendini yok ettii bir evrende yayoruz.
Her eyi alp gtrrseniz geride hibir ey kalmaz demek yerine, eyleri
srekli olarak tersine evirdiinizde ve artk toplama karma yapmann bir
anlam kalmadnda geride hibir ey kalmaz demek daha doru olacaktr.
Doum olay, daha sonra simgesel dzeydeki bir retiyle yinelenmedii
(kltrel dou) takdirde bir kalntya dn -mektedir.
Bir yas ya da kolektif yas leniyle noktalanmayan lm bir kalntya
dnmektedir.
Mbadele dzeni tarafndan emilip yok edilemeyen doa bir kalntya
dnmektedir.
Bir cinsel iliki retiminden baka bir anlama sahip olamayan bir cinsellik
kalntya dnmektedir.
Toplumsal likiler retmekten teye geemeyen bir toplumsal kalntdan
baka bir ey deildir.
Gerein tamam kalntlamtr ve kalntlaan her ey bir hayal olmann
tesine geemeyecei iin sonsuza dek yinelenecek hayallere dnmektedir.
Her trl birikim bir kalntdan baka bir ey deildir. Bu anlamda kalnt
birikimi bir ittifak dzeninin sona ererek yerini snrsz bir biriktirmeyle bitip
tkenmek bilmeyen hesap kitap, retim, enerji ve deerin sonsuza doru
uzanan izgiselliklerine brakmas demektir. Snrl bir zaman dilimi iinde
yaayabilenin gerek olma ans vardr, oysa bir sonsuzluk boyutuna sahip
olan bir sre iinde sonsuzluk izgisinin altnda yer alan her ey (bu zaman
stoklama biimi de her stoklama biimi gibi bir ibirliinin sona ermi
olduunu gstermektedir) bir kalntya dnmektedir.
Kalnt bir birikimin sonucudur. Bask altnda tutmaysa buna tamamyla ters
ve simetrik bir yerdedir. Duygu depomuzla bask altnda tutulan duygularn
zihinsel dzeyde canlandrlmasn salayan stok yeni ittifak alanmz
oluturmaktadr.
Her eyin bask altnda tutulduu bir yerde aslnda hibir ey bask altnda
deildir. Stoklarn kendi kendine dalarak, hayal stoklarnn eriyip gidecei o
salt bask altna alma noktasna ok yaklatk. Stoklama, enerji ve geriye kalan
her eyle ilgili dgcmzn kkeninde bask altnda tutma vardr. Bask
altnda tutma tehlikeli bir tkanma noktasna ulaarak, (tersine evrilip)
belirginliini yitirdiinde enerjilerin zgrle -tirilmesine, tketilmesine,
ekonomik bir ekilde kullanlarak retilmesine gerek kalmayacaktr nk
enerji kavram kendiliinden buharlaarak yok olacaktr.
Bugn kalnt, geriye kalan enerjiler, kalntlarn muhafaza edilmesi ve
yeniden ilenmesi insanln temel sorunu hline getirilmitir. Enerji sorunu
bu ekilde zlemez. zgrletirilen ya da tketilen her yeni enerji biimi
yeni bir artk brakmak durumundadr. Her arzu ya da cinsel enerji, yeni bir
bask altna alma biimi yaratacaktr. Bunda aracak bir ey yoktur nk
enerji kavram ancak onu stoklayan, zgrletiren, bask altna alan ve
reten sre, bir baka deyile, kalnt ve ikiziyle birlikte
alglanabilmektedir.
Enerji kavramn yok edebilmek iin enerji tketimini akl almaz boyutlara
ulatrmak gerekmektedir. Enerji kavramn yok edebilmek iin zerindeki
basky en st dzeye kartmak gerekmektedir. En son enerji katresi, en son
ekolog tarafndan tketildikten; en son vahi yerli, en son etnolog tarafndan
zmlendikten; en son eya geriye kalan en son alma gc tarafndan
retildikten; en son fantazm en son psikanalist tarafndan zmlendikten ve
her ey geriye kalacak en son enerji tarafndan zgrletirilip tketildikten
sonra, ite o zaman, her eyin bu muazzam enerji ve retim sarmalyla bask
altna alma ve bilinalt sarmal sayesinde antropik ve felketi andran bir
denklem iinde yer alabilecei ve btn bunlarn kalntya zg metafizik bir
oyun olduu ve bu oyunun kendini grnmler eklinde sunaca grlecektir.

Sarmallaan Ceset

Toplumsal adan bir pazar ve i olma ilevini yitiren, kltrel bir tz ya da


bilimsel bir amatan yoksun kalan niversite kmtr.
Ortada gerek anlamda bir iktidar yoktur nk o da kmtr. Bu yzden
yeni bir 1968 Maysnn gerekleebilmesi olanakszdr yani bilginin
(niversitedeki sol aydn kesimi -.n.) iktidar yeniden sorgulamak gibi bir
niyeti yoktur. niversite ve iktidar arasndaki arpc kartln ya da bilgiyle
iktidar arasndaki su ortaklnn su yzne kmas da ayn
anlama gelmektedir. Bu olgu politik olmaktan ok simgesel saylabilecek bir
yntemle tm toplumsal ve kurumsal yapya bir anda bulatrlmtr. Neden
Sosyologlar Var? balkl metinde de bu durum, yani bilginin iine dt
amazlar, bilememenin yaratt korkunun (bir baka deyile bilgi dzeninde
bir deer birikimi salayamama olanakszl ve samal) nasl
iktidar ortadan kaldrmaya ynelik bir silha dnt konusu
sorgulanmaktadr. ktidarn bana da, bilginin bana gelenler gelecek ve
benzeri bir rktc senaryoya uygun olarak iktidar, iktidarn elinden
karacaktr. Bunlar 1968 Maysnn sonulardr. Bugn bilgiden sonra
ktidar da cehennem olup gitmi ve ele geirilmesi olanaksz bir eye
dnmtr. ktidar artk iktidar elinden karmtr. Bundan byle
bilimsel ierik ve siyas yaplanmadan yoksun bir niversite bolukta umaya
mahkmdur ya da onun kendine bir yn verebilmekten ciz, yapay bir hayatta
kalma mcadelesi veren tiyatro ve klalar gibi bir makine simlakrn yneten
arkaik bir feodal dzene dnm olduu sylenebilir. niversitenin
beklenmedik bir saldrya geme olasl sfrdr. Bugn yalnzca olayn
parodi, simlakr tarafn n plana kararak can ekimekte olan bilgi ve
iktidar oyunlarnn rmesini hzlandran dncenin bir anlam vardr.
Bunun tam tersini yapan grev eylemleriyse, olas bir niversite idealiyle
herkesin (nerede olduu bilinmeyen, artk bir anlam kalmam) bir kltre
sahip olabilecei ryasn srdrmeye almaktadr. Grev, eletirel adan
niversitenin alma dzeni iine yerleerek, ona bir alternatif ya da saaltc
bir yntem olmaya almaktadr. nk grevciler hl bilimsel bir demokrasi
ve tzn var olduunu dnmektedirler. Zaten bugn her yerde sol, bu rol
oynamaya almaktadr. rm, dalm, yasalln ve bilincini yitirmi
ve ileyi dzenine kendiliinden son vermi bulunan bir dzende sol,
toplumsal ahlk, mantksal bir zorunluluk ve kendine zg bir adalet fikrini
yeniden devreye sokmaya almaktadr. Umutsuzca yeniden iktidar retme ve
yeniden iktidar salglama mcadelesine girimi bulunan sol, aslnda iktidar
istedii ve iktidara inand iin de, sistemin kendisine son vermi olduu
noktada iktidar diriltmeye almaktadr. Solun tm aksiyom ve kurumla-rna
teker teker bir son veren sistem; tarihsel ve devrimci amalarn teker teker
hayata geirmekle meguldr. Keye skm olan solun ise, gnn birinde
ben de yararlanabilirim umuduyla zel mlkiyetten kk iletmeye, ordudan
ulusal gce, priten ahlktan kk burjuva kltrne, adaletten niversiteye
giden tm kapitalist arklar diriltmekten baka bir ans yoktur. Sistemin,
vahice olduu doru ancak o tersine evrilebilmesi olanaksz bir devinim
iinde yok etmi olduu her eye sahip kmaya almaktadr.
te bu yzden politik zmlemelerde kullanlan btn terimlerin
paradoksal ancak zorunlu denebilecek bir ekilde tersine evrilmi olduu
grlmektedir.
ktidar (ya da onun yerini alm olan ey) artk niversiteye
inanmamaktadr. Sonu olarak bu kurumu belli bir ya grubuna ait insan
bakm ve gzaltnda bulundurduu bir yer olarak grmektedir. Aralarnda bir
seim yapmaya kalkmasnn bir anlam yoktur nk iktidar sekinlerini
baka yerlerden semekte ya da baka ekilde arayp bulmaktadr. Diplomalar
artk bir ie yaramadndan, datmay reddetmesinin bir anlam yoktur. Bu
yzden sistem artk herkese bir diploma vermeye hazrdr. yleyse bu
kkrtc politikann amac enerjileri, oktan lm ve rmekte olan
gnderen sistemleriyle szde amalar zerinde (seim, i, diploma)
younlatrmak deilse nedir?
ryen bir niversite uzun mddet evresine zarar verebilir (rme
simgesel bir mekanizmadr, yoksa politik deil. Simgesel olduu iin de bizim
amzdan ykc bir anlama sahiptir). Bunu anlayabilmek iin ie rme
olayndan balamak gerekir yoksa diriltmeyi dlemenin bir anlam yoktur.
Bu rme olayn iddet ykl bir sre, alayc, meydan okuyan iddet ykl
bir lme dntrp, simlasyonla oaltarak, niversitenin lmn btn
topluma bir rme modeli rite-li olarak sunmak gerekmektedir. Uzun
zamandr sistemle ibir-liindeki bu rml, artk ykc bir eylem alan,
saldrgan bir tersine evirme olay olma zelliini yitirmi olan
grevin umutsuz bir mcadeleyle olsa olsa yavalatabildii, geciktire-bildii bu
lm, artk ortal krp geirerek tm toplumsal yapya bulatrlacak bir
duyarszlk modeli olarak sunmak gerekmektedir.
1968 Mays bunu baarmtr. niversiteyle kltrn yok edilme srecinin
henz gnmzdeki boyutlara ulamad bir srada, renciler, mobilyalar
kurtarmaktan ok (yitirilmi objeyi idealletirme yntemiyle yeniden
diriltmeye almak), iktidara niversite denilen kurumu derhal yok etmek gibi
bir iddiayla karlk vererek, sistemden daha hzl davranp, niversiteyi terk
etmiler ve ona meydan okuyarak, bu bilim kurumunun bat yani tek bir
meknda bir araya gelmeyi reddetme denilebilecek bilinli lm olayna
karlk vermeye zorlamlardr. Bu bir niversite bunalm deildir nk
bunalm bir meydan okuma deildir. Tam tersine sistemin oynad oyun
niversiteyi lme mahkm emektedir. ktidarn yantlayamad soru da
budur ya da bu soruyu ancak kerek yantlayabilecei sylenebilir (iktidar
belki bir anlna lmtr ve biz bu lm izleme ansna iyi ki sahip olduk).
10 Maysta kurulan barikatlar bir alan yani u eski dkkn, Quartier Latini
koruma ve mdafaa etmeyi amalayan barikatlara benziyorlard. Bu doru
deildir nk bu grnmn gerisinde yatan gerein ad l bir
niversiteyle l bir kltrn iktidara meydan okuyarak muhtemelen kendi
lmlerini tasdik ettirmeleridir. Sistemin uzun vadede ngrd: Kltr ve
bilimin tasfiye ilemini onlar nnda bir kendini kurban etme eylemi, yani
kendi kendilerini tasfiye etme eylemine dntrmledir. Barikatlarn amac
Sorbonneu kurtarmak deildi. rencilerin kar tarafa salladklar ey,
niversitenin cesediydi, tpk Wattsl ve Detroitli zencilerin kendi atee
verdikleri mahallelerinin kalntlarn kar tarafa sallamalar gibi.
Bugn artk kar tarafa sallanabilecek bir ey kalmamtr. Artk bilim ve
kltrden geriye kalan harabeler bile yeraltndadr, yani ller gmlmtr.
Bundan eminiz nk Nanterrede yedi yl boyunca bu olayn yasn tuttuk.
1968 Mays lmtr. Yalnzca bir yas tutma fantazm olarak ara sra
tekrarlanabilir. Bu fantazm simgesel yani politika tesi bir iddet olup,
bilimsel-olmayan yere seren trden bir ilemdir. ktidara ryerek kar
kan biliminki kadar iddetli olacaktr. Bu mthi enerjiyle sarmaln ayn
halkasnda deil bir st halkasnda yani iktidar-olmayanla ryen iktidarn
eyle tokutu-rulduu srada karlalmaktadr. Neyle tokuturulduu srada?
te btn sorun budur. Bu belki de zm olmayan bir sorundur. ktidar
yitirilmektedir, hatt yitirilmitir. evremizde iktidar kuklalarndan baka bir
ey yoktur ancak mekanikle -mi bir dzen yanlsamas toplumu hl
ynlendirmektedir. Bunun gerisinde denetim ya da artk hi deimeyecek bir
kodun yol at, giderek byyen, anlalmas olanaksz sessiz bir terr, her
birimizi minicik birer terminale dntrmektedir.
Artk iktidara saldrmak anlamsz bir eydir. ktidar temsil etme, vekleten
devretmeyle ilgili tm renci hareketlerinin (daha geni bir planda toplumun
tamamn kapsayan bu hareketlerin), umutsuzluun yol at suya sabuna
dokunmayan ie yaramaz olaylarn n plana ktklar sylenebilir. Anlalmaz
bir Mbiys eridi numarasyla iktidar kendine kart bir eye dnm ve
onunla birlikte politikann mantksal evreni de yerini simlasyon adl sonsuz
bir evrene brakarak eriyip gitmitir. Bu simlasyon evreninde kimse kimseyi
temsil etmedii gibi, kimse temsil edici bir zellie de sahip deildir.
Bu evrende st ste ylarak, biriken her eyin ayn hzla dalp gittii
grlmektedir. Bu evrende iktidar kurtarp, ynlendirebilecek hayal bir
iktidar ekseni bile yoktur. Tarihle eletirinin sonsuza dek srp gideceini
sandklar, o dz izgiye alk sekizgen zihinsel koordinatlarmzn
alglayamad bir ktlk erisi izdii iin anlayp zmekten aciz
kaldmz bu evren bize kar iddetle direnmektedir. Zaten mcadele
edilmesi gereken yer de burasdr. Tabi bunun hl bir anlam kaldysa! Bizler
birer simlantz, birer simlakrz (bu klasik grnm anlamna gelen bir
ey deildir). Toplumsaln yuttuu ibkey aynalarla bir k kaynandan
yoksun yanstclar, kkensiz, mesafe kavramndan bhaber bir gce
benziyoruz. Mcadele de zaten bu taktik simlakr evreninde gerekletirilmek
durumundadr. Bu umutsuzca bir mcadeledir nk meydan okuma ve
bylenme olaylarnda umut genellikle nemsiz bir yere sahiptir. Politika da
dhil olmak zere tm deer eksenleriyle tm dava ve ahlk kuramlarnn
tasfiye edilmesinin yaratt bu bylenme srecinden vazgememek
gerekiyor. Zirveye yerlemi bir kapitalin can ekimesiyle ilgili bu gsteri,
sitas-yonistlerin betimledikleri eya gsterisinden ok daha ilgintir. Asl
gcmz bu gsteri olayndan alyoruz. Bundan byle kapitalizme kar,
devrimciler gibi, politik adan belirsiz ya da g ilikilerine dayal bir
mcadeleyi srdrmeyeceiz. nk bir eksenden yoksun ve bir evren zellii
bile tamayan bu evrende biz bir meydan okuma ve ayartma ilikisi iine
girmi bulunuyoruz. yice ldrm bir kapitalizm hi utanmadan kr, art-
deer, retimin amalar ve iktidarn temelleri gibi eyleri tasfiye ederek,
kendi yaratt srecin son aamasnda; ilkel ritellere zg o yok etme
eylemindekini andran derin bir ahlkszlk ve de ayartclkla bize meydan
okumaktadr. Bu tr bir meydan okumaya daha byk bir meydan okumayla
karlk vermek gerekir. Kapital de deer gibi sorumsuz, tersine evrilmesi,
kendinden kalmas olanaksz bir eydir. Tek bana kendi
paralan/dalyla ilgili inanlmaz bir gsteri sunabilmektedir. Kapitalin
klasik temelleri adl lde deer hl geer akadr. Tpk uzun bir sre nce
kutsalln yitiren bir dnyada din ya da niversite adl lde geerliini
srdren hayalete dnm bir bilim gibi. Bu ln gebelerine dnp
dnmemekse bizim sorunumuzdur, ancak bu ii mekanik bir deer
yanlsamasndan kurtularak baarmak zorundayz. Kapital daha dorusu
kapitalin lmyle birlikte biz de babo dolaan hayvan ve simlantlar yani
inandrc bir grnme sahip canl hayaletler olarak tuhaf ve rktc bir
sim-lakr ve l izlenimi brakan bir dnyada yaamaya baladk. lleen
kentlerle kum kapl ller arasnda bir fark yoktur. Gstergelerden oluan
vahi bir ormanla ormanlarn vahilii arasnda bir fark yoktur. Simlakrlarn
rktcl doann-kine edeerdir. almann almay, deerin deeri
gmd, can ekien bir sistemden geriye tyler rpertici bir ayartclktan
baka bir ey kalmamtr. Bataillen dedii gibi geriye bkir, rkek, gz
alabildiine uzanp giden ve yalnzca rzgrn kmldatarak, yarenlik
edebildii bir kum l kalmtr.
Politik dzende bunlarn ne kadaryla karlalmaktadr? ok azyla.
Oysa can ekimekte olan bir kapitalizme kar mcadele etmeliyiz. Kendi
can ekime srecini bile kendi sahneleyebilen bu kapitalist oyunun bizi
etkilemesine izin vermemeli ve bu oyunda can ekien tarafn asl biz
olduunu anlamalyz. Kapitale kendi lmn kendi belirleme ansn tanmak
ona devrimin tm ayrcalklarn tanmak demektir. Deer simlakryla kapital
ve iktidar adl hayaletin belirledii bir dnyada; deer ve ticar mal yasasna
boyun emi bir dnyadakinden ok daha gsz ve donanmsz olduumuz
sylenebilir nk kendi lmn kendisi hazrlayan sistem bu sorumluluu
elimizden alarak, yaammz adayabileceimiz bir amac da elimizden alm
olmaktadr. Sistemin bu son kurnazl, yani her trl olumsuzluu emip yok
ederek, kendi lm simlakryla bizi ayakta tutmaya alma numaras ancak
daha st dzeyde bir kurnazlkla alp geilebilir. Bu bir meydan okuma m
yoksa dsel bir bilim eklinde mi olmaldr? Sistemin bizi iine kapatm
olduu simlasyon stratejisi ve lm adl bu amazdan ancak simlakrlara ait
dsel bir bilim (pataphysique des simulacres) sayesinde kurtulabiliriz.

Deern Son Tangosu

Her ey darmadnksa oraya dzensizlik hkimdir.


eyler, olmalar gereken yerde deillerse orada dzen vardr.
Brecht
niversite yneticileri gerek bilgiyle gerek almann karl
saylamayacak bir diploma verilmesi dncesi karsnda panie
kaplmlardr. Bu paniin kkeninde politik bir ykclktan ok ieriklerinden
kurtularak tek bana ilevsel bir biim eklinde yoluna devam edecei
dnlen deer vardr. Bu arada niversiter deerler de (diplomalar, vs.)
bolukta umay srdren kapitaller ya da euro-dolarlar gibi oalarak
bolukta salnmay srdrecekler ancak bu ii neredeyse herhangi
bir gnderen ve deerden yoksun bir ekilde yapacaklardr. Bunun bir nemi
yoktur nk onlarn bu babo ekilde dolanmalar bile toplumsal bir deer
ufku yaratma konusunda yeterli olmaktadr. Bu arada giderek geliecek bir
hayl deer saplantsysa gnderenler sistemini (kullanm deeri, deiim
deeri ve ierdii niversiter i gcn) yitirecektir. Bu ei benzeri olmayan
bir deer terrdr.
Grne gre bu yeni bir durumdur. Bu yenilik niversiteye hl gerek
bir alma srecinin egemen olduunu sanan ve deneyimlerini, nevrozlarn
ve yaamlarn ayn kuruma adayan insanlar iin geerlidir. niversitedeki
retenler/retim elemanlaryla, renciler arasndaki gsterge (bilgi,
kltr) dei tokuu bir sredir, zerine ac bir duyarszlk astar geirilmi
gizli bir anlama (gstergelerin duyarszl beraberinde toplumsal ve insancl
ilikilerde bir zlmeye yol amtr), bir psikodramla astarlanm simlakra
(yani yitirilmi bir alma ve bilgi dei tokuu yerine utan verici bir
scaklk duygusu, dipal bir dei toku ya da pedagojik bir ensest iliki
konulmas talebi almtr) benzemeye balamtr. Bu adan
niversite umutsuzlukla anlamn yitirmi bir deer konusunda,
eitim vermeye alan bir yer olmay srdrmektedir. Bu tuhaf al -ma
srecini yaayanlar son birka yldr alma ve bilimsel bilgi olarak kabul
edilmeyen retimin yol at gerek bir umutsuzluk olayna tank
olmaktadrlar. nk gnmzde okumay, renmeyi, rekabet etmeyi hl
dleyen genlerin bu ie kendilerini veremedikleri grlmektedir. Mnzev
bir kltrel zihniyet madd ve manev anlamda toptan yok olup gitmitir. Bu
yzden grevin2 de bir anlam kalmamtr.
Zaten biz de bu ekilde tuzaa drldk yani 1968 Maysndan sonra
herkese diploma datarak kendi kendimizi tuzaa drm olduk. Bu
eylemin neresi ykcdr, sorarm size? Bu kesinlikle ykc bir eylem deildir.
Bizler geliip, saf bir grnm alm deer yani bir alma karl olmayan
diplomalarn ncleriydik. Sistem bundan baka ne isteyebilirdi ki? Sistem,
anlamlarn yitirerek ilemselleen deerlerden honuttu ve biz tam tersini
yaptmz sanarak bu yolu ona gsterdik.
rencilerin almadan diploma alma olay karsndaki aresizlikleri en
az retim elemanlarnnkine eit, tamamlayc bir duygudur. Bu, o geleneksel
anlamsz bir diploma sahibi olma ya da olmamann neden olduu korkudan
ok daha gizli ve aldatc bir duygudur. Bir diploma sahibi olma
garantisi, bilim ve seim yapma konusundaki tm aamalarn
ieriklerini yitirmelerine neden olduundan, tahamml edilmesi olduka g
bir duygudur. Zaten bu yzden diploma olay karmak bir hle getirilip, szde
bir ykmllk yani bir alma simlakr karlnda verilen bir diploma
simlakrna dntrlmektedir. Bunun bir tr saldr ya da kin duyma biimi
olduu sylenebilir (retim eleman not vermeye zorlanmakta ya da otomatik
bir not datc hline getirilmektedir) nk en azndan bu sayede gerek
bir ilikiye benzeyen bir ilikiden sz edebilmek mmkn olabilirdi. Nerede o
gnler? rencilerle retim elemanlar arasndaki yakn ilikiler bile, bir
zamanlar onlar bilimsel ya da politik bir amacn evresinde buluturan ya da
kar karya getiren bir su ortakl ya da iddet nostaljisi ya da o ilikileri
anmsatan bir iliki biiminden baka bir ey deildir.
Amansz bir deer yasas, Kapitalist yasa ekip gittiinde her yan nasl
bir hzn, bir panik duygusu kaplayacaktr? Zaten bu yzden faist ve otoriter
yasalarn yaayaca gzel gnler henz sona ermemitir nk bunlar
varlklarn srdrebilmek iin iddeti yeniden yaama dndrmektedirler.
Bu iddete maruz kalmakla uygulamak arasnda bir fark yoktur. Ritel,
alma, bilim, kan, iktidar, politika kkenli bir iddet olumludur! G
ilikileri, atmalar, smr ve bask konusunda her ey ak seik ve
berraktr! Btn bunlarn eksikliini duyuyor ve zlyoruz. Bugn
niversitede byle bir oyunun oynandn syleyebilirsiniz (oysa tm politik
dzenin ayn ekilde ilediini unutmamak gerekiyor). rnein zgr
bir sylev eken retim eleman kendi kendini ynetme ve dier modern
samalklar sayesinde bu iktidar oyununu srdrmektedir. Herkes ne yaptnn
farkndadr. Sadece derin bir d krklyla yitirilmi roller, statler ve
sorumluluklarn pei sra gelen o inanlmaz demagojinin yaratt felketten
kaabilmek iin profesrn, bu ar-sol tarafndan yaratlm yasal bir
alan iinde olsa bile, yeniden bir bilim ve iktidar mankeni hline dnmesini
salamak gerekmektedir. Aksi takdirde kimse bu duruma tahamml
edemeyecektir. Zaten bu uzlama sayesinde yani yapay bir oyunculuk
sergileyen retim elemanyla su ortakl yapan renci sayesinde, eylerin,
byle bir hayal pedagojik senaryo dorultusunda srp gittii hatt belki
de sonsuza dek srp gidebilecei grlmektedir. Zira deerle alma lml
olabilirler ama deer ve alma simlakrlar lmszdr. Simlasyon evreni
gerek-tesi, sonsuzluk-tesi, yani hibir gereklik giriiminin kendisine bir
son vermeyecei bir evrendir. Doal olarak bu evrenin tamamyla kerek
yok olmas gibi lgnca bir umut dnda.
Mays 1977
1
Glgesini Yitiren Adam, Peter Schlemihle yaplan gnderme rastlantsal
deildir. nk glge de (Pragl rencide olduu gibi) aynadan yansyan
imge gibi kusursuz bir kalnt rneidir. Tm arkaik dnem by dzeni
boyunca glge, insann dklen salar, dks ya da trnak paralar gibi
vcudun da att (drd) kalntlardan biridir. Bilindii gibi btn
bunlar ayn zamanda ruhun, nefesin, Varln, zn metaforlar insana
derinlemesine bir anlam kazandran eylerdir. Aynadan yansmayan ya da bir
glgeye sahip olmayan bir vcut saydam bir eye, bir hie yani bir kalntya
dnmektedir. Kalnt mstehcendir nk ne tersine evrilebilmekte ne
de kendi kendisiyle dei toku edilebilmektedir. Mstehcen ve komiktir tpk
insan glmekten ldren diiyle erkek, yaamla lm arasndaki benzerlik
gibi.
Bir kez glgesinden syrlan vcut saydam bir tze dnmektedir. Vcut
gerekliini yitirmekte ve bu gerekliin tamamna, glgeleen vcut sahip
olmaktadr (Pragl rencide de byle olmaktadr, aynayla birlikte
paralanan grnt kahramann lmesine neden olmaktadr. Fantastik
masallarda bu klasik bir emadr. Hans Christian Andersenin Glgesine de
bakabilirsiniz). Bylelikle vcut kendi kendinin kalnts, kendi kendinin bir
sonucundan baka bir ey olmamaktadr. Yalnzca geree ait bir dzen
vcudun ayrcalkl bir gnderene dnmesini salayabilir. Oysa simgesel
dzende hangisinin (gerek vcudun mu yoksa glgesinin mi) bir ncelie
sahip olduunu syleyebilmek mmkn deildir. Glgenin vcuda
galip geldii tersine evirme, asln urad deer kayb ve
anlamszln darbeleri altnda yok oluuyla anlamn geriye kalan artklar
karsnda urad sonu gelmeyen bozgun (Bu ister trnak kalnts, isterse
kk a (J. Lacan) nesnesi olsun) bu hikyelerdeki korkutucu
tuhaflk, gzellik ve ekiciliin temel unsurudur.
2
Gncel grev de giderek gncel alma srecine benzemeye balamtr.
Bugnk grevlerde eski alma srecine benzeyen bir belirsizlik, bir
anlamszlk, amatan yoksunluk, kararlla kar benzer bir alerji,
ksrdnglemi bir sre, enerji konusunda benzer bir yas tutma biimi ve
bitmek bilmeyen bir ksr dnglemeyle karlalmaktadr. Kurum-kart
olmayla kurumdan yana olma arasnda bir fark kalmamtr. Salgn giderek
bymekte ve nlem alabilmek giderek olanakszlamaktadr. Bundan sonra
sra baka eye gelecektir. Hayr, gelmeyecektir nk bu tkanmay bir
balang noktas olarak kabul ederek kararszl tersine evirebilmek ve
amatan yoksunluu bir saldr arac hline getirebilmek mmkndr. Bu
boucu ve ldrc durumdan, niversiteye zg bu zihinsel itahszlktan her
ne pahasna olursa olsun kurtulmak gerekiyor. Oysa renciler derin bir koma
evresine girmi bulunan bir kuruma yeniden enerji pompalamaya alyorlar
ki, bunun adna olsa olsa zorla hayatta tutma denebilir. Bir tr umutsuzluk
tedavisi anlamna gelen bu yntem bireylere uygulanabildii gibi kurumlara
da uygulanabilmektedir. stelik bu her yerde lme kar koyma beceriksizlii
eklinde alglanmaktadr. Oysa Nietszche: Dene bir tekme de sen vur!
diyordu.
NHLZM ZERNE
Bugn nihilizm XIX. yzyl sonunda sahip olduu o Wagnerci ve Spenglerci
isli ve karanlk anlama sahip deildir. Nihilizmin artk Tanrnn lmyle
birlikte ortaya kan o metafizik radikallik ya da bir k
Weltanschauunguyla bir ilikisi kalmamtr. Gnmzde olsa olsa
saydamlam bir nihilizmden sz edebiliriz ve bu nihilizm bir anlamda
kendinden nce var olmu tarihsel biimlerden ok daha acmasz ve
radikaldir. Bunun nedeni u saydamlk ve bir bolukta yzer gibi olma
hlinin hem sistem, hem de onu zmlediini iddia eden tm kuramlarn
ayrlmaz bir parasna dnm olmasdr. Tanrnn lmn aka ifade
etme cesaretini gsterebilmi tek insan Nietzschedir! Sonsuzlukla cesede
dnen bir Sonsuzluun karsna dikilebilen byk nihilist. Oysa
hipergerekliin egemenlii altna girmi, materyalist ya da idealist (Tanr
lmedi, hipergerek bir eye dnt) bir gereklik simlakryla sim-
lasyonun her eyi aklad, belirledii, her eyin simle edildii saydam ve
hipergerek bir dnyada, kendi kullarna sahip kabilecek kuramsal ya da
eletirel bir Tanr yoktur.
Dnyayla birlikte hepimiz canl canl lnetlenmi bir sim-lasyon hatt
lnetlenmiten bile beter bir duyarsz caydrma evreni iine dtk. Nihilizm
ise ykm yerine aklamas kolay olmayan bir simlasyon ve caydrma
yntemiyle bir gereklie kavumutur. Tarihsel adan bakldnda aktif,
iddet ykl bir hayal olan nihilizm, bir mit ve bir oyun sahnesi olma
aamasndan bir saydamlk daha dorusu yalanc bir saydamlk aamasna
gemitir. yleyse kuramsal adan, nihilizmden geriye kalm bir eyler var
mdr? Bundan byle hilikle lmn bir meydan okuma, bir ama olarak
sunulabilecei yeni bir oyun sahnesinden sz edilebilir mi?
Eski nihilizm aklamalarna oranla bugn kukusuz yeni ve iinden
klmas olanaksz bir konumda bulunuyoruz.
rnein Romantizm ilk nemli nihilist k olarak deerlendirilebilir
nk Aydnlanma Devriminin gerekletirdii grnmler dzeninin
ykld tarihlere denk gelmektedir.
Srrealizm, Dadaizm, absrd anlay ve politik nihilizm ise anlam
dzeninin ykld tarihlere denk gelen ikinci nemli nihilist ktr.
Birincisi estetik (dandy grnml) bir biime sahip olan bir nihilizmken,
ikincisi tarihsel ve metafizik (terrizm) yani politik bir biimdir.
Biz bu iki biimle ya ksmen ilikiliyiz ya da hibir ilikimiz yok. Saydam
bir nihilizm estetik ve politik bir biime sahip olamayaca gibi Kyamet
konusundaki son clz kvlcm ya da ayrntlar grnmler veya anlamn yok
edilme sreciyle iliki-lendirememektedir. Artk bir kyametten sz edilemez.
Kyamet izlenimi brakmaya alan tek ey politik bir anlama sahip olmayan
rastlantsal terrizmdir. Byle bir terrizmin ortaya kmasn ve ortadan
kaybolmasn salayabilecek tek bir yntem vardr: letiim aralar. Oysa
iletiim aralar o stnde toplumsal konularn yer ald bir sahne zelliine
sahip deildir. letiim aralar bir bant, bir pist, delikli bir eritten baka bir
ey deillerse, biz de onlarn seyircileri yani alclar olamayz. Kyamet
gerekletiinden, gnmzde, ntr eyler ve biimlerle duyarszlk gerein
yerini almtr. Bundan byle bir romantizmden, ntr olann estetiinden sz
edip edilemeyecei konusunu size brakyorum. nk ben byle bir ey
olabileceine inanmyorum. Gnmzde bizi devre d brakmaya alan bir
sistemle bombo ve anlamsz biimlere duyulan bir hayranlk duygusuyla ba
baa kalm bir durumdayz. Oysa hayranlk (grnmlerle ok sk bir iliki
iinde bulunan ayartma ve diyalektik akl yrtmeyle sk iliki iinde olan
anlamn tersine) kusursuz bir nihilist tutkudur. Yok olu biimine uygun bir
tutku. Her trl yok olu biimi, hatt kendi yok olu biimimize bile hayranlk
duyuyoruz. Kendimize ramen iinde yaamak zorunda kaldmz bir
saydamlk anda melankolik ve bylenmi insanlar gibi davranyoruz.
Ben nihilistim.
Grnmleri (ve grnmlerin sahip olduu ayartcln), anlamn
(yeniden canlandrma, tarih, eletiri, vs.) lehine yok eden muazzam sreci XIX.
yzyln en nemli olay olarak kabul ediyor, varln onaylyor ve
sorumluluunu alyorum. XIX. yzyl ya da modernlemenin gerekletirdii
asl devrim grnmlerle dnyann byleyiciliine kesin bir ekilde
son verip, onu hi dnmeden yorumlamas ve tarihin saldrgan ellerine terk
etmi olmasdr.
XX. yzyl ya da post-modernleme tarafndan gerekletirilen ve bir nceki
yzylda grnmlerin yok edilmesine edeer muazzam anlam kym
srecini ikinci bir devrim olarak kabul ediyor, varln onaylyor,
sorumluluunu zerime alyor ve zmlyorum. Anlamla saldran, anlamla
ldrrler.
Diyalektik ve eletiri alanlar artk bombotur. Artk byle alanlar yoktur.
Bundan byle bir anlam terapisi ya da anlam destekli bir terapi yoktur nk
bundan byle terapi genel duyarszlk srecinin bir parasdr.
zmleme sahnesiyse belirsiz, rastlantsal bir eye dn -mtr.
Kuramlar bolukta yzmektedirler [aslnda nihilizm diye bir eyin var
olabilmesi olanakszdr nk tm umutsuzluuna karn o hl belirginliini
yitirmemi bir kuramdr. Bir Kyamet d retebilmekte, bir felket1
Weltanschauungunun belirleyiciliine sahip olabilmektedir].
Belki de zmleme o muazzam anlam dondurma srecinin en nemli
parasdr. Anlam dondurma ve bir (Quaternaire) buzullatrma ana sokma
konusunda yaplan ibirliine oranla, zmlemelerdeki anlam bolluu ve
anlam rekabetinin ikinci dereceden sorunlar olduklar grlmektedir. Hangi
yntemden yararlanrsa yararlansnlar kesin olan bir ey varsa, o da,
zmlemelerin sonu itibariyle anlamn dondurulmas ve simlakrlarla
duyarsz biimlerin gerein yerini almasna yardmc olduklarnn
anlalmas gerektiidir. Bylece anlamszlk lnn boyutlar giderek
bymektedir.
Fokur fokur anlam kaynatan iletiim aralar. Fokur fokur toplumsal
kaynatan kitleler. Sistemin hzlanmasyla orantl bir ekilde sonsuza dek
byyebilecei dnlen bir kitle. Enerji kmaz. Duyarszlk noktas.
Tkanma noktasna gelmi bir dnyann mahkum olduu tepkisizlik adl
yazg. Tepkisizlik olaylarnn hzla artmakta olduu sylenebilir. Durdurulmu
ya da dondurulmu biimlerde bir art grld ve gelimenin hastalkl
(kanserdeki metastaz anlamnda) bir bymenin iine hapsedilmi olduu
sylenebilir. Amalarnn tesine gemi hastalkl, anormal bir gelime
biiminin srr byle bir eydir. Bu bizim gelitirdiimiz bir amalar yok
etme yntemidir. yleyse ayn dorultuda daha uzaa, ok daha uzaklara
gitmek yani simlasyon, hiper-simlasyon ve anormal gelime araclyla
anlam yok etmemiz, kendi lmmzyse hiperamalarla yadsmamz
gerekiyor. Paskalya adalarndaki abideler ve yenge cinsi kabuklu deniz
hayvanlar rneinde olduu gibi. Bu ayn zamanda kansere zg bir
mstehcen sr deil midir? Anormal gelimenin normal gelimeden ald
intikamla hzn tepkisizlikten ald intikam.
Hzlandrma yntemiyle kitleler de bu muazzam tepkisizlik srecinin iine
alnmlardr. Her trl anlam artyla anlam fazlasn yok eden ve yutan
kitleler anormal bir gelime sreci iindedirler. Korkun boyutlara varan bir
amallk olayna ksa devre yaptran bir elektrik devresi gibidirler.
Bu tepkisizlik aamasyla onun evresinde olup bitenler, gnmzde insan
byleyen ve kendisine ekebilen tek eydir (yleyse diyalektiin gizli
ekicilii sona ermitir). Bu tepkisizlik aamasna bir ayrcalk tanyarak,
sistemlerin tersine evril-mezliini (tersine evrilebileceklerini gsterebilmek
amacyla) en u noktaya kadar gtren zmlemeler yapmak nihilist olmaksa
o zaman ben bir nihilistim.
Bir retim yntemine saplanp kalmak yerine, bir ortadan kaybolma
yntemine saplanp kalmak nihilist olmaksa, o zaman ben bir nihilistim.
Ortadan kaybolma, aphanisis, iin iin erime, Furie des Verschwindens ve
politika tesi (gerek, anlam, sahne, tarih, toplumsal ve birey tarafndan) birer
ortadan kaybolma biimi olarak bilinli olarak seilmi alanlardr. Gerei
sylemek gerekirse buna nihilizm denilemez. nk ortadan kaybolma ya da
u her eyin duyarlktan yoksun, geliigzel ve anlamsz inkr edili
biiminde, nihilizme zg bir duyarlk, dokunakl ve coku dolu szler yoktur.
Nihilizmin hl gl grnmesini salayan ey u efsanev enerjisiyle bu
efsanev radikallik ve yadsma biiminin yansra, eylerin ortaya k
biimlerini ngrp, dramatize etme yeteneidir. Hayl krklna zg o
nostaljik ve ayartc ses tonunun byleyicilii bile artk hayal krklna zg
bir ey olmaktan kmtr. Buna ksaca ortadan kaybolma denilmektedir.
Nostaljik bir diyalektik altrmasna kout olarak bu ortadan kaybolma
biiminin kesinletiini gsteren izlerle daha nce Adorno ve Benjaminde
karlamtk. nk ortada varl hissedilen bir diyalektik zlemi
dolanmaktadr ve en kurnaz diyalektik kukusuz bu bir anda zlemini
ekmemizi salayandr. Daha derinlere inildiinde Benjamin ve Adornoda bir
baka ses tonu yani sistemden kaynaklanan melankolik bir ses tonuyla
karlalmaktadr. Her trl diyalektiin tesinde yer alan bu melankoli
tedavisi olanaksz bir eydir. Etrafmz ironik bir ekilde epeevre kuatm
olan bu saydam biimler sayesinde, bu sistem melankolisi gnmzde giderek
basknla-an bir grnt sunmaktadr. Sistem melankolisi bizim iin giderek
hayat bir tutkuya dnmektedir.
Bu, geen yzyl sonuna zg kara sevda ya da insan sarp sarmalayan
cinsten smscak bir melankoli duygusu deildir. Bunun tutkulu bir hn
duygusuyla her eyi yok ederek ortal normalletirebileceini sanan
nihilizmle de bir ilikisi yoktur. Hayr, melankoli ilevsel sistemlere, gncel
simlasyon, programlama ve enformasyon sistemlerine zg temel bir
niteliktir. lemsel sistemlerde melankoli, anlamn yok edilmesini ya
da ortadan kaybolmasn salayan yntemlerin znde bulunan bir niteliktir.
Bu anlamda hepimizin melankolik olduu sylenebilir.
Tkenmi sistemlerde melankoli, ni bir duyarszlama ve sessizlik
biimidir. yiyle kt, doruyla yanl arasndaki dengeyi koruyabilme ya da
buna benzer deerleri birbirleriyle karlatrma hatt daha genelinde bir
gler dengesiyle toplumsal meydan okuma ve amalardan umut kesildiinde
geriye kalan eydir. nk sistem her yerde ve her zaman ok gldr, yani
stn ve egemen bir konumdadr.
Bu sistem hegemonyasna, arzuya zg kurnazlklarn yceltilmesi, gnlk
yaantnn devrimci mikrolojisi yaplarak, molekler (kiisel) dzeyde
akntya kaplp, gitme olay yceltilerek ya da mutfa yerlere gklere
koyamamak gibi eylerle kar klabilir. Btn bunlar kesinlikle baarszla
uratlmas gereken bir sistemi ak bir ekilde baarszla uratabilecek
trden zmler deillerdir.
Sistemi baarszla uratabilen tek ey terrizmdir.
ekilen bir sylevin ironik bir glmsemeyle sfrlanmas, klenin
yadsnmay yadsyan o bir anlk tavryla efendisinin gcn sfrlayp keyfini
karmas gibi, terrizm de her eyi tersine evirdii srada, alttakinin
brakt izleri silerek onu sfr-landrmaktadr.
Bir sistem, egemenliini ne lde dayatyorsa, insanlarn dgc de onun
kar karya kald baarszlklardan o lde etkilenmektedir. Sisteme kar
en ufak bir meydan okuma sanki zincirleme bir k izlenimi brakmaktadr.
Bu duyarlln yitirmi ve nihilist politika sahnesinde, gnmzde, yalnzca
bu baka bir eyle karlatrlmas olanaksz olan tersine evirme olay
insanlar harekete geirebilmektedir. Dgcn harekete geirebilen tek ey
terrizmdir.
Egemenliini kabul ettirmi sistemlerde nihilist olma, bu iddet ykl ve
alayc izgiyi sistemin kaldrabilecei en u noktaya kadar gtrerek, sistemi,
bu meydan okuma eylemine, lme eylemiyle yant vermeye zorlamak
anlamna geliyorsa o zaman, tpk bu ii silaha sarlarak yapan bakalar gibi,
ben de kuramsal dzeyde bir terrist ve nihilist olduumu syleyebilirim.
Bugn bavurabileceimiz tek silah hakikat deil, kuramsal bir iddettir.
Oysa bu da bir topyadr. Gerek bir radikallikten sz edebilmek mmkn
olsayd o zaman nihilist olmak ie yarayabilirdi -lm, buna terristin
lmn de katabilirsiniz, hl bir anlama sahip olsayd o zaman terrist
olmak bir ie yarayabilirdi.
eyler bu noktada iinden klmaz bir hl almaktadrlar. nk bu etkili
radikal nihilizme, sistem, ntralize edici bir nihilizmle karlk vermektedir.
Sistem de nihilisttir nk kendisini yadsyanlar da dahil olmak zere herkesi
bir umursamazlk ve aldrmazlk srecine sokabilmektedir. Bu sistemde
lmn yokluu btn boyutlaryla hissedilmektedir. Bolonya Gar, Mnih
Oktoberfestdeki lm olaylarna kar herkes duyarsz kalmt. Zaten
terrizmin de sistemle kendine ramen su ortakl yapt nokta burasdr.
Bu politik anlamda bir su ortakl deildir. nsanlarn olaylara kar
duyarszlama srecini hzlandrarak sistemle su ortakl yapmaktadr.
Bundan byle gerek fantazmatik gerekse politik bir lm olaynn yeniden
canlandrlabilecei, sahneye konulabilecei trensel ya da iddet ykl bir
sahneden sz edebilmek olanakszdr. Bunu sisteme zg o teki nihilizm ya
da terrizmin zaferi olarak kabul edebilirsiniz.
Olaylara bir gereklik gc kazandrabilecek bir sahne ya da minimal bir
illzyon olayndan sz edebilmek olanakszdr. ili, Biafra, boat people,
Bolonya ya da Polonya kimin umu-rundadr? Btn bunlar bir televizyon
ekran zerinde yok olup giden grntlerden baka bir ey deildirler. Sonu
vermeyen olaylar (ve sonu vermeyen kuramlar) anda yayoruz.
Anlam kurtarabilmek mmkn deildir. Byle olmas kukusuz daha
salkldr nk anlam da lml bir eydir. Oysa Aydnlanma ann
egemenliini srdrebilmesi iin o ksa egemenlik sreci boyunca ortadan
kaldrmay ama edindii grnmler bu anlam ya da anlamszlk nihilizmine
kar baklk kazanm gibidirler.
Ayartma da zaten tam bu noktada devreye girmektedir.
1
Yalnzca kendi kkleriyle ilgili dler reten ve kendi sonlar hakknda
hibir fikre sahip olmayan kltrler vardr. Hem kendi kkleri hem de
sonlarn sabit fikir hline getirmi olan baka kltrler vardr.... Bunlarn
dnda kalan iki olaslk vardr... Yalnzca kendi sonlaryla (bizim nihilist
kltrmz gibi) ilgili dnce retenlerle; kkenleri ve (yaklaan belirsiz)
sonlar konusunda hibir fikre sahip olmayan kltrler.
DZN
A

Antietnoloji, 25 Artaud, Antonin, 68, 69 Ayartma, 98, 135, 140, 151, 159,
186, 207, 215, 220

Ballard, J. G., 174 Bardot, Brigitte, 183 Barok, 19


Bataille, Georges, 109, 185, 198, 208
Beaubourg, 94, 95, 96, 97, 98, 99, 100, 101, 102, 103,
104, 105, 106, 136 Bourdieu, Pierre, 33 Bolonya, 220
Borges, Georges L., 13, 14, 99, 107, 167 Bororolar, 183

Castaneda, Carlos, 23, 25 Cezayir Sava, 66


Champs-Elyses, 27 Cizvitler, 19 Clastres, Pierre, 23, 46 Cloyters of New
York, 27 Coppola, Francis F., 12, 90, 91 Creusot, 23

Dean, James, 46 Deleuze, Gilles, 38, 73, 160, 184, 188


Disneyland, 29, 30, 31, 32, 99 Diyalektik, 215 Dorothee Bis, 138 Dubuffet,
97

Eco, Umberto, 125 Einstein, Albert, 138 Enchanted Village, 30 Eridikya,


22 Etnoloji, 25
F
Fantazm, 29, 31, 39, 82, 141, 160, 163, 189, 191, 192, 201, 205
Fantazmagorik, 174 Fantazmatik, 188, 220 Fonda, Jane, 87, 88 Ford,
Gerald, 40, 46, 48 Forum des Halles, 136, 137 Foucault, Michel, 186 Franko,
Francisco, 38, 48 Freud, Sigmund, 73

Gordiyum, 37 Gsterge, 20, 52

Hanoy, 67
Hipergerek, 14, 15, 29, 31,
45, 52, 54, 59, 74, 97, 103, 115, 120, 122, 154, 164, 170, 172, 175, 213 -i,
45, 74, 76, 164 -lik, 43, 44, 78, 113, 115, 135, 166, 168, 172, 174, 175,
213 Hipersimlasyon, 40, 101, 105, 217
Hiroima, 69, 86, 88 Hitler, Adolf, 48 Hollywood, 43
Holografik, 150, 151, 153, 155 Hologram, 12, 143, 150, 151, 152, 154, 170

ideogram, 64 kona, 18, 19 konoklast, 18, 19 llzyon, 29, 40, 68, 72,
132, 151, 220
mge, 18, 19, 20, 21, 56, 79, 82, 120, 131, 138, 142,
145, 146, 148, 152, 164, 168, 195 shi, 28

Jaulin, Robert, 23 Johnson, Lyndon B., 40, 46

Kafka, Franz, 160 Kennedy, John F., 40, 46, 62 Kzlderililer, 27,
28 Kopernik, Mikolaj, 57 Kubrick, Stanley, 76

La Colonie Pnitentiaire, 160 Laborit, Henri, 191 Lascaux, 25, 137 Leone,
Sergio, 76 Lvi-Strauss, Claude, 183, 187 Los Angeles, 30

Magic Mountain, 30 Marine World, 30 Marx, Karl, 50, 138, 156


McLuhan, Marshall, 80, 121, 122, 156
Modus vivendi, 65 Mogadiscio Stammheim, 124 Monod, Jacques,
118 Monroe, Marilyn 46 Mbiys, 35, 39, 99, 125, 206

Nixon, Richard, 35, 40, 46, 47, 67

Orfeus, 22 Orly, 26
Orwell, George, 67 Otomatik Portakal, 167
P

Pinbas, Richard, 148 Praxis, 47


Psikanaliz, 16, 17, 156, 187, 198

Quartier Latin, 205

Ramses, 22, 25, 26, 27 Redford, Robert, 76 Rnesans, 26, 54

Sahlins, Marshall, 31 Saint-Michel de Cuxa, 27 Schlemihl, Peter, 197,


198 Sezar, Jl, 97
Simgesel, 11, 13, 24, 25, 27, 28, 33, 34, 66, 98, 141,
146, 157, 158, 161, 179, 183, 184, 186, 189, 193, 202, 204, 205 Simlatr,
14, 17, 18, 42 Stourdze, Yves, 130

Tasadayllar, 22, 39 Taylor, Elizabeth, 164 Thom, Rne, 83 Tinguely,


97 Totemizm, 188

Vietnam Sava, 12, 65, 90, 91, 92


Virilio, Paul, 134 Visconti, Luchino, 76

Wagner, Richard, 91, 92 Washington Post, 33 Weltanschauung, 213,


216 Werben, 130